Nederland
in de Wereld¬¬¬
Connecting global ambitions

Nederland staat midden in de wereld. Die houding heeft
ons welvaart gebracht. Voor een sterke toekomst moeten
we op deze weg verder gaan. Zelfbewust moeten we
de uitdagingen aangaan en de kansen voor Nederland
pakken. Met ambitieuze doelen en gedurfde innovaties
moeten we onze internationale concurrentiepositie
verder verbeteren. Dat kan maar op één manier: samen.
Mr.dr. J.P. Balkenende

Inhoud

1

Vooraf
Samenvatting
Nederland in de Wereld: een analyse

9

1.1

Nederland heeft traditioneel een hoog welvaartsniveau

10

1.2

Onze concurrentiepositie is niet gegarandeerd

13

4
6

1.2.1 Productiviteit

13

1.2.2 Mondiale positie

16

1.2.3 Arbeid en arbeidsparticipatie

21

1.2.4 Concurrentiekracht

22

1.3

Succesvolle verandering

25

2

Mondiale trends en hoe deze te benutten

27

2.1

Verschuivende economische activiteit

29

2.2

Duurzaamheid

33

2.3

Veranderende demografische en sociale factoren

33

2.4

Globalisering heeft ingrijpende sociale gevolgen

34

2.5

Tot slot: volop mogelijkheden om in te spelen op deze trends

35

3

Vernieuwing is nodig om onze welvaartspositie te versterken

37

3.1

Vernieuwing van de economie: groei van bestaande bedrijven

38

3.2

Vernieuwing van de economie: stimuleren van ondernemerschap

40

3.3

Vernieuwing van arbeidskracht en arbeidsmarkt

42

3.4

Randvoorwaarde: slagkracht overheid verbeteren

45

3.5

Randvoorwaarde: innovatieve maatschappelijke sectoren

46

3.6

Samengevat: een veranderagenda

49

4

Nederland in de Wereld, Connecting global ambitions: een propositie 51

4.1

Inspelen op verandering door versterken internationale propositie

52

4.2

Focus op Nederland in de Wereld; Connecting global ambitions

53

5

Onze eigen acties

57

Consultatie

61

Lijst met geraadpleegde personen

62

Voetnoten

68

3

Vooraf
Het Innovatieplatform (IP) beoogt de innovatiekracht van Nederland te vergroten en zo de
welvaartsontwikkeling van ons land op lange termijn te versterken. Het eerste IP heeft een
aantal toonaangevende initiatieven gelanceerd. Bijvoorbeeld de aanpak van sleutelgebieden.
Sterke economische sectoren waar betrokkenen door hun ambities bedrijvigheid en kennis
combineren. Zo kan Nederland in mondiaal perspectief blijven excelleren. Daarnaast is samen
met 20 organisaties de Kennisinvesteringsagenda (KIA) 2006 – 2016 opgesteld. Die geeft aan
welke inspanningen en investeringen er nodig zijn om excellentie in onderwijs en onderzoek
te realiseren, een goed opgeleide beroepsbevolking te krijgen en ondernemerschap en
innovatie te stimuleren. Ook heeft het eerste Innovatieplatform in samenwerking met
departementen en anderen tal van praktische acties en instrumenten gelanceerd zoals het
Kenniswerkersloket, Innovatievouchers, Innovatie Prestatie Contracten en de Nederlandse
versie van de SBIR-regeling ter bevordering van innovatief inkopen door de overheid.
In 2007 heeft het kabinet opnieuw een Innovatieplatform ingesteld, omdat voortdurende
aandacht voor innovatie en ondernemerschap noodzakelijk is. Dit tweede Innovatieplatform
bouwt voort op het eerste platform en richt zich daarnaast tevens op de vraag hoe Nederland in bredere zin zijn concurrentiepositie kan versterken. De centrale ambitie van het IP is
een plaats voor Nederland in de top 5 van landen met de grootste concurrentiekracht en een
verhoging van onze productiviteitsgroei. Met dit rapport ‘Nederland in de Wereld; Connecting
global ambitions’ laat het Innovatieplatform zien hoe Nederland deze ambitie kan verwezenlijken. De kern van de boodschap is dat het de hoogste tijd is dat Nederland zijn internationale positie versterkt.
Er is innovatieve, economische en maatschappelijke kracht aanwezig om in te spelen op
de huidige mondiale trends. Maar dan moeten we wel durven in te grijpen op een aantal
terreinen. Het IP heeft daarom een veranderagenda opgesteld met fundamentele keuzen.
4

Deze agenda is uitgebreid besproken. Op 24 april publiceerde het IP het werkdocument
‘Nederland in de Wereld – versterken van de concurrentiekracht voor de toekomst van
Nederland’. Er kwamen reacties los. Op een aantal bijeenkomsten is met veel vertegenwoordigers van bedrijfsleven, overheid, kennisinstellingen en werknemersorganisaties over de
conclusies, aanbevelingen en acties van het rapport gesproken. In deze publicatie maken
we dankbaar gebruik van hun ideeën en suggesties.
Het Innovatieplatform heeft deze veranderagenda ook in ruwe vorm al eerder neergelegd
bij het kabinet. Het kabinet heeft daar ook op gereageerd in de Industriebrief en de strategie
‘Nederland ondernemend Innovatieland’ (zie ook de brief van het kabinet van 28 mei 2008).
De veranderagenda moet nu verder opgepakt worden door kabinet, ondernemersorganisaties, vakbonden en kennisinstellingen. Het IP heeft de veranderagenda met acties ingevuld
die een bijdrage leveren aan Nederland in de Wereld; Connecting global ambitions. Deze zijn
aan het slot opgenomen. Enkele van die acties zullen ook tot verdergaande acties en
consequenties leiden. Het beleid zal aangepast moeten worden als we in Nederland minstens
50 internationale bedrijven willen hebben die hier hun centrale (Europese) activiteiten
organiseren. Dat geldt ook voor het stimuleren van meer, nieuwe en sneller groeiende
ondernemingen. Als Innovatieplatform laten we beleid en acties hand in hand gaan: bij de
voorgestelde acties laten we dan ook de consequenties voor het beleid van de overheid
en anderen zien.

Namens het Innovatieplatform
Wiebe Draijer
5

Samenvatting Nederland in de Wereld,
Connecting global ambitions
Op dit moment heeft Nederland een bijzonder hoge welvaart en productiviteit. Deze positie
is opgebouwd over meerdere decennia, maar een indrukwekkende versnelling is vooral tot
stand gekomen in de periode 1985 tot 2000. Nederland heeft door die jaren heen een
succesvol programma doorgevoerd waarin vakbonden, ondernemersorganisaties en overheid
gezamenlijk werkten aan versterking van onze concurrentiepositie. Er kwam meer marktwerking en de Nederlandse economie werd onderdeel van de Europese markt. De kosten en de
flexibiliteit van arbeid zijn op een concurrerend niveau gebracht binnen Europa, terwijl een
inhaalslag werd gemaakt in participatie. Binnen Nederland hebben we een sterke voorkeur
om een gezamenlijke agenda te krijgen. Dat is de afgelopen twee decennia meestal ook
gelukt en in de periode dat dit sterk het geval was kon onze concurrentiepositie aanzienlijk
verbeterd worden.
De bereikte welvaartspositie en concurrentiekracht van Nederland zijn niet gegarandeerd.
Nieuwe trends vragen om aanscherping van de veranderagenda van de afgelopen jaren. Het
Innovatieplatform vindt dat de productiviteit per Nederlander kan groeien en dat bedrijven
winstgevender moeten worden en sneller moeten kunnen groeien. De dynamiek van onze
economie moet omhoog. Innovatie, arbeidsmarktflexibiliteit, onderwijs en publieke sector
moeten beter. Een belangrijke voorwaarde voor binnenlandse en buitenlandse bedrijven.
Bestaande bedrijven kunnen gemiddeld een procentpunt per jaar productiever worden en er
moeten meer en sneller groeiende, nieuwe ondernemingen komen. De basis wordt gevormd
door concurrerende sleutelgebieden, stevige en stijgende publieke en private kennisinvesteringen en excellente kennisclusters, zoals aangegeven in de Kennisinvesteringsagenda
Voor de toekomstige positie van Nederland is het van belang trends als globalisering,
duurzaamheid en vergrijzing volop serieus te nemen. In combinatie met de geografische en
sociale kenmerken van het land vinden wij het noodzakelijk dat Nederland zijn positie als
‘Portal to Europe’ meer kan profileren en te gelde kan maken. Nederland kan voor internationaal opererende bedrijven de plek zijn waar hun globale ambities dichterbij komen. Nederland
zal nog meer dan nu gebruik moeten maken van zijn internationale oriëntatie en open
economie. Als we zoveel mogelijk vast willen houden aan de huidige bedrijvigheid zullen we
die juist verliezen. Juist nu bedrijven hun productie en activiteiten steeds gemakkelijk over
6

de aarde verplaatsen, is het zaak kennis en menskracht van Nederland in te zetten voor de
meest hoogwaardige activiteiten. Wij geloven dat Nederland meer kan realiseren dan het nu
wil en nu waarmaakt. Inspelen op deze globalisering door dynamisering heeft uiteindelijk
zowel directe als indirecte voordelen voor individuele Nederlanders.
We zien een serieuze veranderagenda. Maar om die verder aan te scherpen en tegelijkertijd
zo snel mogelijk resultaat te boeken, formuleren we ook concrete ambities. De komende jaren
zal het zwaartepunt van de economie steeds meer verschuiven naar het oosten. Aziatische
ondernemingen zullen bijna een derde van de Fortune 500 gaan uitmaken. We hebben nu
zo’n dertig (Europese) hoofdkantoren van de Fortune 500 bedrijven binnen onze grenzen.
Als Nederland zijn rol voor ‘connecting global ambitions’ waarmaakt zullen er over tien jaar
vijftig internationale concerns een (Europese) hoofdvestiging in Nederland hebben. Ook voor
internationale kenniswerkers moet Nederland ‘the place to be’ worden. Het aantal buitenlandse onderzoekers (PhD’s) moet met 1000 toenemen. Via de ‘Paint the World Orange’ contest
gaan we de branding van Nederland versterken. Onze internationale voorhoede, de sleutelgebieden, gaan we evalueren en versterken.
Ondernemende, productieve en goed opgeleide mensen en een slagvaardige overheid
versterken de internationale aantrekkingskracht en leveren daarnaast direct een bijdrage aan
de toegevoegde waarde van ons land. We willen ondernemerschap bevorderen en de groei
van kleinere ondernemingen versnellen. Ook willen we dat jaarlijkse 10.000 ondernemingen
advies kunnen krijgen om hun productiviteit te vergroten door moderne managementtechnieken. Tenslotte willen we dat Nederland effectiever wordt in het realiseren van grote
beeldbepalende projecten, zoals een multifunctioneel eiland voor de kust of grootschalige
waterwerken zoals aanbevolen door de Deltacommissie. Een land met vertrouwen in eigen
prestaties zal gemakkelijker de globale wereld tegemoet treden.
Investeringen in kennis, sterke sleutelgebieden, meer ondernemerschap en productiviteitsgroei zijn essentieel om in een globaliserende economie welvaart en welzijn te realiseren.
Wij bepleiten dat Nederland daarnaast kleur bekent als land waar bedrijven en wetenschappers hun mondiale ambities kunnen realiseren.

7

Traditionele sterkten en een succesvolle
gezamenlijke aanpak brengen Nederland hoge
welvaart en productiviteit. Deze positie is niet
gegarandeerd; de bal moet en kan sneller rollen!

01

Nederland
in de Wereld:
een analyse

1 NEDERLAND IN DE WERELD: EEN ANALYSE
Nederland heeft een hoge welvaart, opgebouwd over decennia. Onze productiviteit is relatief
hoog, onze participatie is aanzienlijk gestegen in het afgelopen decennium, en we kunnen
het ons veroorloven relatief korte werktijden te hebben. In de periode 1985 tot en met 2000
hebben we laten zien dat we een significante inhaalslag kunnen maken als het echt noodzakelijk is. Openheid van de economie en een sterke handelsgeest hebben aan de wieg gestaan
van dit succes. Echter, in de navolgende analyse van het Innovatieplatform wordt duidelijk
dat we het ons niet kunnen veroorloven stil te staan. Onze concurrentiekracht heeft een
fundamentele verbetering nodig om ons welvaartsniveau te kunnen waarborgen in de
komende jaren.
In dit hoofdstuk wordt achtereenvolgens aangegeven 1) dat ons traditionele hoge welvaartsniveau terug te voeren is op een aantal fundamentele sterkten, 2) dat een verdere verbetering van productiviteit en concurrentiekracht door innovatie echter geboden is, 3) dat ons
bedrijfsleven een verbeteringsslag moet doormaken ondanks een sterke globale positie,
4) dat nieuwe bronnen van arbeidsparticipatie gezocht moeten worden, en dat 5) ingrepen
gewenst zijn om de aansluiting met de topgroep van concurrerende landen te vinden.
Het hoofdstuk besluit met een verwijzing naar het succesvolle veranderingsproces dat in
Nederland in periode 1985 tot 2000 tot stand kwam, en dat vertrouwen moet geven dat
Nederland ook de nu gewenste versnelling kan waarmaken mits een gezamenlijke agenda tot
stand komt en fundamentele keuzes worden gemaakt.

1.1 Nederland heeft traditioneel een hoog welvaartsniveau
Nederland heeft traditioneel een hoog welvaartsniveau. Gemeten als Bruto Nationaal Product
per inwoner scoort Nederland hier in de top van de wereld. Dit is niet voor niets tot stand
gekomen. Met een open economie en een gezonde handelsgeest, gecombineerd met een
waardevolle bijdrage van onze gasvoorraden, is deze welvaart over decennia ontwikkeld.
In de vele concurrentiestaatjes wordt aangegeven waar Nederland met name in uitblinkt.
Nederland scoort traditioneel hoog op wat zich het beste laat karakteriseren als statische
concurrentiefactoren. Hieronder vallen infrastructuur, stabiliteit van de overheid, en de
kapitaalmarkt. Ook presteert het Nederlandse onderwijs- en wetenschapssysteem naar
behoren. Onze bevolking is goed en hoog opgeleid en onze wetenschappers zijn internationaal toonaangevend.
10

 /FEFSMBOECFIPPSUUPUEFNFFTUXFMWBSFOEFMBOEFOUFSXFSFME
 5PQMBOEFOOBBS64(%1QFSIPPGEJO QSJK[FO &,4
0

10.000

20.000

30.000

40.000

50.000

60.000

70.000

80.000

Luxemburg

78.41

Noorwegen

53.01

Verenigde Staten

45.60

Ierland

45.20

Zwitserland

38.84

Oostenrijk

38.60

Australië

38.45

IJsland

38.31

Nederland

38.12

Canada

37.81

Denemarken

37.19

Zweden

36.43

België

35.75

Finland

35.30

Verenigd Koninkrijk

34.83

Bron: GGDC (Total Economy Database)

Nederland behoort tot de subtop als het gaat om factoren die belangrijke drivers zijn voor
vernieuwing – inclusief het innovatie-, onderwijs- en wetenschapssysteem. De Kennisinvesteringsagenda, opgesteld onder leiding van het eerste Innovatieplatform, geeft aan hoe deze
positie verbeterd kan worden
Nederland staat in de top 3 van de meest democratische landen ter wereld (alleen Zweden
1

en IJsland gaan ons voor). Wij kennen een hoge sociale welvaartsstandaard. Ruim 80% van
2

de mensen zegt gelukkig of zelfs zeer gelukkig te zijn. Daarnaast kent Nederland een
kwalitatief hoogwaardig zorgsysteem, is het onderwijssysteem gemakkelijk toegankelijk en is
onze pensioenvoorziening goed geregeld. Uit een internationale vergelijking van publieke
3

prestaties blijkt overigens dat Nederland een betrekkelijke middenmoter is.

11

 1SPEVDUJWJUFJUMBOHKBSJHBBOLPQ NBBSEBMJOHJOHSPFJEFMBBUTUFKBSFO
 64 #/1QFSHFXFSLUVVS QSJKTOJWFBV &,4111
= Absolute BNP
per capati ranking in OECD

75
70

2

Noorwegen

60
5
6

50

7
4
10
11

40

12
13
19

30

België
Nederland
Verenigde Staten
Frankrijk
Duitsland
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Denemarken
Japan

20

10
5
1960

1970

1980

1990

2007

2000

2010

(SPFJJO#/1QFSHFXFSLUVVS
1960-2007

2000-2007

Noorwegen

3.3

België

3.2

Nederland
Verenigde Staten

0.4

0.9

1.4

1.2

0.4

1.8

2.0
3.1

1.1

1.3

1.8

0.7

1.4

Verenigd Koninkrijk

2.7

Zweden

2.5

Denemarken

2.5

Japan

Bron: GGDC (Total Economy Database), OECD, McK analyses

12

1.8

2.6

Frankrijk
Duitsland

2005-2007

1.7
2.3

2.6

2.6
0.3

0.8
4.1

2.1

1.9

1.3

1.2 		 Onze concurrentiepositie is niet gegarandeerd
Zoals blijkt uit voorgaande tekst heeft Nederland op verschillende gebieden een sterke
uitgangspositie. Tegelijk zorgen nationale en internationaal ontwikkelingen er voor dat
onze concurrentiepositie de laatste jaren sterk onder druk staat.

1.2.1 Productiviteit
Productiviteitsgroei is belangrijk voor de concurrentiekracht van Nederland en is een
belangrijke voorwaarde voor het behoud en de groei van de inkomens in Nederland.
De productiviteit in Nederland is hoog (uitgedrukt als het bruto binnenlands product per
gewerkt uur); in het vergelijkend overzicht met 10 andere landen hebben wij steeds in de
kopgroep meegedraaid (figuur 2). In de laatste jaren hebben we hier niet meer de hoge groei
kunnen realiseren van het eind van de vorige eeuw. Van 2005 tot 2007 zijn we behoorlijk
gedaald als het gaat om productiviteitsgroei.
In de periode 1990 – 2000 steeg het BBP per hoofd van de bevolking fors, met name door
een grote sprong in arbeidsparticipatie waaraan Nederland zijn hoge positie dankt (figuur 3).
Deze positie komt echter steeds meer onder druk te staan. Productiviteitsgroei is een
belangrijke voorwaarde voor het behoud en de groei van de inkomens. Onze productiviteitsgroei laat een minder grote versnelling zien dan vergelijkbare landen, terwijl wij door
zijn gegaan met een daling van de gewerkte uren, en de arbeidsparticipatie stagneerde.
Hierdoor is onze relatief sterke welvaartspositie aan erosie onderhevig (figuur 4).

 &GGFDUJFWFQBSUJDJQBUJFHSBBEPOUXJLLFMJOHUPU
 1FSDFOUBHFWBOEFUPUBMFCFWPMLJOH
55

N

50

VS

D

45

B

40

F

35

Nederland
Verenigde Staten
Duitsland
België
Frankrijk

30
1960

1970

1980

1990

2000

2007

2010

Bron: GGDC (Total Economy Database), OECD

13

 -BHFHSPFJUPWBOEFSFMBOEFOLPNUEPPSESJFGBDUPSFO
 +BBSMJKLTFHSPFJJO QSJK[FO 11164
Totale economie

Alleen markt *
3 Arbeidsparticipatie
BBP per hoofd

1 Productiviteit
=

Zweden

2 Uren gewerkt

x

2.3

x
2.7

3.6

Finland

4.0

2.1

1.8

2.0

Verenigde Staten

1.4
1.9

België

1.4
1.9

Japan

1.0
1.3

Frankrijk

1.0
1.1

Duitsland

0.6
0.4

Nederland

0.6

0.3

0.2

-0.3
-0.4

-0.9

0.2

3.1

0.7

0.3

-0.2
-0.2

-0.1

-0.2
-0.2

0.4

-0.8
-0.8

0

1.4
1.6

-0.5
-0.6

0

1.4
1.2

-0.5
-0.6

0.1

-0.3

-0.6
-0.6

-0.2

-0.1

-0.2
-0.5

-0.2

-0.2

1.1
1.7
2.4
2.7

1.6

0.6
1.0

-0.3

2.8
2.5

1.2

Denemarken

x

-0.5
-0.5
-0.4
-0.4

1.6
3.2

Percentage bevolking
leeftijd 15-64

2.9

3.1

Verenigd Koninkrijk

Participatie
leeftijd 15-64

2.2
1.1
1.8

0

-0.5

0.1

* Exclusief mijnbouw, vastgoed, overheid, onderwijs, zorg
Bron: EU KLEMS database, OECD, UNP

Als wordt gekeken naar de productiviteit op sectorniveau ten opzichte van andere landen
(figuur 5) is het opvallend dat Nederland relatief zwak scoort op de productiviteit van diensten
als de detailhandel – in de zakelijke diensten raakt Nederland zelfs steeds verder achterop.
In sommige sectoren zijn bewuste keuzes gemaakt die het verschil kunnen verklaren.
Bijvoorbeeld het behoud van kleinschalige en bereikbare detailhandel in plaats van grootschalige weidewinkels. In andere sectoren (zoals de zakelijke dienstverlening) zou Nederland de
prestaties van de Scandinavische landen en die van Noord-Amerika moeten kunnen evenaren.
14

In andere sectoren heeft Nederland een zeer goede productiviteit en wordt haar koppositie
verder uitgebouwd. Chemie en transport zijn hier mooie voorbeelden van. Daarnaast kent
Nederland sterke zogenaamde ecosystemen voor economische ontwikkeling: regio’s waar
specifieke sectoren tot bloei komen en waar randvoorwaarden gecreëerd zijn om deze groei
verder te ontwikkelen.
De komende decennia zullen we in Nederland, net als in veel andere West-Europese landen,
te maken krijgen met een afnemende beroepsbevolking. Het zal geen probleem zijn deze aan
het werk te houden, wel is het zaak om dat zo productief mogelijk te doen. Innovatie speelt
juist hier een belangrijke rol.

 1SPEVDUJWJUFJUWBO##1LPNUVJUTOFMHSPFJFOEFTFDUPSFO
 
X%

= % van BBP 2005

• Medische en optische

Snel groeiend
8-10

Inlopers

Middel groeiend
4-7

• Sociale en persoonlijke • Mijnbouw
diensten
• Voeding
• Chemie
• Metalen
• Nutsbedrijven
• Transport & Opslag

0%

• Detailhandel

Langzaam groeiend
1-3

Groei productiviteit 2000-2005 Positie binnen 10 vergelijkbare landen

instrumenten

3%

• Productie van

1%

3%

• Verhuur en

Achterblijvers

Laag productief
1-3

Midden productief
4-7

29%

48% Totaal*

9%

23% Totaal*

voertuigen

13%

1%

13% Totaal*

• Bouw
• Hotels en horeca
• Handel in motor-

overigezakelijke
diensten

communicatie
apparatuur

10%

• Landbouw
• Textiel
• Papier & uitgeverij
• Overige machines
• Overige productie
• Groothandel
• Financiële diensten

motorvoertuigen

• Hout
• Mineralen
• Radio, TV en

Koplopers

Teruglopers

Hoog productief
8-10

Niveau productiviteit 2005 Positie binnen 10 vergelijkbare landen
* Exclusief overheid, mijnbouw en vastgoed
Bron: EU KLEMS, OECD

15

1.2.2		 Mondiale positie
Onze economische positie in de wereld wordt vooral bepaald door onze mondiale spelers:
15 Nederlandse multinationals behoren tot de top 500 van de wereld (figuur 6). Samen met
14 hoofdkantoren van buitenlandse ondernemingen dragen onze multinationals jaarlijks circa
13 miljard euro bij aan de Nederlandse economie.
De positie van Nederlandse concerns als mondiale speler is niet gegarandeerd. Dat komt door
de relatief snellere groei van andere landen en door het feit dat Nederlandse ondernemingen
in het algemeen een lagere beurswaarde hebben dan vergelijkbare bedrijven in het buitenland (figuur 7). Deze relatief lagere waardering heeft voor een deel te maken met een lagere
winstgevendheid (figuur 8), voor een deel met een lagere groei. Uit een vergelijking van een
twintigtal internationaal opererende Nederlandse bedrijven met een internationale peergroep
blijkt dat de groei van die Nederlandse bedrijven op verschillende manieren achter blijft. Bij de
Nederlandse bedrijven wordt bijvoorbeeld een kleiner aandeel van de groei ingevuld door
acquisities. Tevens opereren deze bedrijven in minder snel groeiende sectoren en landen dan
hun peers in bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Tenslotte verliezen Nederlandse multinationals
binnen hun markten enigszins marktaandeel.

 7FFSUJFO/FEFSMBOETFPOEFSOFNJOHFOJO'PSUVOF(MPCBM
 3BOHTDIJLLJOHOBBSPN[FU

3.
7.
14.
103.
122.
137.
147.
197.
331.
404.
455.
486.
491.
492.

Shell (gedeeld met UK)
ING
Fortis (gedeeld met België)
Aegon
Unilever (gedeeld met Verenigd Koninkrijk)
Ahold
Rabobank
Philips
Gas Terra
SHV Holding
Akzo Nobel
KPN
Heineken
LyondellBasell Industries

Bron: Fortune 500, 2007

16

 /FEFSMBOETFCFESJKWFOIFCCFOJOEFNFFTUFTFDUPSFOFFOMBHFXBBSEFSJOH
 UFOPQ[JDIUFWBOCFESJKWFOJOBOEFSFMBOEFO
 .BSLFU7BMVF"EEFEQFSTFDUPS 6MUJNP
Total market

Verenigde Staten**
Verenigd Koninkrijk
Frankrijk
Scandinavië
Nederland
Duitsland

Cons. Discretionary

VS
VK
F
S
N
D

3.4
3.3
3.0
2.5

Consumer staples

Energy

3.4

5.1

2.3

3.4

4.8

2.7

3.5

4.9

2.2
4.6

9.5*
1.8

2.1

3.6

Healthcare

Industrials
9.8

IT and High tech

2.9

16.6

9.9

7.4
3.9

12.4

5.4
4.1

9.1
7.4

Materials

3.0

2.9

6.4

VS
VK
F
S
N
D

VS
VK
F
S
N
D

4.1
3.7

17.2

3.2

15.1
6.3

3.1
3.0

9.2

Telecom. services
2.6

1.5

2.5

6.5

2.2
1.7
2.3
2.3

Utilities

3.0

1.9

5.6

1.8

5.2

2.0

3.9
2.5

1.8

* Includes a.o. Tele Atlas, TomTom and Philips with relatively high MVA levels
** Excluding utilities, also for other countries
Bron: McKinsey Corporate Performance Anlaysis Tool (CPAT)

17

 /FEFSMBOETFCFESJKWFOIFCCFOJOEFNFFTUFTFDUPSFOFFOMBHFXJOTUHFWFOEIFJE
 UFOPQ[JDIUFWBOCFESJKWFOJOBOEFSFMBOEFO
 8JOTUHFWFOEIFJEBMTQFSDFOUBHFWBOPN[FU 

Energy

28

34
-23

14

19

18

19

21

26

19

24

31

32

68

65

74

Consumer staples

73

Cons. Discretionary

39

Verenigde Staten**
Verenigd Koninkrijk
Frankrijk
Scandinavië
Nederland
Duitsland

14

16

19

19

21

28

30
23

30

28

24

19.5

28
19.5

19.5

26

19

18

27.2
18

22.1

22

17

Total market

Healthcare

IT and High tech

11

Telecom. services

Utilities

VS
VK
F
S
N
D

VS
VK
F
S
N
D

VS
VK
F
S
N
D

7

Materials

* Driven by performance of LS start-up companies (e.g. Galapagos and Cruecell) and lack of mature healthcare companies
** Excluding US utilities
Bron: McKinsey Corporate Performance Anlaysis Tool (CPAT)

18

12

27

15

13

26

22
15
8

15

17

23

14

32

34

38

Industrials

De Nederlandse economie heeft veel sterkten;
verbind die met internationale ontwikkelingen.

Door de lagere waarderingen van ondernemingen (denk aan de recente overnames van
Nederlandse bedrijven) en de kwetsbare concurrentiepositie zijn we niet vanzelfsprekend een
aantrekkelijk vestigingsland. Verder is onze positie in de top 500 met name historisch
bepaald: slechts vier van de bedrijven uit het overzicht is na 1990 opgericht. We zijn dus in de
laatste decennia niet in staat geweest bedrijven door te laten groeien naar globaal niveau.
De nieuwe spelers komen met name uit Azië. Tenslotte blijken Nederlandse ondernemingen in
vergelijking met andere landen minder organisatorische innovaties door te voeren (figuur 9).

 /FEFSMBOETFCFESJKWFOCMJKWFOBDIUFSPQIFUHFCJFEWBOPSHBOJTBUPSJTDIFJOOPWBUJF
 1FSDFOUBHFCFESJKWFOEBUJOOPWFFSU 
Product en proces- innovatie

Organisatorische innovatie

Duitsland

65

Oostenrijk

52

Luxemburg

52

Ierland

52

47
40
43
36

Denemarken

52

België

51

35

49

35

Estland
Cyprus

42

46

Finland

35

43

Portugal

41

Tsjechië

38

30
27

Noorwegen

37

24

Italië

36

21

Griekenland

36

Spanje

35

21

Nederland

34

20

Frankrijk

33

Litouwen

26

23

29

20

Polen

25

Slowakije

23

14

Hongarije

21

13

Malta

21

Roemenië

20

Bulgarije

17

14
7

16

8
38

Bron: Eurostat CIS4, 2005 Data, Team analyse

20

26

1.2.3		 Arbeid en arbeidsparticipatie
De belangrijkste motor achter de economische groei die Nederland liet zien in 1990-2000
was de stijging van de arbeidsparticipatie. Nederland heeft nu een zeer hoge arbeidsparticipatie; het aandeel werkzame personen onder de bevolking tussen 15 en 64 jaar behoort met
74% tot de top van Europa. In de periode 1990-2000 steeg het aantal werkzame personen
zelfs sneller dan de gehele bevolking, vooral door een toename van het aantal gezinnen met
tweeverdieners. Daarnaast is het aantal gewerkte uren per persoon opvallend laag: Nederlanders werken gemiddeld 1.392 uur per jaar versus bijvoorbeeld 1.718 uur per jaar in Finland
(figuur 10). Deze ontwikkeling kan voor een deel verklaard worden door het grote aantal
4

deeltijdwerkers maar ook door de relatief korte werkdag en het relatief lage aantal werkdagen per jaar. De Nederlandse arbeidsmarkt heeft enerzijds last van een aantal complexe
procedures maar heeft anderzijds ook een grote flexibele schil van uitzendarbeid en – in
toenemende mate – ZZP’ers. Nederland staat bekend om arbeidsverhoudingen die het
mogelijk maken snel in te spelen op wijzigende economische veranderingen (de stijging van
contractlonen kunnen snel (naar beneden) worden aangepast).

 8FSLUJKEFOJO/FEFSMBOECFIPSFOUPUEFBMMFSMBBHTUFWBOEF0&$%

(FNJEEFMEHFXFSLUFVSFOQFSXFSLFOEQFSTPPO
2.500

= Werktijden ranking in OECD

2.300

2.100

1.900

9
10
20
19

1.700

22
23
26

1.500

28
29
30

Verenigde Staten
Japan
België
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Denemarken
Frankrijk
Duitsland
Nederland
Noorwegen

1.300
1950

1960

1970

1980

1990

2000

2007 2010

21
(SPFJJOXFSLUJKE $"3( JOQFSDFOU
1950-2007

2000-2007

2005-2007

1.500

28
29
30

Duitsland
Nederland
Noorwegen

1.300
1950

1960

1970

1980

1990

2000

2007 2010

 (SPFJJOXFSLUJKE $"3( JOQFSDFOU
1950-2007

2000-2007

2005-2007

Verenigde Staten

-0.2

-0.5

Japan

-0.3

-0.3

België

-0.7

Verenigd Koninkrijk

-0.5

-0.4

-0.4

Zweden

-0.4

-0.5

-0.2

Denemarken

-0.5

Frankrijk

-0.6

-0.3

Duitsland

-0.4

-0.4

Nederland

-0.9

-0.2

Noorwegen

-0.7

-0.5

0.1

-0
0.3
0.2

0.3

0.5
0.3
-0.1
0.7
-0.5

Bron: GGDC (Total Economy Database), OECD, MGI

1.2.4		 Concurrentiekracht
Er zijn diverse internationale vergelijkingsonderzoeken naar de concurrentiekracht van
nationale economieën (figuur 11). In deze internationale vergelijkingsoverzichten scoort
Nederland traditioneel hoog, vooral door zijn hoge score op ‘statische concurrentiefactoren’.
We noemden al infrastructuur, stabiliteit van de overheid en de kapitaalmarkt. Nederland
scoort daarentegen minder dan de meeste andere landen op factoren die gerelateerd zijn aan
het vermogen en de ambitie om te vernieuwen zoals innovatie, arbeidsmarktregulering,
onderwijs, regelgeving en efficiëntie van de overheid. Zo staan we op de 22ste plaats in The
Ease of Doing Business Index van de World Bank.

22

 *OJOUFSOBUJPOBMFWFSHFMJKLJOHFOTDPPSU/FEFSMBOEPOEFSEFUPQ
World Competitiveness
Index 2007 - IMD

Global Competitiveness
Index 2006-2007 - IMD

2007 Index of economic
freedom
World HeritageFound

The ease of doing business
Index 2006 - World Bank

1. Verenigde Staten
2. Singapore
3. Hong Kong
4. Luxemburg
5. Denemarken
6. Zwitserland
7. IJsland
8. Nederland
9. Zweden
10. Canada

1. Zwitserland
2. Finland
3. Zweden
4. Denemarken
5. Singapore
6. Verenigde Staten
7. Japan
8. Duitsland
9. Nederland
10. Verenigd Koninkrijk

1. Hong Kong
2. Singapore
3. Australië
4. Verenigde Staten
5. Nieuw-Zeeland
6. Verenigd Koninkrijk
7. Ierland
8. Luxemburg
9. Zwitserland
10. Canada
11.
12
13. Denemarken
14. Nederland

1. Singapore
2. Nieuw-Zeeland
3. Verenigde Staten
4. Canada
5. Hong Kong, China
6. Verenigd Koninkrijk
7. Denemarken
8. Australië
9. Noorwegen
10. Ierland
11.
12.
.
.
21.
22. Nederland

Bron: IMD World Competitiveness Yearbook 2007, WEF Global Competitiveness Report 2006-2007, www.heritage.org, www.worldbank.org

 8FMWBBSUTWFSTDIJM/FEFSMBOEWFSTVT&VSPQB FO74PWFSEFBGHFMPQFOKBBS
64##1QFSIPPGE QSJK[FO 11164
4

versnelling

2

Delta GDP NL-EU
0
-2
-4

1975

1980

1985

1990

1995

2000

2007 2010

Delta GDP NL-VS

-6
-8
* Gebaseerd op selectie van EU, bestaande uit het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en de Scandinavische landen
Bron: GGDC (Total Economy Database)

23

Samen onze kansen
grijpen en vorm geven
aan de verandering
van onze economie.

1.3 Succesvolle gezamenlijke aanpak
Nederland heeft een aantal traditionele sterkten die er toe hebben bijgedragen dat onze
welvaart hoog is en onze industriële structuur relatief mondiaal. De achterblijvende groei in
productiviteit en daling in de participatie, de gemiddeld achterblijvende prestaties van
bestaande ondernemingen en het gebrek aan vernieuwingskracht en slagkracht van de
overheid geeft aan dat Nederland op deze gebieden beter zou kunnen presteren. Nederland
heeft in de periode 1985 tot 2000 een versnelling doorgemaakt in welvaartsontwikkeling die
internationaal gezien indrukwekkend was (figuur 12). Dit proces van versnelling is het gevolg
geweest van diverse factoren die op een goede manier samengingen. Allereerst was er een
‘sense of urgency’. Alle partijen wilden iets doen aan een aantal nijpende problemen zoals de
groei van de WAO en de oplopende contractloonstijgingen. Een gezamenlijk aanpak met
medewerking van overheid, werkgevers- en werknemersorganisaties werd ingezet en met
succes door-gevoerd. De loonstijging werd gedempt, de sociale zekerheid gesaneerd en de
arbeidsmarkt werd door deeltijd- en uitzendarbeid flexibeler. En er was maatschappelijke steun
voor Europese eenwording en marktwerking. Dit heeft er toe geleid dat onze concurrentiepositie aanzienlijk werd versterkt. Werkgevers- en werknemersorganisaties en hun achterban
kregen na de ervaringen in de jaren tachtig het vertrouwen dat ze met elkaar afspraken
konden maken en uitvoeren om de concurrentiepositie van het land op peil te houden.
Dit leidde ertoe dat ze in 1993 (de recessie als gevolg van de Duitse eenwording) en in 2002
(de terugval na 9/11) hun economische strategie gezamenlijk konden bijstellen.
Deze strategie was overigens gebaseerd op het qua prijs en flexibiliteit concurreren op arbeid
zowel binnen Europa als met de VS. De volgende opgave is om ook op het terrein van kennis
en innovatie concurrerend te zijn, en dan in verhouding tot Aziatische economieën. Dat is een
belangrijke voorwaarde voor economische groei. Daardoor hebben we de mogelijkheid allerlei
keuzes te maken: van meer verdienen, tot korter werken of ons land verfraaien.

25

02

Mondiale trends
en hoe deze te
benutten

2 MONDIALE TRENDS EN HOE
DEZE TE BENUTTEN
De wereldwijde ontwikkelingen bieden ons land kansen. Door een koppeling te maken tussen
de sterke krachten van Nederland en de kansen die internationale ontwikkelingen bieden, is
het mogelijk onze welvaartspositie te vernieuwen en te versterken. Hoewel veel mensen
sceptisch zijn ten opzichte van globalisering, biedt deze ontwikkeling ons ook veel kansen.
We hebben in het verleden laten zien dat we goed in staat zijn om ons aan te passen aan
ingrijpende ontwikkelingen; ons veranderingspotentieel is groot.
Grenzen vallen weg en dat heeft verregaande gevolgen voor de verhoudingen in de wereld;
op politiek, maatschappelijk, economisch en cultureel gebied zal steeds meer integratie ontstaan.
Sommigen zien dat als een zorgwekkende ontwikkeling; het Innovatieplatform is ervan overtuigd dat het vooral kansen biedt. Door de historisch sterke kanten van Nederland kunnen
wij bovengemiddeld veel baat hebben bij globalisering. Nederland kan veel daadkrachtiger
inspelen op een aantal wereldwijde ontwikkelingen en hieruit significant voordeel behalen.
 5JFOXFSFMEXJKEFUSFOET

1
Globalisering en
verschuivende economische
activiteiten

2
Duurzaamheid

3
Sociale patronen,
vergrijzing en verzilvering

Tien wereldwijde trends

Illustraties van trends in context Nederland

1 Verschuivende centra van

• Opkomende landen groeien van 26,5% van wereld GDP

economische activiteiten
2 Nieuwe consumenten
3 Turbulente wereldwijde markten
voor talent
4 Nieuw kapitaal van private- en
overheidsfondsen zet door
5 Internationale decompositie
bedrijfsprocessen

naar 37,5% in 2015, Nederland zakt van 14e naar 16e

• Nieuwe afzetmarkten met 0,9 miljard nieuwe

consumenten (meer dan $5.000) in 10 jaar tijd

• >800.000 Afgestudeerde ingenieurs per jaar uit

Rusland, China en India tegenover 15.000 in Nederland

• Totaal wereldwijd vermogen overheidsfondsen in 2006
rond de $ 6.500 miljard, groei 20% per jaar

• Wereldwijde handel en buitenlandse investeringen
toegenomen met resp. 5% en 13%

• Netto import energie stijgt van 30% naar 62% in 2030,
grondstoffen
terwijl energie en grondstofprijzen stijgen
7 Toenemend duurzaamheidsbewustzijn • Nederland sterk afhankelijk van landen met lage rating
8 Maatschappelijk verantwoord
• Jaarlijkse vermeden CO2 uitstoot is gestegen met 16% door
ondernemen (MVO) zet door
gebruik van duurzame energie
• Meerderheid burgers willen niet dat groei ten koste van
milieu en inkomenszekerheid gaat
6 Toenemende tekorten aan

9 Verzilvering en stijgende kosten

• Verhouding 65+ers tot werkzame bevolking in Nederland

10 Grensoverschrijdende sociale patronen

• Bestedingen aan zorg en pensioenen stijgen van 13% in 2001

publieke sector

in een technologische wereld

groeit van 0,30 in 2005 naar 0,65 in 2040
naar 23% in 2030

• 92% Van de Nederlanders met kinderen minimaal 1 keer per
week ingelogd op internet

Bron: 21 minuten, MGI

28

Hoewel de toekomst in veel opzichten uiteraard onzeker is, bieden met name drie globale
ontwikkelingen bruikbare aanknopingspunten: (1) verschuivende economische activiteiten,
(2) duurzaamheid en (3) veranderende demografische en sociale patronen (figuur 13).
We zullen per ontwikkeling aangeven welke kansen het Nederland biedt.

SER over globalisering
Kenmerkend voor de huidige globaliseringfase is de verbreding en verdieping van het
globaliseringproces. Verbreding vanwege de opkomst van een aantal ontwikkelingslanden,
waarvan China en India het meest prominent zijn. Verdieping vanwege het opknippen van
bedrijfsprocessen: niet alleen de productie, maar ook administratie, logistiek, R&D, marketing
etc. Deze verdieping hang nauw samen met de ontwikkeling van de internationale dienstenmarkt.
Verbreding en verdieping zullen leiden tot een versnelling van het aan internationale handel
verbonden specialisatieproces. De handel tussen China en India enerzijds en de EU anderzijds
vult elkaar nu grotendeels aan. Wanneer China en India verder op de ontwikkelingsladder
opklimmen en (nog) meer geavanceerdere producten gaan exporteren, treedt er mogelijk
een verscherping van de concurrentie op. Dit bergt nog steeds wederzijdse voordelen in zich,
maar kan gepaard gaan met grotere aanpassingkosten (zie hieronder). De verdieping
impliceert dat het potentieel voor uitbesteden groter wordt: hierdoor wordt het moeilijker
om toekomstige verliezers van globalisering aan te wijzen. Dat zijn mogelijkerwijs niet alleen
meer laaggeschoolde productiewerkers, maar ook hoger geschoolden in de dienstensector.
Maar uitbesteden hoeft per saldo niet tot minder banen in de dienstensector te leiden.
Al doen de gevolgen van uitbesteding zich op microniveau ook in deze sector uiteraard
ook voelen.
SER Advies Duurzaam globaliseren: een wereld te winnen, 2008, par 2.2.4

2.1 Verschuivende economische activiteit
Door de verbreding en verdieping van de globalisering (zie kader SER-advies) verschuift de
economische activiteit van de Westerse landen (Europa en de VS) naar het Oosten: de
economieën van landen als China en India zijn sterk groeiend. De oosterse landen zorgen op
verschillende gebieden voor verandering: ze leveren nieuwe consumenten en nieuw talent,
dragen bij aan de kapitaalmarkt en ze veroorzaken decompositie van bedrijfsprocessen.
Deze ontwikkelingen vragen van Westerse landen flexibiliteit en innovatieve oplossingen.
Door slim in te spelen op deze ontwikkelingen kan Nederland profiteren van de groei van
‘nieuwe’ economische centra in de wereld, in plaats van er negatieve gevolgen van te
ondervinden.
29

De verschuiving van economische activiteit biedt aanknopingspunten om Nederland te
positioneren als eerste keuze voor bedrijven als vestigingsplaats voor hun internationale
ondernemingen om daarmee toegang te krijgen tot andere markten en hoogwaardige kennis.
Het gaat zowel om ‘greenfield’ vestigingen, zoals Tommy Hilfiger, Cisco en Nike, als om
overnames, zoals van Twaron (Teijin), DSM Petrochemie (Sabic) en Corus (Tata). Op dit
moment heeft Amsterdam bovendien de Europese hoofdkantoren van onder meer Kintetsu
International Express, Canon, Mitsubishi Electric en Hitachi. Nederland is van de Fortune 500
bedrijven het vierde hoofdkantorenland met 14 Europese hoofdkantoren van niet-Europese
concerns, na het VK (66), Duitsland (27), België (22). Nederland wordt daarnaast aantrekkelijk
gevonden om Europese sales en marketingfuncties neer te zetten; op dit terrein staat
Nederland op de vijfde plaats na het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en Spanje.
Trekken we de kring groter dan de Fortune 500, dan zijn er in de periode 2004-2007 in
Europa 466 niet-Europese hoofdkantoren gevestigd. Daarvan zijn er 35 (8%) in Nederland
gekomen; Nederland bezet daarmee een zesde plaats in Europa.

5

Het is te verwachten dat er in de komende tien jaar meer dan 120 Aziatische bedrijven zullen
toetreden tot de Fortune Global 1000. Nederland zou zich pro-actief moeten opstellen om
de regionale standplaats te worden van deze snelle groeiers en hun sales- en marketingactiviteiten. Door het bieden van aantrekkelijke clusters van kennis en bedrijvigheid zouden
bedrijven ook R&D en productie naar Nederland moeten gaan verplaatsen.
Bedrijven verdelen hun activiteiten over eigen locaties en via toeleveranciers over verschillende plaatsen in de wereld. Elk jaar worden miljarden euro’s aan bedrijfsactiviteiten verdeeld
over landen en locaties. IBM heeft recentelijk vijf internationale centers of excellence
ingesteld, waarvan er één in Nederland terecht is gevestigd; het center of excellence dat zich
bezig houdt met water. Hoewel de automotive industrie in Nederland niet groot is, zijn de
tien automotive bedrijven die hier gevestigd zijn in hun segment een van de drie belangrijkste
toeleveranciers van productiebedrijven elders in de wereld.
Wanneer bedrijven een vestigingsplaats kiezen is de beschikbaarheid van gekwalificeerd
personeel een belangrijke factor. De mondialisering creëert in toenemende mate een
schaarste van hoogopgeleide kenniswerkers. Bedrijven kiezen hierdoor voor locaties waar het
leefklimaat goed is, dat wil zeggen: goed onderwijs voor hun kinderen, veel groen, een
toegankelijke woningmarkt en mogelijkheden voor partners om aan het werk te gaan. Hierin
ligt een prachtige kans waar Nederland op in kan spelen door te investeren in het aantrekken
van (internationaal wetenschappelijk) toptalent.
30

Nederland, land van creativiteit,
geeft de wereld vorm en kleur.

De wereldwijde economische ontwikkeling biedt ook de mogelijkheid om de internationale
positie van Nederland verder te versterken in sleutelgebieden: gebieden waar Nederland een
sterke positie heeft, lenen zich in het bijzonder voor het aantrekken van investeringen, talent
en vraag vanuit het buitenland. De sleutelgebieden vormen een combinatie van bedrijvigheid
en kennis met aansprekende en motiverende zakelijke en maatschappelijke ambities en
voldoende organiserend vermogen en commitment van alle betrokkenen.
Het Innovatieplatform heeft zes sleutelgebieden geïdentificeerd: Flowers & Food, High-tech
systemen & materialen, Water, Chemie, Creatieve industrie en Pensioenen & sociale verzekeringen. ICT en energie spelen een belangrijke rol als innovatie-as in alle sectoren van de
economie. Op de meeste van deze gebieden worden nu innovatieprogramma’s gestart met
als doel om wetenschap en kleine en grote bedrijven een impuls te geven en intensiever met
elkaar te laten samenwerken. De sleutelgebieden zullen een belangrijke bijdrage gaan leveren
aan de positionering van Nederland. Veel bedrijven in de sleutelgebieden opereren op de
internationale voorhoede en kunnen daardoor andere bedrijven in hun sectoren meetrekken.
Dit zal bijdragen aan productiviteitsgroei, toename in export en een stijging van het BBP.
De sleutelgebieden krijgen vooral vorm in een aantal regionale clusters, zoals de creatieve
industrie rond Amsterdam en Eindhoven en R&D op het gebied van voeding rond
Wageningen. In toenemende mate vestigen besliscentra van grote ondernemingen zich
in Amsterdam. Succesvolle clusters hebben een sterke aantrekkingskracht op bedrijven
en Nederland kan in zijn beleid hierop in spelen met zijn acties om internationale
ondernemingen aan te trekken.

De innovatieve toeleveranciers van ASML
ASML, van origine een spin-off van Philips, is bekend om haar goed georganiseerde supply
chain. Er zijn vele MKB bedrijven gevestigd in de regio Eindhoven die toeleverancier van ASML
zijn. Deze toeleveranciers zijn van groot belang voor ASML vanwege het innovatieve karakter
van deze bedrijven. Vele innovaties die ASML heeft toegepast in haar machines zijn afkomstig
uit de R&D afdeling van de toeleveranciers. Dit is een van de belangrijke redenen waarom
ASML waarschijnlijk in Nederland gevestigd zal blijven.6

32

Het creatieve cluster in Amsterdam
Amsterdam staat bekend om haar ‘open’ cultuur. Creatieve bedrijven willen graag in (de buurt
van) Amsterdam zitten omdat deze omgeving inspireert en creativiteit stimuleert. Bekende
bedrijven als Lost Boys, Media Republic, Philips Design, grote reclamebureaus en in modebedrijven als G-star, Victor & Rolf zijn het uithangbord van de creatieve klasse in Amsterdam.
Daardoor trekt Amsterdam veel internationale creatieve bedrijvigheid aan en zijn er veel
creatieve start-ups in deze stad.7 Daarnaast is de Amsterdamse, maar ook de Nederlandse
markt een goede testmarkt om nieuwe (design) producten uit te testen.

2.2 Duurzaamheid
Blijvende tekorten aan grondstoffen en toenemende aandacht voor Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (MVO) leiden ertoe dat concurrerende bedrijven duurzaamheid
integreren in hun handelen. De wereldwijde trend naar duurzaamheid biedt goede kansen
voor Nederland. Nederlandse bedrijven zijn koplopers op het gebied van duurzaamheid: in
vier van de 18 supersectoren in de Dow Jones Sustainability Index staan Nederlandse
bedrijven aan top (Philips, Unilever, Akzo Nobel en TNT). Nederlandse bedrijven zijn aantrekkelijke zakenpartners voor internationale bedrijven die hun duurzaamheid willen versterken
en ze zijn voorbereid op strengere wetgeving in de toekomst.
Zo kan Nederland een voortrekkersrol spelen in de ontwikkeling van duurzame energiebronnen (wind- en zonne-energie), waterbeheer en watermanagement, CO2-opvang en -opslag,
ontwerp, productie en verkoop van duurzame producten zoals grondstoffen voor Cradle to
Cradle producten, duurzame consumentenelektronica etc. Ook heeft Nederland terreinen
waarin het sterkere posities heeft dan andere landen. Deze niches moeten we versterken,
zoals offshore windenergie en bio-energie uit afval. Hiervoor is vooral een samenhangend en
een consistent beleid nodig rondom duurzaamheid en energietransitie.

2.3 Veranderende demografische en sociale factoren
De Nederlandse bevolking individualiseert en vergrijst. De Nederlander wordt zelfstandiger
en mondiger, krijgt minder kinderen en wordt steeds ouder. Nederlanders stellen in toenemende mate hogere eisen aan onze leefomgeving. Dat biedt mogelijkheden voor specifieke
sectoren waarin Nederland sterk is.

33

Het aandeel van het privévermogen van 65-plussers in het totale privévermogen van
Nederlandse burgers is nu al groter dan 50%. Deze bevolkingsgroep zorgt bovendien voor
een grote vraag naar onder andere medische technologie, financiële producten en vrijetijdsdiensten; in deelsectoren hiervan heeft Nederland sterke posities, denk aan de pensioensector. Ook vormt deze bevolkingsgroep een grote onaangeboorde beroepsgroep. Meer dan
de helft is bereid om na pensionering parttime te blijven werken. Het meer actief inzetten
van 65-plussers vormt op zichzelf een van de oplossingen voor de uitdagingen die ontstaan
door verdergaande vergrijzing.

2.4 Globalisering heeft ingrijpende sociale gevolgen
Bovengenoemde trends (verschuiving van de economische activiteit, duurzaamheid en de
demografische en sociale factoren) hebben ieder gevolgen voor Nederland, de Nederlandse
economie en de Nederlandse bevolking. Ofschoon deze ontwikkelingen kansen bieden en
individuele burgers profiteren van lagere prijzen en meer keuzemogelijkheden, leidt globalisering ook bij veel mensen tot onzekerheid en angst. Onzekerheid over de toekomst (wat
kost het ons?) en angst om sociale verworvenheden te verliezen. Nederlanders staan op zich
positief tegenover globalisering (meer dan in andere Europese landen) maar maken zich
tegelijkertijd zorgen over bepaalde gevolgen, zoals het verplaatsen van arbeid naar lage lonen
8

landen, arbeidsmigratie en het opkopen van Nederlandse bedrijven.

Volgens OECD-onderzoek kan ongeveer 20 procent van het aantal banen aangemerkt
worden als potentieel uitbesteedbaar vanwege snelle vooruitgang in de ICT en de
toenemende verhandelbaarheid van diensten. Dit gemiddelde geldt ook voor Nederland.
De Amerikaanse econoom Alan Blinder schat dit percentage voor de VS tussen de 23 en
29 procent (SER, 2008). Het OECD-onderzoek benadrukt dat uitbesteding tweerichtingsverkeer is. In veel van de bestaande sectoren in de dienstensector worden nieuwe banen
geschapen en nieuwe sectoren zullen opkomen. Maar het is mogelijk dat bepaalde type
banen door uitbesteding minder snel zullen groeien, terwijl andere banen harder zullen
groeien. Kortom, door uitbesteding zal er een specialisatieproces optreden in de dienstensector, waarvan niet bij voorbaat vaststaat wie hiervan de aanpassingskosten moeten dragen
(SER 2008).
Tegelijkertijd is er een toenemende overtuiging dat, mits de economie en de arbeidsmarkt
flexibel zijn, globalisering per saldo arbeidsplaatsen oplevert. Nieuwe arbeid ontstaat rondom
plaatsen waar landingsplaatsen zitten van handel en lokale assemblage gewenst is. Dit vraagt
extra aandacht voor de inzetbaarheid van mensen, die, zoals ook beschreven is in het rapport
34

van de Commissie Bakker over de arbeidsparticipatie, mede verantwoordelijkheid zijn voor
hun eigen ‘employability’. Op deze wijze kunnen de positieve macro-effecten van globalisering
ook in toenemende mate op micro-niveau worden gedeeld.
Een andere consequentie van globalisering is wel dat de sociale cohesie in Nederland (en in
9

veel andere landen) onder druk komt te staan. In Nederland is het opvallend dat veel mensen
weliswaar tevreden zijn over hun persoonlijke welvaartspositie, maar desondanks een gevoel
10

van ontheemding ervaren (we zijn gelukkig maar wel wantrouwiger).

Deze gevoelens versterken de neiging zich terug te trekken in de eigen omgeving.

2.5 Tot slot: volop mogelijkheden om in te spelen op
deze trends
Globale trends zoals geschetst in dit hoofdstuk hebben een significante invloed op de
wereldeconomie en de samenleving in de komende decennia. Een gerichte keuze en
positionering voor de toekomst biedt Nederland de mogelijkheid meer dan gemiddeld
gebruik te maken van de kansen die deze trends bieden. Het centraal stellen van ‘Connecting
global ambitions’ speelt goed in op de sterke punten van Nederland in vergelijking met
andere Europese landen. Het proactief vormgeven van deze positionering kan een significant
concurrentievoordeel opleveren. Dit zal verder worden uitgewerkt in het vierde hoofdstuk
waar deze propositie wordt toegelicht.

35

Versterk onze economische basis.

03

Vernieuwing is
nodig om onze
welvaartspositie
te versterken

3 VERNIEUWING IS NODIG OM ONZE
WELVAARTSPOSITIE TE VERSTERKEN
De in hoofdstuk 1 beschreven analyse van Nederland nu, en de in hoofdstuk 2 beschreven
trends die kansen bieden voor de toekomst vragen om een versterking van onze economische
basis. Bovenal is vernieuwing nodig om de prestatie en concurrentiekracht van Nederland
te verbeteren. Het gaat met name om vernieuwing: het stimuleren van ondernemerschap,
investeren in onderzoek en innovatie en flexibilisering van de arbeidsmarkt. Bovendien is
het nodig een aantal randvoorwaarden goed te regelen. De slagkracht van onze overheid
moet verbeterd worden en innovatie in maatschappelijke sectoren dient meer aandacht
te krijgen.

3.1 Vernieuwing van de economie: groei
van bestaande bedrijven
Nederland heeft een relatief groot aantal mondiale spelers, maar wordt ook gekenmerkt door
verhoudingsgewijs weinig innovatieve bedrijven. Andere kenmerken zijn: een laag omzetaandeel uit innovatieve producten, lage investeringen in R&D en innovatie, relatief lage buitenlandse investeringen in R&D in Nederland (nr. 15 in Europa) en lage scores op niet-technische
of sociale innovatie (34% van bedrijven past procesvernieuwing toe t.o.v. 65% in Duitsland).
Meer vernieuwing in de bestaande populatie van ondernemingen is een essentieel onderdeel
van de benodigde verbetering van de productiviteitsgroei in de economie en de groei en
waardecreatie van onze bedrijven. Nederland heeft meer snelle groeiers nodig (van kleine
naar middelgrote ondernemingen en van middelgrote naar grote ondernemingen) om de top
te versterken.
Daarvoor is het nodig dat de uitgaven die Nederlandse bedrijven doen aan R&D als percentage
van het BNP omhoog gaan. In vergelijking met veel andere landen zijn deze laag, zowel in de
industrie als in de dienstverlening. Meer bedrijven zouden onderdeel moeten zijn van kennisnetwerken. Een grotere toestroom en beschikbaarheid van kennis moet leiden tot innovatie
en vernieuwing.
Daarnaast moet meer aandacht besteed worden aan ‘slimmer werken’ of organisatorische
innovaties. Het Innovatieplatform liet een analyse uitvoeren bij 870 bedrijven in 14 sectoren.
In alle sectoren bleken er bedrijven te zijn die twee keer zo productief zijn als gemiddeld, maar
11

ook bedrijven waarvan de gemiddelde productiviteit half zo groot is als gemiddeld (figuur 14).
38

 )PNPHFOFTFDUPSFOLFOOFOFFOTUFSLFIFUFSPHFOFQSPEVDUJWJUFJU
 "BOUBMPOEFSOFNJOHFOWFSTVTBSCFJETQSPEVDUJWJUFJU

Ondernemingen

Totale markt
140
120
100
80
60
40
20
0
0

50

100

150

200

250

Arbeidsproductiviteit (euro)

Sectorvoorbeelden
Voedingsindustrie

Metaalproducten

12

7

10

6
5

8

4

6

3

4

2

2

1

0

0
0

50

100

150

200

250

0

Garagebedrijven

50

100

150

200

250

100

150

200

250

Groothandel

10

30

8

25
20

6

15
4

10

2

5

0

0
0

50

100

150

200

250

0

50

Bron: M.Zegveld, is productiviteit sectorspecifiek? Innovatieplatform analyse 2008, reach database 2001-2006

39

Met name kleine en middelgrote bedrijven kunnen een productiviteitswinst behalen van rond
de 10 procent. De productiviteit van bedrijven is niet sectorafhankelijk is. Instrumenten van
sociale innovatie moeten worden ingezet om de productiviteit te verhogen. Het gaat om
anders organiseren en anders managen maar ook om werkplek- en werktijdinnovaties in de
vorm van bijvoorbeeld werkplek verzamelgebouwen, telewerken of virtueel werken of zelf
roosteren door medewerkers.

3.2 Vernieuwing van de economie:
stimuleren van ondernemerschap
Ondanks talrijke start-ups in sommige gebieden heeft Nederland relatief een beperkt aantal
nieuwe ondernemers met groeipotentie en betrekkelijk weinig snelgroeiende bedrijven die
een significante grootte halen. Nederlanders zijn onvoldoende gemotiveerd om ondernemer
te worden en risico’s aan te gaan, waardoor we weinig startende ondernemers hebben. Naast
de beperkte effectiviteit in het genereren van nieuwe ondernemers, zien we ook weinig jonge
bedrijven doorgroeien naar de top (figuur 15).
 /FEFSMBOEIFFGUXFJOJHOJFVXFFOTOFMHSPFJFOEFCFESJKWFOFOFFOSFMBUJFGOFHBUJFWF
 IPVEJOHUPWPOEFSOFNFSTDIBQWFSHFMFLFOCJKEF7FSFOJHEF4UBUFOFO8FTU&VSPQB
Snelgroeiende bedrijven
Percentage van alle bedrijven
2003

Italië
Spanje
Verenigde Staten
Denemarken
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Frankrijk
Duitsland
Finland
België
Nederland
Oostenrijk
Ierland

Attitude t.o.v. ondernemerschap
Percentage van geïnterviewden
2003

Verenigde Staten
Ierland
13.4
Spanje
12.3
Italië
11.9
Frankrijk
11.2
Verenigd Koninkrijk
Duitsland
9.3
8.9
Denemarken
8.9
Oostenrijk
Zweden
8.6
8.2
België
4.6
Nederland
niet beschikbaar
Finland
26.4

61

14.5

* Som van het aantal personen dat bezig is een onderneming op te richten en het aantal
eigenaren van ondernemingen die minder dan 3,5 jaar voor de peildatum zijn opgericht
Bron: CBS ‘Het Nederlandse ondernemersklimaat in cijfers 2007’

40

Aantal opkomende ondernemers*
Percentage van beroepsbevolking
2003

58
56
55
42
41
39
38
37
35
34
33
28

Verenigde Staten
Ierland
Verenigd Koninkrijk
Spanje
Duitsland
Frankrijk
Oostenrijk
Finland
Italië
Denemarken
Nederland
Zweden
België

12.4
9.8
6.2
5.7
5.4
5.4
5.3
5.0
4.9
4.8
4.4
4.0
3.9

Nederland heeft dus meer nieuwe bedrijven nodig. Meer innovatieve starters en een cultuur
waarin ondernemers en ondernemerschap worden gestimuleerd. Dit vergt aandacht voor
ondernemerschap in het onderwijs, meer en grotere spin-offs van kennisinstellingen en meer
‘early stage investments’.

Innovatieve starters vanuit kennisinstellingen bevorderen
Start-ups vanuit kennisinstellingen zijn na vijf tot tien jaar nog veel te vaak kleine bedrijven
met minder dan 25 personeelsleden. Veel bedrijven zijn ‘subkritisch’ qua omvang en reikwijdte wanneer zij loskomen van de universiteit. Te vaak zijn er oprichters vanuit één
studieachtergrond bij betrokken en richt het bedrijf zich op één product of dienst.
Verbetering van de kwaliteit van de innovatieve starters die voortkomen uit kennisinstellingen is nodig. Het is nodig dat kennisinstellingen langer en intensiever participeren in
start-ups en daarmee ook meer profiteren van de successen hiervan. Universiteiten moeten
niet afgerekend worden op het aantal innovatieve starters dat zij voortbrengen, maar op
het vermogen waarmee de start-ups die zij voortbrengen kapitaal weten aan te trekken en
door te groeien. Tenslotte hebben universiteiten een ruim maar onvoldoende aangeboord
potentieel aan niet vercommercialiseerde octrooien en patenten. Een programma gericht op
het systematisch ‘uitventen’ van dit arsenaal is nodig.

Verdere stimulansen voor ondernemerschap dienen zich te richten op het verder wegnemen
van regelgevingbarrières, het verkennen van aanvullende belastingstimulansen voor starters
en het bevorderen van regionale en stedelijke hotspots waar jonge, innovatieve en vaak
creatieve ondernemers baat hebben bij elkaars aanwezigheid en grote ‘oude’ bedrijven daar
weer van profiteren.

41

MKB en innovatie
Het belang van het MKB voor de Nederlandse concurrentiekracht is groot. Meer dan de helft
van de werkende mensen heeft een baan in het MKB (ruim 3,8 miljoen personen). In 2006 was
het MKB goed voor 43% van de totale afzet van het bedrijfsleven (€ 408 miljard) en voor
46% van de totale bruto toegevoegde waarde (€ 193 miljard).12 Daarnaast zijn er binnen het
MKB vele innovatieve bedrijven actief. Deze kleinere bedrijven spitsen zich toe op de zeer
vernieuwende producten en diensten. Zij zijn van groot belang voor het Nederlandse
grootbedrijf en de multinationals.
Toch ligt het gebrek aan dynamiek van de economie, met als gevolg te weinig innovativiteit
en te weinig grote groeiers, voor een groot deel ook bij het MKB. Vanuit het MKB zullen de
multinationals van de toekomst moeten ontstaan. Daarvoor zijn innovatieve, snelle groeiers
nodig. Die zijn er wel in Nederland, getuige de Tech 25, de jaarlijkse lijst van 25 briljante jonge
tech-bedrijven.13 Bekende briljanten die zich recent hebben geprofileerd zijn TomTom, Hyves
en Solland Solar. Hoewel dit prachtige voorbeelden van nieuwe, innovatieve bedrijven zijn,
scoort Nederland gemiddeld slecht op het aantal opkomende ondernemers en ondernemerschap. Ondanks deze groep koplopers ontbreekt het in de breedte aan innovatie.14 Er zijn
vanuit de overheid instrumenten ingezet om innovatie in het MKB te bevorderen, zoals het
uitreiken van innovatievouchers, de activiteiten van Syntens en de vele subsidies (waaronder
de WBSO). Die dragen bij, maar zijn nog niet voldoende.
Samenwerking op het gebied van innovatie biedt het MKB grote kansen. Dit geldt voor
samenwerking tussen MKB bedrijven onderling, maar ook tussen het MKB en grote bedrijven,
universiteiten, HBO- en kennisinstellingen. Innovatieve MKB bedrijven maken gebruik
van open vormen van innovatie. Door hun kleinschaligheid hebben ze geen in innovatie
gespecialiseerde afdelingen. Ze zijn voor het realiseren van innovaties meer aangewezen op
samenwerking met andere partijen.15

3.3 Vernieuwing van arbeidskracht en arbeidsmarkt
Uit internationale vergelijkingen blijkt dat flexibilisering bijdraagt aan een netto grotere groei
van arbeid, met name doordat snelle groeiers eerder mensen aannemen. Dat sluit aan bij het
advies van de Commissie Bakker om de voordurende inzetbaarheid van werknemers structureel te verbeteren. Nederland scoort laag in vergelijking tot andere landen als het gaat om
flexibilisering van arbeid ondanks een hoge participatiegraad (figuur 16). Dit gebrek aan
flexibiliteit komt minder door regelgeving dan door de complexiteit van processen – de OECD
plaatst Nederland in de categorie met de meest complexe ontslagprocedures. Het vormt een
barrière voor nieuwe en snelgroeiende sectoren en ondernemingen. Een betere en flexibeler
benutting van het arbeidspotentieel is mede nodig in het licht van dreigende tekorten op de
arbeidsmarkt. In dit licht is de sterke toename van ZZP’ers in Nederland een opmerkelijke
ontwikkeling. Het geeft aan dat substantiële delen van de werkende bevolking de mogelijkheden die een ZZP-status biedt, verkiest boven de zekerheden van een vaste aanstelling.
42

Steeds meer Aziatische bedrijven zullen
toetreden tot de Fortune Global 1000.
Nederland moet bedrijfsactiviteiten
van deze groeiers naar zich toetrekken.

 7FSOJFVXJOHWBOBSCFJETLSBDIUFOBSCFJETNBSLU/FEFSMBOEIFFGUSFMBUJFGJOGMFYJCFMFBSCFJETNBSLU 
 WFSPPS[BBLUEPPSDPNQMFYFPOUTMBHQSPDFTTFO

De flexibiliteit van arbeid in
Nederland is relatief beperkt

Wetten zijn niet bijzonder
beperkend...

Maar collectieve ontslagprocessen zijn complex

Perceptie van flexibiliteit van arbeid
Ranking van land*

Beperkende werking arbeidswetten
1=laag, 5 =hoog

Proces complexiteit**
1=laag, 5 =hoog

flexibel

beperkt

Singapore

1

Verenigde Staten

1.0

Verenigd Koninkrijk

1.0

1.0

Zwitserland

1.0

Zwitserland

2

Verenigd Koninkrijk

Verenigde Staten

9

Zwitserland

2.0

België

Verenigd Koninkrijk

48

Nederland

2.0

Denemarken

3.0

Japan

85

Singapore

2.0

Spanje

3.0

Nederland 113

Duitsland

2.6

Italië

4.0
4.0

2.0

Zweden 119

Japan

3.0

Nederland

Duitsland 126

Frankrijk

3.6

Duitsland

5.0

Frankrijk 127

Zweden

3.6

Frankrijk

5.0

* Op basis van gemak waarmee werknemers zijn aan te nemen en te ontslaan
** De duur van het aantal stappen binnen een ontslagproces
Bron: World Economic Forum 2006, 2007. The World Bank, OECD, Eurostat, ProNet, IMD World Competitiveness Report, Incomes Data Services

De Kennisinvesteringsagenda (KIA)
Naast een flexibele is vooral een kwalitatieve beroepsbevolking van belang. Een belangrijke
voorwaarde is de investering in kennis. De door het eerste Innovatieplatform uitgebrachte
Kennisinvesteringsagenda heeft ambitieuze doelstellingen voor de instroom van
(hoog)opgeleiden in de samenleving door meer en beter onderwijs. Bij de recent uitgevoerde
KIA-foto bleek dat de realisatie nog niet op koers ligt. Intensivering is nodig. Volgens het IP
vereisen de volgende punten bijzondere aandacht. Er moeten meer acties en investeringen
komen in een beter opgeleide beroepsbevolking, versterking van de kennisbasis en innovatief ondernemerschap. Er moet een programma komen dat valorisatie aanwakkert. Bovendien
moeten universiteiten en kennisinstellingen echt excellent worden. Het Innovatieplatform
nodigt VSNU, NWO en KNAW uit om samen een ‘Roadmap to Excellence’ samen te stellen.
Meer focus en massa is nodig. Ook de publieke investeringen in de kennisinfrastructuur
moeten omhoog. Deze lopen nu achter bij het beoogde groeipad van de Kennisinvesteringsagenda. Ook de private investeringen moeten omhoog. De omzet uit innovatie bij zowel de
industrie als de dienstensector loopt terug. Er is geen groei van private investeringen in R&D.

44

Daarnaast is er een toenemend gebrek aan hoogopgeleide werknemers op het gebied van
wetenschap en techniek. De instroom van nieuwe technisch geschoolden zal volgens een
analyse van de Nationale Denktank in de komende 5 jaar 90.000 minder zijn dan benodigd.
Bovendien heeft Nederland een beperkte attractiviteit voor buitenlands talent in een zeer
competitieve mondiale toptalentmarkt. De meeste nieuwe ingenieurs in de wereld zijn te
vinden in China en India. Het aantal hoogopgeleide buitenlanders in Nederland is nog zeer
beperkt. Meer buitenlands talent kan voorzien in de behoefte aan talent en versnelt het
contact met buitenlandse kennisbiotopen. Maar het aandeel buitenlandse hoger opgeleiden
in onze bevolking is met 1,8 procent nu relatief laag en we hebben als een van de weinige
OECD-landen zelfs een negatief immigratiesaldo onder hoger opgeleiden.
Er komen naar schatting jaarlijks zo’n 2.000 kenniswerkers naar Nederland. De recente
maatregelen, onder andere de kennismigrantenregeling, hebben er toe geleid dat een forse
stijging zichtbaar was in de instroom van buitenlands talent. Het aantal migranten kan
echter nog steeds aanzienlijk hoger. Onze totale populatie hoogopgeleide migranten ligt
naar verhouding nog een derde lager dan VS, VK en Zweden. Bovendien worden ook wereldtoppers die werkzaam zijn in Nederland nog te vaak geconfronteerd met onaangename
migratieregelgeving die negatief uitwerkt op de reputatie van Nederland voor toptalent.
Het meenemen van gezinsleden loopt bijvoorbeeld niet altijd even soepel.
Het Innovatieplatform merkt dat er grote behoefte is aan een gemeenschappelijk Nederlands
recruitmentprogramma voor het aantrekken van internationaal toptalent. Het IP wil daar een
impuls aan geven. Het doel is om 1000 top PhD studenten en postdoc’s extra aan te trekken.
Nu komen kenniswerkers naar Nederland op uitnodiging van concerns en in reactie op
vacatures bij universiteiten en kennisinstellingen. Werving en selectie zijn belangrijk maar
lopen niet altijd goed. Nederlandse bedrijven en instellingen zijn nu ieder voor zich op zoek in
onder meer Azië. We stellen voor dit met een stimulans en een gerichte aanpak gezamenlijk
te doen.

3.4 Randvoorwaarde: slagkracht overheid verbeteren
Nederland kent veel langdurige en kostbare procedures voor bedrijven en staat daarin op een
84ste plaats in de wereld volgens de Wereldbank (figuur 17). Ondanks stabiliteit en betrouwbaarheid van de overheid kampt Nederland met een beperkt geloof in verbetering van
overheidsefficiëntie, nog steeds met een te hoge regeldruk (ondanks voortdurende inspanningen
op rijksniveau) en een beperkt vermogen om plannen en grote projecten doelgericht uit te voeren.
45

 *O/FEFSMBOE[JKOFSSFMBUJFGWFFMFOMBOHEVSJHFQSPDFEVSFTXBBSBBOCFESJKWFONPFUFOWPMEPFO
Wereld
Ranking

Aantal procedures

Denemarken

6

Duitsland

16

12

Frankrijk

17

13

IJsland

23

18

Finland

39

18

Noorwegen

55

14

Nederland

84

18

6

Duur
Dagen

Kosten
% Van inkomen per capita

69

62

100

63

137

25

76

14

38

122
252

46
230

76

Bron: World Bank, Doing Business 2008

De slagkracht van de overheid laat te wensen over. Speerpunten zijn het verbeteren van
efficiency en flexibiliteit van de overheid, het verbeteren van de samenwerking tussen
overheden en het verlagen van drempels door regelgeving. Het is van belang dat de doelen
van de lopende programma’s aangaande de organisatie van de rijksdienst worden gerealiseerd. Daarnaast is een verdere verlaging van de administratieve lastendruk (inclusief die van
andere overheden) cruciaal. Op dit terrein is in de afgelopen jaren al het nodige gedaan.
Nederland loopt hierin echter nog onvoldoende hard, in vergelijking met bijvoorbeeld de
Scandinavische landen. Een ambitieuze en voortvarende aanpak is noodzakelijk. De overheid
is door haar inkoopkracht in de positie om effectief nieuwe markten te creëren en de
ontwikkeling en introductie van innovatieve producten te stimuleren. Succesvolle voorbeelden zijn bekend uit de VS op het gebied van lucht- en ruimtevaart, maar ook in de energiesector, onder meer met behulp van de X-Prize. Dit kan ook door de Nederlandse overheid
worden toegepast.

3.5 Randvoorwaarde: innovatieve maatschappelijke sectoren
In publieke en maatschappelijke sectoren liggen nog volop kansen ten aanzien van innovatie.
Het zijn dikwijls arbeidsintensieve sectoren waar automatisering niet per definitie oplossingen
kunnen brengen. De productiviteit en productiviteitsgroei liggen er lager dan in marktsectoren. Om maatschappelijke voorzieningen in stand te houden en het arbeidsmarktbeslag

46

van deze sectoren niet buitensporig groot te laten worden in relatie tot de stijgende vraag,
zijn innovatie en productiviteitsverhoging noodzakelijk. Het Innovatieplatform heeft van de
sectoren zorg, onderwijs en water vastgesteld dat er meer ruimte moet zijn om te experimenteren en dat institutionele doorbraken nodig zijn. Experimenten leveren ongetwijfeld meer
vernieuwingsprojecten op.

Baanbrekende zorginitiatieven
Op 15 mei 2008 selecteerde een door het IP ingestelde jury vier baanbrekende zorginnovaties:
GRIP van the Health Agency. Grip is een zelfmanagementsysteem dat via gaming jonge
diabetespatiënten greep geeft op hun ziekte. Het legt de regie echt bij de patiënt.
Mammaprint van Agendia. Een betere diagnostiek van borstkanker die gebruik maakt van
nieuwe DNA-technologie, waardoor minder vaak dure en belastende chemo gegeven hoeft
te worden. Een project met internationale allure dat door regeltjes in Nederland nog niet is
doorgebroken.
MijnZorgNet (MZN) van UMC St. Radboud. MZN is een integraal zorgnetwerk rondom
specifieke patiëntengroepen waardoor de patiënt leidend is en de arts digitaal toegankelijk is
voor de patiënt.
POINT van Transmurale Zorg Den Haag e.o. Point leidt d.m.v. ICT naar de juiste zorg, op de
juiste plaats, op het juiste moment, van de juiste zorgaanbieder. Een project dat de keuzevrijheid van de patiënt duidelijk stimuleert en de verkeerde bed problematiek vermindert.

Zoals blijkt uit voorgaande voorstellen en randvoorwaarden is het heel goed mogelijk om op
de huidige (mondiale en nationale) ontwikkelingen in te spelen. In veel gevallen liggen er
kansen in het gebied van (sociale) innovatie. Het IP heeft als doel deze ontwikkelingen en
kansen om te zetten naar concrete projecten die een impuls kunnen geven aan de concurrentiepositie van Nederland. Ook willen we dat Nederland effectiever wordt in het realiseren
van grote beeldbepalende projecten, zoals een multifunctioneel eiland voor de kust,
grootschalige waterwerken zoals aanbevolen door de Deltacommissie of zelfs de Olympische
Spelen van 2028. Een land met vertrouwen in eigen prestaties zal gemakkelijker de globale
wereld tegemoet treden.

47

Nederland kan vooruit. Met meer
dynamiek vinden we de weg
omhoog. Daarom is de kern van
de veranderagenda: een zich
vernieuwende economie.

3.6 Samengevat: een veranderagenda
Het Innovatieplatform wil van Nederland de plek in Europa te maken waar nationale en
internationale bedrijven hun global ambitions kunnen realiseren. Het is nodig om een
gerichte veranderagenda door te voeren, deze bestaat uit drie onderdelen. De basis moet op
orde zijn om onze internationale propositie te realiseren.

Vernieuwende economie als kern
Het Innovatieplatform vindt dat fundamentele vernieuwing van de economie noodzakelijk is
om de opgelopen achterstanden in de internationale concurrentiekracht te adresseren.
Nieuwe dynamiek is nodig. En dat vraagt om prikkels. Op vier terreinen moet Nederland zich
inzetten om de afstand tot de koplopers in te lopen: 1) vernieuwing van bestaande bedrijven
gebaseerd op het stimuleren van innovatie en het ‘slimmer werken’ gericht op het verhogen
van de productiviteit van bedrijven, ook in de lagere groeisectoren; 2) het creëren van nieuwe
bedrijven en het stimuleren van ondernemerschap; 3) het vernieuwen van arbeidskracht en
arbeidsmarkt door het flexibiliseren van het arbeidsaanbod, en het inzetten op de ontwikkeling en opleiding van talent en 4) een overheid die bijdraagt aan de concurrentiekracht van
Nederland en regels beperkt.

Keuze voor speerpunten en sleutelgebieden
In zijn eerste periode heeft het Innovatieplatform gekozen voor zes sleutelgebieden als
pijlers van groei van onze economie. Het huidige Innovatieplatform wil dit bekrachtigen.
In de komende periode is een proces van evalueren en stimulering van deze sleutelgebieden
wenselijk om zeker te stellen dat vooruitgang wordt geboekt. Sleutelgebieden zijn niet alleen
de economische voorhoede, ze zouden ook de plaats moeten zijn waar meer dan gemiddeld
experimenten plaatsvinden op het terrein van kennisverwerving en opleiden.

Innovatie in publieke sector en overheid
Een innovatieve en productieve publieke sector en overheid zijn cruciaal om te vernieuwen.
De overheid mist tot op heden slagkracht om grote veranderingen en grote projecten
voortvarend uit te voeren. Dit beperkt het vermogen om de gewenste verbeteringen in
regelgeving en infrastructuur tijdig door te kunnen voeren. Bovendien zijn goed functionerende en innovatieve maatschappelijke sectoren een centraal onderdeel om van Nederland
een meer concurrerend land te maken.

49

We focussen op zes sleutelgebieden: High-tech
systemen en materialen, Flowers & Food, Water,
Creatieve industrie, Chemie, Pensioenen & sociale
verzekeringen. Daarin zijn we sterk, daar liggen
de beste kansen voor innovatie.

04

Nederland
in de Wereld,
Connecting
global ambitions:
een propositie

4 NEDERLAND IN DE WERELD, CONNECTING
GLOBAL AMBITIONS: EEN PROPOSITIE
4.1 Inspelen op verandering door versterken
internationale propositie
De internationale handel neemt toe en vindt steeds meer plaats binnen bedrijven, en in een
relatief klein land als Nederland is dat aandeel met 40% hoger dan het mondiale gemiddelde
van een derde. Onze economie groeit jaarlijks met zo’n 2 procent terwijl onze internationale
handel stijgt met 6% en het grensoverschrijdende kapitaalverkeer met 13% per jaar. De
globaliserende wereld verandert snel. Veel is niet exact voorspelbaar maar belangrijke trends
zijn goed uit te tekenen in hun consequenties. Bedrijven en werknemers zullen steeds
gemakkelijker die plaatsen kiezen waar ze de meeste toegevoegde waarde kunnen creëren.
De verdere groei van de Aziatische economieën en het globaliseren van de Aziatische
ondernemingen zijn een gegeven waar wij nog beter op kunnen en moeten inspelen.
Om ons welvaartsniveau vast te houden zijn acties op meerdere fronten nodig. We zullen
bedrijvigheid verliezen in sectoren waar we internationaal achterlopen. Sectoren waar ons
land goed in is (de sleutelgebieden) moeten we vasthouden en versterken. We moeten niet
bang zijn als minder goed presterende bedrijven worden overgenomen of hun activiteiten
afstoten. In een dynamische economie zullen werknemers en kapitaal terechtkomen bij
bedrijven die beter renderen. Globalisering leidt ertoe dat Nederland nog meer afhankelijk zal
zijn van zijn meest unieke competenties. Het IP is van mening dat Nederland zich verder kan
ontwikkelen als mondiaal knooppunt.
Daarnaast kan Nederland zich breder ontwikkelen als landplaats voor diverse internationale
bedrijven, als voorpoortaal richting de rest van Europa. Nederland heeft belang bij open
grenzen om welvarend te blijven met een hoge arbeidsproductiviteit en toekomstperspectief
te bieden voor zoveel mogelijk mensen. Deze openheid stimuleert ook serendipiteit: door
toevallige combinaties ontstaat creativiteit, innovatie en nieuw ondernemerschap. Open
innovatie, het combineren van interne en externe bronnen voor zowel de ontwikkeling als de
realisatie van kansrijke ideeën, is noodzakelijk. Grote en kleine bedrijven en wetenschappers
moeten elkaar tegenkomen zodat innovaties ontstaan. Een dergelijke aanpak is alleen
succesvol als zij breed wordt geaccepteerd, over de maatschappelijke scheidslijnen heen.
Wij denken dat deze vernieuwing uiteindelijk alle burgers ten goede komt en kan bijdragen
52

aan kansen voor hen die nu het gevoel hebben de boot te missen. Nederland had goede
ervaringen met een gezamenlijk programma in de jaren tachtig en negentig, en heeft baat bij
een nieuw gemeenschappelijk programma gericht op het creëren van een open, veerkrachtige economie. Een aanpak die ook inspeelt op de ontwikkelingen in de Aziatische landen.

4.2 Focus op Nederland in de Wereld:
Connecting global ambitions
Een naar verhouding kleine maar open economie als de Nederlandse (nr. 14 qua BBP, 1,5% van
mondiale BBP) moet zich profileren rond een heldere propositie. Het Innovatieplatform vindt
dat bedrijfsleven, wetenschap en overheid er baat bij hebben zich uit te spreken voor zo’n
positionering en daar een integrale strategie op te hebben. Het Innovatieplatform wil graag
dat Nederland de propositie kan realiseren als verbindingsplaats waar bedrijven en werkenden
hun ‘global ambitions’ kunnen realiseren. Nederland als stepping-stone voor bedrijven die
topkennis en Europese consumenten willen ontmoeten en die verbinding willen leggen met
andere afnemers in West-Europa. Dit bouwt voort op onze tradities, is gebaseerd op onze
sterke krachten en speelt in op mondiale ontwikkelingen van verplaatsende bedrijven en
bedrijfsactiviteiten. Nederland beschikt van oudsher over het vermogen verbindingen te
leggen met andere landen. Dat heeft te maken met de fysieke ligging van ons land, redelijk
centraal in Europa en aan zee. Daarnaast is er een economische component; Nederland was
eeuwenlang het middelpunt van handel, cultuur en wetenschap. We hebben daarnaast een
reputatie als het gaat om onze handelsgeest en als vestigingsplaats voor internationale
bedrijven. Deze sterke economische focus blijkt nog steeds uit een groot aantal mondiale
bedrijven en sterke ecosystemen voor economische ontwikkeling: regio’s waar specifieke
sectoren tot bloei komen en waar randvoorwaarden gecreëerd zijn om deze groei verder te
ontwikkelen.
We kennen een brede schakering in onze bevolkingssamenstelling: we zijn er altijd goed in
geweest op ons relatief kleine grondgebied mensen van allerlei landen en culturen vreedzaam
naast elkaar te laten leven. Ondanks kritische geluiden over de veranderende bevolkingssamenstelling in Nederland zijn we daartoe in staat geweest door openheid, tolerantie en
inlevingsvermogen. Onze mondiale oriëntatie komt mede door onze competentie tot
16

samenwerking, die ook wordt gezien als internationaal onderscheidend kenmerk. Al in de
tijd van de VOC sloten Nederlandse handelaren liever compromissen met de plaatselijke
17

bestuurders in ‘de oost’ dan er oorlog mee te voeren. Wij hebben in dit land een voorliefde
voor een werkwijze die bevordert dat mensen of organisaties met verschillende belangen
toch met elkaar samenwerken.
53

Een verdiepte internationale oriëntatie biedt perspectieven, de ervaring leert dat buitenlandse ondernemingen die activiteiten in Nederland ‘achterlaten’ hier gemiddeld 17 procent
productiever zijn dan Nederlandse ondernemingen. Tussen 2001 en 2005 steeg de toegevoegde waarde van Nederlandse bedrijven in Nederland met 23 miljard, gemiddeld 2 procent
per jaar. De toegevoegde waarde van buitenlandse bedrijven in Nederland steeg in die
periode met 12 miljard, gemiddeld 8 procent per jaar. Ruim eenderde van de groei in toegevoegde waarde bij bedrijven in deze periode is dus afkomstig van bedrijven in buitenlandse
handen. Buitenlandse bedrijven (2,7%) hebben een hogere R&D intensiteit dan Nederlandse
18

bedrijven (2,1% van de toegevoegde waarde in 2004). Innovatie als zodanig is gebaat bij
19

nationale en internationale verbindingen.

Wij zien Nederland daarom in de toekomst als dé plek die toegang biedt tot Europa en als
knooppunt in het mondiale netwerk verbonden is met alle andere plaatsen in de wereld;
Nederland als verbindende schakel. Voor bedrijven uit het Amerikaanse continent, maar met
name ook voor bedrijven uit de Aziatische landen en het Midden-Oosten. Dat zijn we al voor
goederen(transport) en dataverkeer via internet, we moeten dat ook worden voor informatie
en kennis, voor diensten en verkoopactiviteiten. Nederland is voor internationale bedrijven in
potentie een perfecte landingsplaats voor het bedienen en verkennen van Europese markten.
Het gaat niet zozeer om de rol van Nederland als fysieke mainport, hoewel die daar ook een
belangrijk onderdeel van is. Het gaat ook om het vermogen om verbindingen te leggen met
andere Europese landen en vanuit Nederland de Europese markten te verkennen en te
bedienen.
Om dit te realiseren is het enerzijds nodig dat er een aantal fundamentele verbeteringen in
Nederland tot stand komt dat de propositie als landplaats geloofwaardiger maakt en dat ons
vestigingsklimaat verbetert. Veel gehoorde thema’s zijn het verminderen van congestie,
het verlagen van de regeldruk, het beschikbaar hebben van talent, en de aanwezigheid van
goede internationale scholen voor buitenlandse kinderen. Deze verbeteringen zijn beschreven in het voorgaande hoofdstuk, gericht op het dynamiseren van de Nederlandse economie,
maar worden aangevuld in een verkenning specifiek voor buitenlandse ondernemingen. Het
IP verkent op dit moment onder potentiële buitenlandse ondernemingen welke aanvullende
verbeteringen cruciaal of gewenst zijn.
Naast de fundamentele verbeteringen om de propositie van Nederland waar te maken, is een
groot aantal tactische verbeteringen nodig waardoor ons land zich effectiever zichtbaar
maakt onder bedrijven die overwegen bedrijfsactiviteiten te verplaatsen. Te denken valt hier
aan intensievere strategische contacten met bedrijven die al in Nederland en Europa
54

gevestigd zijn om hen hier te houden. Of met bedrijven die een goede positie hebben en
besluiten tot herplaatsing, uitbreiding of diversificatie van bedrijfsactiviteiten. Ook is het van
belang een aantal zaken beter te regisseren, zoals de ‘ontvangst’ van bedrijven die zich op
een nieuwe vestiging oriënteren, het effectieve ‘branden’ van Nederland en het creëren van
‘hotspots’. Dit zijn locaties waar sectoren, sleutelgebieden en regio’s zich verbinden en waar
een grote aantrekkingskracht voor specifieke sectorgenoten van uitgaat. Ook deze tactische
verbeteringen vormen onderdeel van de huidige verkenning.
Het is de ambitie van het Innovatieplatform dat Nederland een vaste plek houdt tussen de
landen met de sterkste economieën van de Europese Unie en in de rest van de wereld. Een
sterke economie is van essentiële betekenis voor de Nederlandse samenleving. Alleen met
een sterke economie hebben jonge mensen de kans om voor zichzelf een goede toekomst op
te bouwen. Alleen met een sterke economie kunnen we de beste voorzieningen voor zieken
en ouderen creëren en in stand houden. Alleen met een sterke economie blijft Nederland
stevig en zelfbewust overeind in de concurrentie met opkomende landen als China en India.
Het werken aan een sterke economie die kansen biedt voor iedereen is een voortdurende
opgave. Een samenleving kan niet bloeien zonder dynamiek. Dynamiek betekent: banen,
goede woningen, scholen en ziekenhuizen, ruimte voor creativiteit en kunst, aantrekkelijke
steden, hoogwaardige duurzame voorzieningen, en mogelijkheden voor investeringen in
natuur.
De veranderingsagenda die beschreven staat in dit en het voorgaande hoofdstuk is een
advies dat het IP neerlegt bij kabinet, ondernemers, kennisleveranciers en anderen.
Het Innovatieplatform gaat zelf zijn steun geven aan enkele concrete acties. Deze zijn
beschreven in het volgende deel.

55

Nederland internationaal op de kaart
zetten: etaleer onze kracht met grote
innovatieve projecten.

05
Onze eigen
acties

5 ONZE EIGEN ACTIES
Vanuit de rollen van het Innovatieplatform, ijsbreker en initiatiefnemer, zijn er 10 acties waar
het platform zelf een zet aan wil geven.

Nederland positioneren en internationale spelers aantrekken
1 Vijftig internationale ondernemingen: Het Innovatieplatform wil dat er
binnen tien jaar vijftig internationale toonaangevende ondernemingen (uit de Fortune 500)
Nederland hebben verkozen als basis voor hun mondiale of Europese bedrijfsactiviteiten.
Van de 500 grootste bedrijven ter wereld zijn er 16 in Nederland gevestigd met hun mondiale
hoofdkantoor en 14 hebben Nederland gekozen voor hun Europese hoofdkantoor. Vijftig is
een richtgetal voor de meest toonaangevende ondernemingen in de wereld, maar moet
worden aangevuld met een veelvoud van kleinere internationale ondernemingen. Op dit
moment wordt onder buitenlandse ondernemingen verkend welke fundamentele verbeteringen van het Nederlandse vestigings- en ondernemingsklimaat nodig zijn, en welke tactische
maatregelen nodig zijn om deze doelstelling te bereiken.

2 Paint the World Orange contest: Het Innovatieplatform daagt in 2008
creatievelingen uit om Nederland internationaal te positioneren als ‘the place to be’ voor bedrijven
en toptalenten. Voor de beste internationale campagne is een half miljoen euro beschikbaar.

3 1000 PhD’s: Samen met VSNU, KNAW en NWO streeft het Innovatieplatform er naar
1000 extra internationale top promovendi en gepromoveerden naar Nederland te halen.
Het is ook daarvoor nodig dat universiteiten zich nog meer specialiseren in onderscheidende
kennisclusters. Dit versterkt ook de groeikansen voor sleutelgebieden en de aantrekkingskracht voor buitenlandse ondernemingen.

4 Internationale scholen: Voor internationale ondernemers, captains of industry en
topwetenschappers is het internationale onderwijs een belangrijke overweging en voorwaarde om zich in Nederland te vestigen. Het Innovatieplatform wil dat het internationaal primair
en secundair onderwijs in Nederland in 2015 tot de top 5 in de wereld behoort. Top-colleges
in het buitenland erkennen Nederlandse internationale scholen als uitmuntende toeleveranciers van studenten. Voor internationale ondernemers, captains of industry en topwetenschappers is het internationale onderwijs een belangrijke overweging en voorwaarde om zich
in Nederland te vestigen.
61
58

Meer dynamiek en vernieuwing
5 Grote projecten: Het Innovatieplatform ondersteunt de realisering van enkele grote
innovatieve projecten in Nederland die onze economische sterktes internationaal etaleren.
Het eerste project is waar het IP zijn schouders onder zet is het multifunctioneel energieeiland voor de kust. Het Innovatieplatform wil daarnaast dat bijvoorbeeld de vernieuwde
Afsluitdijk zo’n internationale icoonfunctie kan vervullen. Verder zal gekeken worden naar
een beperkt aantal aanvullende grote projecten die versneld gerealiseerd kunnen worden.

6 Nederland als internationaal testbed voor vernieuwing: Nederland is
door zijn kritische consumenten en divers samengestelde bevolking een uitstekende
proeftuin (living lab) voor het uitproberen van nieuwe producten en diensten. Het Innovatieplatform daagt Nederlandse bedrijven uit deze positie als testbed voor internationaal
opererende bedrijven verder uit te bouwen.

7 Groeiversneller: Nederland heeft relatief weinig MKB-bedrijven die doorgroeien en
tot de mondiale wereldtop gaan behoren. Het Innovatieplatform en het ministerie van EZ
starten zomer 2008 het programma Groeiversneller. Dat faciliteert minimaal 100 MKBbedrijven om een omzetgroei van enkele miljoenen naar minimaal 20 miljoen euro per jaar te
realiseren, mede door internationalisering.

8 Slimmer werken: Uit onderzoek van het Innovatieplatform blijkt dat veel bedrijven qua
productiviteitsgroei achterlopen bij hun peers in dezelfde sector. Via een campagne Slimmer
Werken wil het Innovatieplatform samen met werkgevers, vakbonden, Syntens en SenterNovem de komende jaren 10.000 ondernemingen aanzetten hun productiviteit te verhogen.

Basis op orde
9 Kennisinvesteringsagenda: Het realiseren van de ambities en acties van de
Kennisinvesteringsagenda is een minimale voorwaarde om Nederland weer zijn prominente
positie als kenniseconomie binnen de OECD te laten herwinnen.

10 Sleutelgebieden versterken: Internationaal opvallende sleutelgebieden spelen
voor Nederland een belangrijke rol in de globale economie: Flowers & Food; High-tech
systemen & materialen; Water; Creatieve industrie; Chemie en Pensioenen & sociale verzekeringen. Dit najaar gaat het IP na of en hoe deze sleutelgebieden hun potentie waarmaken.
Ook zal hierbij worden gekeken naar het creëren van een experimenteeromgeving voor deze
sectoren (bijvoorbeeld voor arbeidsflexibiliteit en aantrekken toptalent).
62
59

Voor een sterke kennisbasis
hebben we (inter)nationaal
toptalent nodig.

Consultatie
Het Innovatieplatform heeft een eerdere publicatie over ‘Nederland in de Wereld’ (24 april 2008)
de afgelopen periode besproken met een brede vertegenwoordiging vanuit bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en departementen. De belangrijkste
aanvullingen uit die consultaties waren:

Analyse: Uit de consultaties blijkt dat de analyse van productiviteit, concurrentiekracht en

globalisering wordt gedeeld. Tegelijk is in het rapport meer aandacht nodig voor de sociale
aspecten van globalisering en kan de economische invalshoek aangevuld worden. Belangrijke
vraag daarbij is: hoe behouden we sociale cohesie?

Visie: De keuze om als land een scherpere internationale positie in te nemen en uit te

dragen, wordt gesteund. De meeste deelnemers willen graag mee doen aan zo’n nieuwe
concurrentiestrategie van Nederland (we moeten hierbij profiteren van onze behoefte aan
samenwerking en het vermogen om binnen dit land elkaar snel te vinden). Het is belangrijk
dat het rapport uitstraalt ‘waar we naar toe gaan’ en ‘hoe beweging gerealiseerd kan worden’.

Inhoud propositie: De keuze en de inhoud van de propositie wordt door de aanwezigen

gedeeld. Sterke punten uit het Nederlandse verleden blijken dan relevant voor de toekomst.
De ligging aan zee en de kleine oppervlakte maken dat we gewend zijn samen te werken met
andere landen. Het begrip portal to Europe is de moeite waard uitgewerkt te worden tot een
heldere propositie die over te brengen is aan buitenlanders, maar ook aan Nederlanders.

Acties: Het rapport focust op een beperkt aantal nieuwe acties / beleidsvoorstellen. Er is

daarnaast aandacht nodig voor het vasthouden aan eerder ingezette keuzes. Bijvoorbeeld de
sleutelgebieden aanpak, de Kennisinvesteringsagenda het innovatiebeleid ten behoeve
van het MKB. Een uitgewerkte propositie moet op termijn ook consequenties hebben voor
prioriteiten in wetenschapsgebieden.

Draagvlak: Deelnemers aan de consultatie geven aan dat ze behoefte hebben aan een

verhaal waarmee ze ook naar hun achterban toe ruimte kunnen vragen voor globalisering.
Het is belangrijk globalisering te verbinden met trots, met de sterke punten van ons land en
dat we aangeven hoe baanverlies in de ene sector wordt opgevangen door nieuwe kansen
elders in de Nederlandse economie.

Veranderproces: Ook na de presentatie van het rapport willen de deelnemers van de

consultaties en hun organisaties betrokken blijven bij het veranderproces en het ondersteunen. Het Innovatieplatform zal in zijn veranderagenda hiervoor alle wenselijke ruimte bieden.
Op basis van deze dialoog is de analyse aangevuld en aangescherpt. Bovendien heeft het
Innovatieplatform op basis van die consultaties gekozen voor het in gang zetten van tien
acties die gezamenlijk een stevige bijdrage zullen leveren aan het realiseren van de ambities
voor Nederland in de Wereld; Connecting global ambitions.

61

Lijst met geraadpleegde personen
1

Dr. Pierre van Amelsvoort (ST-groep)

2

Joris Aperghis (MTV Networks Europe)

3

Prof. dr. ir. Nico Baken (KPN)

4

Drs. Joke van den Bandt-Stel (VNO-NCW)

5

Rob van Basten Batenburg (Marwind)

6

Ing. Willie Berentsen (Vereniging FME CWM)

7

Theo van den Berg (Stichting voor Industriebeleid en Communicatie)

8

Mr. Renée Bergkamp (Ministerie van Economische Zaken)

9

Joost Berting (Eastman Chemical)

10

Marianne Besselink (Tweede Kamer der Staten-Generaal)

11

Ir. Piet Besselink (DHV Group)

12

Damien van der Bijl (Kennisalliantie)

13

Drs. Riëtte Blacquière (American Chamber of Commerce Netherlands)

14

Drs. Jaap Bloem (VerkenningsInstituut Nieuwe Technologie)

15

Dr. Wim Boonstra (Rabobank Nederland)

16

Prof. dr. Steven Brakman (Rijksuniversiteit Groningen)

17

Prof. Roland Brandsma (Nyenrode)

18

Henk Broeders (Capgemini)

19

Dr. Maria Brouwer (Universiteit van Amsterdam)

20

Prof. dr. Frank den Butter (Vrije universiteit)

21

Dr. Hans Chang (FOM)

22

Dr. Tini Colijn-Hooijmans (TNO)

23

Drs. Wanda Cornelissen (Shell Nederland)

24

Mr. Frans Crul (ING bank)

62

25

Drs. Wim Davidse (Vedior)

26

Frank van Delft (NIMA)

27

Prof. dr. Wim van de Donk (WRR)

28

Drs. Walter Dresscher (Algemene Onderwijsbond)

29

Drs. Chris Driessen (FNV Vakcentrale)

30

Drs. Han Elbers (VSNU)

31

Philip Elias (Beagle creative marketing agency BV)

32

Prof. Jan van den Ende (Erasmus Universiteit RSM)

33

Drs. Rob van Engelenburg (Koninklijke Metaalunie)

34

Dr. ing. Peter Fraanje (Bouwend Nederland)

35

Drs. Robin Fransman (Holland Financial Centre)

36

Yuri van Geest (Mobile Monday)

37

Drs. Arjen Gielen (Ministerie van Algemene zaken)

38

Prof. dr. Erik de Gier (Radbout Universiteit Nijmegen)

39

Dr. Joeri Gorter (CPB)

40

Eric Groot (AWVN)

41

Drs. Thomas Grosfeld (NXP)

42

Peter Hagedoorn (Boer & Croon / Amsterdam Topstad)

43

Drs. Ingrid Halewijn (TNO)

44

Joop Hazenberg (DenktankProspect)

45

Prof. dr. Robert de Hoog (Universiteit van Twente)

46

Ing. Geert Huizinga (Vereniging FME CWM)

47

Prof. dr. Danny Jacobs (Rijksuniversiteit Groningen)

48

Jaap Jongejan (CNV Bedrijvenbond)

49

Drs. Agnes Jongerius (FNV Vakcentrale)
63

50

Koen Jonker (PriceWaterhouseCoopers)

51

Ir. drs. Guy Kerpen (Philips Electronics Nederland BV)

52

Jan Klaver (VNO-NCW)

53

Drs. Johan de Koning (Unilever NV)

54

Henk Koopmans (Sensor Universe)

55

Drs. Tjerk Kroes (Ministerie van SZW)

56

Drs. Mark de Kruijk (Programmabureau Amsterdam Topstad)

57

Drs. Alex Lai (Kamer van Koophandel China)

58

Dr. Rob van Lambalgen (Innovatieplatform Twente)

59

Drs. Peter de Langen (Havenbedrijf Rotterdam)

60

Dr. Peter Lucas (VO-Raad)

61

Albert Jan Maat (LTO-Nederland)

62

Drs. Harrie Manders (Fontys Hogescholen)

63

Prof. dr. Wim de Moor (Vrije Universiteit Brussel)

64

Dr. ir. Gerard van Oortmerssen (AcTI.nl)

65

Drs. Anja van Os (AIMsterdam)

66

Drs. Cees Oudshoorn (VNO-NCW)

67

Simon Paul (American Chamber of Commerce)

68

Drs. Rodrik Ponds (Ruimtelijk Planbureau)

69

Dr. Frank Pot (NCSI)

70

Drs. Joep Rats (MKB-Nederland)

71

Dr. Luc Rietveld (Netherlands Genomics Initiative)

72

Mr. Sylvia Roelofs (ICT-Office)

73

Johan Schaap (Probaton new Media Concepts & Consultancy)

74

Prof. dr. Hans Schenk (Universiteit Utrecht)

64

75

Drs. Dick Scherjon (Rabobank Nederland /Stichting voor Industriebeleid en Communicatie)

76

Drs. Judith Schueler (Stichting Toekomstbeeld der Techniek)

77

Joop Sistermans (AcTI.nl)

78

Rienk van Splunder (CNV Vakcentrale)

79

Dr. Erik Stam (WRR University of Cambridge)

80

Marc van der Steen (Squarewise)

81

Marleen Stikker (Waag Society)

82

Willem van der Stokker (Stichting voor Industriebeleid en Communicatie)

83

Michaël van Straalen (MKB-Nederland)

84

Doekle Terpstra (HBO-raad)

85

Prof. dr. Coen Teulings (CPB)

86

Prof. dr. Jules Theeuwes (SEO Economisch Onderzoek)

87

Ben van der Veer RA (KPMG)

88

Marc Verhagen (IBM)

89

Prof. dr. Hans Vijlbrief (Ministerie van Economische Zaken)

90

Maarten van Vliet (MVKK Efficom)

91

Prof. dr. Henk Volberda (Erasmus Universiteit Rotterdam)

92

Drs. Kees van der Waaij (Unilever Nederland Holdings BV)

93

Dr. Henry van der Wiel (CPB)

94

Christof Wielemaker (ROC Zadkine)

95

Mr. Richard Weurding (VNO-NCW)

96

Drs. Gerrit Zalm (DSB bank)

97

Frank Zoontjes

98

Hans Zwarts (Dutch Trade Board)

99

Mr. Frank Zwetsloot (Science Alliance)
65

De bal moet rollen. De concurrentiekracht
van Nederland moet groeien. Dat vraagt
om nieuwe dynamiek. Het Innovatieplatform
geeft de voorzet met de veranderagenda,
maar kan het niet alleen. Het is aan al die
innovatieve spelers in Nederland om die groei
en dynamiek te realiseren. Een gezamenlijke
aanpak heeft Nederland eerder veel succes
gebracht. En dat moeten we nu weer doen.
Samen scoren we een toppositie.

1

The Economist, Democracy Index, 22 augustus 2007.

2

SCP, De Sociale Staat van Nederland 2007.

3

SCP, Publieke prestaties in perspectief. Memorandum quartaire sector 2006-2011.
Januari 2007.

4

Overigens duidt het SCP deze ontwikkeling niet alleen economisch maar ook cultureel:
het is in ons land steeds meer een bewuste keuze om minder te werken, niet alleen bij
werknemers met kinderen, en om meer tijd te besteden aan andere activiteiten.

5

Buck Consultants International, Attractiveness of the Netherlands for Headquarters.
September 2008. De gegevens voor 2007 betreffen de periode januari-augustus.

6

Taking supplier development to the next level, H. van Eerden, Link Magazine, April 2008.

7

Monitor creatieve industrie 2007, R. van der Groep, Gemeente Amsterdam Dienst Onder
zoek en Statistiek, 2007.

8

Duurzaam globaliseren: een wereld te winnen, SER, 2008.

9

Paul Schnabel, Het sociaal debat, deel 1 (21-34). Den Haag: Elsevier bedrijfsinformatie, 2000.

10

De Sociale Staat van Nederland 2007, SCP.

11

M. Zegveld, Is productiviteit sectorspecifiek? Analyse voor het Innovatieplatform mei 2008.

12

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2006-2008, EIM, 2007.

13

Alle 25 wereldklasse, Tech 25, FEM Business, 8 juni 2008.

14

Innovatie in het MKB, J.P.J. de Jong, EIM, september 2006.

15

Meer Open Innovatie. Praktijk, ontwikkelingen, motieven en knelpunten in het MKB,
J.P.J. de Jong, EIM, 2006

16

Nederland als transactie-economie: regievoering en handel hebben de toekomst, Frank
den Butter, 2007.

17

Wim Wennekens, Gouden Handel, 1996.

18

CBS, Internationaliseringsmonitor 2008, juli 2008.

19

WRR, Innovatie vernieuwd. Opening in viervoud. Den Haag, mei 2008.