Voortgang uitvoering lokale
sportakkoorden

Zesde voortgangsrapportage Monitor Nationaal
Sportakkoord, november 2021

Ad Hoogendam
Marieke Reitsma
Ine Pulles
Hugo van der Poel

© Mulier Instituut
Utrecht, november 2021

Mulier Instituut
sportonderzoek voor beleid en samenleving
Postbus 85445 | 3508 AK Utrecht
Herculesplein 269 | 3584 AA Utrecht
T +31 (0)30 721 02 20 | I www.mulierinstituut.nl
E info@mulierinstituut.nl | T @mulierinstituut

Samenvatting

4

1.
1.1
1.2
1.3

9
9
10
11

Inleiding
Achtergrond Nationaal Sportakkoord
Monitoring van het sportakkoord
Leeswijzer

Kader 1. Illustratie casebeschrijving lokaal sportakkoord ’s-Hertogenbosch

12

2.
2.1
2.2

13
13
16

Opzet monitor uitvoering lokale sportakkoorden
Onderzoekskader: integraal raamwerk voor samenwerkend besturen
Dataverzameling

Kader 2. Illustratie casebeschrijving lokaal sportakkoord Leusden

19

3.
Uitvoering lokale sportakkoorden
3.1
Regeling lokale sportakkoorden
3.2
Voortgang lokale sportakkoorden
3.3
Lokale context
3.3.1.
Beleidskader
3.3.2.
Middelen en menskracht
3.3.3.
Organisaties en netwerk(en) in de sport
3.3.4.
Bestaande onderlinge verhoudingen
3.3.5.
Aanjagers voor samenwerking
3.4
Dynamiek van het samenwerkingsverband
3.4.1.
Open en constructieve uitwisseling
3.4.2.
Binding
3.4.3.
Gezamenlijk handelingsvermogen
3.5
Uitkomsten

20
20
21
25
25
28
32
34
35
35
36
36
40
46

Kader 3. Illustratie casebeschrijving lokaal sportakkoord Putten

51

4.
4.1
4.2
4.3

52
52
56
56

Slothoofdstuk
Conclusie
Aandachtspunten voor het vervolg
Reflectie op onderzoek

Bibliografie

58

Bijlage 1. Register figuren en tabellen

59

Bijlage 2. Responsanalyse vragenlijst kerngroepen lokale sportakkoorden

60

Bijlage 3. Deelnemende gemeenten aan regeling lokale sportakkoorden

61

Bijlage 4. Ontwikkeling voortgangsindicator lokale sportakkoorden

63

Bijlage 5. Overzicht aangevraagde diensten sportlijn

66

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

3

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), NOC*NSF en Vereniging Sport en Gemeenten
(VSG) hebben op 29 juni 2018 het Nationaal Sportakkoord ondertekend, dat loopt tot en met 2022. In het
akkoord staan zes thema’s centraal: inclusief sporten en bewegen, duurzame sportinfrastructuur, vitale
sport- en beweegaanbieders, positieve sportcultuur, van jongs af aan vaardig in bewegen en topsport die
inspireert. De implementatie van het akkoord verloopt via de lokale lijn, de sportlijn en de nationale lijn.
Dit is de zesde monitor Nationaal Sportakkoord. Zie voor een overzicht van alle
voortgangsrapportages de webpagina Monitoring Nationaal Sportakkoord. Deze rapportage is gericht op de
lokale sportakkoorden, die vanaf 2019 door vrijwel alle Nederlandse gemeenten zijn gesloten. Inmiddels
zijn veel gemeenten gestart met de uitvoering van hun sportakkoord en ontstaat behoefte aan zicht op de
voortgang. In deze rapportage stellen we de vraag: Hoe verloopt de uitvoering van de lokale
sportakkoorden en welke factoren zijn daarop van invloed?

De centrale vraag is onderzocht met behulp van het ‘Integraal raamwerk voor samenwerkend besturen’,
dat laat zien hoe de lokale context in een gemeente en het lokaal gevormde samenwerkingsverband van
invloed zijn op de acties en uitkomsten van het lokale sportakkoord. De belangrijkste bronnen voor de
rapportage zijn een vragenlijst onder de kerngroepen van de lokale sportakkoorden (n=157), casestudies
waarin de uitvoering van de lokale sportakkoorden in zes gemeenten wordt gevolgd, en reguliere
onderzoeks- of monitoringsactiviteiten waarin extra gegevens over de lokale akkoorden zijn verzameld.

•
•

•

•

•

343 gemeenten nemen deel aan de regeling lokale sportakkoorden. Zij hebben gezamenlijk
309 lokale of regionale sportakkoorden gesloten en geven hier uitvoering aan.
De uitgekeerde budgetten voor de regeling bedragen 12,170 miljoen euro voor 2020 en 43,125
miljoen euro voor 2021. Voor 2021 was er een eenmalige verdubbeling van het uitvoeringsbudget
en waren er extra middelen vanuit het steunpakket ‘Sociaal en mentaal welzijn en leefstijl’.

De helft van de gemeenten is inmiddels een half tot één jaar bezig met de uitvoering van het
akkoord en 38 procent is al langer dan één jaar bezig. De beperkende coronamaatregelen sinds
maart 2020 hebben in vrijwel alle trajecten (94%) een vertragende rol gespeeld. Los van de
coronavertraging blijkt dat het proces voor veel gemeenten sowieso veel tijd en aandacht vraagt,
vanwege de nieuwe manier van werken en de complexe implementatie met veel partijen.
De indicator ‘voortgang lokale sportakkoorden’ is samengesteld op basis van de vragenlijst onder
de kerngroepen. Op vier onderdelen samen (het proces, de opbrengsten, de borging en de
voortgang op de ambities en doelen) konden respondenten maximaal 100 punten scoren. Hoe meer
gerapporteerde voortgang op de onderdelen, hoe meer punten. Het merendeel van de trajecten is
te plaatsen in de categorieën ’21 tot 40 punten: een beetje voortgang’ (43%) en ’41 tot 60 punten:
redelijk veel voortgang’ (45%). Een kleiner deel blijft nog wat achter (0-20 punten: 6%) of loopt
juist voorop (61 tot 80 punten; 6%).
In vrijwel alle trajecten (95%) is een kerngroep gevormd (of regiegroep, kopgroep, stuurgroep of
soortgelijke term). In vrijwel alle kerngroepen is iemand van de gemeente vertegenwoordigd en in
drie kwart zit minstens één afgevaardigde van een sportvereniging. De belangrijkste taak van de
kerngroepen is het toewijzen van budgetaanvragen voor projecten/initiatieven (80% van de
kerngroepen houdt zich hiermee bezig).

Iedere lokale situatie is anders. Hoe de samenwerking verloopt, is mede afhankelijk van de ‘lokale
context’. Onderstaande contextfactoren zijn van invloed op het samenwerkingsverband en het
vooruitzicht op vruchtbare samenwerking.

De rol van de gemeente en het bestaande lokale sportbeleid zijn belangrijke factoren waar zowel een
bevorderende als een belemmerende invloed van uit kan gaan.
• In bijna twee derde van de gemeenten (64%) is het lokale sportakkoord een aanvulling op het
lokale sportbeleid. In 10 procent van de gemeenten staat het er volledig los van en in 9 procent
van de gemeenten is het sportakkoord een vervanging van het lokale sportbeleid.
• Drie kwart van de kerngroepen vindt de mate van steun en betrokkenheid vanuit de gemeente, de
bereidheid om verantwoordelijkheid te delen met andere partijen en de prioriteit voor sport en
bewegen binnen de gemeente (zeer) goed. Bijna twee derde (63%) is van mening dat het
sportakkoord ruimte biedt voor nieuwe initiatieven en thema’s in het bestaande sportbeleid.
• Gemeenten vullen hun rol verschillend in, bijvoorbeeld meer als coproducent of als facilitator. Dit
brengt een andere uitgangssituatie voor de uitvoering van een lokaal sportakkoord met zich mee.
• Wanneer de thema’s van het sportakkoord nauw aansluiten op het bestaande sportbeleid, is er al
een bestaande structuur, uitvoeringscapaciteit en kennis aanwezig. Dit maakt de uitvoering
makkelijker. Wanneer dit nog niet het geval is, kost het de betrokken partijen tijd om eerst een
structuur in te richten en de onderlinge taken en verantwoordelijkheden helder te maken.
• In twee derde van de gemeenten (68%) is er sprake van een nauwe afstemming tussen het lokale
sportakkoord en het lokale preventieakkoord.

Uit het onderzoek blijkt dat de beschikbaarheid van menskracht/uren een groter knelpunt is dan het
beschikbare (uitvoerings)budget bij de uitvoering van de lokale sportakkoorden.
• De meeste kerngroepen (86%) vinden het beschikbare uitvoeringsbudget (ruim) voldoende.
• In twee op de drie gemeenten zijn nog andere financieringsbronnen beschikbaar. 30 procent van
de kerngroepen vindt dat er voldoende andere bronnen zijn, 15 procent vind deze onvoldoende.
• In vrijwel alle gemeenten (86%) is een projectleider of coördinator aanwezig die de kerngroep
ondersteunt. Vier op de tien kerngroepen vinden de hoeveelheid uren die de projectleider/
coördinator beschikbaar heeft (ruim) voldoende en 22 procent vindt deze onvoldoende.
• In zes op de tien gemeenten (59%) is een uitvoeringsorganisatie aanwezig die (een deel van) de
projecten/maatregelen van het lokale sportakkoord uitvoert. Drie op de tien kerngroepen vinden
de uren die buurtsportcoaches beschikbaar hebben voor het sportakkoord en de beschikbaarheid
van menskracht voor verenigingsondersteuning (ruim) voldoende en een ongeveer even grote
groep vindt deze onvoldoende.
• Buurtsportcoaches spelen vaak een belangrijke rol bij de uitvoering en/of de coördinatie van de
lokale sportakkoorden.

De aanwezigheid van bestaande netwerken of platforms in de sport heeft een bevorderende invloed op de
mogelijkheden om lokaal tot vruchtbare samenwerking te komen.
• Een derde van de gemeenten (32%) heeft een sportplatform of sportraad. Een kwart (25%) heeft
geen formeel orgaan, maar wel een soort netwerk waarin wordt uitgewisseld en samengewerkt.
Via de sportlijn is sinds de start van het sportakkoord 120 keer de dienst ‘procesbegeleiding lokale
sportraden aangevraagd’.
• In twee derde van de gemeenten (67%) is een vorm van verenigingsondersteuning aanwezig.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

5

•

•

•

•

Binnen de sport zijn al regelmatig contacten en wordt redelijk veel samengewerkt. In 42 procent
van de gemeenten is onderlinge samenwerking tussen sportorganisaties (sterk) aanwezig en in
46 procent enigszins. Samenwerking tussen sportorganisaties en partijen van buiten de sport is in
31 procent van de gemeenten (sterk) aanwezig.
In grotere gemeenten is vaker dan in kleinere gemeenten sprake van een sportplatform of
sportraad, verenigingsondersteuning, onderling contact en uitwisseling en samenwerking tussen
sportorganisaties en tussen sportorganisaties en partijen buiten de sport.

De bestaande onderlinge verhoudingen zijn overwegend goed. Drie kwart van de kerngroepen
vindt de relatie tussen gemeente en sportaanbieders (zeer) goed en twee derde beoordeelt het
onderlinge vertrouwen als (zeer) goed.
Een ‘aanjager’ is nodig om de samenwerking op gang te brengen. Aanjagers zijn niet overal
aanwezig en een aantal kerngroepen maakt zich zorgen over de borging wanneer de aanjagers
wegvallen. Volgens 57 procent van de kerngroepen is minstens één aanjagende partij (sterk)
aanwezig. Volgens 17 procent is deze onvoldoende aanwezig (13%) of ontbreekt deze (4%).

Ieder samenwerkingsverband ontwikkelt een eigen dynamiek, met eigen (impliciete en expliciete) regels,
principes, normen en besluitvormingsprocedures. Deze dynamiek bepaalt, samen met de acties die uit de
samenwerking voortkomen, het succes van het samenwerkingsverband. We bespreken drie factoren.

•

60 procent van de responderende kerngroepsleden vindt dat de betrokken partijen gelijkwaardig
zijn en 30 procent vindt ze redelijk gelijkwaardig. Of er sprake is van een open en eerlijke dialoog
tussen betrokken partijen valt op grond van dit onderzoek niet goed aan te geven.

•

Eén op de vijf kerngroepen (21%) vindt dat het betrokken houden van alle partijen (zeer) vlot
gaat. Volgens één op de drie kerngroepen (37%) verloopt dit (zeer) moeizaam.
De betrokkenheid van de gemeente wordt het best beoordeeld. De betrokkenheid van de andere
partijen, waaronder sportverenigingen, wordt wisselend ervaren.
Uit onderzoek onder verenigingen blijkt dat 43 procent wel weet dat het lokale akkoord bestaat,
maar er niet bij betrokken is en dat een kwart (26%) niet bekend is met het lokale akkoord.
Minder dan de helft van de kerngroepen beoordeelt het gevoel van eigenaarschap bij de betrokken
partijen (45%) en de bereidheid om niet vanuit het eigen belang te denken (41%) als (zeer) goed.

•
•
•

Het gezamenlijke handelingsvermogen is afhankelijk van de inrichting van het proces en de mate waarin
het lukt om kennis, menskracht en middelen te mobiliseren.
• Het maken van afspraken over de bijdrage en inzet per partij gaat volgens 40 procent van de
kerngroepen (zeer) vlot. 12 procent geeft aan dat het (zeer) moeizaam gaat.
• Een kwart van de kerngroepen vindt dat de uitvoering van de maatregelen en acties (zeer) vlot
verloopt en de helft vindt dat deze redelijk gaat. Waar het minder vlot verloopt, wordt vaak
corona als grote spelbreker genoemd. Dat de uitvoering soms afhankelijk is van drukbezette
vrijwilligers speelt ook een rol.
• Het maken van keuzes over de verdeling van het uitvoeringsbudget en de samenwerking in de
kerngroep verloopt beter: twee derde van de kerngroepen beoordeelt dit als (zeer) vlot. Waar het
minder vlot verloopt, worden verklaringen gegeven dat het is nieuw voor de partijen en dat het
tijd heeft gekost om een systematiek te ontwikkelen voor de boordeling van aanvragen.
6

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

•
•
•

•

•

•

•

•

•

•

Het valt op dat de vlotter lopende onderdelen gaan over de kerngroep (de ‘kleinere kring’). De
moeizamer lopende onderdelen hebben betrekking op de ‘grotere kring’ buiten de kerngroep.
Ongeveer de helft (48%) van de kerngroepen voert monitoring en evaluatie van het lokale
sportakkoord uit. De andere helft doet dat niet, maar is het wel van plan.
Vrijwel alle kerngroepen maken gebruik van ondersteuning door landelijke organisaties: het meest
van de Adviseur Lokale Sport (84%), de intervisiebijeenkomsten van VSG (67%), de website
Sportakkoord.nl (59%) en de diensten (services) van de sportlijn (59%).
Bijna vier op de tien kerngroepen (37%) geven aan dat bij het lokale sportakkoord gebruik wordt
gemaakt van erkende interventies. Een even grote groep geeft aan dat dit nog niet gebeurt, maar
dat dit wel de bedoeling is. Eén op de tien overweegt het niet (12%) of weet het niet (13%).

Volgens de kerngroepen is tot nu toe de meeste voortgang geboekt op het thema Van jongs af aan
vaardig in bewegen: meer dan de helft (56%) ziet daar redelijk wat of veel voortgang. De minste
voortgang wordt volgens de kerngroepen geboekt op thema Topsport en evenementen.
Vrijwel alle kerngroepen zien daarnaast (tussen)opbrengsten, zoals dat het lokale sportakkoord
heeft geleid tot betere samenwerking tussen de sport- en beweegaanbieders en de mogelijkheid
om nieuwe thema’s op te pakken in aanvulling op het gemeentelijke sportbeleid (beide 62%).
Ruim vier op de tien kerngroepen zien betere samenwerking tussen sport- en nietsportorganisaties.
De belangrijkste succesfactoren die kerngroepen zien voor het behalen van de
(tussen)opbrengsten zijn de aanwezigheid van een aanjager, goede samenwerking tussen partijen,
het beschikbare uitvoeringsbudget, het elkaar ontmoeten en de inzet van buurtsportcoaches.

Bij het merendeel van de gerapporteerde opbrengsten kan de borging beter. Op de meeste
plekken zijn ze (nog) niet goed geborgd of redelijk geborgd. Volgens de kerngroepen is het succes
van de borging in grote mate afhankelijk van toekomstige financiering.
De belangrijkste knelpunten die kerngroepen zien voor het vervolg van de uitvoering zijn
weggevloeide energie door de opgelopen vertraging in coronatijd, zorgen over lage betrokkenheid
van partijen ‘in de grotere kring’ en beschikbare tijd, zowel van professionals als van vrijwilligers.
Oplossingen die kerngroepen zien voor de knelpunten zijn: elkaar weer fysiek ontmoeten, meer
tijd, de mogelijkheid om budget over te hevelen, het aanstellen van aanjager(s) en meer
beschikbaar budget (of uren) voor verenigingsondersteuning en/of buurtsportcoaches.

De ‘beweging’ die met het sportakkoord wordt beoogd is te kenmerken als een ‘optimalisatie’ van het
bestaande sportsysteem om de maatschappelijke waarde van de sport te vergroten. Om dat te bereiken
moet de positie van sport- en beweegaanbieders worden versterkt. De vraag die we op basis van dit
onderzoek willen beantwoorden is: zien we nu ‘beweging’ ontstaan? En waar?
• Er is zeker beweging waar te nemen. In vrijwel alle gemeenten is een kernteam gevormd. Op heel
veel plekken is samenwerking ontstaan tussen sport- en beweegaanbieders en tussen de sport- en
andere sectoren. De ruimte voor het oppakken van nieuwe thema’s in de lokale sportsetting is
verbeterd en gemeenten zijn aangezet tot een actievere rol en versterking van het eigen
sportbeleid. In een derde van de gemeenten is een vorm van verenigingsondersteuning in gang
gezet en in een op de vijf is een sportnetwerk opgericht. En er wordt door de kerngroepen

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

7

•

•

•

•

•

8

voortgang op de ambities gerapporteerd, met name op de thema’s inclusief sporten en bewegen,
van jongs af aan vaardig in bewegen en vitale sport- en beweegaanbieders.
Maar er is ook vertraging opgetreden. Door de coronacrisis, maar ook omdat het werken met een
lokaal akkoord voor alle betrokkenen nieuw is. Samenwerking heeft tijd nodig zich te ontwikkelen.
De verschillen in de lokale context laten zien dat de uitgangssituatie om te komen tot goede
samenwerking niet overal optimaal is, en datzelfde geldt voor de mogelijkheden (zoals budget en
uitvoeringscapaciteit) om de ambities te realiseren. Dat betekent dat op sommige plekken eerst
moet worden geïnvesteerd in structuren en processen, zoals verenigingsondersteuning of een
sportnetwerk, voordat de uitvoering goed kan starten.

Een deel van de (met name kleinere) gemeenten heeft onvoldoende middelen om de coördinatie
en uitvoering van het lokaal sportakkoord te faciliteren en zal op zoek moeten naar andere
mogelijkheden. Een koppeling met het preventieakkoord kan wellicht extra ruimte bieden. Maar
ook een sterkere focus op een beperkt aantal kansrijke projecten is een mogelijkheid.
Voor de langere termijn is het zaak dat alle gemeenten en kerngroepen nadenken over de verdere
doorontwikkeling en borging (en financiering) van wat nu in gang is gezet. Daarbij is het van
belang na te gaan hoe verschillende regelingen (met name de BRC) en budgetten beter op elkaar
aan kunnen sluiten.
Om meer sportverenigingen en andere sportaanbieders bij het sportakkoord te betrekken is een
actieve benadering en ondersteuning noodzakelijk. Buurtsportcoaches en
verenigingsondersteuners kunnen hierin een belangrijke rol vervullen.
De geconstateerde verschillen tussen gemeenten vragen om meer maatwerk in de ondersteuning.
Gedacht zou kunnen worden aan extra aandacht en ondersteuning voor kleinere gemeenten.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), NOC*NSF en Vereniging Sport en Gemeenten
(VSG) hebben op 29 juni 2018 het Nationaal Sportakkoord ondertekend. In het akkoord is de ambitie
uitgesproken dat iedereen in Nederland nu en in de toekomst zonder belemmeringen in een veilige en
gezonde omgeving plezier in sport en bewegen kan hebben (Ministerie van VWS, VSG & NOC*NSF, 2018).

In het Nationaal Sportakkoord staan zes thema’s centraal. Voor elk thema is een deelakkoord opgesteld en
ondertekend door VWS, NOC*NSF en VSG (strategische partners) en andere partijen die zich hebben
gecommitteerd aan het leveren van inspanningen op het betreffende thema. De thema’s zijn:
1. inclusief sporten en bewegen;
2. duurzame sportinfrastructuur;
3. vitale sport- en beweegaanbieders;
4. positieve sportcultuur;
5. van jongs af aan vaardig in bewegen;
6. topsport die inspireert.

De implementatie van het akkoord verloopt langs drie lijnen. De implementatielijnen vormen als het ware
de beschikbare instrumenten van het sportakkoord om aan de thematische doelen te werken.
• Lokale lijn: creëren van nieuwe samenwerkingsverbanden op lokaal (of regionaal) niveau waar met
gezamenlijke inzet, budgetten en energie aan gedeelde ambities wordt gewerkt. De lokale
sportakkoorden vormen het belangrijkste onderdeel van de lokale lijn. Daarnaast voert VSG als
trekker van de lokale lijn verschillende activiteiten uit, gericht op ondersteuning bij de opzet en
uitvoering van de lokale akkoorden.
• Sportlijn: vanuit de gezamenlijke sport (NOC*NSF, sportbonden en NL Actief) bijdragen aan de
lokale en landelijke samenwerking rondom de sportaanbieder en ondersteunen van clubs en
vrijwilligers. Vanuit de sportlijn voeren de partijen van de gezamenlijke sport activiteiten uit op
de thema’s uit het sportakkoord, aanvullend op activiteiten die de gezamenlijke sport al langer
uitvoert. De belangrijkste nieuwe activiteiten vanuit de sportlijn ter ondersteuning van lokale
sportaanbieders zijn de inzet van Adviseurs Lokale Sport, de beschikbaarheid van diensten
(services) en het optimaliseren van het supportsysteem (helpdesk) en de registratiesystemen.
• Nationale lijn: kennisdeling, borging en validatie binnen de zes thema’s. Het ministerie van VWS
laat als trekker van de nationale lijn verschillende activiteiten uitvoeren: projectsubsidies
en -opdrachten, innovatieprojecten (via het uitzetten van challenges), kennis- en
validatieprojecten en Communities of Practice (CoP).

Het Nationaal Sportakkoord en de eerste vijf deelakkoorden zijn getekend voor een periode van ruim drie
jaar (september 2018 t/m 2021). Het deelakkoord topsport beslaat de periode van oktober 2019 tot en
met 2021. In 2020 is besloten het gehele sportakkoord met een jaar te verlengen tot en met 2022. Zie
figuur 1.1 voor een tijdlijn.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

9

Een consortium van beleidspartners en kennispartijen voert de monitoring uit. Het consortium bestaat uit
de drie beleidspartners (NOC*NSF, VSG en het ministerie van VWS) en de kennisinstellingen RIVM,
Kenniscentrum Sport & Bewegen (KCS&B) en Mulier Instituut. Het Mulier Instituut stelt de halfjaarlijkse
voortgangsrapportages samen, met inbreng van en in samenwerking met de consortiumpartners.
Deze rapportage is de zesde voortgangsrapportage. Zie voor een overzicht van alle voortgangsrapportages
de webpagina Monitoring Nationaal Sportakkoord.
Eén keer per jaar (in het voorjaar) biedt de voortgangsrapportage een overzicht van de stand van zaken op
de zes deelakkoorden, aan de hand van de presentatie van indicatoren op basis van het opgestelde
monitorplan. Eén keer per jaar (in het najaar) gaat de voortgangsrapportage over de ingezette
ontwikkelingen en activiteiten vanuit de implementatielijnen. Voor deze rapportage is daarbinnen
gekozen voor een specifieke focus op de lokale sportakkoorden.

In navolging op het Nationaal Sportakkoord zijn vanaf 2019 vrijwel alle Nederlandse gemeenten aan de
slag gegaan met het sluiten van een lokaal sportakkoord. Met begeleiding van een sportformateur
formuleerden lokale allianties, met daarin partijen uit verschillende sectoren, ambities op het vlak van
sport en bewegen. Deze trajecten hebben geresulteerd in lokale sportakkoorden: documenten waarin
lokale ambities, doelen, acties en maatregelen zijn benoemd. In de voortgangsrapportage november 2020
van de Monitor Sportakkoord is een analyse van het proces van totstandkoming en de inhoud van de lokale
akkoorden opgenomen (Pulles et al., 2020).
De focus in deze rapportage is gekozen omdat zichtbaar is dat veel gemeenten een start hebben gemaakt
met de uitvoering van hun gesloten sportakkoord. Er is behoefte aan zicht op hoe dit verloopt, wat
aandachtspunten zijn en tot welke (voorlopige) opbrengsten de inspanningen leiden. Maar ook aan meer

10

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

vat op de verschillen tussen gemeenten, hoe deze te verklaren zijn en welke invloed de lokale context en
lokale dynamiek heeft. Deze rapportage gaat over de vraag: Hoe verloopt de uitvoering van de lokale
sportakkoorden en welke factoren zijn daarop van invloed?
In hoofdstuk 2 wordt toegelicht hoe we deze centrale vraag met behulp van het onderzoekskader
‘integraal raamwerk voor samenwerkend besturen’ hebben benaderd en hoe de dataverzameling eruitziet.
De belangrijkste vormen van dataverzameling voor deze rapportage waren een vragenlijst onder de
kerngroepen van de lokale sportakkoorden en de uitvoering van casestudies, waarin de uitvoering van de
lokale sportakkoorden in zes gemeenten wordt gevolgd.

In hoofdstuk 2 worden het gebruikte onderzoekskader en de methode van dataverzameling toegelicht.
Hoofdstuk 3 is het resultatenhoofdstuk. Het start met cijfermatige gegevens over de regeling lokale
sportakkoorden (paragraaf 3.1), gevolgd door de voortgang, lokale contextfactoren, de dynamiek van het
lokale samenwerkingsverband en uitkomsten (paragrafen 3.2 t/m 3.5). De rapportage wordt afgesloten
met een slothoofdstuk (hoofdstuk 4). Verspreid over de rapportage zijn kaders geplaatst met
beschrijvingen vanuit casegemeenten. Een overzicht (register) van de figuren en tabellen in het rapport is
te vinden in bijlage 1.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

11

walking

walking

→

12

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Met behulp van een vragenlijst onder kerngroepen, lokale casestudies en andere bronnen geven we een
beeld van de stand van zaken bij de uitvoering van de lokale sportakkoorden. Daarbij hebben we ons laten
leiden door de volgende onderzoeksvragen:
1. Hoe verloopt het proces van lokale samenwerking?
a. Welke lokale contextfactoren zijn van belang om te komen tot vruchtbare samenwerking?
b. Wat zijn kenmerken van het samenwerkingsverband (de organisatie en dynamiek van de
lokale samenwerking)?
2. Wat leveren de gemeenschappelijke inspanningen op?
a. In hoeverre slagen de partijen er met elkaar in om tot concrete acties en maatregelen te
komen en deze uit te voeren?
b. Tot welke uitkomsten leiden deze gezamenlijke acties?
Als onderzoekskader om deze vragen te beantwoorden gebruiken we het integrale raamwerk voor
samenwerkend besturen (Integrative Framework for Collaborative Governance) van Emerson et al. (2012).
In de volgende paragraaf wordt dit raamwerk toegelicht. In paragraaf 2.2 beschrijven we hoe we het
onderzoek hebben uitgevoerd en welke bronnen we daarvoor hebben gebruikt.

Het integrale raamwerk voor samenwerkend besturen van Emerson et al. (2012) is door ons
geïntroduceerd in de voortgangsrapportage november 2020 van de Monitor Sportakkoord (Pulles et al.,
2020). Op basis van de uitkomsten van onderzoek onder sportformateurs (vragenlijst) en Adviseurs Lokale
Sport (interviews en vragenlijst) heeft er een ‘vertaalslag’ van dit raamwerk naar de specifieke situatie
van de lokale sportakkoorden plaatsgevonden (Nafzger et al., 2021; Pulles et al., 2020). Zie figuur 2.1
voor een weergave. De onderdelen van het raamwerk worden hierna apart besproken.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

13

Hoe het met de uitvoering van een lokaal sportakkoord gaat, hangt in hoge mate af van de vraag in
hoeverre de betrokken partijen tot vruchtbare samenwerking weten te komen. Iedere lokale situatie is
weer anders. Hoe de samenwerking verloopt is mede afhankelijk van de ‘lokale setting’. Emerson et al.
(2012) onderscheiden een aantal bepalende contextfactoren die onderscheidend zijn voor of van invloed
zijn op de aard van het samenwerkingsverband en het vooruitzicht op vruchtbare samenwerking. We
hebben zoals gezegd in de vorige najaarsrapportage (zie ook Hoogendam & Nafzger, 2021) een vertaalslag
gemaakt van de contextfactoren die van invloed zijn op het samenwerkingsverband van de lokale
sportakkoorden (zie tabel 2.1). Deze ‘vertaalslag’ van de lokale contextfactoren biedt het kader voor de
beantwoording van vraag 1a: welke lokale contextfactoren zijn van belang om te komen tot vruchtbare
samenwerking?

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

De contextfactoren kunnen zowel een bevorderende als een belemmerende invloed hebben, afhankelijk
van de situatie. In de vragenlijst (zie paragraaf 2.2) zijn vragen opgenomen die iets kunnen zeggen over
deze contextfactoren. Voor de analyse van de zes lokale cases zijn deze factoren eveneens leidend.
De context is geen statisch gegeven, maar verandert door de tijd. Onder andere onder invloed van hoe de
samenwerking zich ontwikkelt en welke resultaten daaruit voortkomen. Er is dus sprake van een
dynamische wisselwerking tussen de context en het lokale samenwerkingsverband.

Het tweede element uit het raamwerk van ‘samenwerkend besturen’ betreft het functioneren van het
samenwerkingsverband of de lokale alliantie. Dit element heeft dus betrekking op onderzoeksvraag 1b:
wat zijn kenmerken van het samenwerkingsverband (de organisatie en dynamiek van de lokale
samenwerking)? Het samenwerkingsverband ontwikkelt, mede onder invloed van de context en de
aanjagers, eigen (impliciete en expliciete) regels, principes, normen en besluitvormingsprocedures, die de
wijze van samenwerking bepalen. Iedere alliantie of samenwerking ontwikkelt zo een eigen dynamiek.
Deze dynamiek bepaalt, samen met de acties die uit de samenwerking voortkomen, het succes van het
samenwerkingsverband.

14

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

De samenwerkingsdynamiek kent drie componenten: 1) een open en constructieve uitwisseling, 2) binding
en 3) de ontwikkeling van vermogen tot gezamenlijk handelen.
1. Open en constructieve uitwisseling
• Betrokken partijen: zijn de juiste partijen aangesloten en worden geen belanghebbende partijen
buitengesloten?
• Open dialoog: is er sprake van een open en eerlijke dialoog waarin de deelnemers samen kunnen
komen tot een open en constructieve uitwisseling van visies, ideeën en mogelijke oplossingen?
• Gedeelde visie: zijn de partijen in staat om tot een gedeelde visie te komen (waar willen we
heen?) en een gedeeld idee over hoe daar te komen.
2. Binding
Enerzijds heeft deze component betrekking op de relationele (interpersoonlijke) verhoudingen (de
onderlinge binding). Onderling vertrouwen, waardering voor de onderlinge verschillen en ‘elkaar iets
gunnen’ zijn belangrijke basisvoorwaarden voor vruchtbare samenwerking. Anderzijds heeft de component
betrekking op het ‘commitment’ aan de gezamenlijk opgave. De samenwerking kan zich namelijk alleen
succesvol ontwikkelen als er ook sprake is van een gevoel van gedeeld eigenaarschap. In dit onderzoek
kijken we naar deze elementen:
• Vertrouwen: is er sprake van onderling vertrouwen en wederzijds begrip voor elkaars standpunten
en belangen?
• Commitment: is er betrokkenheid bij de gezamenlijke opgave? Is er gevoel van eigenaarschap en
bereidheid bij betrokken partijen om niet vanuit het eigen belang te denken? Is er bereidheid om
bestaande patronen te doorbreken en rol- en taakopvatting bij te stellen?
• Teamvorming: ontstaat er een zeker ‘groepsgevoel’ en betrokkenheid bij elkaar (met name bij de
regiegroep en/of werkgroepen)?
3. Gezamenlijk handelingsvermogen
Deze component verwijst naar de functionele aspecten van de samenwerking: is het
samenwerkingsverband zo ingericht dat het leidt tot een vermogen tot gezamenlijk handelen? Ofwel:
weten de partijen daadwerkelijk de ‘krachten te bundelen’ en meerwaarde (synergie) te creëren ten
opzichte van de situatie waarin de afzonderlijke partijen ieder hun eigen ding doen? Het hebben van een
door velen getekend sportakkoord leidt niet automatisch tot een vruchtbare vorm van samenwerkend
bestuur. Dit gezamenlijke handelingsvermogen wordt bepaald door een viertal aspecten:
• De inrichting van het proces en de structuur van de samenwerking: is er voldoende helderheid
over de rolinvulling en het mandaat van de regie- of kerngroep? Zijn de onderlinge taken en
verantwoordelijkheden goed afgestemd?
• Verbindend leiderschap: is er sprake van leiderschap dat in staat is een gemeenschappelijk doel
tot stand te brengen, een open dialoog tussen partijen te faciliteren en opkomende conflicten op
te lossen?
• Kennismobilisatie: wordt voldoende gebruik gemaakt van de kennis en expertise die de
verschillende deelnemende partijen kunnen inbrengen? Wordt voldoende gebruik gemaakt van de
ondersteuning vanuit de drie implementatielijnen (zoals de services)?
• Middelen en menskracht: zijn er voldoende middelen (budgetten, tijd, technische en/of
administratieve ondersteuning, enz.) beschikbaar om de samenwerking te faciliteren en te
ondersteunen?

Tot slot kijken we naar wat de samenwerking bij de uitvoering van het lokaal sportakkoord oplevert. In
hoeverre slagen de partijen er met elkaar in om tot concrete acties en maatregelen te komen en deze uit

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

15

te voeren (onderzoeksvraag 2a)? En tot welke uitkomsten leiden deze gezamenlijke acties (vraag 2b)? De
opbrengsten kunnen op verschillende zaken betrekking hebben, zoals:
• nieuwe sport- en beweegactiviteiten voor speciale doelgroepen;
• meer of betere samenwerking tussen sportverenigingen;
• aanboren van nieuwe financieringsbronnen;
• extra inzet voor verenigingsondersteuning;
• toename van het onderling vertrouwen.
Sommige van deze opbrengsten (bijv. samenwerking, financiering, extra inzet van mensen) leiden tot
aanpassing van de lokale context. Andere beïnvloeden de samenwerkingsdynamiek (bijv. groei onderling
vertrouwen). In de vragenlijst zijn vragen opgenomen over opbrengsten die wijzen op dergelijke
veranderingen in de context en de mate waarin deze zijn geborgd. Daarnaast is gevraagd in hoeverre er
sprake is van voortgang bij de realisatie van de ambities van het lokale sportakkoord.

De belangrijkste bronnen voor deze rapportage zijn een vragenlijst die is uitgezet onder de kerngroepen
van de lokale sportakkoorden en de casestudies waarin de uitvoering van de lokale sportakkoorden in zes
gemeenten wordt gevolgd. Aanvullend zijn data gebruikt van reguliere onderzoeks- of
monitoringsactiviteiten, waarin we extra gegevens over de (uitvoering van de) lokale sportakkoorden
hebben verzameld.
De vragenlijst onder de kerngroepen en de onderzoeksmethodiek van de casestudies zijn gebaseerd op het
onderzoekskader zoals gepresenteerd in paragraaf 2.1. Beide methoden worden hieronder toegelicht.
Daarna is een overzicht van alle gebruikte databronnen te vinden.

Het Mulier Instituut heeft in samenwerking met VSG een vragenlijst voor de kerngroepen van de lokale
sportakkoorden ontwikkeld. De vraagitems zijn grotendeels gebaseerd op het onderzoekskader ‘integraal
raamwerk voor samenwerkend besturen’, met daarnaast enkele aanvullende vragen. De vragenlijst
bestond uit 36 vragen, verdeeld over negen onderwerpen: 1) algemeen, 2) kerngroep, 3)
uitvoering/proces, 4) uitvoering/inhoud, 5) organisaties en netwerk, 6) betrokkenheid en onderlinge
verhoudingen, 7) rol gemeente en bestaand sportbeleid, 8) opbrengsten en borging en 9)
monitoring/evaluatie en ondersteuning.
De uitnodiging voor deelname aan de vragenlijst is half september 2021 door VSG verzonden naar de
contactpersonen van alle lokale of regionale sportakkoorden (n=311). Deze contactpersonen zijn veelal de
voorzitters of trekkers van de lokale kerngroep in een gemeente. Als deze contactgegevens niet bekend
waren, is de uitnodiging naar de contactpersoon van de betreffende gemeente(n) gestuurd, met het
verzoek de uitnodiging door te zetten naar de juiste persoon. Dit betekent dat de respondent in sommige
gevallen rapporteert over het eigen functioneren, bijvoorbeeld over de beoordeling van gemeentelijke
betrokkenheid. Respondenten hadden tot 11 oktober 2021 de tijd om deel te nemen.
157 respondenten hebben deelgenomen aan de vragenlijst (responsgraad 50%). Daarvan hebben
142 respondenten de vragenlijst volledig afgerond. Vijftien respondenten hebben een redelijk deel van de
vragenlijst ingevuld, waardoor deze resultaten wel konden worden meegenomen. In de meeste gevallen
betrof het per respondent één lokaal sportakkoord (en dus één gemeente). In een enkel geval (n=3) betrof
het een regionaal sportakkoord (en dus meerdere gemeenten). In deze rapportage spreken we voor het
gemak van lokaal sportakkoord/gemeente, maar dit kan dus ook regionaal sportakkoord/gemeenten
betekenen.

16

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

De responsgroep is redelijk gelijkmatig verdeeld naar gemeentelijke kenmerken als inwonertal,
stedelijkheid en spreiding over het land (provincie, regio). Grote gemeenten met 100.000 of meer
inwoners zijn in de responsgroep oververtegenwoordigd ten opzichte van kleine gemeenten tot
20.000 inwoners (zie ook tabel B2.1 in bijlage 2). Waar relevant benoemen we in de rapportage verschillen
tussen kleinere (minder dan 50.000 inwoners) en grotere (meer dan 50.000 inwoners) gemeenten. De
groep die niet heeft gerespondeerd is wat betreft gemeentelijke kenmerken vergelijkbaar met de
responsgroep. Onbekend is hoe de uitvoering en voortgang van het lokaal sportakkoord in deze gemeenten
verloopt en waarom zij niet hebben gerespondeerd.

Het Mulier Instituut voert in zes gemeenten casestudies uit waarin de uitvoering van het lokale
sportakkoord wordt gevolgd. De casegemeenten zijn: Arnhem, ‘s-Hertogenbosch, Putten, Hoorn, Laarbeek
en Leusden. Bij de selectie van deze gemeenten zijn de volgende overwegingen meegenomen: spreiding
naar grootte, regionale spreiding, bestaande contacten en eerder onderzoek in de fase van
akkoordvorming.
De onderzoeksmethodiek is opgebouwd uit verschillende stappen:
1. Er wordt een begeleidingsgroepje bestaande uit de belangrijkste sleutelfiguren samengesteld. Dit
groepje wordt aangevuld met de regioadviseur van de VSG. Op basis van eerste gesprekken met
dit groepje en beschikbare documenten wordt een eerste beeld verkregen van de stand van zaken
bij de uitvoering van het lokale sportakkoord, wie daarbij op welke manier betrokken zijn, welke
knelpunten en vragen zich daarbij voordoen, enz.
2. Via enkele diepte-interviews met betrokkenen wordt getracht te achterhalen hoe de verschillende
partijen de samenwerking ervaren, wat er goed en wat er minder goed gaat, welke ideeën er zijn
om het proces te verbeteren en wat de acties en maatregelen tot dan toe hebben opgeleverd. Met
een aantal buurtsportcoaches wordt een focusgroepgesprek gehouden over hun rol bij de
uitvoering van het sportakkoord.
3. De eerste verkenning en verdiepende interviews resulteren in een zogenaamde ‘rijke
contextbeschrijving’, waarin alle contextfactoren en het proces van samenwerking worden
beschreven. Deze contextbeschrijving wordt besproken met het begeleidingsgroepje en eventueel
op basis van hun feedback aangevuld of aangepast.
De casestudies bevinden zich in verschillende fasen, afhankelijk van de fase waarin de uitvoering van het
lokale sportakkoord zich bevindt en de snelheid van het proces. De casestudies in Leusden en ‘sHertogenbosch bevinden zich in fase 2. De casestudies in Putten en Arnhem bevinden zich in fase 1. De
casestudies in Laarbeek en Hoorn staan op het punt om van start te gaan.
Het Mulier Instituut stelt in een later stadium een apart verslag op van de uitkomsten van de casestudies,
wanneer in alle gemeenten de benodigde stappen zijn gezet. In de voorliggende rapportage worden op
twee manieren tussentijdse resultaten en inzichten uit de casestudies gedeeld:
1. Van enkele casestudies is een aparte beschrijving gemaakt waarin de lokale situatie wordt
geschetst aan de hand van aspecten van het lokale akkoord: proces totstandkoming, speerpunten,
organisatie, betrokken partijen, kerngroep, uitvoering en (voorlopige) opbrengsten.
2. Waar relevant worden bevindingen uit de casestudies gebruikt om andere resultaten van
voorbeelden, duiding of extra toelichting te voorzien.

Aanvullende databronnen zijn gebruikt om extra gegevens te verzamelen en het proces van de lokale
sportakkoorden vanuit meerdere perspectieven te belichten. De gegevens uit de aanvullende databronnen

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

17

zijn waar relevant gebruikt bij de bespreking van een bepaald thema. In tabel 2.2 staat een overzicht van
alle gebruikte databronnen.

18

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

•
•
•
•
•

→

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

19

In dit hoofdstuk bespreken we de stand van zaken bij de uitvoering van de lokale sportakkoorden. Eerst
komen enkele cijfers met betrekking tot de regeling (paragraaf 3.1) en een bespreking van de algemene
voortgang (paragraaf 3.2) aan bod. Vervolgens zoomen we verder in op de lokale processen. We bespreken
de lokale context (paragraaf 3.3), de dynamiek van het samenwerkingsverband (paragraaf 3.4) en de
uitkomsten (paragraaf 3.5), aan de hand van de elementen uit het integraal raamwerk voor samenwerkend
besturen zoals gepresenteerd in paragraaf 2.1. De resultaten zijn afkomstig uit de verschillende
databronnen zoals beschreven in paragraaf 2.2.

343 gemeenten nemen deel aan de regeling lokale sportakkoorden. Zij hebben een lokaal of regionaal
sportakkoord (samen met andere gemeenten) gesloten en geven daar uitvoering aan. De G5-gemeenten
(Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Eindhoven) voeren een living lab uit. Zie tabel 3.1 voor een
overzicht van de deelname aan de regeling lokale sportakkoorden. Een lijst van alle deelnemende
gemeenten is te vinden in bijlage 3.

Vanuit de middelen voor het Nationaal Sportakkoord zijn budgetten beschikbaar voor de regeling lokale
sportakkoorden. Voor de vorming van een sportakkoord was 15.000 euro per gemeente beschikbaar voor
de inzet van een sportformateur. Voor de uitvoering van het (lokale of regionale) sportakkoord of living
lab is een jaarlijks uitvoeringsbudget beschikbaar in de vorm van een specifieke uitkering (SPUK), naar
rato van inwonertal van de gemeente op 1 januari 2019. Voor 2021 is het uitvoeringsbudget eenmalig
verdubbeld en zijn middelen vanuit het steunpakket ‘Sociaal en mentaal welzijn en leefstijl’ ingezet. Zie
tabel 3.2 voor een overzicht van de uitgekeerde budgetten vanuit de regeling lokale sportakkoorden.

20

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

De 343 deelnemende gemeenten zijn allemaal bezig met de uitvoering van hun lokale of regionale
sportakkoord of living lab. Uit de vragenlijst onder de lokale kerngroepen in oktober 2021 (n=157) weten
we dat het merendeel hier al even mee bezig is; 50 procent is een half jaar tot één jaar bezig met de
uitvoering en 38 procent meer dan één jaar. Uit de eerdere monitorrapportages weten we dat bijna alle
gemeenten het akkoord in juni 2020 al hadden gesloten. Aangezien slechts 38 procent meer dan een jaar
bezig is met de uitvoering, lijkt er wat vertraging te zijn ontstaan tussen het sluiten van het akkoord en
de start van de uitvoering.

De beperkende coronamaatregelen die een groot deel van 2020 golden, hebben naar verwachting een rol
gespeeld in de vertraging. Een groot aantal lokale sportakkoorden was in de periode maart-mei 2020 net
gesloten of bijna gereed, maar de uitvoering kon niet worden gestart op de manier zoals voorzien. Fysieke
bijeenkomsten konden geen doorgang vinden, net als de uitvoering van veel activiteiten. Dit beeld wordt
bevestigd in het onderzoek onder de kerngroepen, die bijna allemaal aangeven dat de coronacrisis de
uitvoering van het lokale sportakkoord enigszins (39%) of sterk vertraagd (55%) heeft. Een enkele
gemeente geeft aan dat het proces met dezelfde snelheid is doorgegaan of dat sommige onderdelen
versneld zijn en andere onderdelen vertraagd.
De beperkende coronamaatregelen hebben de hele sportwereld getroffen. Daardoor werd niet
alleen het traject van het lokale sportakkoord gehinderd, maar werden de partijen die betrokken zijn bij
de akkoorden ook geconfronteerd met uitdagingen voor hun organisatie. Zo hebben sportverenigingen
bijvoorbeeld te maken gehad met inkomstendervingen, gedwongen bezuinigingen, ledenverloop en minder
ledenaanwas (Pulles et al., 2021). Dit is van invloed geweest op de mogelijkheden voor deze organisaties
om zich in te zetten voor het lokale sportakkoord.
Niet alleen de beperkende coronamaatregelen zijn van invloed geweest op vertraging in de uitvoering van
lokale sportakkoorden. Uit de vragenlijst en casestudies blijkt dat het proces voor veel gemeenten sowieso
veel tijd en aandacht vraagt. De relatieve nieuwheid van de manier van werken met een akkoord vraagt
aanpassing en gewenning van alle betrokken partijen, en dat kost tijd. De implementatie met veel
verschillende partijen is complex. Op sommige plekken moet eerst worden geïnvesteerd in structuren en
processen, zoals verenigingsondersteuning of een sportnetwerk, voordat de uitvoering goed kan starten.
Hierdoor worden concrete opbrengsten pas later zichtbaar.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

21

Op basis van de vragenlijst onder de kerngroepen is een indicator ‘voortgang lokale sportakkoorden’
opgesteld. De indicator is opgebouwd uit vragen over 1) het proces, 2) de opbrengsten, 3) de borging en
4) de voortgang op de ambities en doelen. Op elk van de onderdelen konden de respondenten punten
scoren. Bij meer voortgang (vlotter proces, meer opbrengsten, verdere borging en verdere voortgang op
de ambities/doelen) zijn meer punten gegeven. Elk onderdeel leverde maximaal circa 25 punten op.
Respondenten konden zo in totaal scoren op een schaal van 0 tot 100 punten.
Op basis van de totaalscore zijn ze verdeeld over vijf categorieën. Bij de categorie ‘0-20 punten’
zijn op de vier onderdelen samen maximaal 20 punten gescoord. Dit betekent dat er weinig vlotheid in het
proces, opbrengsten, borging en/of voortgang is gerapporteerd. Bij de categorie ‘81-100 punten’ zijn op
de vier onderdelen samen meer dan 80 punten gescoord. Dit betekent dat er zeer veel voortgang is
gerapporteerd. Het is mogelijk dat een gemeente op het ene onderdeel veel punten scoort (bijv. proces)
en op een ander onderdeel weinig (bijv. borging). Om deze verschillen inzichtelijk te maken worden de
onderdelen alle vier later in het rapport afzonderlijk uitgewerkt: proces (paragraaf 3.4), opbrengsten,
borging en voortgang op de ambities en doelen (paragraaf 3.5). Zie bijlage 4 voor meer uitleg over de
opbouw en berekening van de indicator.
Het merendeel van de trajecten is te plaatsen in de middencategorieën ‘een beetje voortgang’ (43%) en
‘redelijk veel voortgang’ (45%). Een klein deel blijft nog wat achter (6%) of loopt juist voorop (6%) (zie
tabel 3.3). Voor de groepen die een half jaar tot een jaar (50%) of al langer dan een jaar bezig zijn met de
uitvoering (38%) zijn de resultaten vrijwel gelijk. De kleine groep die net gestart is (12%) zit vrijwel geheel
in de categorie ‘een beetje voortgang’.

In vrijwel alle trajecten is een kerngroep gevormd. In deze rapportage gebruiken we de term kerngroep,
maar hieronder kan ook een regiegroep, kopgroep, stuurgroep of een soortgelijke term worden verstaan.
Met ‘kerngroep’ bedoelen wij de groep die de regie voert over de uitvoering van het lokale sportakkoord.
95 procent van de respondenten in de vragenlijst geeft aan dat er zo’n groep is. Bij de akkoorden waar
geen kerngroep is, wordt de regie in alle gevallen gevoerd door de gemeente of de lokale
sportserviceorganisatie.
De kerngroepen verschillen niet alleen in de naam die ze voeren, maar ook in samenstelling, grootte en
takenpakket. In vrijwel alle kerngroepen is iemand van de gemeente vertegenwoordigd (93%) en in drie
kwart van de kerngroepen (73%) zit minstens één afgevaardigde van een sportvereniging (zie figuur 3.1).
In kleinere gemeenten (minder dan 50.000 inwoners) zijn vaker sportverenigingen vertegenwoordigd (81%)
dan in grotere gemeenten (meer dan 50.000 inwoners; 55%). In grotere gemeenten zit juist weer vaker
een sportraad in de kerngroep. Vrijwel nergens zitten vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven in de
kerngroep. Eén op de vijf respondenten (n=30) noemt bij ‘anders’ nog een ander type partij in de
kerngroep. Dit zijn het vaakst de Adviseur Lokale Sport (zes keer), burgers/betrokken inwoners (zes keer),

22

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

een buurtsportcoach in dienst van een andere organisatie (drie keer), Uniek Sporten (twee keer) en een
kennis- of onderzoeksinstelling (twee keer).

Bij bijna een derde van de kerngroepen (31%) zijn de leden afkomstig van één tot drie verschillende typen
sectoren/organisaties (zie de categorieën in figuur 3.1). Bij iets meer dan de helft van de kerngroepen
(57%) zijn de leden afkomstig uit vier tot zes verschillende typen sectoren/organisaties. Bij een klein deel
(12%) is dat van zeven of meer verschillende sectoren. Op dit punt is geen verschil gevonden tussen
kleinere en grotere gemeenten.
Tot slot zien we verschillen in de taken die de kerngroepen aangeven uit te voeren, maar ook
overeenkomsten (zie figuur 3.2). Acht op de tien kerngroepen houden zich bezig met het toewijzen van
budgetaanvragen voor projecten/plannen. Dit lijkt de belangrijkste taak voor de kerngroepen. Veel
minder zijn de kerngroepen bezig met bijvoorbeeld het werven van nieuwe samenwerkingspartners (20%)
of het zelf uitvoeren van het sportakkoord (24%).

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

23

De meeste kerngroepen geven aan dat ze in de uitvoering werken aan de thema’s die ze in het lokale
sportakkoord als speerpunt hebben benoemd (figuur 3.3). Dit zijn het vaakst de thema’s (of aanverwante
onderwerpen) Inclusief sporten en bewegen, Van jongs af aan vaardig in bewegen en Vitale
sportaanbieders. Een klein deel van de gemeenten geeft aan dat bepaalde thema’s wel als speerpunt in
het akkoord stonden, maar dat hier in de uitvoering geen aandacht voor is. Dit geldt in ruim een vijfde van
de trajecten voor het thema Duurzame sportinfrastructuur. Andersom geldt ook dat gemeenten aangeven
dat thema’s initieel geen speerpunt waren, maar in de uitvoering wel aandacht krijgen. Dit geldt
bijvoorbeeld in 14 procent van de trajecten voor het thema Positieve sportcultuur.

Uit de toelichtingen van respondenten zijn de volgende redenen zijn te onderscheiden dat een thema in
de uitvoering geen aandacht krijgt, terwijl het wel een speerpunt was in het akkoord:
• Vertraging door de coronacrisis, waardoor het niet mogelijk is alle thema’s op te pakken. Een
respondent beschrijft: ‘Ambitie voor positieve sportcultuur is er wel, maar minder aandacht bij
verenigingen omdat ze in coronatijd in de “overleef stand” stonden m.b.t. financiën en
voldoende leden en vrijwilligers behouden.’
• Er blijkt te weinig betrokkenheid of interesse bij partijen die de uitvoering van een thema moeten
verzorgen.
• Er worden op het thema geen plannen/initiatieven/projectaanvragen ingediend. Of het blijkt
moeilijk om tot goede initiatieven/plannen te komen om aan de ambitie te werken.
• Er is te weinig beschikbare mankracht en/of tijd om de uitvoering te starten. Zo licht een
respondent toe: ‘De themagroep Vaardig in bewegen is moeilijk bij elkaar te houden omdat het
gaat om o.a. docenten die hiervoor geen tijd krijgen en/of hebben.’
• Verschillende thema’s worden in de uitvoering gecombineerd, waardoor er geen specifieke
uitvoering van een thema meer is, maar het thema wel aandacht krijgt. Dit wordt een aantal keer
benoemd voor de uitvoering van de thema’s Vitale sportaanbieders en Positieve sportcultuur.
• Sommige kerngroepen maken een bewuste keuze om te prioriteren.
• Een enkele keer wordt de gemeentelijke beleidskeuze genoemd om een thema niet op te pakken,
met name in relatie tot het thema topsport.

24

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Uit de toelichtingen zijn de volgende redenen op te maken dat een thema dat geen speerpunt was, toch
wordt opgepakt in de uitvoering:
• Er worden plannen/initiatieven op dit thema ingediend, zoals hier geïllustreerd: ‘Wanneer een
mooie aanvraag m.b.t. topsport langskomt, waarvan gezegd kan worden dat deze een goede
uitstraling heeft op ander sportgebruik dan wordt deze gehonoreerd. Centrale vraag is: wat doe
je voor de maatschappij wanneer wij je ondersteunen?’
• Het onderwerp sluit automatisch aan bij de thema’s die wel speerpunten zijn en wordt daarom
vanzelf meegenomen. Als voorbeeld wordt meerdere keren positieve sportcultuur genoemd, maar
ook: ‘Duurzame sportinfrastructuur is geen speerpunt waar we op in hebben gezet maar komt wel
voorbij. Is een thema dat speelt bij een aantal verenigingen, dan zetten we daar toch op in. Het
raakt soms bijvoorbeeld het speerpunt vitale sportaanbieders.’
• Partijen hebben in de fase na het sluiten van het akkoord aangegeven een thema toch wel
belangrijk te vinden.

De rol van de gemeente en het bestaande lokale sportbeleid en hoe dit zich verhoudt tot het sportakkoord
zijn belangrijke factoren waar zowel een bevorderende als een belemmerende invloed van uit kan gaan.
We bespreken eerst in algemenere zin de rol van de gemeente en het bestaande sportbeleid en illustreren
dat aan de hand van de casestudies. Daarna presenteren we de uitkomsten van de vragenlijst onder
kerngroepen op deze onderwerpen. Tot slot gaan we in op de relatie tussen het lokale sportakkoord en
het preventieakkoord.

Aan het ‘besturen met akkoorden’ ligt het idee van ‘samenwerkend besturen’ ten grondslag: een
bestuurlijke praktijk waarbij een of meer overheden in samenwerking met partners uit verschillende
geledingen van de samenleving een publiek doel proberen te bereiken dat zonder deze samenwerking niet
bereikt zou kunnen worden (Emerson et al., 2012; Pulles et al., 2020; ROB, 2020). Deze vorm van
‘samenwerkend besturen’ is voor een deel van de gemeenten een relatief nieuwe manier van werken. De
gemeente heeft hierbij de rol van ‘coproducent’, wat betekent dat de gemeente in nauwe samenspraak
met betrokken partijen het beleid bepaalt en dat de partners gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor het
resultaat en in onderling overleg bepalen welke middelen elke partij ter beschikking stelt (Hoogendam et
al., 2021).
Gemeenten zijn meer of minder gewend om deze rol te vervullen en verantwoordelijkheid te
delen met andere partijen. Er zijn gemeenten die van oudsher gewend zijn alles zelf te bepalen en te
doen, of om een uitvoeringsorganisatie zoals een (gemeentelijk) sportbedrijf opdracht te geven het door
de gemeente bepaalde beleid uit te voeren. Deze rol van coproducent betekent dat zo’n gemeente een
stapje terug moet doen om ruimte te geven aan de inbreng en initiatieven van anderen. Andere
gemeenten zien van oudsher voor zichzelf vooral een ‘faciliterende’ rol, zoals de gemeente Leusden. Het
sportbeleid concentreert zich in zulke gemeenten vooral op het realiseren en in stand houden van
voorzieningen voor sport en bewegen (met name sportaccommodaties).1 Het sportakkoord betekent voor
deze gemeenten juist dat zij zich actiever met andere thema’s dan accommodaties moesten gaan
bezighouden.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

25

Er zijn ook gemeenten die al voor het sportakkoord samen met de partners sportbeleid hebben
opgesteld (co-creatie van beleid). Zo is in de gemeente ‘s-Hertogenbosch in 2014 in samenspraak met de
stad de sportvisie ‘Sportief Samen Verder’ vastgesteld. Daarmee lag er al een gezamenlijke visie die als
een sportakkoord door zou kunnen gaan. Toen duidelijk werd dat procesbegeleiding door een
sportformateur een voorwaarde was voor deelname aan de regeling lokale sportakkoorden, is in 2019 een
vergelijkbaar traject onder begeleiding van twee sportformateurs doorlopen.
Deze voorbeelden laten zien dat de verschillen in rolinvulling een andere uitgangssituatie voor de
uitvoering van een lokaal sportakkoord met zich meebrengen. In sommige gevallen heeft het ook in eerste
instantie tot aarzeling geleid om met betrokken partijen tot een lokaal sportakkoord te komen. De
beschikbaarheid van een uitvoeringsbudget heeft een aantal van deze gemeenten uiteindelijk toch over de
streep getrokken. Het laat ook zien dat de keuze om in gezamenlijkheid tot een lokaal akkoord te komen
ook weer van invloed is op de rol van de gemeente en het bestaande sportbeleid (en dus op een
verandering in de lokale context).
Deze verandering in rol, en daarmee in verantwoordelijkheden, is voor partijen soms nog wel een
zoektocht. We zien bijvoorbeeld dat dit in enkele gevallen tot discussie leidt over de vraag van wie het
sportakkoord is, met name waar het aankomt op de vraag wie beslist over de besteding van het
uitvoeringsbudget (heeft de gemeenteraad daar wel of geen zeggenschap over?). Invulling geven aan deze
veranderende rol en nieuwe wijze van werken heeft ook tijd nodig. Mogelijk is dat, naast de invloed van
corona, een verklaring voor het feit dat we minder ver zijn met de uitvoering van de lokale akkoorden dan
gehoopt of verwacht.

De relatie tussen (de thema’s van) het lokale sportakkoord en het bestaande sportbeleid kan zeer
verschillend zijn. Zo sluiten in Arnhem de thema’s van het sportakkoord nauw aan op het bestaande
sportbeleid. Het sportakkoord biedt dan vooral extra kansen om op deze thema’s in te zetten en er meer
partijen bij te betrekken. Maar belangrijker is dat er al een bestaande structuur, uitvoeringscapaciteit,
kennis en bestaande samenwerkingsverbanden rond deze thema’s zijn. Het spreekt voor zich dat dit de
uitvoering een stuk makkelijker maakt. Daarnaast biedt het sportakkoord in Arnhem ruimte voor nieuwe
initiatieven en thema’s waar het bestaande beleidskader (nog) niet in voorziet.
In Leusden daarentegen heeft de gemeente nog geen eigen, op zichzelf staand sportbeleid (er is
bijvoorbeeld geen aparte sportnota). Het beleid van de gemeente richt zich vooral op de
sportaccommodaties. De bij het lokale sportakkoord betrokken partijen hopen dan ook dat het akkoord de
gemeente aanzet om een eigen visie op sport en bewegen te ontwikkelen. Er was in Leusden ook geen
bestaande structuur of uitvoeringsorganisatie. Het lokale sportakkoord vormde de aanleiding om een
aparte coördinator aan te stellen, als een soort intermediair tussen de gemeente en de regiegroep (in
Leusden het Platform Sport en Bewegen geheten). Het heeft de betrokken partijen tijd gekost om eerst
een structuur in te richten en de onderlinge taken en verantwoordelijkheden helder te maken (een proces
dat nog gaande is). De manier waarop de buurtsportcoaches in Leusden tot dan toe werden ingezet,
maakte het lastig een goede verbinding te maken met de thema’s en acties van het Leusdens
Sportakkoord. De startsituatie in Leusden is dus een hele andere dan die in Arnhem.
Deze voorbeelden laten zien dat het bestaande beleidskader (en daarmee samenhangend: de rol
van de gemeente) van grote invloed kan zijn op de uitvoering van het sportakkoord. Maar ook weer dat
het lokale sportakkoord tot aanpassing van het lokale (gemeentelijke) sportbeleid kan leiden. Uit de
Monitor Lokaal Sportbeleid 2020 (Hoogendam et al., 2021) blijkt ook dat de thema’s van het sportakkoord
terug zijn te vinden in de doelstellingen van het lokale sportbeleid. Met name doelen die betrekking
hebben op de thema’s versterken van sport en beweegaanbieders, vergroten van de motorische
vaardigheid van kinderen en veilig sportklimaat.

26

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

De kerngroepen zijn bevraagd op de relatie tussen het lokale sportakkoord en het bestaande sportbeleid,
de verbinding tussen het sportbeleid en andere beleidsterreinen, de mate waarin sport en bewegen
prioriteit hebben binnen de gemeente en de rol van de gemeente (zie figuur 3.4). In bijna twee derde van
de gemeenten (64%) is het lokale sportakkoord een aanvulling op het lokale sportbeleid. Slechts in
10 procent van de gemeenten staat het er volledig los van. In 9 procent van de gemeenten is het
sportakkoord een vervanging van het lokale sportbeleid. Eén op de vijf lokale sportakkoorden (18%) wordt
gezien als een uitvoeringsplan van het lokale sportbeleid. De respondenten beoordelen de prioriteit die
sport en bewegen binnen de gemeente krijgt in overgrote meerderheid als goed (68%) of zeer goed (9%).
Over de verbinding tussen het sportbeleid en andere beleidsterreinen is iets meer dan de helft positief:
53 procent beoordeelt deze als (zeer) goed, 40 procent als redelijk en 5 procent als (zeer) slecht. Bijna
twee derde (63%) is van mening dat het sportakkoord ruimte biedt voor nieuwe initiatieven en thema’s in
het bestaande sportbeleid.

De mate van steun en betrokkenheid vanuit de gemeente wordt door de respondenten positief
beoordeeld: 60 procent vindt de steun en betrokkenheid vanuit de gemeente goed en 14 procent zeer
goed (figuur 3.4). De bereidheid van de gemeente om verantwoordelijkheid te delen met andere partijen –
een belangrijke voorwaarde voor samenwerkend besturen – wordt eveneens gunstig beoordeeld:
73 procent is van mening dat deze bereidheid goed (62%) of zeer goed (12%) is. Dit beeld komt overeen
met de Monitor Lokaal Sportbeleid 2020 (Hoogendam et al., 2021). Daaruit blijkt dat de helft van de
gemeenten zichzelf als ‘coproducent’ van het sportbeleid ziet, wat wil zeggen dat zowel de ontwikkeling
als de uitvoering van het sportbeleid als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente en
samenwerkingspartners wordt gezien. 14 procent van de gemeenten kwalificeert zichzelf als ‘facilitator’,
waarbij de gemeente vooral ondersteunend is aan partijen uit het maatschappelijk middenveld.
In de toelichting die respondenten bij de beoordeling van de rol van de gemeente geven wordt een aantal
maal genoemd dat de respondent zelf bij de gemeente werkt (en dus in feite zichzelf beoordeelt). Dat kan
de beoordeling van de rol en betrokkenheid van de gemeente kleuren. Ook wordt een paar keer genoemd
dat sport door bezuinigingen geen prioriteit heeft of dat er weinig mogelijkheden zijn om extra middelen
(buiten het uitvoeringsbudget) vrij te maken. Opvallend is de uitspraak van een van de respondenten dat
de verbinding met andere beleidsterreinen juist ook tot problemen kan leiden:

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

27

‘Met name de verbinding leggen tussen de domeinen is de uitdaging. De huidige verkokerde
aanpak om sociaal maatschappelijke uitdagingen op te lossen, leidt in de praktijk tot een enorme
overkill aan initiatieven, praatgroepen, bijeenkomsten en informatiestromen waardoor de
praktijk niet meer snapt waar je waarvoor moet zijn. Met alle goede bedoelingen wordt er een
wereld gecreëerd die onduidelijk is voor de praktijk. De inwoner staat niet meer centraal, maar
het thema.’

In twee derde van de gemeenten (68%) is er sprake van een nauwe afstemming tussen het lokale
sportakkoord en het lokale preventieakkoord. Bij de helft van de gemeenten (52%) zijn het wel twee losse
akkoorden, maar is de inhoud van beide op elkaar afgestemd. In 16 procent van de gemeenten zijn ze
samengevoegd tot één akkoord. Bij kleine gemeenten (< 20.000 inwoners) komt dat aanzienlijk vaker voor
(27%). In 14 procent van de gemeenten staan de twee akkoorden grotendeels los van elkaar. Ook hier zien
we enig verschil naar gemeentegrootte: bij de kleinste gemeenten (< 20.000 inwoners) is dat slechts
4 procent en bij de grootste (> 100.000 inwoners) 26 procent. 15 procent van de gemeenten heeft (nog)
geen preventieakkoord.

De uitvoering van het lokale sportakkoord staat of valt met de beschikbaarheid van (financiële) middelen
en menskracht, zoals de aanwezigheid van buurtsportcoaches die hiervoor kunnen worden ingezet. Aan de
coördinatoren/regisseurs van (dan wel gemeentelijke contactpersonen voor) het lokale sportakkoord is
gevraagd hoe zij de beschikbaarheid van middelen en menskracht beoordelen.

Alle gemeenten met een lokaal (of regionaal) sportakkoord hebben de beschikking over een
uitvoeringsbudget (zie paragraaf 3.1). Verreweg de meeste respondenten (86%) geven aan het beschikbare
uitvoeringsbudget (ruim) voldoende te vinden (figuur 3.5). Slechts 4 procent is van mening dat dit (sterk)
onvoldoende is.

Naast het uitvoeringsbudget zijn er bij twee op de drie gemeenten (68%) nog andere bronnen beschikbaar
voor de uitvoering van het lokale sportakkoord. Bij bijna een derde (32%) van de gemeenten is alleen het
uitvoeringsbudget beschikbaar. Over de aanvullende middelen vanuit andere bronnen is men iets minder
tevreden: 30 procent geeft aan deze voldoende te vinden, 15 procent vind ze (sterk) onvoldoende en
32 procent is neutraal.
In 36 procent van de gemeenten wordt het uitvoeringsbudget aangevuld vanuit het gemeentelijk budget
voor sportbeleid. Dat is niet zo vreemd, gezien de koppeling tussen het lokale sportbeleid en het lokale
sportakkoord (zie hierboven). De verbinding met het lokale preventieakkoord zorgt er ook voor dat deze

28

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

budgetten worden gekoppeld: 40 procent van de gemeenten geeft aan dat het preventieakkoord voor
aanvullende middelen zorgt. In 13 procent van de gemeenten is er aanvulling vanuit budgetten van andere
beleidsterreinen. In één op de vijf gemeenten (21%) zorgen partners van het lokale sportakkoord voor
extra financiële middelen. 16 procent van de respondenten geeft aan dat er naast de genoemde bronnen
nog andere zijn, met name (landelijke) fondsen (bijv. het Gehandicapten- of Ouderenfonds) en
gemeentelijke of provinciale subsidies (bijv. voor bewegen in de openbare ruimte).
Vanuit de steunpakketten in het kader van de coronacrisis zijn in 2021 verschillende extra gelden
beschikbaar gekomen. Zo is vanuit het steunpakket ‘Sociaal en mentaal welzijn en leefstijl’ extra inzet
voor ‘gezonde leefstijlinterventies’ (23 miljoen euro) en ‘impuls op bewegen’ (10 miljoen euro)
beschikbaar. Daarmee is onder meer het uitvoeringsbudget voor het lokale sportakkoord voor 2021 voor
iedere gemeente eenmalig verdubbeld. De extra middelen vanuit het Nationaal Programma Onderwijs
(NPO) om coronavertraging aan te pakken, kunnen scholen onder andere inzetten voor sportieve
interventies die op de menukaart zijn opgenomen. Het is denkbaar dat deze middelen (deels) worden
ingezet om bij te dragen aan de uitvoering van ambities van het lokale sportakkoord, wanneer het
onderwijs daarbij betrokken is (bijv. bij thema Van jongs af aan vaardig in bewegen), maar het is
onbekend in hoeverre dit gebeurt.

Naast geld is de beschikbaarheid van menskracht uiteraard een belangrijke voorwaarde voor de uitvoering
van het sportakkoord. In de eerste plaats betreft dat de aanwezigheid van een projectleider, coördinator
of adviseur die de kern- of regiegroep ondersteunt. In vrijwel alle gemeenten (86%) is zo iemand aanwezig
en slechts in 14 procent van de gemeenten ontbreekt die. In 29 procent van de gemeenten is de
projectleider iemand van de gemeente en in 26 procent vervult een buurtsportcoach deze rol. Dat laatste
is het vaakst het geval bij de kleinste gemeenten (42%). Anderen die deze rol kunnen vervullen zijn een
adviseur of consulent van een provinciale sportserviceorganisatie (6%) of een zelfstandig adviseur (10%).
Een enkele keer wordt ook een verenigingsondersteuner of een medewerker van een lokale
sportserviceorganisatie of lokaal sportbedrijf genoemd.
Voor de uitvoering van het lokale sportakkoord kan de aanwezigheid van een (lokale)
uitvoeringsorganisatie van betekenis zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het lokale akkoord van Putten,
waar de organisatie Actief Putten een belangrijke rol speelt. De kerngroep in Putten bestaat uit
vrijwilligers en afgevaardigden van verschillende sectoren, maar ook uit twee buurtsportcoaches van
Actief Putten. Zij hebben enkele uren beschikbaar voor de coördinatie van het sportakkoord, waardoor ze
administratieve taken voor de kerngroep kunnen oppakken. Maar ze merken ook dat ze combinaties
kunnen maken met het reguliere werk als buurtsportcoach, door bijvoorbeeld te communiceren over het
sportakkoord bij activiteiten van Actief Putten en door slimme verbindingen te leggen met
samenwerkingspartners die zij al goed kennen.
In zes op de tien gemeenten (59%) is er een uitvoeringsorganisatie die (een deel van) de
projecten/maatregelen van het lokale sportakkoord uitvoert. Bij kleinere gemeenten is dat ongeveer de
helft (52%) en bij de grotere is er in drie kwart van de gevallen (74%) een uitvoeringsorganisatie. In
43 procent van alle gemeenten is dat een lokaal sportbedrijf of lokale sportserviceorganisatie en bij
10 procent wordt deze rol vervuld door de provinciale sportserviceorganisatie. Andere uitvoerders die
genoemd worden zijn onder andere:
• (een team van) buurtsportcoaches, in dienst bij verschillende organisaties of bij een
welzijnsorganisaties;
• een welzijnsorganisatie;
• de verschillende partijen die bij (projecten van) het lokale sportakkoord betrokken zijn. Een
enkele keer wordt ook het sportplatform of de sportraad genoemd.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

29

Buurtsportcoaches spelen vaak een rol belangrijke bij de coördinatie of uitvoering van de lokale
akkoorden: ‘Buurtsportcoaches hebben een belangrijke rol in procesbegeleiding van de stuurgroep en bij
de uitvoering van de ambities.’
In het voorjaar van 2021 is onderzocht hoe de rol van de buurtsportcoaches bij de lokale sportakkoorden
eruitziet, door peilingen onder buurtsportcoaches zelf, onder hun werkgevers en onder
gemeenteambtenaren. Daaruit blijkt dat ze vaak betrokken zijn bij de uitvoering van activiteiten die
onderdeel zijn van het lokale sportakkoord en veelal een verbindende rol hebben (figuur 3.6). Ze
stimuleren in veel gevallen lokale partijen om een actieve rol te vervullen bij het realiseren van de
ambities van het sportakkoord. Zie voor meer informatie het factsheet ‘De inzet van de buurtsportcoach
voor lokale sportakkoorden’ (Vrieswijk & Van Stam, 2021).

Aan de coördinatoren/regisseurs van het lokale sportakkoord (of gemeentelijke contactpersonen) is
gevraagd hoe zij de beschikbaarheid van menskracht beoordelen. Slechts vier op de tien respondenten
(40%) zijn van mening dat de hoeveelheid uren die de projectleider/coördinator (vaak zijzelf dus)
beschikbaar heeft (ruim) voldoende is; 30 procent is neutraal en 22 procent is van mening dat dit (sterk)
onvoldoende is (figuur 3.7).
De uren die buurtsportcoaches beschikbaar hebben voor de uitvoering van projecten of
maatregelen van het lokale spoortakkoord vormen kennelijk een nog groter knelpunt: 31 procent van de

30

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

respondenten beoordeelt deze als (ruim) voldoende en bijna evenveel (27%) vinden deze (sterk)
onvoldoende. 27 procent is hierin neutraal en 16 procent kan het (nog) niet beoordelen. Bij kleinere
gemeenten wordt dit vaker als een knelpunt gezien: daar is slechts 23 procent van de respondenten van
mening dat de uren (ruim) voldoende zijn. Bij grotere gemeenten is dat 48 procent.
De beschikbaarheid van menskracht voor verenigingsondersteuning beoordeelt slechts één op de
drie respondenten (34%) als (ruim) voldoende en een bijna even groot percentage (30%) vindt deze (sterk)
onvoldoende. Ook hier zien we dat kleinere gemeenten minder vaak aangeven de beschikbaarheid van
verenigingsondersteuning (ruim) voldoende te vinden (29%, tegenover 46% bij de grotere gemeenten).

Hieruit blijkt dat de beschikbaarheid van menskracht/uren een veel groter knelpunt is dan het
beschikbare (uitvoerings)budget. Dat leidt er volgens een van de respondenten zelfs toe dat de
beschikbare gelden niet optimaal benut kunnen worden.
‘We hebben overall gezien te weinig mens- & mankracht om op een goede, juiste en mooie
manier invulling te geven een dit prachtige initiatief en daaruit voortvloeiende acties. Er kan
zoveel meer, maar daarvoor ontbreekt het aan capaciteit, met als gevolg dat veel gelden tot
dusver onderbenut worden.’
De taken die buurtsportcoaches voor het lokale sportakkoord uitvoeren komen vaak boven op de
bestaande werkzaamheden: ‘Buurtsportcoaches zitten in de verschillende werkgroepen die er zijn voor de
uitwerking van de ambities. En later in de uitvoering. Het is extra werk naast hun bestaande werk.’ De
volgende uitspraak illustreert dat dit vooral een probleem is bij kleine gemeenten:
‘Omdat het een kleine gemeente is, heeft één persoon vaak meerdere taken waar hij/zij druk
mee is. Dit zorgt ervoor dat sommige taken in bepaalde periodes meer aandacht vragen en er dus
minder tijd is voor de uitvoering van het Lokaal Sportakkoord.’
Er is veelal geen extra budget beschikbaar om de extra werkzaamheden van buurtsportcoaches (of andere
functionarissen) voor het sportakkoord te bekostigen. Een van de respondenten geeft aan dat het
beschikbare budget voor buurtsportcoaches vanuit de Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) sowieso
ontoereikend is, omdat het de personeelslasten onvoldoende dekt:
‘1 fte staat al jarenlang gelijk aan 50.000 euro terwijl de werkelijke lonen jaarlijks stijgen en de
kosten in 1fte veel hoger uitvallen dan 50.000 euro (dit is nu gemiddeld 60.000 euro per fte). Er
ontstaat een tekort in de begroting van de uitvoeringsorganisatie zodat zij op termijn

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

31

genoodzaakt zijn tot zelfs ontslagen. Dit mag bij deze regeling eigenlijk niet gebeuren, omdat
het budget dat beschikbaar is juist bedoeld is voor stimulans om meer buurtsportcoaches per
gemeente onder te verdelen zodat uitvoering sportakkoord ook efficiënt verloopt.’2
In sommige gevallen wordt de coördinator/adviseur betaald uit het uitvoeringsbudget, waardoor er te
weinig overblijft voor de uitvoering van projecten. Zoals gezegd speelt dit probleem meer in kleinere
gemeenten. Waarschijnlijk hebben grotere gemeenten meer mogelijkheden om mensen voor deze rol vrij
te maken. Zo is in 's-Hertogenbosch een buurtsportcoach als coördinator aangesteld. Hiermee wordt de
coördinerende rol deels vanuit de BRC gefinancierd. De gemeente betaalt de cofinanciering om de
uitvoering van het sportakkoord te ondersteunen.
Een aantal maal wordt genoemd dat de vraag naar verenigingsondersteuning is toegenomen, maar dat
hiervoor onvoldoende budget beschikbaar is. Soms is versnippering een probleem:
‘Er zijn talloze organisaties en initiatieven die allemaal een beetje geld en middelen krijgen voor
activiteiten die allemaal samenhangen maar door die versnippering niet effectief worden
ingezet. Veel van die partijen weten van elkaar niet eens dat ze bestaan.’

De aanwezigheid van bestaande netwerken of platforms en vormen van ondersteuning hebben invloed op
de mogelijkheden en kansen om lokaal tot vruchtbare samenwerking te komen. Ook of partijen elkaar al
kennen en of er al enige vorm van uitwisseling en samenwerking is, heeft daar invloed op. En om tot
samenwerking te komen is een ‘aanjagende partij’ een belangrijke voorwaarde.

In één op de drie gemeenten (32%) is er een sportplatform, sportraad of sportnetwerk. In grotere
gemeenten is dat er aanzienlijk vaker (46%) dan in kleinere gemeenten (26%). In een kwart van de
gemeenten (25%) is er geen formeel orgaan, maar bestaat er wel iets van een netwerk waarin wordt
uitgewisseld en samengewerkt. In 10 procent van de gemeenten is er nog geen (formeel) sportplatform of
(formele) sportraad, maar wordt hieraan gewerkt. Een van de diensten uit de sportlijn is
procesbegeleiding bij de vorming of versterking van een sportraad (120 keer aangevraagd via de sportlijn).
Zie kader 3.1 (p. 44) voor een illustratie van een traject van procesbegeleiding bij een lokale sportraad.

In twee derde van de gemeenten (67%) is een vorm van verenigingsondersteuning aanwezig. Er is een
verschil tussen grotere en kleinere gemeenten: in 83 procent van de grotere gemeenten en in 60 procent
van de kleinere gemeenten is verenigingsondersteuning aanwezig (zie tabel 3.4). Een kwart van de
gemeenten (24%) verzorgt zelf de ondersteuning; in 36 procent van de gemeenten (28% van de kleinere en
54% van de grotere) wordt deze verzorgd door de lokale sportserviceorganisatie of het lokale sportbedrijf
en in 8 procent door de provinciale sportserviceorganisatie. Bij ‘anders’ (17%) worden onder andere
buurtsportcoaches genoemd.

32

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

De respondenten is gevraagd te beoordelen in hoeverre in de gemeente sprake is van contact/uitwisseling
en samenwerking tussen verschillende partijen en of er een ‘aanjagende partij’ is (zie figuur 3.8). Contact
en uitwisseling tussen sportorganisaties onderling is in veel gemeenten al (in enige mate) aanwezig en er
is de nodige samenwerking. In 55 procent van de gemeenten is contact en uitwisseling tussen
sportorganisaties (sterk) aanwezig en in 37 procent enigszins. Onderlinge samenwerking is in 42 procent
van de gemeenten (sterk) aanwezig en in 46 procent enigszins. In grotere gemeenten is aanzienlijk vaker
sprake van onderling(e) contact/uitwisseling en samenwerking dan in kleinere gemeenten.
Binnen de sport zijn er dus al regelmatig contacten en wordt er redelijk veel samengewerkt. Van
uitwisseling en samenwerking tussen sportorganisaties en partijen van buiten de sport is wat minder
sprake. Dit is in 31 procent van de gemeenten (sterk) aanwezig; in respectievelijk 51 (contact en
uitwisseling) en 42 procent (samenwerking) van de gemeenten is dat naar het oordeel van de
respondenten enigszins het geval. Ook dit is bij grotere gemeenten vaker (sterk) aanwezig dan bij
kleinere.

Uit de toelichting die respondenten geven bij deze vraag blijkt dat deze uitwisseling en samenwerking als
belangrijk wordt gezien en dat eraan wordt gewerkt om deze te versterken: ‘Deze factoren zijn precies de

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

33

speerpunten waar we op dit moment aandacht aan geven. Na de corona periode lijkt er nu weer ruimte
voor samenwerking en het bevorderen van kennisdeling.’ Door corona is het wel lastig geweest om de
uitwisseling/samenwerking een impuls te geven:
‘Het sportakkoord geeft aanleiding om partijen meer met elkaar in verbinding te brengen en
samenwerkingen op gang te brengen. Door COVID-19 hebben we beperkte netwerkmomenten
kunnen organiseren. Dat waren we wel van plan. Er worden sportcafés georganiseerd (momenteel
online) die leiden tot contact en uitwisseling tussen sportorganisaties.’
De mate van uitwisseling/samenwerking en de inspanningen om deze te versterken kunnen ook verschillen
per pijler: ‘samenwerking zorg/sport staat nog in de kinderschoenen maar heeft onze aandacht in het
speerpunt inclusieve sportcultuur.’ Dezelfde respondent merkt op dat het aanjagen van ‘contacten
rondom samenwerking (verenigingen en commerciële aanbieders) (..) tijd kost. Samenwerking
bevorderen/fusies stimuleren kost heel veel tijd.’
Geconstateerd kan dus worden dat de aanwezigheid van een (al dan niet geformaliseerd) netwerk,
onderlinge contacten en samenwerking, zowel binnen de sport als tussen sportorganisaties en partijen van
buiten de sport, samenhangt met de grootte van een gemeente.

De bestaande onderlinge verhoudingen tussen partijen in een gemeente kunnen een belangrijke factor
zijn, omdat ze het kader of uitgangspunt vormen van waaruit de samenwerking zich gaat ontwikkelen. Dat
deze onderlinge verhoudingen goed zijn, of dat hieraan wordt gewerkt, is een voorwaarde voor vruchtbare
samenwerking.
Over de onderlinge verhoudingen geven de respondenten van de vragenlijst in grote meerderheid (78%)
aan dat ze de relatie tussen gemeente en sportaanbieders goed tot zeer goed vinden (figuur 3.9). Het
onderlinge vertrouwen wordt overwegend positief beoordeeld: twee derde (66%) vindt dit (zeer) goed.

Deze overwegend positieve uitkomsten over de onderlinge verhoudingen betekenen niet dat het overal
goed zit. In een enkele gemeente is er sprake van wantrouwen van de sportverenigingen richting de
gemeente. De verhoudingen kunnen per partij verschillen. Een van de respondenten wijst er bijvoorbeeld
op dat de positie van professionele organisaties sterker is dan die van verenigingen die op de inzet van
vrijwilligers zijn aangewezen. Volgens andere respondenten zijn er grote verschillen tussen
sportverenigingen, bijvoorbeeld tussen grote en kleine clubs.

34

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Bovenstaande factoren bepalen in belangrijke mate in hoeverre er sprake is van een voedingsbodem voor
vruchtbare samenwerking. Maar al is deze nog zo gunstig, zonder ‘aanjagers’ komt de samenwerking niet
op gang: mensen zijn die partijen bij elkaar brengen en weten te enthousiasmeren om samen te werken.
Eén of meer aanjagende partijen zijn in 57 procent van de gemeenten (sterk) aanwezig (zie ook
figuur 3.8). In grotere gemeenten is dat vaker het geval (67%) dan in kleinere (52%). In 17 procent zijn
deze onvoldoende aanwezig (13%) of ontbreken ze zelfs (4%). Een aantal respondenten maakt zich zorgen
over de borging wanneer de aanjagers wegvallen: ‘Wij vragen ons heel erg af hoe we het sportakkoord
borgen. Op dit moment zijn onze sportcoaches de echte trekkers/aanjagers van het sportakkoord. Wat
gebeurt er als zij er niet meer zijn, of een andere rol oppakken?’
Maar een ‘aanjager’ hoeft niet altijd een persoon te zijn. Het kan ook een (denk)proces of gebeurtenis
zijn dat/die iets in gang zet, bijvoorbeeld het besef dat er noodzaak of aanleiding is om te gaan
samenwerken. In de vragenlijst geeft bijna de helft van de kerngroepen (45%) aan dat het besef dat
samenwerking nodig is om de eigen doelen te bereiken bij betrokken partijen (zeer) goed is. Maar ook
41 procent beoordeelt dit besef als redelijk. Deze aanjagende factor is dus niet overal aanwezig, zo
beschrijft bijvoorbeeld deze respondent:
‘De uitdaging die het meest aanwezig is, is om partijen in te laten zien dat zij samen meer
kunnen bereiken dan alleen. Dit vergt alleen wel moed en lef van de deelnemers om uit hun
huidige denksysteem te stappen. Dit is zowel terug te zien bij partijen in uitvoering als ook
binnen de gemeente.’

De hierboven besproken contextfactoren bepalen met elkaar de voedingsbodem voor (al dan niet)
vruchtbare samenwerking. Het tweede element uit het raamwerk van ‘samenwerkend besturen’ (zie
paragraaf 2.1) is het functioneren van het samenwerkingsverband of lokale alliantie: de kerngroep,
eventuele werk- of themagroepen en alle partijen en personen die bij de uitvoering van het lokale
sportakkoord betrokken zijn. Het samenwerkingsverband ontwikkelt, mede onder invloed van de context
en de aanjagers, eigen (impliciete en expliciete) regels, principes, normen en besluitvormingsprocedures,
die de wijze van samenwerking bepalen. Iedere alliantie of samenwerking ontwikkelt zo een eigen
dynamiek. Deze dynamiek bepaalt, samen met de acties die uit de samenwerking voortkomen, het succes
van het samenwerkingsverband: weten de partijen daadwerkelijk ‘de krachten te bundelen’ op zo’n
manier dat er synergie en gezamenlijk handelingsvermogen ontstaat en er resultaten geboekt worden?
De samenwerkingsdynamiek kent een drietal met elkaar samenhangende componenten: 1) een open en
constructieve uitwisseling, 2) binding en 3) de ontwikkeling van vermogen tot gezamenlijk handelen (zie
figuur 2.1). De eerste twee componenten hebben betrekking op de sociaal-affectieve aspecten van de
samenwerking (hoe gaan de partijen met elkaar om en ontstaat er een soort ‘wij-gevoel’?). Het derde
heeft betrekking op het functionele aspect van de samenwerking (komen de partijen tot goede afspraken
en weten ze de uitvoering voortvarend op te pakken?). In de vragenlijst zijn vooral vragen opgenomen
over deze laatste, functionele kant van de samenwerking. De andere twee lenen zich minder goed voor
een vragenlijst, maar op basis van een aantal vragen valt er over enkele aspecten wel iets te zeggen. In
de lopende casestudies zullen deze sociaal-affectieve aspecten meer worden belicht, maar in dit stadium
is daar nog te weinig zicht op.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

35

Deze component heeft betrekking op het belang van een open en eerlijke dialoog waarin de verschillende
perspectieven, motieven en belangen van de betrokken partijen voldoende aan bod komen en die het
mogelijk maakt dat de partijen tot een gedeelde visie komen (waar willen we heen?) en een gedeeld idee
over hoe daar te komen. Of er sprake is van een open en eerlijke dialoog tussen betrokken partijen valt op
grond van dit onderzoek niet goed aan te geven. Wel zien we dat 60 procent van de kerngroepen aangeeft
dat de betrokken partijen gelijkwaardig zijn. 30 procent beoordeelt de gelijkwaardigheid als redelijk en
6 procent als slecht.
Voor een open en constructieve dialoog is het ook van belang dat de juiste partijen aan tafel zitten en
geen belanghebbende partijen worden buitengesloten. In paragraaf 3.2 (zie figuur 3.1) is reeds
aangegeven welke organisaties er in de kerngroep zitten. Daaruit blijkt dat dit wisselt, maar dat vrijwel
altijd de gemeente en vrijwel nooit partijen uit de bedrijfs- en cultuursector zijn vertegenwoordigd.
Verder valt op dat van de grotere gemeenten (meer dan 50.000 inwoners) slechts de helft (55%) iemand
van een sportvereniging in de kerngroep heeft. Tot slot valt op dat in één derde van de gemeenten (31%)
de kerngroepleden afkomstig zijn uit één tot drie sectoren. Dit geeft aan dat de kerngroep niet overal uit
een gevarieerde groep bestaat.
In hoeverre de partijen tot een gezamenlijke visie en aanpak weten te komen kunnen we op basis van dit
onderzoek niet zeggen. Als het goed is, is daar een goede basis voor gelegd tijdens de totstandkoming van
het lokale sportakkoord onder begeleiding van een sportformateur. Maar uit de antwoorden kunnen we
opmaken dat het soms moeilijk is om met alle partijen op één lijn te komen. Een van de respondenten
wijt dit aan het gegeven dat de partijen die bij het sportakkoord zijn betrokken vanwege andere belangen
en perspectieven allemaal ‘anders in de wedstrijd zitten’:
‘Er zijn (in algemene zin) vier soorten partijen betrokken. Onderwijs, Zorg & Welzijn, commerciële
partijen en sportverenigingen. Onderwijs wil zelf regie houden over plannen en uitvoering op
scholen; tijd moet betaald worden, tenzij docenten zaken in eigen tijd doen. Zorg wil wel investeren
maar heeft al zo veel initiatieven die allemaal overlappen. Welzijn ziet alles als een budgetvraagstuk
en vertaalt alle inzet in uren die vergoed moeten worden. Commerciële partijen willen uiteindelijk
financieel beter worden van plannen. Sportverenigingen betreft vrijwilligers. Die doen alles al in
eigen tijd. Door de corona-ontwikkelingen hebben veel sportverenigingen vooral vrijwilligers verloren
en is de aandacht nu vooral gericht op de eigen activiteiten.’
Bij een van de casegemeenten geven enkele betrokkenen aan dat belangen van bepaalde partijen een
prominente rol spelen. Sommige partijen zijn meer bezig met het veiligstellen van de eigen positie dan
dat ze handelen vanuit het gemeenschappelijk belang. Dat speelde volgens hen al tijdens het proces van
de totstandkoming van het sportakkoord.

Deze component heeft betrekking op de betrokkenheid van de partijen bij het lokale sportakkoord, maar
ook op de relationele (interpersoonlijke) verhoudingen die ontstaan in het samenwerkingsverband. Is er
sprake van onderling vertrouwen, wederzijds begrip en betrokkenheid bij de gezamenlijke opgave? En is er
‘commitment’, zowel bij de gemeenschappelijke opgave als bij elkaar, waardoor partijen bijvoorbeeld
bereid zijn om hun bestaande patronen te doorbreken en werkwijzen aan te passen?

Alle partijen betrokken houden blijkt een lastige opgave. Slechts één op de vijf respondenten (21%) vindt
dit (zeer) vlot gaan. Volgens één op de drie (37%) verloopt dit (zeer) moeizaam. Met name in de kleinere
gemeenten is het lastig partijen betrokken te houden (42% geeft aan dat het (zeer) moeizaam gaat,

36

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

tegenover 24% van de grotere gemeenten). Soms is de betrokkenheid beperkt tot de partijen die deel
uitmaken van de kerngroep en blijkt het heel lastig om andere partijen aangehaakt te krijgen of te
houden. Corona heeft hierop een zeer grote invloed gehad, zo blijkt uit de toelichtingen.
Sportverenigingen en andere partijen werden in beslag genomen door andere zaken, ‘stonden in de
overleefstand’. Ook het elkaar niet live kunnen ontmoeten heeft daar aan bijgedragen. Tijdens de
coronacrisis is het enthousiasme voor het sportakkoord hier en daar gedaald en ‘de energie uit het proces
gehaald’.
In figuur 3.10 is te zien hoe de respondenten de betrokkenheid van de verschillende actoren/sectoren bij
het lokale sportakkoord beoordelen. Dit gaat om de kwaliteit van de betrokkenheid, niet om het aantal
betrokken partijen. De betrokkenheid van de gemeentelijke organisatie wordt het hoogst beoordeeld:
82 procent beoordeelt deze als (zeer) goed, op afstand gevolgd door welzijnsorganisaties (46% goed/zeer
goed).3 De betrokkenheid van sportverenigingen en andere sportaanbieders wordt door ongeveer de helft
van de respondenten als redelijk beoordeeld en door zo’n 40 procent als goed tot zeer goed. De
betrokkenheid van organisaties uit de zorg, het onderwijs en jeugd- en jongerenwerk scoren allemaal zo
rond de 35 procent goed tot zeer goed en 40 procent redelijk. De betrokkenheid van cultuurorganisaties
en het bedrijfsleven worden het laagst beoordeeld, zeer waarschijnlijk omdat die in veel gevallen niet of
nauwelijks een rol spelen bij het lokale sportakkoord (zo blijkt uit de toelichtingen). Er zijn geen grote
verschillen tussen kleinere en grotere gemeenten, behalve dat kleinere gemeenten de betrokkenheid van
organisaties van buiten de sport (met uitzondering van cultuur en bedrijfsleven) wat hoger beoordelen.

Uit de toelichtingen op de antwoorden valt op te maken dat in een aantal gevallen de betrokkenheid van
partijen die niet in de kerngroep zitten nog moet groeien. De afwezige of lage betrokkenheid vanuit
cultuur en bedrijfsleven wordt verklaard vanuit de aard van het sportakkoord. ‘De uitvoering van het
sportakkoord is voornamelijk op sport gericht met de doelgroep inwoners van onze gemeente. We richten

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

37

ons niet op cultuur of het bedrijfsleven.’ Sommige respondenten denken dat de kans om het bedrijfsleven
en andere partijen te betrekken groter is bij het preventieakkoord. Een gebrek aan betrokkenheid vanuit
het onderwijs wordt door een aantal respondenten verklaard door een gebrek aan tijd en capaciteit. Zelfs
als het onderwijs bij de totstandkoming van het sportakkoord betrokken was, valt deze bij de uitvoering
tegen. Als logische verklaring wordt gegeven dat scholen door corona wel andere zaken aan hun hoofd
hadden. Dat geldt ook voor organisaties uit de zorg, zoals de GGD.
De betrokkenheid vanuit de sport zelf is naar de mening van sommige respondenten nog onvoldoende:
‘Het is een lokaal sportakkoord. De sport zelf vind ik onvoldoende aangehaakt. Dat heeft ook met
corona te maken, maar ook dat de sport nog vrij onervaren is in ander type rol in te vullen dan
waartoe zij primair op aard is. Begint wel te komen, maar je zou juist willen dat de sport zelf
zeer goed of goed scoort.’
‘Het vergt veel ‘duw- en trekwerk’ om de sportverenigingen weer te enthousiasmeren. Ze zijn
vooral druk om na de coronatijd alles weer op te starten, voldoende vrijwilligers te krijgen voor
alles wat in de eigen vereniging gedaan moet worden.’
De betrokkenheid van sportverenigingen wordt wisselend ervaren. In 's-Hertogenbosch en Arnhem wordt
bijvoorbeeld geconstateerd dat aanvragen vanuit kleine, traditionele verenigingen achterblijven en er tot
nu toe alleen aanvragen binnenkomen van de sterkere verenigingen. Naast dat sportverenigingen niet
altijd zijn aangehaakt wordt ook meermaals genoemd dat het voor deze groep moeilijk is betrokken te
blijven, bijvoorbeeld door de coronacrisis. Dit is terug te zien in de peiling onder sportverenigingen,
waarin naar hun bekendheid met en betrokkenheid bij het lokale sportakkoord in hun gemeente wordt
gevraagd (Mulier Instituut, verenigingspanel zomer 2021). Daaruit blijkt dat 43 procent van de
verenigingen wel weet dat het akkoord bestaat, maar verder niet betrokken is en nog eens een kwart
(26%) helemaal niet bekend is met het lokale akkoord (figuur 3.11).
In deze cijfers is ook terug te zien dat kleine verenigingen (< 100 leden) minder vaak betrokken
zijn bij de uitvoering (7%) en vaker onbekend zijn (34%) met het lokale sportakkoord dan clubs met 100250 leden en met meer dan 250 leden. Dit hangt samen met andere kenmerken van clubs waarop
verschillen in betrokkenheid zichtbaar zijn. Het zijn vaker grotere clubs, clubs met een eigen kantine
en/of accommodatie en clubs van teamsporten in de zaal en buiten die betrokken zijn bij de uitvoering.
Dit sluit ook aan bij de bevinding dat clubs waarbij het afgelopen jaar een buurtsportcoaches betrokken is
geweest, vaker betrokken zijn bij de uitvoering (35%) dan clubs waar geen buurtsportcoach bij betrokken
was (12%).

38

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Gemeenten nemen dan ook maatregelen om de bekendheid van het lokale sportakkoord onder
verenigingen en hun betrokkenheid daarbij te vergroten. In Arnhem zijn enkele buurtsportcoaches als
‘sportakkoordambassadeurs’ hiermee belast. In ‘s-Hertogenbosch hebben verenigingsondersteuners een rol
in het onder de aandacht brengen van het sportakkoord en de mogelijkheden en kansen die het biedt.

De kerngroepen zijn over het algemeen positief over de onderlinge verhoudingen en de samenwerking in
de kerngroep. Eerder bleek al dat twee derde van de kerngroepen het bestaande onderlinge vertrouwen
(zeer) goed vindt (zie paragraaf 3.3). Een even grote groep (66%) vindt dat de samenwerking in de
kerngroep (zeer) vlot verloopt. Tegelijk geldt voor deze aspecten dat drie op de tien kerngroepen dit
redelijk of moeizaam vinden en dat nog verbetering mogelijk is.
In figuur 3.12 wordt de beoordeling weergegeven van de instelling van betrokken partijen bij de
gezamenlijke opgave waar de kerngroep voor staat. Minder dan de helft beoordeelt het gevoel van
eigenaarschap (45%) en de bereidheid om niet vanuit het eigen belang te denken (41%) als goed tot zeer
goed. Rond de 40 procent van de respondenten beoordeelt deze aspecten als redelijk. De bereidheid bij
organisaties (en professionals) om bestaande patronen te doorbreken en rol- en taakopvattingen bij te
stellen wordt nog lager beoordeeld: slechts 29 procent van de respondenten is van mening dat deze goed
is en 51 procent vindt deze redelijk. Op al deze punten scoren kleinere gemeenten iets hoger.

Een aantal respondenten geeft aan dat het vooral verenigingen zijn die minder een gevoel van
eigenaarschap hebben, te veel vanuit het ‘eigenbelang’ denken (en te weinig vanuit het algemeen belang)
of afwachtend zijn. Als mogelijke verklaring wordt genoemd dat verenigingen door corona andere
prioriteiten hebben en dat het nogal veel vraagt van vrijwilligers. Een respondent geeft aan dat met name
de zorg moeilijk over de eigen belangen heen kan kijken. Anderen geven aan dat de instelling sterk
verschilt per organisatie en per thema/pijler. Een aantal maal wordt aangegeven dat de inzet en
betrokkenheid van aangesloten partijen (bijv. degenen die in de stuurgroep zijn vertegenwoordigd) hoog
is, maar daarbuiten nog niet:
‘[D]egene die aangesloten is vervult de rol met veel inzet. De belangstelling in het algemeen zou
misschien beter kunnen. Veel organisaties zijn vooral, traditioneel, met zichzelf bezig. Er is
echter wel beweging. Trots op dat resultaat.’

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

39

Verschillende respondenten geven aan dat het allemaal niet als vanzelfsprekend gaat en tijd nodig heeft:
‘We zijn net begonnen en het moet allemaal nog zijn weg vinden. De ene
vereniging/sportaanbieder pakt het makkelijker op dan de andere. We ervaren dat de wil er wel
is, maar samenwerking vereist nog wel een bepaalde mindset en doorbreken van routines. Dit
willen we niet forceren, maar pakken we in kleine stapjes op, bijv. door projectaanvragen
duidelijk te maken en indien nodig met de partijen daarover in gesprek te gaan.’

Deze component verwijst naar de functionele aspecten van de samenwerking: is het
samenwerkingsverband zo ingericht dat het leidt tot een vermogen tot gezamenlijk handelen? Oftewel:
weten de partijen daadwerkelijk de ‘krachten te bundelen’ en meerwaarde (synergie) te creëren ten
opzichte van de situatie waarin de afzonderlijke partijen ieder hun eigen ding doen? Dit gezamenlijke
handelingsvermogen is afhankelijk van de inrichting van het proces en de mate waarin het
samenwerkingsverband erin slaagt kennis, menskracht en middelen te mobiliseren.

Afspraken over de bijdrage en inzet per partij
Het maken van afspraken over de bijdrage en inzet per partij gaat volgens 40 procent van de
respondenten (zeer) vlot en volgens 43 procent redelijk (zie figuur 3.13). 12 procent geeft aan dat het
(zeer) moeizaam gaat. De meest genoemde verklaring hiervoor is dat door corona veel stil is komen te
vallen: ‘Door corona lijkt de energie uit het proces te zijn gehaald, lag de focus bij met name
verenigingen op het op orde houden van hun eigen zaken.’
Er wordt genoemd dat partijen ‘achterover leunen’ en van mening zijn dat de
verantwoordelijkheid of het initiatief bij anderen ligt: ‘Er wordt vanuit andere domeinen (onderwijs,
zorg, welzijn) verwacht/vanuit gegaan dat dit 'de verantwoordelijkheid' van de sport is.’ De reden kan
zijn dat de partijen het te druk hebben met andere zaken: ‘Ik merk dat de leden van de kerngroep druk
bezet zijn. Het lukt wel om afspraken te maken over de bijdrage, maar deze wordt niet altijd
nagekomen. Er wordt veel gekeken naar gemeente/sportservicebureau.’ Hieruit valt op te maken dat een
geringe betrokkenheid en een ontbrekend gevoel van (mede-)eigenaarschap belemmerend werkt voor het
gezamenlijk handelingsvermogen.

40

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Maken van keuzes over verdeling uitvoeringsbudget
Zoals bleek uit de taakomschrijving van de kerngroepen (zie paragraaf 3.2) houden de meeste
kerngroepen zich bezig met het beoordelen van budgetaanvragen voor initiatieven. Over het maken van
keuzes over de verdeling van het uitvoeringsbudget wordt gunstig geoordeeld (figuur 3.13). Twee op de
drie (65%) respondenten geven aan dat dit vlot tot zeer vlot verloopt. Waar het minder vlot verloopt,
worden verklaringen gegeven als: het is nieuw voor de partijen, het heeft tijd gekost om een systematiek
voor de boordeling van aanvragen te ontwikkelen of het is lastig om tot concrete projecten te komen.
In figuur 3.14 is zichtbaar dat vrijwel alle kerngroepen randvoorwaarden voor de ingediende initiatieven
hebben geschept. Hiermee borgen zij op voorhand de kwaliteit van initiatieven. De belangrijkste is de
mate waarin het initiatief aansluit bij de ambities van het lokale akkoord. Naar voorwaarden als
verwachte effectiviteit van het initiatief of de samenstelling van de groep aanvragers wordt minder vaak
gekeken. Een voorbeeld van een kerngroep die systematisch overwegingen meeneemt is die in Putten. Het
kernteam daar heeft zelf een beoordelingsformulier ontwikkeld, waarop initiatieven op verschillende
onderdelen punten kunnen scoren. Het puntenaantal is afhankelijk van de mate waarin het initiatief aan
gekozen criteria voldoet. Ieder lid van het kernteam vult dit formulier in, waarna in het kernteamoverleg
de resultaten worden besproken en een besluit wordt genomen.

Verder blijkt dat het merendeel van de kerngroepen (90%) meer dan één overweging meeneemt. Een
kwart (24%) kijkt naar twee van de criteria uit figuur 3.14, 38 procent naar drie criteria en 30 procent
neemt zelfs vier tot zes criteria mee in de overweging voor de verdeling van het uitvoeringsbudget.
Uitvoering van acties en maatregelen
Met de uitvoering van de maatregelen en acties loopt het nog niet heel vlot. De helft van de respondenten
(51%) geeft aan dat het redelijk gaat en 28 procent vindt het (zeer) vlot gaan. In 15 procent van de
gemeenten gaat het (zeer) moeizaam. Waar het minder vlot loopt, wordt heel vaak corona (en de
coronamaatregelen) als grote spelbreker genoemd. Het feit dat de uitvoering soms afhankelijk is van
drukbezette vrijwilligers van verenigingen blijkt ook een rol te spelen. Daarom geeft een van de
respondenten aan dat ‘professionele inzet (..) in een akkoord als deze onmisbaar (is).’ Het ontbreken van
een duidelijke ‘kartrekker’ bemoeilijkt vaak de uitvoering: ‘Er zijn te weinig acties uitgezet. Iedereen
kijkt naar elkaar en niemand trekt de kar.’ Er is in deze gemeente dan ook besloten een onafhankelijke
kartrekker aan te stellen.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

41

Samenwerking in de kerngroep
Over de samenwerking in de kerngroep is men over het algemeen tevreden: drie kwart (66%) van de
respondenten geeft aan dat deze (zeer) vlot verloopt. In grotere gemeenten verloopt de samenwerking
nog iets voorspoediger (74% vlot tot zeer vlot) dan in kleinere (62%). In een zeer klein percentage (3%) van
de gemeenten loopt de samenwerking minder voorspoedig. Dit zijn uitsluitend kleinere gemeenten. In een
enkel geval is dit te wijten aan personele wisselingen en één gemeente zoekt de oorzaak in het ontbreken
van heldere afspraken en rolverdeling.
Alle partijen betrokken houden
Zoals in paragraaf 3.4.2 al besproken, is het betrokken houden van alle partijen nog een hele opgave.
Opvallend is dat een aantal keer wordt genoemd dat veel partijen aanwezig waren bij de ondertekening
van het sportakkoord, maar daarna geen bijdrage meer leveren of hebben geleverd. Het zetten van een
handtekening onder een akkoord is dus bepaald nog geen garantie voor daadwerkelijke inzet. Het
informeren over, enthousiasmeren voor en betrokken houden bij het lokale sportakkoord kost veel tijd en
inzet, en die is er niet altijd. Een ‘kartrekker’ is daarbij onmisbaar (dat kan een persoon zijn of een
groep, zoals de kerngroep).
Voor het gezamenlijk handelingsvermogen is het van het grootste belang dat deze kartrekker over
‘verbindend leiderschap’ beschikt: leiderschap dat de boel bij elkaar houdt en steeds het
gemeenschappelijke doel in de gaten houdt (zodat er niet alleen een verzameling ‘losse projectjes’
ontstaat) en de voortgang bewaakt. Ook de respondenten geven aan dat dit een belangrijke factor voor
succes is: ‘Zonder die aanjaagfunctie waren bijna alle projecten niet gestart of afgerond. Mensen hebben
het al druk en dingen voor algemeen nut die erbij komen, hebben de neiging om als eerste af te vallen.
Door het aanjagen blijven die onderwerpen op de agenda en wordt er voortgang geboekt.’
Het valt op dat de meer vlot lopende onderdelen betrekking hebben op het functioneren van de kerngroep
zelf: die maakt (vaak) de keuzes over de verdeling van het uitvoeringsbudget en heeft een bepaalde
samenwerkingsdynamiek. Over de procesonderdelen die te maken hebben met de ‘kleinere kring’ lijkt op
veel plekken controle en tevredenheid te zijn. De onderdelen die moeizamer verlopen hebben betrekking
op de kring buiten de kerngroep: op veel plekken is nog minder tevredenheid over de onderdelen waar de
betrokkenheid van de ‘grotere kring’ van belang is. Dit sluit aan bij de eerdere bevinding in figuur 3.10
dat de verschillen in betrokkenheid tussen partijen (uit verschillende sectoren) groot zijn.

Deze factor heeft in de eerste plaats betrekking op de vraag of er voldoende gebruik wordt gemaakt van
de kennis en ervaring die de verschillende betrokken partijen inbrengen. Dit aspect is in de vragenlijst
niet meegenomen. Wel is een vraag gesteld over monitoring en evaluatie. Voor het handelingsvermogen is
echter ook van belang of de partijen voldoende gebruik weten te maken van expertise die buiten het
eigen samenwerkingsverband aanwezig is. Voor dit onderzoek heeft dat vooral betrekking op de
ondersteuning die vanuit de landelijke partners (VSG, NOC*NSF, KCS&B) wordt gegeven.
Monitoring en evaluatie
Ongeveer de helft (48%) van de gemeenten voert monitoring en evaluatie van het lokale sportakkoord uit.
De andere helft doet dat nog niet, maar is het wel van plan. Slechts 3 procent van de gemeenten doet
niet aan monitoring en evaluatie van het sportakkoord en is dat ook niet van plan. De meeste gemeenten
die wel aan monitoring en evaluatie doen, doen dat zelf; 3 procent van alle gemeenten besteedt deze uit
aan een externe partij.
Ondersteuning door landelijke organisaties
In figuur 3.15 is te zien van welke ondersteuning door landelijke organisaties gebruik wordt gemaakt. Het
vaakst wordt gebruik gemaakt van de diensten van de Adviseur Lokale Sport, gevolgd door de intervisie- of
informatiebijeenkomsten van de VSG, de website Sportakkoord.nl en de diensten (services) van de
42

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

sportlijn. De helpdesk van de VSG wordt door één op de drie gemeenten gebruikt, net als de reflectietool
voor de lokale kernteams. 38 kerngroepen (24%) geven aan gebruik te hebben gemaakt van
procesbegeleiding bij de oprichting van een sportplatform. Zie kader 3.1 (p.44) voor een illustratie van
een traject van procesbegeleiding bij een sportraad.

Het meest tevreden zijn de respondenten over de ondersteuning door de Adviseur Lokale Sport, en ook de
diensten worden redelijk goed gewaardeerd (zie figuur 3.16). Een van de respondenten geeft aan dat de
ondersteuning door de Adviseur Lokale Sport en de diensten echt een meerwaarde vormen. Het minst
tevreden zijn de respondenten over de reflectietool. Een meerderheid (55%) van de gebruikers beoordeelt
dit digitale instrument als onvoldoende of matig.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

43

Het
heeft ons enorm geholpen in ons bewustzijn, van wat willen we nou echt, waar zijn we van?

We hebben het zeer waardevol gevonden, anders blijf je hangen in je eigen wereld,
en mensen zoals onze adviseur komen op andere plekken waar onze vraagstukken
spelen, en dat helpt heel erg. Dus ik kan het traject absoluut aanraden aan andere
Sportraden

Reflectietool lokale sportakkoorden
De reflectietool lokaal sportakkoord is ontwikkeld door KCS&B, in opdracht van het ministerie van VWS en
VSG, en helpt de lokale kerngroep om inzicht te krijgen in de voortgang van het sportakkoord. De tool
bestaat uit een checklist en een dashboard met de uitkomsten van de checklist. De vragen in de checklist
gaan over de samenwerking en de uitvoering van het lokale sportakkoord. De vragen zijn ingedeeld in vier
categorieën:
• Verbindend: leidt het sportakkoord tot het dichter bij elkaar brengen van partijen en het
samenwerken aan een gedeelde ambitie?
• Presteren: zorgt lokale samenwerking voor het behalen van de beoogde resultaten?
• Borging: zijn taken, rollen en verantwoordelijkheden helder en houden alle partijen zich aan
gemaakte afspraken? Draagt het proces bij aan de borging van duurzame afspraken en beleid?
• Veerkrachtig: zijn de partners bereid om te leren van nieuwe inzichten en zich aan te passen aan
veranderende omstandigheden?
De uitkomsten van de checklist worden getoond in een dashboard. De uitkomsten geven input voor een
open gesprek van het kernteam over de voortgang. Meerdere personen per lokaal akkoord kunnen de
checklist invullen. Uit registratiedata blijkt dat 107 gemeenten geregistreerd zijn in de tool. Er zijn 54
projecten aangemaakt. Daarvan zijn dertien projecten actief met de tool aan de slag geweest; zij hebben

44

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

meerdere checklists ingevuld (meerdere leden van de kerngroep). In totaal is de checklist 112 keer
ingevuld (registratiedata KCS&B, peildatum 12 oktober 2021).
Diensten sportlijn
De diensten (services) worden vanuit de middelen van de sportlijn toegekend aan sportclubs. Het doel van
de diensten is clubs te helpen om zichzelf te versterken, zodat ze makkelijker bij kunnen dragen aan de
ambities van het lokale sportakkoord. De lijst diensten bevat ondersteuningsproducten of -trajecten op de
verschillende deelthema’s.
Vanaf de start van het sportakkoord tot 1 oktober 2021 zijn in totaal 3.461 diensten aangevraagd,
waar in totaal zeker 4.517 sportverenigingen bij betrokken (zullen) zijn (niet van alle diensten is precies
bekend hoeveel verenigingen betrokken zijn, zoals bij een workshop). 1300 diensten zijn afgerond en 1899
diensten lopen nog. De vaakst aangevraagde dienst is het verduurzamingstraject voor sportverenigingen
(1.664). 719 keer is een dienst gericht op de trainer/coach en 486 keer op de verenigingsbestuurder
(registratiedata NOC*NSF, peildatum 1 oktober 2021). Zie bijlage 5 voor een overzicht van alle
aangevraagde diensten, uitgesplitst naar kenmerken als thema, aanbieder, sporttak, doelgroep en regio.
Adviseur Lokale Sport
Iedere gemeente met een sportakkoord is gekoppeld aan een Adviseur Lokale Sport. De adviseur heeft als
doel het lokale sportnetwerk te versterken en de positie van sportaanbieders in het lokale akkoord te
verstevigen. Er zijn circa 76 Adviseurs Lokale Sport actief, die meerdere gemeenten bedienen (zie ook
Nafzger et al., 2021). Vrijwel alle kerngroepen maken gebruik van een Adviseur Lokale Sport en de
adviseur voegt in de beleving van de meeste respondenten duidelijk iets toe (figuur 3.17). Met name voor
het verbeteren van de kennis en professionaliteit van de lokale sportaanbieders (onder andere door het
aanbieden van diensten) en het leveren van ideeën of initiatieven.

Erkende interventies
In het Nationaal Sportakkoord is speciale aandacht voor de inzet van erkende interventies. Dit zijn sporten beweegaanpakken die zich in de praktijk hebben bewezen en die zijn beoordeeld via een
erkenningstraject (zie ook de pagina Sport- en beweeginterventies van KCS&B). Uit de bevraging onder
kerngroepen blijkt dat bij bijna vier op de tien (37%) lokale sportakkoorden gebruik wordt gemaakt van
erkende interventies. Een even grote groep (38%) geeft aan dat dit nog niet gebeurt, maar dat dit wel de
bedoeling is. Eén op de tien overweegt het niet (12%) of weet het niet (13%).

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

45

Het KCS&B en het Mulier Instituut hebben in 2021 een factsheet uitgebracht met een overzicht van
de bestaande erkende sport- en beweeginterventies in relatie tot de thema’s van het sportakkoord. Vooral
in relatie tot de thema’s Inclusief sporten en bewegen (35) en Van jongs af aan vaardig in bewegen (38)
zijn veel beschikbare interventies. Er is één interventie gerelateerd aan de ambitie van Vitale sport- en
beweegaanbieders.
Ondersteuning sportbonden bij lokale akkoorden
Vier op de vijf sportbonden geven aan op enige manier ondersteuning te bieden aan hun verenigingen bij
de lokale sportakkoorden. Dit blijkt uit een peiling onder 43 van de 76 sportbonden (Mulier Instituut,
voorjaar 2021). Dit doen ze voornamelijk door te informeren over de mogelijkheden van de lokale
akkoorden (80%). Sommige bonden zijn actief bij het aanbieden van de services via de sportlijn (36%) en
een enkele bond is als ondertekende partij betrokken bij een lokaal akkoord (9%).

De uitvoering van de lokale sportakkoorden is erop gericht een bijdrage te leveren aan de gestelde
ambities en doelen op de thema’s waar lokaal voor is gekozen. De mate waarin dat vordert verschilt. Dat
is begrijpelijk, gezien de eerder gepresenteerde resultaten: de verschillende fasen waarin de lokale
akkoorden zich bevinden – uiteenlopend van net gestarte tot ver gevorderde trajecten – de verschillen in
hoe vlot het proces vordert, maar ook de verschillen in aantallen betrokken partijen en niveau van
betrokkenheid.
Het thema waarop volgens de kerngroepen tot nu toe de meeste voortgang is geboekt, is Van jongs af aan
vaardig in bewegen: meer dan de helft (56%) ziet daar redelijk wat of veel voortgang (figuur 3.18). De
minste voortgang wordt volgens de kerngroepen geboekt op Topsport en evenementen. De kerngroepen
van trajecten die net gestart zijn, rapporteren minder voortgang dan die van trajecten die al langer bezig
zijn (meer dan een half jaar).

46

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Door alleen te kijken naar de voortgang op de gestelde ambities wordt niet zichtbaar welke processen zich
lokaal afspelen en of daarin wellicht andere (meer procesmatige) voortgang wordt geboekt. Dit type
opbrengsten, zoals het intensiveren van samenwerking of het verwerven van nieuwe financieringsbronnen,
kan worden gezien als belangrijke veranderingen in de context en/of de samenwerkingsdynamiek, die
kunnen leiden tot versterking van het gezamenlijk handelingsvermogen om de ambities van het akkoord te
realiseren.4
Zo wordt duidelijk dat (vrijwel) alle kerngroepen (tussen)opbrengsten zien (figuur 3.19). Ruim zes op de
tien kerngroepen merken dat het lokale sportakkoord heeft geleid tot betere samenwerking tussen de
sport- en beweegaanbieders in de gemeente(n) en tot de mogelijkheid om nieuwe thema’s op te pakken in
aanvulling op het gemeentelijke sportbeleid. In gemeenten waar lokale verenigingsondersteuning
beschikbaar is, wordt vaker (70%) betere samenwerking tussen de sport- en beweegaanbieders als
opbrengst genoemd dan in gemeenten waar geen verenigingsondersteuning is (48%).
In vier op de tien kerngroepen (43%) is sprake van een betere samenwerking tussen
sportorganisaties en niet-sportorganisaties. Een mooi voorbeeld hiervan is een samenwerking in 'sHertogenbosch die tijdens een bijeenkomst van het lokale sportakkoord spontaan tot stand kwam. De
voorzitter van een hockeyvereniging raakte tijdens de lunch in gesprek met de directeur van het werk- en
ontwikkelbedrijf van de gemeente. Inmiddels werken zij samen en voeren mensen met afstand tot de
arbeidsmarkt regelmatig klusjes uit bij de hockeyvereniging, zoals het schoonmaken van reclameborden
en het demonteren van hekwerken. Deze samenwerking is dankzij het sportakkoord ontstaan, zonder dat
er gebruik wordt gemaakt van uitvoeringsbudget. Versterking van het lokale netwerk is dus een
belangrijke verandering in de lokale context, die weer tot nieuwe verbindingen en initiatieven kan leiden.
Diezelfde hockeyvereniging is op deze wijze dankzij het sportakkoord met een ouderenvereniging gaan
samenwerken. Elke maandag komen er ouderen walking hockey spelen en daarna wat drinken in de
kantine.
Andere (tussen)opbrengsten die de kerngroepen zelf nog noemen, zijn ‘een digitaal platform voor
sportaanbod’, ‘kleine financiële impulsen’ en ‘beweging in het proces gebracht’. Enkele gemeenten geven
aan dat de opbrengsten nog niet duidelijk zijn, dat het moeilijk is om de opbrengsten in kaart te brengen
of dat dit ‘onvoldoende gemeten’ wordt. Zeven op de tien respondenten noemen één tot drie van de
opbrengsten uit figuur 3.19. Drie op de tien respondenten ervaren vier tot zeven verschillende
opbrengsten.

4

Interventions could be seen as ways to create new roles, to elevate particular
symbols, to bridge structural holes within and between networks and to increase
opportunities for interaction and change’

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

47

Als belangrijkste succesfactoren bij het behalen van bovenstaande opbrengsten worden de volgende
factoren meermaals genoemd:
• de aanwezigheid van één of meer aanjagers/aanjaagfunctie (elf keer genoemd);
• samenwerking tussen verschillende partijen (acht keer genoemd);
• het uitvoeringsbudget/de extra beschikbare middelen (zeven keer genoemd);
• elkaar ontmoeten/beter weten te vinden/verbinden (zeven keer genoemd);
• de inzet van buurtsportcoaches (drie keer genoemd).
Uit de toelichting van een van de respondenten blijkt dat het uitvoeringsbudget een belangrijke
katalysator is:
‘Dat met het sportakkoord ook wat geld is meegekomen. Er wordt vaak een beroep gedaan op
verenigingen op tijd en energie terwijl verenigingen het vaak lastig hebben om de vereniging te
laten draaien. Met het uitvoeringsbudget heb je ook iets te bieden, er is ruimte voor een
aanjager (want dat is nodig) en je kunt wat zaken uitproberen, nieuw sportaanbod/overige kosten
van sportaanbieders die samenhangen met de uitvoering van het akkoord’.

Het Nationaal Sportakkoord loopt tot en met 2022, en daarmee ook de financiering voor de uitvoering van
de lokale sportakkoorden (de uitvoeringsbudgetten). De ambities in de lokale akkoorden richten zich vaak
op de langere termijn en vergen aandacht en inzet wanneer de financieringsperiode ten einde is. In
figuren 3.18 en 3.19 is te zien dat bij een deel van de trajecten al voortgang op de ambities en
verschillende (tussen)opbrengsten worden ervaren. Het is interessant na te gaan in hoeverre deze
uitkomsten duurzaam zijn. Met andere woorden: zijn ze geborgd, zodat ze na afloop van het sportakkoord
blijven bestaan? Zijn er bijvoorbeeld andere financieringsbronnen gevonden om na afloop van de
sportakkoordperiode de opgezette structuur en activiteiten te kunnen continueren?
Uit het vragenlijstonderzoek onder de lokale kerngroepen blijkt dat voor het merendeel van de
gerapporteerde opbrengsten (zie figuur 3.19) nog verbetering mogelijk is in borging (zie figuur 3.20). Waar
een sportnetwerk is opgericht of verenigingsondersteuning is ontwikkeld, is dit relatief vaak al goed

48

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

geborgd. Ondanks dat samenwerking tussen (sport)organisaties onder invloed van het sportakkoord sterk is
verbeterd, zijn er twijfels over de duurzaamheid: ‘Er zijn zorgen over het incidentele karakter van de
samenwerking op activiteiten, vanwege bezuinigingen kunnen deze na het sportakkoord niet geheel
voortgezet worden.’ Het minst goed geborgd zijn de mogelijkheid om nieuwe thema’s op te pakken en het
losmaken van nieuwe financieringsbronnen. Ruimte en aandacht voor nieuwe thema’s worden gezien als
belangrijke opbrengsten van het sportakkoord, maar zonder dit initiatief zouden deze naar het oordeel
van de respondenten snel kunnen verdwijnen. Ook de financiering voor de langere termijn is een
aandachtspunt. Hoewel het af en toe al lukt om nieuwe bronnen aan te boren, is er weinig zekerheid of
dit in de toekomst ook zal lukken. En volgens een respondent is borging van de opbrengsten afhankelijk
van toekomstige financiering: ‘De punten zijn sterk gebonden aan enerzijds de tijdelijk beschikbare
financiële middelen of aan de aanjaagfunctie. Dat stopt over een jaar. Tenzij extra middelen worden
uitgetrokken om dit te continueren zullen deze punten stoppen.’

De respondenten is ook gevraagd naar de knelpunten in de uitvoering van het lokale sportakkoord. Deze
komen sterk overeen met wat eerder is genoemd: door corona is er vertraging opgetreden en hadden
partijen andere zaken aan hun hoofd. Het is daarom lastig om (weer) op te starten. De energie is weg.
Ook maakt men zich zorgen over de lage betrokkenheid van partners buiten het direct betrokken
kringetje, vooral van verenigingen. De beschikbare tijd is een knelpunt, net als het gegeven dat men voor
de uitvoering afhankelijk is van drukbezette vrijwilligers. Daarnaast wordt genoemd dat het
uitvoeringsbudget nog hetzelfde jaar moet worden uitgegeven. Dat is vooral lastig omdat het pas laat in
het jaar is ontvangen. ‘Middelen moeten in jaar van ontvangst worden besteed, is zeer lastig. In 2020
geld pas ontvangen in september, dus maar 3,5 maand gehad om uit te geven, is moeilijk werkbaar.’ De
verdubbeling van het uitvoeringsbudget wordt door een van de respondenten als een uitdaging gezien:
‘(w)e doen ons best om alles te besteden. Maar door het niet in beweging krijgen van b.v. de
sportverenigingen is dat niet even makkelijk’. Sommigen maken zich er zorgen over of alle beschikbare
middelen wel besteed kunnen worden. Bijvoorbeeld omdat er onvoldoende aanvragen binnenkomen:

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

49

‘Er komen veel middelen vanuit het Rijk richting de gemeenten via het lokaal sportakkoord. Daar
wordt niet altijd even duidelijk over gecommuniceerd, waardoor dit verwarrend werkt. Een
voorbeeld daarvan is de aanvulling met de middelen voor leefstijlinterventies. Omdat wij lokaal
ervoor gekozen hebben te werken met een subsidieregeling gekoppeld aan het lokaal
sportakkoord, kunnen we niet altijd goed inspelen op al de extra middelen. Conform akkoord gaat
alles namelijk richting de subsidieregelingen. Echter we krijgen niet dusdanig veel aanvragen
binnen dat we deze middelen ook opmaken.’
Een andere respondent stelt dat ‘veel partners andere prioriteiten hebben dan een plan schijven’. Ten
slotte maken veel mensen zich zorgen over de borging als straks de extra financiering stopt.
Wanneer wordt gevraagd wat er nodig is om de genoemde knelpunten op te lossen, geven veel
respondenten aan dat het van groot belang is dat partijen elkaar weer fysiek kunnen ontmoeten. Verder
sluiten de antwoorden nauw aan op de gesignaleerde knelpunten:
• Meer tijd: corona heeft voor vertraging gezorgd, het kost tijd om alles (weer) te starten en
partijen te betrekken. Het is voor de gemeente en de lokale samenwerkingspartners ook een
nieuwe manier van werken en dat heeft tijd nodig.
• De mogelijkheid om budgetten over te hevelen naar volgend jaar. Het risico bestaat anders dat
het geld niet goed besteed wordt: ‘Door gebrek aan tijd wordt nu vooral naar de korte termijn
gekeken en is het doel meer het uitgeven van geld geworden om maar aan de voorwaarden te
voldoen.’
• Aanstellen en/of (beter) faciliteren van een of meer aanjagers of regisseurs. Diverse respondenten
pleiten ervoor om daarvoor (extra) financiële middelen ter beschikking te stellen, bovenop (of als
onderdeel van) het uitvoeringsbudget. Volgens enkele respondenten is dit van doorslaggevende
betekenis voor het welslagen van de lokale sportakkoorden: ‘Erkennen (ook met financiële
middelen) dat procesbegeleiding/aanjagen/enthousiasmeren een cruciale rol heeft in het op het
goede manier besteden van het uitvoeringsbudget sportakkoord.’ Immers: ‘(h)et begeleiden van
een Sportakkoord kan niet 'even' naast de vaste werkzaamheden uitgevoerd worden’, schrijft een
andere respondent. Nu was alleen geld beschikbaar voor een formateur, maar het is belangrijk dat
er daarna middelen zijn om een projectleider/aanjager aan te stellen.
• Verschillende respondenten pleiten voor voortzetting van het sportakkoord, voor de borging van
wat nu in gang is gezet. Het zou zonde zijn als dat zou stoppen.
• Anderen pleiten specifiek voor extra budget (of uren) voor verenigingsondersteuning. Een van de
respondenten roept op tot verdere professionalisering van de ondersteuningsfunctie en ‘(m)eer
eenduidigheid vanuit alle koepels en overheden (en professionals) over de wijze waarop clubs
ondersteund worden.’
• Weer anderen roepen op tot ‘[u]itbreiding capaciteit en verandering aandachtsvelden
buurtsportcoaches’. Daarvoor is het dan wel nodig dat het standaardbedrag voor
buurtsportcoaches wordt geïndexeerd. Dat staat nu al jaren op 50.000 euro voor 1 fte.
• Een praktischer oplossing kan volgens enkele respondenten worden gevonden in het delen van
goede (‘makkelijk uitvoerbare’) voorbeelden.

50

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

→

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

51

In deze zesde voortgangsrapportage van de Monitor Nationaal Sportakkoord stond de vraag centraal: Hoe
verloopt de uitvoering van de lokale sportakkoorden en welke factoren zijn daarop van invloed? Op basis
daarvan zijn twee onderzoeksvragen opgesteld: 1) Hoe verloopt het proces van lokale samenwerking? en
2) Wat leveren de gemeenschappelijke inspanningen op? De vragen hebben we onderzocht met behulp van
het ‘Integraal raamwerk voor samenwerkend besturen’ en via verschillende methoden van
dataverzameling, waaronder een vragenlijst onder de lokale kerngroepen en lokale casestudies.
In dit slothoofdstuk beantwoorden we de centrale vraag (paragraaf 4.1), kijken we vooruit (paragraaf 4.2)
en reflecteren we op het onderzoek (paragraaf 4.3). De opbouw van het hoofdstuk is:
• In paragraaf 4.1 worden de belangrijkste conclusies gepresenteerd. Eerst bespreken we hoe het
staat met de voortgang en opbrengsten. Dan bespreken we welke rol de lokale contextfactoren en
de dynamiek van het samenwerkingsverband daarin spelen. Hieruit trekken we een slotconclusie,
waarin we trachten de balans op te maken van de voortgang op de lokale sportakkoorden.
• In paragraaf 4.2 gaan we in op aandachtspunten voor het vervolg, voor zowel 2022 (laatste jaar
sportakkoord) als daarna.
• In paragraaf 4.3 reflecteren we op het uitgevoerde onderzoek. We bespreken het gebruikte
raamwerk, de steekproef van de vragenlijst en het vervolg van de casestudies.

Wat betreft de voortgang in de uitvoering van de lokale sportakkoorden zien we het volgende:
• Een grote groep gemeenten is enigszins (43%) tot redelijk (45%) op weg in de uitvoering, wanneer
we kijken naar het geheel van proces, opbrengsten, voortgang op de ambities/doelen en borging
(zie voortgangsindicator paragraaf 3.2). Er is een kleine groep voorlopers en een kleine groep
achterblijvers.
• Door de coronacrisis hebben vrijwel alle trajecten (94%) vertraging opgelopen. Dat heeft impact
gehad op het proces (uitstel fysieke bijeenkomsten) en op de betrokkenheid en mogelijkheden van
partijen.
• Bij vrijwel alle sportakkoorden (95%) is een kerngroep gevormd, die de uitvoering coördineert of
stuurt. De kerngroepen verschillen wat betreft samenstelling en takenpakket. Bijna nergens is het
bedrijfsleven betrokken. Het beoordelen en toewijzen van aanvragen voor het uitvoeringsbudget
is bijna overal een belangrijke taak van de kerngroep.
• De uitvoering richt zich tot nu toe het meest op ambities en doelen horend bij de thema’s
inclusief sporten en bewegen, van jongs af aan vaardig in bewegen en vitale sport- en
beweegaanbieders. We zien dat duurzame sportinfrastructuur relatief minder vaak aandacht krijgt
dan voorzien en dat positieve sportcultuur relatief vaker dan voorzien aandacht krijgt. De thema’s
waarop de meeste voortgang wordt geboekt zijn dezelfde drie thema’s, maar het meest op van
jongs af aan vaardig in bewegen.
• Naast voortgang op de ambities en doelen zijn er andere (tussen)opbrengsten: op veel plekken is
betere samenwerking tussen sport- en beweegaanbieders en/of sport- en niet-sportorganisaties,
en is er de mogelijkheid om nieuwe thema’s op te pakken (als aanvulling op gemeentelijk
sportbeleid). Sommige opbrengsten zien we op een kleiner aantal plekken: de ontwikkeling van
verenigingsondersteuning, het opzetten (of versterken) van een sportnetwerk en het aanboren van
andere/nieuwe financieringsbronnen.
• Borging van de opbrengsten is nog lastig en staat op de meeste plekken nog in de beginfase. Zeker
het aanboren van nieuwe financieringsbronnen lukt nog bijna nergens voor langere termijn. Toch

52

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

zijn er ook trajecten waar het opgerichte sportnetwerk of de ontwikkelde vorm van
verenigingsondersteuning al heel goed is geborgd.

Met behulp van het integraal raamwerk voor samenwerkend besturen hebben we in kaart gebracht welke
lokale contextfactoren een rol spelen bij de uitvoering van de sportakkoorden en hoe de dynamieken van
de lokale samenwerkingsverbanden eruitzien. Aspecten van de context en het samenwerkingsverband
kunnen belemmerend of bevorderend werken voor een vruchtbare samenwerking en daarmee voor (de
voortgang bij) de uitvoering van het akkoord. Dit kan verschillen in voortgang tussen gemeenten verklaren
en handvatten bieden voor verbetering.

De belangrijkste bevorderende factoren in de lokale context zijn de aanwezigheid van een aanjager, de
beschikbaarheid van een uitvoeringsbudget en de beschikbaarheid van buurtsportcoaches om in te zetten
voor het lokale sportakkoord. De belangrijkste belemmerende factor in de context blijkt (een tekort aan)
beschikbare menskracht.
Beleidskader
Het maakt verschil of de thema’s van het lokale sportakkoord voor de lokale situatie nieuw zijn of dat
deze al op een of andere wijze aandacht kregen in het bestaande sportbeleid. In het laatste geval kan
worden voortgebouwd op reeds aanwezige kennis, ervaring, netwerken en lopende programma’s. Het
sportakkoord zorgt er aan de andere kant voor dat er ruimte ontstaat voor nieuwe thema’s. Voor
gemeenten die vooral een faciliterende rol vervullen kan de overgang naar de (veel actievere) rol van
coproducent lastig zijn. Het beleid uit het verleden en de keuzes die daaruit zijn voortgevloeid (zoals de
wijze van inzet van buurtsportcoaches en de omvang van het budget voor sport en bewegen) werken door
in de beschikbaarheid van financiering en menskracht.
Financiering
Voldoende financiële middelen zijn nu op de meeste plekken geen probleem. Althans, voor de uitvoering
van de projecten. Voor het aanstellen van een regisseur is niet altijd voldoende geld, met name in de
kleinere gemeenten. Op sommige plekken wordt de vraag gesteld hoe het beschikbare uitvoeringsbudget
op tijd kan worden opgemaakt binnen het jaar. Financiering voor de periode na het sportakkoord is op
veel plekken wel een aandachtspunt. Het succes van de borging (doorzetten van de opbrengsten) is
volgens veel kerngroepen afhankelijk van toekomstige financiering. Als de financiering van de regeling
lokale sportakkoorden wegvalt, zien zij minder kansen voor borging.
Menskracht
In gemeenten waar voldoende menskracht aanwezig is wordt dit ervaren als sterk bevorderend voor de
uitvoering. Tegelijkertijd geeft een deel van de kerngroepen aan dat de beschikbaarheid van menskracht
voor hen een knelpunt is; bij kleinere gemeenten speelt dit meer dan bij grotere gemeenten. Het gaat
hierbij om de beschikbaarheid van buurtsportcoachuren en van vrijwilligers, professionele partijen en
beleidsmedewerkers. Met name de mogelijkheid om buurtsportcoaches voor de uitvoering (en coördinatie)
in te zetten is van doorslaggevend belang. Ook de aanwezigheid van verenigingsondersteuners is een
belangrijke factor.
Verschillen tussen gemeenten
De belangrijkste conclusie die we uit het bovenstaande trekken is dat er grote verschillen tussen
gemeenten zijn. Dat betekent dat gemeenten een verschillende uitgangspositie hebben wat betreft de
mogelijkheid om tot vruchtbare samenwerking te komen. Sommige (vaker de grotere) gemeenten kunnen
daardoor makkelijker en sneller tot uitvoering overgaan: er is al bestaand beleid waarop aangesloten kan

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

53

worden en er zijn professionals (buurtsportcoaches, verenigingsondersteuners) die de uitvoering kunnen
starten of ondersteunen. Andere (vaker de kleinere) gemeenten hebben deze mogelijkheden niet of
minder en moeten eerst werken aan het opbouwen van een organisatiestructuur en uitvoeringscapaciteit,
en dat kost tijd. Dit geldt met name voor gemeenten die van oudsher een meer faciliterende rol innemen.
Het gaat daarbij niet om de afzonderlijke factoren, maar om de wijze waarop de genoemde middelen en
menskracht op lokaal niveau kunnen worden verbonden met de extra middelen vanuit het sportakkoord.

De belangrijkste bevorderende factoren in de dynamiek van het samenwerkingsverband zijn een goede
samenwerking in de kerngroep en de bereidheid van partijen om voorbij het eigen belang te kijken. De
belangrijkste belemmerende factoren zijn de (geringe) betrokkenheid van partijen (met name buiten de
kerngroep) en de verminderde energie door de coronacrisis. Hieruit volgt de conclusie dat één of meer
aanjagers noodzakelijk zijn.
Samenwerking in de kerngroep
Er wordt gelijkwaardigheid tussen de partijen in de kerngroep ervaren en op veel plekken bestaat de
kerngroep uit een gevarieerde groep partijen. De samenwerking in de kerngroep wordt als goed
beoordeeld. Op veel plekken heeft dit geleid tot nieuwe samenwerkingen tussen sport- en nietsportpartijen. Voor partijen blijkt het soms nog moeilijk om niet vanuit het eigen belang te denken en
bestaande werkwijzen te doorbreken. Er zijn zorgen over de voortzetting van de waardevolle ontstane
samenwerkingen als er na 2022 geen extra middelen (uitvoeringsbudget) meer zijn.
Betrokkenheid partijen
Het is lastig om alle partijen betrokken te houden. De coronacrisis speelt hierin een rol. Veel organisaties
hebben daardoor wel iets anders aan hun hoofd. De betrokkenheid van de sportverenigingen verschilt
sterk. Vooral de grotere en sterkere verenigingen zijn aangehaakt. Een deel van de (vooral kleinere) clubs
is zelfs niet bekend met het sportakkoord.
Verminderde energie door corona
Vrijwel overal heeft de coronacrisis tot vertraging geleid. Omdat veel activiteiten geen doorgang konden
vinden en elkaar live ontmoeten lange tijd niet mogelijk was, is op sommige plekken de energie
weggeraakt. Er is dan een soort ‘herstart’ nodig om alle partijen er weer bij te krijgen.
Ondersteuning
De kerngroepen weten over het algemeen goed gebruik te maken van de beschikbare ondersteuning. Met
name de Adviseur Lokale Sport is op veel plekken betrokken en zijn inzet wordt door de kerngroepen
overwegend positief beoordeeld. Maar hij is wel vaak nog vooral actief met de inzet van de diensten.
Aanjagende functie
De belangrijkste conclusie over de dynamiek van de samenwerking is dat één of meer ‘aanjagers’
noodzakelijk zijn: mensen die de partijen aan elkaar en aan de gemeenschappelijke opgave verbinden en
aansporen tot actie. Alle gemeenten hebben in het begin budget voor een sportformateur gekregen, die in
de eerste periode deze rol vervulde. Nu we in de fase van uitvoering terecht zijn gekomen, blijkt een
vorm van ‘verbindend leiderschap’ een noodzakelijke voorwaarde. Hiervoor is budget nodig, maar niet
altijd beschikbaar. We constateren dat grote gemeenten dit makkelijker kunnen regelen, waarschijnlijk
omdat zij bijvoorbeeld kunnen schuiven met uren voor buurtsportcoaches om een aanjaagfunctie op te
pakken. Maar de grootte van een gemeente is niet het enige: ook de beleidskeuzes uit het verleden spelen
hierbij een rol. Daar waar bijvoorbeeld buurtsportcoaches bij verschillende organisaties zijn aangesteld en
de gemeente weinig invloed heeft op hoe zij worden ingezet, is het veel lastiger om buurtsportcoaches
voor deze rol vrij te maken. Daarmee wordt ook weer duidelijk hoezeer lokale context (beleidskader) en
samenwerkingsdynamiek op elkaar inwerken.
54

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Akkoorden hebben volgens de Raad voor Openbaar Bestuur vooral de bedoeling een ‘beweging’ in gang te
zetten (ROB, 2020). De ‘beweging’ die met het sportakkoord wordt beoogd is te kenmerken als een
‘optimalisatie’ van het bestaande sportsysteem (Pulles et al., 2020) om de maatschappelijke waarde van
de sport te vergroten. Daarbij is het streven de sport zo in te richten en te verbeteren dat deze
‘toekomstbestendig is’, dat wil zeggen dat die nog beter toegankelijk is voor iedereen en qua sport- en
beweegaanbod beter aansluit bij de behoeften en wensen van iedereen die wil sporten of actief wil
bewegen. Om dat te bereiken moet de positie van sport- en beweegaanbieders worden versterkt. De vraag
die we hier op basis van dit onderzoek willen beantwoorden is: zien we nu ‘beweging’ ontstaan? En waar
zien we die?
Om te beginnen kunnen we constateren dat in 95(!) procent van de gemeenten een kernteam is
gevormd om de uitvoering van het lokale sportakkoord te coördineren, zonder dat dit een voorwaarde was
om in aanmerking te komen voor uitvoeringsbudget. Op heel veel plekken is samenwerking ontstaan tussen
sport- en beweegaanbieders en tussen de sport en andere sectoren. De verwachting is dat dit bijdraagt
aan de versterking van de positie van sport- en beweegaanbieders. De ruimte voor het oppakken van
nieuwe thema’s in de lokale sportsetting is verbeterd en gemeenten zijn aangezet tot een actievere rol en
versterking van het eigen sportbeleid. Daar komt het besef bij dat sportbeleid niet zonder
uitvoeringscapaciteit kan. Door het lokale sportakkoord is in een derde van de gemeenten een vorm van
verenigingsondersteuning in gang gezet en in een kleiner deel een sportnetwerk opgericht, waarmee de
condities voor vruchtbare samenwerking verbeteren. En er wordt door de kerngroepen voortgang op de
ambities gerapporteerd. Dat duidt erop dat er overal projecten en initiatieven zijn gestart, die resultaten
gaan sorteren.
Er is dus zeker op veel plekken beweging waar te nemen. Maar wel met vertraging. Degenen die
verwacht hadden dat er na ondertekening van de akkoorden snel tot uitvoering van de maatregelen en
acties overgegaan zou worden, zijn dan ook wellicht wat teleurgesteld over hoever het proces nu is.
Duidelijk is dat de vertraging een gevolg is van de coronacrisis, die de sportsector zwaar heeft getroffen.
Maar dit is niet de enige vertragende factor. Dit onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat het werken met
een lokaal akkoord voor gemeenten en de betrokken partners nieuw is en dat het tijd kost om te wennen
aan en te groeien in de nieuwe aanpak. Het werken met een akkoord betekent dat vaste patronen moeten
worden losgelaten en bestaande werkwijzen moeten worden aangepast. Dat blijkt vaak makkelijker
gezegd dan gedaan. (Lokale) samenwerking heeft tijd nodig zich te ontwikkelen. Het onderzoek heeft
verder duidelijk gemaakt dat factoren als de mate waarin het lokale sportakkoord aansluit op het lokale
(sport)beleid, de aanwezigheid van uitvoeringscapaciteit (zoals buurtsportcoaches en
verenigingsondersteuners) die voor de uitvoering kan worden ingezet, de beschikbaarheid van budgetten
naast het uitvoeringsbudget en de aanwezigheid van een sportraad of bestaand netwerk grote invloed
hebben op de vaart die kan worden gemaakt met de uitvoering van het lokale sportakkoord. De
uitgangssituatie om te komen tot goede samenwerking is dus verschillend en niet elke gemeente beschikt
over dezelfde mogelijkheden om de ambities te realiseren. Dat betekent dat op sommige plekken eerst
moet worden geïnvesteerd in structuren en processen, zoals verenigingsondersteuning of een
sportnetwerk, voordat de uitvoering goed kan starten.
Kortom, het werk is nog niet af. Het is evenmin duidelijk hoe duurzaam de ingezette
veranderingen zijn. Blijft de samenwerking bestaan als er straks geen uitvoeringsbudget meer is en de
kerngroep ophoudt te bestaan? Zijn de thema’s van het sportakkoord dan opgenomen in het lokale
sportbeleid? Respondenten geven aan dat het belangrijk is dat er op een of andere manier een vervolg
komt, omdat het anders zonde zou zijn van wat er nu bereikt en in gang gezet is. Daaruit mag de
conclusie worden getrokken dat de ingezette beweging op lokaal niveau als waardevol wordt gezien.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

55

Op basis van de uitkomsten van dit onderzoek en de inzichten die dat oplevert, formuleren we de
volgende punten van aandacht:
• De belangrijkste voorwaarden voor de uitvoering van de lokale sportakkoorden zijn de
uitvoeringscapaciteit (zoals inzet van buurtsportcoaches en verenigingsondersteuners) en de
aanwezigheid van een regisseur/aanjager. De mogelijkheden van gemeenten om hier mensen en
(financiële) middelen voor vrij te maken verschillen soms aanzienlijk. Dat betekent dat sommige
gemeenten op zoek moeten naar mogelijkheden om hierin te voorzien. Voor de looptijd van het
sportakkoord kan dan worden gekeken naar andere financieringsbronnen, zoals het
preventieakkoord en de extra gelden uit grote steunpakketten voor de bestrijding van de
achterstanden ontstaan door corona (zoals de gelden voor ‘Sociaal en mentaal welzijn en
leefstijl’).
• Waar de mogelijkheden vooralsnog beperkt zijn en er vertraging in de uitvoering is opgetreden,
zouden de lokale kerngroepen er goed aan doen de ambities bij te stellen en zich te beperken tot
een aantal kansrijke projecten. Met name projecten die bijdragen aan verbetering van de lokale
context (bijv. meer en betere samenwerking). Dat levert voor de korte en langere termijn meer
op dan vasthouden aan de vaak breed geformuleerde ambities en doelen.
• Voor de langere termijn is het zaak dat gemeenten en kerngroepen nadenken over de verdere
doorontwikkeling en borging van wat nu in gang is gezet. Ook de toekomstige financiering speelt
daarbij een belangrijke rol. Gemeenten zullen hierin voor een belangrijk deel zelf moeten
voorzien, door het budget voor het sportbeleid te vergroten en/of door een koppeling met
budgetten vanuit andere beleidsdomeinen.
• Ook is het daarbij van belang na te gaan hoe verschillende regelingen beter op elkaar aan kunnen
sluiten. Met name een goede koppeling tussen de Brede Regeling Combinatiefuncties en een
mogelijk vervolg op (onderdelen van) het sportakkoord is cruciaal.
• Het is zaak om werk te maken van voldoende en kwalitatief goede verenigingsondersteuning. Daar
ligt een taak voor de aanbieders van verenigingsondersteuning en voor de gemeenten. Gemeenten
kunnen hierin worden ondersteund door de Adviseurs Lokale Sport. Het zou wenselijk zijn als de
adviseurs daar waar nodig vaker een grotere rol spelen bij het versterken van de
verenigingsondersteuning en het sportnetwerk.
• Op veel plekken is het zaak meer sportverenigingen en andere sportaanbieders bij het
sportakkoord te betrekken. Nu maken vooral de sterkere clubs (en professionele organisaties)
gebruik van de mogelijkheid om een bijdrage voor een project aan te vragen. Ook blijft het aantal
en de kwaliteit van de aanvragen nog wel eens achter bij de verwachtingen. Het actief benaderen
van clubs en ondersteunen bij het indienen van (gezamenlijke) aanvragen is dan een optie. En het
is zeer denkbaar dat niet alleen ondersteuning bij een aanvraag wenselijk is, maar ook bij de
uitvoering van projecten. Voor dit alles is wel weer uitvoeringscapaciteit nodig.
• De geconstateerde verschillen tussen gemeenten vragen om meer maatwerk in de ondersteuning.
Gedacht zou kunnen worden aan extra aandacht en ondersteuning voor kleinere gemeenten bij de
hierboven genoemde aandachtspunten.
• Ten slotte zouden de lokale kernteams ermee geholpen zijn als zij wat meer tijd krijgen om het
voor dit jaar beschikbare budget te besteden.

We hebben voor dit onderzoek het integrale raamwerk voor samenwerkend besturen gebruikt. Het
raamwerk heeft ons geholpen belangrijke contextfactoren te identificeren en de elementen te
onderzoeken die van belang zijn bij de lokale samenwerking. Daarmee geeft het een goed en breed beeld

56

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

van de voortgang op de uitvoering van de lokale sportakkoorden en zijn we in staat verschillen tussen
gemeenten te duiden. Het beeld is echter nog niet volledig. Op basis van de vragenlijst onder kerngroepen
kunnen we niet over alle componenten iets zeggen. De lopende casestudies zullen dit naar verwachting
verder uitdiepen en aanvullen. Met name op de concrete opbrengsten geeft het raamwerk nog
onvoldoende zicht. Deze zullen daarom bij de voortgangsrapportage van volgend najaar meer aandacht
krijgen. Door (een deel van) de vragenlijst dan opnieuw uit te zetten kunnen we zien of en waar er
voortgang is geboekt.

De respons op de vragenlijst was 50 procent en redelijk gelijk verdeeld naar kenmerken als
gemeentegrootte, regio en stedelijkheid. Dit betekent echter ook dat de andere helft van de kerngroepen
niet gereageerd heeft. We weten niet goed welke groep dit is; hebben zij geen tijd gezien deel te nemen
aan het onderzoek of is dit specifiek een groep waar bijvoorbeeld de uitvoering van het lokale
sportakkoord moeizamer verloopt? Het is verstandig na te gaan wat de reden van non-respons was en of
het nodig is meer zicht te krijgen op de stand van zaken in het lokale sportakkoord bij deze groep.

De zes casestudies zijn doorlopend. Ze bevinden zich in verschillende fasen, ook afhankelijk van de
voortgang van het betreffende lokale sportakkoord. Het Mulier Instituut brengt in een later stadium een
aparte publicatie uit over de resultaten van de afgeronde casestudies. Daarin is expliciet aandacht voor de
relatie tussen de lokale context, de dynamiek van het samenwerkingsverband en de acties en de
uitkomsten, en voor de wisselwerking tussen deze elementen uit het raamwerk.

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

57

Emerson, K., Nabatchi, T., & Balogh, S. (2012). An integrative framework for collaborative governance.
Journal of Public Administration Research and Theory, 22(1), 1–29.
https://doi.org/10.1093/jopart/mur011
Hawe, P., Shiell, A., & Riley, T. (2009). Theorising Interventions as Events in Systems. American Journal of
Community Psychology, 43, 267–276.
Hoogendam, A., & Nafzger, P. (2021). Vruchtbare samenwerking bij sportakkoord hangt af van lokale
context. Sport & Strategie, 15(1), 30–31.
Hoogendam, A., Ruikes, D., & Hoekman, R. (2021). Monitor Lokaal Sportbeleid 2020. Mulier Instituut.
Ministerie van VWS, VSG, & NOC*NSF (2018). Nationaal sportakkoord 2018-2022. Sport verenigt Nederland.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Nafzger, P., Hoogendam, A., & Reitsma, M. (2021). Adviseurs lokale sport. Onderzoek onder adviseurs
lokale sport in het kader van de Monitor Nationaal Sportakkoord. Mulier Instituut.
Kenniscentrum Sport & Bewegen (2021). Erkende sport- en beweeginterventies: kansen voor lokale
sportakkoorden: versie september 2021.
Pulles, I., Van Eldert, P., Nafzger, P., & Van der Poel, H. (Reds.) (2021). Monitor Sport en corona III: de
gevolgen van coronamaatregelen voor de sportsector. Mulier Instituut.
Pulles, I., Reitsma, M., Hoogendam, A., Nafzger, P., & Van der Poel, H. (2020). Monitor Sportakkoord
“Sport verenigt Nederland”. Van akkoord naar uitvoering. Voortgangsrapportage november 2020. Mulier
Instituut.
ROB (2020). Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst. Raad voor Openbaar Bestuur.
Vrieswijk, S., & Van Stam, W. (2021). De inzet van de buurtsportcoach voor lokale sportakkoorden
[Factsheet 2021/13]. Mulier Instituut.

58

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

59

aantallen

60

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

%

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

61

62

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Het doel was om op basis van vragen uit de vragenlijst onder kerngroepen lokale sportakkoorden een maat
te ontwikkelen aan de hand waarvan we kunnen bepalen hoe het met de voortgang van het lokale
sportakkoord in een gemeente gaat. De volgende stappen zijn ondernomen om deze voortgangsindicator
te ontwikkelen:
1. vaststellen uit welke variabelen (=vragen) de indicator wordt opgebouwd;
2. de berekening van de indicator bepalen: welke uitkomstenmaten hebben de variabelen (vragen)
en welke waardering (punten) kennen we hieraan toe?
1. Opbouw indicator
De volgende items zijn geschikt bevonden om op te nemen in de indicator (zie bijbehorende vragen
onderaan deze bijlage):
• de mate waarin het proces van de uitvoering vlot verloopt → vraag 8: beoordeling proces;
• of er al sprake is van een of meer opbrengsten → vraag 25: opbrengsten;
• of deze opbrengsten (goed) zijn geborgd → vraag 28: duurzaamheid (borging) opbrengsten;
• of er sprake is van voortgang op de ambities → vraag 26: voortgang op de ambities/doelen.
Daarnaast wordt de vraag over de fase van uitvoering (vraag 3) gebruikt als achtergrondvariabele, om de
invloed van hoe lang de uitvoering van het lokale sportakkoord al bezig is mee te nemen.
2. Berekening indicator

deelthema
topsport niet meegenomen i.v.m. weinig
akkoorden die hier aandacht voor hebben

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

63

Bijbehorende vragen uit de vragenlijst onder kerngroepen lokale sportakkoorden:
Vraag 3: In welke fase van uitvoering zit jullie lokale sportakkoord?
o We zijn net gestart met de uitvoering
o We zijn al even bezig met de uitvoering (half tot één jaar)
o We zijn langer dan een jaar bezig met de uitvoering
o Anders, namelijk: […]
Vraag 8: Hoe beoordeelt u het verloop van de uitvoering van het lokale sportakkoord op de volgende
onderdelen?

Vraag 25: Wat heeft het lokale sportakkoord tot nu toe opgeleverd? Meer antwoorden mogelijk.
□ Toename van het sport- en beweeggedrag in de gemeente
□ Betere samenwerking tussen de sport- en beweegaanbieders
□ Betere samenwerking tussen sportorganisaties en niet-sportorganisaties
□ De oprichting van een sportnetwerk (zoals sportraad of -platform) in de gemeente
□ Ontwikkeling van een vorm van verenigingsondersteuning
□ De mogelijkheid om nieuwe thema’s op te pakken in aanvulling op het gemeentelijk
sportbeleid
□ Losmaken van nieuwe financieringsbronnen voor sport en bewegen
□ Anders, namelijk: […]
□ Geen van bovenstaande [single optie]
Vraag 26: Hoe beoordeelt u de voortgang op de ambities of doelen van het lokale sportakkoord?

64

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

Vraag 28: U heeft een aantal opbrengsten van het lokale sportakkoord aangegeven. Hoe duurzaam zijn
deze opbrengsten volgens u voor de periode na het sportakkoord?

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

65

Voortgang uitvoering lokale sportakkoorden | Mulier Instituut

67