Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 549

Wijziging van de Telecommunicatiewet ter
implementatie van de herziene
telecommunicatierichtlijnen

Nr. 45

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 september 2011
Bij brief van 5 september 2011 heeft de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie mij verzocht het rapport van het
Openbaar Ministerie (hierna: het OM) alsmede eventuele onderliggende
of verwante onderzoeken over het gebruik van Deep Packet Inspection
(hierna: DPI) door telecomproviders aan uw Kamer toe te sturen, ten
behoeve van het verzamel algemeen overleg Telecommunicatie op
15 september 2011.
Verwante onderzoeken
Voor wat betreft de in het verzoek genoemde onderliggende of verwante
onderzoeken geldt dat de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie
Autoriteit (hierna: OPTA) een onderzoek naar DPI heeft uitgevoerd.
Hierover is uw Kamer door de Minister van Economische Zaken,
Landbouw & Innovatie geïnformeerd. Ook het College Bescherming
Persoonsgegevens (hierna: CBP) voert een onderzoek uit naar DPI. Dit
onderzoek loopt nog.
Onderzoek door het Openbaar Ministerie
Het College van Procureurs-Generaal (verder: het College) heeft mij
geïnformeerd over de uitkomsten van het onderzoek naar DPI door het
OM. Hierbij is door het College aangegeven dat het onderzoeksdossier
van het OM ter beschikking wordt gesteld aan het CBP, dat ook een
onderzoek naar DPI uitvoert.Gelet op het lopende onderzoek van het CBP
acht ik openbaarmaking van het rapport van het OM niet opportuun. Ik
erken evenwel het publieke belang om de vaste Kamercommissie inzicht
te geven in de wijze waarop het onderzoek door het Landelijk Parket is
verlopen en wat de bevindingen uit het onderzoek waren. Om die reden
informeer ik u daarover door middel van deze brief.

kst-32549-45
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 549, nr. 45

1

De ophef die is ontstaan naar aanleiding van de uitlatingen van KPN over
het gebruik van DPI en de onbekendheid met de specifieke configuratie
waarmee de techniek in dit geval is toegepast, zijn voor het Landelijk
Parket aanleiding geweest zich nader te oriënteren op de vraag of KPN in
strijd heeft gehandeld met enige bepaling van het Wetboek van Strafrecht
(WvSr). In het bijzonder het art. 139c WvSr waarin het afluisteren of
opnemen van (kort gezegd) niet-openbaar gegevensverkeer strafbaar is
gesteld, voor zover dit niet geschiedt voor specifiek in de wet genoemde
doeleinden. De omstandigheid dat diverse overheden en uitvoeringsorganen van de Rijksoverheid gebruik maken van mobiele datadiensten van
KPN, waarlangs ook communicatie plaats kan vinden die inhoudelijk
onder een ambtsgeheim valt, bracht bovendien mee dat het Landelijk
Parket wenste uit te sluiten dat de inzet van DPI door KPN op enigerlei
wijze kan hebben geleid tot het kennisnemen van dergelijke communicatie
door onbevoegden.
Bij brief van 13 mei 2011 heeft de landelijk officier van justitie cybercrime
& interceptie de Raad van Bestuur van KPN verzocht hem te informeren
omtrent het gebruik van DPI. Hij heeft daarbij opgemerkt dat hij op basis
van de hem ter beschikking staande informatie vooralsnog geen
aanleiding zag om KPN als verdachte aan te merken. Bij brief van 25 mei
2011 is de gevraagde informatie van KPN over het gebruik van DPI in haar
netwerk ontvangen.
Door de OPTA en het CBP werd min of meer gelijktijdig een onderzoek
ingesteld naar het gebruik van DPI door aanbieders van telecommunicatienetwerken. In het kader van het oriënterend onderzoek is door het OM
overleg gevoerd met de OPTA, teneinde waar mogelijk de lopende
onderzoeken op elkaar af te stemmen. Daarbij werd overeengekomen de
beschikbare informatie met elkaar te delen. Bij brief van 7 juni 2011 heeft
het Landelijk Parket de informatie van de OPTA ontvangen die eerder door
KPN aan de OPTA werd verstrekt.
De informatie die van KPN ontvangenis door de officier van justitie ter
consultatie voorgelegd aan het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) met
als doel een antwoord te krijgen op de volgende vragen:
1. heeft de configuratie die KPN bij het gebruik van DPI heeft gehanteerd ertoe geleid of kunnen leiden dat kennis werd genomen van de
inhoud van de communicatie van klanten van KPN door anderen dan
de deelnemers aan die communicatie?
2. in welke mate kan het gebruik van DPI door KPN, in het bijzonder in
de huidige configuratie, noodzakelijk worden geacht voor een goede
werking van het openbare telecommunicatienetwerk van KPN?
Bevindingen van het Openaar Ministerie
Uit het onderzoek van het OM is gebleken dat KPN DPI in brede zin voor
de volgende doeleinden inzet:
1. Teneinde bepaalde verkeersstromen buiten databundels te kunnen
transporteren en factureren (bijvoorbeeld MMS-verkeer);
2. Bij het gebruik van firewalls, spamfilters en virusscanners binnen het
KPN- netwerk;
3. Ten behoeve van de analyse van klachten over technische
routeringen;
4. Ten behoeve van netwerkplanning en -beheer.
KPN ziet zich geconfronteerd met een (sterke) toename in het gebruik van
mobiele applicaties, die een belasting voor het telecommunicatienetwerk
opleveren, zowel qua datavolumes als qua signaleringen. Om te
voorkomen dat problemen ontstaan op het netwerk, acht KPN het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 549, nr. 45

2

noodzakelijk dat inzicht wordt verkregen op het gebruik van mobiele
applicaties door gebruikers van haar netwerk.
KPN heeft een onderzoek uitgevoerd naar het dataverkeer op haar
netwerk. Hierbij is analysesoftware gebruikt om applicaties in het mobiele
dataverkeer te kunnen herkennen. Op verzoek van KPN is de standaardconfiguratie van deze software uitgebreid om ook de applicaties Hyves,
WhatsApp en Viber te kunnen herkennen. De detectie van het gebruik van
de genoemde applicaties vond volgens opgave van KPN plaats door een
analyse van gegevens uit de transportlaag en de internetlaag van de
onderzochte datapakketten. De inhoud van de communicatie, die zich in
de applicatielaag bevindt, is niet bij de analyse betrokken, aldus KPN. Uit
de stukken die door KPN zijn overgelegd blijkt overigens dat de gebruikte
software theoretisch wel toegang kan krijgen tot de applicatielaag van
datapakketten, maar deze toegang lijkt er primair op te zijn gericht om
daaruit metadata (zoals URL’s) te destilleren.
De analyse heeft geresulteerd in een bestand waarin IMSI-nummers van
klanten worden getoond die in de periode februari t/m april 2011 de
genoemde applicaties gebruikten. De analysegegevens blijven drie
maanden beschikbaar in de software, daarna worden de gegevens
geautomatiseerd vernietigd.
De uitkomsten van het onderzoek acht KPN van belang voor de netwerkplanning, maar ook voor de retailafdelingen van KPN. Het toegenomen
gebruik van Hyves, WhatsApp en Viber in combinatie met een eerder
waargenomen daling in het gebruik van SMS, zou voor KPN aanleiding
kunnen zijn om tot een ander aanbod van diensten te komen. De
onderzoeksresultaten zijn om die reden (ook) voor marketingdoeleinden
gebruikt. Na de analyse zijn de onderzoeksresultaten geanonimiseerd
door de laatste vier cijfers van de IMSI-nummers in het bestand te
verwijderen, al is onduidelijk of dit is gebeurd na de analyse ten behoeve
van netwerkplanning en -beheer of na de analyse voor marketingdoeleinden.
Beoordeling door het Openbaar Ministerie
Het oriënterend onderzoek heeft voor het OM geen aanwijzingen
opgeleverd dat KPN bij het gebruik van DPI communicatie van haar
klanten heeft afgeluisterd in de zin van art. 139c WvSr. De gebruikte
techniek bood in de opgegeven configuratie geen mogelijkheden om
direct in een voor de mens waarneembare en begrijpelijke vorm kennis te
nemen van de inhoud van de communicatie.
Evenmin is gebleken dat op de datapakketten waaruit de communicatie
via Hyves, WhatsApp en Viber plaatsvond een zodanige bewerking heeft
plaatsgevonden dat van de payload ervan kennis kon worden genomen.
Niet gebleken is dat de datapakketten die door de analysesoftware werden
gezien integraal zijn opgeslagen. Uit de diverse lagen waaruit die
pakketten zijn opgebouwd, is slechts een aantal gegevens geëxtraheerd
en opgeslagen. Onder de uit de datapakketten geëxtraheerde en
opgeslagen gegevens bevonden zich geen gegevens uit de applicatielaag.
Een bewerking van die gegevens kan dus geen zicht hebben gegeven op
de inhoud van de communicatie.
Conclusie
Het door het Landelijk Parket ingestelde onderzoek geeft, tegen de
achtergrond van de thans beschikbare gegevens geen aanleiding om aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 549, nr. 45

3

te nemen dat door KPN strafbaar is gehandeld. Het OM ziet dan ook geen
reden om een strafrechtelijk onderzoek in te stellen en heeft de Raad van
Bestuur van KPN dienovereenkomstig bericht.
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 549, nr. 45

4