Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 820

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 oktober 2021
Woningeigenaren en Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) doen steeds
meer aan de verduurzaming van hun woningen. In 2019 zijn bijna een
miljoen energiebesparende maatregelen getroffen in bestaande koopwoningen, dit is bijna een verdubbeling ten opzichte van 2017. Ik begrijp van
RVO dat de eerste cijfers over 2020 een verdere stijging laten zien. Zodra
de cijfers over 2020 definitief zijn, zal RVO deze publiceren. De rijksoverheid helpt woningeigenaren en VvE’s onder meer met subsidie- en
financieringsregelingen.
Met deze brief bied ik u de evaluaties aan van twee van die rijksregelingen: het Nationaal Energiebespaarfonds (inmiddels verder doorontwikkeld naar het Nationaal Warmtefonds) en de Subsidie energiebesparing eigen huis (SEEH). Ik geef tevens een reactie op de belangrijkste
aanbevelingen uit de evaluaties en ik beschrijf de nieuwste ontwikkelingen met betrekking tot deze financierings- en subsidiemogelijkheden.
Daarnaast behandel ik in deze brief een motie en een toezegging:
– Motie van het lid Grinwis c.s. inzake de evaluatie van het isolatiebeleid
en de daarbij ingezette subsidieregelingen (Kamerstuk 32 813, nr. 699)
– Toezegging inzake energiebesparing op Caribisch Nederland (Kamerstuk 35 000 IV, nr. 36)
Woningeigenaren verduurzamen steeds meer, het Rijk helpt
daarbij
De Monitor Energiebesparing Gebouwde Omgeving van de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO) laat zien dat in 2018 en 2019 het
aantal jaarlijks genomen energiebesparende maatregelen met name in
koopwoningen flink is gestegen. Van bijna 600.000 maatregelen in 2017

kst-32847-820
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

1

tot bijna 1 miljoen in 20191. Deze flinke stijgingen van de aantallen
uitgevoerde maatregelen zijn goed nieuws. En ze zijn ook hard nodig,
want we moeten de komende decennia nog veel meer doen om de
CO2-reductiedoelstellingen in 2030 en 2050 te halen.
De rijksoverheid, gemeenten en andere organisaties helpen woningeigenaren en VvE’s bij verduurzaming. Ze krijgen informatie over de mogelijkheden, kosten en besparingen van het Rijk (onder andere via Milieu
Centraal en het digitaal platform verbeterjehuis.nl), gemeenten, bedrijven
en organisaties als de Vereniging eigen huis en VvE-Belang. Vaak wordt
daarbij ook hulp geboden bij het vinden van een goede uitvoerende partij.
Voor de financiering van verduurzaming van koopwoningen is in 2014 het
Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) van start gegaan.
Als stimulans voor verduurzamen is in 2016–2017 en in 2019–2020
daarnaast tijdelijk een subsidie beschikbaar gesteld voor isolatie door
woningeigenaren (de SEEH-regeling, die daarna is opgegaan in de
ISDE-regeling, de Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing). Voor VvE’s bestaat de SEEH-regeling doorlopend vanaf 2016.
Daarnaast wordt verduurzaming ook ondersteund met een verlaagd
Btw-tarief op de arbeidskosten voor isolatie, de salderingsregeling voor
zonnepanelen en aanvullende subsidies van gemeenten en provincies.
Een overzicht is te vinden op www.energiesubsidiewijzer.nl.
In het onderstaande ga ik in op de evaluaties van het NEF en de SEEH.
Nationaal Energiebespaarfonds 2014–2019: 32.000 woningen
verduurzaamd
De meeste woningverduurzamingen worden in Nederland gefinancierd
met eigen geld (spaargeld) of met de hypotheek. Het NEF is in 2014 vooral
opgericht voor woningeigenaren die deze financieringsmogelijkheden niet
hebben, zoals VvE’s, of voor wie de (transactie)kosten en voorwaarden bij
een hypotheek niet aantrekkelijk genoeg zijn om te gaan verduurzamen.
Het NEF werkt met een combinatie van publiek en privaat geld. De private
geldverstrekkers die deelnemen aan het NEF zijn de Rabobank, de
ASN-bank, de ING, de Council of Europe Development Bank en de
Europese Investeringsbank.
Het NEF is geëvalueerd door PWC2. Het NEF heeft in de periode van 2014
tot en met 2019 de verduurzaming van ruim 32.000 woningen gefinancierd en kende in die periode een sterke groei van het aantal verstrekte
financieringen3. Het NEF was hiermee doeltreffend. De opstartfase en
enkele deelproducten (scholen, laadpunten) waren (vooralsnog) minder
doeltreffend volgens PWC.
De financiering via het NEF werd door woningeigenaren en VvE’s het
meest gebruikt voor HR++ glas, zonnepanelen, isolerende deuren,
gevelisolatie en vloerisolatie. Het grootste additionele effect heeft het NEF
voor VvE’s, omdat banken voorheen niet of nauwelijks financiering voor
VvE’s aanboden. De ruim 32.000 verduurzaamde woningen leveren
volgens PWC een CO2-reductie op van 57 miljoen kilo. Van de in 2019
toegevoegde financieringsmogelijkheden voor de verduurzaming van
scholen en laadpalen was in de onderzochte periode nog zeer beperkt
gebruik gemaakt4.

1

https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/energiecijfers-gebouwen
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Tot en met juli 2021 staat de teller inmiddels op bijna 50.000 woningen die met het
NEF/Nationaal Warmtefonds zijn verduurzaamd.
4
Tot en met juli 2021 staat de teller op 8 scholen die met het NEF/Nationaal Warmtefonds zijn
verduurzaamd.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

2

Publiek-privaat fonds; publieke middelen zorgen voor hefboomwerking
PWC heeft ook de financiële kant van het NEF in beeld gebracht. PWC
concludeert dat het NEF in grote mate een revolverende werking heeft en
dat de eerste inleg van 300 miljoen euro (banken en Rijk) naar
verwachting in 2027 zal zijn afgelost. Revolverende werking betekent dat
het rijksgeld opnieuw kan worden ingezet. De kosten van het fonds waren
met name in de opstartfase hoog (wel kosten, nog geen inkomsten uit
rente). Het is volgens PWC aannemelijk dat later in de tijd de dan lagere
kosten en hogere inkomsten van het NEF zullen zorgen voor een positief
saldo. In de eerste jaren (2014–2016) heeft het NEF alleen de middelen van
de overheid gebruikt. Zo werden de kosten voor de eindgebruikers zo laag
mogelijk gehouden. In 2017–2019 zijn steeds meer private middelen
ingezet. De publieke financiering bedraagt in 2019 20% van het totale
fonds. De publieke middelen zorgen zo voor een hefboomwerking. De bij
de start van het NEF als doel gestelde investeringsimpuls van totaal 600
miljoen euro wordt volgens PWC in 2021 bereikt. In totaal is in de periode
2014–2019 128 miljoen euro aan rijksgeld in het NEF opgenomen, dat
grotendeels revolveert. Voor de ontwikkeling van het NEF na de geëvalueerde periode, verwijs ik verder naar het Jaarverslag van het Nationaal
Warmtefonds 20205.
SEEH 2016–2020: 65.000 woningen verduurzaamd
De Subsidie energiebesparing eigen huis (SEEH) biedt een stimulans en
ondersteuning voor het verduurzamen van de eigen woning. Voor
individuele woningeigenaren was de SEEH beschikbaar van september
2016 tot en met april 2017 en van september 2019 tot en met december
2020. Sinds januari 2021 kunnen woningeigenaren voor isolatiesubsidie
terecht bij de ISDE, de Investeringssubsidie duurzame energie en
energiebesparing. VvE’s kunnen bij de SEEH terecht voor subsidie voor
isolatiemaatregelen en voor advies- en proceskosten. TNO heeft de SEEH
geëvalueerd voor de periode 2016 tot en met 20206.
De evaluatie van TNO laat zien dat tot en met 2020 65.000 eigenaarbewoners ruim 165 miljoen euro via de SEEH hebben ontvangen en dat zij
daarmee ruim 150.000 isolatiemaatregelen hebben genomen. Daarnaast
hebben tot en met 2020 363 VvE’s ruim 15,5 miljoen euro via de SEEH
ontvangen en daarmee hebben zij in hun gebouwen 861 maatregelen
genomen. In de onderzochte periode hebben daarnaast bijna 400 VvE’s
subsidie ontvangen voor energieadvies, procesbegeleiding of een
duurzaam meerjarenonderhoudsplan voor een bedrag van bijna 900.000
euro. Met deze maatregelen heeft de SEEH in de periode 2016–2020
volgens TNO een besparing opgeleverd van 45 miljoen m3 aardgas en een
CO2-reductie van 81 kton per jaar. TNO heeft ook een aanname over het
percentage «freeriders», waardoor het volgens TNO gaat om een
additionele besparing van 29 miljoen m3 aardgas en een CO2-reductie van
52 kton per jaar.
Zowel bij de individuele woningeigenaren als bij de VvE’s was sprake van
een zeer grote piek in het aantal aanvragen eind 2020. Om een verwacht
negatief effect van de coronacrisis tegen te gaan, golden in de tweede
helft van 2020 tijdelijk verhoogde subsidiebedragen van gemiddeld 30%
van de investeringskosten. Daarnaast waren halverwege 2020 een aantal
voorwaarden voor VvE’s aantrekkelijker gemaakt, zoals het verstrekken
van subsidie voor de huurwoningen (en niet alleen de koopwoningen) in
een gemengde VvE.
5
6

78.6.1 concept jaarverslag 2020 v0.9 (energiebespaarlening.nl)
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

3

Met een koppeling aan CBS-data is door TNO ook in beeld gebracht welke
woningeigenaren gebruik maakten van de SEEH. De analyse laat zien dat
alle inkomensgroepen in koopwoningen gebruik maken van de regeling.
Woningeigenaren met een laag inkomen maken relatief minder gebruik
van de subsidie dan woningeigenaren met een gemiddeld of hoger
inkomen. Het gemiddelde subsidiebedrag was juist weer iets hoger bij de
laagste inkomens en bij de hoogste inkomens. Financieel bezit, zoals de
beschikbaarheid van spaargeld, maakt weinig verschil voor het gebruik
van de subsidie. De SEEH is vooral toegepast voor oudere woningen met
slechtere energielabels (C en slechter). Hier is de regeling ook voor
bedoeld, omdat in deze woningen de meeste besparing valt te boeken.
Uitbreiding SEEH voor VvE’s – subsidie voor oplaadpuntenadvies
In samenwerking met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heb
ik recent de SEEH-regeling gewijzigd waarmee het voor VvE’s met een
eigen parkeergelegenheid mogelijk is gemaakt om subsidie aan te vragen
voor een advies over het aanleggen van één of meer private oplaadpunten, het zogenoemde oplaadpuntenadvies. Aanleiding voor het
toevoegen van deze nieuwe subsidiecategorie aan de SEEH is dat het
binnen VvE’s moeilijk is gebleken om tot een afgewogen en positief
besluit te komen over de aanleg van één of meer oplaadpunten op de
eigen parkeergelegenheid en het vaak voorkomt dat de leden van een VvE
met een elektrische auto deze niet thuis kunnen opladen.
De internetconsultatie sloot op 2 september. De aanpassing is op
6 oktober gepubliceerd in de Staatscourant, en deze wordt in januari 2022
van kracht.
Motie Grinwis – evaluatie subsidieregelingen
De motie7 van het lid Grinwis uit mei 2021 verzoekt het in de afgelopen
jaren gevoerde isolatiebeleid en de daarbij ingezette subsidieregelingen te
evalueren, daaruit lessen te trekken met het oog op een effectieve
vormgeving van het eerder door de Kamer gevraagde nationaal isolatieprogramma8, zodat Nederland sneller, slimmer en socialer gaat isoleren.
De belangrijkste regeling voor het stimuleren van isolatie in de gebouwde
omgeving is de afgelopen jaren de SEEH geweest. De getrokken lessen
worden in deze brief uitgebreid behandeld en meegenomen bij de
vormgeving van het nationaal isolatie programma.
De motie benoemt specifiek de toegang van lage inkomens tot de
regelingen. Ook daar is naar gekeken in de evaluatie van de SEEH. TNO
heeft data van de SEEH-regeling gekoppeld aan data van het CBS over
o.a. inkomen. Uit die data blijkt dat lagere inkomens gebruik hebben
gemaakt van de SEEH, maar wel relatief minder dan hogere inkomens.
Het is daarbij belangrijk om op te merken dat uit onderzoek9 blijkt dat lage
inkomens minder interesse hebben in woningisolatie. Ik heb aandacht
voor deze lage interesse en wil bij het ontwikkelen van nieuw beleid mij
ook richten op het actief aanwakkeren van de interesse bij deze groep.
Daarentegen blijkt ook uit de TNO-evaluatie dat de lage inkomens die wél
gebruik hebben gemaakt van de SEEH, relatief meer maatregelen hebben
genomen en hogere subsidiebedragen hebben ontvangen t.o.v. andere
inkomensgroepen.
CE Delft voert momenteel de beleidsdoorlichting van artikel 4.1 op de
begroting van BZK uit. Deze doorlichting is een analyse van de doeltref7

Kamerstuk 32 813, nr. 699
Kamerstuk 35 570, nr. 26
9
Rapportage-IO-Research-Natuur-Milieu-Isolatiebeleid-woningen.pdf (natuurenmilieu.nl)
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

4

fendheid en doelmatigheid van het beleid op de begroting in samenhang,
inclusief een reconstructie van de totstandkoming van het beleid
(overwegingen, uitgangspunten, bijsturen). In deze evaluatie zal in
worden gegaan op het gevoerde energiebesparingsbeleid en de daarbij
ingezette subsidieregelingen. Ik verwacht u deze beleidsdoorlichting eind
2021 te kunnen toesturen.
De leerpunten uit de evaluatie van de SEEH en uit de beleidsdoorlichting
zullen worden meegenomen bij het nationaal isolatie programma waar
momenteel aan wordt gewerkt.
Toezegging – energiebesparing in Caribisch Nederland:
In de Kamerbrief Duurzaam bouwen en wonen in de overzeese Koninkrijksdelen d.d. 21 december 2018 (Kamerstuk 35 000 IV, nr. 36) heb ik
toegezegd dat ik de voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal, in samenwerking met lokale organisaties, de kansen omtrent praktische verduurzamingsmaatregelen in woningen voor Caribisch Nederland in beeld laat
brengen.
Er is in Caribisch Nederland nog veel winst te behalen met het vergroten
van draagvlak, kennis en ervaring omtrent energiebesparing in de woning
onder de bevolking. Omdat het gemiddelde elektriciteitsverbruik per
huishouden in Caribisch Nederland hoger ligt dan in Europees Nederland,
kunnen energiebesparingen de lokale huishoudens helpen om de
energierekening te verlagen. Er is echter weinig data beschikbaar over het
energieverbruik en kansen voor energiebesparing in Caribisch Nederland.
Ik heb daarom Milieu Centraal de opdracht gegeven om, in samenwerking
met lokale organisaties, de kansen omtrent praktische verduurzamingsmaatregelen in woningen voor Caribisch Nederland in beeld te brengen.
Vanwege Corona en de nasleep hiervan heeft de samenwerking tussen
BZK, Milieu Centraal en de contactpersonen vanuit de openbare lichamen
en energiebedrijven op Saba, Sint Eustatius en Bonaire vertraging
opgelopen.
Het onderzoek van Milieu Centraal is inmiddels wel gereed en geeft inzicht
in de situatie op Bonaire, Sint Eustatius en Saba, maar is vanwege de
beperkte respons op de digitale vragenlijsten niet representatief.
Tegelijkertijd geven de resultaten wel richting en zijn deze besproken met
lokale partijen om de resultaten te kunnen duiden. Daarnaast zijn de
resultaten aangevuld met de kennis en expertise van Milieu Centraal op
het gebied van energiebesparingen in de gebouwde omgeving. Op deze
manier zijn de resultaten vertaald naar bruikbare tips die op een zo
laagdrempelig mogelijke manier activeren tot het nemen van energiebesparende maatregelen. Uit het onderzoek kwamen drie besparingsmogelijkheden naar voren die voor ieder eiland relevant bleken en slechts een
lage of geen financiële investering vereisen: zuinig aircogebruik, besparen
met ledverlichting en het besparen van water en energie tijdens het
douchen.
Deze besparingsmogelijkheden zijn, waar mogelijk ook met besparingen
in dollars, in overleg met de lokale partijen uitgelicht in social content en
flyers. De flyers bevatten daarnaast ook tips over zuinig wassen en drogen
en over het zuinig gebruik van een tweede koelkast of vriezer. De eilanden
hebben de middelen inmiddels ontvangen en zullen deze op korte termijn
zelf verspreiden via hun eigen kanalen. Alle content is vertaald in de
verschillende talen die op de eilanden worden gesproken.
Naast de social content en flyers wordt er als pilot een ledlampactie
opgezet op Saba. Bij inlevering van een gloei- of halogeenlamp ontvangt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

5

ieder huishouden op Saba een gratis 4-pack ledlampen. Indien de pilot
een succes blijkt te zijn, zal verkend worden in hoeverre hier ook animo
voor is op de andere eilanden: Bonaire en Sint Eustatius.
Conclusie
Woningeigenaren en VvE’s doen steeds meer aan verduurzaming en
gebruiken daarvoor subsidies, spaargeld en financiering (NEF en
hypotheken). De evaluaties van het NEF en de SEEH laten zien dat er door
woningeigenaren en VvE’s tussen 2016 en 2020 bijna 100.000 keer gebruik
is gemaakt van een SEEH-subsidie respectievelijk een Energiebespaarlening van het NEF. Daarnaast is ook de ISDE-regeling voor warmte-opties
al jaren een succesvolle regeling waar veel gebruik van wordt gemaakt.
Bij zowel het NEF als de SEEH zijn toenemende aantallen door de jaren
heen zichtbaar. Dit is het resultaat van een brede inzet van verschillende
partijen zoals gemeenten, Rijk, maatschappelijke organisaties (zoals
Vereniging eigen huis), de isolatiesector en woningeigenaren.
De regelingen worden gebruikt door eigenaren van koopwoningen en
VvE’s. Uit de evaluaties blijkt dat mensen in alle inkomensgroepen van
deze regelingen gebruik maken. Wel is het zo dat hoge inkomens relatief
er meer gebruik van hebben gemaakt. Dit beeld komt ook overeen met
recent onderzoek10 dat laat zien dat interesse in woningverduurzaming
groter is bij hogere inkomens.
De evaluaties laten zien dat regelingen goed werken, maar dat er ook
aantal aandachtspunten zijn en er nog ruimte is voor verbetering. Deze
staan toegelicht in de bijlage11.
Een aantal van deze verbeterpunten is al opgepakt:
Ë Sinds september 2020 staat de SEEH ook open voor huurwoningen in
gemengde VvE’s.
Ë Sinds 1 januari 2021 kunnen woningeigenaren voor subsidie voor
woningverduurzaming terecht bij de ISDE. Dit is een regeling die tot
2030 beschikbaar is, wat zorgt voor continuïteit. Ook biedt dit voor
woningeigenaren extra mogelijkheden, omdat het bijvoorbeeld
mogelijk is om een isolatiemaatregel met een warmte-optie te
combineren om aan de twee maatregeleneis in de ISDE te voldoen.
Ë In maart 2021 is het budget voor de SEEH voor VvE’s aangevuld.
Daarnaast is er langjarig (t/m 2030) budget beschikbaar voor advies en
proceskosten voor VvE’s. Zo wordt gezorgd voor continuïteit.
Ë Het Nationaal Warmtefonds (opvolger van het NEF) heeft sinds 1 juli
2021 een nieuw product gericht op mensen zonder leenruimte. Vijftig
gemeenten en zestig woningcorporaties hebben hiervoor concrete
wijken en verduurzamingsprojecten aangemeld.
Ë Het Nationaal Warmtefonds werkt ook een financieringsmogelijkheid
voor kleine VvE’s uit.
Ik vind het belangrijk om de overige aanbevelingen uit evaluaties goed
mee te nemen bij de vormgeving van nieuwe instrumenten als het
nationaal isolatie programma.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

10
11

Rapportage-IO-Research-Natuur-Milieu-Isolatiebeleid-woningen.pdf (natuurenmilieu.nl)
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 847, nr. 820

6