Economische aspecten rondom 'ingrepen bij Pluimvee'
Peter van Horne, LEI 11 febr2013
Op basis van de concept nota 'uitfasering ingrepen bij Pluimvee' heeft het LEI
een eerste inschatting gemaakt van de mogelijke economische gevolgen. Het
betreft niet meer dan een schatting omdat er op veel onderdelen onzekerheden
zijn. Dit betreft de mogelijke reactie van pluimveehouders, de positie van
Nederland op de exportmarkten en (technische) gevolgen op pluimveebedrijven
bij het achterwege laten van ingrepen. Deze notitie geeft bouwstenen voor de
beleidsmedewerkers van het Ministerie EZ en is dus niet geschreven als een op
zichzelf staande nota met een duidelijk omschreven vraagstelling, methode en
discussie van de resultaten. Het betreft een 'quick scan' met een klein budget en
een zeer korte doorlooptijd.
Vleeskuikenouderdieren
Voor de hanen hebben de ingrepen betrekking op het verwijderen van de sporen,
kammen dubben en snavelbehandeling. Voor de hennen heeft de ingreep
betrekking op snavel behandelen. Deze ingrepen worden uitgevoerd op de
zogenaamde fokbroederijen.

ke ten
De productieketen van pluimveevlees bestaat uit meerdere opeenvolgende
schakels (zie figuur 1): fokbedrijven met grootouderdieren en broederijen
(fokbroederij), opfok vleeskuikenouderdieren, vleeskuikenouderdieren
(vermeerderaar), broederijen, vleeskuikenhouders en slachterijen. De ingrepen
voor vleeskuikenouderdieren worden uitgevoerd in de broederijen van de
fokbedrijven (fokbroederij). Vervolgens worden de ouderdieren als
eendagskuikens geleverd aan de opfokbedrijven. Daarna worden de jonge
ouderdieren op een leeftijd van circa 20 weken geleverd aan de houder van
vleeskuikenouderdieren (de vermeerderaar). De vermeerderaar heeft belang bij
de toepassing van ingrepen om met een lage uitval en een hoge bevruchting het
maximale aantal broedeieren to kunnen leveren aan de kuikenbroederij.

Fig u ur 1 . Pro ductie ke te n va n plu im ve e vle es
Grootoude Broederi j
rclieren fokbedrijf

o pfok
Ouderdier
o iderdieren

Vleeskuiken
Broed ij

bedrijf

Slachterij

Fo kb edrijven
Wereldwijd zijn er nog drie fokbedrijven die het overgrote merendeel leveren van
het fokmateriaal voor de pluimveevleesketens. Twee fokbedrijven hebben een
belancirijk deel van hun activiteiten in Nederland. Op 50 tot 60 bedrijven worden
grootouderdieren gehouden. In drie fokbroederijen in Nederland worden
ouderdieren uitgebroed en als eendagskuiken geleverd voor de Nederlandse
markt, de EU markt en export naar derde landen. Circa 3/4 van de ouderdieren

1

worden als eendagskuiken geexporteerd. Naast fokbroederijen in Nederland
hebben de internationaal opererende fokbedrijven ook fokbroederijen in andere
EU landen (o.a. in Duitsland, VK, Hongarije, Spanje, Ier land en Denemarken).
Het economische belang van de Nederlandse fokbroederijen is:
- Totale productiewaarde is 73 miljoen per jaar (20 min dieren * 3,65 per
dier)
-

De totale toegevoegde waarde van de fokbroederijen is (schatting LEI
50% van de productiewaarde) is 37 miljoen euro per jaar.

- Totale exportwaarde is 55 miljoen per jaar (3/4 van de productiewaarde)
- Werkgelegenheid in de 3 fokbroederijen is 60 personen
- Toeleverende bedrijven: 60 bedrijven met grootouderdieren van
vleesrassen met een totale omzet van 84 miljoen euro. De toegevoegde
waarde is 42 miljoen per jaar (schatting LEI 50% van de productiewaarde)
en de directe werkgelegenheid is 60 tot 80 personen.

Eco n om isch e ge vo lg en
De economische gevolgen bij een eenzijdig Nederlands verbod hebben vooral
betrekking op de ingreep snavelbehandeling. De gevolgen zijn divers en kunnen
de bedrijfsvoering in verschillende schakels beinvloeden: vermeerderaars,
broederijen en de bedrijven met grootouderdieren:
a) Een deel van de Nederlandse vermeerderaars (1/4 tot 1/2 van de bedrijven)
zal onbehandelde dieren gaan houden. Deze bedrijven hebben een
verhoogd risico op slechtere technisch resultaten: verhoogde uitval van
dieren en een lagere bevruchting van broedeieren. Er zijn geen
kwantitatieve gegevens bekend van de risico's bij het achterwege laten
van sporen of de kammen. Het effect van onbehandelde snavels van
hennen en hanen is in het verleden onderzocht door Praktijkonderzoek
van de ASG Group. Op basis deze proeven is berekend dat de opbrengsten
daling 1,35 euro per henplaats is (van Horne, 2004). Verwacht kan
worden dat anno 2013 de opbrengstendaling lager zal zijn als gevoig van
beter management en toepassing van nieuwe houderijsystemen (van
Emous, 2013): schatting 0,65 euro per henplaats per jaar. Bij extra
onderzoek en een goede voorlichting kan mogelijk de heift van de
vermeerderaars overtuigd worden om to werken met dieren met
onbehandelde snavels (van Emous, 2013). Indien de helft van de
bedrijven kiest voor onbehandelde dieren is de economische schade 1,8
miljoen euro per jaar (5,6 miljoen hennen in Nederland* 1/2 * 0,65/hen).
b) Een deel van de Nederlandse vermeerderaars wil behandelde dieren. De
opfokker/vermeerderaar zal dan behandelde eendagskuikens bestellen in
het buitenland, waarbij vooral Belgie een logische keuze zal zijn. Het
gevoig is dat de activiteiten van de fokbroederijen zich zullen verplaatsen
van Nederland naar het buitenland (omringende landen). De
grootouderdieren worden nog in Nederland gehouden. De broedeieren
gaan naar het buitenland, daar worden de kuikens uitgebroed en
vervolgens gaan de (snavel-) behandelde eendagskuikens weer naar

2

Nederland. Het resultaat is extra transportbewegingen met dieren met
negatieve gevolgen voor het milieu (transport kilometers), dierenwelzijn
(langere transporttijden) en dierziekten risico's (grensoverschrijdend
transport van levende dieren). De economische schade voor Nederland is
het verlies aan toegevoegde waarde en werkgelegenheid doordat de
fokbroederijen (een deel) van hun activiteiten verplaatsen naar het
buitenland. Het verlies aan toegevoegde waarde is berekend op 4,6
miljoen euro per jaar. (toegevoegde waarde van 37 miljoen euro * 1/4
aandeel NL * 1/2 bedrijven).
c) Driekwart van de ouderdieren geproduceerd in de Nederlandse
fokbroederijen wordt geexporteerd. Omdat veel landen vragen om
behandelde dieren zal een belangrijk deel van de productie voor export
verplaatst worden naar het buitenland. De toegevoegde van het export
deel van de fokbroederijen is 27,8 miljoen per jaar (37 miljoen * 3/4). Dit is
de maximale schade bij het verlies van alle exportmarkten.
d) Bij verplaatsing van de fokbroederijen naar het buitenland zullen op de
langere termijn de bedrijven met grootouderdieren (op dit moment 60
bedrijven) volgen. Fokbroederijen willen de toeleverende
pluimveebedrijven in de regio vanwege logistieke en economische redenen
en men wil grensoverschrijdingen bij toevoer van uitgangsmateriaal
voorkomen. De toegevoegde waarde van deze bedrijven is 42 miljoen per
jaar. De directe werkgelegenheid op de bedrijven is 60 tot 80 personen.

Leghennen

In Nederland werden in mei 2012 in totaal 33 miljoen leghennen gehouden. Circa
17% van de hennen wordt gehouden in kooihuisvesting. De overige hennen
worden gehouden in grondhuisvesting, waarbij een deel van hennen toegang
heeft tot een vrije uitloop. Momenteel worden in de legbroederij de snavels van
de eendagskuikens behandeld met een infrarood techniek.

ke te n
De productieketen voor eieren bestaat uit een aantal opeenvolgende schakels
(zie figuur 2): fokbedrijven, bedrijven met legouderdieren, legbroederijen, opfok
jonge hennen, leghennenhouders en eierpakstations.

Fig u u r 2 . Pro du ctie ke te n va n co n s u m p tie - e ie re n

Fo bedrijt

ouclertlieren

opfok

broederij

leghettnen

Leglientien Eierpakstation

De legbroederij speelt een belangrijke rol in de keten omdat deze broederijen de
broedeieren afnemen van bedrijven met legouderdieren (vermeerderaars) en
vervolgens de kuikens uitbroeden en de hennen laten opfokken bij
opfokbedrijven. Zowel de vermeerderaars als de opfokbedrijven staan onder
contract bij de legbroederijen. De leghennenhouder heeft belang bij de

3

toepassing van ingrepen (snavelbehandeling) om hoge uitval als gevoig van
pikkerij to voorkomen. De ingrepen worden uitgevoerd in de legbroederij.

In Nederland worden op 35 bedrijven circa 600.000 legouderdieren gehouden.
Door 5 legbroederijen worden broedeieren uitgebroed en als eendagskuiken
geleverd aan de opfokbedrijven. Elk jaar worden circa 40 miljoen henkuikens
geproduceerd. Hiervan is 90 tot 95% bestemd voor de Nederlandse markt (PPE,
2012). Enke le legbroederijen zijn ook actief in het buitenland. Het economisch
belang van de Nederlandse legbroederijen is:
- Totale productiewaarde eendagskuikens 26 miljoen per jaar (40 miljoen *
0,65 euro)
-

De toegevoegde waarde (LEI schatting 50% van de productiewaarde) van
de legbroederijen is 13 miljoen euro per jaar.

- Werkgelegenheid in de 5 broederijen is 90 personen
- Toeleverende bedrijven: 35 bedrijven met legouderdieren met een totale
productiewaarde van 21 miljoen euro. De toegevoegde waarde is 10,5
miljoen euro per jaar (schatting LEI 50% van de productiewaarde) en de
directe werkgelegenheid is 40 tot 50 personen.

De economische gevolgen voor de leghennensector bij een eenzijdig Nederlands
verbod hebben vooral betrekking op de ingreep snavelbehandeling. De gevolgen
zijn divers en kunnen de bedrijfsvoering in verschillende schakels beInvloeden:
leghennenhouders, broederijen en de bedrijven met legouderdieren:

a) Een deel van de leghennenhouders (1/4 tot 1/2 van de bedrijven) zal
onbehandelde dieren gaan houden. Deze bedrijven hebben een verhoogd
risico op slechtere technisch resultaten (verhoogde uitval van dieren en
een lagere eiproductie). Het effect van onbehandelde snavels van hennen
is in het verleden onderzocht door Praktijkonderzoek van de ASG Group.
Uit dit onderzoek (Emous, 2000) bleek dat bij onbehandelde het
voerverbruik (+ 3 gram voer/dier/dag) en de uitval hoger is (+2 procent
punten). Anno 2013 zijn deze uitgangspunten nog steeds geldig (van
Niekerk, 2013). Er zijn echter grote verschillen tussen de verschillende
proefgroepen en koppels. Op basis de onderzoeksresultaten is berekend
dat de netto extra kosten 15 eurocent per hen per jaar bedragen (van
Horne, 2008). Indien de heift van de bedrijven kiest voor onbehandelde
dieren is de economische schade 2,5 miljoen euro per jaar (33 miljoen
hennen in Nederland * 1/2 * 0,15/hen).
b) Een deel van de leghennenhouders wil behandelde dieren. De meest voor
de hand liggende werkwijze is dan dat Nederlandse legbroederij de
broedeieren vervoerd naar het buitenland waar de kuikens uitkomen en
behandeld worden. Vervolgens regelt de broederij de opfok van de hennen
op een Nederlands opfokbedrijf. Het gevoig is dat de activiteiten van de
legbroederijen zich zullen verplaatsen van Nederland naar de omringende
landen. De legouderdieren worden nog in Nederland gehouden. De

4

broedeieren gaan naar het buitenland, waar de kuikens worden uitgebroed
en vervolgens gaan de (snavel-) behandelde eendagskuikens weer naar
Nederland. Het resultaat is extra transportbewegingen met dieren met
negatieve gevolgen voor het milieu (transport kilometers), dierenwelzijn
(langere transporttijden) en dierziekten (grensoverschrijdend transport
van levende dieren).De economische schade voor Nederland is het verlies
aan toegevoegde en werkgelegenheid doordat de legbroederijen de helft
van hun productie zien verdwijnen naar het buitenland. Het verlies aan
toegevoegde waarde is dan 6,5 miljoen euro per jaar (totaal toegevoegde
waarde broederijen * 1/2 van de legbedrijven).
c) Bij verplaatsing van de legbroederijen naar het buitenland zullen op de
langere termijn de bedrijven met legouderdieren volgen (op dit moment
circa 35 bedrijven). Legbroederijen willen de toeleverende
pluimveebedrijven in de regio vanwege logistieke en economische redenen
en men wil grensoverschrijdingen voorkomen (met problemen bij een
uitbraak van een besmettelijke dierziekte). De toegevoegde waarde van
deze bedrijven is 10,5 miljoen per jaar. De directe werkgelegenheid op de
bedrijven is 40 tot 50 personen.

Vaccinsector en vleeskalkoenen
Van deze sectoren heeft het LEI op dit moment te weinig informatie. Voor deze
sectoren is ook door Livestock Research Wageningen UR, voor zover nu bekend,
geen technisch onderzoek uitgevoerd naar de gevolgen van het achterwege laten
van ingrepen. Hierdoor ontbreekt de basis voor een economische evaluatie.

Overige mogelijk relevante informatie

Kip van morgen
De pluimveesector is in overleg met de retail (supermarkten) om te komen tot
afspraken over de duurzaamheid van pluimveevlees (werktitel: de kip van
morgen). De supermarktketens hebben nu uitgesproken dat ze in 2020 alleen
nog maar duurzaam vlees gaan verkopen (Dellaert, 2013). Mogelijk wordt de
genoemde streefdatum vervroegd. Hoewel duurzaamheid verder gaat dan alleen
dierenwelzijn (denk aan energie, arbeid, milieu en grondstoffen) , zal verbetering
van het dierenwelzijn een grote rol spelen bij de beschrijving van het
houderijsysteem voor 'de kip van morgen'. De overgang naar een langzaam
groeiend vleeskuikens is hierbij nadrukkelijk in beeld. Indien vleeskuikenhouders
voor de productie van duurzaam pluimveevlees voor de Nederlandse markt
uitsluitend gaan werken met langzaam groeiende rassen zullen ook de bedrijven
met vleeskuikenouderdieren dergelijke rassen gaan houden. Bekend is dat bij
dergelijke ouderdieren van fokbedrijf Hubbard, marktleider in het segment van
langzaam groeiende rassen, snavelbehandeling achterwege kan blijven (van
Horne, 2003). Dit betekent dat bij een definitie van de kip van morgen op basis
van een langzaam groeiend ras in Nederland 2015 - 2020 een substantieel van
deel van de vleeskuikenouderdieren zal bestaan uit niet reguliere ouderdieren.

5

Bij deze niet reguliere ouderdieren kan mogelijk snavelbehandeling eenvoudiger
achterwege blijven dan bij de nu gebruikte rassen. Het betreft dan 15 tot 20%
van de moederdieren (1 miljoen dieren) waarvan het eindproduct als
pluimveevlees bestemd is voor de Nederlandse retail.

Legbroederijen
In Nederland zijn vier broederijen actief op de markt voor eendagskuikens en
opfokhennen:

.

Deze vier

legbroederijen leveren bijna al het uitgangsmateriaal voor de leghennensector in
Nederland. Opvallend is dat er de laatste jaren veel geInvesteerd is in deze
sector. Er is zeer recent een volledig nieuwe broederij gebouwd door
heeft de bestaande broederij uitgebreid. Al le
bedrijven hebben ook geInvesteerd in infrarood apparatuur om de
eendagskuikens in de broederij to kunnen behandelen. Bij verschuiving van de
broedactiviteiten naar het buitenland is sprake van een hope desinvestering.

Referenties
Dellaert, Ben. 2013. Kip van morgen; kwestie van tijd. Interview in
meat&co. Januari 2013.
Emous, R.A, B.F.J Reuvenkamp en Th. Van Niekerk. 2000. Geen of milde
snavelbehandelingen bij leghennen in batterijen. PP uitgave 88.
Praktijkonderzoek Pluimveehouderij, Beekbergen. April 2000.
Emous, 2013. R.A. Persoonlijke communicatie. 8 februari 2013.
Horne, P. van, J van Harn, J.H van Middelkoop en G.M.L Tacken. 2003.
Perspectieven voor een alternatieve kuikenvleesketen. Marktkansen v oor een
langzaam groeiend vleeskuiken. LEI rapport 2.03.20. Den Haag. 2003.
Horne, P van, I. Vermeij en H. Ellen. 2004. Concurrentiepositie van de
Nederlandse broedeisector. LEI rapport 2.04.01. Den Haag, Januari 2004
Horne, P van. 2008. Productiekosten van consumptie-eieren: een
internationale vergelijking. LEI Rapport 2008-071. Den haag. December 2008.
Niekerk, Th. 2013. Persoonlijke communicatie. 7 februari 2013.
PPE, 2013. Statistisch jaarrapport pluimvee. Productschap Pluimvee en
Eieren. Zoetermeer. Augustus 2012.

6