Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 952

Investeren in Perspectief – Goed voor de Wereld,
Goed voor Nederland

Nr. 116

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 augustus 2020
Inclusiviteit en verbetering van de positie van mensen in achtergestelde
posities vormen belangrijke aandachtspunten in het Nederlandse
ontwikkelingsbeleid. Deze brief geeft een update van activiteiten die in dit
kader worden ontplooid voor mensen met een geestelijke en/of lichamelijke beperking in ontwikkelingslanden en is daarmee een vervolg op mijn
eerdere brief over dit onderwerp van 2 juli 20191.
Met deze brief wordt gevolg gegeven aan een toezegging van mij gedaan
tijdens de BHOS-Begrotingsbehandeling van 26 november 2019 (Handelingen II 2019/20, nr. 28, item 24), alsmede aan de gewijzigde motie van
het lid Stoffer2. De brief focust op activiteiten op de terreinen onderwijs,
humanitaire actie en maatschappelijk middenveld.
Mensen met een beperking vormen geen aparte doelgroep in het
Nederlands internationale samenwerkingsbeleid. De inzet is onderdeel
van de bredere leave no one behind agenda en de ambitie om hen die het
meest achtergesteld zijn ook een perspectief te bieden. Dit doet Nederland
in samenwerking met overheden en door organisaties te ondersteunen
die hieraan bijdragen.
Onderwijs en training
Nederland draagt bij aan Education Cannot Wait (ECW) en het Global
Partnership for Education (GPE) die beide speciale aandacht hebben voor
het bereiken van gemarginaliseerde groepen, waaronder kinderen met
een beperking.
1
2

kst-34952-116
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 33 625, nr. 286.
Motie met Kamerstuk 35 300 XVII, nr. 51, Ter vervanging van die gedrukt onder nr. 44, met het
verzoek om de bestaande richtlijnen voor het betrekken van mensen met een beperking
toereikender toe te passen, met focus op humanitaire hulp en onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 952, nr. 116

1

ECW ondersteunt onderwijs aan kinderen en jongeren in door conflicten
getroffen landen en noodsituaties. Sinds de start in 2018 zijn 43 organisaties in 18 landen ondersteund die werken aan kwalitatief en inclusief
onderwijs voor kinderen met een beperking. Met formele en informele
onderwijsprogramma’s bereikten deze organisaties ruim 23.000 kinderen
met een beperking. Meer dan 40 procent van hen waren meisjes. In Mali,
Mozambique en Oeganda werd bijvoorbeeld de toegankelijkheid van
scholen verbeterd. Op basisscholen werden hoortoestellen, krukken,
rolstoelen en brillen gedistribueerd, alsmede leermateriaal voor kinderen
met een visuele en auditieve beperking. Lokale organisaties en schoolpersoneel werden getraind in het voorzien van inclusief onderwijs.
Het GPE ondersteunt de ontwikkeling en uitvoering van onderwijsbeleidsplannen van nationale overheden. Inclusie van kinderen met een
beperking in kwaliteitsonderwijs is een prioriteit. In 2019 ondersteunde
GPE de uitvoering van onderwijsbeleidsplannen in Bangladesh, Bhutan,
Comoren, Eritrea, Gambia, Laos, Oeganda, Somalië, Tanzania en
Zimbabwe. Daarbij was steeds expliciet aandacht voor kinderen met een
beperking.
Om de opvang en bescherming van vluchtelingen in en rondom conflictgebieden te verbeteren heeft Nederland het Prospects Partnership
Programma opgezet. Dit partnerschap met UNICEF, UNHCR, ILO,
Wereldbank en IFC richt zich op onderwijs en werkgelegenheid voor
vluchtelingen en gastgemeenschappen in acht landen in het MiddenOosten, Noord-Afrika en de Hoorn van Afrika. Binnen de activiteiten wordt
ook aandacht besteed aan het bereiken en betrekken van kinderen en
jongeren met een beperking. In dit kader ondersteunde UNICEF in 2019 in
Jordanië de inschrijving van bijna 1000 studenten (380 vrouwen),
waaronder ook mensen met een beperking, voor een programma dat
schooluitval tegengaat. Daarnaast hielp UNICEF ongeveer 550 kinderen
met een beperking aan inclusieve onderwijsdiensten en verbeterde bij
100 scholen (met meer dan 34.000 kinderen) infrastructuur, schooluitrusting en training. Met financiële steun van UNHCR kregen in Egypte 273
vluchtelingenkinderen en -jongeren met een beperking toegang tot
speciaal onderwijs en buitenschoolse activiteiten. De ILO verzorgde in
Oeganda voor vluchtelingen met een beperking trainingen over het
starten en verbeteren van een onderneming.
Met het oog op beleidsvorming bracht kennisplatform INCLUDE met
steun van het Ministerie van Buitenlandse Zaken de specifieke uitdagingen en onderwijsbehoeften van kinderen en jongeren met een
beperking en hun toegang tot de arbeidsmarkt in kaart. Dit onderzoek
richtte zich op de focusregio’s MENA, Sahel en Hoorn van Afrika en
verkende de omvang van het vraagstuk en de grondoorzaken van
uitsluiting. Het onderzoek identificeerde ook positieve voorbeelden van
het vergroten van toegang van kinderen en jongeren met een beperking
tot onderwijs en de arbeidsmarkt. Het onderzoek is in afrondende fase en
uitkomsten dragen bij aan de formulering van concrete beleidskeuzes om
kinderen met een beperking beter mee te nemen in bestaande
programma’s.
De COVID-19 crisis maakt het belang van versterking van de positie van
achtergestelde groepen, zoals mensen met een beperking, extra duidelijk
omdat zij vaak het hardst worden getroffen door crises. Om ervoor te
zorgen dat kinderen met een beperking ook tijdens de (nasleep van de)
crisis blijven leren, ondersteunt het Ministerie van Buitenlandse Zaken
onder andere UNICEF in Jordanië bij het verschaffen en toepassen van
thuiswerkleermateriaal dat rekening houdt met het individuele niveau en
de behoeften van elke student. Via deze modaliteit worden in de vluchte-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 952, nr. 116

2

lingenkampen Azraq en Za’atari bijna 700 kinderen met een beperking
bereikt. Ook andere door Nederland gesteunde programma’s, waaronder
Voice en Water Supply and Sanitation Collaborative Council (WSCC),
dragen bij aan het toegankelijk maken van COVID-19 gerelateerde
informatie voor mensen met een beperking, bijvoorbeeld door instructies
te vertalen in braille of ondersteuning te bieden in gebarentaal.
Humanitaire actie
In 2019 is een flinke stap gemaakt om in de internationale noodhulp beter
rekening te houden met de behoeften van mensen met een fysieke en/of
cognitieve beperking. In VN-kader werden – mede met steun van
Nederland – richtlijnen over Inclusion of Persons with Disabilities in
Humanitarian Action ontwikkeld. Die richtlijnen beogen dat in de
behoeftebepaling en in de uitvoering van programma’s de belangen van
mensen met een beperking worden betrokken zodat ook zij toegang tot
voorzieningen krijgen.
Nederland spoort partners aan deze richtlijnen toe te passen en daarover
te rapporteren. In dit kader is contact tot stand gebracht tussen de Dutch
Relief Alliance (DRA) en de Dutch Coalition for Disability and
Development. Dit resulteerde onder meer in een gezamenlijke workshop
waarin in kaart werd gebracht wat er al gebeurt en wat er nog kan
gebeuren: aan training, standaarden en de humanitaire praktijk. De DRA
spant zich in 2020 in om de toepassing van de richtlijnen in programma’s
te waarborgen. Tijdens de DRA-leerdagen in het voorjaar van 2020 was er
een speciaal programma-onderdeel over disability inclusion.
Binnen de definitie van «mensen met een beperking» vallen ook mensen
met geestelijke- en psychosociale problemen. In dit kader zet Nederland
zich actief in voor meer aandacht voor mentale gezondheid en psychosociale ondersteuning (MHPSS) in humanitaire hulp en voor betere toegang
van crisisslachtoffers tot MHPSS. Nederland bepleit daartoe bij andere
landen, hulp- en uitvoeringsorganisaties en financiers het belang van
integratie van MHPSS in de internationale noodhulp; het structureel
verankeren van MHPSS in de werkprocessen voor internationale
crisisrespons; en het ontwikkelen van instrumenten om organisaties en
landen te ondersteunen bij het bieden van psychosociale steun in
crisissituaties.
Nederland zette in 2019 het belang van MHPSS in crisissituaties op de
internationale agenda met de conferentie «Mind the Mind Now!» in
Amsterdam. De MHPSS-verklaring van Amsterdam wordt inmiddels
ondersteund door 28 landen – waaronder belangrijke donoren en landen
die zich geconfronteerd zien met MHPSS-uitdagingen – alsmede tien
internationale organisaties. Na de conferentie hebben humanitaire
VN-organisaties en de beweging van het Rode Kruis en Rode Halve Maan
MHPSS expliciet onderkend als dwarsdoorsnijdend onderwerp dat ze
meenemen in al hun inspanningen. Voorafgaand aan de MHPSSconferentie in Amsterdam ondersteunde de Nederlandse ambassade in
Irak hulporganisatie Cordaid bij een bewustwordingsprogramma op dit
terrein voor Iraakse beleidmakers, gezondheidswerkers en de internationale gemeenschap. Aan de bijeenkomsten namen organisaties voor
psychosociale hulp deel, alsook de Ministeries van Volksgezondheid en
Buitenlandse Zaken. De bijeenkomsten werden uitgezonden op nationale
tv en op sociale-mediakanalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 952, nr. 116

3

Inclusie en de versterking van maatschappelijk middenveld
Inclusiviteit staat ook centraal in de uitwerking van het nieuwe beleidskader Versterking Maatschappelijk Middenveld (2021–2025). Duurzame
inclusieve ontwikkeling is alleen mogelijk als iedereen de kans heeft
daarvan te profiteren en eraan mee te doen (Leave no one behind). Dit
betekent ook het actief betrekken van mensen met een beperking en
andere gemarginaliseerde en gediscrimineerde groepen in een samenleving. De programma’s die geselecteerd zijn onder dit nieuwe beleidskader hebben in de probleemanalyse van hun programmavoorstel
expliciet aandacht besteed aan dimensies van ongelijkheid en discriminatie van groepen die structureel zijn uitgesloten en aan de consequenties
van de beoogde interventies voor deze groepen. De wijze waarop wordt
bijgedragen aan het garanderen van de rechten van uitgesloten groepen
is eveneens onderdeel van deze analyse. Bij de implementatie en
monitoring van dit beleidskader zal expliciet aandacht blijven voor het in
praktijk brengen daarvan.
Daarnaast dragen ook verschillende lopende programma’s met
maatschappelijke organisaties bij aan een betere positie van mensen met
een beperking.
Om mensen met een beperking van betere informatie te voorzien over de
barrières en kansen op gebied van, en toegang tot, seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR) ondersteunt de Nederlandse
ambassade in Bangladesh onder meer de organisatie BRAC. Op basis van
een landelijke survey, literatuuronderzoek en casestudies zijn beleidsaanbevelingen ontwikkeld die inzicht geven in obstakels in bestaand beleid en
wetgeving, en die de basis vormden voor een actieplan voor betere
toegankelijkheid van SRGR voor mensen met een beperking.
Via de eerdergenoemde Water Supply and Sanitation Collaborative
Council (WSCC) bevordert Nederland de toegang tot duurzame en veilige
sanitatie en hygiëne voor de allerarmsten, waaronder voor mensen met
een beperking, in 13 landen in Afrika en Azië. WSCC draagt bij aan betere
toegang tot aangepaste toiletten en sanitaire voorzieningen en middelen
voor menstruele gezondheid en hygiëne. Ook zorgt WSCC ervoor dat
mensen met een beperking in nationale en regionale consultaties worden
gehoord en zinvol kunnen bijdragen aan besluitvorming over deze zaken.
Ten slotte draagt de organisatie bij aan de opbouw van kennis en kunde
bij overheden om tegemoet te komen aan de behoeften van mensen met
een beperking. In 2019 maakte WSSCC een Equality and
Non-discrimination handboek en een trainingsmodule voor mensen die
gemeenschappen ondersteunen om openbare ontlasting (open
defecation) uit te bannen. Daarbij schenkt de organisatie aandacht aan de
toegankelijkheid van voorzieningen, bijvoorbeeld door het aanbrengen
van handrails, hellingbanen voor rolstoelen, hogere toiletzittingen en het
verwijderen van drempels. In Kenia zijn in 124 scholen latrines opgeknapt
en toegankelijk gemaakt voor mensen met een beperking. Met hun
activiteiten droeg WSCC er in 2019 aan bij dat 3,5 miljoen mensen niet
langer te maken hebben met openbare ontlasting, dat 1,7 miljoen mensen
toegang kregen tot verbeterde toiletten en 1,5 miljoen mensen thuis hun
handen met zeep kunnen wassen.
In Libië steunt de Nederlandse ambassade Danish Church Aid en partners
als de Internationale Organisatie Voor de Bescherming van Kinderen en
Personen met een Beperking (IOPCD) om de mentale weerbaarheid van
slachtoffers van landmijnincidenten te versterken. Zo werd in 2019
lesmateriaal over de gevolgen van landmijnincidenten verspreid onder
180 personen op de School for Special Needs in Benghazi en zijn lessen
gegeven aan mensen die doof zijn.
In Indonesië steunt de Nederlandse ambassade diverse organisaties om
de positie en rechten van vrouwen en kwetsbare groepen te verbeteren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 952, nr. 116

4

zodat zij betere toegang hebben tot economische ontwikkeling en
basisvoorzieningen en hun rechten kunnen uitoefenen. Via de organisatie
LBH-APIK worden paralegals opgeleid om mensen met een beperking
beter bij te kunnen staan. De organisatie ondersteunt initiatieven ter
verbetering van verantwoording en dienstverlening van de overheid om
hun rechten te garanderen. Via trainingsmodules zijn 246 mensen met een
beperking bijgestaan. Een speciale «Justice Pioneer School» voor mensen
met een beperking in Semarang is erin geslaagd om deelnemer te worden
van lokale reguliere besluitvormingsfora.
Daarnaast ondersteunt de ambassade de Leprastichting om de toegang
van mensen met een beperking tot de arbeidsmarkt te vergroten. Het
project ontwikkelt lokale, publieke databases van werkzoekende mensen
met een beperking en een overzicht van diensten die voor hen bestaan
om werk te vinden. Deze is verspreid onder lokale en provinciale
overheden, maatschappelijk middenveld en media. Ook wordt de
capaciteit van lokale organisaties van mensen met een beperking vergroot
om zaken te bepleiten bij zowel publieke instanties als bedrijven. Samen
met de publieke en private sector ontwikkelt het project methoden om
inclusiviteit op de werkvloer te vergroten. De betrokken organisaties
hebben een lobby- en beleidsbeïnvloeding plan voor inclusief beleid voor
mensen met een beperking ontwikkeld en een radioshow opgezet om
bewustwording te creëren.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken steunt sinds 2016 het programma
Voice, gezamenlijk uitgevoerd door Oxfam Novib en Hivos, dat in 10
Afrikaanse en Aziatische landen de stemmen van de meest uitgesloten
groepen in de samenleving helpt versterken. Gemiddeld genomen heeft
20% van de door Voice gesteunde organisaties mensen met een
beperking als doelgroep. Uit een evaluatie naar het programma in 2019
blijkt dat Voice de VN-agenda «Leave No One Behind» met succes in
praktijk weet te brengen. In Indonesië ondersteunt Voice de organisatie
OHANA om lokale overheden te trainen om de overheidsbegroting
effectief in te zetten voor het leveren van hulpmiddelen en technologie
voor mensen met een beperking, zoals geschikte rolstoelen. Tientallen
mensen met een beperking zijn door het werk van OHANA technisch
opgeleid om rolstoelreparaties uit te voeren.
De hierboven beschreven inzet en voorbeelden geven inzicht in de wijze
waarop verbeteringen worden gerealiseerd voor mensen met een
beperking in het ontwikkelingsbeleid. Deze inspanningen dragen bij aan
het behalen van de zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen voor 2030
(die echter onder druk staan als gevolg van COVID-19) en bieden
perspectief voor hen die het meest achtergesteld zijn. Bovenstaande
informatie onderbouwt tevens dat de richtlijnen voor het betrekken van
mensen met een beperking worden toegepast, met focus op humanitaire
hulp en onderwijs, zoals verzocht in de gewijzigde motie van het lid
Stoffer3.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag

3

Motie Kamerstuk 35 300 XVII, nr. 51, Ter vervanging van die gedrukt onder nr. 44, met het
verzoek om de bestaande richtlijnen voor het betrekken van mensen met een beperking
toereikender toe te passen, met focus op humanitaire hulp en onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 952, nr. 116

5