Advies Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) over de erfrechtelijke gevolgen van
meerouderschap
In december 2016 heeft de Staatscommissie Herijking ouderschap het rapport ‘Kind en
Ouders in de 21ste eeuw’ uitgebracht. De opdracht aan de Staatscommissie was de regering
te adviseren over de wenselijkheid van wijziging van bestaande regelgeving die betrekking
heeft op het ontstaan van juridisch ouderschap en de invoering van een wettelijke regeling
voor meerouderschap en meeroudergezag en draagmoederschap.
De KNB is op 3 april 2018 door het ministerie van J&V om advies gevraagd over de juridische
aspecten van meerouderschap. De Issuegroep Familie van Nu is vervolgens aan de slag
gegaan met deze opdracht.
De Staatscommissie herijking ouderschap heeft geadviseerd onder bepaalde voorwaarden1
juridisch meerouderschap wettelijk te faciliteren. In dit advies wordt in hoofdlijnen ingegaan
op de erfrechtelijke gevolgen van juridisch meerouderschap zoals dat de Staatscommissie
voor ogen staat.
Erfgenaamschap van meer dan twee ouders
In verband met de aanbeveling juridisch meerouderschap te faciliteren wordt een nieuwe
titel 1:11 (verwantschap) voorgesteld, die kort gezegd meebrengt dat meer dan twee (maar
maximaal vier) personen ouder kunnen zijn van een kind. De uitbreiding van het mogelijke
aantal familierechtelijke betrekkingen werkt door in het erfrecht omdat in art. 4:10 lid 3 BW
wordt aangehaakt bij de in Boek 1 gedefinieerde familierechtelijke betrekkingen. Zonder
wijziging van art. 4:10 lid 3 BW is een kind uit een meeroudergezin dan ook erfgenaam van al
zijn ouders.
Zou men het aantal mogelijke ouderlijke erflaters bij versterf willen beperken tot maximaal
twee, dan vergt dat een wettelijke bepaling waarbij onderscheid wordt gemaakt in juridisch
ouderschap. Daarbij kan men denken aan een automatisch onderscheid of een facultatief te
maken onderscheid. In het eerste geval sluit de wet uit dat een kind erfgenaam is in de
nalatenschappen van meer dan twee ouders. Een dergelijke regeling vereist dat de wet
bepaalt van welke ouders het kind geen erfgenaam zal zijn. Dat lijkt op voorhand lastig te
bepalen. In het tweede geval zou de wet de mogelijkheid moeten openen om bij de
meerouderschapsovereenkomst te bepalen van welke, maximaal twee ouders het kind
erfgenaam zal zijn. Aldus beschikt een ouder over het erfrecht van zijn toekomstig kind,
hetgeen in strijd is met het wettelijk uitgangspunt dat een kind alleen bij testament kan
worden onterfd. Belangrijker is wellicht dat het maken van een dergelijk wettelijk
onderscheid of het mogelijk maken om dat onderscheid overeen te komen, niet in
overeenstemming is met het uitgangspunt van de Staatscommissie dat er sprake moet zijn

1

Zie aanbeveling nr. 35. De voorwaarden zijn onder meer: een voor de conceptie gesloten meerouderschapsovereenkomst,
rechterlijke goedkeuring daarvan en akten aanvaarding ouderschap.

1

van volwaardig ouderschap. Bij volwaardig ouderschap past niet het wettelijk of bij
overeenkomst kunnen uitsluiten van de erfrechtelijke gevolgen van dat ouderschap. De
ouder die het ouderschap aanvaardt, aanvaardt dat met alle gevolgen die daaraan zijn
verbonden.
Een kind met meer dan twee ouders is zonder wijziging van het huidige Boek 4 van al zijn
ouders erfgenaam met alle daaraan verbonden gevolgen. Dat past in de visie van de
Staatscommissie op volwaardig ouderschap.

Wettelijke verdeling
De wettelijke verdeling (art. 4:13 e.v. BW), waarbij de echtgenoot (of de geregistreerd
partner) van de erflater van rechtswege alle goederen van de nalatenschap verkrijgt en de
kinderen van erflater een vordering krijgen op de echtgenoot, beoogt die echtgenoot te
beschermen. De bescherming van de echtgenoot wordt niet gehinderd indien de erflater
een kind heeft uit een meerouderschapsrelatie. Dat leidt er immers alleen toe dat het
desbetreffende kind ook erfgenaam is en uit dien hoofde een vordering krijgt op de
langstlevende echtgenoot die in beginsel pas opeisbaar is bij het overlijden van die
echtgenoot.
Wel zal de nalatenschap van de langstlevende echtgenoot door die vordering in omvang
afnemen maar dat is een gevolg van het feit dat het kind als volwaardig erfgenaam een
erfdeel krijgt. Dat kan ook leiden tot meer – voor de betrokkenen mogelijk onverwacht –
negatieve nalatenschappen door de vordering van het kind of de kinderen uit het
meeroudergezin. Die vorderingen van de kinderen kunnen over het hoofd worden gezien als
die niet worden vastgesteld na het overlijden van de eerste betrokken ouder. Door de
verschuldigde rente kunnen die vorderingen bovendien behoorlijk oplopen.
De regeling van de wettelijke verdeling hoeft in beginsel niet te worden aangepast. Er is wel
risico op complexere afwikkeling van de nalatenschappen van de betrokken ouders doordat
die nalatenschappen mogelijk onverwacht negatief zullen blijken te zijn door de vorderingen
van de betrokken kinderen.

Legitieme portie en andere wettelijke rechten in alle betrokken nalatenschappen
Dat een kind met meer dan twee ouders erfgenaam is van alle betrokken ouders betekent
dat het kind in alle betrokken ouderlijke nalatenschappen legitieme rechten kan doen gelden
als het desbetreffende kind bij testament zou worden onterfd of anderszins aan diens
legitieme rechten tekort wordt gedaan. Ook zal het kind, als aan de geldende voorwaarden
is voldaan, in alle betrokken nalatenschappen aanspraak kunnen maken op een som ineens
(art. 4:35 en 36 BW) of op overdracht van de onderneming van erflater (art. 4:38 BW).
Dat heeft consequenties voor de rechten van andere betrokken kinderen. Indien een van de
betrokken ouders nog andere kinderen heeft buiten het meeroudergezin, vermindert
immers de erfrechtelijke aanspraak van die andere kinderen daardoor. Of ook dat gevolg
wenselijk wordt geacht of niet, is een politieke keuze. Indien die keuze is dat dat gevolg
moet worden aanvaard, dan is echter voorlichting daarover aan alle partijen bij een

2

meerouderschapsovereenkomst cruciaal. Aan de totstandkoming van een
meerouderschapsovereenkomst zouden dan ook eisen moeten worden gesteld die
waarborgen dat alle partijen voldoende en deskundig zullen worden voorgelicht.
De notariële praktijk leert dat de afwikkeling van boedels waarin een kind is onterfd en het
onterfde kind een beroep doet op zijn legitieme portie, vaak problematisch is. Niet alleen
neemt de afwikkeling – logischerwijs - meer tijd in beslag en is dus duurder, maar ook
worden steeds vaker juridische procedures gevoerd over de vaststelling van de omvang van
de legitieme portie. Meer legitimarissen in meer nalatenschappen verhoogt dus ook de kans
op een toename van problematische afwikkelingen en juridische procedures daarover.
Meerouderschap heeft gevolgen voor de legitieme rechten van andere betrokken kinderen.
Meerouderschap kan leiden tot een toename van het aantal juridische geschillen over de
legitieme portie.

Oude testamenten
Indien een erflater in een testament dat is opgemaakt voordat de wet meerouderschap
kende, zijn kinderen tot zijn erfgenamen heeft benoemd, zal de vraag rijzen of daaronder
ook zijn begrepen de kinderen van wie erflater onder het recht zoals dat gold ten tijde van
het maken van het testament geen ouder had kunnen zijn. Bij uitleg van (wettelijk
gedefinieerde begrippen in) een testament zal de uitleg moeten plaatsvinden met
inachtneming van de omstandigheden ten tijde van het maken van het testament. Dat
betekent dat het begrip ‘kind’ zal moeten worden ingevuld volgens het huidige
(afstammings)recht.
Hoewel niet altijd zal kunnen worden vastgesteld dat een erflater van een bepaald kind geen
ouder had kunnen zijn (dat kan alleen als het ten tijde van zijn geboorte van rechtswege al
twee andere ouders zou hebben gekregen), verdient het aanbeveling uitlegproblemen voor
te zijn door daarover in het overgangsrecht een regeling op te nemen. Bij de te treffen
regeling zal het belang van het kind voorop dienen te staan. Dat brengt mee dat de uitleg
wordt gekozen die ook de kinderen van erflater omvat waarvan erflater ouder is geworden
op grond van een meerouderschapsovereenkomst en een akte van aanvaarding ouderschap.
Ouders die deze gevolgen niet wensen, zullen bij testament een andere regeling kunnen
treffen.
Het verdient aanbeveling in het overgangsrecht een uitlegregeling op te nemen ter zake van
het begrip ‘kind’ of ‘kinderen’ in voor de inwerkingtreding van de nieuwe wet gemaakte
testamenten.

Stiefoudergezinnen
De Staatscommissie constateert dat de doelgroep van een wettelijke regeling van
meerouderschap beperkt is. Er zijn echter vele stiefoudergezinnen. Tussen
meeroudergezinnen en stiefoudergezinnen is geen fundamenteel verschil. Ook in een
stiefoudergezin wordt immers sociaal ouderschap en juridisch ouderschap gecombineerd.

3

De Staatscommissie stelt voor om ook voor stiefouders ruimere (gezags)rechten mogelijk te
maken. De KNB constateert daarnaast dat in de praktijk een behoefte van een
stiefoudergezinnen bestaat aan ruimere mogelijkheden op erfrechtelijk gebied dan worden
geboden door het huidige erfrecht. Stiefouders en juridische ouders willen vaak over en
weer testamenten maken waarin de eigen kinderen en de stiefkinderen gelijk worden
behandeld, mits men zekerheid kan verkrijgen over de wederkerigheid van de getroffen
regeling. Die zekerheid kan niet worden geboden omdat testamenten persoonlijk en
herroepelijk zijn en overeenkomsten over nog niet opengevallen nalatenschappen worden
uitgesloten door art. 4:4 lid 2 BW. Een regeling waarbij dit verbod wordt opgeheven voor
erfrechtelijke overeenkomsten binnen stiefoudergezinnen, komt tegemoet aan deze
behoefte. Overwogen kan worden om de mogelijkheid ook te openen voor – in de
terminologie van de Staatscommissie – informele stiefoudergezinnen (dat zijn de
stiefoudergezinnen waarbij de stiefouder samenwoont met een van de eigen ouders van het
kind).2
De KNB adviseert om stiefoudergezinnen niet alleen ruimere mogelijkheden te bieden in het
gezagsrecht maar ook ruimere erfrechtelijke mogelijkheden te geven door een uitzondering
op het verbod van art. 4:4 lid 2 BW toe te staan voor stiefoudergezinnen.

Den Haag, 6-2-2019

2

Zie daarover F.W.J.M. Schols, Erfrechtelijke ingrepen met het oog op het informele samenleven en het
samengestelde gezin, WPNR (2018) 7220.

4