Cameratoezicht
in beweging
Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht
bij de Nederlandse politie

Tom van Ham
Henk Ferwerda
Jos Kuppens

Cameratoezicht
in beweging
Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht
bij de Nederlandse politie

Tom van Ham
Henk Ferwerda
Jos Kuppens

In opdracht van
SBG-Noodhulp
Omslag
M. Grotens

T. van Ham, H. Ferwerda en J. Kuppens
Cameratoezicht in Beweging.
Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht bij de Nederlandse politie
ISBN 978‐90‐75116‐63‐2

© 2010 – Bureau Beke, Arnhem. Auteursrechten voorbehouden.

Inhoudsopgave
Voorwoord

5

1

Achtergronden, onderzoeksvragen en methoden van onderzoek
1.1
De pilots
1.2
Onderzoeksvragen
1.3
Methoden van onderzoek
1.4
Leeswijzer

7
7
7
8
10

2

Literatuur
2.1
De bodycam
2.2
Een succesvolle implementatie
2.3
De camera-auto
2.4
Een succesvolle implementatie
2.5
Resumé

11
11
12
13
15
16

3

Ervaringen van politiepersoneel
3.1
De bodycam
3.2
De camera-auto
3.3
Resumé

17
17
24
29

4

Casestudy: de bodycam in Groningen
4.1
Bevindingen
4.2
Resumé

31
31
33

5

Mening van burgers
5.1
De camera-auto
5.2
De bodycam
5.3
Resumé

35
35
36
38

6

Beeldmateriaal in het proces van opsporing en vervolging
6.1
Camerabeelden in het proces van opsporing en vervolging
6.2
Bruikbaarheid van het beeldmateriaal
6.3
Resumé

39
39
41
43

7

De balans opgemaakt
7.1
Aanleiding
7.2
Methoden van onderzoek
7.3
Onderzoeksvragen en antwoorden
7.4
Synthese literatuur en onderzoeksbevindingen
7.5
Conclusies en aanbevelingen

45
45
45
46
50
51

Geraadpleegde bronnen

55

Bijlagen

57

4

Voorwoord
In 2006 is onder Minister Remkes een offensief gestart tegen agressie en geweld tegen werknemers
met een publieke taak, waaronder de politietaak. Hiertoe is een programmatisch kader geweld tegen
politieambtenaren ontwikkeld vanuit het Programma ‘Veilige Publieke Taak’ van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Door het ministerie van BZK is de vraag bij de
politie neergelegd welke behoefte er bij de politieorganisatie is bij de aanpak van geweld en agressie
jegens politiemedewerkers bij hun hulptaak en welke rol cameratoezicht hierbij zou kunnen spelen.
Daarbij is de focus gericht op de medewerkers die worden ingezet bij de noodhulp.
De toepassing van mobiel cameratoezicht - in de vorm van bodycams of camera-auto’s - door de
Nederlandse politie is betrekkelijk nieuw. In 2009 is in een vijftal politieregio’s een pilotproject met
dergelijk vormen van mobiel cameratoezicht gestart.
De Strategische Beleidsgroep Noodhulp (SBG-Noodhulp), in de persoon van Walter Weynschenk,
heeft Bureau Beke gevraagd deze pilot te evalueren. Onderhavige rapportage geeft - naast een
internationale literatuurverkenning - een overzicht van de meningen van ruim 450
politiefunctionarissen over hun ervaringen met de verschillende camera’s en over de (mogelijke)
effecten die deze nieuwe vormen van cameratoezicht hebben. Verder is aan 500 burgers gevraagd wat
zij van mobiel cameratoezicht vinden en is ingegaan op de rol van het beeldmateriaal in het proces van
opsporing en vervolging.
Woorden van dank voor hun medewerking en inspanningen ten behoeve van deze evaluatie gaan uit
naar de projectleiders in de deelnemende korpsen: Bart-Jan Harmsen (regiopolitie Twente), Irma Heidt
en Wim Helsdingen (regiopolitie Haaglanden), Bob Meijer (regiopolitie Groningen), Jasper Ritzema
en Desiree Strijk (regiopolitie Hollands Midden) en Michael Rodgers (regiopolitie Rotterdam
Rijnmond). Daarnaast danken wij Martijn van Nierop (Voorziening tot samenwerking Politie
Nederland) voor zijn intermediërende rol in het onderzoeksproces en Walter Weynschenk voor zijn
feedback. Verder danken wij Errold Mooij (regiopolitie Haaglanden), Stef van der Pas (regiopolitie
Gooi- en Vechtstreek), Jos van der Heijden (regiopolitie Brabant-Noord) en Jeroen Lemereis
(regiopolitie Utrecht) en Els Brekelmans (regiopolitie Zeeland) voor hun waardevolle op- en
aanmerkingen op de conceptrapportage. Tot slot bedanken wij alle politiefunctionarissen die hun
medewerking aan het onderzoek hebben verleend door ons mee te nemen tijdens een dienst, één of
meerdere vragenlijsten in te vullen of door ons te woord te staan in verdiepende interviews.
Het projectteam,
Tom van Ham
Henk Ferwerda
Jos Kuppens

5

6

1

Achtergronden, onderzoeksvragen en methoden van onderzoek

In februari 2008 meldden verschillende media dat de Maastrichtse politie als eerste korps in Nederland
gebruik zou gaan maken van minicamera’s op de helm, zogenaamde Bobbycams. Deze naam is
afkomstig uit Engeland, waar al langer met deze camera’s gewerkt wordt. Agenten in Engeland zijn
enthousiast over toepassing van de minicamera: uit onderzoek naar inzet van de minicamera’s blijkt
dat asociaal gedrag in de kiem wordt gesmoord en jongeren minder baldadig gedrag vertonen wanneer
zij zich realiseren dat zij gefilmd worden.
Momenteel wordt in Nederland het gebruik van minicamera’s binnen de politie uitgebreid. Sinds
september 2009 zijn vijf politiekorpsen (Groningen, Haaglanden, Hollands Midden, Rotterdam
Rijnmond en Twente) betrokken bij het pilotproject ‘Cameratoepassingen in de noodhulp'. De centrale
vraag die in onderhavig rapport gesteld wordt, is wat mobiel cameratoezicht voor de politie oplevert.
Om daar uitspraken over te doen, is de pilot in de vijf politieregio’s in opdracht van de SBG-Noodhulp
door Bureau Beke geëvalueerd. Hierna wordt eerst ingegaan op de pilots, de onderzoeksvragen en de
methoden van onderzoek. We besluiten dit hoofdstuk met een leeswijzer.
1.1

De pilots

De minicamera’s worden in de pilotkorpsen op verschillende wijze ingezet. Ten eerste gebruikt een
aantal korpsen bodycams, een camera die ‘op de man’ gedragen wordt. De bodycam in Groningen
heeft een live-verbinding met de meldkamer. Dit is een belangrijk en uniek verschil met de bodycam
zoals deze bij andere korpsen wordt ingezet: in Haaglanden, Hollands Midden en Rotterdam Rijnmond
worden de beelden van de bodycam opgeslagen op een geheugenmedium dat de gebruiker bij zich
draagt. Later kan het beeldmateriaal teruggekeken worden.
In drie korpsen (Haaglanden, Rotterdam Rijnmond en Twente) rijdt politiepersoneel rond met cameraauto’s die zijn voorzien van een bestuurbare camera met een bereik van 360 graden of meerdere
camera’s, waardoor men continu een beeld van 360 graden rondom het voertuig heeft. Het type c.q. de
uitvoering van de camera die in de korpsen wordt gebruikt verschilt, de functionaliteit echter niet.
Beelden worden op een harde schijf in de auto opgeslagen en kunnen onder andere op het bureau live
worden uitgekeken.
1.2

Onderzoeksvragen

Vragen die in het onderzoek aan de orde komen, zijn:
‐

‐

‐

Hoe ervaren agenten het gebruik en de toepassing van de camera? Te denken valt onder andere
aan: gebruiksgemak, in welke situaties toepasbaar, regels over gebruik, gevolgen voor de
uitvoering en transparantie van het werk, gevoel van veiligheid, is er sprake van een
preventieve werking, is er een gevoel van controle bij de agent over zijn handelen en wijze
waarop verschillende doelgroepen erop reageren.
Wat vindt de burger c.q. het publiek van het gebruik van camera’s door de politie? Gedacht
kan worden aan: schending privacy, in welke situaties toepasbaar, invloed op het gedrag, leidt
het tot agressie of juist niet, is er sprake van meer respect richting politie, wat is de invloed op
het gevoel van veiligheid.
In hoeverre wordt beeldmateriaal dat is gegenereerd in het proces van opsporing en vervolging
gebruikt, met welk resultaat en welke ervaringen zijn er?

7

1.3

Methoden van onderzoek

In deze paragraaf gaan we nader in op de methoden van onderzoek. Allereerst beschrijven we de
methoden van onderzoek zoals deze zijn gebruikt in de korpsen Haaglanden, Hollands Midden,
Rotterdam Rijnmond en Twente. In de politieregio Groningen hebben wij een casestudy uitgevoerd.
Op de methoden van onderzoek rondom deze casestudy gaan wij apart in.
1.3.1

Methoden van onderzoek in vier pilots

Literatuuronderzoek - Op basis van een literatuurverkenning is geïnventariseerd welke ervaringen men
in het buitenland heeft met soortgelijke vormen van (mobiel) cameratoezicht en wat de resultaten c.q.
effecten zijn. Tevens is aandacht besteed aan de meningen van politiefunctionarissen over hun
ervaringen met deze vormen van cameratoezicht. Tot slot hebben we bekeken hoe burgers tegenover
inzet en toepassing van deze vormen van cameratoezicht staan.1
Pilotoriëntatie - Er is een pilotoriëntatie uitgevoerd: per pilot zijn op basis van gesprekken de aard,
toepassing en omvang van de toepassing van camera’s geïnventariseerd. In dit kader is binnen iedere
pilot een dienst meegedraaid. Tijdens deze diensten is met meerdere mensen gesproken in een
informele setting.
Vragenlijstonderzoek - We hebben vragenlijsten ontwikkeld (bodycam en camera-auto) en uitgezet
onder ervaringsdeskundigen in de verschillende regiokorpsen. In deze vragenlijsten wordt aandacht
besteed aan de achtergrond van respondenten (korps, leeftijd, geslacht), de ervaringen van
politiepersoneel met mobiel cameratoezicht en de mening over inzet en toepassing van mobiel
cameratoezicht. Tevens is een korte vragenlijst ontwikkeld voor burgers. Deze vragenlijst is aan 500
burgers in Den Haag (camera-auto, n=219) en Rotterdam (bodycam, n=281) voorgelegd. Om een hoge
respons en een representatieve steekproef te garanderen, is gebruik gemaakt van een door Intomart
GfK geselecteerd panel.2 De vragenlijsten zijn opgenomen in de bijlagen 2 en 3.
Casus - Per pilotkorps zijn - indien aangeleverd - casus nader beschreven als het gaat om de waarde
van het beeldmateriaal in het proces van opsporing en vervolging. De achtergrond van de zaak en de
ervaringen met het beeldmateriaal in de opsporing en rechtsgang staan hierbij centraal.
Intermezzo – realisme in onderzoek
Vanzelfsprekend zou het mooi zijn om in een onderzoek naar cameratoezicht in de noodhulp in beeld te brengen hoe het
aantal geregistreerde incidenten zich ontwikkelt in een periode zonder (nulmeting) en in een periode met camera’s
(effectmeting) als het bijvoorbeeld gaat om geweld tegen politiefunctionarissen. Uit eerder uitgevoerd onderzoek naar
cameratoezicht in het publieke domein blijkt dit een lastige exercitie te zijn. Cameratoezicht brengt namelijk in eerste aanleg
meer incidenten in beeld, gewoonweg omdat er meer gezien wordt c.q. achteraf op beeld kan worden vastgesteld. Het zou dus
goed kunnen dat het aantal geregistreerde incidenten toeneemt door het cameratoezicht omdat er een betere vaststelling
gemaakt kan worden. Het lijkt dan alsof de camera’s geen effect hebben (er zijn immers meer incidenten dan in de periode
zonder cameratoezicht) terwijl dit feitelijk het gevolg is van het gebruik van camera’s. Daarnaast - en dit is ook niet
onbelangrijk - kunnen registraties van geweld door allerlei andere factoren dan het cameratoezicht worden beïnvloed
waardoor het feitelijke effect van de camera’s daaruit niet te destilleren valt. Om genoemde redenen hebben wij geen gebruik
gemaakt van de analyses van incidentenregistraties als maat voor het effect van camera’s in de noodhulp.

1

. Het literatuuronderzoek heeft een bijdrage geleverd aan een in september 2009 opgeleverde tussennotitie: Cameratoezicht
in beweging. Eerste resultaten uit een (internationale) verkenning.
2
. Zie voor de verantwoording bijlage 1.

8

1.3.2

Methoden van onderzoek: casestudy Groningen

In de politieregio Groningen maakt men gebruik van een extra functie op de bodycam: een liveverbinding met de meldkamer. Vanwege deze specifieke extra functie en omdat het aantal
ervaringsdeskundigen in het korps te beperkt is om op kwantitatief niveau betrouwbare uitspraken te
doen, is ervoor gekozen de inzet en toepassing van de camera in Groningen door middel van een
casestudy kwalitatief te evalueren.
Pilotoriëntatie - Om een goed beeld te kunnen geven van de toepassing en inzet van de bodycam in
Groningen, is een nachtdienst met de voetposten meegelopen. Tijdens deze dienst zijn observaties
verricht en is gesproken met meerdere politiefunctionarissen over hun ervaring met en mening over
mobiel cameratoezicht in het algemeen en de bodycam in Groningen in het bijzonder.
Vragenlijstonderzoek - Aan alle agenten (voetposten, bikers en beredenen) is gevraagd een korte
vragenlijst in te vullen.3 In deze vragenlijst wordt onder andere ingegaan op de mening van
politiepersoneel over uitleg en instructie, technisch functioneren en draaggemak van de bodycam in
Groningen.
Casus - Tot slot is bij de projectleider een overzicht opgevraagd van het aantal zaken waarin
beeldmateriaal een rol heeft gespeeld in het proces van opsporing en vervolging.
1.3.3

Verloop van het onderzoek

Hoewel het onderzoek voornamelijk gericht is op effecten en resultaten van de mobiele camera’s op
politiepersoneel, burgers en opsporing, blijkt gaandeweg het onderzoek dat de procesmatige kant rond
het initiëren van de camera’s invloed heeft.
In het onderzoek hebben we meerdere procesmatige drempels moeten nemen om het verloop van het
onderzoek niet te hinderen. Allereerst was niet direct duidelijk over hoeveel camera’s en hoeveel
ervaringsdeskundigen de vijf regio’s beschikken; vanuit enkele regio’s is deze informatie niet direct
helder gecommuniceerd of moesten aantallen camera’s en ervaringsdeskundigen naar beneden worden
bijgesteld. Daardoor is het niet altijd mogelijk geweest om bepaalde camerasystemen in sommige
regio’s in de vragenlijstronde mee te nemen, omdat een te lage respons geen betrouwbare uitspraken
oplevert. Verder heeft één regio gedurende de pilot besloten om van camerasysteem te wisselen en is
in ten minste één regio de functionaliteit van het camerasysteem gedurende de pilot uitgebreid. Tot
slot zijn camerasystemen in meerdere regio’s pas gaandeweg het onderzoek ingezet, hetgeen
vertraging in het meedraaien van een dienst en het bevragen van politiepersoneel oplevert.
Door regelmatig contact te onderhouden met de regionale projectleiders, met het verzoek de
informatie over het onderzoek door te zetten richting het personeel, is geprobeerd zo optimaal
mogelijk in het onderzoek te opereren. Ook hebben we door intensieve terugkoppeling richting de
regionale projectleiders in het vragenlijstonderzoek zoveel mogelijk getracht de respons te
optimaliseren.

3

. Deze vragenlijst is gebaseerd op de vragenlijst die aan ervaringsdeskundigen in de overige pilotkorpsen is voorgelegd. In
bijlage 2 en bijlage 3 zijn de vragenlijsten voor de ervaringsdeskundigen van de korpsen Haaglanden, Hollands Midden,
Rotterdam Rijnmond en Twente opgenomen. In bijlage 4 staat de vragenlijst voor de ervaringsdeskundigen in Groningen.

9

1.4

Leeswijzer

De rest van dit rapport is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 gaan we in op hetgeen in de literatuur
bekend is over de bodycam en de camera-auto. In hoofdstuk 3 besteden we aandacht aan de ervaringen
van politiepersoneel met de verschillende vormen van mobiel cameratoezicht, waarna we in hoofdstuk
4 een omschrijving geven van de casestudy die bij regiokorps Groningen is uitgevoerd. In hoofdstuk 5
gaan we in op de mening van burgers en in hoofdstuk 6 wordt beschreven op welke wijze
camerabeelden van de bodycam en de camera-auto een rol hebben gespeeld in het proces van
opsporing en vervolging. In hoofdstuk 7 - dat te lezen is als een samenvatting - worden de
onderzoeksvragen beantwoord en worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan. De lezer die
weinig tijd heeft, kan volstaan met het lezen van dit hoofdstuk.

10

2

Literatuur

In het buitenland is reeds ervaring opgedaan met vormen van mobiel cameratoezicht, die in meer of
mindere mate overeenkomsten vertonen met de bodycam en de camera-auto zoals deze in de
Nederlandse pilotregio’s worden ingezet. In evaluaties van deze vormen van cameratoezicht wordt
onder andere aandacht besteed aan de effecten van de camera, de impact op het politiewerk en de
mening van burgers. Allereerst geven we een overzicht van informatie die beschikbaar is met
betrekking tot gebruik en toepassing van de bodycam. Daarna gaan we nader in op reeds uitgevoerde
evaluaties met betrekking tot de inzet van camera-auto’s.4
2.1

De bodycam

De bodycam is een mobiele camera die aan jas, pet of helm kan worden bevestigd. Camera’s kunnen
onderling verschillen vertonen in onder andere technische specificaties (batterijduur, grootte en
gewicht), maar werken nagenoeg op dezelfde wijze. Hoewel het gebruik van de bodycam in Amerika
wijdverspreid is en men ook in Australië en Engeland voor de inzet van bodycams pleit, ontbreken
grondige evaluaties veelal. Vaak lijkt een individuele politiemedewerker de taak op zich te hebben
genomen de bodycam te testen en wordt vervolgens een besluit genomen over de aanschaf van de
camera. In korte artikelen in politiebladen wordt hieraan vervolgens aandacht besteed en komen onder
andere de rol in de bewijsvoering en het de-escalerende effect van de camera als positieve punten naar
voren (zie onder andere ALMR Insider (2008) en The Police Association Victoria Journal (2009)).
De Nederlandse media wijzen in hun berichtgeving over bodycams veelvuldig op het de-escalerende
effect dat de bodycam zou hebben. Daarbij wordt veelal een onderzoek aangehaald dat in Engeland is
uitgevoerd. Hoewel in dit onderzoek onder andere wordt geconstateerd dat het aantal gewelddadige
incidenten afneemt tijdens de periode waarin de bodycam is ingezet, geven de auteurs ook aan dat op
basis van de door hen verzamelde data niet gesteld kan worden dat sprake is van een causaal verband
tussen de inzet van bodycams en de afname van het aantal gewelddadige incidenten (Police and Crime
Standards Directorate, 2007).
Effecten
De inzet van bodycams kent - blijkens de literatuur - een preventief en afschrikwekkend aspect dat
gericht is op een gedragsverandering van burgers: het dragen van de bodycam heeft een de-escalerend
effect in situaties die uit de hand dreigen te lopen en jongeren vertonen minder baldadig gedrag
wanneer zij beseffen dat zij worden gefilmd. Daarnaast heeft de bodycam een rol in het proces van
opsporing en vervolging. Er is sprake van een toegenomen controle (er wordt meer ‘gezien’) en een
hogere pakkans. Daarnaast levert de bodycam aanvullend bewijsmateriaal. Gedurende de periode
waarin de bodycam in Engeland is ingezet, vertoonde onder andere het aantal veroordelingen voor
openlijke geweldpleging en huiselijk geweld een stijging. Daarbij speelt het feit dat camerabeelden
later terug gekeken kunnen worden een belangrijke rol. Een goede kwaliteit van beeld en geluid - ook
in het donker - is daarbij essentieel (Police and Crime Standards Directorate, 2007; Canadian Police
Research Centre (CPRC), 1996).

4

. Zie ook de eerder verschenen notities ‘Cameratoezicht in beweging: resultaten uit een eerste (internationale) verkenning’
(Van Ham e.a., 2009) en ‘Filmen tijdens Oud & Nieuw 2009-2010. Ervaringen met mobiel cameratoezicht in vijf
pilotkorpsen’ (Van Ham e.a., 2010).

11

De bodycam leidt indirect tot een tijdsbesparing. Doordat de beelden die met een bodycam gefilmd
zijn in de rechtszaal als bewijsmateriaal kunnen dienen, hoeven agenten minder vaak te getuigen.
Bovendien bekennen wetsovertreders eerder schuld. Verder vertoont het aantal aanklachten tegen
politiefunctionarissen een aanzienlijke afname en neemt de afhandeling van dergelijke klachten
minder tijd in beslag. Om deze tijdsbesparing te realiseren, is het overigens wel noodzakelijk dat
opgeslagen beelden door adequate indexatie en goed beheer makkelijk en ‘nauwkeurig’ op te vragen
zijn. Tot slot zijn agenten minder tijd kwijt aan het opstellen van mutaties. De tijdsbesparingen die de
hoofdcamera de gebruikers opleverde, werd door voetsurveillanten onder andere benut ten behoeve
van extra surveillance. De zichtbaarheid van de politie op straat werd daarmee vergroot (Police and
Crime Standards Directorate, 2007).
Wat vinden ervaringsdeskundigen?
Uit recent onderzoek komt naar voren dat de bodycam ondanks de voordelen die zij biedt, niet door
iedereen gebruikt wordt. Een eerste verklaring is het feit dat een groot aantal agenten niet overtuigd is
geraakt van het gegeven dat de camera hen tijd bespaart. Zo ervoeren sommige politiefunctionarissen
het inleveren van bewijsmateriaal als tijdrovend door het logistieke proces daaromheen. Het
terugkijken van beeldmateriaal (het eigenlijke doel) weegt volgens deze agenten dus niet op tegen de
extra tijdsinvestering. Een andere verklaring is de onwennigheid met de nieuwe technologie en de
gebrekkige kennis daarvan onder een aantal agenten. Kortom, door een kennislacune kan voor
sommige agenten een (te) hoge drempel ontstaan om tot consequent gebruik van de bodycam over te
gaan (Police and Crime Standards Directorate, 2007). De motivatie om de camera te dragen, kan
verder worden beïnvloed door het gebruiksgemak van de camera. Zo is het in ieder geval belangrijk
voldoende rekening te houden met de draagbaarheid c.q. bevestiging van de camera (CPRC, 1996).
De mening van burgers
In Engeland geeft 90 procent van de burgers aan geen probleem te hebben met de bodycam. Een
bezwaar dat bij een aantal burgers en organisaties wel leeft, heeft betrekking op mogelijke schending
van de privacy (Police and Crime Standards Directorate, 2007; Derosa & Hatherly, 2009). Daarnaast
zijn sommige burgers bang dat het beeldmateriaal, indien dit ongunstig is voor een agent, door
diezelfde agent wordt bewerkt (Garrett, 2008; Eckstine, 2009).
2.2

Een succesvolle implementatie

Voordat tot inzet van de camera kan worden overgegaan, moet deze inzet en toepassing juridisch zijn
afgehandeld. Te denken valt daarbij aan bevoegdheden en protocollen met betrekking tot de inzet en
opslagtermijn van het beeldmateriaal. Hoewel de camera’s vaak klein en onopvallend zijn, moet de
inzet van de camera bovendien openlijk gebeuren. Indien mogelijk, moeten agenten personen erop
wijzen dat zij gefilmd worden.
Gebruikers van de bodycam moeten niet alleen op de hoogte zijn van de juridische aspecten rondom
het gebruik van de camera, maar ook een adequate training ontvangen waarin aandacht wordt besteed
aan de situaties waarin de camera kan worden ingezet en het gebruik van de camera. Bij het laatste valt
onder andere te denken aan bevestiging van de camera en het veiligstellen van camerabeelden (Police
and Crime Standards Directorate, 2007).

12

Om succesvol te kunnen worden ingezet, moet ook de camera zelf aan een aantal minimumvereisten
voldoen. Over dit ‘basispakket’ valt op basis van de bestudeerde literatuur het volgende te zeggen:
‐

‐
‐
‐
‐

‐

2.3

Het opnemen moet met een druk op één knop kunnen worden gestart. Om te voorkomen dat
het opnemen onbedoeld beëindigd wordt, zou het stoppen met opnemen minimaal twee
handelingen moeten vereisen.
Het moet middels een indicator visueel zichtbaar zijn wanneer beeldmateriaal wordt
opgenomen. Dan is duidelijk of de camera een incident al dan niet registreert.
De bodycam zelf mag de gebruiker enkel de mogelijkheid bieden de beelden terug te kijken.
Zo wordt voorkomen dat de gebruiker mogelijk nadelige beelden bewerkt of verwijdert.
Met een volledig opgeladen batterij moet minimaal acht uur continu kunnen worden
opgenomen. Het wisselen van accu’s tijdens een dienst is niet wenselijk.
Personen moeten tot op een afstand van zeven meter herkenbaar in beeld gebracht kunnen
worden. Daarnaast moet datum, tijd en serienummer van de gebruikte camera als ‘watermerk’
in het opgenomen beeldmateriaal zijn verwerkt.
De gebruiker moet op een display kunnen zien wat de camera registreert. Op deze wijze kan
de gebruiker de positie van de camera optimaal instellen en is deze ervan verzekerd dat de
camera naar behoren functioneert.
De camera-auto

Bij camera-auto’s kan onderscheid worden gemaakt tussen auto’s waarbij de camera een beperkt
bereik heeft (In Car Camera Systems, ofwel ICCS) en auto’s die voorzien zijn van een camera met een
bereik van 360 graden. Onderhavig onderzoek spitst zich toe op het laatstgenoemde type camera-auto.
Grondige evaluaties naar camera-auto’s die voorzien zijn van een camera met een bereik van 360
graden lijken te ontbreken. Evaluaties naar de toepassing van ICCS, waarbij aandacht wordt besteed
aan de impact van deze technologie op het politiewerk, zijn mondjesmaat voorhanden (the
International Association of Chiefs of Police (IACP), 2005).
Recentelijk heeft de media aandacht besteed aan de pilotprojecten die in de verschillende politieregio’s
worden uitgevoerd. Voordelen die in de berichtgeving naar voren komen, zijn onder andere het uit de
anonimiteit halen van ‘petjes en capuchons’. Daarnaast geldt de camera als een extra paar ogen dat
alles ziet en kunnen beelden een rol spelen in de bewijsvoering.5
Effecten
Zoals eerder besproken, kan mobiel cameratoezicht ondermeer een bijdrage leveren aan
gedragsverandering of een rol spelen in het proces van opsporing en vervolging. Uit een evaluatie van
het IACP (2005) blijkt dat bijna de helft van de politiefunctionarissen merkt dat het agressieve gedrag
van burgers afneemt wanneer het hen duidelijk is dat zij gefilmd worden. In die zin kan gesproken
worden van een veiliger werkomgeving voor politiefunctionarissen wanneer zij met ICCS surveilleren.
Daarnaast speelt ICCS een rol in het proces van opsporing en vervolging, en dan met name in de
bewijsvoering. Zo worden beelden gebruikt om bewijs te leveren voor het plegen van verschillende
delicten, waaronder het plegen van geweld tegen politiefunctionarissen (CPRC, 1991; CPRC, 1993;
IACP, 2005). Ook in een evaluatie van Van Zanten et al. (2009) naar het gebruik van een camera op
5

. Twente: Hart van Nederland, uitzending dinsdag 10 november 2009; Haaglanden: ‘Politieauto’s krijgen ‘James Bond’camera’s op het dak. Algemeen Dagblad, 26 oktober 2009. Hollands Midden: ‘Camera-auto ziet alles.’ Algemeen Dagblad,
26 oktober 2009.

13

de ambulance komen deze twee aspecten - gedragsverandering en bewijsvoering - naar voren:
ambulancepersoneel verwacht dat er een preventieve werking uitgaat van de camera’s en dat
beeldmateriaal behulpzaam is bij de opsporing en vervolging van verdachten. In het juridisch proces
verwachten zij dat beelden helpen bij de sfeerbepaling en het reconstrueren van het incident, inzicht
geven in het type agressie en de ernst daarvan en worden gebruikt om verdachten te confronteren en
getuigenverklaringen completeren (Van Zanten et al. 2009).
Net als bij de bodycam kan ook het gebruik van ICCS leiden tot een tijdsbesparing (CPRC, 1991;
CPRC, 1993; IACP, 2005). Zo staat dankzij het beeldmateriaal onder meer vast dat agenten de juiste
procedures hebben gevolgd en wordt de helft van klachten tegen politieagenten ingetrokken wanneer
de klager verneemt dat het incident is opgenomen met een camera. Situaties waarin het woord van de
politiefunctionaris tegen het woord van de burger moet worden afgewogen, worden daarmee
voorkomen (IACP, 2005). Tot slot heeft ICCS invloed op de verdere professionalisering van agenten.
Enerzijds omdat agenten zich bewust zijn van het feit dat zij ook zelf worden opgenomen, anderzijds
omdat zij op beeldmateriaal het eigen handelen en het optreden van collega’s terug kunnen kijken en
daaruit lering kunnen trekken (IACP, 2005).
Wat vinden ervaringsdeskundigen?
In eerder onderzoek is tevens gevraagd naar het effect van het surveilleren met camera’s op het
veiligheidsgevoel van personeel. ICCS heeft bij de meerderheid van de politiefunctionarissen (64%)
geen effect op het veiligheidsgevoel. Een derde van de agenten ervaart een toename in het
veiligheidsgevoel wanneer zij surveilleren met een auto die is voorzien van ICCS en een zeer laag
percentage respondenten geeft aan juist een toegenomen gevoel van onveiligheid te ervaren. Deze
toename in onveiligheidsgevoelens - die dus voor slechts een kleine groep geldt – ontstaat met name
doordat agenten het gevoel hebben te zijn afgeleid wanneer zij de apparatuur bedienen (IACP, 2005).
Uit een onderzoek naar de effecten van de inzet van camera’s op ambulances, blijkt er geen sprake te
zijn van een toegenomen veiligheidsgevoel (Van Zanten et al., 2009).
Gevraagd naar de redenen voor het inzetten van ICCS, noemt politiepersoneel het verzamelen van
bewijs en het beschermen van de politiefunctionaris tegen valse beschuldigingen het meest. Niettemin
lijkt onder politiepersoneel een zekere terughoudendheid over het in gebruik nemen van ICCS te
bestaan. Men is vooral bang dat het eigen gedrag aan een nadere inspectie wordt onderworpen of dat
beelden gebruikt worden ten behoeve van interne onderzoeken (IACP, 2005). Ook
ambulancemedewerkers geven aan het als onprettig te ervaren dat het eigen handelen op beeld wordt
vastgelegd. Daarnaast maken ambulancemedewerkers zich zorgen om de eigen privacy en de privacy
van patiënten. Tot slot geeft men aan dat de aanwezigheid van camera’s agressie uit kan lokken (Van
Zanten et al., 2009).
Politiefunctionarissen geven in grote meerderheid (70%) aan dat de aanwezigheid van een camera
geen of nauwelijks invloed heeft op de uitvoering van zijn of haar taken. Voor 90 procent van de
respondenten heeft de aanwezigheid van een camera bovendien geen invloed op het besluit om geweld
aan te wenden. Circa 10 procent van de politiefunctionarissen vindt de aanwezigheid van een camera
(zeer) stressvol. Politiepersoneel dat de camera voornamelijk als controlemiddel op het eigen gedrag
ziet, geeft vaker aan de aanwezigheid van camera’s (zeer) stressvol te vinden.

14

De mening van burgers
In eerder onderzoek ondersteunt 94 procent van de burgers het inzetten van ICCS. Een meerderheid
van de burgers (71%) maakte daarbij wel de kanttekening dat zij ervan op de hoogte gesteld wil
worden wanneer zij gefilmd wordt. Circa de helft van de burgers (51%) geeft aan dat zij haar gedrag
aan zal passen wanneer zij weet dat zij gefilmd wordt. Concreet geven deze burgers aan dat zij minder
snel agressief rijgedrag zullen vertonen alsmede dat zij minder snel tot het indienen van een klacht
over het gedrag van een politiefunctionaris over zullen gaan (48%). Daartegenover staat dat 34 procent
aangeeft eerder een klacht in te zullen dienen (IACP, 2005).
2.4

Een succesvolle implementatie

Het is van belang dat bij de planning rond het in gebruik nemen van de camera rekening wordt
gehouden met alle facetten die betrekking hebben op het mobiele cameratoezicht. Uit eerdere
evaluaties komt onder andere naar voren dat men problemen ondervond met het opslaan, indexeren en
ophalen van beeldmateriaal en bleek veelal onvoldoende stil te zijn gestaan bij onderhoudskosten op
de lange termijn.
Daarnaast zijn richtlijnen voor gebruik en toepassing noodzakelijk. In deze richtlijnen - die bij
iedereen die met de camera werkt bekend moeten zijn - moeten de procedures rondom verzameling,
opslag, bevraging, analyse en gebruik van data worden benoemd (IACP, 2005; Van Zanten et al.,
2009). Daaraan kan in een training aan politiepersoneel aandacht worden besteed. Een dergelijke
training is niet alleen van belang om de kennis van politiefunctionarissen op het juiste peil te brengen,
ook verhoogt het besteden van aandacht aan de invoering van de camera het draagvlak onder het
personeel (IACP, 2005; Van Zanten et al., 2009). Uit een recente evaluatie blijkt echter dat een grote
meerderheid van de respondenten (77%) nooit of minder dan vier uur training heeft ontvangen. Minder
dan de helft van de respondenten die een instructie heeft ontvangen, geeft aan dat tijdens deze training
juridische aspecten en richtlijnen rondom het gebruik aan de orde kwamen (IACP, 2005). Het
verstrekken van duidelijke voorlichting door de werkgever aan personeel over de camera’s en aan de
burgers omtrent nut en noodzaak daarvan, kan het draagvlak voor de camera’s verder verhogen (Van
Zanten et al., 2009).
Minimumvereisten
Om succesvol te kunnen worden ingezet, moet de camera zelf aan de volgende minimumvereisten
voldoen. Over dit ‘basispakket’ valt op basis van de literatuur het volgende te zeggen:
‐

‐

‐

De beeld- en geluidskwaliteit moeten goed zijn. Richtlijnen omtrent hetgeen als goed kan
worden beschouwd, worden niet gegeven (IACP, 2005). Licht (daglicht, schemer en donker)
en afstand spelen bij de kwaliteit van het beeld en het nut van de beelden in de opsporing en
vervolging een belangrijke rol (Van Zanten et al., 2009).
Er mogen geen problemen zijn met de hardware en software van de apparatuur. Daarbij valt te
denken aan niet goed uitgevoerde installaties en conflicten tussen oude en nieuwe
politiesystemen of met andere technologie waarvan de politie gebruik maakt (IACP, 2005).
Er zijn regelmatig problemen met de aanlevering van reserveonderdelen (CPRC, 1993). Hier
dient op te worden geanticipeerd.

15

2.5

Resumé

Hoewel in het buitenland aanzienlijke ervaring is opgedaan met bodycams, ontbreekt een grondige
evaluatie van de bodycam veelal en is de camera-auto, zoals deze in de pilotkorpsen is ingezet, in zijn
geheel niet wetenschappelijk geëvalueerd. De kennis die deze evaluatie oplevert, geeft dan ook een
beeld van de actuele stand van zaken en is nog niet eerder op een dergelijke wijze gedocumenteerd.
Uit de literatuur komt naar voren dat de inzet van bodycams een de-escalerend effect kan hebben,
indirect leidt tot een tijdsbesparing in de bewijsvoering en zorgt voor een afname van het aantal
klachten dat door burgers wordt ingediend tegen politiefunctionarissen. Dezelfde geluiden komen naar
voren in een evaluatie van ICCS: gebruikers wijzen op de de-escalerende werking, klachten tegen
politiefunctionarissen nemen af en de bewijsvoering neemt minder tijd in beslag doordat
gebeurtenissen makkelijk teruggekeken kunnen worden. Daarnaast wordt geconstateerd dat beelden in
het juridisch proces onder andere kunnen helpen bij de sfeerbepaling en het reconstrueren van het
incident. Mobiel cameratoezicht kan bovendien leiden tot een toename in de professionaliteit van
politiepersoneel.
Ondanks deze positieve effecten leven er bezwaren bij zowel personeel als burgers. Bij het personeel
ontstaat enige mate van terughoudendheid doordat onduidelijk is of de beelden gebruikt worden bij
bijvoorbeeld interne onderzoeken. Daarnaast geldt het gebrek aan technologische kennis voor
sommigen als een (te hoge) drempel om de camera te gebruiken of wordt het tijdsbesparende karakter
in twijfel getrokken. Hoewel een meerderheid van de burgers geen bezwaar heeft tegen de invoering
van cameratoezicht, ligt het privacyaspect bij sommigen gevoelig.
Bij het invoeren van de camera’s moet aan een aantal ‘basiseisen’ zijn voldaan. Dit heeft onder andere
betrekking op de beeld- en geluidskwaliteit. Daarnaast moet ondermeer rekening worden gehouden
met de huidige soft- en hardware van de politiekorpsen, om te voorkomen dat er conflicten ontstaan
tussen oude en nieuwe politiesystemen of met andere technologie waarvan de korpsen gebruikmaken.

16

3

Ervaringen van politiepersoneel in de pilotkorpsen

Om de impact en toegevoegde waarde van mobiel cameratoezicht vast te kunnen stellen, is onder
ervaringsdeskundigen binnen de deelnemende korpsen een digitale vragenlijst uitgezet, waarbij
gevraagd wordt naar de ervaring met en mening over de bodycam dan wel de camera-auto. In dit
hoofdstuk worden de resultaten van dit vragenlijstonderzoek gepresenteerd. De resultaten van
regiokorps Groningen worden apart behandeld in hoofdstuk 4.
Van de 731 personen waaronder de vragenlijst is uitgezet, hebben 456 personen de vragenlijst volledig
ingevuld (62%).6 De respons per regio per cameratype is terug te vinden in tabel 3.1.
Tabel 3.1. Respons op de vragenlijst per regio in aantallen en procenten
Regiokorps
Haaglanden
Hollands Midden
Rotterdam Rijnmond
Twente
Totaal

Ervaringsdeskundigen
Bodycam
Camera-auto
34
192
35
90
280
100
159
572

Ingevulde vragenlijsten
Bodycam
Camera-auto
20
145
25
78
108
80
123
333

Respons
Bodycam
59%
72%
85%
-

Camera-auto
76%
39%
80%

In onderstaande paragrafen gaan we in op de resultaten van het vragenlijstonderzoek. Eerst worden
resultaten met betrekking tot de bodycam besproken, daarna volgt een overzicht van de meningen over
en ervaringen met de camera-auto. De analyse bestaat uit vier onderdelen: achtergronden, ervaringen,
meningen en aanbevelingen. Aan het eind van het hoofdstuk benoemen we per type camera de
belangrijkste bevindingen. Er wordt niet op korpsniveau gerapporteerd omdat het gaat om de ervaring
met een specifiek instrument (de bodycam of de camera-auto) en niet om de ervaring per korps.7
3.1

De bodycam

In de regiokorpsen Haaglanden, Hollands Midden en Rotterdam Rijnmond is aan 159
ervaringsdeskundigen gevraagd een digitale vragenlijst in te vullen. In totaal hebben 123 respondenten
(77%) gereageerd op dit verzoek.
3.1.1

Achtergronden

De meerderheid van de respondenten is van het mannelijk geslacht (89%). Tevens blijkt dat de
ervaringsdeskundigen jong zijn: bijna de helft (45%) van de respondenten is tussen de 20 en 29 jaar
oud en circa driekwart van de respondenten is jonger dan 40 jaar. Uit het onderzoek blijkt dat het
tijdstip waarop agressie en geweld volgens gebruikers van de bodycam het meest voorkomt tussen 18
uur ‘s avonds en 6 uur ’s ochtends ligt. Zie tabel 3.2 voor een overzicht.8
Tabel 3.2. Beleving van frequentie van agressie en geweld onder politiefunctionarissen in de BPZ in
procenten
Nooit
Zelden
Soms
Vaak
Altijd

0:00 – 6:00
0%
2%
37%
58%
3%

6:00 – 12:00
2%
42%
49%
6%
1%

12:00 – 18:00
0%
8%
76%
15%
2%

18:00 – 0:00
0%
1%
32%
63%
5%

6

. De respons op de vragenlijst bodycam bedraagt77 procent, de respons op de vragenlijst camera-auto’s 58 procent.
. Er zijn wel separate korpsrapportages gemaakt ten behoeve van de korpsen.
8
. Afgerond op hele percentages; derhalve kan cumulatief sprake zijn van 99, 100 of 101 procent. Dit geldt ook voor de
overige tabellen in dit hoofdstuk.
7

17

Een meerderheid van de respondenten geeft aan het afgelopen jaar te zijn geconfronteerd met verbaal
geweld (94%), fysiek geweld (76%), het hinderen in de uitvoering van het werk (76%) of bedreiging
(68%). Respondenten hebben het afgelopen jaar in de uitvoering van het werk in mindere mate te
maken gehad met discriminatie (19%) en seksuele intimidatie (4%).
3.1.2

Ervaringen

Bij de helft van de respondenten is de camera al langer dan drie maanden in het team beschikbaar. In
zijn algemeenheid lijken de respondenten echter nog weinig ervaringen met de bodycam te hebben.
Meer dan de helft van de respondenten geeft aan 0 tot 4 diensten met de bodycam gewerkt te hebben
en driekwart van de respondenten heeft maximaal tien diensten met de camera gewerkt.
Intermezzo – Verloop van de pilots
Gedurende de pilot bleek dat de uitloop van de bodycam en de camera-auto niet zonder problemen verliep. Er
waren logistieke problemen met betrekking tot de levering van de camera’s of camera’s bleken niet direct te
gebruiken vanwege technische problemen, waardoor politiepersoneel pas later in het jaar ervaring op heeft
kunnen doen met de bodycam en de camera-auto. Daarmee is rekening gehouden door het voorleggen van een
vragenlijst aan politiepersoneel later in de evaluatie plaats te laten vinden.

Bijna 40 procent van de respondenten geeft aan de camera nauwelijks of helemaal niet mee te nemen
tijdens een dienst, waar circa 30 procent van de gebruikers aangeeft dit soms te doen. Een mogelijke
verklaring voor deze cijfers is de draagbaarheid en beschikbaarheid van de camera: meer dan de helft
van de respondenten beschouwt de draagbaarheid van de camera als slecht tot zeer slecht. Daarnaast is
de camera regelmatig defect9 en neemt het repareren (te) veel tijd in beslag:10
´De bodycam is erg gevoelig voor defecten. Eén dag nadat ik deze heb mogen ontvangen, was de
camera al defect. Tot op heden heb ik deze nog steeds niet terug gehad. Ik wacht nu al meer dan drie
maanden op mijn bodycam.’
Verder blijkt de camera niet tijdens alle diensten ingezet te worden. In sommige teams wordt deze
alleen tijdens evenementen ingezet of blijken mensen alleen de mogelijkheid te hebben gehad met de
camera te werken rondom Oud & Nieuw. Meerdere respondenten geven aan dat zij de camera pas zijn
gaan gebruiken na een uitleg en instructie te hebben ontvangen. Deze liet in een aantal gevallen lang
op zich wachten of was van onvoldoende kwaliteit.
‘Na weken pas een uitleg gehad. Deze was niet echt praktisch waardoor we daarna nog niet wisten
hoe het apparaat nu daadwerkelijk gebruikt moet worden.’
30 procent van de gebruikers neemt de bodycam vrijwel elke dienst mee. Vooral bikers lijken dit veel
te doen. Eén van de drijfveren om de camera (vrijwel) elke dienst mee te nemen, is om met de camera
bekend te raken. Daarnaast wordt de bodycam als een goed middel ervaren:
‘Dit doe ik onder meer om meer ervaren te raken met de bodycam. Daarnaast gebeuren er een hoop
heftige incidenten en heb ik te maken met een redelijk agressief publiek. De bodycam is daarbij een
handig middel om in te zetten.’

9

. Niet elke respondent heeft een toelichting gegeven op zijn of haar antwoord. Van de respondenten die een toelichting heeft
gegeven, noemt 20 procent (technische) defecten aan de camera.
10
. Tekst die cursief en tussen aanhalingstekens is opgenomen verwijst naar letterlijke quotes van respondenten.

18

De meerderheid van de respondenten draagt de bodycam op de bikerhelm (41%), de schouder (24%)
of de pet (16%). Een klein aantal personen draagt de camera op het hoofd middels een klem of beugel.
Respondenten die de bodycam op de schouder dragen, doen dit vooral uit praktische overwegingen:
het levert de meest stabiele beelden op, ook wanneer men veel beweegt. Daarnaast vindt een aantal
respondenten dat de camera op het hoofd niet lekker zit. Uit een eerdere tussennotitie11 in het kader
van deze evaluatie komt met betrekking tot het positioneren van de camera op de schouder naar voren
dat er meerdere nadelen te benoemen zijn. Zo moet het hele lijf meedraaien alvorens een situatie goed
in beeld kan worden gebracht en kan het zo zijn dat - afhankelijk van de lengte van de agent en een
verdachte - enkel de romp van verdachten wordt gefilmd.
In de vragenlijst is de respondenten onder andere gevraagd naar het technisch functioneren van de
camera, de uitleg die men gekregen heeft (bevestiging, gebruik) en de instructie die men heeft
ontvangen (inzet, procedure(s) en protocollen). In tabel 3.3 staan de ervaringen van de respondenten
wat betreft deze aspecten weergegeven.
Tabel 3.3. Ervaringen van politiepersoneel met de bodycam wat betreft technisch functioneren, uitleg en
instructie in procenten
Goed
Matig
Slecht

Technisch
functioneren
48%
37%
15%

Uitleg

Instructie

67%
22%
11%

64%
24%
11%

Uit tabel 3.3 blijkt dat iets minder dan de helft van de respondenten het technisch functioneren van de
camera als goed beoordeelt. Doorgaans beschouwen deze respondenten de camera als
gebruiksvriendelijk en eenvoudig. In sommige gevallen constateren deze ervaringsdeskundigen wel
verbeterpunten - bijvoorbeeld het versterken van de snoeren - maar is dit niet van invloed op hun
oordeel. Personen die aangeven het technisch functioneren van de camera als matig of slecht te
beschouwen, laten verbeterpunten zwaarder meewegen in hun oordeel.
Een ruime meerderheid van de respondenten is te spreken over de ontvangen uitleg en instructie. Zij
hebben een presentatie gehad, hebben vaste aanspreekpunten binnen het district of krijgen uitleg van
collega’s. Sommige respondenten geven aan dat een uitleg in het geheel niet nodig was. Circa 10
procent van de respondenten beoordeelt de uitleg en instructie als slecht, met name omdat zij deze in
het geheel niet hebben gehad. Personen die de uitleg als matig beschouwen, geven veelal aan dat deze
gehaast was. Dat een goede uitleg en instructie van belang zijn voor het gebruik van de camera, blijkt
onder andere uit de reactie van deze respondent:
‘Ik ben zelf technisch aangelegd, maar velen weten totaal niet dat de camera’s er zijn en hoe deze
werken’.
Intermezzo - Uitleg en instructie
Hans heeft geen instructie gehad; hij heeft zichzelf het gebruik van de camera eigen gemaakt door de camera voor de eerste
keer te gebruiken tijdens een krakersactie (met de camera krakers in beeld gebracht). Daarvoor heeft hij zelf de
gebruiksaanwijzing gelezen. Nu geeft hij feedback over de minpunten van de camera, zodat het gebruik ervan verbetert, en
legt hij aan collega’s uit hoe de camera werkt. (Bron: Eigen observatie. De naam van de ervaringsdeskundige is ten behoeve
van de anonimiteit veranderd)

11

. Van Ham e.a. (2010). Filmen tijdens Oud & Nieuw. Ervaringen met mobiel cameratoezicht tijdens de jaarwisseling in vijf
pilotkorpsen.

19

In de vragenlijst wordt eveneens nader ingegaan op de mening van respondenten wat betreft de
kwaliteit van beeld en geluid, de batterijduur, de draagbaarheid, het gebruiksgemak en de stevigheid
van de camera. In tabel 3.4 staat een overzicht van de antwoorden van respondenten weergegeven.12
De twee hoogst scorende categorieën zijn telkens gearceerd.
Tabel 3.4. De mening van respondenten omtrent de kwaliteit van de bodycam in procenten
Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

Kwaliteit
beeld
1%
3%
11%
51%
35%

Kwaliteit
geluid
1%
3%
26%
51%
18%

Batterijduur

Draagbaarheid

Gebruiksgemak

Stevigheid

15%
32%
24%
25%
4%

19%
41%
21%
15%
3%

18%
27%
20%
30%
5%

10%
10%
26%
41%
12%

Uit tabel 3.4 komt naar voren dat de meerderheid van de respondenten positief tot zeer positief is over
de beeldkwaliteit. Sommige respondenten geven daarbij wel aan dat de kwaliteit van beeldmateriaal in
het donker voor verbetering vatbaar is. Een klein percentage beoordeelt de kwaliteit van de beelden als
negatief tot zeer negatief. Hetzelfde gaat op voor de kwaliteit van het geluid en de stevigheid van de
camera, die ook door een groot deel van de respondenten als positief dan wel als zeer positief worden
beoordeeld.
De draagbaarheid van de camera, het gebruiksgemak en de batterijduur komen daarentegen minder
positief naar voren. Meer dan de helft van de respondenten (60%) beoordeelt de draagbaarheid van de
camera als negatief dan wel zeer negatief; bijna de helft van de respondenten is negatief dan wel zeer
negatief over het gebruiksgemak en de batterijduur.
In de perceptie van de respondenten is 57 procent van de burgers positief tot zeer positief over het
gebruik van de bodycam en staat een groot deel van de burgers hier neutraal tegenover. In de beleving
van de ervaringsdeskundigen heeft slechts een klein percentage (4%) van de burgers een negatieve
attitude ten opzichte van de bodycam. Personen met een volgens respondenten negatieve attitude zijn
voornamelijk mensen uit de ‘doelgroep’ (jeugdgroepen, oproerkraaiers).
Intermezzo – Gebruik van de bodycam
Een biker ziet een auto over het fietspad rijden omdat de weg is opgebroken. Hij rijdt hard achter de auto aan om deze bij te
halen. De automobilist heeft in de gaten dat de biker achter hem aankomt en slaat twee keer een weg in, waarna hij in een
doodlopende weg tot stilstand komt. De biker zet zijn fiets achter de auto (zodat deze niet weg kan rijden), activeert de
camera en gaat het gesprek aan met de automobilist. De biker verwacht namelijk dat de automobilist alles ontkent en
mogelijk opstandig zal worden. De automobilist blijft echter vriendelijk, erkent zijn fout en neemt de bekeuring in ontvangst.
Navraag leert dat hij de camera niet had opgemerkt. (Bron: observatie).

Wanneer we kijken naar het aantal burgers dat door de respondenten is gewezen op het feit dat zij een
camera gebruiken, blijkt dat circa een kwart van de respondenten burgers hier nooit op wijst. Dit
terwijl uit onderzoek blijkt dat 71 procent van de burgers dit wel graag wil.13 Eveneens een kwart van
de respondenten geeft aan dit soms te doen, terwijl slechts 8 procent van de respondenten burgers vaak
op het gebruik van de camera wijst. Een en ander staat weergegeven in tabel 3.5.

12

. Enkele respondenten hebben niet alle eigenschappen van de bodycam gewaardeerd. Ontbrekende antwoorden zijn bij het
berekenen van de percentages weggelaten.
13
. IACP, 2005; zie ook de bespreking van de literatuur.

20

Tabel 3.5. De mate waarin politiepersoneel burgers wijst op de bodycam en de bodycam gebruikt in
procenten
Niet
Nauwelijks
Soms
Regelmatig
Vaak

Burgers gewezen
op de bodycam
25%
17%
25%
22%
8%

Bodycam gebruikt
18%
22%
21%
31%
7%

Personen die aangeven burgers vaak of regelmatig op de bodycam te wijzen, doen dit bij elke
staandehouding of (dreigende) escalatie van een incident. Personen die burgers nauwelijks wijzen op
gebruik van de bodycam geven aan dat zij nog maar weinig diensten met de camera gedraaid hebben
of nog geen situaties hebben meegemaakt waarin dit noodzakelijk was.
Intermezzo - Ervaringen met de bodycam in de korpsen vergeleken
De in deze rapportage genoemde cijfers weerspiegelen de meningen van alle respondenten uit de verschillende deelnemende
pilotkorpsen. Om deze cijfers te nuanceren, hebben wij tevens gekeken of er sprake is van significante verschillen tussen de
korpsen. Dit blijkt zo te zijn ten aanzien van de mening van politiepersoneel over het technisch functioneren van de bodycam,
de batterijduur, de draagbaarheid, het gebruiksgemak en de stevigheid van de camera. Ten aanzien van de stevigheid van de
camera zijn de respondenten van de regiopolitie Haaglanden positiever dan collega’s uit andere pilotregio’s (Hollands
Midden en Rotterdam). Voor wat betreft de overige aspecten - het technisch functioneren, de batterijduur, de draagbaarheid
en het gebruiksgemak - zijn respondenten uit Hollands Midden het meest tevreden.

Uit tabel 3.5 blijkt dat een groot deel van de respondenten (40%) de camera niet of nauwelijks
daadwerkelijk gebruikt. Veel respondenten geven aan te vergeten de camera aan te zetten omdat zij
daaraan nog niet gewend zijn14. Anderen geven aan de camera alleen aan te zetten ‘wanneer dit nodig
is’; ondanks het feit dat 76% van de respondenten aangeeft met fysiek geweld te maken te hebben
gehad in het afgelopen jaar, valt dit kennelijk niet altijd onder de noemer ‘wanneer het nodig is’. Circa
40 procent van de respondenten geeft aan de camera regelmatig tot vaak aan te zetten. Respondenten
zetten de camera in ter preventie of in gevallen van agressie. Zoals een ervaringsdeskundige het zegt:
‘Er zijn veel situaties waarin de beelden achteraf voor duidelijkheid kunnen zorgen. Als ik de camera
bij mij heb, gebruik ik hem zoveel mogelijk.’
In tabel 3.6 staan de situaties waarin politiepersoneel de camera heeft aangezet, weergegeven. Uit deze
tabel blijkt dat de meeste respondenten de camera hebben ingezet bij het aanspreken van
jeugd(groepen) - onder andere om alle groepsleden in beeld te brengen - tijdens een incident en tijdens
een dreigend incident. Uit een toelichting van respondenten op hun antwoorden blijkt dat zij eerder
geneigd lijken te zijn de camera in te zetten wanneer alcohol en drugs (mogelijk) in het spel zijn.
Tabel 3.6. Situaties waarin de bodycam is ingezet in procenten
Bij het aanspreken van jeugd(groepen)
Tijdens een incident
Tijdens een dreigend incident
Bij het in beeld brengen van jeugd(groepen)
Bij het aanspreken van uitgaanspubliek
Bij het aanspreken van ander publiek
Anders

51%
45%
43%
34%
29%
15%
15%

Bijna driekwart van de respondenten geeft desgevraagd aan dat beelden die zij met de camera hebben
gemaakt niet of bij hun weten niet zijn gebruikt in het proces van opsporing en vervolging. Over het
gebruik van beeldmateriaal in het proces van opsporing en vervolging komen wij in hoofdstuk 6 terug.

14

. Personen die de camera vaker meenemen (soms of vrijwel elke dienst), rapporteren procentueel gezien vaker dat zij de
bodycam regelmatig of vaak gebruiken.

21

3.1.3

Meningen

Uit de literatuur komt naar voren dat draagvlak voor de bodycam onder het personeel een positieve
uitwerking kan hebben op de implementatie van een dergelijk nieuw systeem. Daarom hebben we
ervaringsdeskundigen gevraagd naar hun eigen mening over de bodycam en hun inschatting over de
verhouding van voor- en tegenstanders binnen het korps. Circa 85 procent van de respondenten geeft
aan positief dan wel zeer positief te zijn over de inzet van de camera, 5 procent van de
ervaringsdeskundigen is negatief over dit initiatief en circa 2 procent van de respondenten vindt de
toepassing van de bodycam een zeer negatieve ontwikkeling. Circa 7 procent van de respondenten
staat neutraal tegenover de bodycam. De helft van de respondenten geeft tot slot aan dat in hun
beleving meer dan 70 procent van de collega’s een positieve attitude heeft ten opzicht van de camera.
Bijna de helft van de respondenten (44%) ziet in hoofdzaak een rol voor de camera in het proces van
opsporing en vervolging. Een aantal respondenten verwijst daarbij expliciet naar de beelden die
rondom de rellen van Hoek van Holland gefilmd zijn. Daarnaast zou de camera een de-escalerende
werking15 kunnen hebben (32%) of kan de camera een rol spelen bij het terugdringen van geweld
tegen politiefunctionarissen (14%). Enkele respondenten (8%) geven aan dat zij in hoofdzaak een rol
zien weggelegd voor de camera met betrekking tot het handhaven van de openbare orde. Van de
respondenten geeft 10 procent aan dat de bodycam negatieve effecten kan hebben. Zo zou de camera
agressie op kunnen roepen of kan het contact met jeugd worden bemoeilijkt omdat zij mogelijk
veronderstellen dat alles geregistreerd wordt ten behoeve van opsporingsdoeleinden. Op de mening
van burgers komen wij terug in hoofdstuk 4.
Ten aanzien van het opstellen van een proces-verbaal heeft de camera een positieve invloed. De
nauwkeurigheid van het proces-verbaal neemt toe, wat een aantal respondenten16 vooral als een
welkome aanvulling ziet in situaties die snel verlopen en onoverzichtelijk zijn: signalementen van
personen kunnen worden teruggekeken en het verloop van een incident kan nauwkeurig(er) worden
opgetekend. Een aantal respondenten geeft overigens aan de beelden niet zelf terug te kunnen kijken,
waardoor deze tot op heden niet gebruikt zijn bij het opstellen van een proces-verbaal. Het eigen
handelen lijkt niet nadelig te worden beïnvloed door het gebruik van de camera. Enkelingen ervaren
een toename in het veiligheidsgevoel, maar voor de meesten is dit niet het geval. Wel geven meerdere
personen aan zich ‘sterker’ te voelen: achteraf is er altijd bewijslast en wordt een situatie waarin het
woord van de agent tegen het woord van de burger moet worden afgewogen, voorkomen.
Op de vraag of de bodycam ook ter verbetering van het eigen gedrag c.q. professionalisering kan
worden ingezet, zijn de meningen verdeeld. Bijna de helft van de respondenten (46%) is hier
voorstander van. Zo kan het bijvoorbeeld goed zijn om te zien dat door een opmerking van een
politieagent een burger uit zijn slof schiet. Voor deze respondenten is het belangrijk hoe de beelden
ingezet zullen gaan worden; een aantal respondenten geeft aan er geen moeite mee te hebben wanneer
de beelden voor bijvoorbeeld IBT-doeleinden worden ingezet. Wel moet worden opgepast dat men
niet doorslaat van verbetering van de dienstverlening naar beoordeling van individuele
politiemedewerkers. Voorzichtigheid rond een dergelijke inzet van de camera is volgens voorstanders
van een dergelijke toepassing dan ook troef.

15
. De richting van de de-escalerende werking is op basis van de antwoorden van de respondenten tweeledig: er is ervaring
met de-escalatie van incidenten tussen burger en politie én incidenten tussen burgers onderling
16
. De tekst in de volgende alinea’s is gebaseerd op open vragen. De antwoorden op deze vragen zijn kwalitatief verwerkt.

22

Dit wordt ondersteund door de reactie van een ongeveer even grote groep tegenstanders (40%) van een
dergelijke inzet van de bodycam; volgens hen moet namelijk de nadruk vooral liggen op de veiligheid
van agenten en de opsporing van verdachten. Wanneer dit niet gebeurt, bestaat volgens hen de kans
dat camera’s op de plank blijven liggen of moedwillig onklaar dan wel kapot worden gemaakt.17
Respondenten staan doorgaans positief tegenover een live-verbinding met de meldkamer. Aanrijdende
eenheden kunnen zo op voorhand een beeld van de situatie ter plekke krijgen en de meldkamer kan op
de beelden die zij ziet, handelen (denk aan op- en afschalen). Een live-verbinding met de meldkamer
kan zorgen voor een veiliger werkomgeving, hoewel veel respondenten ook aangeven dat veiligheid in
het werk voor een groot deel afhankelijk is van het eigen gedrag en niet zozeer van de aanwezigheid
van een camera.
Meerdere respondenten vinden het belangrijk dat - wanneer de meldkamer de mogelijkheid heeft live
mee te kijken - de gebruiker van de camera kan bepalen wanneer dit gebeurt. Een dergelijke liveverbinding vereist volgens respondenten aanpassingen aan de camera. Zij geven aan dat het belangrijk
is dat de camera ondanks deze veranderingen qua afmetingen en gewicht gelijk blijft.
3.1.4

Suggesties voor verbetering

Een groot aantal respondenten noemt verbeterpunten. De meest genoemde verbeterpunten zijn het
verbeteren van de beeldkwaliteit in het donker (dan vinden de meeste geweldsincidenten plaats) en het
versterken van de snoeren (‘maak het hufterproof: er wordt mee gewerkt op straat, niet achter een
bureau’). Volgens meerdere respondenten moet ervoor gezorgd worden dat er minder of helemaal
geen snoeren meer aan de camera zitten.
Intermezzo – Observatie bodycam
De regio’s werken met verschillende soorten bodycams. Deze verschillen komen ook tot uiting in de snoeren.
Veel agenten geven aan dat te lange en te veel snoeren een bron van ergernis zijn. De bodycams in Rotterdam
Rijmond zijn uitgerust met relatief veel, maar ook dunne snoeren. De snoeren van de bodycams van Hollands
Midden zijn robuust en niet te lang, waardoor deze het meest hufterproof lijken.

Verder zou men graag zien dat de bevestigingsmethodes aan het uniform verbeterd worden. Zoals
reeds eerder bleek, is een groot deel van de ervaringsdeskundigen ontevreden over de draagbaarheid
van de camera. Dit heeft ook betrekking op de omvang en het gewicht: de camera zou compacter en
lichter moeten zijn, gezien het feit dat men al veel spullen met zich meedraagt. Een betere
draagbaarheid zal er vermoedelijk toe bijdragen dat men meer met de camera op pad gaat.
‘Ik hoop dat er bij de volgende generatie bodycams een keer word gekeken naar draagbaarheid en
comfort voor de gebruiker. Ik merk aan mezelf dat zeker in het begin de stap om het apparaat te
gebruiken groot is omdat het gewoon niet comfortabel is.’
Tevens is het van belang dat de batterijduur verbetert en de batterij sneller oplaadt. Bij het doen van
eventuele aanpassingen is het belangrijk dat de bodycam juist niet gebruiksonvriendelijker wordt, wat
volgens een enkele respondent in het verleden wel gebeurd is. Tevens moeten de opmerkingen en
suggesties van ervaringsdeskundigen serieus worden genomen. Dit lijkt niet altijd het geval te zijn:

17

. 14 procent van de respondenten heeft geen of geen duidelijk antwoord gegeven op deze vraag.

23

‘Ik heb het gevoel dat er slecht naar de gebruikers wordt geluisterd. Aanbevelingen worden niet of
matig overgenomen. Wanneer de camera makkelijker en prettiger te dragen is, zal er meer gebruik
van worden gemaakt. Gevraagde aanpassingen zijn nog steeds niet gedaan, waardoor de bodycams of
onderdelen regelmatig defect zijn. Dit komt het draagvlak en de tevredenheid niet ten goede. Ik moet
collega's bijna verplichten om ze te dragen, omdat - zoals sommigen het zeggen - het rotdingen zijn,
terwijl het middel perfect is.’
Daarnaast is het volgens respondenten belangrijk in de training rondom het gebruik van de camera te
investeren. Daarin zou collega’s onder andere geleerd moeten worden wat de gevolgen (kunnen) zijn
van het gebruik van de camera. Tot slot constateert een respondent dat de grootste interne uitdaging op
een heel ander gebied ligt, namelijk op het logistieke en beheersvlak. Het moet duidelijk zijn wat
gebruikers met de beelden moeten doen, welke beelden relevant zijn, hoe men er toegang toe kan
krijgen, hoe zaken juridisch met het OM zijn geregeld en op welke wijze men om moet gaan met
mensen die aangeven niet gefilmd te willen worden.
3.2

De camera-auto

In de regiokorpsen Haaglanden, Rotterdam Rijnmond en Twente is aan 572 ervaringsdeskundigen
gevraagd een digitale vragenlijst in te vullen. In totaal hebben 333 respondenten (58%) gereageerd op
dit verzoek (zie tabel 3.1).
3.2.1

Achtergronden

De meerderheid van de respondenten is van het mannelijk geslacht (76%). Tevens blijkt dat de
ervaringsdeskundigen jong zijn: iets meer dan 40 procent van de respondenten is tussen de 20 en 29
jaar oud en circa driekwart van de respondenten is jonger dan 40 jaar. Uit het onderzoek blijkt dat het
tijdstip waarop agressie en geweld volgens gebruikers van de camera-auto het meest voorkomt tussen
18 uur ‘s avonds en 6 uur ’s ochtends ligt. Zie tabel 3.7 voor een overzicht.
Tabel 3.7. Beleving van frequentie van agressie en geweld onder politiefunctionarissen in de BPZ in
procenten
Nooit
Zelden
Soms
Vaak
Altijd

0:00 – 6:00
1%
4%
47%
48%
0%

6:00 – 12:00
7%
52%
39%
2%
0%

12:00 – 18:00
3%
27%
64%
5%
0%

18:00 – 0:00
1%
4%
51%
43%
0%

Een meerderheid van de respondenten geeft aan het afgelopen jaar te zijn geconfronteerd met verbaal
geweld (90%), het hinderen in de uitvoering van het werk (64%), fysiek geweld (60%) of bedreiging
(50%). Respondenten hebben het afgelopen jaar in de uitvoering van het werk in mindere mate te
maken gehad met discriminatie (8%) en seksuele intimidatie (2%).

24

3.2.2

Ervaringen

Bij de helft van de respondenten is de camera-auto al langer dan vijf maanden in het team beschikbaar.
Bijna 25 procent van de respondenten heeft naar eigen inschatting meer dan twintig diensten met de
camera-auto gewerkt, bijna de helft van de ervaringsdeskundigen heeft naar eigen inschatting minder
dan tien diensten met de camera-auto rondgereden. De beschikbaarheid van de camera-auto lijkt
daarbij een belangrijke rol te spelen. Dit blijkt zowel uit interviews18 als uit een reactie van een
respondent:
‘Het is een pilot en wij hebben één camera-auto. Je werkt dus niet heel vaak op deze auto.’
In de vragenlijst is de respondenten onder andere gevraagd naar hun mening omtrent het technisch
functioneren van de camera, de uitleg die men gekregen heeft (gebruik) en de ontvangen instructie
(inzet, procedure(s) en protocollen). In tabel 3.8 staan de ervaringen van de respondenten wat betreft
deze aspecten weergegeven.
Tabel 3.8. Ervaringen van politiepersoneel met de camera-auto wat betreft technisch functioneren, uitleg
en instructie in procenten
Goed
Matig
Slecht

Technisch
functioneren
72%
27%
1%

Uitleg

Instructie

55%
30%
15%

42%
45%
13%

Uit tabel 3.8 blijkt dat bijna driekwart van de respondenten tevreden is over het technisch functioneren
van de camera. Doorgaans zijn deze respondenten tevreden over de beeldkwaliteit, de zoomfunctie en
het feit dat de camera een bereik heeft van 360 graden. In sommige gevallen constateren deze
ervaringsdeskundigen wel verbeterpunten - zo reageert de camera traag wanneer deze op afstand
(vanaf het bureau) bestuurd wordt - maar lijkt dit niet van invloed op hun oordeel te zijn. Personen die
aangeven het technisch functioneren van de camera als matig of slecht te beschouwen, laten
verbeterpunten zwaarder meewegen in hun oordeel over het technisch functioneren van de camera.
Meer dan de helft van de respondenten beoordeelt de uitleg als goed. Deze respondenten geven aan dat
collega’s als vaste aanspreekpunten fungeren en dat de gebruikshandleiding - deze werd via intranet en
e-mail verspreid - helder is. Andere respondenten blijken een duidelijke uitleg van de projectleider te
hebben ontvangen:
‘Tijdens de hele dienst heeft de projectleider een heldere en professionele uitleg gegeven over de
werking van de camera, waardoor wij de installatie goed konden benutten.’
Circa 45 procent van de respondenten beoordeelt de gekregen uitleg als slecht of matig en een
meerderheid van de respondenten geeft aan dat de instructie matig of slecht was. In sommige gevallen
hebben deze respondenten helemaal geen uitleg en instructie gehad, in andere gevallen blijkt het
versturen van de gebruiksaanwijzing per e-mail onvoldoende:
'Uit het niets werd de camera geplaatst en met twee á drie mailtjes uitleg moesten we ons zien te
redden. Verder helemaal geen uitleg gehad om beelden uit te kunnen kijken. We moesten het hebben
van collega's zie zich uit interesse erin hebben verdiept. Er zijn zo beelden verloren gegaan die als
bewijs waren beloofd.’

18

. Een medewerker van een korps vertelt ons dat de camera-auto in dit korps per drie maanden van district wisselt; daarnaast
blijkt de camera-auto niet altijd op tijd te zijn geleverd.

25

In de vragenlijst wordt nader ingegaan op de mening van de respondent omtrent een aantal
(technische) aspecten van de camera, te weten kwaliteit van beeld en geluid, gebruiksgemak en
bevestigingsplaats van de camera. In tabel 3.9 staat een overzicht van de antwoorden van respondenten
weergegeven. De twee hoogst scorende categorieën zijn telkens gearceerd.
Tabel 3.9. De mening van respondenten omtrent de kwaliteit van de camera-auto in procenten.
Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

Kwaliteit
beeld
1%
7%
26%
65%
0%

Kwaliteit
geluid
10%
13%
55%
21%
0%

Gebruiksgemak
3%
6%
29%
62%
0%

Bevestigingsplaats
van de camera
4%
10%
28%
58%
0%

Uit tabel 3.9 komt naar voren dat de meerderheid van de respondenten tevreden is over de
beeldkwaliteit. Circa 8 procent van de ervaringsdeskundigen beoordeelt de kwaliteit van de beelden
als negatief tot zeer negatief. Tegenover de kwaliteit van het geluid staan de meeste respondenten
neutraal. Ongeveer evenveel respondenten zijn negatief tot zeer negatief dan wel positief over de
geluidskwaliteit. Weinig respondenten (9%) beoordelen het gebruiksgemak van de camera als negatief
tot zeer negatief; de meeste respondenten zijn positief over dit aspect. Hetzelfde gaat op voor de
bevestigingsplaats van de camera. Doorgaans is men hierover goed te spreken. Wel geeft een aantal
respondenten aan dat de camera minder zichtbaar aanwezig zou mogen zijn.
Ervaringen met de camera-auto in de korpsen vergeleken
De in deze rapportage genoemde cijfers weerspiegelen de meningen van alle respondenten uit de verschillende deelnemende
pilotkorpsen. Om deze cijfers te nuanceren, hebben wij tevens gekeken of er sprake is van significante verschillen tussen de
korpsen. Dit blijkt zo te zijn ten aanzien van de uitleg rondom de camera-auto, de beeldkwaliteit en het gebruiksgemak van
de camera-auto. Ten aanzien van de uitleg rondom de camera-auto zijn de respondenten van de regiopolitie Haaglanden en
Twente positiever dan collega’s uit de politieregio Rotterdam Rijnmond. Voor wat betreft de overige aspecten - de
beeldkwaliteit en het gebruiksgemak - zijn respondenten uit politieregio Twente het meest tevreden. Overigens is in alle
korpsen meer dan de helft van de respondenten te spreken over de beeldkwaliteit.

In de optiek van de respondenten is 48 procent van de burgers positief tot zeer positief over het
gebruik van de camera-auto en staat een even groot deel van de burgers daar neutraal tegenover. In de
beleving van de ervaringsdeskundigen heeft slechts een klein percentage (3%) van de burgers een
negatieve attitude ten opzichte van de camera-auto. Deze personen behoren voornamelijk tot de
‘doelgroep’.
41 procent van de ervaringsdeskundigen wijst burgers nooit op de aanwezigheid van een camera op de
auto. Circa een kwart van de respondenten geeft aan dit nauwelijks dan wel soms te doen, terwijl
slechts 9 procent van de respondenten burgers regelmatig of vaak op het gebruik van de camera-auto
wijst. Een en ander staat weergegeven in tabel 3.10. Respondenten wijzen burgers op de camera in
geval van agressie, (dreigende) escalatie of ter informatieverstrekking. Personen die burgers niet
gewezen hebben op de camera geven onder andere aan dit niet van belang te vinden of (nog) geen
relevante incidenten te hebben meegemaakt.
Tabel 3.10. De mate waarin politiepersoneel burgers wijst op de camera-auto en de camera-auto gebruikt
in procenten
Niet
Nauwelijks
Soms
Regelmatig
Vaak

Burgers gewezen
op de camera-auto
41%
26%
24%
8%
1%

Camera-auto
gebruikt
54%
31%
8%
2%
4%

26

Gevraagd naar het aantal maal per maand dat ervaringsdeskundigen beelden van de camera gebruiken,
antwoordt meer dan de helft van de respondenten (54%) dat zij deze nog nooit gebruikt hebben. Dit is
- zeker ook in vergelijking met gebruikers van de bodycam (zie tabel 3.5) - een hoog percentage. Circa
30 procent van de respondenten heeft de beelden nauwelijks (één tot tweemaal per maand) gebruikt.
Personen die aangeven de camera vijf tot zesmaal per maand (regelmatig) of vaker dan zesmaal per
maand (vaak) te gebruiken, doen dit vooral om nummerborden in beeld te brengen of vanwege een
bekeurings- of aanhoudingssituaties. In mindere mate dan in de hiervoor beschreven situaties wordt
ook gebruik gemaakt van de camera-auto tijdens incidenten zoals vechtpartijen.
In tabel 3.11 staan de situaties waarin politiepersoneel de camera heeft aangezet, weergegeven. Uit
deze tabel blijkt dat de meeste respondenten de camera hebben ingezet tijdens een incident, bij het
aanspreken van jeugdgroepen en tijdens een dreigend incident. Circa 90 procent van de respondenten
geeft desgevraagd aan dat beelden die zij met de camera hebben gemaakt niet of bij hun weten niet
zijn gebruikt in het proces van opsporing en vervolging. Op het gebruik van beeldmateriaal in het
proces van opsporing en vervolging komen wij in hoofdstuk 6 terug.
Tabel 3.11. Situaties waarin de camera-auto is ingezet in procenten
Tijdens een incident
Bij het aanspreken van jeugd(groepen)
Tijdens een dreigend incident
Bij het in beeld brengen van jeugd(groepen)
Bij het aanspreken van uitgaanspubliek
Anders
Bij het aanspreken van ander publiek

3.2.3

56%
45%
37%
36%
32%
26%
14%

Meningen

Uit de literatuur komt naar voren dat draagvlak onder het personeel een positieve uitwerking kan
hebben op de implementatie van een nieuw systeem. Daarom hebben we ervaringsdeskundigen
gevraagd naar hun mening en hun inschatting over de verhouding van voor- en tegenstanders binnen
het korps. Bijna 90 procent van de respondenten geeft aan positief dan wel zeer positief te zijn over de
inzet van de camera-auto en nog geen procent van de respondenten beschouwt deze ontwikkeling als
negatief of zeer negatief. Van de respondenten staat 9 procent neutraal tegenover het inzetten van de
camera-auto.
Circa twee derde van de respondenten geeft tot slot aan dat in hun beleving meer dan 70 procent van
de collega’s een positieve attitude heeft ten opzicht van de camera-auto. Circa 20 procent van de
respondenten geeft aan dat in hun beleving nog niet de helft van de collega’s voorstander is.
Intermezzo – Draagvlak onder het personeel en de meest voorname rol van de camera
Ten tijde van het meelopen van een dienst heeft de projectleider van het wijkteam van het personeel nog geen negatief geluid
gehoord over de camera-auto. Het personeel voelt zich niet gecontroleerd en lijkt vooral de voordelen van de camera-auto in
te zien. Deze voordelen hebben overigens niet zozeer betrekking op de eigen veiligheid (wat toch het voornaamste
uitgangspunt c.q. doelstelling van de camera’s is); vooral het nut van de camera in de opsporing en bij het handhaven van de
openbare orde worden als meest voorname rol van de camera-auto genoemd. (Bron: observatie en interviews tijdens het
meelopen van een dienst)

Iets meer dan vier op de tien ervaringsdeskundigen (41%) vindt dat de camera-auto in hoofdzaak een
rol kan spelen in het proces van opsporing en vervolging. Daarnaast noemen respondenten de deescalerende werking van de camera (21%) en de gunstige invloed op de openbare orde (19%).
Ongeveer een zesde van de respondenten (17%) geeft aan dat de camera-auto een rol kan vervullen bij
het terugdringen van geweld tegen politiepersoneel.

27

Ten aanzien van het opstellen van een proces-verbaal hebben nog weinig personen ervaring opgedaan
met het gebruik van de beelden. Een aantal respondenten geeft aan het een goed hulpmiddel te vinden,
onder meer bij het omschrijven van het sfeerbeeld (‘beelden zeggen meer dan duizend woorden’) of
het noteren van signalementen: beelden kunnen nog eens goed worden teruggekeken.
Het eigen handelen lijkt door het gebruik van de camera-auto niet te worden beïnvloed. Wel geeft een
aantal respondenten aan het een fijn en prettig gevoel te vinden dat er meegekeken wordt in het geval
van een incident.19 Er zouden volgens hen dan ook meer auto’s van een camera voorzien moeten zijn.
Van een verhoogd veiligheidsgevoel lijkt in de regel echter geen sprake te zijn.
Intermezzo – Het ‘live’ meekijken door de meldkamer
Politieregio Twente zet de camera-auto regelmatig in tijdens sluitingstijden van de horeca. De auto wordt dan op een
strategische plek gestationeerd, waarna de camera gaat lopen. De agenten bedienen de camera dan doorgaans niet; dit wordt
op afstand door de meldkamer gedaan. Zo ontstaat een paar extra ogen dat live meekijkt en potentiële overlastsituaties direct
signaleert. Agenten vergeten soms zelf - in de haast van het moment - wel eens de camera goed te zetten. Op zo’n moment
kan de meldkamer ingrijpen en het incident zelfstandig volgen. Er wordt wel opgemerkt dat de ‘actieve’ houding van de
meldkamer niet te ver moet gaan: de politie op straat moet wel haar autonomie bewaren en niet praktisch aangestuurd worden
door de meldkamer. (Bron: observaties in Den Haag en Twente) (Bron: observatie)

Bijna de helft van de respondenten (47%) vindt dat beeldmateriaal ingezet kan worden ter verbetering
van het eigen gedrag c.q. professionalisering. Iets meer dan een derde van de respondenten (35%)
geeft echter aan hier absoluut op tegen te zijn. Sommigen vragen zich af hoe men precies van de
beelden kan leren. Wordt men rechtstreeks beoordeeld of komen beelden terug in een oefening van het
IBT? Wanneer er sprake is van een rechtstreekse beoordeling op basis van de beelden, lijkt dit het
draagvlak voor een dergelijke inzet van de camera-auto negatief te beïnvloeden.
Een live-verbinding met de meldkamer beschouwt men door de bank genomen als positief. De
meldkamer kan indien gewenst op- of afschalen omdat zij de situatie goed kan overzien, zodat een
veiliger werkomgeving ontstaat. Belangrijk is wel dat de kwaliteit van de doorgezette beelden
voldoende is en beelden zonder al te grote vertraging binnenkomen. Volgens respondenten is daarbij
niet alleen de kwaliteit van de camera, maar ook de kwaliteit van het netwerk van belang. Daarnaast
zou een centralist de beelden alleen op verzoek en niet continu uit moeten kijken, om te voorkomen
dat collega’s zich bekeken voelen en het idee hebben dat onderlinge gesprekken (mogelijk) worden
beluisterd. Kortom, er moet aandacht zijn voor de privacy van de agenten. Daarnaast is het belangrijk
dat de centralist op deze wijze niet overbelast raakt.
14 procent van de respondenten blijkt negatieve effecten te zien. Zo zou de camera mogelijk agressie
op kunnen roepen (deze agressie kan zich ook richten op de camera-auto) of kan het contact met jeugd
worden bemoeilijkt omdat zij wegvluchten. Daarnaast kan politiepersoneel zich mogelijk zelf geremd
voelen omdat zij het idee hebben ‘bekeken’ of gecontroleerd te worden.
3.2.4

Suggesties voor verbetering

Meerdere ervaringsdeskundigen20 ergeren zich aan de wijze waarop beelden van de camera-auto naar
de harde schijf moeten worden overgezet. Er is sprake van een slechte verbinding tussen de cameraauto en de computer, waardoor het overzetten van beelden veel tijd kost of simpelweg niet lukt. Het
vergemakkelijken van het overzetten van de beelden, bijvoorbeeld door zorg te dragen voor een goede
verbinding, is daarmee een belangrijk verbeterpunt. Daarnaast ervaren politiemensen hinder van de
omvang van de camera op het dak: daardoor kunnen zij niet altijd meer onder bijvoorbeeld bruggen
doorrijden, wat hinderlijk is gedurende het politiewerk. Het kleiner maken van deze camera is voor
19

. Onder andere het eigen bureau kan immers live meekijken (zie ook 1.1).
. De tekst in de volgende alinea’s is gebaseerd op open vragen. De antwoorden op deze vragen zijn kwalitatief verwerkt.

20

28

respondenten een belangrijk verbeterpunt. Daarnaast geeft men aan dat de joystick om de camera
vanuit de auto te besturen lastig te bereiken is (bijvoorbeeld wanneer deze in het dashboardkastje zit).
De joystick zou volgens hen op een andere plek geplaatst moeten worden.
Hoewel respondenten doorgaans goed te spreken zijn over het technisch functioneren van de cameraauto, is er ruimte voor verbetering. Ten aanzien van de beeldkwaliteit doen zij de volgende suggestie:
de kwaliteit van de beelden is in het donker, met hoge snelheid en bij slecht weer (condensvorming,
ontbreken wisser op de camera) niet altijd van voldoende kwaliteit. Ook in deze situaties moet volgens
hen de beeldkwaliteit goed zijn. Daarnaast geeft een aantal respondenten aan dat de camera sneller zou
mogen reageren wanneer deze op afstand bediend wordt. Tevens moet worden voorkomen dat de
camera stoort op navigatie- en andere apparatuur, wat zo nu en dan het geval is.
3.3

Resumé

De bodycam
Ervaringsdeskundigen die de vragenlijst over de bodycam hebben ingevuld, zijn voornamelijk van het
mannelijk geslacht en jong; driekwart van de respondenten is jonger dan 40 jaar. De respondenten zijn
tot op bepaalde hoogte te spreken over het technisch functioneren van de camera en circa twee derde
van de respondenten is tevreden met de wijze waarop de uitleg en instructie rondom de bodycam
gegeven is. Meer dan de helft van de respondenten geeft aan de camera nog geen vijf keer mee te
hebben genomen tijdens een dienst; driekwart van de respondenten heeft maximaal tien diensten met
de camera gewerkt. Verklaringen voor deze beperkte ervaring zijn de slechte draagbaarheid en de
beperkte beschikbaarheid van de camera. Daarnaast kan de uitleg en instructie mogelijk een rol spelen.
Circa een derde van de respondenten beoordeelt deze als matig of slecht; dit is in ieder geval bij een
aantal van de respondenten reden geweest de camera niet mee te nemen.
18 procent van de respondenten heeft de bodycam tijdens een dienst nog nooit aangezet en ongeveer
eenzelfde deel van de ervaringsdeskundigen geeft aan dit nauwelijks (22%) dan wel soms (21%) te
doen. Bijna een derde van de respondenten (31%) zet de camera regelmatig aan en 7 procent doet dit
vaak.
Ervaringsdeskundigen zien in hoofdzaak een rol voor de camera in het proces van opsporing en
vervolging of het de-escaleren van een (dreigend) incident. Minder genoemd wordt het terugdringen
van geweld tegen politieambtenaren. De positieve effecten van de camera wegen voor een aantal
personen niet op tegen de negatieve aspecten, onder andere met betrekking tot de draagbaarheid.
Mogelijk negatieve effecten van het dragen van de bodycam zijn het oproepen van agressie en het
bemoeilijken van contact met de jeugd, die mogelijk veronderstelt dat alles geregistreerd wordt ten
behoeve van opsporingsdoeleinden.
Personen die ervaring hebben opgedaan met de bodycam doen meerdere verbetersuggesties:
‐
‐
‐
‐
‐
‐

Zorg dat de bodycam minder of helemaal geen snoeren meer heeft.
Zorg voor betere bevestigingsmethoden.
Verbeter de draagbaarheid van de camera (gewicht, omvang).
Zorg voor een langere batterijduur en kortere oplaadtijd.
Investeer in een opleiding met betrekking tot het gebruik van de camera.
Draag zorg voor duidelijke protocollen omtrent gebruik; deze moeten bij iedereen bekend zijn.

29

De camera-auto
Ervaringsdeskundigen die de vragenlijst over de camera-auto hebben ingevuld, zijn voornamelijk van
het mannelijk geslacht en jong; driekwart van de respondenten is jonger dan 40 jaar. De respondenten
zijn tevreden over het technisch functioneren van de camera. Over de uitleg en instructie rondom de
camera-auto zijn de respondenten verdeeld. Een groot deel van de respondenten lijkt deze als goed te
beoordelen, anderen geven echter aan dat de uitleg en instructie van een matig of slecht niveau was.
Het is opvallend dat bijna de helft van de respondenten aangeeft nog geen tien diensten te hebben
gewerkt met de camera-auto. Wanneer we kijken naar de verklaringen van respondenten blijkt dat de
beschikbaarheid van de camera-auto hiervoor een plausibele verklaring is. Deze beschikbaarheid
wordt onder andere beperkt omdat men bij het bureau één auto beschikbaar heeft en men er derhalve
niet vaak mee werkt. Daarnaast rouleert de auto tussen districten en worden camera-auto’s later
geleverd dan gepland.
Circa 90 procent van de respondenten heeft de camera tijdens een dienst niet of nauwelijks aangezet.
Minder dan 5 procent van de respondenten geeft aan dit regelmatig of vaak te doen. De meeste
respondenten doen dit bij het aanspreken van jeugdgroepen of tijdens een (dreigend) incident. Daarbij
zien zij in hoofdzaak een rol voor de camera rondom opsporing en het de-escaleren van een (dreigend)
incident. Mogelijk negatieve effecten van het surveilleren met de camera-auto zijn het oproepen van
agressie en het bemoeilijken van contact met de jeugd, die wegvlucht vanuit de veronderstelling dat
alles geregistreerd wordt ten behoeve van opsporingsdoeleinden. Tot slot zou politiepersoneel zelf zich
mogelijk geremd kunnen voelen omdat zij het idee hebben ‘bekeken’ te worden.
Personen die ervaring hebben opgedaan met de camera-auto doen meerdere verbetersuggesties:
‐
‐
‐
‐
‐

Vergemakkelijk het downloaden van beelden van de camera-auto naar de computer.
Maak de camera kleiner.
Verbeter de beeldkwaliteit in het donker en wanneer het regent.
Zorg dat de camera sneller reageert wanneer deze op afstand bestuurd wordt.
Zorg dat de het bedieningsmechanisme vanuit de auto (de joystick) makkelijker te bereiken is.

30

4

Casus: de bodycam in Groningen

In Groningen heeft de bodycam een live-verbinding met de meldkamer. De meldkamer is dankzij deze
verbinding in staat live mee te kijken met de drager van de camera en kan op deze manier een beeld
krijgen van de situatie ter plekke en - indien nodig - daarnaar handelen. Door deze live-verbinding met
de meldkamer onderscheidt de bodycam in Groningen zich van de bodycams die in andere korpsen
worden ingezet.
De camera bestaat uit een accu die op de rug gedragen wordt en een camera die gemonteerd kan
worden aan de bikerhelm of pet door middel van een elastische band. Om de camera te starten, dient
men op een knop te drukken die bij de hals zit. De camera registreert vervolgens alles dat tien tot
vijftien seconden gebeurt voordat de opnameknop is ingedrukt. De camera staat derhalve constant in
een soort van ‘sluimerstand’. Wanneer gefilmd wordt, is dit zichtbaar door middel van een visuele
indicator (rode lamp). In totaal zijn er in Groningen zes camera’s in omloop: twee voor de
surveillanten, twee voor de voetposten en twee voor de beredenen.
In de casestudy is een pilotoriëntatie uitgevoerd om een goed beeld te kunnen krijgen van de
toepassing en inzet van de bodycam. Tevens is onder alle ervaringsdeskundigen een korte vragenlijst
uitgezet. Camerabeelden die gefilmd zijn met de bodycam hebben (nog) geen aandeel gehad in het
proces van opsporing en vervolging. Aan dit aspect is in deze casestudy dan ook verder geen aandacht
besteed. In de volgende paragraaf volgt een omschrijving van onze bevindingen. Tot slot volgt een
afsluitende paragraaf.
4.1

Bevindingen

In onderstaande alinea’s gaan we nader in op de bevindingen die naar voren zijn gekomen in de
pilotoriëntatie en het vragenlijstonderzoek. In totaal hebben vijftien personen de vragenlijst retour
gestuurd (negen voetposten, vier beredenen en twee bikers).
Korte omschrijving van de camera
In Groningen maken voetposten, beredenen en bikers gebruik van de bodycam. In vergelijking met de
andere korpsen die deelnemen aan de pilot mobiel cameratoezicht, heeft deze camera een extra
functie: een live-verbinding met de meldkamer. De camera bestaat uit een accu die men onder de
kleding bij zich draagt en een camera die door middel van een elastische band aan de bikerhelm of op
het hoofd bevestigd wordt. Tijd en datum worden automatisch opgenomen (zogenaamde ‘tags’).
Overigens ontbreekt een beeldmerk dat aangeeft dat het politiebeelden betreft, hoewel dit technisch
wel mogelijk is.
Uitleg en instructie
Bij de voetposten lijkt weinig aandacht te zijn besteed aan uitleg (doel, gebruiksaanwijzing) en
instructie (inzet, procedure(s) en protocollen). Van de negen voetposten die de vragenlijst hebben
ingevuld, geeft een aantal aan nooit een instructie (n=3) of uitleg te hebben gehad (n=2). Tevens geeft
een respondent aan dat de inzet en procedures te vrijblijvend en de protocollen onduidelijk zijn. Bikers
en beredenen zijn hier beter over te spreken; wel valt op dat protocollen niet altijd bekend zijn, hoewel
in elke koffer van de camera een richtlijn voor gebruik aanwezig is.

31

Wat vindt politiepersoneel?
Het draagvlak onder personeel voor de bodycam is laag. Dit uit zich onder andere in het aantal
diensten dat personeel met de camera heeft gelopen. Ondanks het feit dat sinds enige tijd het gebruik
van de camera van bovenaf wordt opgelegd, blijkt dit geen tot weinig effect te sorteren. Uit de
antwoorden op een vragenlijst die begin april 2010 is uitgezet, blijkt geen enkele voetpost meer dan
vijf maal met de camera op pad te zijn gegaan. Dit ondanks het gegeven dat de camera reeds twee tot
vijf maanden in het team beschikbaar is.
Het geringe draagvlak is onder andere een gevolg van de slechte draagbaarheid. Vrijwel alle
voetposten (n=8) beoordelen de draagbaarheid van de camera als slecht tot zeer slecht; twee bikers
geven aan de draagbaarheid van de camera als redelijk te beoordelen, bij de beredenen verschillen
onderling de meningen, maar is men positiever. Men is met name niet te spreken over de accu die men
moet dragen; deze is bijzonder groot. Het wordt als hinderlijk ervaren om naast alles wat men al bij
zich draagt ook nog een camera en vooral een flinke accu mee te moeten nemen. Hoewel men hier
rekening mee heeft proberen te houden - de accu draagt men in een tasje op de rug - blijkt dit de
weerstand rondom de accu niet op te lossen. De accu wordt na verloop van tijd erg warm (dit wordt als
hinderlijk ervaren), men krijgt een soort bochel op de rug (‘het ziet er niet uit’) en het dragen van de
accu in een tasje op de rug kan volgens respondenten tot ernstige verwondingen leiden wanneer men
ten val komt. Voor één respondent is het laatstgenoemde aspect het voornaamste argument om het
surveilleren met de bodycam te weigeren. Daarnaast blijkt de capaciteit van de accu ontoereikend te
zijn. Slechts één respondent beschouwt deze als voldoende, dertien personen beoordelen deze als
slecht tot zeer slecht en één respondent geeft op dit punt geen mening.
Verder is men niet tevreden over de kwaliteit van de beelden. Wanneer men het hoofd stilhoudt, zijn
de beelden van redelijke kwaliteit. Maar zoals een politiefunctionaris aangeeft: ‘het hoofd is altijd in
beweging, ik moet zelf zien wat er gebeurt’. Volgens een andere respondent zijn de beelden dan ook
niet van een dusdanig niveau dat zij een rol kunnen spelen bij de opsporing en vervolging: ‘ik herken
mijn eigen collega’s nauwelijks’. Bovendien ontbreekt een display waarop de gebruiker kan zien wat
hij filmt. Dit heeft tot gevolg dat men in plaats van een incident onbedoeld bijvoorbeeld de grond kan
filmen, zonder dat men dit doorheeft.
Tot slot is het voor politiepersoneel de vraag wat de camera toevoegt aan het gesloten camerasysteem
in de binnenstad. Met de vaste camera’s kan men goed inzoomen op personen en zijn er vrijwel geen
dode hoeken; bovendien kijkt de meldkamer bij deze vaste camera’s reeds live mee. Daarnaast lijkt de
verbinding met de meldkamer van onvoldoende kwaliteit te zijn: de beelden verschijnen hortend en
stotend op het scherm.
Gezien het bovenstaande kan niet anders dan geconcludeerd worden dan dat het politiepersoneel
negatief is over de bodycam. Belangrijk om te noemen, is echter dat dit vooral te wijten is aan de
(on)mogelijkheden van deze specifieke camera. Indien een systeem wordt ontwikkeld dat goed werkt
en kleiner en compacter is, zien respondenten de camera als een welkome en goede aanvulling.

32

Over mogelijke effecten van het dragen van de bodycam kan volgens ervaringsdeskundigen het
volgende gezegd worden:
‐

‐
‐

‐

Het dragen van de camera kan mogelijk preventief en de-escalerend werken, een rol spelen in
het proces van opsporing en vervolging, bewijslast leveren of ten behoeve van een verbetering
van het eigen functioneren worden ingezet.
Of de inzet van de camera ook zal leiden tot een afname van het aantal incidenten wordt
betwijfeld: ‘de hele binnenstad hangt vol met camera’s en nog slaat men op elkaar in.’
Een mogelijk negatief effect zou het oproepen van agressie kunnen zijn, bijvoorbeeld wanneer
(dronken) burgers doorhebben dat zij ongewenst gefilmd worden. Wanneer men aan burgers
niet expliciet aangeeft dat zij gefilmd worden, is het volgens respondenten de vraag of mensen
de camera wel opmerken en zich anders zullen gedragen dan zij normaal doen.
Het dragen van de camera lijkt niet te leiden tot een verhoogd veiligheidsgevoel. Geen van de
respondenten die ervaring heeft opgedaan met de camera, geeft aan dat dit het geval is.

Ten aanzien van de meerwaarde van de live-verbinding met de meldkamer zijn de meningen onder
respondenten verdeeld. De kwaliteit van de beelden die de meldkamer binnenkrijgt, is volgens een
aantal respondenten onvoldoende om een goede inschatting te kunnen maken van de situatie ter
plekke; ook wordt de verbinding door sommigen als overbodig beschouwd. Het feit dat men in de
binnenstad al een sluitend netwerk van vaste camera’s heeft, is daarvoor mogelijk een verklaring.
Voorstanders van een live-verbinding met de meldkamer geven aan dat bij escalaties mogelijk sneller
en adequater gereageerd kan worden. Ook wijst een enkeling erop dat het meekijken van de
meldkamer juist ook tot misverstanden en onnodige problemen kan leiden. Een aantal respondenten
(n=3) geeft expliciet aan het fijn te vinden dat er ‘meegekeken’ wordt.
4.2 Resumé
Het draagvlak onder de voetposten in Groningen voor de bodycam is vrijwel nihil. Dit is voornamelijk
te wijten aan de (on)mogelijkheden van deze specifieke camera, voornamelijk ten aanzien van de
draagbaarheid daarvan. Over het concept van de bodycam zijn politiefunctionarissen nadrukkelijk wel
te spreken; dit moet dan wel een camera ‘van deze tijd’ zijn. Er lijkt weinig tijd te zijn besteed aan
uitleg en instructie rondom de camera.
Het is raadzaam om goed te bekijken op welke plek de camera effectief ingezet kan en moet worden
om een goede aanvulling op het politiewerk te zijn: in de binnenstad is reeds sprake van een gesloten
camerasysteem waarbij de meldkamer live meekijkt. Het nut van een extra camera ‘op de man’ in deze
setting wordt in zijn algemeenheid door de respondenten betwijfeld.
Over de meerwaarde van de live-verbinding met de meldkamer kan op basis van deze pilot geen
uitspraak gedaan worden. De meningen van ervaringsdeskundigen verschillen op dit punt. Bovendien
is de camera in een dusdanig beperkte mate gedragen, dat men met deze extra functie onvoldoende
ervaring op heeft kunnen doen.

33

34

5

Mening van burgers

Draagvlak binnen de samenleving voor de toepassing van mobiel cameratoezicht (camera-auto en
bodycam) is wenselijk. Daarom is het belangrijk te onderzoeken wat de mening van burgers omtrent
de inzet van camera-auto’s en bodycams is. Derhalve hebben we in samenwerking met Intomart GfK
een vragenlijst uitgezet onder burgers van 15 t/m 25 jaar oud in de gemeenten Den Haag (camera-auto,
n=219) en Rotterdam (bodycam, n=281), waarin gevraagd wordt naar hun mening over deze vorm van
cameratoezicht. Wij hebben gekozen voor deze leeftijdscategorie, omdat tijdens de pilotoriëntaties en
uit informele (korte) interviews met ervaringsdeskundigen blijkt dat de camera’s veelal worden
ingezet in uitgaanssettings, bij het in beeld brengen van jeugdgroepen en het aanspreken van
jeugd(groepen). De vragenlijst bestaat uit een aantal open en gesloten vragen met betrekking tot de
camera-auto (Den Haag) en de bodycam (Rotterdam).21 Hieronder bespreken we de uitkomsten van het
burgeronderzoek.
5.1

De camera-auto

De allereerste vraag die aan de respondenten (n=219) is gesteld, is of zij bekend zijn met het feit dat de
politie in Den Haag gebruik maakt van camera-auto’s. Een kleine meerderheid van 107 personen
(53%) is hiervan op de hoogte. Mannen (59%) geven vaker dan vrouwen (46%) aan op de hoogte te
zijn van het feit dat de politie camera-auto’s inzet. Zie tabel 5.1 voor een overzicht.
Tabel 5.1. Bekendheid van de camera-auto onder burgers van 15 t/m 25 jaar in Den Haag in aantallen en procenten

Totaal
Ja
Nee

Totaal
219
53%
47%

Leeftijd
15-18 jaar
41
53%
47%

19-25 jaar
178
52%
48%

Geslacht
Man
76
59%
41%

Vrouw
143
46%
54%

Aan de personen die hebben aangegeven te weten dat de politie met een camera-auto werkt (n=107), is
gevraagd of zij hebben gezien dat de politie met een camera-auto werkt. De meerderheid (61%) geeft
aan dit niet daadwerkelijk zelf gezien te hebben. Dit geldt vooral voor personen van 15 t/m 18 jaar
(77%); bij jongeren van 19 t/m 25 jaar is dit ongeveer gelijk verdeeld. Meer mannen (47%) dan
vrouwen (29%) hebben gezien dat de politie met een camera-auto werkt. In tabel 5.2 staat een
overzicht van de genoemde cijfers.
Tabel 5.2. Respondenten die hebben gezien dat de politie met een camera-auto werkt in aantallen en procenten

Totaal
Ja
Nee

Totaal
107
39%
61%

Leeftijd
15-18 jaar
22
23%
77%

19-25 jaar
85
47%
53%

21

. Zie bijlage 5 voor de vragenlijst.

35

Geslacht
Man
46
47%
53%

Vrouw
61
29%
71%

Aan het gehele burgerpanel in Den Haag (n=219) is gevraagd of zij zich anders zouden gaan gedragen
wanneer zij zien dat de politie gebruikmaakt van een camera-auto. Een ruime meerderheid van de
personen (79%) geeft aan dat het gebruik van de camera-auto het eigen gedrag niet beïnvloedt.
Leeftijd en geslacht maken daarbij geen verschil. Een aantal respondenten (13%) geeft aan zich
rustiger te zullen gedragen richting de politie; dit geldt in iets meerdere mate voor personen van 19 t/m
25 jaar oud. Tevens geeft een klein deel van de respondenten (5%) aan zich uitdagender richting
politieagenten te zullen gedragen. Dit komt vaker voor onder jongens en personen van 15 t/m 18 jaar.
In tabel 5.3 staat een overzicht van de genoemde cijfers.
Tabel 5.3. Verandering in gedrag bij gebruik camera-auto in aantallen en procenten

Totaal
219
79%
13%
5%
4%

Totaal
Nee, dit beïnvloedt mijn gedrag niet
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me rustiger gedraag
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me meer uitdagend gedraag
Anders

Leeftijd
15-18 jaar
41
80%
10%
8%
2%

19-25 jaar
178
78%
14%
3%
5%

Geslacht
Man
76
77%
13%
8%
2%

Vrouw
143
81%
12%
2%
5%

Tevens is de burgers uit Den Haag (n=219) gevraagd naar hun mening omtrent het inzetten van
camera-auto’s. De overgrote meerderheid (97%) van de respondenten beschouwt het inzetten van
camera-auto’s als een goed initiatief. Het meest genoemde argument dat deze burgers (n=212)
hiervoor aandragen, is de bewijsvoering; meer dan een derde van de respondenten noemt dit aspect.
Daarnaast kan de camera-auto naar hun mening een rol spelen in de opsporing (14%), bijdragen aan de
veiligheid op straat (11%) of een rol spelen bij het nagaan van de gang van zaken in een
(onoverzichtelijke) gebeurtenis (10%). Tot slot noemt 7 procent van de burgers als positief punt dat er
op deze wijze extra controle is: de camera is een goede aanvulling op het menselijk oog.
Naast deze vijf meest genoemde argumenten, geeft een aantal personen aan dat de camera-auto bij kan
dragen aan de veiligheid van agenten en mogelijk een preventieve, de-escalerende werking kan
hebben. Een klein aantal personen vindt dat de camerabeelden ook voor het lerend vermogen van de
politie kunnen dienen of ziet andere voordelen van het gebruik van de camera. Tot slot geeft een aantal
personen aan dat hun mening over het inzetten van de camera-auto afhankelijk is van de situatie
waarin dat gebeurt; zo zou de camera niet moeten worden gebruikt om kleine overtredingen te
bestraffen. Mogelijk negatieve punten ten aanzien van de inzet van de camera-auto zijn volgens
burgers een (eventuele) schending van de privacy (47%) en in mindere mate de kosten die met een
dergelijk project gepaard gaan (4%). Meer dan een derde van de burgers (37%) ziet in het geheel geen
negatieve punten met betrekking tot de inzet van de camera-auto.
5.2

De bodycam

De allereerste vraag die aan de Rotterdamse respondenten (n=281) is gesteld, is of zij bekend zijn met
het feit dat de politie in Rotterdam gebruik maakt van de bodycam. Iets minder dan de helft van de
respondenten (47%) is daarvan op de hoogte. Dit is bekender onder personen van 19 t/m 25 jaar en
onder mannen. Zie tabel 5.4 voor een overzicht.
Tabel 5.4. Bekendheid van de bodycam onder burgers van 15 t/m 25 jaar in Rotterdam in aantallen en procenten

Totaal
Ja
Nee

Totaal
281
47%
53%

Leeftijd
15-18 jaar
61
41%
59%

19-25 jaar
220
50%
50%

36

Geslacht
Man
76
57%
43%

Vrouw
143
37%
63%

Aan de personen die hebben aangegeven te weten dat de politie met een bodycam werkt (n=126), is
gevraagd of zij hebben gezien dat de politie met een bodycam werkt. De meerderheid (67%) geeft aan
dit niet daadwerkelijk zelf gezien te hebben. De leeftijd van respondenten maakt daarbij nauwelijks
verschil; meer mannen (37%) dan vrouwen (27%) hebben gezien dat de politie met een bodycam
werkt. In tabel 5.5 staat een overzicht van de genoemde cijfers.
Tabel 5.5. Respondenten die hebben gezien dat de politie met een bodycam werkt in aantallen en procenten

Totaal
Ja
Nee

Totaal
126
33%
67%

Leeftijd
15-18 jaar
24
32%
68%

Geslacht
Man
56
37%
63%

19-25 jaar
102
34%
66%

Vrouw
70
27%
73%

Aan het gehele burgerpanel in Rotterdam (n=281) is gevraagd of zij zich anders zouden gaan gedragen
wanneer zij zien dat de politie gebruikmaakt van een bodycam. Een ruime meerderheid van de
personen (87%) geeft aan dat het gebruik van de bodycam het eigen gedrag niet beïnvloedt. Leeftijd en
geslacht maken daarbij geen verschil. Een aantal respondenten (9%) geeft aan zich rustiger te zullen
gedragen richting de politie; dit geldt vaker voor personen van 15 t/m 18 jaar oud. Tevens geeft een
zeer klein deel van de respondenten (1%) aan zich uitdagender richting politieagenten te zullen
gedragen. Dit komt vaker voor onder jongens en personen van 19 t/m 25 jaar. In tabel 5.6 staat een
overzicht van de genoemde cijfers.
Tabel 5.6. Verandering in gedrag van burgers door gebruik van de bodycam in aantallen en procenten

Totaal
Nee, dit beïnvloedt mijn gedrag niet
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me rustiger gedraag
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me meer uitdagend gedraag
Anders

Totaal
281
87%
9%
1%
4%

Leeftijd
15-18 jaar
41
85%
13%
0%
1%

19-25 jaar
178
87%
7%
2%
5%

Geslacht
Man
76
86%
8%
2%
4%

Vrouw
143
88%
9%
0%
3%

Tevens is de burgers uit Rotterdam (n=281) gevraagd naar de mening betreffende het inzetten van de
bodycam. De overgrote meerderheid (96%) van de respondenten beschouwt het inzetten van de
bodycam als een goed initiatief. Het meest genoemde argument dat burgers (n=263) hiervoor
aandragen is de bewijsvoering; bijna een derde (31%) van de respondenten noemt dit aspect.
Daarnaast kan de bodycam naar hun mening bijdragen aan de veiligheid op straat (17%) of een rol
spelen in de opsporing (14%); door 12 procent van de respondenten wordt de camera als een goed
instrument voor extra controle gezien: de camera is een goede aanvulling op het menselijk oog. Tot
slot geeft 7 procent van de respondenten aan dat de camera mogelijk bij kan dragen aan de veiligheid
van agenten zelf. Naast deze door burgers meest genoemde argumenten, geeft een aantal personen aan
dat de camerabeelden ook ter lerend vermogen van de politie kunnen dienen. Verder geeft een aantal
personen aan dat hun mening over het inzetten van bodycam afhankelijk is van de situatie waarin dat
gebeurt; zo zou de camera niet moeten worden gebruikt om kleine overtredingen te bestraffen, moet de
camera niet continu aanstaan en wordt het als onprettig ervaren om in elk 1-op-1 gesprek met een
agent te kunnen worden gefilmd. Kortom, de camera moet alleen in situaties die daarom vragen,
worden aangezet. Mogelijk negatieve punten ten aanzien van de inzet van de bodycam zijn volgens
burgers een (eventuele) schending van de privacy (51%) en de kosten die met een dergelijk project
gepaard gaan (4%). Daarnaast vraagt een aantal personen (5%) zich af of het inzetten van de camera
wel nut heeft of vermoedt zij dat gebruik van de bodycam ook geweld kan oproepen. Bijna een derde
van de burgers (31%) ziet in het geheel geen negatieve punten met betrekking tot de inzet van de
bodycam.
37

5.3 Resumé
Om ook de burger aan het woord te laten over mobiel cameratoezicht zijn in Rotterdam en Den Haag
in totaal 500 burgers van 15 t/m 25 jaar oud ondervraagd. Circa de helft van de burgers van 15 t/m 25
jaar oud is bekend met het feit dat de politie rondrijdt met een camera-auto. Dit is vaker bekend onder
mannelijke burgers van 19 t/m 25 jaar oud. Meer dan 95 procent van de respondenten geeft aan het
inzetten van de camera-auto een goed initiatief te vinden; zij zien daarbij vooral een rol voor de
camera-auto weggelegd in de bewijsvoering en rondom de opsporing. Meer dan een derde van de
burgers (37%) heeft geen enkel bezwaar tegen de inzet van camera-auto’s, maar bijna de helft van de
respondenten (47%) noemt de aantasting van de privacy als een (mogelijk) bezwaar. Meer dan 10
procent van de burgers geeft aan zich rustiger te zullen gedragen richting politiepersoneel wanneer de
politie met een camera-auto surveilleert. Echter, circa 5 procent van de respondenten geeft aan zich
juist uitdagender te zullen gedragen richting politiepersoneel. Het betreft in deze gevallen
voornamelijk mannen tussen de 15 en 18 jaar oud. De meeste burgers geven aan zich niet anders te
zullen gedragen.
Circa de helft van de mensen is bekend met het feit dat de politie bodycams inzet. Mannen en personen
in de leeftijd van 19 t/m 25 jaar oud zijn hiervan vaker op de hoogte. Meer dan 95 procent van de
respondenten geeft aan het inzetten van de bodycam een goed initiatief te vinden; zij zien daarbij
vooral een rol voor de bodycam weggelegd in de bewijsvoering en het verbeteren van de veiligheid op
straat. Bijna een derde van de respondenten (31%) geeft aan geen bezwaren te hebben tegen de inzet
van de bodycam, circa de helft van de respondenten noemt als (mogelijk) bezwaar schending van de
privacy. Van de burgers geeft 9 procent aan zich rustiger te zullen gedragen richting politiepersoneel
wanneer deze gebruik maakt van een bodycam en vrijwel geen enkele respondent lijkt zich
uitdagender richting politiepersoneel op te zullen stellen. De meeste burgers geven aan zich niet anders
te zullen gedragen.

38

6

Beeldmateriaal in het proces van opsporing en vervolging

In onderstaande paragrafen besteden we aandacht aan de rol die beeldmateriaal heeft gespeeld in het
proces van opsporing en vervolging. Daartoe hebben wij de projectleiders in de vijf pilotkorpsen
gevraagd te inventariseren in hoeveel zaken camerabeelden een rol hebben gespeeld bij de opsporing
en vervolging van verdachten. Zij hebben negentien zaken aangeleverd. Zestien van deze negentien
zaken zijn ‘uitgelopen’ in telefonische interviews. Daarnaast hebben wij ervaringsdeskundigen in de
onder hen uitgezette vragenlijst zelf gevraagd of beelden die zij gefilmd hebben rondom opsporing en
vervolging gebruikt zijn. In totaal hebben 58 respondenten hierop bevestigend geantwoord.
Respondenten die aangaven benaderd te willen worden voor extra informatie (n=29), hebben wij een
vragenlijst voorgelegd. Vier respondenten hebben deze vragenlijst ingevuld geretourneerd.22
Belangrijk om te vermelden is dat het aantal aangeleverde zaken onvoldoende is om een hard oordeel
te kunnen vellen over het nut van beeldmateriaal van de bodycam en de camera-auto in het proces van
opsporing en vervolging.
6.1

Camerabeelden in het proces van opsporing en vervolging

Het is lastig om precies vast te stellen in hoeveel strafrechtelijke onderzoeken sinds de start van de
pilot in de vijf regio’s beeldmateriaal van de bodycam of de camera-auto een rol heeft gespeeld. In
totaal hebben 58 politiefunctionarissen in het vragenlijstonderzoek aangegeven dat beeldmateriaal is
gebruikt in het proces van opsporing en vervolging en daarnaast hebben projectleiders negentien zaken
aangedragen.
In totaal hebben we van 25 zaken, 13 bodycam- en 12 camera-autozaken, informatie ontvangen.
Daarbij gaan we uit van onderrapportage omdat er mogelijk meer zaken in de vijf regio’s hebben
gespeeld.23 In de volgende alinea’s gaan we in op de achtergronden van zaken waarbij beelden van de
bodycam of de camera-auto een rol hebben gespeeld in het proces van opsporing.
6.1.1

Beelden van de bodycam

De bodycam is nadrukkelijk in het nieuws gekomen nadat politiebeelden van de rellen in Hoek van
Holland de media bereikten. Net als andere camerabeelden - die onder andere op YouTube verschenen
- zijn deze beelden door de recherche veiliggesteld en ingezet om de identiteit van relschoppers te
achterhalen. Concreet hebben de met de bodycam gefilmde beelden tijdens de rellen in Hoek van
Holland geleid tot de aanhouding en identificatie van vijf verdachten. In een andere zaak blijken de
beelden van de bodycam indirect bij te dragen aan de opsporing van een verdachte. Videobeelden van
twee personen met capuchon/pet en zonder hoofdbedekking zijn tot foto’s bewerkt en worden
gepresenteerd in een persoonsgerichte briefing. Deze briefing is later bekeken door agenten van een
ander team, die de gefilmde persoon herkennen als verdachte van een pintransactie met een gestolen
bankpas.
Tevens heeft het tonen van beeldmateriaal meermaals geleid tot de veroordeling van een verdachte,
onder andere met betrekking tot auto-inbraak en poging tot zware mishandeling. In laatstgenoemde
zaak heeft de verdachte tijdens de Oud & Nieuw opzettelijk een vuurwerkpijl in de richting van
agenten afgeschoten.

22

. Zie bijlage 6 voor de vragenlijst die aan deze ervaringsdeskundigen is voorgelegd.
. Vanwege respondenten die hebben gereageerd op dezelfde zaak is het niet mogelijk om een maximum aantal zaken te
rapporteren.
23

39

Intermezzo – De rol van camerabeelden in de rechtszaal
Een 22-jarige man uit Zoetermeer is voor de supersnelrechter verschenen op verdenking van poging tot zware mishandeling
van twee agenten. De man vuurt in Benthuizen vuurpijlen af in de richting van een groep mensen en een paar agenten.
Wanneer twee bikers in de richting van de verdachte fietsen, vuurt hij een pijl in hun richting af. Hierbij vliegt de pijl
rakelings langs het hoofd van een van de agenten. Eén van hen heeft een camera op zijn helm en de camerabeelden worden
getoond in de rechtszaal. De verdachte ontkent expres op de agenten te hebben geschoten, maar de rechter acht hem schuldig
aan poging tot zware mishandeling. De officier van justitie eist vier maanden gevangenisstraf waarvan twee maanden
voorwaardelijk en huisarrest tijdens de volgende jaarwisseling. De rechter legt deze straf op. Daarnaast moet de
Zoetermeerder aan beide agenten een schadevergoeding van 250 euro betalen. (Bron: www.uwhuisveilig.nl)

Een respondent geeft aan dat beelden die hij met de bodycam heeft gemaakt, in meerdere gevallen zijn
gebruikt in het proces van opsporing en vervolging. Het betreft daarbij a) belediging en verzet bij
aanhouding en b) een bekeuringsituatie die uitloopt op mishandeling en belediging. Opvallend aan
deze zaken is dat de verdachten gewezen zijn op het feit dat de camera aanstaat. Bij beide zaken lijkt
alcohol in het spel en maakt de verdachte deel uit van een grotere groep personen.
Intermezzo – Het gedrag van dronken personen en personen die zich in groepen bevinden
In een gesprek met enkele ervaringsdeskundigen tijdens het meelopen van een dienst blijkt dat zij vooral repressie
(vervolging) en preventie als voornaamste doel van de camera beschouwen. Tevens zijn zij van mening dat preventie niet
altijd mogelijk zal zijn. Boze en dronken dan wel gedrogeerde (cocaïne) burgers merken de camera niet op en zullen
vermoedelijk niet eerder inbinden. Tevens twijfelen zij eraan of door middel van de camera het gedrag van groepen personen
beheerst kan worden. Binnen een groep zullen mensen zich immers toch nog betrekkelijk anoniem voelen en eerder geneigd
zijn heibel te trappen.

In meerdere zaken lijkt het beeldmateriaal een beperkte of geen rol te spelen. Dit blijkt onder meer een
gevolg van het feit dat bruikbaar beeldmateriaal ontbreekt - het incident is reeds gepasseerd wanneer
de camera wordt aangezet - en het OM de beelden in de rechtszitting achterwege laat daar er reeds
voldoende bewijs is; de verdachte is dan ook veroordeeld. In één geval is onduidelijk of
beeldmateriaal nog gebruikt zal worden: de verdachten zijn reeds met naam en toenaam bij de politie
bekend. Wel zijn de beelden veilig gesteld.
In totaal hebben wij zicht gekregen op de achtergronden van dertien zaken waarbij camerabeelden van
de bodycam een rol hebben gespeeld. Het type delicten in deze zaken varieert, maar heeft vooral
betrekking op geweldsdelicten zoals wederspannigheid (n=3) en hevig verzet bij arrestatie (n=1) dan
wel openlijke geweldpleging (n=2) en (poging tot zware) mishandeling (n=3). Eenmaal is sprake van
baldadigheid en van bedreiging; belediging en vermogensdelicten worden beiden tweemaal op beeld
vastgelegd.24
6.1.2

Beelden van de camera-auto

Uit de door projectleiders en ervaringsdeskundigen aangeleverde zaken blijkt dat beelden van de
camera-auto in verschillende situaties zijn veiliggesteld. In de eerste plaats wordt beeldmateriaal van
de camera-auto blijkens de input van projectleiders en ervaringsdeskundigen gebruikt om de situatie
rond een plaats delict te tonen. Doel van het vastleggen van de plaats delict is om getuigen (achteraf)
nog te kunnen identificeren, om collega’s van de recherche in de gelegenheid te stellen een beeld van
de plaats delict te vormen en om - in geval van een opsporingsonderzoek - de situatie goed te kunnen
reconstrueren.25 Het laatste was onder andere rondom een zelfdoding het geval: het was aanvankelijk
onduidelijk of een zaak als zelfdoding aangemerkt kon worden. Toen dit eenmaal duidelijk was, zijn
de beelden niet verder gebruikt.

24

. In twee zaken is sprake van twee delicten, waardoor het totaal aantal delicten niet gelijk is aan het aantal zaken; het aantal
met de camera opgenomen delicten bedraagt in totaal vijftien.
25
. Ook in hoofdstuk twee is geconstateerd dat beelden van de camera-auto (ICCS) onder andere behulpzaam kunnen zijn bij
het bepalen van het sfeerbeeld op een plaats delict.

40

Camerabeelden zijn wel gebruikt bij het verklaren van een verkeersongeval, waarbij een vrachtwagen
de hoek om gaat, overhelt en omvalt. In dit geval hebben beelden een rol gespeeld bij het onderzoek
van de verkeersongevallendienst. Deze beelden hebben - in combinatie met technisch onderzoek aan
het voertuig - aangetoond dat de ophanging niet correct en het voertuig overbeladen is.
Daarnaast zijn beelden veiliggesteld voor nader onderzoek wanneer verdachten op heterdaad worden
betrapt. Dit is onder andere gebeurd ter zake belediging (de verdachte beledigt de politieagenten door
een middelvinger naar hen op te steken), vernieling van een dienstvoertuig en rijden onder invloed. In
het laatste geval is beeldmateriaal veiliggesteld om de verdachte - nadat deze tegen een boom tot
stilstand is gekomen - gedurende achttien minuten uit te laten tieren. De beelden bieden ondersteunend
bewijs en zijn zoals de respondent het zegt ‘met geen pen te beschrijven’. Eenmaal zijn de beelden van
de camera-auto in beslag genomen door de Rijksrecherche. Het betreft hier een zaak waarbij agenten
een vuurwapen gebruiken en er een dodelijk slachtoffer valt.
In totaal hebben wij zicht gekregen op de achtergronden van twaalf zaken waarbij camerabeelden van
de camera-auto een rol hebben gespeeld. Het type zaken varieert, maar heeft vooral betrekking op
acties rondom de plaats delict (n=5). Tevens heeft de camera-auto een aantal maal (n=3) een
belediging op beeld vastgelegd. In een enkel geval wordt een diefstal (n=1), een vernieling (n=1), een
verkeersongeluk (n=1) of bewijs ten aanzien van rijden onder invloed (n=1) met de camera
opgenomen.
6.2

Bruikbaarheid van beeldmateriaal

Uit de vorige paragraaf wordt duidelijk dat het beeldmateriaal van de bodycam en de camera-auto
heeft bijgedragen aan de veroordeling van verdachten, maar ook dat beeldmateriaal in een zitting
achterwege blijft of wordt gebruikt om een sfeerbeeld van het plaats delict te geven. Tevens is
beeldmateriaal in een aantal gevallen niet gebruikt in het proces van opsporing en vervolging, onder
andere vanwege de beperkte bruikbaarheid daarvan.
Alle negentien zaken die door de projectleiders zijn aangeleverd, lenen zich voor een verdieping door
middel van telefonische interviews met vertegenwoordigers van de recherche.26 In totaal hebben wij
zestien zaken (63%) verder verdiept. Het betreft hier tien zaken waarbij beeldmateriaal is opgenomen
met de camera-auto; bij zes zaken hebben beelden van de bodycam een rol gespeeld.
6.2.1

Beelden van de bodycam

Beelden van de bodycam zijn onder andere gebruikt in het proces van opsporing en vervolging van
verdachten. Beelden zijn in één geval via de Rijksrecherche bij de recherche terechtgekomen, in een
ander geval is het veiligstellen van de beelden in gang gezet door een daartoe aangewezen coördinator.
Tevens is in een regiokorps een centraal aanleverpunt gerealiseerd, waar beelden worden veiliggesteld.
Deze werkwijze wordt - in verband met de (reis)tijd die dit proces in beslag neemt - niet door iedereen
positief gewaardeerd. In twee van de zes uitgelopen zaken waarbij de bodycam betrokken is, zijn de
beelden gebruikt door de Officier van Justitie (OvJ) en ter terechtzitting vertoond. In beide zaken zijn
de gedragingen van betrokkenen goed waarneembaar.

26

. Zie voor de vragenlijst bijlage 6.

41

Volgens een respondent van de recherche moet de kwaliteit van het beeldmateriaal vooral bekeken
worden vanuit het doel dat men met de beelden nastreeft. Wanneer beelden voor de opsporing worden
gebruikt (herkenning en vastleggen van strafbare feiten), is mogelijk sprake van een andere insteek
dan wanneer de camera vanuit een openbare ordeperspectief wordt ingezet. In dat geval is volgens
deze respondent de beeldkwaliteit van minder groot belang. Een andere respondent geeft ook aan dat
de beeld- en eventueel geluidskwaliteit niet van doorslaggevend belang hoeft te zijn. Door hem wordt
geconstateerd dat ook de gebruiksvriendelijkheid en het draaggemak van de bodycam zeer belangrijk
zijn. Immers, wanneer de camera door een gebrekkige gebruiksvriendelijkheid en slecht draaggemak
nauwelijks gedragen wordt, zal de camera weinig gebruikt worden en krijgt de recherche derhalve ook
weinig zaken aangeleverd. Wanneer een betere draagbaarheid en verbeterd gebruiksgemak leiden tot
een suboptimale kwaliteit van beeld en geluid, moet dit volgens deze respondent dan mogelijk voor
lief worden genomen.
Intermezzo – Het herkennen van verdachten aan de hand van beeldmateriaal
Het herkennen van verdachten is gelet op de kwaliteit van de beelden lastig. Niet alleen is het donker en beweegt de camera
veel, het beeldmateriaal moet bovendien bewerkt worden door de digitale recherche. Dit komt omdat het beeldmateriaal is
gefilmd vanaf de schouder, waardoor de hoek van de beelden 45 graden gedraaid moet worden. De herkenning van
verdachten is niet alleen gebaseerd op gezichtsherkenning, maar onder andere ook op kleding. Het stapelen van
beeldmateriaal van verschillende bronnen (YouTube en ander beeldmateriaal) blijkt daarbij een goede strategie (Bron:
interview met een respondent van de recherche).

De bruikbaarheid van het beeldmateriaal in de opsporing kan mogelijk verbeterd worden door de
kwaliteit van de camera’s zelf te verbeteren (wanneer in het donker of op grotere afstand wordt
opgenomen) en door goed na te denken over de bevestigingsplaats van de camera. Deze moet
overzicht bieden, maar er ook voor zorgen dat beelden stabiel genoeg zijn om later
persoonsherkenningen op te kunnen baseren. Respondenten zijn het onderling niet eens over de plek
waar de camera het best bevestigd kan worden: de een pleit voor de schouder vanwege het stabiele
beeld dat dit oplevert in vergelijking met het dragen van de camera op het hoofd, de ander geeft juist
de voorkeur aan het overzicht dat het dragen van de camera op het hoofd met zich meebrengt en neemt
het instabielere beeld voor lief. Volgens een respondent kan het instabiele beeld bovendien worden
voorkomen door één persoon met de bodycam overzicht over een situatie te laten houden. Nadeel
daarvan is dan wel dat het lijkt alsof deze persoon passief is in vergelijking met andere collega’s.
Een laatste suggestie van een respondent betreft het ten volle benutten van geluidsmateriaal, wanneer
de bodycam over deze functie beschikt. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het roepen van
signalementen en gedragingen van personen, het noemen van feitelijke omstandigheden en het noemen
van feitelijke zaken. Dit kan volgens deze respondent achteraf - wanneer de beelden bestudeerd
worden - cruciaal zijn.
6.2.2

Beelden van de camera-auto

Uit de interviews en informatie van de vragenlijsten komt naar voren dat de korpsen een verschillende
werkwijze hanteren voor wat betreft de manier waarop met het veiligstellen van beelden wordt
omgegaan. In het ene korps dragen politiefunctionarissen zelf zorg voor het veiligstellen van de
beelden, terwijl in het andere korps alleen de Chef van Dienst geautoriseerd is de harde schijf uit de
camera-auto te halen. Het veiligstellen van de beelden gebeurt vervolgens door een daartoe
aangewezen afdeling.
Bij een derde regiokorps dat betrokken is bij de pilot zijn - in ieder geval bij één wijkteam - twee
personen geautoriseerd om de beelden veilig te stellen en uit te lezen. De beelden worden in dit geval
veiliggesteld op verzoek van de politiefunctionaris of op verzoek van diens leidinggevende. Beelden
worden in dit regiokorps vervolgens alleen op verzoek van de OvJ ook op de terechtzitting getoond.
42

De opsporingsindicatie die de recherche aan een zaak geeft, lijkt af te hangen van de specifieke zaak
waarvoor beeldmateriaal is veiliggesteld. Dit kan het opsporen van getuigen, het reconstrueren van een
plaats delict maar ook het proces van opsporing en vervolging zijn (bijvoorbeeld ter zake belediging).
Indien nodig worden ook wijkagenten of agenten van andere teams bij het onderzoek betrokken,
doordat ook zij de beelden te zien krijgen.
Intermezzo – Het herkennen van verdachten aan de hand van beeldmateriaal
Tijdens een reguliere surveillance wordt een jongen op een scooter aangesproken. Deze gaat er vandoor en wordt achtervolgd
door de camera-auto. Wanneer hij onderuit gaat met de scooter, rent hij een portiek in waar hij zich ontdoet van zijn jas en
pet. Op de beelden is duidelijk te zien welk portiek de verdachte in rent, zodat achteraf precies kon worden vastgesteld waar
de verdachte zich van zijn kleding ontdaan had. Deze beelden zijn veiliggesteld en de verdachte heeft inmiddels bekend. In
de schuur van de verdachte zijn bovendien nog eens vier gestolen scooters teruggevonden.

Het belangrijkste punt om de bruikbaarheid van de beelden in het proces van opsporing en vervolging
te verbeteren, is volgens een respondent een verbetering in de communicatie. Deze respondent stelt dat
wanneer de camera-auto meer gemeengoed wordt, het middel meer aanvaard wordt en meer als middel
zal worden ingezet. Deze ‘gewenning’ ontbreekt volgens een respondent (vooralsnog) bij sommige
wijkteams, waardoor de camera-auto nog in te weinig situaties wordt ingezet. In een gesprek met een
andere respondent komt naar voren dat de recherche aangeeft tevreden te zijn over de beeldkwaliteit
en het geluid, maar dat gebruikers van de camera-auto moeten leren om dichterbij de plaats delict te
staan. Dit leidt tot kwalitatief betere beelden en bovendien is het op deze wijze ook goed mogelijk
geluid op te nemen.
6.3

Resumé

Camerabeelden van de bodycam en de camera-auto hebben tot op heden in minimaal 25 zaken een rol
gespeeld in het proces van opsporing en vervolging. Beelden van de bodycam zijn ingezet in het
proces van opsporing en vervolging en hebben in een aantal gevallen (in grote mate) een bijdrage
geleverd in het proces van opsporing en vervolging. Beelden van de camera-auto zijn niet alleen
gebruikt in het proces van opsporing en vervolging, maar zijn tevens gebruikt om de situatie rond een
plaats delict te tonen c.q. te kunnen reconstrueren.
De bruikbaarheid van beelden van de bodycam ten behoeve van de opsporing kan mogelijk verbeterd
worden door meer aandacht te besteden aan de kwaliteit van de camera zelf en de bevestigingspositie
van de camera. Deze moet een stabiel beeld geven. Daarbij moet worden opgemerkt dat dit wellicht
anders ligt wanneer de camera niet voor de opsporing, maar voor het handhaven van de openbare orde
wordt ingezet. Daarnaast kan de geluidsopnamefunctie van de bodycam mogelijk een rol spelen in het
proces van opsporing en vervolging, wanneer gebruikers feitelijke omstandigheden en zaken tijdens
het opnemen nadrukkelijk benoemen. De bruikbaarheid van beelden van de camera-auto in het proces
van opsporing en vervolging kan vooral verbeteren door de camera-auto meer in te zetten: nog niet
iedereen is aan de aanwezigheid van dit middel gewend geraakt. Tevens is het belangrijk dat de
camera-auto indien mogelijk dichter bij de plaats delict wordt ingezet: dit kan betere beelden en
mogelijk ook bruikbaar geluidsmateriaal opleveren.

43

44

7

De balans opgemaakt

Dit laatste hoofdstuk geldt als een samenvatting van de voorgaande hoofdstukken. Achtereenvolgens
passeren in verkorte vorm de aanleiding van het onderzoek, de gehanteerde methoden en technieken,
de onderzoeksvragen en antwoorden en conclusies en aanbevelingen de revue.
7.1

Aanleiding

In februari 2008 melden verschillende media dat de Maastrichtse politie in navolging van de politie in
Groot-Brittannië gebruik zal gaan maken van minicamera’s op de helm. De Maastrichtse politie is
daarmee het eerste korps dat minicamera’s in gebruik neemt. Momenteel wordt in Nederland het
gebruik van minicamera’s binnen de politie uitgebreid. Sinds september 2009 zijn vijf politiekorpsen
(Groningen, Haaglanden, Hollands Midden, Rotterdam Rijnmond en Twente) betrokken bij het
pilotproject ‘Cameratoepassingen in de noodhulp'. De centrale vraag die in onderhavig rapport gesteld
wordt, is wat mobiel cameratoezicht voor de politie oplevert. Om daar uitspraken over te doen, is de
pilot in de vijf politieregio’s geëvalueerd.
7.2

Methoden van onderzoek

In de korpsen Haaglanden, Hollands Midden, Rotterdam Rijnmond en Twente zijn dezelfde methoden
van onderzoek gebruikt. In de politieregio Groningen hebben wij vanwege de unieke live-verbinding
van de bodycam met de meldkamer en het beperkt aantal ervaringsdeskundigen - waardoor geen
betrouwbare uitspraken op kwantitatief niveau gedaan kunnen worden - een casestudy uitgevoerd.
Literatuuronderzoek - Op basis van een literatuurverkenning is geïnventariseerd welke ervaringen men
in het buitenland heeft met soortgelijke vormen van (mobiel) cameratoezicht, wat de resultaten zijn en
hoe burgers en politiefunctionarissen tegenover de inzet van mobiele camera’s staan.
Pilotoriëntatie - Binnen iedere pilot is een dienst meegedraaid. De observaties en informatie uit
gesprekken met respondenten tijdens deze pilotoriëntatie zijn in het onderzoek verwerkt.
Vragenlijstonderzoek - Er zijn vragenlijsten (bodycam en camera-auto) uitgezet onder 456
ervaringsdeskundigen in de regiokorpsen Haaglanden, Hollands Midden, Rotterdam Rijnmond en
Twente. In Groningen is in het kader van de casestudy een verkorte vragenlijst uitgezet. Tot slot is een
korte vragenlijst voorgelegd aan een door Intomart GfK geselecteerd burgerpanel van 500 jongeren
tussen de 15 en 25 jaar oud.
Casus - Per pilotkorps zijn - indien mogelijk - casus nader beschreven als het gaat om de waarde van
het beeldmateriaal in het proces van opsporing en vervolging. De achtergrond van de zaak en de
ervaringen met het beeldmateriaal in de opsporing en rechtsgang staan hierbij centraal.
Het is gebleken dat de procesmatige kant van het opstarten van de pilots in de regio’s van invloed is
geweest op het verloop van het onderzoek. Weinig deelnemende agenten, later dan geplande
operationele inzet, minder ervaringsdeskundigen dan gepland, het tussentijds wisselen van
camerasysteem en het aanpassen van de functionaliteit van een camerasysteem zijn voorbeelden
daarvan. Met deze procesmatige beperkingen is in het onderzoek zoveel mogelijk rekening gehouden.

45

7.3

Onderzoeksvragen en antwoorden

De centrale vraag die in onderhavig rapport gesteld wordt, is wat mobiel cameratoezicht voor de
politie oplevert. Om deze vraag te kunnen beantwoorden, zijn in onderhavig onderzoek een aantal
deelvragen gesteld:
‐
‐
‐

Hoe ervaren agenten het gebruik en de toepassing van de camera?
Wat vindt de burger c.q. het publiek van het gebruik van camera’s door de politie?
In hoeverre wordt beeldmateriaal dat is gegenereerd in het proces van opsporing en vervolging
gebruikt, met welk resultaat en welke ervaringen zijn er?

Deze vragen worden in paragrafen 7.3.2, 7.3.3 en 7.3.4 beantwoord. Allereerst wordt echter ingegaan
op de belangrijkste bevindingen uit de literatuur.
7.3.1

Belangrijkste bevindingen uit de literatuur

De bodycam
De bodycam is een mobiele camera die aan jas, pet of helm kan worden bevestigd. Hoewel in het
buitenland al veel gebruik van de bodycam lijkt te worden gemaakt, ontbreken grondige evaluaties van
dit instrument veelal. Naast het de-escalerende effect en de rol van camerabeelden in het proces van
opsporing en vervolging, leidt de inzet van bodycams tevens tot een tijdsbesparing. Deze
tijdsbesparing wordt onder andere benut door het inzetten van extra surveillance, waarmee de
zichtbaarheid van de politie op straat toeneemt. Ondanks deze voordelen komt uit eerder onderzoek
naar voren dat niet iedereen gebruik maakt van de ter beschikking gestelde bodycams. Sommige
ervaringsdeskundigen blijken - in ieder geval voor hun gevoel - in plaats van minder juist extra tijd
kwijt te zijn, bij anderen ontstond door een kennislacune ten aanzien van de technologie een te hoge
drempel om tot consequent gebruik van de bodycam over te gaan.
Uit eerder onderzoek blijkt het merendeel (90%) van de burgers geen problemen te hebben met de
inzet van de bodycam. Het belangrijkste bezwaar dat burgers hebben, heeft betrekking op mogelijke
schending van de privacy. Tevens willen zij op de hoogte gesteld wanneer zij gefilmd worden. Het is zo blijkt uit eerder onderzoek - belangrijk dat gebruikers van de bodycam ten aanzien van het gebruik
van de camera een adequate training ontvangen. Daarnaast is het van belang dat - voordat de bodycam
kan worden ingezet - het gebruik van de camera en camerabeelden juridisch is vastgelegd,
bijvoorbeeld in protocollen. Tevens moet de camera zelf aan een aantal ‘basiseisen’ voldoen. Deze
eisen hebben onder andere betrekking op de bediening van de camera, de gebruiksvriendelijkheid
(draagbaarheid) en technische aspecten zoals de batterijduur.
De camera-auto
Grondige evaluaties naar camera-auto’s die voorzien zijn van een camera met een bereik van 360
graden ontbreken. Ten aanzien van een ander type camera-auto, waarbij de camera een beperkt bereik
heeft (In Car Camera Systems, ofwel ICCS), zijn evaluaties eveneens mondjesmaat voorhanden. Uit
dit beperkte aantal evaluaties blijkt dat de inzet van de camera-auto de-escalerend zou kunnen werken,
een rol kan spelen in de bewijsvoering en kan helpen bij de sfeerbepaling en het reconstrueren van een
incident (type en ernst agressie). Daarnaast lijkt de inzet van camera-auto’s te leiden tot een
tijdsbesparing, met name in zaken waarin het woord van de burger tegen het woord van de
politiefunctionaris moet worden afgewogen (bijvoorbeeld in het geval van een klacht). Eveneens
wordt opgemerkt dat de camera-auto bijdraagt aan de verdere professionalisering van het korps, mede
doordat beeldmateriaal in de opleiding van agenten ter lering kan worden gebruikt. De inzet van de
46

camera-auto (ICCS) heeft blijkens eerdere evaluaties geen effect op de veiligheidsbeleving. Ook in
een onderzoek naar de effecten van de inzet van camera’s op ambulances, bleek er bij
ambulancemedewerkers geen sprake te zijn van een toegenomen veiligheidsgevoel.
Het feit dat het eigen gedrag op beeldmateriaal wordt vastgelegd, wordt door sommige
ambulancemedewerkers als onprettig ervaren; tevens uiten zij zorgen over de eigen privacy en de
privacy van cliënten. Uit ander onderzoek blijkt dat een deel van de politiefunctionarissen het idee
heeft dat op deze manier het eigen gedrag gemonitord wordt. Dit heeft bij politiepersoneel tot enige
terughoudendheid gezorgd voor wat betreft de acceptatie van ICCS. Het eigen handelen werd door de
aanwezigheid van de camera echter nauwelijks beïnvloed, ook niet wanneer geweld moest worden
aangewend. De meerderheid van de burgers lijkt op basis van eerder onderzoek de inzet van ICCS te
ondersteunen. Wel geven burgers vaak aan op de hoogte te willen worden gesteld wanneer zij gefilmd
worden. Circa de helft van de burgers geeft aan dat zij door de inzet van ICCS hun gedrag in positieve
zin aan zullen passen.
Het is van belang dat bij de planning rond het in gebruik nemen van de camera met alle facetten die
betrekking hebben op het mobiele cameratoezicht rekening wordt gehouden (processen rondom opslag
en bevraging beeldmateriaal, kosten op lange termijn en beleidsmatige zaken). Daarnaast zijn bij alle
betrokkenen bekende richtlijnen voor gebruik en toepassing noodzakelijk. Hieraan kan in een training
aandacht worden besteed. Daarmee neemt ook het draagvlak onder personeel toe. Tevens moet de
camera zelf aan een aantal eisen voldoen, onder andere ten aanzien van de beeld- en geluidskwaliteit
en conflicten tussen hardware en software van de apparatuur (niet correct uitgevoerde installaties,
storingen). Tevens moet op een problematische aanlevering van reserveonderdelen worden
geanticipeerd.
7.3.2

Mening en ervaring van politiepersoneel

De bodycam
Voornamelijk jonge, mannelijke agenten hebben ervaring opgedaan met de bodycam. Opvallend is dat
deze ervaring gering is: gedurende de pilotperiode heeft circa 75 procent van de respondenten naar
eigen inschatting maximaal tien maal een dienst gedraaid met de bodycam. Beperkte beschikbaarheid,
slechte draagbaarheid of een gebrekkige uitleg en instructie zijn hiervoor mogelijke verklaringen. Zo
zijn camera’s vaak en lang defect, worden zij specifiek ingezet, wegen de positieve effecten van de
camera voor een aantal personen niet op tegen de negatieve aspecten (waaronder de draagbaarheid) of
zijn personen pas begonnen met het dragen van de camera nadat men een uitleg en instructie
ontvangen had. Deze uitleg en instructie lijken in sommige gevallen pas laat in de pilotperiode
gegeven te zijn. Wanneer respondenten eenmaal uitleg en instructie hebben gehad, is een groot deel
van de respondenten tevreden met de wijze waarop daaraan vorm en inhoud is gegeven.
Tevens valt op dat een groot deel van de respondenten de camera nog nooit of nauwelijks heeft
aangezet. 18 procent van de respondenten heeft de bodycam tijdens een dienst nog nooit aangezet en
ongeveer eenzelfde deel van de ervaringsdeskundigen geeft aan dit nauwelijks (22%) dan wel soms
(21%) te doen. Daar staat tegenover dat bijna een derde van de respondenten (31%) de camera
regelmatig aanzet en 7 procent dit vaak doet.
Ervaringsdeskundigen zien in hoofdzaak een rol voor de camera in het proces van opsporing en
vervolging of het de-escaleren van een (dreigend) incident. Minder genoemd, wordt het terugdringen
van geweld tegen politieambtenaren. Tevens geeft een aantal respondenten aan dat de camera ook
negatieve effecten heeft: zo kunnen de bodycams agressie oproepen en bemoeilijken zij het contact
47

met de jeugd, die mogelijk veronderstelt dat alles geregistreerd wordt ten behoeve van
opsporingsdoeleinden. Over het technisch functioneren van de camera zijn ervaringsdeskundigen
doorgaans tevreden. Wel geven respondenten die ervaring hebben opgedaan met de bodycam meerdere
verbetersuggesties, onder andere met betrekking tot de draagbaarheid van de camera (gewicht,
omvang, snoeren), technische aspecten (batterijduur) en uitleg en instructie (gebruik van de camera,
protocollen).
De camera-auto
Voornamelijk jonge, mannelijke agenten hebben ervaring opgedaan met de camera-auto. Opvallend is
dat deze ervaring gering is: gedurende de pilotperiode heeft bijna de helft van de respondenten nog
geen tien diensten gewerkt met de camera-auto. Wanneer we kijken naar de verklaringen van
respondenten blijkt de beschikbaarheid van de camera-auto hiervoor een plausibele en belangrijke
verklaring te zijn. Over de uitleg en instructie rondom de camera-auto zijn de respondenten verdeeld.
Een groot deel lijkt deze als goed te beoordelen, anderen geven aan dat de uitleg en instructie van een
matig of slecht niveau waren. Dit is mogelijk een verklaring voor het feit dat circa 90 procent van de
respondenten de camera tijdens een dienst niet of nauwelijks heeft aangezet. Minder dan 5 procent van
de respondenten geeft aan dit regelmatig of vaak te doen. De meeste respondenten zetten de camera
aan bij het aanspreken van jeugdgroepen of tijdens een (dreigend) incident. Daarbij zien zij in
hoofdzaak een rol voor de camera rondom opsporing en het de-escaleren van een (dreigend) incident.
Mogelijk negatieve effecten van het surveilleren met de camera-auto zijn volgens
ervaringsdeskundigen het oproepen van agressie en het bemoeilijken van contact met de jeugd, die
wegvlucht vanuit de veronderstelling dat alles geregistreerd wordt ten behoeve van
opsporingsdoeleinden. Tot slot zou politiepersoneel zich mogelijk geremd kunnen voelen omdat zij
het idee hebben ‘bekeken’ te worden. De respondenten zijn doorgaans tevreden over het technisch
functioneren van de camera. Wel noemen zij meerdere verbeterpunten. Deze hebben onder andere
betrekking op technische aspecten (de overdracht van beelden van de auto naar de computer,
beeldkwaliteit) en het gebruiksgemak (bediening, omvang van de camera, storing op andere
apparatuur).
7.3.3

Mening van de burger

De bodycam
In Rotterdam zijn in totaal 281 burgers van 15 t/m 25 jaar oud ondervraagd over hun mening met
betrekking tot de bodycam. Uit dit onderzoek blijkt dat circa de helft van de respondenten bekend is
met het feit dat de politie gebruikmaakt van bodycams. Meer dan 95 procent van de respondenten
vindt dit een goed initiatief. Zij zien daarbij vooral een rol voor de bodycam in de bewijsvoering en het
verbeteren van de veiligheid op straat. Een groot deel van de respondenten kan geen enkel bezwaar
noemen met betrekking tot de inzet van de bodycam, ongeveer de helft van de respondenten geeft aan
dat (mogelijk) de privacy van burgers geschonden wordt. De meeste burgers geven aan dat zij zich niet
anders zullen gedragen door de inzet van de bodycam. 9 procent van de respondenten geeft aan zich
rustiger te zullen gedragen richting politiepersoneel en vrijwel geen enkele burger geeft aan zich
uitdagender op te zullen stellen.

48

De camera-auto
In Den Haag is in totaal aan 219 burgers van 15 t/m 25 jaar oud gevraagd naar hun mening over de
camera-auto. Uit het onderzoek blijkt dat circa de helft van de burgers van 15 t/m 25 jaar oud bekend
is met het feit dat de politie rondrijdt met een camera-auto. Het draagvlak voor het inzetten van de
camera-auto is groot: meer dan 95 procent van de respondenten geeft aan het inzetten van de cameraauto een goed initiatief te vinden. Burgers zien daarbij vooral een rol voor de camera-auto in de
bewijsvoering en rondom de opsporing. Hoewel een groot deel van de burgers geen enkel bezwaar
heeft tegen de inzet van camera-auto’s, noemt bijna de helft van de respondenten als (mogelijk)
bezwaar de schending van de privacy. Ongeveer één op de tien burgers geeft aan zich rustiger te zullen
gedragen, terwijl een klein aantal burgers (ongeveer 5%) aangeeft zich uitdagender richting agenten te
zullen gedragen. Het betreft dan voornamelijk jongens in de leeftijd van 15 t/m 18 jaar oud. Het
merendeel van de burgers lijkt zich door inzet van de camera-auto’s niet anders tegen politiepersoneel
op te stellen dan hij al deed.
7.3.4

Camerabeelden in het proces van opsporing en vervolging

Het is lastig om precies vast te stellen in hoeveel strafrechtelijke onderzoeken sinds de start van de vijf
pilots beeldmateriaal van de bodycam of de camera-auto een rol heeft gespeeld. In totaal hebben 58
politiefunctionarissen in het vragenlijstonderzoek aangegeven dat beeldmateriaal is gebruikt in het
proces van opsporing en vervolging en daarnaast hebben projectleiders negentien zaken aangedragen.
In totaal hebben we over 25 zaken informatie ontvangen over camerabeelden die zijn gefilmd met een
bodycam dan wel de camera-auto.
Wij hebben zicht gekregen op de achtergrond van dertien zaken waarbij beelden van de bodycam een
rol hebben gespeeld. Het type delict varieert, maar heeft vooral betrekking op geweldsdelicten,
waaronder bedreiging en wederspannigheid. Belediging en vermogensdelicten zijn beiden tweemaal
op beeld vastgelegd. Tevens hebben we zicht gekregen op de achtergrond van twaalf zaken waarbij
camerabeelden van de camera-auto een rol gespeeld. Ook hier varieert het type delict: zo is een aantal
maal een belediging op beeld vastgelegd, maar zijn ook diefstal, vernieling, een verkeersongeluk en
rijden onder invloed met de camera opgenomen.
In totaal zijn zestien zaken waarin beeldmateriaal een belangrijke bijdrage heeft geleverd, verdiept om
meer zicht te krijgen op de bruikbaarheid van het beeldmateriaal in het proces van opsporing en
vervolging. Beeldmateriaal is in tien zaken afkomstig van een camera-auto en in zes gevallen van de
bodycam.
Over deze zaken is met betrekking tot de camera-auto het volgende te zeggen. Er is sprake van
verschillen tussen de korpsen in procedures rondom het veiligstellen van beelden. In het ene korps
lijken agenten dit zelf te mogen doen, in andere korpsen is een coördinator aangesteld of heeft enkel
één persoon (de chef van dienst) de mogelijkheid de harde schijf uit de auto halen. Beeldmateriaal
wordt gebruikt voor het opsporen van getuigen, alsook het reconstrueren van een plaats delict of het
leveren van een bijdrage in het proces van opsporing en vervolging. Gewenning met het middel
ontbreekt nog, waardoor de camera-auto nog niet vaak genoeg wordt ingezet. Daarnaast moeten
gebruikers - wanneer dit mogelijk is - dichter bij de plaats delict proberen te komen, om de
bruikbaarheid van beeld- en audiomateriaal in de opsporing te verbeteren.

49

Ook beelden van de bodycam komen op verschillende wijze bij de recherche terecht. In één geval is
dit via de Rijksrecherche gegaan, in andere gevallen zijn de beelden veiliggesteld door een daartoe
aangewezen coördinator of zijn de beelden bij een centraal aanleverpunt aangebracht en veiliggesteld.
Laatstgenoemde werkwijze wordt niet door iedereen - in verband met de (reis)tijd die dit proces in
beslag neemt - positief beoordeeld
De bruikbaarheid van het beeldmateriaal van de bodycam in het proces van opsporing en vervolging
kan mogelijk verbeterd worden door de kwaliteit van de camera’s zelf te verbeteren en deze op een
goede plek, die overzicht biedt en stabiel beeld levert, te bevestigen. Respondenten zijn het onderling
niet eens over welke plek dat zou moeten zijn. Daarnaast kan de bruikbaarheid van het beeldmateriaal
worden verbeterd door ook het geluid dat de bodycam opneemt ten volle te benutten. Zo zouden
gebruikers bijvoorbeeld feitelijke omstandigheden en zaken kunnen noemen terwijl de camera filmt.
7.4

Synthese literatuur en onderzoeksbevindingen

In deze paragraaf zetten we de bevindingen uit de literatuur naast de onderzoekbevindingen. Daarbij
geldt de literatuur als leidraad: in hoeverre worden de bevindingen uit de literatuur bevestigd dan wel
ontkend? Vanuit de literatuur zijn de volgende effecten van beide camerasystemen benoemd:
De bodycam
Uit eerder onderzoek blijkt geen causaal verband tussen de inzet van bodycams en een afname van
geweldsincidenten, hoewel gedurende de inzet van de bodycam het aantal geweldsincidenten wel een
afname vertoont. In ons onderzoek zijn politiecijfers niet meegenomen (zie paragraaf 1.3). Derhalve
kunnen wij op dit punt geen uitspraak doen.
Uit de literatuur komt tevens naar voren dat de bodycam een de-escalerend effect heeft in bedreigende
situaties. Dit horen wij ook terug tijdens (korte) informele interviews met politiepersoneel; uit het
vragenlijstonderzoek blijkt dat circa een derde van de respondenten in hoofdzaak een rol ziet voor de
bodycam bij het de-escaleren van situaties. Ook blijkt uit eerder onderzoek dat jongeren minder
baldadig gedrag vertonen wanneer zij weten dat zij gefilmd worden. Een aantal ervaringsdeskundigen
geeft aan dat jongeren vrezen hun anonimiteit te verliezen en zich - door bijvoorbeeld een capuchon
over het hoofd te trekken - onherkenbaar proberen te maken wanneer zij merken dat zij gefilmd
worden en wegrennen. Op deze bevinding komen wij in paragraaf 7.5 terug.
Ervaringsdeskundigen spreken de verwachting uit dat de bodycam in het proces van opsporing en
vervolging een belangrijke rol kan spelen. Uit eerder onderzoek blijkt dat beeldmateriaal helpt in de
bewijsvoering en dat verdachten eerder schuld bekennen door aanwezigheid van beeldmateriaal. Uit
de zaken die wij verdiept hebben, blijkt dat beeldmateriaal in een aantal gevallen geholpen heeft bij de
bewijsvoering. Of door de inzet van de beelden ook daadwerkelijk eerder schuld bekend is, kunnen we
niet zeggen. Het aantal ons bekende zaken waarbij beeldmateriaal van de bodycam een rol heeft
gespeeld in het proces van opsporing en vervolging, is daarvoor te beperkt.
Uit eerder onderzoek komt naar voren dat de camera niet door iedereen gebruikt wordt, onder andere
omdat het gebrek aan technische kennis een (te) hoge drempel vormt om tot consequent gebruik van
de camera over te gaan. Dit aspect zien wij ook in ons onderzoek terug: meerdere
ervaringsdeskundigen geven aan de camera op de plank te laten liggen - of geven aan te weten dat
collega’s dit doen - omdat men nog geen uitleg en instructie heeft ontvangen of niet weet hoe de
camera bediend moet worden.

50

De camera-auto
Uit eerder onderzoek naar een ander type camerasysteem op de auto, ICCS, blijkt dat bijna de helft
van het politiepersoneel merkt dat het agressieve gedrag van burgers afneemt; daarnaast geven zij aan
dat het beeldmateriaal helpt in de bewijsvoering. In onderhavig onderzoek blijkt dat
ervaringsdeskundigen in hoofdzaak een rol zien voor de camera-auto in het proces van opsporing en
vervolging. Zij spreken daarbij de verwachting uit dat het gefilmde beeldmateriaal een belangrijke
bijdrage kan leveren in de bewijsvoering. In een aantal verdiepte zaken komt dit aspect ook naar
voren. Het aantal bij ons bekende zaken is echter ontoereikend om op dit aspect harde uitspraken te
doen.
Het veiligheidsgevoel neemt - zo wordt in eerder onderzoek geconstateerd - bij een derde van het
politiepersoneel toe wanneer zij een dienst draaien met ICCS, bij circa twee derde van het
politiepersoneel is dit niet het geval. Van een toename in het veiligheidsgevoel lijkt in het geval van
onderhavig onderzoek rond de camera-auto eveneens geen sprake te zijn. Wel geeft een aantal
respondenten aan het een fijn en prettig gevoel te vinden dat er meegekeken wordt in het geval van een
incident. Eveneens geeft een meerderheid van de respondenten in het vragenlijstonderzoek aan dat de
aanwezigheid van de camera-auto geen invloed heeft op het eigen handelen. Dit is in lijn met eerder
onderzoek, waaruit blijkt dat 70 procent van de politiefunctionarissen aangeeft dat ICCS geen invloed
heeft op het uitvoeren van de taken.
Het draagvlak onder burgers is hoog, zo blijkt uit het door ons uitgevoerde burgeronderzoek. Een
dergelijk onderzoeksresultaat komt tevens uit eerder onderzoek naar voren; meer dan 90 procent geeft
aan positief te staan tegenover de inzet van ICCS. Belangrijk is volgens burgers wel dat de cameraauto niet wordt ingezet om kleine overtredingen te kunnen bestraffen. Dergelijke en andere
kanttekeningen zien we ook in de literatuur terug. Zo geeft 71 procent van de burgers in eerder
onderzoek aan dat zij op de hoogte gesteld wil worden van het gebruik van ICCS.
Iets meer dan de helft van de burgers (51%) geeft in eerder onderzoek aan het gedrag aan te passen.
Een dergelijk cijfer zien wij in ons onderzoek niet terug: bijna 80 procent van de burgers geeft aan het
gedrag richting politiepersoneel niet aan te zullen passen.
7.5

Conclusies en aanbevelingen

Uit het onderzoek blijkt dat zowel ervaringsdeskundigen als burgers positief staan tegenover de
invoering van bodycams en camera-auto’s. Er is, kortom, zowel binnen de interne organisatie als in de
maatschappij in zijn algemeenheid sprake van veel draagvlak voor het inzetten van mobiel
cameratoezicht (bodycams en camera-auto’s). De burger ziet met name een meerwaarde in de
bodycam en de camera-auto ten aanzien van het proces van opsporing en vervolging. Een groot deel
van de politiefunctionarissen vindt eveneens dat de camera in hoofdzaak op dit terrein een belangrijke
rol vervult en in mindere mate wordt het de-escalerende effect van de camera genoemd. Het
voorkomen van geweld tegen politiefunctionarissen wordt door relatief weinig respondenten genoemd.
Verder moeten we constateren dat het draagvlak voor het type camera’s dat in de korpsen is ingezet,
niet altijd hoog is. De camera’s kennen gedurende de pilot technische problemen en defecten die
bovendien vaak niet op korte termijn lijken te worden opgelost, wat van invloed is op het draagvlak
voor de in gebruik genomen camera’s. Ook de draagbaarheid van de bodycam en het geven van uitleg
en instructie spelen ten aanzien van het draagvlak een belangrijke rol. Het feit dat veel respondenten
de draagbaarheid van de camera negatief beoordelen (de bodycam is te groot, heeft te veel snoeren, is
lastig te bevestigen en/of te zwaar) en het feit dat circa een derde van de respondenten de uitleg en
51

instructie rondom de bodycam en de camera-auto als matig of slecht beoordeelt, moeten dan ook als
gemiste kansen worden beschouwd. Uit de reacties van respondenten - en ook uit eigen observaties blijkt dat een aantal typen camera’s bovendien niet voldoet aan alle in eerder onderzoek geformuleerde
‘basiseisen’.
Onder andere de genoemde problemen rondom het technisch functioneren, het oplossen van defecten,
de draagbaarheid en de gang van zaken rondom de uitleg en instructie hebben effect gehad op de
beschikbaarheid van de bodycams en op het draagvlak voor de in gebruik genomen typen camera’s.
De beschikbaarheid van de bodycam is in sommige korpsen verder beperkt doordat de camera zeer
gericht is ingezet (bijvoorbeeld alleen rondom een evenement of Oud & Nieuw). Daarmee zijn de
beschikbaarheid van en het draagvlak voor de bodycam negatief van invloed geweest op de mate
waarin politiepersoneel ervaring op heeft kunnen doen met de camera. De ervaring met de bodycams
in de verschillende korpsen moet dan ook grotendeels als beperkt worden aangeduid. Dit laatste punt
is ook van toepassing op de camera-auto’s: een groot deel van de respondenten blijkt minder dan tien
diensten met de camera-auto gewerkt te hebben. Daaraan lijkt vooral de beperkte beschikbaarheid van
de camera-auto (roulatie tussen districten, technische defecten, aanlevering camera-auto’s) ten
grondslag te liggen.
De beperkte ervaring van ervaringsdeskundigen met de camera’s (zowel de bodycams als de cameraauto’s) en de procesmatige obstakels zijn van invloed geweest op het onderzoek. Mede daardoor is het
tegengaan van geweld tegen politieambtenaren in de pilots nog onvoldoende gebleken. Het geheel
overziend, moet worden gesteld dat het nog te vroeg is om tot landelijke invoering van de bodycams
en camera-auto’s over te gaan. Niettemin wijst het onderzoek uit dat mobiel cameratoezicht in ieder
geval bij kan dragen in de opsporing. Met name op specifieke terreinen (bijvoorbeeld in
uitgaansgebieden) heeft het onderzoek, maar ook praktijkervaringen zoals de rellen in Hoek van
Holland, uitgewezen dat het systeem het politiewerk ondersteunt.
Het is niet ondenkbaar dat mede door de casus ‘Hoek van Holland’ politiepersoneel in hoofdzaak een
rol ziet voor mobiel cameratoezicht in het proces van opsporing en vervolging; door deze beelden was
men in de gelegenheid om intensief door te rechercheren en verdachten aan te houden. Beelden zijn in
rechtszaken gebruikt. Reductie van geweld tegen politieambtenaren benoemen ervaringsdeskundigen
in (veel) mindere mate. Wel is het met deze constatering in het achterhoofd belangrijk de primaire
doelstelling van de inzet van mobiel cameratoezicht – een reductie van geweld tegen politiepersoneel
– helder te communiceren richting de korpsen wanneer men deze doelstelling als primair uitgangspunt
voor de inzet van mobiel cameratoezicht blijft hanteren.
De geformuleerde doelstelling in ogenschouw nemend is het tevens van belang om te kijken naar de
doelgroep (bijvoorbeeld bikers en surveillanten in de noodhulp) die met het mobiel cameratoezicht
moet gaan werken. Uit de onderzochte cases blijkt dat met de bodycam een aantal geweldsdelicten is
opgenomen, voor de camera-auto geldt dit niet. Daarnaast moet beter worden nagedacht over het type
camera waarmee politiepersoneel wordt uitgerust en de minimale vereisten waaraan een camera moet
voldoen. Tot slot moet beter worden nagedacht over de setting c.q. context waarin mobiel
cameratoezicht wordt ingezet en of de inzet van mobiel cameratoezicht toegevoegde waarde heeft. Zo
blijken ervaringsdeskundigen de meerwaarde van de bodycam niet te zien als er ook vaste camera’s
zijn waarmee de meldkamer live mee kan kijken. Daarentegen beschouwen ervaringsdeskundigen van
de camera-auto het live meekijken door de meldkamer doorgaans als positief; kennelijk leven er
verschillen over de meerwaarde van de meldkamer. Participatie van de meldkamer is echter niet altijd
gegarandeerd: in het geval van een spoedeisende melding, is het niet vanzelfsprekend dat de
meldkamerfunctionaris meekijkt.
52

Gezien het bovenstaande stellen wij voor om in één of twee pilotregio’s een pilot te starten op de inzet
van mobiel cameratoezicht in uitgaansgebieden en rond voetbalwedstrijden. Er wordt in dat geval
gekozen voor tweesporenbeleid: primair kan men zich richten op de reductie van geweld tegen
politieambtenaren. Een meer geconcentreerde inzet met duidelijke doelgroepen (in dit geval
uitgaanspubliek en hooligans) in een gedefinieerde context zou meer inzicht kunnen verschaffen in de
effecten op geweld tegen politiepersoneel. Secundair kan de focus liggen op de meerwaarde van
mobiel cameratoezicht in het proces van opsporing en vervolging. Op deze wijze kunnen meer zaken
dan in onderhavig onderzoek worden verzameld, om zo diepgaander inzicht te verschaffen in
afwegingen rond het inzetten van mobiele camera’s bij de opsporing en vervolging. De ervaringen met
pilots die gericht zijn op doelgroepen en opsporing en vervolging kunnen vervolgens als uitgangspunt
dienen om mobiel cameratoezicht breder uit te rollen.
Voor een nieuwe pilot denken we aan nieuwe politieregio’s die zonder positieve dan wel negatieve
meningen vooraf willen werken met mobiele camera’s. De handreikingen uit onderhavig onderzoek
(onder andere ten aanzien van de techniek, uitleg en instructie, draagbaarheid, gebruiksgemak en
inbedding in het proces) kunnen daarvoor als uitgangspunten voor de keuze van het camerasysteem en
de regio’s gelden. Het is daarbij van belang dat de introductie van het camerasysteem goed wordt
voorbereid; het onderzoek leert dat de acceptatie en daarmee het gebruik van de camera’s daarvan
afhangt.
Vanzelfsprekend is het belangrijk deze nieuwe pilots direct vanaf te start goed te monitoren op hun
effecten ten aanzien van de gebruiker, de burger en het proces van opsporing en vervolging.
Overwogen kan worden om dit bij politiefunctionarissen via een meting voorafgaand aan het gebruik
(nulmeting) en een meting na een periode van gebruik (eenmeting) uit te voeren.

53

54

Geraadpleegde bronnen
ALMR Insider (2008). EHS Video/Audio Speaker Microphone (VidMic) tested by Alaska State
Troopers.
Canadian Police Research Centre (CPRC) (1991). Video Incident Capture System.
Canadian Police Research Centre (CPRC) (1993). Vancouver Police In-Car Video Evaluation.
Canadian Police Research Centre (CPRC) (1996). Bodi-cam Evaluation.
Derosa, K. en J. Hatherly (2009). Police laud body-worn cam but critics fear for privacy. Times
Colonist.
Eckstine, R. (2009). The VidMic: Gimmick or Good Gear? American Cop Magazine.
Garrett, R. (2008). Smile, you’re on VIDMIC. Law Enforcement Technology.
Ham, T. van, H. Ferwerda en J. Kuppens (2009). Cameratoezicht in beweging. Resultaten uit een
eerste (internationale) verkenning. Arnhem: Bureau Beke.
Ham, T. van, H. Ferwerda en J. Kuppens (2010). Filmen tijdens Oud & Nieuw 2009-2010. Ervaringen
met mobiel cameratoezicht in vijf pilotkorpsen. Arnhem: Bureau Beke.
International Association of Chief of Police (IACP) (2005). The Impact of Video Evidence on Modern
Policing. Research and Best Practices from the IACP study on In-Car Cameras.
Police and Crime Standards Directorate (2007). Guidance for the Police Use of Body Worn Video
Devices.
The Police Association Victoria Journal (2009). New device provides protection beyond doubt. Pagina
18.
Zanten, P. van, A. Oostdijk, B. de Vries, F. Jonker, M. Hes, P. Sprenger, R. Beerepoot, J. van Krieken
en M. van de Waardt (2009). Cameraregistratie op ambulances. Tussenevaluatie van de pilot.
Berenschot Groep.

55

56

Bijlagen
Bijlage 1: verantwoording Intomart GfK
Representativiteit panel en steekproeven
Momenteel beschikt Intomart GfK over een eigen online panel met ruim 110.000 respondenten. Bij
een online onderzoek binnen een panel kunnen 4 stappen onderscheiden worden van populatie naar
respons. Elk van deze stappen kan leiden tot selectieve uitval, wat risico’s met zich meebrengt voor de
representativiteit van de resultaten.
1.
2.
3.
4.

van populatie naar internetpopulatie (dekkingseffect)
van internetpopulatie naar acces panel (rekruteringseffect)
van access panel naar steekproef (steekproefeffect)
van steekproef naar respons (non-respons-effect)

Voor de representativiteit van het onderzoek is het zaak in elke stap de kans op selectieve uitval te
minimaliseren. Door te streven naar een zo hoog mogelijk en zo recht mogelijke respons wordt de
kans op een non-respons-effect geminimaliseerd. Daarom heeft Intomart GfK bij voortduring aandacht
voor respons en responsbevordering.
Respons en responsbevordering
Intomart GfK is in staat een respons van 70 procent te realiseren – eigenlijk vrijwel nooit veel lager
(bizarre onderzoeken nagelaten) en ook niet veel hoger (heel pleasing onderzoek daargelaten). Om de
medewerkingsbereidheid van de respondenten te verhogen, wordt veel aandacht besteed aan een
duidelijke omschrijving van de doelstelling van het onderzoek, de tijd die nodig is om de vragenlijst in
te vullen, de looptijd van het veldwerk, de beloning die wordt verstrekt en de gegevens van een
contactpersoon.
Natuurlijk bewaken wij de kwaliteit van de vragenlijsten die wij aan de panelleden voorleggen.
Irritatie over de opzet van vragenlijsten kan namelijk leiden tot uitval of verminderde
responsbereidheid. Daarnaast bewaken wij de belasting van respondenten: het moet niet te veel, maar
ook niet te weinig zijn. Ook moet de respondent tijd krijgen om een lijst in te vullen en ook aan de
vragenlijst herinnerd worden. Maximaal wordt een respondent tweemaal per maand door ons
uitgenodigd voor deelname aan een onderzoek.

57

Bijlage 2: Vragenlijst bodycams
Achtergronden
1.

In welk korps bent u werkzaam?
A.
B.
C.
D.

2.

Haaglanden
Hollands Midden
Rotterdam Rijnmond
Twente

Wat is uw geslacht?
A.
B.

Man
Vrouw

3.

Wat is uw leeftijd?

4.

Met welke vormen van agressie en geweld heeft u het afgelopen jaar ervaring gehad?
(meerdere antwoorden mogelijk)
A.
B.
C.
D.
E.
F.

Verbale agressie
Bedreiging
Seksuele intimidatie
Discriminatie
Fysieke agressie
Hinderen in uitvoering van het werk

5. Op welk tijdstip vindt in uw beleving agressie en geweld tegen politiefunctionarissen plaats?
00h00 – 06h00
06h00 – 12h00
12h00 – 18h00
18h00 – 00h00

Nooit
Nooit
Nooit
Nooit

Zelden
Zelden
Zelden
Zelden

Soms
Soms
Soms
Soms

Vaak
Vaak
Vaak
Vaak

Ervaringen
6.

Welke camera heeft u gebruikt?
A.
B.
C.

Zepcam
Vidmic
Bodycam

7.

Hoeveel diensten heeft u naar uw eigen inschatting gelopen met de bodycam?

8.

Waar heeft u de camera voornamelijk gedragen?
A.
B.
C.
D.
E.

Schouder
Bikerhelm
Pet
Uniform
Anders, namelijk.....

58

Altijd
Altijd
Altijd
Altijd

9.

Kunt u uw antwoord toelichten?

10.

Hoe lang is deze camera in uw team beschikbaar voor gebruik?

11.

Hoe vaak neemt u de camera mee tijdens een dienst?
A.
B.
C.
D.

(Vrijwel) elke dienst
Soms
Nauwelijks
Helemaal niet

12.

Kunt u uw antwoord toelichten?

13.

Wat is uw mening over het technisch functioneren van de camera’s?
A.
B.
C.

Goed
Matig
Slecht

14.

Kunt u uw antwoord toelichten?

15.

Wat is uw mening over de uitleg rond de camera’s? (bevestiging, gebruik)
A.
B.
C.

Goed
Matig
Slecht

16.

Kunt u uw antwoord toelichten?

17.

Wat is uw mening over de instructie rond de camera’s? (inzet, procedure(s) en protocollen)
A.
B.
C.

18.

Goed
Matig
Slecht

Wat is in uw beleving de mening van het merendeel van het publiek omtrent de inzet van
mobiele camera’s?
A.
B.
C.
D.
E.

Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

19.

Kunt u uw antwoord toelichten?

20.

Hoe vaak hebt u burgers gewezen op de aanwezigheid van een mobiele camera?
A.
B.
C.
D.
E.

21.

Niet
Nauwelijks
Soms
Regelmatig
Vaak

Kunt u uw antwoord toelichten?
59

22.

Hoe vaak hebt u de mobiele camera daadwerkelijk gebruikt c.q. aangezet?
A.
B.
C.
D.
E.

Niet
Nauwelijks
Soms
Regelmatig
Vaak

23.

Kunt u uw antwoord toelichten?

24.

In welke situaties heeft u de camera aangezet? (meerdere opties mogelijk)
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.

Tijdens een dreigend incident
Tijdens een incident
Bij het aanspreken van jeugd(groepen)
Bij het aanspreken van uitgaanspubliek
Bij het aanspreken van ander publiek
Bij het in beeld brengen van (jeugd)groepen
Anders, namelijk:

25.

Kunt u kort een toelichting geven op de situatie(s) waarin u de camera heeft aangezet?
(Reden, tijd/dagdeel, aantal betrokken personen, rol alcohol en/of drugs)

26.

Wat was het effect/waren de effecten voor u nadat de camera was aangezet? (zelfvertrouwen,
eigen handelen)

27.

Wat is het effect van het registreren van incidenten met camera’s ten aanzien van het opstellen
van het proces-verbaal? (benodigde tijd, nauwkeurigheid/kwaliteit)

28.

Zijn camerabeelden die u gemaakt heeft gebruikt voor opsporingsdoeleinden?
A.
B.
C.

29.

Ja
Nee
Onbekend

Indien u bevestigend heeft geantwoord: mogen wij uw e-mailadres om u te kunnen benaderen
om een nadere casusbeschrijving te maken? <<e-mailadres>>

Meningen
30.

Wat vindt u van de beschikbaarheid van mobiele camera’s? (aantal beschikbare camera’s,
roulatie van camera’s tussen collega’s)

31.

Hoe staat u persoonlijk tegenover het invoeren van mobiele camera’s?
A.
B.
C.
D.
E.

32.

Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

Kunt u uw antwoord toelichten?
60

33.

Wat is volgens u de verhouding binnen uw team tussen voor- en tegenstanders van de mobiele
camera?

34.

Wat vindt u van de kwaliteit van de mobiele camera’s?
Opnamekwaliteit (beeld)
Opnamekwaliteit (geluid)
Batterijduur
Draagbaarheid
Gebruiksgemak
Stevigheid

-------

-

-/+
-/+
-/+
-/+
-/+
-/+

+
+
+
+
+
+

35.

Hoe kan volgens u de camera technisch verbeterd worden?

36.

Welk effect dan wel toepassing van de camera ziet u in hoofdzaak?
A.
B.
C.
D.
E.

++
++
++
++
++
++

nvt
nvt
nvt
nvt
nvt
nvt

De-escalerende werking
Opsporing en vervolging
Gunstige invloed op de openbare orde
Terugdringen van geweld tegen politiefunctionarissen
Wijze van eigen optreden

37.

Kunt u uw keuze kort toelichten, bijvoorbeeld door middel van een voorbeeld?

38.

Heeft de camera negatieve effecten en zo ja, welke?

39.

Hoe kijkt u aan tegen een (eventuele) live-verbinding tussen de camera en de Meldkamer?

40.

Kan door deze live-verbinding naar uw mening een veiliger werkomgeving voor u en collega’s
ontstaan?

41.

Hoe ervaart en beoordeelt u de camera in relatie tot de eigen veiligheid en welke verbeteringen
zou u willen zien?

42.

Hoe staat u tegenover het gebruik van camerabeelden om het gedrag van politiepersoneel te
verbeteren?

43.

Welke percentage burgers heeft volgens u in de gaten dat er gebruik wordt gemaakt van een
mobiele camera?

44.

Heeft u nog andere opmerkingen, dan kunt u deze hier kwijt.

61

Bijlage 3: vragenlijst camera-auto’s
1.

In welk korps bent u werkzaam?
B.
C.
D.
E.

2.

Haaglanden
Hollands Midden
Rotterdam Rijnmond
Twente

Wat is uw geslacht?
A.
B.

Man
Vrouw

3.

Wat is uw leeftijd?

4.

Met welke vormen van agressie en geweld heeft u het afgelopen jaar ervaring gehad?
(meerdere antwoorden mogelijk)
A.
B.
C.
D.
E.
F.

5.

Verbale agressie
Bedreiging
Seksuele intimidatie
Discriminatie
Fysieke agressie
Hinderen in uitvoering van het werk

Op welk tijdstip vindt in uw beleving agressie en geweld tegen politiefunctionarissen plaats?
00h00 – 06h00
06h00 – 12h00
12h00 – 18h00
18h00 – 00h00

Nooit
Nooit
Nooit
Nooit

Zelden
Zelden
Zelden
Zelden

Soms
Soms
Soms
Soms

Vaak
Vaak
Vaak
Vaak

Ervaringen
6.

Hoe lang is de camera-auto in uw team beschikbaar voor gebruik?

7.

Hoeveel diensten heeft u naar uw eigen inschatting gedraaid met de camera-auto?

8.

Wat is uw mening over het technisch functioneren van de camera-auto?
A.
B.
C.

Goed
Matig
Slecht

9.

Kunt u uw antwoord toelichten?

10.

Wat is uw mening over de uitleg rond de camera’s? (doel, gebruiksaanwijzing)

A.
B.
C.

Goed
Matig
Slecht
62

Altijd
Altijd
Altijd
Altijd

11.

Kunt u uw antwoord toelichten?

12.

Wat is uw mening over de instructie rond de camera-auto’s? (inzet, procedure(s) en
protocollen)
A.
B.
C.

13.

Goed
Matig
Slecht

Wat is in uw beleving de mening van het publiek omtrent de inzet van de camera-auto?
A.
B.
C.
D.
E.

Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

14.

Kunt u uw antwoord toelichten?

15.

Hoe vaak hebt u burgers gewezen op de aanwezigheid van een camera op de auto?
A.
B.
C.
D.
E.

Niet
Nauwelijks
Soms
Regelmatig
Vaak

16.

Kunt u uw antwoord toelichten?

17.

Hoe vaak hebt u beelden van de mobiele camera daadwerkelijk gebruikt? (aantal keer per
maand)

18.

Kunt u uw antwoord toelichten?

19.

In welke situaties heeft u de camera-auto actief gebruikt? (meerdere opties mogelijk)
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.

20.

Tijdens een dreigend incident
Tijdens een incident
Bij het aanspreken van jeugd(groepen)
Bij het aanspreken van uitgaanspubliek
Bij het aanspreken van ander publiek
Het in beeld brengen van (jeugd)groepen
Anders, namelijk:

21.

Kunt u kort een toelichting geven op de situatie(s) waarin u de camera actief heeft gebruikt?
(Reden, tijd/dagdeel, aantal betrokken personen, rol alcohol en/of drugs)
Wat was het effect/waren de effecten voor u nadat de camera was aangezet? (zelfvertrouwen,
eigen handelen)

22.

Zijn camerabeelden die u gemaakt heeft gebruikt in de opsporing?
A.
B.
C.

Ja
Nee
Onbekend
63

23.

Indien u bevestigend heeft geantwoord: mogen wij uw e-mailadres om u te kunnen benaderen
om een nadere casusbeschrijving te maken?

24.

Wat is het effect van het registreren van incidenten met camera’s ten aanzien van het opstellen
van het proces-verbaal? (benodigde tijd, nauwkeurigheid/kwaliteit)

Meningen
25.

Wat vindt u van de beschikbaarheid van camera-auto’s? (aantal auto’s voorzien van camera)

26.

Hoe staat u persoonlijk tegenover het gebruik van de camera-auto?
A.
B.
C.
D.
E.

Zeer negatief
Negatief
Neutraal
Positief
Zeer positief

27.

Kunt u uw antwoord toelichten?

28.

Wat is volgens u de verhouding binnen uw team tussen voor- en tegenstanders van de cameraauto?

29.

Wat vindt u van de kwaliteit van de camera-auto?
Opnamekwaliteit (beeld)
Opnamekwaliteit (geluid)
Gebruiksgemak
Bevestigingplaats in de auto

-----

-

-/+
-/+
-/+
-/+

+
+
+
+

30.

Hoe kan volgens u de camera-auto verbeterd worden?

31.

Welk effect dan wel toepassing van de camera ziet u in hoofdzaak?
A.
B.
C.
D.
E.

++
++
++
++

nvt
nvt
nvt
nvt

De-escalerende werking
Opsporing en vervolging
Gunstige invloed op de penbare orde
Terugdringen van geweld tegen politiefunctionarissen
Wijze van eigen optreden

32.

Kunt u uw keuze kort toelichten, bijvoorbeeld door middel van een voorbeeld?

33.

Heeft de camera-auto negatieve effecten en zo ja, welke?

34.

Wat vindt u van de live-verbinding tussen de camera-auto en de Meldkamer?

35.

Ontstaat door deze live-verbinding naar uw mening een veiliger werkomgeving?

36.

Hoe ervaart en beoordeelt u de camera in relatie tot de eigen veiligheid en welke verbeteringen
zou u willen zien?

37.

Hoe staat u tegenover het gebruik van camerabeelden om het gedrag van politiepersoneel te
verbeteren?

64

38.

Welke percentage burgers heeft volgens u in de gaten dat er gebruik wordt gemaakt van een
mobiele camera?

39.

Heeft u nog andere opmerkingen, dan kunt u deze hier kwijt.

65

Bijlage 4: vragenlijst Groningen
Ervaring
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Hoe lang is de bodycam in uw team beschikbaar?
Hoe vaak neemt u de bodycam mee tijdens een dienst?
Wat is uw mening over de uitleg rond de bodycam? (bevestiging, gebruik)
Wat is uw mening over de instructie rond de bodycam? (inzet, procedure, protocollen)
Wat vindt u van de kwaliteit van de bodycam? (batterijduur, draagbaarheid, gebruiksgemak)
Hebt u burgers wel eens gewezen op de aanwezigheid van de bodycam en zo ja, hoe vaak?
Heeft u de bodycam wel eens daadwerkelijk gebruikt c.q. aangezet? Zo ja, wat was de aanleiding
en wat was het effect?

Mening
1.
2.
3.
4.
5.

Hoe staat u tegenover het invoeren van de bodycam?
Wat vindt u van de kwaliteit van het beeldmateriaal?
Hoe kan volgens u de bodycam verbeterd worden?
Welk effecten heeft het inzetten van de bodycam volgens u?
Hoe kijkt u aan tegen de live-verbinding met de meldkamer?

66

Bijlage 5: vragenlijst jongeren
Vragenlijst jongeren Den Haag
-1-

Weet je dat de politie in Den Haag gebruik maakt van camera’s op politiewagens?

Ο
Ο

Ja
Nee (ga naar vraag 4)

-2-

Heb je ooit gezien dat de politie met een camera-auto werkt?

Ο
Ο

Ja
Nee

-3-

Wat vind je van het inzetten van camera’s op politiewagens? (Meerdere antwoorden mogelijk)

Ο
Ο
Ο

Goed, omdat …
Niet goed, omdat …
Geen mening

-4-

Zou je je anders richting een politieagent gedragen als je ziet dat de politie gebruik maakt van
camera’s op politiewagens?

Ο
Ο
Ο
Ο

Nee, dit beïnvloedt mijn gedrag richting de politieagent niet
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me rustiger gedraag richting de politieagent
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me meer uitdagend gedraag richting de politieagent
Anders, namelijk …

Vragenlijst jongeren Rotterdam
-1-

Weet je dat de politie in jouw stad gebruik maakt van camera’s die ze dragen op de fietshelm,
jas of pet?

Ο
Ο

Ja
Nee (ga naar vraag 8)

-2-

Heb je ooit gezien dat de politie met een camera op fietshelm, jas of pet werkt?

Ο
Ο

Ja
Nee

-3-

Wat vind je van het inzetten van camera’s op fietshelm, jas of pet?

Ο
Ο

Goed, omdat …
Niet goed, omdat …

-4-

Zou je je anders gedragen als je ziet dat de politie gebruik maakt van camera’s op fietshelm,
jas of pet?

Ο
Ο
Ο
Ο

Nee, dit beïnvloedt mijn gedrag richting een politieagent niet
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me rustiger gedraag richting een politieagent
Ja, dit zorgt ervoor dat ik me meer uitdagend gedraag richting een politieagent
Anders, namelijk …

67

Bijlage 6: vragenlijst rol beeldmateriaal ervaringsdeskundigen
1. Bij hoeveel incidenten heeft beeldmateriaal dat je gefilmd hebt een rol gespeeld bij de opsporing
en vervolging van verdachten?
2. Kun je het incident of de incidenten kort toelichten? (betrokkenen, delict, locatie, dagdeel)
3. Heb je betrokkenen erop gewezen dat zij gefilmd werden?
4. Zo ja, wat was het effect?
5. Wanneer heb je de camera aangezet? (voor/tijdens het incident, bij een dreigend incident, na het
incident)
6. Heb je een terugkoppeling ontvangen over de waarde van het beeldmateriaal?
7. Zo ja, wat is de rol van het beeldmateriaal geweest (aanhouding, veroordeling, et cetera)?
Bijlage 7: vragenlijst ‘uitlopen’ van zaken
1.
2.
3.
4.
5.

Kunt u een korte schets van de achtergrond van de zaak geven (anoniem verwerken)?
Op welke wijze zijn de camerabeelden bij de recherche terechtgekomen?
Welke rol hebben de camerabeelden bij de recherche gespeeld?
Zijn de beelden ter zitting gebruikt door de OvJ?
Hoe is er – zover bekend – door de OvJ, rechter en eventuele verdachten ter zitting op de beelden
gereageerd?
6. Hebben de beelden bijgedragen aan het oplossen van het strafbare feit en zo ja op welke wijze?
7. Hoe beoordeelt u de kwaliteit van het beeldmateriaal?
8. Hoe zou de bruikbaarheid van het beeldmateriaal in de opsporing kunnen worden verbeterd?

68

Rechercheadvies

TGO Claes
Politieregio Rotterdam Rijnmond

Anton van Wijk,
Ilse van Leiden
Henk Ferwerda

Rijnkade 84
6811 HD Arnhem
tel 026 - 443 86 19
fax 026 - 442 28 12
info@beke.nl
www.beke.nl