Supplement Rapport: Belemmeringen en
drijfveren voor sport en bewegen bij
ondervertegenwoordigde groepen

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201
M. Hoogendoorn│E. L. de Hollander

Supplement Rapport: Belemmeringen en
drijfveren voor sport en bewegen bij
ondervertegenwoordigde groepen
Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201
M. Hoogendoorn│E. L. de Hollander

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Colofon

© RIVM 2017
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI: 10.21945/Bijlage bij 2016-0201

M. Hoogendoorn (auteur), RIVM
E. L. de Hollander (auteur), RIVM
Contact:
Ellen de Hollander
Preventie en Voeding
Ellen.de.Hollander@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van VWS, in het
kader van Kennisvraag 3.4: Sportonderzoek

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Voorwoord

Deze bijlage hoort bij briefrapport 2016-0201
In dit supplement staan de bevindingen uit de literatuur en de
uitgebreide verslagen van de praktijkbijeenkomsten met experts uit het
werkveld sport en bewegen beschreven.

Pagina 3 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Pagina 4 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Inhoudsopgave

1

S1. Gemeenschappelijke belemmeringen en drijfveren tussen de
doelgroepen — 7

2

S2. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met een
lage SES en migratieachtergrond — 11
Bevindingen uit de literatuur — 11
Bevindingen uit de praktijk — 14

2.1
2.2
3
3.1
3.2
4
4.1
4.2
5

S3. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij ouderen en
mensen met chronische aandoeningen — 23
Bevindingen uit de literatuur — 23
Bevindingen uit de praktijk — 28
S4. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met een
lichamelijke beperking — 35
Bevindingen uit de literatuur — 35
Bevindingen uit de praktijk — 43

5.1
5.2

S5. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met een
verstandelijke beperking — 53
Bevindingen uit de literatuur — 53
Bevindingen uit de praktijk — 56

6

Referenties — 65

Pagina 5 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Pagina 6 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

1

S1. Gemeenschappelijke belemmeringen en drijfveren
tussen de doelgroepen

In Bijlage 2 is te zien dat een aantal belemmeringen en drijfveren
volgens de literatuur voor vrijwel iedere doelgroep van toepassing zijn.
Hier worden de factoren beschreven die voor ten minste vijf
doelgroepen van toepassing zijn op sport- en beweeggedrag. Motorische
beperkingen, visuele beperkingen en auditieve beperkingen worden
hierbij samen genomen onder de noemer lichamelijke beperkingen. De
factoren worden besproken aan de hand van het ecologisch model(24),
met de individuele factoren als eerst, gevolgd door interpersoonlijke
factoren, omgevingsfactoren en factoren die te maken hebben met het
regionaal/nationaal beleid.
Individuele factoren
Factoren gerelateerd aan motivatie
Om te gaan sporten en bewegen is interesse en/of motivatie nodig (14,
17, 41-56). Hieraan gerelateerd volgt het leuk vinden en plezier hebben
in de activiteiten. Het leuk vinden van en plezier beleven aan
beweegactiviteiten blijken motiverend voor iedere doelgroep. De
negatieve tegenhanger ervan, ‘sport niet leuk of onplezierig vinden’, is
gevonden voor een aantal groepen (14, 17, 41, 43-46, 48-50, 53, 54,
56-70). Het sociale aspect van sport geldt voor iedereen als drijfveer.
Aspecten die hierbij horen zijn gezelligheid, nieuwe vrienden maken en
onderdeel zijn van een team (8, 14, 17, 43-46, 48, 49, 51, 53, 54, 5660, 62-64, 66, 68-74).
Andere psychologische factoren
Andere psychologische factoren die van invloed zijn op sport- en
beweegdeelname zijn het zelfbewust zijn of schaamte bij het sporten
(14, 17, 41-44, 46-48, 52, 53, 70, 75), het hebben van zelfvertrouwen
en zelfeffectiviteit (14, 17, 41-46, 48-50, 52, 54, 56, 58, 59, 63, 65, 67,
69, 70, 72, 73, 76-83). Angst is een factor die ook genoemd wordt bij
alle doelgroepen (14, 17, 41-43, 45, 46, 48, 50, 51, 53-57, 59-61, 67,
70, 72).
Mentale en fysieke gezondheid
Ontspanning komt bij iedere doelgroep naar voren als drijfveer (17, 44,
45, 51, 53, 56, 58, 59, 62, 68, 73). In dit onderzoek is ontspanning
ingedeeld bij mentale gezondheid. Behalve een drijfveer kan de mentale
gezondheid ook een belemmering vormen, bijvoorbeeld voor mensen
met een depressie, of wanneer boosheid en frustraties bestaan omtrent
sport en bewegen (42, 46, 52-55, 58, 66, 76, 78, 82). Vermoeidheid of
energiegebrek wordt tevens vaak genoemd (8, 17, 42-44, 46-49, 52-56,
60, 64, 71, 75, 77). In Bijlage 2 is te zien dat ook de gezondheidsstatus
(8, 17, 45-56, 58-60, 62, 64, 67-69, 71-73, 76, 78, 79, 81-86),
waarmee het hebben van gezondheidsklachten bedoeld wordt of
gezondheid in het algemeen (8, 17, 48, 49, 52, 54, 56, 58, 66, 70) en
gezondheidsuitkomsten door sport en bewegen (8, 14, 17, 41-43, 45,
46, 48, 50, 51, 53-57, 59, 60, 62, 64-74, 76-78, 80, 82, 83, 85, 87) als

Pagina 7 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

motivatie om te bewegen bij iedere doelgroep worden beschreven in de
literatuur.
Tot slot, is het van belang of iemand nou eenmaal de gewoonte heeft
om wel of niet aan sport en bewegen te doen. Als iemand het niet
gewend is, zal deze persoon minder snel (meer) gaan sporten en
bewegen dan iemand die wel gewend is actief te zijn (8, 49, 54, 56, 65,
68, 71, 72, 78, 80, 81) en positieve ervaringen zijn van belang (17, 43,
55, 57, 65, 67, 88).
Interpersoonlijke factoren
Sociale steun en samen sporten
Literatuur laat zien dat sociale steun een rol speelt bij lichamelijke
activiteit voor iedere doelgroep. Deze rol kan zowel positief als negatief
zijn (bijvoorbeeld bij bezorgde ouders of naasten) en wordt, afhankelijk
van de doelgroep, vervuld door vrienden, familie, instructeurs, collega’s,
peers, leraren, verzorgers, personeel of de school (14, 41-46, 48, 5358, 61-65, 67, 71, 72, 76, 80, 87). Motivaties die te maken hebben met
samen sporten, zoals sporten met leeftijd en of lotgenoten zijn ook bij
iedere doelgroep aanwezig (8, 17, 41, 44, 45, 47, 48, 50, 55, 56, 61,
62, 68, 70, 71, 75, 85). Prioriteit geven aan bijvoorbeeld
familieverantwoordelijkheden, werk, sociale contacten, huiswerk (bij
kinderen), of de kerk, waardoor er minder gelegenheid is om aan sport
en beweegactiviteiten deel te nemen is ook een interpersoonlijke factor
die voorkomt bij meerdere doelgroepen (17, 43-46, 50, 51, 54, 56, 67,
70-72, 75, 85).
Omgevingsfactoren
Aspecten van gebouwde omgeving en het weer
Bij de omgeving zijn de factoren met betrekking tot vervoer van en naar
beweegactiviteiten (14, 17, 41-43, 45, 48, 49, 52, 53, 55, 56, 61, 64,
67, 74, 87, 89), aangepaste faciliteiten om aan sport- en
beweegactiviteiten te doen (14, 17, 41, 42, 44-48, 52-54, 56, 66, 67,
72, 87, 89), de beschikbaarheid (17, 41-43, 45, 48, 51, 54, 57, 64, 67,
69, 70, 73, 74, 86, 89, 90) en toegankelijkheid (41-44, 46, 47, 49-51,
53, 56, 57, 59, 66-69, 73, 74, 87, 89) van deze overkoepelend. De
enige natuurlijke omgevingsfactor die in de literatuur werd gevonden bij
bijna alle doelgroepen is het weer. Dit kon zowel een belemmering als
drijfveer zijn (14, 41-44, 50, 54-56, 67, 68, 72, 73, 77, 87).
Regionale en nationale beleidsfactoren
Kennis, aangepast aanbod en geschikte trainers/begeleiders
Om te (gaan) sporten en bewegen is kennis nodig van het aanbod en de
mogelijkheden die voor de doelgroep beschikbaar zijn. Deze kennis lijkt
niet altijd voldoende beschikbaar. Voor iedere doelgroep geldt dat een
gebrek aan dergelijke kennis sporten en bewegen belemmert en dat
bevordering van deze kennis sport en beweegdeelname kan bevorderen
(14, 17, 41, 42, 44, 47-49, 51, 53, 56-58, 62, 64, 66, 70, 73, 74, 87).
Voor bijna alle doelgroepen is gevonden dat een aangepast aanbod
nodig is om sport- en beweegdeelname te stimuleren (14, 17, 41-45,
47-59, 61, 62, 66, 72, 73, 86, 87, 89-91) en dat een ongunstige
planning van activiteiten belemmeringen op kan leveren (17, 43, 47, 51,
54-56, 58, 62, 66, 91).
Pagina 8 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Eigenschappen van trainers en begeleiders (in Bijlage 2 vermeld als (on)
geschikte trainers en (on)voldoende/ (on)geschikte begeleiding) zijn
voor iedere doelgroep van belang (14, 17, 41, 43, 44, 46-48, 52-57, 62,
66, 72, 73, 87, 89). Op regionaal/nationaalbeleidsniveau zijn ook voor
verscheidene doelgroepen factoren gevonden die met kosten van sport
en beweegactiviteiten te maken hebben (14, 17, 41-44, 46-50, 52, 5456, 62, 66-70, 72, 73, 75, 77, 88, 89, 92).

Pagina 9 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Pagina 10 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

2

S2. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met
een lage SES en migratieachtergrond

2.1

Bevindingen uit de literatuur
Individuele factoren
Financiële en arbeidspositie
De financiële positie van mensen met een lage SES werd in de literatuur
benoemd als een belemmerende factor (74, 75, 77, 84, 88, 90, 91). Uit
onderzoek blijkt dat kinderen uit arme gezinnen minder vaak aan sport
doen, omdat er te weinig geld is in het gezin voor bijvoorbeeld
lidmaatschap, kleding en passend vervoer (84, 91). Daarnaast vormen
bijkomende kosten zoals kosten voor sociale activiteiten op en rond het
sportveld (bijvoorbeeld een rondje geven of drankje doen na de
training) en een gebrek aan kinderopvang een belemmering voor deze
doelgroep om deel te nemen aan sportactiviteiten (74, 75, 84). Uit een
willingness to pay studie blijkt dat mensen met een laag inkomen wel
wat wil uitgeven aan sport en bewegen, maar dit zijn kleine bedragen
(88).
Uit onderzoek naar mensen met een migrantenachtergrond blijkt dat het
beweeggedrag van deze doelgroep met fysiek werk of met kantoorwerk
anders is dan van de doelgroep zonder werk. Zo bewegen bijvoorbeeld
mensen die fysieke arbeid doen meer en vaker tijdens hun werk, terwijl
mensen zonder werk bewegen tijdens huishoudelijke activiteiten (54).
Opleidingsniveau en inkomen
Indicatoren van SES-status, bijvoorbeeld opleiding en inkomen, blijken
van invloed op sport en beweeggedrag, net als de afkomst van kinderen
in armoede (84, 88). Deze indicatoren, inkomen en opleiding, alsmede
etniciteit hangen met elkaar samen, maar zijn zowel afzonderlijk als met
elkaar van invloed op sportdeelname (90). Naast deze determinanten
zijn ook het opleidingsniveau van ouders en de huishoudsamenstelling
een risicofactor voor verminderde sportdeelname bij kinderen in
armoede (84). Bij mensen met een migrantenachtergrond met een hoog
opleidingsniveau en inkomen wordt een hoger beweegniveau
geobserveerd dan bij laag opgeleide mensen met een
migrantenachtergrond (54).
Verblijfsduur, generatie, geslacht en taalvaardigheid
Bij mensen met een migratieachtergrond blijkt dat staatsburgerschap en
een langere verblijfsduur in het land een positieve invloed hebben op
het beweeggedrag (8, 54). Ook spelen generatieverschillen een rol in
het beweeggedrag. Jongere generaties zijn vaker geneigd tot
beweegactiviteiten dan oudere generaties (8, 54). Een mogelijke
verklaring hiervoor is dat mensen van oudere generaties vaak ook ouder
zijn (en ouderen sporten minder). Daarnaast geldt dat mensen van de
tweede generatie een voordeel hebben in scholing en opvoeding met
betrekking tot sport en bewegen. In Nederland is het generatieverschil
in sportdeelname het grootst voor Turkse Nederlanders. Wanneer de
sportdeelname van de vier grootste etnische groepen in Nederland
(Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen) vergeleken wordt met
die van de gemiddelde Nederlander blijkt dat vooral Turkse en
Pagina 11 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Marokkaanse Nederlanders minder vaak sporten. Bij Antilianen en
Surinamers is het verschil in sportdeelname minder groot (8). Bij
mensen met een migratieachtergrond bewegen meisjes en vrouwen
minder dan jongens en mannen, met name bij Turken en Marokkanen
(8, 54). Taalvaardigheid, zowel van de migrant zelf, als van de ouders is
de volgende individuele factor die naar voren kwam uit literatuur over
deze groep (62).
Fysieke gezondheid
Mensen met een lage SES hebben vaker gezondheidsproblemen dan
mensen met een hoge SES (84). Deze gezondheidsproblemen vormen
een drempel voor lichamelijke activiteit (68). Ze kunnen echter ook
aanleiding zijn voor de doelgroep om iets aan de problemen te doen. Uit
onderzoek blijkt namelijk dat de groep mensen met een lage SES een
signaal van het lichaam (slechtere gezondheid) nodig heeft als prikkel
om een andere levensstijl aan te nemen (71). Het inzien van het nut
van lichamelijke activiteit, een andere factor die naar voren kwam uit de
literatuur kan daaraan gekoppeld worden. Zo blijkt dat mensen met een
lage SES geen advies voor sport en bewegen nodig menen te hebben zo
lang zij niet ziek zijn (77).
Angst en mentale gezondheid
Bij mensen met een lage SES en mensen met een migrantenachtergrond
wordt het sporten en bewegen belemmerd door angst die te maken
heeft met het onbekend zijn met en zich ongemakkelijk voelen in de
nieuwe omgeving (54, 70). Bij mensen met een migrantenachtergrond,
in het specifiek vluchtelingen, kan de mentale gezondheid als het gaat
om depressie en post-traumatische stress belemmeren om te bewegen
(54). De mentale gezondheid in positieve zin wordt in de literatuur
benoemd als drijfveer. Men gaat bewegen om te ontspannen en om hun
zorgen even vergeten (62).
Interpersoonlijke factoren
Isolement en samen sporten
Bij mensen met een lage SES en bij mensen met een
migratieachtergrond spelen factoren die te maken hebben met isolement
en een gebrek aan een sociaal netwerk, een belemmerende maar ook
een stimulerende rol in het bewegen. Bij mensen met een lage SES kan
het gaan om sociale deprivatie, sociale uitsluiting, een klein sociaal
netwerk in de buurt, buurten met weinig sociale cohesie, en buurten
waarin mensen zich minder goed thuis voelen (68, 77). Mensen met een
migratieachtergrond kunnen zich alleen voelen in de gemeenschap
waardoor ze minder bewegen (54). Echter, sport en bewegen kan
mensen ook uit het isolement halen, omdat het stimuleert naar buiten te
gaan en onder de mensen te komen (62, 74). Het ontmoeten van
nieuwe mensen of vrienden maken en ook het samen sporten kan ook
worden gezien als een drijfveer om te gaan sporten (62, 70, 71, 74, 75,
85). In een studie bij vrouwen met een migratieachtergrond wordt
gerapporteerd dat samen sporten en bewegen wordt gewaardeerd
vanwege de onderlinge betrokkenheid, interactie tussen culturen, samen
plezier hebben en het bieden van steun aan elkaar (62).

Pagina 12 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Culturele achtergrond
Bij mensen met een migratieachtergrond zijn er een aantal
belemmeringen om te sporten en bewegen die samenhangen met hun
culturele achtergrond. In de literatuur wordt het aanpassingsvermogen
naar andere culturen benoemd. Wanneer mensen met een
migratieachtergrond beter zijn ingeburgerd wordt meer beweeggedrag
en een hogere sportdeelname geobserveerd (54, 93). Bij deze doelgroep
kan een gebrek aan interesse in en begrip voor nationale sportculturen
in sportdeelname belemmeren (92). Uit een Nederlandse studie blijkt
dat fietsen, zowel als transportmiddel als als sport, een lage status kan
hebben bij mensen met een niet-westerse migratieachtergrond (8).
Een aantal studies verwijzen naar de invloed van het cultureel
perspectief op mannen en vrouwen met betrekking tot sport en
beweeggedrag. Zo wordt gerapporteerd dat migrantenmeisjes minder
vaak mogen sporten of buiten spelen ten opzichte van jongens met
dezelfde culturele achtergrond. In sommige culturen kan sporten door
vrouwen worden gezien als ongepast, niet vrouwelijk, of als verzuim van
familieverplichtingen, waardoor zij soms andere prioriteiten moeten
stellen.
Vanwege geloofsovertuigingen kan privacy, een aspect van een veilige
sportomgeving, belangrijk zijn voor islamitische vrouwen (8, 54, 90,
92). Tot die veilige sportomgeving behoren ook fouten mogen maken en
een respectvolle sfeer (62).
Houding ten opzichten van de doelgroep
Uit onderzoek naar mensen met een migratieachtergrond blijkt dat in de
sport- en beweegsector gevoelens van discriminatie en stereotypering
kunnen voorkomen (54). Een ander onderzoek naar mensen met een
migratieachtergrond beschrijft dat in de sportwereld subtiele vormen
van uitsluiting kunnen plaatsvinden, bijvoorbeeld door het gedogen van
racistische grappen op het sportveld of door voorschriften die
onvoldoende aangepast zijn aan andere culturen (92).
Omgevingsfactoren
Beweeggedrag van mensen uit de sociale omgeving en rolmodellen
Uit de literatuur blijkt dat het hebben van interesse in sport en bewegen
door mensen uit de directe sociale omgeving van kinderen met lage
SES, zoals ouders, vrienden en school van invloed is op het
beweeggedrag. Dit kan zich uiten in actief zijn in de schoolomgeving. De
directe sociale omgeving heeft namelijk een voorbeeldfunctie voor deze
kinderen (68, 84, 90, 94). Wanneer ouders van kinderen met een lage
SES weinig in aanraking komen met sport en bewegen of geen interesse
daarin tonen worden deze kinderen minder gestimuleerd om te gaan
sporten en bewegen (84). Ook bij kinderen met een migratieachtergrond
kan dit een rol spelen. Wanneer de ouders minder bekend zijn met de
Nederlandse sportcultuur, of vanwege culturele of opvoedingsverschillen
weinig aan sport en bewegen doen, is de kans groter dat de kinderen
ook weinig aan sport en bewegen doen (8). Ook kunnen medescholieren
van invloed op het beweeggedrag van bijvoorbeeld (migranten)jongeren
met een lage sociaaleconomische status. Een Nederlands onderzoek
beschrijft dat deze jongeren vaker het vmbo volgen, waar veel
medescholieren vanuit huis ook weinig gestimuleerd worden om te
sporten. Dit kan een negatieve invloed hebben op de sportparticipatie
(90). Bij mensen met een migratieachtergrond wordt ook nog
Pagina 13 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

gerefereerd naar de invloed van rolmodellen op het beweeggedrag (54)
en wordt in een studie over sport en bewegen bij vrouwen met een
migratieachtergrond in Nederland beschreven dat zij een voorbeeld
nemen aan anderen in de groep (62).
Veilige en aantrekkelijke omgeving
Uit onderzoek blijkt dat wanneer de buurt onveilig wordt bevonden door
mensen met een lage SES zij minder geneigd zijn om te bewegen (68,
74). Esthetische kenmerken van de buurt zijn ook factoren zijn die het
beweeggedrag van deze doelgroep beïnvloeden. Wanneer de bewoners
de buurt een onaantrekkelijk uitstraling vinden hebben zullen ze
bijvoorbeeld minder geneigd zijn om te gaan bewegen (68, 77). Ook is
een verband aangetoond tussen het beweeggedrag van mensen met
lage SES en een aantrekkelijke natuur in de omgeving (68).
Toegankelijke en aangepaste faciliteiten
De beschikbaarheid van faciliteiten in de buurt kan van invloed zijn op
het beweeggedrag van mensen met een lage SES. Soms wordt een
tekort aan aanbod zoals openbare faciliteiten of verenigingen vermeld
als belemmering (74, 90), of juist een goede beschikbaarheid als
drijfveer (70). Ook de toegankelijkheid en bereikbaarheid van faciliteiten
speelt een rol (68, 74).
Regionale en nationale beleidsfactoren
(Kennis van) aangepast aanbod en begeleiding
Een aangepast aanbod voor mensen met een migratieachtergrond,
waarin culturele barrières uit de weg worden genomen kan deze groep
stimuleren te bewegen (54). Specifiek voor vrouwen lijkt het creëren
van aparte sport- en beweegmogelijkheden en het bieden van
aanvullende begeleiding en ondersteuning aan de groep belangrijk voor
duurzaam beweeggedrag. Daarnaast wordt in de literatuur ook het
bespreekbaar maken van sociale normen en cultuur in een
beweegprogramma genoemd (62). Het gaat naast culturele
aanpassingen ook om een laagdrempelig aanbod. Dat betekent dat het
betaalbaar is en past bij hun taken en verantwoordelijkheden (54, 62,
92). Literatuur rapporteert daarnaast dat vrouwen met een
migratieachtergrond behoefte hebben aan een trainer of begeleider die
meer individuele begeleiding en aandacht geeft. Een (moeizame)
communicatie met trainers speelt ook een rol als belemmering in het
beweegaanbod (54, 62). Onvoldoende bekendheid met het beschikbare
aanbod bij de doelgroep wordt ook gerapporteerd als een drempel voor
mensen met lage SES en wordt onder andere toegeschreven aan een
gebrek aan gecentraliseerde informatie (70, 74).
2.2

Bevindingen uit de praktijk
Volgens de praktijkexperts zijn de bevindingen uit de literatuur over het
algemeen herkenbaar. Echter, de diversiteit van de groep mensen met
lage SES en/of een migratieachtergrond wordt benoemd als een
complicerende factor die door de belemmeringen en drijfveren heen
speelt. Zo kunnen binnen culturen grote verschillen bestaan. Daarom
zullen niet alle belemmeringen en drijfveren die in dit hoofdstuk
beschreven staan voor de hele doelgroep gelden, en zullen de nuances
die sommige subdoelgroepen behoeven niet worden beschreven. Ook is
Pagina 14 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

het moeilijk goede voorbeelden van beweegaanbod voor deze groepen
te benoemen. De praktijk geeft namelijk aan dat het voor deze groepen
héél nauw luistert of een initiatief faalt of succesvol is vanwege de grote
diversiteit van de doelgroep. Deze doelgroep lijkt een opeenstapeling
van (met elkaar samenhangende) belemmeringen te ervaren die
bovendien in de leefwereld ‘geworteld’ zijn en daarom lastig om te
beïnvloeden.
Financiële belemmeringen nader toegelicht
De praktijkexperts herkennen het beeld waarin mensen met een lage
SES moeite hebben sport en bewegen te bekostigen. Zij geven aan dat
deze mensen niet altijd weten dat er financieringsmogelijkheden zijn
zoals het Jeugdsportfonds of de U-pas, laaggeletterdheid kan hierbij een
rol spelen. Er lijkt dan ook maar slechts weinig gebruik te worden
gemaakt van de mogelijkheid om met korting lid te worden van een
vereniging, bijvoorbeeld middels de U-pas. Wanneer zij er wel kennis
van hebben dan lijken mensen schromen het aan te vragen. Om een
dergelijke subsidie aan te vragen moet men namelijk eerst vragen
beantwoorden over hun achtergrond en financiële situatie. Dit kan een
(te) grote stap zijn om een dergelijke aanvraag bij de gemeente of een
vereniging te doen. De schaamte voor hun financiële situatie kan soms
ook worden door vertaald naar het niet willen afsluiten van een lange
termijn abonnement, omdat zij het gevoel kunnen hebben zich te
moeten verantwoorden wanneer zij het soms even niet kunnen betalen.
Bij mensen met lage SES is er wellicht ook weerstand om lid te worden
vanuit een onwetendheid over het lidmaatschap. Dat komt tot
uitdrukking in een gevoel te moeten voldoen aan normatieve
verwachtingen of ongeschreven regels zoals het betalen van een drankje
na de training en andere kosten, vrijwilliger moeten worden en het
rijden van en naar de club of wedstrijden. Dit kunnen redenen zijn
waarom de praktijkexperts zien dat deze doelgroep regelmatiger gebruik
maakt van kortstondig aanbod dan van langdurige sportabonnementen.
Zo ziet men bijvoorbeeld bij de Jeugdsportpas waar men de
mogelijkheid heeft om vier keer voor zes euro te sporten in het voorjaar
en vier keer in het najaar dat kinderen ieder voorjaar en najaar
meedoen, maar nooit lid worden. Wellicht zou een vergoeding voor
beweegprogramma’s vanuit de ziektekostenverzekering een succesvol
middel kunnen zijn om de financiële drempel weg te nemen.
Sporten en bewegen voor plezier?
De praktijk geeft aan dat de financiële situatie niet altijd het probleem
lijkt te zijn, omdat er voorbeelden zijn van mensen die wel de nieuwste
tv kopen maar geen geld besteden aan sport en bewegen. Het gaat hier
om het maken van de gezonde keuzes, maar daarvoor moet wel het
belang van bewegen worden ingezien en door een expert goed
achterhaald worden wat hen drijft om te gaan bewegen. Mensen uit lage
SES en met een migratieachtergrond hebben deels andere opvattingen
over wat ‘goed/gezond leven’ is dan gezondheidsideologie van blanke
hoger opgeleide Nederlanders en hebben vaak lagere
gezondheidsvaardigheden. Bovendien lijkt het plezier of de positieve
ervaring van bewegen geen drijfveer om te gaan bewegen.
De praktijk geeft ook aan dat mensen met een lage SES vaker zwaar
werk doen en niet na het werk nog eens willen sporten, maar rust of
Pagina 15 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ontspanning zoeken. Dit betekent dat voor deze doelgroep een andere
insteek vereist kan zijn waarbij geen nadruk ligt op sporten, maar op
ontspanning. Dat bewegen leuk is om te doen moet ervaren worden
door de groep in laagdrempelige activiteiten. Sommige mensen uit deze
doelgroep hebben weinig ervaring met sport. Kinderen die spelenderwijs
opgroeien met sport en bewegen leren dit met vallen en opstaan en zijn
eraan gewend om fouten te maken. Op oudere leeftijd is dit ‘vallen en
opstaan’ veel moeilijker. Laagdrempelig bewegen voor volwassenen
betekenen dus activiteiten waarvoor weinig vaardigheden nodig zijn. De
woorden leuk en ontspannend zouden voor deze groep centraal moeten
staan.
Bij sommige (migranten)vrouwen lijkt afvallen voorop te staan als
motief voor sporten en niet dat sporten fijn, leuk of goed is. Aan de
andere kant, in sommige niet-Westerse culturen wordt zwaar zijn als
mooi beschouwd en als een teken van welvaart. Dit schoonheidsideaal
kan mensen ervan weerhouden te sporten en bewegen. Mensen met een
migratieachtergrond lijken wel meer beïnvloedbaar door iemand met
gezag. De praktijk heeft namelijk ervaren dat wanneer een
gezaghebbende aangeeft dat bewegen belangrijk is voor iemand met
een migratieachtergrond, deze persoon meer geneigd zal zijn om in
actie te komen. Een voorbeeld van een persoon met gezag is de
huisarts.
Gezondheid: wel een belemmering maar geen directe drijfveer
Het minder bewegen of sporten vanwege gezondheidsklachten is
herkenbaar voor de praktijk. Experts geven aan dat groepen met een
lage SES hier vaker mee lijken te kampen dan andere mensen. Zij
geven aan dat het probleem lijkt te worden versterkt doordat mensen in
deze groep ook vaker door blijven lopen met gezondheidsproblemen
wanneer zij liever niet naar een arts of fysiotherapeut gaan. Ook
herkent de praktijk dat deze doelgroep kan denken dat
gezondheidsklachten zoals rugklachten bij meer beweging verergeren.
De praktijk beaamt het beeld vanuit de literatuur dat gezondheid geen
directe drijfveer is om te gaan bewegen, tenzij gezondheidsproblemen
heel dichtbij komen, zoals wanneer iemand uit de directe omgeving ziek
wordt. Op zich kent de doelgroep de gezondheidseffecten van bewegen
wel, maar men lijkt zich minder bewust dat het ook in sociaal en
mentaal opzicht veel op kan leveren. Het is daarom van belang te
achterhalen wat hen drijft om te bewegen. Argumentenkaartjes, of
latente beweegvragen waar centraal staat aan welke dingen men (in
brede zin) waarde hecht. Bij latente beweegvragen wordt er eerst naar
een breed onderwerp gevraagd waarvan blijkt dat een persoon daar
waarde aan hecht, bijvoorbeeld schoolprestaties. Dit biedt vervolgens
aanknopingspunten om bijvoorbeeld aan te geven dat bewegen goed is
voor het concentratieniveau op school. Vervolgens kunnen zij inspelen
op die motieven, zoals het verbeteren van schoolprestaties, om
beweging te stimuleren.
Bewegen uitdragen vanuit een multidisciplinair netwerk
Het multidisciplinair netwerk van verschillende partijen, zoals school,
werk, zorg, en sociale wijkteams kan er voor zorgen dat de goede en
leuke aspecten van bewegen bij mensen met een lage SES inzichtelijk
gemaakt worden. Partijen uit dit netwerk zouden dezelfde boodschap
Pagina 16 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

vanuit verschillende benaderingen moeten brengen. Dit betekent
bijvoorbeeld dat doorverwezen wordt naar sport- en beweegaanbod door
artsen, consultatiebureaus of praktijken voor fysiotherapie of sociale
wijkteams vanwege verschillende redenen, zoals gezondheid,
ontspanning, en sociale contacten. Ook kan een samenwerking tussen
onderwijs en sportverenigingen bijdragen om te laten zien hoe sport
aansluit bij de leerdoelen van het onderwijs, waar al initiatieven van
bestaan zoals de leerlijn sport en bewegen. Een duurzame
gedragsverandering komt tot slot pas tot stand als het individu de
waarde van bewegen inziet.
Prioriteiten: problemen en taken uit het dagelijks leven gaan voor
Vanuit de praktijk wordt benoemd dat het gebrek aan zin en tijd kan
voortkomen uit een opeenstapeling van belemmeringen die ten
grondslag liggen aan hun sociaal economische positie. Daardoor kunnen
andere bezigheden of zorgen uit het dagelijks leven meer prioriteit
hebben dan bewegen. Voor deze doelgroep kan het wellicht helpen eerst
andere problemen op te lossen voordat er over bewegen wordt
begonnen. Een warme overdracht naar beweegaanbod door één
contactpersoon, zoals een vitaliteitsmakelaar kan daarbij helpen. Deze
persoon kan handvatten bieden om problemen op te lossen, meer te
ontspannen en men te helpen bij een gezonde leefstijl wanneer men er
aan toe is. Een ander aspect dat van belang is het inpassen van sport en
bewegen op verantwoordelijkheden van het werk, school, of zorg voor
het gezin. Wanneer sport en bewegen niet goed in te passen zijn in deze
prioriteiten lijkt men minder snel mee te doen aan beweegactiviteiten of
te stoppen met de activiteit. Enkele voorbeelden waaraan gedacht kan
worden is het aansluiten van beweegaanbod voor kinderen direct na
school. Hierdoor kan het bewegen gezien worden als onderdeel van
school en wordt een extra rit om het kind op te halen bespaard.
Wanneer kinderopvang niet bekostigd of vanuit het sociale netwerk
opgevangen kan worden, zou het aanbieden van kinderopvang bij het
sport- en beweegaanbod een uitkomst kunnen bieden.
Beweegervaringen en sportbeoefening cultureel bepaald
Beweegervaringen bij mensen met een lage SES en/of een
migratieachtergrond zijn volgens de praktijk ook van belang bij de
motivatie om te sporten of bewegen. Zij geven als voorbeeld dat de
oudere generatie met een migratieachtergrond hun jeugd associëren
met knikkeren, stokjes spelen, of andere spelactiviteiten, maar niet met
bewegen en sporten. Dit kan van belang zijn om een gewoonte te
ontwikkelen en ook op latere leeftijd aan sport en bewegen te doen. Dit
is vervolgens ook weer van invloed op de jongeren generatie.
Volgens de praktijk lijkt voorkeur voor een sport soms cultureel bepaald.
Zo lijken West-Afrikaanse sporters vaker voor hardlopen te kiezen,
omdat dit vanuit hun cultuur veel wordt beoefend. Ook wordt er vanuit
bepaalde culturen bijvoorbeeld veel gekeken naar vechtsporten. Mensen
die daarmee opgroeien, lijken meer geneigd te zijn om die sport te
beoefenen. Echter, gaat niet altijd op. Zo is basketbal bijvoorbeeld heel
populair in Turkije, maar niet onder Nederlandse Turken.
Rolmodellen: zien bewegen doet bewegen
De praktijk onderstreept het belang van de ouders in de
beweegstimulering van kinderen en geeft daarom aan dat de ouders ook
Pagina 17 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

bereikt zouden moeten worden met het de boodschap over het belang
van bewegen en het beschikbare aanbod. Ouders beslissen tenslotte of
kinderen op een sport mogen. Er zijn ook andere rolmodellen te
benoemen, zoals de vriendjes van kinderen. Met andere kinderen
meegaan is volgens de praktijk een veel voorkomende manier om in
aanraking te komen met sport en om het plezier van sport en bewegen
bij vriendjes te zien en te ervaren.
Mensen met een migratieachtergrond lijken meer beïnvloedbaar door
iemand met gezag. De praktijk heeft namelijk ervaren dat wanneer een
persoon waar men tegenop kijkt zoals een huisarts aangeeft dat
bewegen belangrijk is deze men meer geneigd is om dat advies over te
nemen. Trainers kunnen ook een belangrijk rolmodel zijn wanneer
mensen met een migratieachtergrond tegen hen opkijken. Er zijn ook
minder positieve voorbeelden van de invloed van gezagsverhoudingen
op beweeggedrag bij mensen met een migratieachtergrond, bijvoorbeeld
wanneer vrouwen of meisjes tegen hun vader of man op kijken en deze
negatief staat tegenover beweegactiviteiten van vrouwen.
Een voorbeeld uit de praktijk om via de connectie met een ander
persoon te gaan sporten en bewegen zijn sportmaatjes. Zo’n maatje kan
bijdragen aan het stimuleren van bewegen door mee te gaan en mee te
doen aan een beweegactiviteit of wanneer een taalbarrière of een
onveilig gevoel in de weg staan, deze weg te nemen. Het Oranjefonds is
een organisatie die aandacht schenkt aan deze maatjesprojecten die
verschillende varianten kennen, bijvoorbeeld maatjes binnen de wijk,
maar ook in verenigingsverband of vanuit de maatschappelijke opvang.
Clustering van groepen tussen en binnen culturen
De praktijk benoemt dat verschillende groepen met een
migratieachtergrond een voorkeur hebben om activiteiten te
ondernemen met mensen met eenzelfde achtergrond. Dit kan
belemmeren bij het deelnemen aan beweeggroepen of sporten bij
sportverenigingen of in openbare sportruimten. Zo zijn er bijvoorbeeld
vrouwen die zich goed kunnen aanpassen aan de Nederlandse cultuur en
gebruik maken van het reguliere aanbod, maar er zijn ook vrouwen die
dat minder prettig vinden. Zij zoeken een groep waar ze zich veilig en
thuis voelen. Omdat er binnen culturen ook verschillen in normen en
waarden kunnen voorkomen, moet de samenstelling van een
beweeggroep ook nog aan bepaalde eisen voldoen. Zo heeft de praktijk
wel eens ervaren dat er Marokkaanse vrouwen zijn die niet samen een
activiteit willen uitvoeren met andere Marokkaanse vrouwen omdat zij in
een andere subgroep vallen. Een ander praktisch voorbeeld waarin
verschillen binnen culturen opvallen zijn de verschillende reacties van de
vrouwen wanneer een man hen ziet terwijl ze geen hoofddoek dragen.
Sommige vrouwen raken van slag en zijn bang voor de reactie van hun
eigen man. Andere vrouwen nemen het minder zwaar op. Vrouwen met
een migratieachtergrond kunnen afhaken wanneer culturele normen en
waarden niet stroken tussen hen en die door het aanbod uitgedragen
worden of wanneer ze niet willen sporten met een andere subgroep.
Bij mannen lijkt dit minder duidelijk naar voren te komen, hoewel er wel
voorbeelden van voetbalverenigingen zijn met vooral veel Marokkaanse
leden of juist Turkse leden naast de gewone gemixte Nederlandse
verengingen. Deze verenigingen hebben bijvoorbeeld een aangepast
Pagina 18 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

aanbod in de kantine waar alleen tosti’s zonder ham verkrijgbaar zijn.
Dit kunnen volgens de praktijk aspecten zijn die men nodig heeft om
zich thuis te voelen in een sport. Hierop aansluitend werd door de
praktijk benoemd dat sommige sportverenigingen graag een cultureel
diverse groep willen bedienen, maar niet altijd weten wat daarvoor
nodig is. Verenigingen hebben soms moeite om met mensen met een
migratieachtergrond in contact te komen. De ervaring leert dat het
leggen van contact via sleutelfiguren binnen de vereniging daaraan kan
bijdragen. Deze personen kennen het netwerk van beide kanten en
kunnen verbindingen leggen.
Voor verenigingen is het volgens de praktijk ook van belang voor lage
SES-groepen om laagdrempelige activiteiten aan te bieden waarbij het
sportlid niet mee hoeft te doen aan wedstrijden. Het competitie element
kan namelijk een drempel zijn te participeren in de sport.
Toegankelijk aanbod: aanbod in de wijk
Mensen met lage SES lijken vooral het beweegaanbod in hun eigen wijk
te zoeken. De praktijk heeft namelijk wel eens ervaren dat wanneer
aanbod zich bevindt op fietsafstand de doelgroep het alsnog te ver
vindt. Het lijkt daarom aannemelijk dat er meer overwegingen zitten
achter de afstand tussen de woning en het aanbod, zoals de eerder
genoemde opeenstapeling van belemmeringen die ten grondslag liggen
aan de sociaal economische positie. Ook kan het zijn dat zij zich niet
thuis en prettig voelen wanneer het aanbod zich bevindt in een wijk met
een andere sociale klasse. Voor deze doelgroep betekent toegankelijk
aanbod waarschijnlijk aanbod in de eigen wijk. De praktijk heeft echter
ook gezien dat in twee wijken met een vergelijkbare sociale klasse het
aanbod in de ene wijk wel aanslaat maar in de andere wijk niet, zoals bij
de Buurtsportclub in Utrecht. Bij de Buurtsportclub kunnen kinderen
voor een klein bedrag sporten uitproberen bij verschillende
sportaanbieders in de wijk. In Noordwest Utrecht loopt dit erg goed,
terwijl het concept in Utrecht Overvecht niet aanslaat.
Kennis van aanbod door een goed netwerk en een verbindende partij
Bij deze doelgroep is er een gebrek aan kennis van beschikbaar aanbod
en wellicht een gebrek aan kennis met betrekking tot financiële
middelen en eventuele verplichtingen die bij een lidmaatschap horen,
zoals bijkomende kosten en vrijwillige taken, denkt de praktijk. Wanneer
mensen minder goed kunnen lezen of niet voldoende vaardig zijn in de
Nederlandse taal, is het aannemelijk dat zij de informatie om
ondersteuning aan te vragen en informatie over het sportaanbod niet
goed tot zich kunnen nemen. Dit gebrek aan kennis en verschillen
tussen wijken maken dat een wijkgerichte benadering van groot belang
is, waarbij in iedere wijk een persoon of partij is die het netwerk
verbindt, de wijk goed kent, en een goed netwerk heeft. Een dergelijke
‘verbinder’ is herkenbaar en vindbaar en op een laagdrempelige manier
te bereiken voor de doelgroep en wijkpartners. Een structurele
samenwerking tussen partijen die sport aanbieden en mensen die de
doelgroep kennen moet gestimuleerd worden door deze verbindende
partij, zodat op het juiste moment geschakeld wordt tussen partijen om
bewegen te stimuleren. Een verbindende partij legt de link tussen
welzijn en sport en bewegen. Welzijn- of buurtwerkers zouden deze
verbinder kunnen zijn, maar op dit moment lijkt bewegen nog
Pagina 19 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ondergewaardeerd in deze functies. Buurtsportcoaches en
combinatiefunctionarissen zouden deze functie kunnen vervullen, maar
zij worden niet overal op die manier ingezet. Zo zijn er gemeenten waar
buurtsportcoaches sporthallen beheren of enkel trainingen geven.
Wanneer de buurtsportcoaches een bredere invulling van hun functie
zouden krijgen zouden zij de doelgroep beter te bereiken.
Veilige buitenruimte en het ontdekken van de buurt
De praktijk geeft aan dat er afgelopen jaren veel is gedaan om meer
veldjes en groengebieden in de buurt te creëren om het bewegen te
stimuleren. Het is hen niet duidelijk wat precies het effect er van is en
geven aan dat het per situatie kan verschillen of dit aanbod een
positieve of negatieve invloed heeft. Een negatief voorbeeld is de impact
van een dergelijk sportveldje op de veiligheid van de buurt. De buurt
kan onveiliger worden, omdat het veldje gebruikt wordt door
verschillende groepen die strijd met elkaar hebben. Een positief
voorbeeld is de Diabetes-Challenge waarbij wandelingen onder
begeleiding in de buurt werden georganiseerd. Bewoners zijn door deze
prikkel de buurt gaan ontdekken en hebben ervaren dat de buurt mooie
plekken heeft. Dit leidde tot meer wandelingen op eigen initiatief om te
genieten van de buurt.
Beschikbaarheid accommodaties beperkt
De praktijk geeft aan dat er onvoldoende faciliteiten beschikbaar zijn om
beweegactiviteiten te organiseren, omdat veel van de accommodaties
vol zitten. Wanneer scholen en verenigingen gebruik maken van de
accommodaties blijft er onvoldoende capaciteit over om andere groepen
op te vangen. Overdag worden de zalen ingezet voor gymles en ’s
avonds voor sportverenigingen. Wanneer een accommodatie niet vol zit
kan regelgeving van gemeenten het gebruik door groepen buiten
verenigingen belemmeren of zijn de kosten te hoog.
Een trainer die bekend is met normen en waarden van andere culturen
Een goede trainer is volgens de praktijk bekend met andere culturen.
Kennis van verschillende culturen kan waardevol zijn om
inlevingsvermogen te creëren bij de trainer. Een reeks van korte
trainingen zou kunnen bijdragen aan het creëren van
inlevingsvermogen. Bij Turkse en Marokkaanse vrouwen kan daarnaast
sprake zijn van een combinatie van fysieke en psychische problematiek
wat begeleiding complex maakt. Naast inlevingsvermogen lijkt aandacht
van de trainer van belang te zijn. De praktijk noemt dit ook wel ‘gezien
worden’. Binding met een trainer kan op laagdrempelige manieren
gerealiseerd worden, bijvoorbeeld door nét iets meer aandacht voor
smalltalk en meer individuele aandacht te geven. Wanneer ouders voor
het eerst bij een activiteit voor hun kind komen kijken is het belangrijk
dat de trainer een heldere uitleg biedt over het reilen en zeilen van de
activiteit om onzekerheden weg te nemen.
(Kosten) aanbod: het verschil tussen kinderen en volwassenen
Volgens de praktijk lijkt er voor deze doelgroepen meer aandacht uit te
gaan naar kinderen dan naar volwassenen. Zo lijken er financiële
regelingen voor kinderen te zijn, maar niet voor volwassenen. Kinderen
met beperkte financiële mogelijkheden in Utrecht kunnen bijvoorbeeld
sporten met de U-pas en kleding en ander materiaal vergoed krijgen
Pagina 20 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

vanuit het Jeugdsportfonds. Voor volwassenen blijven de mogelijkheden
beperkt tot de U-pas. Het aanbod lijkt zich ook meer te richten op de
kinderen. Zo geeft de praktijk aan dat het aanbod van interventies
gericht op volwassenen bijna de helft is van wat er voor kinderen wordt
aangeboden. Daarnaast is het aanbod voor volwassenen vaak gericht op
bepaalde doelgroepen, zoals gehandicapten of mensen met een
chronische aandoening. Ook is het de praktijk opgevallen dat bij de
honorering van Sportimpuls projecten er slechts weinig projecten voor
volwassenen (zonder gezondheidsproblemen) toegekend werden. Ook
lijken de buurtsportcoaches meer gericht op kinderen of ouderen dan op
de volwassene. Volgens de praktijk kan dit als gevolg hebben dat een
grote groep mensen met een risico op gezondheidsproblemen die te
maken hebben met leefstijl, zoals diabetes, gemist wordt. Volwassenen
vervullen bovendien een voorbeeldfunctie voor kinderen.
Aanbod op maat
Zoals uit bovenstaande bevindingen blijkt is de doelgroep divers en lijkt
bewegen het beste te stimuleren door sport- en beweegaanbod op maat
aan te bieden. Kwalitatief onderzoek naar belemmeringen en vooral naar
drijfveren is volgens de praktijk een goed middel om meer inzicht te
krijgen in factoren die deze groepen kunnen stimuleren, zoals waar ze
plezier uithalen en waar zij behoefte aan hebben. In aansluiting hierop
wordt aanbevolen om activiteiten samen met de doelgroep te
ontwikkelen. Op deze manier kan beter ingespeeld worden op hun
overwegingen en behoeften met betrekking tot sport en bewegen.
Samengevat; welke elementen zijn van belang bij het stimuleren van
sporten en bewegen bij mensen met een lage SES en mensen met een
migratieachtergrond?
Om mensen met een lage SES en mensen met een migratieachtergrond
te bereiken is een wijkgerichte benadering nodig. Binnen de wijken is
een stevig netwerk van belang waarbinnen de boodschap van een
gezonde leefstijl en het belang van bewegen door iedere partij die
contact heeft met de doelgroep wordt uitgedragen. ‘Verbinders’ die de
wijkbewoners goed kennen, inlevingsvermogen hebben voor deze
doelgroep en laagdrempelig beschikbaar zijn voor zowel de bewoners als
andere partijen uit het sociaal netwerk (zoals de huisarts en het sociale
wijkteam) zijn nodig om te schakelen tussen bewoners en de andere
partijen. Het is belangrijk om op zoek te gaan naar de gevoelige snaar
van de doelgroep en aan te sluiten bij hetgeen dat hen overtuigt om in
beweging te komen. Dit betekent dat sportaanbod maatwerk is voor
mensen met een lage SES en een migratieachtergrond.

Pagina 21 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Pagina 22 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

3

S3. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij ouderen en
mensen met chronische aandoeningen

3.1

Bevindingen uit de literatuur
Individuele factoren
Demografische kenmerken
Uit onderzoek blijkt een negatief verband tussen major life events en
sport door ouderen (86). Ook blijkt de arbeidsstatus van invloed op
bewegen bij ouderen. Het gaan met pensioen leidt namelijk tot een
hogere deelname aan bewegen (86). Bij mensen met een chronische
aandoening kan leeftijd een rol spelen. In een onderzoek bij mensen
met coronaire hartziekten is aangetoond dat het beweeggedrag afneemt
naarmate de leeftijd van patiënten toeneemt (76).
Fysieke gezondheid
Factoren die te maken hebben met de gezondheid zijn zowel bij ouderen
als bij mensen met een chronische aandoening van invloed op het
beweeggedrag (8, 43, 50, 51, 55, 56, 60, 65, 67, 69, 72, 76, 78, 81-83,
86). Bij ouderen en mensen met een chronische aandoening zijn het
hebben van de aandoening en de gevolgen daarvan op de gezondheid
een belemmerende factor om te sporten en bewegen (8, 43, 50, 55, 56,
67, 69, 72, 78, 81). Bij mensen met COPD is vermoeidheid als gevolg
van de aandoening een voorbeeld van een gezondheidsprobleem dat
bewegen beperkt (55). Toch zijn er ook voorbeelden van studies die
laten zien dat het verbeteren en behouden van een (goede) gezondheid
drijfveren zijn om te bewegen (8, 43, 51, 55, 56, 60, 65, 67, 69, 72, 78,
80, 82).
Comorbiditeit en een lagere fitheid zijn problemen die bij ouderen en
chronisch zieken een belemmerende rol spelen (43, 72, 76, 81, 82).
Men wil de fitheid verbeteren en comorbiditeit voorkomen door te
bewegen en te sporten (60, 72). Fitheid is ook een achtergrondkenmerk
bij mensen met een depressie. Uit onderzoek bij mensen met een
depressie blijkt dat mensen die fit zijn meer bewegen dan mensen met
een lagere fitheid (82).
Bij ouderen en mensen met reuma is een beperkt motorisch
functioneren en een beperkte mobiliteit een belemmerende factor (43,
51, 56, 67, 78, 86), terwijl het verbeteren en behouden van de
mobiliteit en de wens om zo veel mogelijk onafhankelijk te functioneren
een drijfveren zijn (43, 55, 56, 72). Chronisch zieken hechten waarde
aan het positieve effect van bewegen, zodat er in de toekomst minder
(thuis)zorg nodig zal zijn of om langer met de (klein)kinderen te kunnen
blijven spelen (55, 60).
Angst voor pijn en ongemakken die erger kunnen worden door bewegen
en het risico op letsel door vallen behoren eveneens tot belemmeringen
die ouderen en chronisch zieken ervan kunnen weerhouden te gaan
bewegen en sporten (43, 55, 56, 60, 67, 72, 81). Sommige ouderen
hebben dan ook het idee dat bewegen op hogere leeftijd schadelijk is
(72) of zijn bang voor een slechte gezondheidsuitkomst. Zo kunnen
ouderen zich onzeker voelen om te gaan sporten en bewegen na ziekte
(43). Bij mensen met COPD speelt bijvoorbeeld de angst voor
Pagina 23 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

benauwdheid een rol. Bij mensen met reuma is dat angst om gewrichten
te beschadigen en bij mensen met diabetes (type 1) is dit de angst om
een hypo te krijgen (50, 51, 55, 56). Toch is er een onderzoek bij men
met reuma dat aantoont dat zij bewegen gebruiken om pijn te
bestrijden (56) Ook is er een onderzoek dat beschrijft dat ouderen
denken dat het risico op vallen en bijkomend letsel wordt gereduceerd
door bewegen (72).
Voor mensen met verschillende typen chronische aandoeningen,
waaronder diabetes (type 1) zijn gewichtsbehoud of afvallen vanwege
uiterlijke motieven een drijfveer om te bewegen (50, 60)
Mentale gezondheid
Met betrekking tot de mentale gezondheid zijn vermoeidheid en een
gebrek aan energie ten gevolge van een aandoening een belemmering
om te gaan bewegen en sporten (55, 56, 60). Dezelfde symptomen zijn
voor mensen met reuma juist een stimulans om te bewegen, zodat deze
symptomen worden teruggedrongen (56). Bij ouderen worden deze
factoren ook als drijfveer gerapporteerd. Bij hen gaat het ook om het
verbeteren en behouden van energie (43) en een goede mentale
gezondheid, bijvoorbeeld doordat sporten zorgt voor een beter humeur
(43, 65, 72). Ontspanning wordt ook benoemd als een drijfveer om te
gaan bewegen bij mensen met een chronische aandoening (51, 56).
In studies naar mensen met een depressie en mensen met coronaire
hartaandoeningen is aangetoond dat symptomen van depressie van
negatieve invloed zijn op het beweeggedrag (76, 82).
Een goed cognitief functioneren bij ouderen is geassocieerd met hogere
sportdeelname (86). In onderzoek naar mensen met COPD werd
gevonden dat een goed probleemoplossend vermogen, een verband had
met meer lichamelijke activiteit ten opzichte van mensen met een lager
probleemoplossend vermogen (55).
Zelfeffectiviteit, vertrouwen en bewustzijn
Overzichtsstudies wijzen op een positief verband tussen zelfvertrouwen,
zelfeffectiviteit en bewegen bij ouderen (43, 78). Ook is beschreven in
de literatuur dat ouderen bang kunnen zijn niet mee te kunnen komen
met anderen en dat deze gedachten belemmeren om te gaan bewegen
(43, 72). Er zijn ook ouderen die van mening zijn dat zij niet meer
kunnen veranderen (43) of dat ze te oud zijn om nog te gaan bewegen
en sporten (43, 69, 95).
Bij mensen met diabetes is hierover beschreven dat gevoelens van
zelfbewustzijn en schaamte belemmeren om te gaan sporten en
bewegen (50).
Nut (niet) inzien en eerdere ervaringen met bewegen
In de literatuur is beschreven dat ouderen denken dat meer bewegen
niet nodig is, omdat ze het nut er niet van inzien of, omdat ze van
mening zijn dat bewegen op oudere leeftijd niet meer nodig is. Ook zijn
sommige ouderen in de veronderstelling dat ze al genoeg bewegen (8,
43, 65, 72, 81, 95). Apathie wordt dan ook wel genoemd bij ouderen
(72). Het nut niet inzien van sport en bewegen kan te maken hebben
met ervaringen uit het verleden en met gewoonten (8). Positieve
ervaringen met bewegen uit het verleden zijn van positieve invloed op
het beweeggedrag op oudere leeftijd. Wanneer sport en bewegen in
eerdere levensfasen een structurele plek heeft gekregen is de kans
Pagina 24 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

groter dat mensen op oudere leeftijd nog lichamelijk actief zijn en vice
versa (8, 43, 65, 67, 72, 78, 81).
Bij mensen met een hartaandoening werd een soortgelijke bevinding
gerapporteerd. Hartpatiënten die al meer bewogen voordat zij ziek
werden blijken na diagnose meer te bewegen dan mensen die voor de
diagnose niet (veel) bewogen (80).
Coping
Een specifieke psychologische factor die bij mensen met een chronische
aandoening een rol speelt in het wel of niet bewegen is coping (55, 56).
Sport en bewegen kan mensen met chronische aandoeningen hulp
bieden in het omgaan met de ziekte of beperking, bijvoorbeeld bij het
herpakken van zichzelf, controleren van de situatie en een actieve rol
aannemen in de ziekte (55, 56). Onderzoek bij kinderen met astma
toont aan dat sport waardevol is voor deze kinderen om zich ‘normaal te
voelen’ (83). Onderzoek naar mensen met reuma laat een verschil zien
in coping strategieën van mensen die wel sporten en mensen die niet zo
veel sporten. Wanneer bij sporters de ziekte tijdelijk verergert dan
weten zij goed hun activiteiten niveau aan te passen, maar niet-sporters
kunnen dit (nog) niet zo goed (56). Er zijn verschillende onderzoeken
gevonden die wijzen op het maken van progressie als doel van sport en
bewegen. Ergens goed in zijn of beter in worden en goalsetting zijn
benoemd als drijfveer voor mensen met coronaire hartziekten, COPD,
diabetes type 2 en reuma (51, 55, 56, 76).
Interpersoonlijke factoren
Opvoeding
Zoals eerder benoemd is het hebben van eerdere (positieve)
beweegervaringen van invloed op het beweeggedrag van ouderen
waarbij opvoeding een grote rol kan spelen. Ouderen die sport en
bewegen van huis uit hebben meegekregen (opvoeding) zijn vaker
geneigd om te bewegen op oudere leeftijd dan ouderen die dit niet van
huis uit hebben meegekregen (43, 65).
Sociale steun en samen sporten
Onderzoek wijst niet alleen op de positieve effecten van sociale steun
(43, 67, 72) maar ook op de negatieve effecten wanneer sociale steun
ontbreekt of wanneer anderen ontmoedigend reageren door te zeggen
dat bewegen niet goed of ongepast is voor ouderen (43, 65, 67). Met
betrekking tot sociale steun wordt ook gerapporteerd over de
afhankelijkheid van anderen om beweegactiviteiten mogelijk te maken,
bijvoorbeeld voor transport of de aanschaf van spullen (72).
Onderzoek bij mensen met COPD, Diabetes (type 1), en reuma laat zien
dat samen sporten gewaardeerd wordt vanwege het sociale aspect,
vanwege ondersteuning door peers en, omdat samen sporten motiveert.
Voor mensen met diabetes vermelden auteurs dat vooral oudere
diabetici graag samen sporten en dat naast sociale overwegingen ook
veiligheid meespeelt (50, 55, 56). Met een sportpartner is er namelijk
iemand in de buurt wanneer een hypo optreedt (50).
Bezorgdheid van ouders
Bezorgdheid van ouders speelt een negatieve rol bij het beweeggedrag
van kinderen met astma (83).
Pagina 25 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Omgevingsfactoren
Luchtkwaliteit bij COPD
Voor mensen met COPD is de luchtkwaliteit van belang wanneer zij
buiten sporten en bewegen, omdat de klachten kunnen verergeren door
luchtvervuiling. Voor mensen met COPD is daarmee ook de
luchtkwaliteit van faciliteiten belangrijk. In zwembaden kunnen
bijvoorbeeld chemische stoffen in de lucht hangen die tot benauwdheid
kunnen leiden (55).
Groengebieden en een veilige buurt
Uit een literatuuroverzicht blijkt dat toegankelijke groengebieden een
drijfveer zijn voor ouderen om te bewegen (89). Een onveilige buurt
daarentegen belemmert beweeggedrag bij ouderen. Uit kwalitatieve
studies bij ouderen blijkt dat een gebrek aan straatverlichting, grote
mensenmassa’s of intimiderende mensen op straat en de aan- of
afwezigheid van autoriteiten, zoals de politie, bijdragen aan een gevoel
van onveiligheid. Zorgen om criminaliteit in de buurt en de
verkeersveiligheid spelen ook een rol in het wel of niet bewegen in de
buurt (81, 89). Verkeersgedrag van andere weggebruikers op weg naar
accommodaties blijkt bijvoorbeeld een drempel te zijn voor ouderen om
te gaan sporten (69, 89). Ook beschrijven studies dat
voetgangersveiligheid en de daaraan gerelateerde
voetgangersinfrastructuur van belang is. Hiermee wordt bijvoorbeeld de
aanwezigheid en kwaliteit van een stoep bedoeld (continuïteit en
afwezigheid van obstakels) of andere manieren om voetgangers op een
veilige manier te scheiden van ander verkeer. In de categorie
buurtbeloopbaarheid is gevonden dat rustpunten een drijfveer zijn voor
beweeggedrag bij ouderen (89).
Toegankelijk vervoer
Met betrekking tot het bereiken van faciliteiten is gerapporteerd dat
ouderen een gebrek aan (openbaar)vervoer ervaren (67, 89). Uit
onderzoek blijkt dat ouderen zich niet altijd in staat voelen om het
openbaar vervoer te gebruiken wanneer zij moeten overstappen, lange
afstanden moeten afleggen of lange wachttijden moeten overbruggen
(72). In afgelegen gebieden geven ouderen aan dat een gebrek aan
mogelijkheden voor transport een belangrijke barrière vormen voor
bewegen. Comfortabele bushaltes, seniorenvriendelijke busdiensten en
de mogelijkheid om langere afstanden in één keer af te leggen zijn
volgens een review van kenmerken van toegankelijk openbaar vervoer
voor ouderen (89). Een aantal factoren komen overeen met die
genoemd in onderzoeken naar chronisch zieken. Er is bijvoorbeeld
onvoldoende vervoer beschikbaar voor de doelgroep, doordat de af te
leggen afstand te lang is, overstappen te veel moeite kost en de kosten
van het (speciaal) vervoer te hoog zijn (50, 55, 56). Ook werd de
beperkte beschikbaarheid van parkeermogelijkheden bij faciliteiten
gerapporteerd als belemmerende factor (55).
Toegankelijke en aangepaste faciliteiten
Een recent overzichtsonderzoek beschrijft een positief verband tussen
de aanwezigheid van sport- en recreatiefaciliteiten in de buurt en
bewegen bij ouderen (86). Toegankelijkheid van de faciliteiten speelt
eveneens een rol. Hiermee worden bijvoorbeeld de afstand, vormgeving,
ligging en bereikbaarheid van accommodaties bedoeld (43, 67, 69, 89).
Pagina 26 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Ook worden faciliteiten die aangepast zijn voor ouderen beschreven als
een drijfveer(67, 72, 89). Echter, wat dat precies inhoudt staat niet
beschreven. Bij chronisch zieken wordt hier ook over gesproken (50, 51,
53, 56) en worden gebouwen en zwembaden bedoeld die niet
toegankelijk zijn voor mensen die een neurologische/
spierskeletaandoening bijvoorbeeld doordat een rails ontbreekt of
doordat er onvoldoende rustplaatsen zijn (53).
Regionale en nationale beleidsfactoren
Aangepast aanbod
Andere vormen van bewegen dan sportactiviteiten kunnen deelname
stimuleren bij ouderen (86). Dit kan door aangepaste activiteiten naar
de leeftijd van de ouderen aan te bieden, waarbij rekening wordt
gehouden met onder andere het niveau (intensiteit, complexiteit,
moeilijkheidsgraad), samen sporten met leeftijdsgenoten (43) en de
instructie. Zo wordt een ongemakkelijk of onveilig gevoel bij
sportactiviteiten door gebrekkige instructies gerapporteerd als
belemmering (72, 89).
Voor chronisch zieken geldt ook dat een aangepast aanbod van belang
is, maar geldt per aandoening een andere betekenis. en bij mensen met
reuma wordt een gebrek aan speciaal beweegaanbod gerapporteerd als
belemmering (56). Wat een aangepast aanbod en materiaal voor hen
betekent staat niet verdere beschreven.
Bij zowel COPD als diabetes patiënten is het niveau van belang bij
aangepast aanbod (51, 55). Uit een systematische review blijkt dat
mensen met COPD zich zorgen maken dat beweegprogramma’s te zwaar
voor hen zijn, te lang duren en niet passen bij hun mogelijkheden.
Programma’s met een aangepaste intensiteit kunnen deze groep
stimuleren om aan programma’s deel te nemen en deelname vol te
houden(55). Onderzoek bij mensen met diabetes type 2 laat zien dat
het soms moeilijk is om partners van gelijk niveau te vinden om samen
mee te sporten en bewegen (51). Uit onderzoek naar diabetes type 1
patiënten bleek de behoefte aan sporten met gelijkgestemden
individueel bepaald. Er bleek bijvoorbeeld behoefte aan samen sporten
met leeftijdsgenoten, mensen met een vergelijkbare conditie en andere
diabetici. Echter, er waren ook diabetespatiënten die met een gemengde
groep mensen (mét en zonder diabetes) wilden sporten. (50) Individuele
begeleiding bij diabetes type 1 patiënten werd als drijfveer benoemd
doordat individuele begeleiding beter aansluit bij de individuele
behoeften en doelen (50).
Geschikte trainers
Gerelateerd aan het aangepaste aanbod speelt de aanwezigheid van
geschikte trainers en/of begeleiders een rol bij ouderen (43, 72, 89). Uit
kwalitatieve onderzoeken blijkt bijvoorbeeld dat sporten zonder trainer
als onveilig wordt beschouwd door ouderen en dat oefeningen die zijn
aangepast aan de individuele mogelijkheden van een individu juist
gewaardeerd worden (72).
Ook bij chronisch zieken is de rol van trainers van belang (55, 56).
Trainers zouden voldoende kennis moeten hebben om de juiste
ondersteuning aan mensen met reuma of COPD te bieden bij het
sporten. Echter, uit de literatuur blijkt niet altijd of het de trainer is die
de juiste ondersteuning/begeleiding moet bieden. Het gaat er met name
Pagina 27 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

om dat er aangepaste begeleiding is voor de specifieke problemen van
deze patiënten groepen (55, 56).
Kennis van ziektebeeld en mogelijkheden
In de literatuur wordt ook bij diabetici (type 1) beschreven dat zij
onvoldoende bekend zijn met de effecten van bewegen op hun
bloedsuikerniveau en daarmee de symptomen die optreden. Dit gebrek
aan kennis belemmert om te (blijven) bewegen (50).
Voor kinderen met astma is een gebrek aan kennis van de aandoening
bij leraren die gymles geven. Zo blijken leraren niet altijd bekend met
de medicatiebehoeften van kinderen tijdens de beweegactiviteiten, en
wordt de competentie van de kinderen om te sporten verkeerd
ingeschat. De bezorgde uitingen van ouders van kinderen met astma
beïnvloeden bovendien de houding van leraren ten opzichte van
kinderen met astma (83).
Advisering en ondersteuning door gezondheidszorg
Vanuit de gezondheidszorg blijkt ondersteuning van ouderen en
chronisch zieken gewenst om bewegen te stimuleren (43, 50, 51, 55,
56, 67, 69, 72, 81). Een review beschrijft een gebrek aan kennis over
verantwoorde manieren van bewegen bij ouderen als belemmering om
(meer) te bewegen (43). Terwijl kennis over de voordelen van bewegen
juist hiertoe stimuleert (65, 67). Twee onderzoeken verklaren dat
ouderen deze kennis soms missen, omdat zij zijn opgegroeid in een tijd
waarin minder belang werd gehecht aan bewegen (65, 81).
Uit onderzoek naar mensen met diabetes type 1 en type 2, COPD en
reuma blijkt een negatieve invloed van de medici op het beweeggedrag
van deze patiënten wanneer medici ontmoedigen te bewegen en een
positieve invloed wanneer zij adviseren en aanmoedigen te gaan
bewegen (50, 51, 55, 56). Onderzoek bij mensen met COPD en reuma
wijst op de waarde van begeleiding, ondersteuning en bevestiging bij
beweeg- en sport activiteiten door medische professionals (55, 56),
zoals een huisarts die aan een COPD patiënt bevestigt dat hij/zij veilig
kan sporten (55).
3.2

Bevindingen uit de praktijk
Het beeld dat geschetst is vanuit de literatuur is over het algemeen
herkenbaar voor de praktijk. Uit de praktijk kwam naar voren dat er
veel overlap is tussen de doelgroep ouderen en mensen met chronische
aandoening. Echter, binnen zowel de doelgroep met een chronische
aandoening als binnen de doelgroep ouderen zijn grote verschillen
tussen de mensen te benoemen. Dit varieert van mensen die sterk
beperkende aandoeningen hebben tot mensen met aandoeningen die
minder beperken en van zelfstandige en vitale ouderen tot kwetsbare
ouderen die zorg behoeven. Hier bespreken we de doelgroep zo breed
mogelijk, maar daar waar het om een specifieke groep gaat binnen
ouderen en mensen met een chronische aandoening zal dit benoemd
worden.
Etniciteit en sociaal economische status van invloed op beweeggedrag
Hoewel niet in het literatuuroverzicht beschreven, blijkt uit de praktijk
dat etniciteit een rol speelt in het beweeggedrag van ouderen. Ouderen
met een migratieachtergrond zijn een subgroep die bijzondere aandacht
Pagina 28 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

verdienen omdat zij, zoals in hoofdstuk 4.2.1 beschreven, extra
belemmeringen vanuit hun culturele achtergrond ervaren ten opzichte
van autochtone ouderen. Ook werd sociaal economische status genoemd
als een factor die beweeggedrag beïnvloedt. Zo bleek uit een voorbeeld
van Emmen, vroeger een armere regio waar relatief veel mensen wonen
met lage SES, dat mensen met een chronische aandoening niet altijd
bereid lijken te zijn om te reizen voor beweegaanbod (zowel tijdens als
na revalidatie). Mensen met een hogere SES lijken minder drempels te
ervaren die overwonnen moeten worden om naar beweegaanbod te
reizen.
Wellicht zijn financiën een van de drempels. Er zijn financiële regelingen
beschikbaar voor mensen die sport- en beweegactiviteiten niet kunnen
betalen. Ook is het in sommige gemeenten mogelijk om samen met een
sociaal raadslid te kijken of de financiële situatie goed geregeld is, en te
bekijken of deze persoon de toeslagen ontvangt waar hij of zij recht op
heeft zodat er meer financiële ruimte ontstaat om te bewegen. Echter,
dit betekent dat mensen open kaart moeten spelen over hun financiële
situatie en dat kan schaamte met zich meebrengen met
terughoudendheid in het aanvragen van een dergelijke regeling als
gevolg. Het aanreiken en uitlichten van gratis mogelijkheden kan een
mogelijkheid zijn om toch iets te bieden. Zo wordt in Den Bosch in de
zomerperiode een boekje uitgegeven met wandelroutes. Er zijn ook
gemeenten die veel bijleggen aan subsidies, zodat ouderen kunnen
deelnemen aan het beweegaanbod.
Tot slot wordt een faciliterende rol van de zorgverzekeraar in het
betaalbaar maken van aangepast aanbod benoemd. De praktijk
suggereert dat er mogelijkheden zouden moeten zijn in het vergoeden
van preventief aanbod door zorgverzekeraars. Om aan te tonen dat
verzekeraars baat kunnen hebben bij het investeren in
beweegactiviteiten ontbreekt echter ‘Social Return On Investment’
onderzoek. Hiermee wordt inzichtelijk gemaakt wat een investering kan
opleveren in maatschappelijke baten.
Gedragsverandering een uitdaging
De praktijk benadrukt de factor motivatie. Na een revalidatietraject voor
hart- en vaatziekten blijkt bijvoorbeeld dat slechts een klein percentage
van de patiënten (15%) beweegactiviteiten voortzet. Er lijkt
onverschilligheid te zijn na de revalidatie, of men lijkt van mening al
genoeg te bewegen. Gedragsverandering voor deze groep is moeilijk en
wordt door de praktijk vergeleken met rokers die ondanks COPD toch
blijven roken. De financiële drempel is vaak aanwezig, maar daar lijkt
volgens de praktijk intrinsieke motivatie aan ten grondslag te liggen. Zo
wordt benoemd dat men wel geld besteedt aan (ongezonde) relatief
dure levensmiddelen, maar niet aan beweegactiviteiten.
De praktijk geeft aan dat bewustwording van de positieve effecten van
bewegen bij ouderen en chronisch zieken van belang is, maar de
meningen over de aanpak zijn verdeeld. Enerzijds wordt gedacht dat
landelijke campagnes of de boodschap maar blijven herhalen door
verschillende partijen in de omgeving van de doelgroep de
bewustwording zal bevorderen. Anderzijds wordt aangegeven dat
massacampagnes vaak maar kleine of geen effecten hebben. De praktijk
geeft aan dat het verspreiden van de boodschap via kanalen die gericht
zijn op specifieke doelgroepen, zoals het ouderenblad Nestor, wellicht
wel zou werken.
Pagina 29 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Ook werd benoemd dat deze doelgroep wellicht verleid kan worden tot
bewegen door aanbod bijvoorbeeld de 1e drie keer gratis aan te bieden,
zodat het laagdrempeliger wordt om het uit te proberen en de eventuele
financiële drempel wordt verlaagd. Het is mogelijk dat ouderen bewegen
na een kennismaking meer gaan waarderen.
Hoe gaan sportaanbieders om met chronisch zieken?
De praktijk geeft een paar voorbeelden hoe met de doelgroep wordt
omgegaan door sportaanbieders. Er zijn namelijk sportclubs en
beweeggroepen die liever niet te veel mensen met een chronische
aandoening opnemen in hun club. Zij lijken zich zorgen te maken dat de
sfeer in de club omslaat waarbij eerst het thema samen bewegen
centraal stond naar een situatie waarbij ziekte of beperking staat. De
praktijk geeft anderzijds aan dat het lijkt dat fitnesscentra,
waarschijnlijk vanuit een commercieel oogpunt, juist wel aanbod willen
bieden aan ‘speciale groepen’. In het algemeen lijkt er in de
sportpraktijk geen negatieve houding van anderen op te merken ten
opzichte van de doelgroep.
Aanbod in de buurt vanwege belemmeringen transport?
Drempels die te maken hebben met transport zijn herkenbaar voor de
praktijk. Zo wordt overstappen met het openbaar vervoer en buiten
moeten wachten benoemd als drempel voor ouderen. Het lijkt er daarom
op dat het aanbod zich in de buurt moet bevinden om het bereikbaar te
maken voor de doelgroep.
De praktijk maakt daar wel een kanttekening bij. De mate waarin deze
belemmering ervaren wordt verschilt sterk per persoon en dit kan te
maken kan hebben met andere (achtergrond) kenmerken zoals lage SES
en intrinsieke motivatie. Mensen met een lage SES kunnen drempels
voor transport sterker ervaren dan mensen met een hogere SES door
minder oplossings- en financiële mogelijkheden. Hierdoor kan er een
verschil ontstaan tussen mensen die bereid zijn te reizen voor
beweegaanbod en mensen die enkel gebruik maken van beweegaanbod
in de buurt.
Beloopbare, veilige en nette buurt
In de literatuur werd het belang van de beloopbaarheid van de buurt
beschreven. De praktijk voegt daaraan toe dat de duur van het op groen
staan van een stoplicht lang genoeg moet zijn. Als dit te kort is dan
heeft dit een negatieve invloed op het beweeggedrag van ouderen blijkt
uit een onderzoek in Rotterdam. De ervaring leert ook dat ouderen na
een bepaald tijdstip in de avond liever niet meer naar buiten gaan. De
aan- of afwezigheid van straatverlichting is hierop van invloed. Een
aantrekkelijke buurt voor ouderen is een schone buurt. Dit betekent
volgens de praktijk dat ouderen sneller naar buiten gaan om te bewegen
in een schone buurt zonder troep en hondenpoep.
Nette, toegankelijke en veilige accommodaties
Ook zouden volgens de praktijk faciliteiten hygiënisch en netjes moeten
zijn. Het komt namelijk voor dat ouderen liever geen gebruik maken van
accommodaties wanneer deze niet voldoen aan hun eisen voor hygiëne
en netheid. Deze eis kan een belemmering vormen bij het gezamenlijk
gebruik van accommodaties met verenigingen. Een voorbeeld is het
gebruik van plastic koffiebekertjes door verenigingen. Enerzijds vinden
Pagina 30 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ouderen dit niet netjes, anderzijds kunnen deze bekertjes een gevaar
opleveren wanneer mensen de hete inhoud per ongeluk fijn knijpen door
verstoorde motoriek.
Ouderen en chronisch zieken zullen minder geneigd zijn naar een
faciliteit toe te gaan wanneer deze niet toegankelijk is, bijvoorbeeld,
omdat er enkel een trap aanwezig is. De praktijk geeft aan dat een
accommodatie goed toegankelijk voor ouderen en mensen met
chronische aandoeningen zou zijn, wanneer deze wettelijk is
goedgekeurd voor gebruik door mensen met een lichamelijke beperking.
Een keurmerk zou aanbieders kunnen stimuleren om ervoor te zorgen
dat accommodaties toegankelijk zijn voor ouderen. Echter, het is niet zo
waarschijnlijk dat ouderen of chronisch zieken zelf accommodaties gaan
controleren op aanwezigheid van het keurmerk.
Op het gebied van veiligheid is het volgens de praktijk voor deze
doelgroepen van groot belang dat er een AED aanwezig is in de
accommodaties. Het zou ouderen en chronisch zieken rust geven
wanneer zij kunnen bewegen in een veilige omgeving.
Rol van de gezondheidszorg bij risicosignalering en bewegen
Het belang van beweeggedrag voor kwetsbare ouderen met chronische
aandoeningen is volgens praktijk nog onvoldoende belicht in de zorg.
Aangezien het zorgbeleid erop gericht is om kwetsbare ouderen zo lang
mogelijk zelfstandig te laten wonen, zal er eerst zicht moeten komen op
het beweeggedrag, of bewegingsarmoede van deze, volgens de praktijk,
‘verborgen groep’, en zijn handvatten voor de zorg nodig om deze groep
op een laagdrempelige manier in beweging te brengen. De praktijk geeft
aan dat de zorg hier een rol in kan spelen, omdat er nog te weinig
aandacht besteedt lijkt te worden aan de gezondheidsrisico’s die
inactiviteit voor deze groep met zich mee brengt, zoals het risico op
vallen of doorligwonden. De zorg zou bij de risicosignalering vragen op
kunnen nemen om de bewegingsarmoede van het individu in kaart te
brengen. Wanneer een zorgverlener bewegingsarmoede van kwetsbare
ouderen zou signaleren tijdens contactmomenten, dan zou de
zorgverlener daar op in kunnen spelen door een beweegmoment te
creëren. De praktijk ziet dit als een kansrijke aanpak, omdat mensen in
de zorg bekend zijn met de situatie van een persoon, bij hen thuis
komen en hun vertrouwen hebben. Zorgverleners hebben daarom de
potentie om veel te kunnen bereiken.
Een handig hulpmiddel voor zorgverleners om de kwetsbare oudere of
mensen met een chronische aandoening laagdrempelig activiteiten te
laten uitvoeren is een waaier met daarop dergelijke activiteiten of
oefeningen en handvatten. De informatie op de waaier kan dan ingezet
worden tijdens de contactmomenten, en de oefeningen die op de waaier
staan kunnen in het dagelijks leven geïntegreerd worden. Ervaring leert
namelijk dat veel kwetsbare ouderen liever niet in een groep sporten en
daarom liever thuis activiteiten doen.
Aanbod op maat: laagdrempelige activiteiten, denken in mogelijkheden,
goede begeleiding en samenstelling van de groep
Aanbod op maat is een sleutelwoord voor zowel ouderen als voor
chronisch zieken volgens de praktijkexperts. Zij geven een aantal
onderdelen aan die daarbij van belang zijn. Eén onderdeel van aanbod
op maat is een aangepast niveau, waarbij wordt uitgegaan van hetgeen
dat men nog kan en de persoon zelf de regie in handen heeft.
Pagina 31 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

De insteek van de beweegactiviteit is ook van belang. Ouderen zitten
namelijk niet altijd meer te wachten op sporten en het leveren van een
prestatie. De term sport kan dan ook beter niet gehanteerd worden voor
deze doelgroep, omdat het weerstand kan opwekken, vooral bij mensen
die nog nooit gesport hebben. Erkenning dat niet iedereen bewegen per
sé leuk vindt is ook van belang. Ouderen hechten veel waarde aan
plezier, gezelligheid en ontspanning. Als de beweegactiviteit wordt
ingestoken vanuit het gezamenlijk optrekken en achteraf een kopje
koffie drinken dan heeft dit meer succes dan enkel een sport- of
beweegactiviteit te organiseren. Wat betreft beweegactiviteiten kan
gedacht worden aan laagdrempelige activiteiten zoals wandelen,
dansen, fietsen, nordic walking, beweegactiviteiten van ouderenbonden
zoals de KBO en PCOB en Meer Bewegen voor Ouderen. Er is de laatste
tijd een verschuiving te zien in activiteiten die populair zijn naar (milde
vormen van) yoga, tai chi en pilates, waarbij activiteiten ook op de stoel
uitgevoerd kunnen worden.
De juiste begeleiding is ook een belangrijk onderdeel. Een goede trainer
of docent voor ouderen en chronische zieken geeft vertrouwen, heeft
inzicht in de individuele mogelijkheden en kent mogelijkheden om het
aanbod aan te passen. Bij klachten toont de trainer interesse en biedt
een geschikt alternatief aan om mee te kunnen doen. Het tonen van
interesse is een ander belangrijk kenmerk van een goede trainer en
wordt door de praktijkexperts omschreven als een ‘warme band’. Het is
goed om in beweeggroepen een contactpersoon te hebben die deze
warme band onderhoudt. Dit hoeft niet per se de trainer te zijn, dit kan
ook een betrokken vrijwilliger zijn. Wisselingen in trainers/begeleiders
waarbij de warme band verbroken wordt kunnen leiden tot uitval van
ouderen bij beweegaanbod.
In het specifiek voor groepen kwetsbare ouderen wordt genoemd dat
korte beweegmomenten in het buurthuis en/of bij de dagbesteding of
buitenshuis al nut zouden hebben, omdat zij al veel hebben ingeleverd
op hun mobiliteit. Dergelijke activiteiten een vast onderdeel maken van
de dagbesteding zou een oplossing kunnen zijn. Daarbij is het wel
belangrijk dat dit niet gegeven wordt door de koffievrijwilliger, maar een
speciaal opgeleide vrijwilliger die bekend staat als dé persoon voor
beweegactiviteiten.
Bij kwetsbare groepen is ook benoemd dat zij soms juist niet in
groepsverband willen deelnemen aan beweegactiviteiten, daarom noemt
de praktijk het koppelen van jongere vrijwilligers aan kwetsbare
ouderen als eventuele oplossing. Bijvoorbeeld bij het gebruik maken van
een duofiets hoeft men niet op pad in de groep en kan het individu wel
naar buiten en bewegen. Het koppelen van mensen kan ook een goede
oplossing zijn voor mensen die angstig zijn om alleen naar buiten te
gaan of voor mensen die slechtziend zijn.
Een voorkeur voor samen bewegen of sporten met andere ‘lotgenoten’ is
volgens de praktijk niet altijd aan de orde, zoals ook in de literatuur
beschreven. Volgens de praktijk is het soms minder belangrijk voor de
doelgroep dat het beweegaanbod speciaal gericht is op mensen met
aandoeningen. Het creëren van een veilige sfeer lijkt belangrijker. Als
voordeel van gezamenlijk sporten met mensen die aandoeningen
hebben wordt het relativeren van de eigen aandoening genoemd.
Tot slot wordt benoemd dat er op dit moment meer aandacht uit lijkt te
gaan voor aangepast aanbod voor de kinderen en jongeren dan naar
Pagina 32 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ouderen en wordt aangegeven dat er meer aanbod nodig is dat zich
speciaal richt op mensen op leeftijd.
Multidisciplinair netwerk nodig om aanbod kenbaar te maken
Volgens de praktijk is er nog winst te behalen in de kennis die
zorgverleners hebben van het aanbod en in het opbouwen van
vertrouwen tussen zorgverleners en mensen die beweegactiviteiten voor
de doelgroep verzorgen. Goed aangepast aanbod zou zorgverleners
zoals (huis)artsen en fysiotherapeuten stimuleren om hun patiënt door
te verwijzen naar beweegaanbod. Zij lijken pas door te verwijzen
wanneer zij weten waar de patiënt terecht komt en dat het aanbod goed
is. Daarnaast lijken zij waarde te hechten aan terugkoppeling van de
beweegaanbieder over het welzijn van de patiënt. Een koppeling tussen
kwetsbare groepen, zorg en het beweegaanbod lijkt vooralsnog te
ontbreken. Om dit te bewerkstelligen en, omdat artsen behoefte lijken
te hebben aan beknopte informatie die snel en eenvoudig toegankelijk
is, stelt de praktijk voor dat artsen één contactpunt nodig hebben
waarnaar doorverwezen kan worden. Een zak-kaartje met een centraal
telefoonnummer van een verbindende persoon of partij die het aanbod
kent en de cliënt kan doorverwijzen naar goed aangepast aanbod
behoort tot een van de oplossingen. Ook wordt het contact tussen
revalidatiecentra, artsen in ziekenhuizen en mensen die kennis hebben
van het sportaanbod besproken. Het Sportloket heeft nu deze rol, maar
het zou volgens de praktijk mooi zijn om dit loket in de toekomst nog
beter tot zijn recht te laten komen. Sportmenukaarten zijn een goed
middel bij het doorverwijzen, maar het is een uitdaging om deze up-todate te houden.
Voor de doelgroep hart- en vaat patiënten is een voorbeeld van een
samenwerking tussen artsen en revalidatiecentra en mensen met kennis
van het aanbod te benoemen. Vanuit de Hart- en Vaatgroep loopt een
initiatief waarin contacten worden gelegd en worden onderhouden met
de revalidatieafdelingen in ziekenhuizen. Het doel is dat de
revalidatieafdelingen zich meer gaan richten op doorverwijzing naar
ander beweegaanbod na de revalidatie. De hart- en vaatgroep probeert
onder andere de cardioloog ervan te overtuigen dat er goed
beweegaanbod in de regio is en leiden mensen op tot hart- en
vaatcoaches die de contacten gaan verzorgen tussen arts, patiënt en het
beweegaanbod.
Een ander voorbeeld uit de praktijk is Welzijn op Recept in Zwolle. Dit is
een samenwerkingsverband tussen het wijkteam, het gezondheidshuis
en de fysiotherapeut en is bedoeld voor mensen met onduidelijke, vaak
psychosomatische klachten die bij de arts komen. Welzijn op recept kijkt
welk aanbod past vanuit de kracht van de persoon, bijvoorbeeld
vrijwilligerswerk, zingen et cetera, maar ook bewegen. Echter, een
dergelijk netwerk heet overal anders. Dit maakt het lastig voor artsen
om het juiste netwerk te vinden. De rol van het contactpunt zou wellicht
ook aan het WMO-loket toegekend kunnen worden. In sommige
gemeenten hebben buurtsportcoaches een dergelijke functie.
Bijvoorbeeld in Den Bosch zijn er voor zorgverleners een soort
boekenlegger met contactgegevens van de buurtsportcoaches. Die
buurtsportcoaches hebben contact met de gezondheidsorganisaties en
houden een spreekuur. Ouderen en chronisch zieken kunnen worden
doorverwezen naar het spreekuur. In Den Bosch is dit spreekuur alleen
Pagina 33 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

op beweegaanbod gericht, waardoor wellicht de doelgroep eenzame
ouderen niet bereikt wordt. De sportcoaches in Den Bosch zouden dit
kunnen ondervangen door een samenwerking met thuiszorgorganisaties
aan te gaan. Om alle doelgroepen te bereiken is dus een multidisciplinair
netwerk nodig.
Kortom, er zijn goede voorbeelden, maar er kunnen nog sterkere
verbanden gelegd worden om meer chronisch zieken en ouderen in
beweging te brengen.
Samengevat; welke elementen zijn van belang bij het stimuleren van
sporten en bewegen voor ouderen en chronisch zieken?
Ouderen en chronisch zieken verdienen meer aandacht op het gebied
van het sport- en beweegbeleid. Inzetten op een laagdrempelig aanbod
dat dicht bij huis is een eerste aanbeveling voor deze doelgroep. Het is
belangrijk dat de oudere of chronisch zieke het leuk vindt, omdat de
nadruk niet ligt op sport maar op ontspanning en gezelligheid, het
sociale aspect. Sleutelfiguren in het stimuleren van bewegen zijn
verbinders die contact hebben met de zorgverlener, het aanbod goed
kennen en maatwerk kunnen faciliteren. Daarnaast valt of staat het
aanbod met de docent. Deze moet betrokken en flexibel zijn, zodat het
aanbod aansluit bij wat de persoon nog kan. Een onderdeel om
beweegstimulering te ondersteunen is door op een gerichte manier
bewustwording van de gezondheidseffecten en plezier van bewegen te
vergroten bij ouderen en chronisch zieken.

Pagina 34 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

4

S4. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met
een lichamelijke beperking

4.1

Bevindingen uit de literatuur
Individuele factoren
De beperking
Mensen met een motorische beperking ervaren belemmeringen om te
sporten en bewegen vanwege een verminderd motorisch functioneren en
lagere mobiliteit(41, 44, 46, 52, 53, 79). In de literatuur worden
verschillende voorbeelden van belemmeringen benoemd, zoals
ongecontroleerd bewegen, een verstoorde balans en coördinatie, een
gebrek aan fundamentele bewegingsvaardigheden en/of motorische
vaardigheden en een lagere biomechanische loopefficiëntie (41, 44, 46,
52, 53, 79). In de literatuur wordt het gebruik van een elektrische
rolstoel bij mensen met een dwarslaesie ten opzichte van een handmatig
aangedreven rolstoel in een negatief verband met bewegen gebracht
(46). Echter, er is ook een positief verband aangetoond tussen het
dagelijks functioneren en lichamelijke activiteit bij deze doelgroep (41,
44, 46, 52, 53, 79).
Bij mensen met een visuele beperking is het beperkte
oriëntatievermogen een belemmering om te gaan sporten of bewegen.
Door het beperkte oriëntatievermogen is het moeilijker onbekend terrein
te betreden of te bewegen in een omgeving met obstakels (57, 58, 96).
Bij mensen met een auditieve beperking is naast problemen bij het
horen soms ook het evenwicht van mensen met gehoorproblemen
verstoord en dit is een van de belemmeringen die mensen met
gehoorproblemen ervaren tijdens het sporten en bewegen (59) (73).
Fysieke gezondheid
Gezondheidsproblemen die ervoor zorgen dat sport en bewegen
moeilijker gaat, zijn zowel belemmerend voor het beweeggedrag van
volwassenen met een motorische beperking(17, 45, 49, 52, 53) als voor
kinderen(17, 41, 49, 64). Uit kwalitatief onderzoek blijkt dat deze
belemmering zowel bij kinderen die actief zijn speelt, als bij minder
actieve kinderen (64). Meer specifiek wordt beschreven dat mensen die
door amputatie een been missen een slechte fysieke gezondheid, pijn en
medicatiegebruik als belemmerende factor ervaren (45). Een beperkte
fitheid of uithoudingsvermogen die gerelateerd is aan de gezondheid van
mensen met uiteenlopende motorische beperkingen is belemmerend bij
het bewegen (41, 44, 53). Voorbeelden van veranderingen in de fysieke
gesteldheid van mensen met een dwarslaesie en neurologische
aandoeningen, zoals vermindering van controle over het lichaam,
vermoeidheid, wisselende symptomen en secundaire condities zijn van
negatieve invloed op bewegen (42, 52, 53). Vermoeidheid en een
gebrek aan energie zijn belemmerend voor beweeg—en
sportactiviteiten, zo blijkt uit zowel studies gericht op kinderen en op
volwassenen met verschillende motorische beperkingen (17, 42, 44, 46,
49, 52, 53, 64). Ontevredenheid over de beperkte sportvaardigheden
door de aandoening weerhoudt mensen met een neuromusculaire
aandoening van deelname (53).
Pagina 35 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Aan de andere kant kunnen de verwachte positieve
gezondheidsuitkomsten drijfveren voor de sporters met een motorische
beperking zijn (17, 42, 45, 46, 49, 52, 53, 64, 66). Het verbeteren of
behouden van gezondheid in brede zin en fitheid, zoals sterker worden,
zijn factoren die stimuleren om te gaan bewegen bij mensen met een
lichamelijke beperking (17, 45, 53, 64). Bewegen biedt voordelen voor
het behouden of verbeteren van de mobiliteit en lichaamsfuncties (53).
Als gevolg kunnen mensen in een rolstoel beter verzitten/afwisselen
(45) en verbetert de lichaamshouding (49). Een overzichtsstudie over
neurologische en spierskeletaandoeningen heeft laten zien dat de
diagnose van de aandoening mensen kan stimuleren om te beginnen
met sport en bewegen of om meer te gaan bewegen (53). Uit dezelfde
studie blijkt ook het voorkomen van comorbiditeit een motivatie voor
beweegactiviteiten (53).
Pijn en ongemakken worden ook gerapporteerd als belemmerende factor
bij mensen met een motorische beperking. Mensen die pijn ervaren zijn
minder actief dan mensen die daar minder last van hebben (41, 45, 46,
52). Toch zijn er ook sporters die een amputatie ondergingen waarbij
juist het ervaren van pijn een stimulans is om te gaan sporten zodat de
(fantoom)pijn teruggedrongen wordt (45). Letsel is eveneens een
belemmerende factor voor deze groep. Een prothese kan bij sommige
sporters ongemakken en irritaties zoals blaren veroorzaken. Ook zijn er
sporters die noemen dat het sporten met een prothese niet fijn is
vanwege het onnatuurlijke gevoel bij het gebruik van het hulpmiddel
(45).
Tot slot is een hoog BMI van mensen met een neurologische aandoening
in verband gebracht met minder bewegen (52) en spelen afvallen en
uiterlijke motieven een rol bij mensen met een motorische beperking
groep (17, 45, 46, 53).
Mentale gezondheid
Er zijn verschillende studies die de mentale gezondheid beschrijven als
een belemmerende, maar ook bevorderende factor om te sporten en
bewegen bij mensen met een motorische beperking. Optimisme is
gevonden als drijfveer voor mensen met een
neurologische/spierskeletaandoening. Frustraties, boosheid,
kwetsbaarheid, verdriet en hulpeloosheid daarentegen belemmeren
beweeggedrag bij deze groep (53). In de literatuur is een negatief effect
van depressie op matig intensieve activiteiten bij mensen met een
dwarslaesie en neurologische aandoeningen beschreven (42, 46, 52).
Ook wijzen studies op een negatief effect van emotionele druk (42, 46,
66), de emotionele druk kan te hoog zijn om zich ook nog te
bekommeren om sport en bewegen (42). Ontspanning is een drijfveer.
Zo wordt beschreven dat sport en bewegen een uitlaatklep kan zijn,
spanning kan wegnemen, of de mogelijkheid biedt om het hoofd leeg te
maken (17, 44, 45, 53, 66).
Afhankelijkheid
Eerder genoemde gezondheids- en mobiliteitsproblemen brengen een
afhankelijkheid van anderen met zich mee bij mensen met een
motorische beperking. Een kwalitatieve studie toont aan dat mensen
met motorische beperkingen zich belemmerd kunnen voelen door de
afhankelijkheid en een gebrek aan spontaniteit. Er is bijvoorbeeld een
toestel nodig om in het zwembad te komen, of toestemming van een
Pagina 36 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

arts om deel te nemen aan een activiteit (66). Kwalitatief onderzoek bij
volwassenen met een dwarslaesie toont dan ook aan dat het vragen van
hulp aan anderen of het gevoel afhankelijk te zijn van anderen
onacceptabel kan zijn voor het individu (45). Hierop aansluitend is in
een studie bij kinderen met een motorische beperking gevonden dat
degene die vaker om hulp vragen meer bewegen dan kinderen die dit
liever niet doen (44, 64).
De wens om zoveel mogelijk onafhankelijk van anderen te kunnen doen,
kan ook juist een drijfveer zijn om te sporten voor mensen met een
dwarslaesie of neurologische/spierskeletaandoeningen (42, 46, 53).
Mensen met een dwarslaesie met een groter zelfstandig functioneren
bewegen ook meer dan mensen met een lager zelfstandig functioneren
(42).
Ook bij mensen met een visuele beperking speelt afhankelijkheid een rol
in het beweeggedrag. Afhankelijkheid belemmert mensen met een
visuele beperking om te gaan sporten (41), terwijl onafhankelijkheid aan
de andere kant een drijfveer is voor sporten en bewegen (48).
Coping
Coping, het omgaan met de motorische beperking, is geïdentificeerd als
drijfveer en als belemmering (42, 44-46, 49, 53). Zo blijkt de mate van
acceptatie van de motorische beperking een factor die van invloed is op
bewegen bij kinderen (44). Bij mensen met een dwarslaesie kan de
beperking tot frustraties en teleurstellingen leiden omdat zij niet kunnen
vertrouwen op het functioneren van hun eigen lichaam (42, 46). Uit
onderzoek bij mensen met een, neurologische/spierskeletaandoening,
amputaties en mensen met een dwarslaesie blijkt dat zij door bewegen
worden geconfronteerd met hun beperkingen en dat hun identiteit
verandert door het ongeval of aandoening en de daaruit voortvloeiende
beperking. Bijvoorbeeld wanneer sporters terugdenken aan de
mogelijkheden die zij hadden voor de amputatie of door zichzelf te
vergelijken met anderen die minder beperkt zijn in het bewegen.
Vervolgens heeft dit een belemmerende werking op de motivatie van de
sporters (42, 45, 53). Het besef van dat zij op het ene moment nog alles
konden en op het andere moment niet meer door de lichamelijke
beperkingen en de gebondenheid aan een rolstoel. Op dat moment
sluiten het zelfbeeld en het functioneren van het lichaam niet bij elkaar
aan. De acceptatie van deze nieuwe identiteit heeft tijd nodig, soms wel
jaren. Toch is er ook in de literatuur beschreven dat bewegen kan
bijdragen aan het ontdekken van nieuwe mogelijkheden (en
onmogelijkheden) van het lichaam. Sport en bewegen kunnen dus
helpen bij het opbouwen van een nieuwe relatie tussen het (veranderde)
lichaam en het zelfbeeld (42, 46, 53) of bij het ‘normaal voelen’ en leren
accepteren van assistentie (53).
Voor mensen met een prothese kan het hulpmiddel een indirecte
stimulans zijn om te gaan sporten, omdat men dan optimaal gebruik kan
maken van het hulpmiddel (45).
Zelfwaardering, effectiviteit, vertrouwen en bewustzijn
Zelfwaardering en het vormen een positief zelfbeeld zijn drijfveren om
te gaan sporten bij mensen met een motorische beperking (42, 66).
Zelfeffectiviteit en zelfvertrouwen zijn van belang bij het sporten en
bewegen, waarbij een gebrek aan zelfvertrouwen geassocieerd is met
minder bewegen en het vergroten van zelfvertrouwen een stimulans is
Pagina 37 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

om te (gaan) bewegen (44-46, 49, 79). Schaamte en zelfbewustzijn
(17, 41, 42, 44, 46, 52, 53) kunnen zich bijvoorbeeld uiten in een angst
voor pesten, vooroordelen of stigmatisering (17, 41, 44). Mensen met
een motorische beperking kunnen het gevoel hebben dat zij een
buitenstaander zijn (44) en sporten kan het gevoel anders te zijn dan
anderen/peers benadrukken (44, 46). Onderzoek bij mensen met een
neurologische aandoening en een dwarslaesie tonen aan dat een
weerstand tegen (sporten op) publieke plaatsen vanwege een
ongemakkelijk gevoel hen belemmert te sporten en bewegen (42, 52).
Angst
De factor angst komt voor mensen met een motorische beperking op
verschillende manieren naar voren uit de literatuur. Enerzijds reflecteert
het de angst voor vallen en letsel en het toebrengen van meer schade
aan het lichaam door te sporten en te bewegen (17, 41, 42, 45, 46).
Anderzijds bestaat er de angst voor verdere complicaties door een te
laag activiteitenniveau (46). Uit onderzoek bij kinderen met een
motorische beperking blijkt ook angst voor incontinentie te bestaan
welke een belemmerende invloed heeft op bewegen (41). Soms is de
factor angst niet nader gespecificeerd (53).
Bij mensen met een visuele beperking is er de angst om controle te
verliezen vanwege het beperkte oriëntatievermogen(96), maar ook
angst voor letsel (48, 61).
Bij mensen met een gehoorprobleem blijkt uit de literatuur dat de angst
gerelateerd is aan evenwichtsproblemen, aan lichamelijk contact en
agressieve- en gevaarlijke aspecten van sport, of omdat een bal het
gehoorapparaat kan raken (59).
Eerdere ervaringen met bewegen
Bij mensen met een dwarslaesie of amputatie is ook aangetoond dat het
activiteiten niveau voor het ongeval waaruit een dwarslaesie of
amputatie volgde van belang is voor het beweeggedrag na het ongeval
(49).
Interpersoonlijke factoren
Sociale steun en samen sporten
Sociale steun komt voor mensen met een motorische beperking naast
emotionele support ook tot uitdrukking in de afhankelijkheid van
assistentie om te sporten en bewegen (17, 42, 44, 49, 52, 53, 66, 96).
Het gaat hierbij om praktische ondersteuning bij het sporten en om
afhankelijkheid van anderen voor transport (42, 44). Wanneer
assistentie door familieleden onvoldoende beschikbaar is, belemmert dit
in de mogelijkheden om te sporten en bewegen bij kinderen. Oorzaken
kunnen zijn een tijd- of energiegebrek van ouders van kinderen met
beperkingen of beperkte mogelijkheden doordat andere gezinsleden en
verplichtingen in het gezin ook aandacht en tijd vragen (17, 41, 44, 64).
Ook mensen met visuele beperkingen zijn afhankelijk van de assistentie
van anderen met een gezond gezichtsvermogen om te gaan sporten of
bewegen (48, 58, 96).
De factor ‘samen sporten’ wijst voor mensen met een motorische
beperking naar een belemmering veroorzaakt door een gebrek aan
peers, vrienden en of familie om mee te sporten (17, 41, 44, 45). Voor
mensen met een visuele beperking wordt gerapporteerd dat er
onvoldoende ‘lotgenoten’ zijn om samen mee te sporten en bewegen,
Pagina 38 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

terwijl uit onderzoek blijkt dat blinde mensen graag onderling sporten
(48, 61, 96).
Communicatieproblemen
In het verenigingsleven kunnen communicatieproblemen in de sociale
contacten met andere sporters of verenigingen een drempel vormen
voor dove en slechthorende sporters (59, 66, 73). Zo zou een dove of
slechthorende sporter in een horende vereniging lastig aansluiting
kunnen vinden bij horende sporters en kunnen zij gesprekken niet altijd
goed volgen (72). Communicatieproblemen kunnen het voor auditief
beperkte sporters ook moeilijker maken om deel te nemen aan sociale
activiteiten buiten de sport, bijvoorbeeld doordat alleen bij het sporten
een tolk aanwezig is (66).
Houding ten opzichte van de doelgroep en bezorgdheid van ouders
Uit de literatuur blijkt de houding van anderen ten opzichte van mensen
met een motorische beperking te belemmeren bij sport- en
beweegdeelname (17, 41, 44, 45, 53, 64, 66). Meer specifiek gaat het
om stigmatisering (44), pesten, ‘staren’ (41, 44, 45) en het gevoel
hebben niet geaccepteerd te worden door anderen (17, 44, 64). Een
voorbeeld daarvan is uitsluiting van wedstrijden (44).
De negatieve houding van anderen komt ook tot uitdrukking in een
onderschatting van het vermogen van mensen met motorische
beperkingen om te sporten en belemmert het individu (52). Dit kan een
houding zijn van peers, maar er is ook een voorbeeld uit de literatuur
waarbij gymleraren op school deze houding aannemen en enkel
leerlingen selecteren die goed zijn in sport (41, 44). Kinderen die zich
geaccepteerd voelen zijn meer geneigd deel te nemen aan sport- en
beweegactiviteiten (44). Educatie aan andere kinderen en ouders
(zonder beperking), met kennis over lichamelijke beperkingen als doel,
kan helpen om negatieve houdingen in de sport tegen te gaan (41).
Er zijn ook sportverenigingen met negatieve attitudes ten opzichte van
mensen met een motorische beperking. Zo komt het voor dat mensen in
een vereniging aangeven dat zij niet willen sporten met mensen met
een beperking. Of, verenigingen en sportcentra geven weinig blijk van
enthousiasme voor lidmaatschap van mensen met een motorische
beperking (17, 45, 66).
Ook bij mensen met een visuele beperking of bij mensen met een
auditieve beperking kan sprake zijn van pesten, een gebrek aan
acceptatie en een onderschatting van hun mogelijkheden op
bijvoorbeeld scholen of verengingen, omdat de omgeving denkt dat
mensen met een beperking niet (goed) kunnen sporten (17, 48, 57-59,
66, 73).
Voor mensen met een motorische beperking of met een visuele
beperking blijkt ook bezorgdheid van ouders of familie belemmerend te
zijn voor sport- en beweeggedrag. Bijvoorbeeld wanneer ouders zich
zorgen maken om de veiligheid of over de zelfredzaamheid van het kind
(44, 58, 96).
Omgevingsfactoren
Beweeggedrag van mensen uit de sociale omgeving en rolmodellen
Uit literatuur over kinderen met motorische beperkingen blijkt dat een
gebrek aan rolmodellen in verband staat met een lager beweegniveau
(41, 44). Echter, er wordt ook beschreven dat sport en bewegen
Pagina 39 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

stimuleert om een rolmodel voor anderen met eenzelfde beperking te
zijn (42).
Toegankelijk vervoer
In de literatuur wordt beschreven dat een gebrek aan vervoer een
belemmering is voor mensen met een lichamelijke beperking (17, 41,
42, 49, 52, 53, 64). Een aantal studies verwijst naar de toegankelijkheid
van het vervoer (44, 46, 52). Dit speelt een belangrijke rol bij mensen
die in hun rolstoel vervoerd moeten worden (52). Ook wordt
gerapporteerd dat vervoer naar sportaccommodaties te duur is en te
veel tijd kost (17), zeker wanneer speciale faciliteiten wat verder weg
liggen (53, 66). Of dat overstappen een probleem vormt (53).
Een gebrek aan parkeermogelijkheden kan mensen met een dwarslaesie
ook belemmeren om te gaan sporten (42). Uit een Engelse studie kwam
naar voren dat mensen zonder beperking onterecht gebruik maken van
invalide-parkeerplaatsen. Dit is een belemmering wanneer het individu
met beperking daardoor verder moet lopen (66). Voor mensen met een
visuele beperking wordt kunnen extra vervoerskosten ontstaan doordat
ook de reiskosten voor een eventuele begeleider betaald moeten worden
(58).
Veiligheid
In een studie over mensen met neurologische/spierskeletaandoeningen
wordt gerapporteerd dat een veilige omgeving een drijfveer is voor deze
groep. Wat dit inhoudt is niet verder gespecificeerd (53). Voor kinderen
met visuele beperkingen is een veilige omgeving een drijfveer voor
beweegactiviteiten (41)
Toegankelijke en aangepaste faciliteiten
Faciliteiten die zijn aangepast voor mensen met een beperking blijken
nog onvoldoende beschikbaar en belemmeren daarmee de
mogelijkheden voor sport- en beweegactiviteiten voor zowel kinderen
als voor volwassenen (17, 41, 42, 44-46, 52, 66). De toegankelijkheid
van accommodaties wordt in de literatuur beschreven als een factor die
van belang is bij sport en beweegdeelname (41, 44, 46, 49, 52, 53).
Een aantal aspecten van toegankelijkheid van een accommodatie
worden hier geïllustreerd. De servicebalies van accommodaties zijn vaak
te hoog voor mensen in een rolstoel waardoor communicatie moeilijk
gaat. Niet iedere faciliteit is ruim genoeg om rond te bewegen met een
rolstoel. Sommige mensen met een motorische beperking hebben een
bed nodig om zich om te kunnen kleden en dergelijke ruimten zijn
schaars. Toiletten hebben niet altijd beugels, of rails voor houvast
ontbreken evenals voldoende rustplaatsen. Soms hebben zwembaden
regels die mensen beperken om met een taststok voor blinden of
rolstoel het zwembad te betreden. De veiligheid van de accommodaties
voor mensen met een motorische beperking voldoen tot slot ook niet
altijd (52, 53, 66).
Voor kinderen met een motorische beperking is ook aangetoond dat een
gebrek aan geschikte faciliteiten op scholen en geschikte speeltuinen
belemmerend is voor beweeggedrag. Het gaat dan bijvoorbeeld om een
ongelijkmatige ondergrond van een speeltuin waardoor deze niet
geschikt is als beweegruimte voor kinderen met een beperkte mobiliteit
of rolstoel (41, 44).
Pagina 40 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Ook voor mensen met een visuele beperking wordt gerapporteerd dat
een gebrek aan aangepaste faciliteiten sport- en beweegdeelname
belemmert (48, 66).
Aanbod in de buurt
Bij volwassenen en kinderen met verschillende motorische beperkingen
wordt gerapporteerd dat er te weinig aangepast sport- en
beweegaanbod in de buurt is, omdat reisafstand een probleem kan
vormen (17, 41, 45, 64). Dit bleek ook het geval voor mensen met een
auditieve beperking (41, 59, 66). Sporters vielen vanwege de grote af te
leggen afstanden voor dovensport uit (59, 73).
Regionale en nationale beleidsfactoren
Aangepast aanbod
Volgens de literatuur is er ook te weinig aangepast aanbod voor zowel
mensen met een motorische als mensen met een visuele of auditieve
beperking (17, 41, 44, 48, 49, 52, 61, 66). Zo wordt verwezen naar
onvoldoende (gehandicapten) sportaanbod om samen te sporten met
andere mensen met een motorische beperking (66). Ook zijn er
onderzoeken bekend die aangeven dat sporters teleurgesteld zijn in het
sportaanbod, bijvoorbeeld omdat ze op zoek zijn naar meer ‘inclusief
sporten’ waarbij mensen met en zonder beperkingen samen sporten
(41, 53, 66).
Als het gaat om aangepaste sport zijn er een aantal voorbeelden te
noemen waarom men hier liever niet aan deelneemt. Mensen met een
neurologische aandoening blijken soms teleurgesteld over aangepaste
sporten, omdat de aangepaste sport onvoldoende vergelijkbaar is met
de ‘originele sport’. Ook wordt beschreven dat vrienden zonder een
beperking niet mee kunnen doen aan deze sport, er onvoldoende
vrouwen zijn om samen mee te sporten (bij vrouwen), of de aangepaste
sport niet aansluit bij de mannelijke identiteit (bij mannen) (52).
Onderzoek bij kinderen wijst op een gebrek aan variatie in
mogelijkheden om aan sport- en beweegactiviteiten deel te nemen (41).
Daarnaast is er bij kinderen, maar ook bij volwassenen een gebrek aan
mensen om een team te vormen een probleem. Dit kan leiden tot te
grote teams, te kleine teams of tot teams die niet voldoen aan de
wensen van de doelgroep. Bijvoorbeeld de wens om een damesteam te
vormen (17, 44, 66).
Uit onderzoek naar mensen met een visuele beperking komt naar voren
dat zij graag sporten met mensen die ook een visuele beperking hebben
vanwege veiligheidsredenen en om wedstrijden op een gelijk niveau te
kunnen spelen (41, 58).
Aan de ene kant blijkt uit de literatuur dat dove sporters niet goed mee
kunnen doen aan ‘normale sporten’ omdat deze onvoldoende aangepast
zijn voor mensen met een gehoorbeperking. Aan de andere kant wordt
beschreven dat dove sporters niet willen deelnemen aan
gehandicaptensport, omdat veel dove sporters zich niet beperkt voelen
(66). Wanneer auditief beperkten wel onderling sporten zijn is er een
beperkte variatie in typen sporten als in opties om op niveau te spelen.
Om een team te vormen het aantal auditief beperkten te klein wat een
belemmering is voor sportdeelname (73). Uit kwalitatieve onderzoeken
komt bijvoorbeeld de wens voor een fanatiekere dovensport naar voren
(59, 73). Uit een aantal studies komt ook de wens om meer integratie
Pagina 41 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

van doven in horende sport naar voren om daar als volwaardige
deelnemers mee te spelen (59, 66, 73).
Tot slot, uit kwalitatief onderzoek blijkt dat het aangepaste aanbod vaak
buiten de populaire sport-tijdstippen aangeboden wordt, bijvoorbeeld
laat op de avond, en dat belemmert de doelgroep tot deelname (66).
Bij auditief beperkten zijn doventolken niet altijd beschikbaar op de
juiste tijdstippen. Doventolken zijn niet altijd beschikbaar in het
weekend en de avonduren en de kosten van een tolk zijn op deze
momenten duurder dan normaal (66).
Geschikte trainers
Bij mensen met een lichamelijk beperking zijn geschikte trainers of
begeleiders van belang (17, 41, 48, 53, 66, 73). Trainers blijken niet
altijd voldoende kennis te hebben om hun programma aan te passen op
de behoeften van mensen met een motorische beperking, waarbij
voldoende en juiste ondersteuning wordt geboden (17, 41, 44, 52, 53).
In onderzoek bij mensen met neurologische aandoeningen wordt als
voorbeeld genoemd dat deze mensen zich onveilig kunnen voelen
wanneer trainers de aanwijzingen over hun speciale behoeften negeren.
Er kunnen bijvoorbeeld gevaarlijke situaties ontstaan in zwembaden of
door verkeerd gebruik van hulpmiddelen (52).
Bij kinderen met een visuele beperking wordt gerapporteerd dat er in
het onderwijs een gebrek is aan gymleraren die zijn getraind in het
omgaan met visueel beperkte kinderen dat deelname aan gymlessen
belemmert. Bovendien is vastgesteld dat slechtziende leerlingen niet
altijd mee kunnen doen aan de gymlessen (61).
Bij auditief beperkte sporters kan de communicatie met de trainer een
probleem zijn, bijvoorbeeld door een gebrek aan ervaring in de omgang
van trainers met doven en slechthorenden (41, 66, 73).
Hulpmaterialen bij aanbod
Voor mensen met een motorische beperking zijn soms speciale
hulpmiddelen en materialen nodig om sport en bewegen mogelijk te
maken. Wanneer er onvoldoende materialen beschikbaar zijn of ze
moeilijk verkrijgbaar blijken, werkt dat belemmerend (17, 44, 46, 53,
66). Ook is het van belang dat de materialen geschikt en veilig in
gebruik zijn (17, 52, 53, 66) en dat personeel van het beweegaanbod
weet hoe zij om moeten gaan met deze materialen (41, 44). De kosten
van de hulpmiddelen komen ook uit verschillende studies naar voren als
een belemmerende factor, zoals bij een rolstoelsport waar een speciale
rolstoel voor nodig is (41, 42, 46, 52, 66).
Ook voor mensen met een visuele beperking zijn de beperkte
beschikbaarheid van geschikte hulpmiddelen en de hoge kosten ervan
een belemmering om te sporten en bewegen (17, 48, 58)
Wachtlijsten sportdeelname
In de literatuur is gevonden dat wachtlijsten voor kinderen met een
motorische beperking een belemmering zijn om deel te nemen aan een
sport (44).
Kennis aanbod
Verschillende onderzoeken laten zien dat ook onbekendheid met het
beschikbare sportaanbod mensen met motorische beperkingen
belemmert om in beweging te komen. Het zelfde geldt voor van
Pagina 42 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

sportaanbod voor doven (73). De mogelijkheden om te sporten en
bewegen komen eveneens nog onvoldoende terecht bij mensen met een
visuele beperking (49, 96). Wanneer de manier waarop de informatie
over sport- en beweegaanbod niet geschikt is voor mensen met een
visuele beperking (bv geen audio voorziening) zal het de doelgroep ook
niet bereiken(58).
Kennis van beperking en mogelijkheden
In de literatuur wordt een gebrek aan kennis over hoe verantwoord
bewogen en gesport kan worden beschreven als een belemmerende
factor bij kinderen met een motorische beperking, mensen met een
neurologische/spierskelet aandoening, en mensen met een dwarslaesie
(41, 42, 44, 52, 53).
Advisering en ondersteuning door gezondheidszorg
Vanuit de gezondheidszorg blijkt dat bij mensen met een neurologische
aandoening ontmoediging door artsen een drempel vormt om
beweegactiviteiten te beoefenen (52). Evenals een gebrek aan
informatievoorziening vanuit de gezondheidszorg over de medische
consequenties van beweegactiviteiten (52, 53). Aanbevelingen van
artsen zijn als drijfveer gerapporteerd voor mensen met motorische
beperking (17, 45, 66) en ook ondersteuning tijdens revalidatie is voor
deze groep van belang bij het bewegen (53). Uit een onderzoek gericht
op kinderen met een motorische beperking blijkt tot slot dat een gebrek
aan begeleiding van revalidatie naar de maatschappij belemmerend kan
zijn om beweegactiviteiten voort te zetten (41).
Educatie en school sector
Het organiseren van beweegactiviteiten buiten de reguliere gymlessen
om zou stimulerend werken bij kinderen met uiteenlopende lichamelijke
beperkingen (ref Jaarsma 2015).
Bij kinderen met een motorische beperking wordt gerapporteerd dat er
onvoldoende geschoolde gymleraren en geschikte faciliteiten op school
zijn, terwijl deelname aan gymlessen stimulerend werkt bij de doelgroep
(Ref bloemen).
Voor kinderen met een visuele beperking is gerapporteerd dat zij niet
mee kunnen doen aan de gymles vanwege hun beperking en dat er
onvoldoende geschoolde gymleraren zijn dat deelname belemmert (ref
Haegele).
4.2

Bevindingen uit de praktijk
Het stuk dat beschreven is op basis van de literatuur is herkenbaar voor
de praktijkexperts, maar er moet wel rekening gehouden worden met
het feit dat de doelgroep sterk varieert in kenmerken. Bij motorische
beperkingen kan de invloed van ervaren belemmeringen en drijfveren op
beweeggedrag afhankelijk zijn van de mate van de beperking en of de
beperking is aangeboren of later (plotseling) is ontstaan. Wanneer
mensen van kinds af aan zijn opgegroeid met een beperking leren ze
hier spelenderwijs mee omgaan. Bij een plotselinge beperking zal
iemand opnieuw (motorisch) moeten leren wat vaak gepaard gaat met
het overkomen van fysieke en soms ook mentale uitdagingen.

Pagina 43 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Bij deze bijeenkomst bleek weinig expertise op het gebied van mensen
met een gehoorbeperking. Daardoor kon minder diep worden in gegaan
op deze doelgroep.
Omgaan met de beperking
Opvallend is dat sommige individuele factoren zoals benoemd in de
literatuur voor de ene persoon belemmerend zijn en voor de ander juist
een stimulans, zoals afhankelijkheid, gezondheidsstatus en een
verminderde mobiliteit. De praktijk geeft aan dat individuele verschillen
hier een rol spelen. Zij geven aan dat mensen die dergelijke factoren als
een drijfveer zien waarschijnlijk een beter inzicht hebben in hun
persoonlijke mogelijkheden. Het karakter kan mogelijk meespelen,
sommige personen denken meer in mogelijkheden of durven groter te
denken dan anderen.
Ook kan er sprake zijn van schaamte en zelfbewustzijn. Negatief denken
over de beperking kan van invloed zijn op het zelfbeeld. Dit heeft naar
idee van de praktijk wederom met karakter te maken.
Met betrekking tot samen sporten met lotgenoten zullen de meningen
van sporters met een lichamelijk beperking ook verschillend zijn.
Sommige mensen willen niets liever dan normaal zijn en sporten dus bij
voorkeur met valide sporters. Anderen willen juist niet opvallen en
sporten daarom graag met mensen die ook een lichamelijke beperking
hebben.
Afhankelijkheid is volgens de praktijk ook verschillend per individu. Er is
een verschil tussen staande en rollende atleten qua afhankelijkheid,
maar ook naar het niveau van de sport. Topsporters zijn bijvoorbeeld
beperkt afhankelijk. Bij rolstoelhockeyers op topniveau is
onafhankelijkheid bijvoorbeeld een voorwaarde om de top te bereiken,
anders is het niet te organiseren en betaalbaar om deel te nemen.
Andere (recreatieve) sporters die eigenlijk minder ernstig beperkt zijn,
zijn soms meer afhankelijk van hulp van anderen. Volgens de praktijk
zijn er mensen die hun afhankelijkheid accepteren, terwijl andere
mensen hier zich ongemakkelijk bij (blijven) voelen. Dit heeft met de
mindset van mensen te maken, maar ook met andere factoren zoals
culturele en omgevingsfactoren.
Zo kan de bezorgdheid van naasten van kinderen met een beperking
een rol spelen volgens de praktijk. Wanneer het kind met een beperking
angst en onderschatting van de mogelijkheden bij de naaste
onvoldoende kan weerleggen kan dit sport- en beweegdeelname
belemmeren.
De praktijk benoemt dat bij mensen met een beperking van Turkse en
Marokkaanse afkomst bekommering van naasten nog een grotere rol
lijkt te spelen dan bij autochtone Nederlanders. Daardoor lijken ze ook
meer afhankelijk. Ook lijken mensen met een migratieachtergrond en
een beperking minder in de openbaarheid te komen. Bij gemeentelijk
sportaanbod lijken Turkse gehandicapten nooit mee te doen. Echter,
ervaring leert dat valide groepen met een migratieachtergrond liever
samen met elkaar sporten in een veilige omgeving (zie Hoofdstuk 4.1 en
Bijlage 4). De uitdagingen die er zijn om valide mensen met een
migratieachtergrond te stimuleren om te bewegen komen bovenop de
uitdagingen die er zijn voor mensen met een beperking in deze groep.

Pagina 44 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Beperkt oriëntatievermogen vergt begeleiding en is vermoeiend
Een beperkt oriëntatie vermogen bij visueel beperkten is een
herkenbare belemmering voor de praktijk. Zo zijn er voorbeelden
benoemd waarbij een persoon één op één begeleiding krijgt of een
sportmaatje toegewezen krijgt om te sporten, omdat deelname anders
onmogelijk is. Activiteiten in het dagelijks leven zullen waarschijnlijk al
meer energie kosten door hun beperking dan voor een ziend persoon en
dat kan leiden tot vermoeidheid dat sport- en beweegdeelname
belemmert. Vermoeidheid lijkt daarom een specifieke belemmering voor
deze groep.
Evenwichtsproblemen
Evenwichtsproblemen bij mensen met een auditieve beperking zoals
benoemd in de literatuur kan de praktijk niet bevestigen door weinig
ervaring met deze doelgroep. Wel geven ze aan dat mensen met een
evenwichtsprobleem (eventueel door een aandoening) kleine opdrachten
zoals op een bankje stappen al spannend kunnen vinden, omdat mensen
uit balans kunnen raken door het verstoorde evenwicht. Daarnaast
wordt omschreven dat in cluster 2 onderwijs kinderen met auditieve
problemen vaak motorisch iets achter lopen, maar daarbij is het niet
duidelijk of daar evenwichtsproblemen aan ten grondslag liggen.
Het ervaren van pijn en ongemakken
Pijn en ongemakken zijn een herkenbare belemmering in de praktijk.
Veel mensen hebben chronische pijn die niet vermindert als zij
bewegen. Zoals gerapporteerd in de literatuur kunnen mensen met
hulpmiddelen ongemakken ervaren. Zo kunnen blades zorgen voor
ontstekingen, en komen schouderklachten veel voor bij wheelers. Dit
zijn klachten die lastig te voorkomen zijn bij sport en bewegen.
Angst voor letsel is een herkenbare belemmering, bijvoorbeeld in de
fysiotherapiepraktijk. Mensen zijn bang voor herhaling van de klacht en
verergering van de pijn. Niet alle pijn en ongemakken zijn te voorkomen
en meestal zijn klachten terecht. De angst voor bewegen die daarmee
gepaard kan gaan is echter niet altijd terecht. Dit lijkt soms te maken te
hebben met een gebrek aan kennis van de mogelijkheden om nog te
kunnen deelnemen aan beweegactiviteiten ondanks de beperking. Uit
ervaringen blijkt ook dat mensen soms zelf de perceptie hebben dat zij
alleen kunnen deelnemen aan aangepaste sporten, terwijl een kleine
aanpassing nodig zou zijn om mee te kunnen doen met regulier aanbod.
Voor het ontwikkelen van de beeldvorming van persoonlijke
mogelijkheden om te gaan sporten en bewegen is begeleiding door een
zorgprofessional aan te raden. De juiste begeleiding, met duiding van
wat wel en niet kan, bijvoorbeeld door een fysiotherapeut, kan leiden tot
inzicht in de mogelijkheden om te sporten en bewegen waarvan het
individu eerst dacht dat het onmogelijk was. Hetzelfde geldt voor angst
voor letsel. Om de angst weg te nemen lijkt goede coaching vanuit de
zorg essentieel.
Ook is het van belang dat de zorgprofessional goed inzicht heeft in de
motivatie van de persoon met een beperking om daar op in te kunnen
spelen bij het stimuleren van bewegen. Dit kan bijvoorbeeld het
voorkomen van (herhaling van) rugklachten zijn of de hond weer uit
kunnen laten. Een a4tje met latente beweegvragen om deze (soms
minder directe) motivaties te achterhalen kan een goed hulpmiddel zijn
voor de zorgprofessional bij het stimuleren van bewegen.
Pagina 45 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Tot slot is het volgens de praktijk van belang dat de sociale omgeving
wordt meegenomen in het ontdekken van de mogelijkheden, zodat ook
vanuit de sociale omgeving bevestigd kan worden dat op een
verantwoorde manier bewegen mogelijk en belangrijk is.
Etniciteit van invloed op gevoelens van schaamte en pijnbeleving
De ervaring leert dat groepen met een migratieachtergrond meer
schaamte en angst hebben en dat ook de pijnbeleving anders is bij deze
groepen dan bij Nederlanders.
Financiën: hogere kosten vanwege lichamelijke beperking
Financiën kunnen volgens de praktijk een rol spelen in sport- en
beweegdeelname bij deze groep. Soms kunnen mensen door hun
beperking niet (meer) werken of gaan zij minder verdienen of is men
niet goed genoeg verzekerd om gezondheidsproblemen te betalen. Ook
wordt benoemd dat de kosten voor mensen met een lichamelijke
beperking om te gaan sporten vaak hoger zijn, omdat ze bijvoorbeeld
extra hulpmiddelen of aangepast vervoer nodig hebben.
De praktijk heeft een aantal voorbeelden benoemd hoe financiële
drempels overkomen kunnen worden. Zo zou een zorgprofessional of
Sportconsulent ervoor kunnen kiezen om het individu te wijzen op kleine
veranderingen in de leefstijl om aan de NNGB te voldoen. Dat soort
adviezen en de uitvoering ervan kosten geen geld. Er zijn ook fondsen
beschikbaar zoals de U-pas, het minimabeleid, het PGB en de Gelre-pas
die kunnen ondersteunen in de financiën. Echter, de praktijk geeft aan
dat er een grote groep mensen is die nét genoeg geld hebben en
daarmee net buiten de financieringsmogelijkheden vallen. Gemeenten
zouden hier bij kunnen ondersteunen door af te wegen of middelen,
zoals blades en sportrolstoelen, vergoed kunnen worden vanuit het
WMO-budget.
Acceptatie van de doelgroep
Er zijn volgens de praktijk verschillende aspecten te benoemen die ten
grondslag liggen aan acceptatie van de doelgroep bij sportaanbod. Zo
benoemen zij aan de ene kant een meer open houding van mensen uit
de stad dan platteland, maar kunnen sterke dorpsgemeenschappen
sporters met een beperking aan de andere kant ook goed opnemen.
Aan onderschatting van mensen met een beperking door verenigingen
en het idee dat zij niet mee kunnen doen met het aanbod van
verenigingen ligt volgens de praktijk onwetendheid ten grondslag. Men
lijkt niet goed te weten hoe om te gaan met de doelgroep of een goed
aanbod te creëren voor hen. Soms kunnen sporters met een beperking
deze onwetendheid interpreteren als een negatieve houding. Soms
ervaren de sporters dat ze anders zijn en dat voelt niet goed. Een
uitspraak van een individu met spasticitiet die badmintont in een
reguliere vereniging illustreert dit gevoel: “als ze met mij spelen vinden
ze het minder leuk”.
Deze gemengde uitstraling van verenigingen als het gaat om acceptatie
is geïllustreerd met een voorbeeld uit de atletiek. Daar staat een groot
deel van de verenigingen wel open voor mensen met een beperking,
maar moet er eerst vergaderd worden voordat iemand met een
beperking toe kan treden tot de club.
Het informeren over de sportmogelijkheden van mensen met een
beperking bij de sportaanbieder zou volgens de praktijk kunnen
Pagina 46 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ondersteunen om de onwetendheid weg te nemen, zodat mensen met
een matige beperking vaker opgenomen kunnen worden in regulier
sportaanbod. Vaak is dit met relatief kleine aanpassingen goed mogelijk.
Geschikte trainers met kennis van de doelgroep
Door de praktijk wordt erkend dat trainers die niet goed weten hoe ze
met de doelgroep om moeten gaan een belemmering kunnen zijn in het
aanbod. Zij onderstrepen daarom het belang van het beschikken over
voldoende kennis om de doelgroep te kunnen begeleiden tijdens het
sporten en bewegen. Het gaat hierbij om kennis van de fysieke
mogelijkheden en onmogelijkheden van de sporters.
Afhankelijkheid van assistentie en ondersteuning
De afhankelijkheid van een (volwassen) sporter hangt onder andere
samen met het karakter en opvoeding van de persoon. Hoe de persoon
omgaat of gewend is om om te gaan met drempels om zelfstandig te
functioneren en te sporten zorgt voor de mate waarin de belemmering
afhankelijk te zijn van anderen tot uiting komt. Bij kinderen speelt de
ondersteuning van de ouder een grote rol om aan sport- en
beweegactiviteiten deel te kunnen nemen en bij bepaalde beperkingen
zullen volwassenen een sportmaatje nodig hebben om samen te
bewegen, of om ergens te komen. Ondersteuning kan bijvoorbeeld nodig
zijn bij vervoer, omkleden en de activiteit zelf. Vanuit de omgeving kan
dus structurele ondersteuning nodig zijn, om aan sport- en
beweegactiviteiten te kunnen doen, maar is afhankelijk van hoe de
persoon met zijn beperking omgaat.
Mensen met gehoorbeperkingen lijken een eigen cultuur te hebben
De praktijk geeft aan dat mensen met een gehoorbeperking (ook in het
dagelijks leven) een eigen cultuur lijken te hebben. Ondanks dat deze
groep met kleine aanpassingen goed mee zou kunnen doen aan het
reguliere aanbod lijken ze in de praktijk toch liever te sporten met
andere slechthorenden en doven en aan aparte wedstrijden mee te
willen doen. Een ander voorbeeld waaruit dit blijkt is het ontstaan van
de Dovensportbond. Wat de achterliggende motieven hiervoor zijn, weet
de praktijk niet. Een mogelijke verklaring voor het cultuurverschil
waartoe de praktijk kwam is het gebruik van gebarentaal welke minder
woorden kent dan het gesproken Nederlands.
Aangepast vervoer is duur en tijdrovend, regulier vervoer moeilijk te
realiseren
Vervoer vormt een van de grote problemen voor mensen met een
lichamelijke beperking om bij sport- en beweegactiviteiten te komen.
Financiën kunnen daarmee samenhangen, omdat het vervoer speciaal
voor mensen met een beperking duur is. Ouders hebben soms maar één
auto, waardoor het deelnemen van meerdere kinderen aan sport in het
gedrang komt. Een voorbeeld van ontoegankelijk vervoer zijn bussen die
relatief ver van de accommodatie stoppen, omdat tien minuten lopen
voor deze groep al (te) ver kan zijn. Taxidiensten hebben vaak brede
tijdsmarges waarin iemand wordt opgehaald. Wanneer de taxi laat is,
blijft er vrijwel geen tijd meer over om te sporten. Bovendien moet veel
tijd worden ingepland om het vervoer van en naar de sport te
realiseren.
Pagina 47 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Bij kinderen met een visuele beperking kan dit ook spelen, omdat
faciliteiten vaak wat verder weg gelegen zijn. Daarnaast wonen ze door
het beperkt aantal scholen speciaal voor slechtziende kinderen in
Nederland, ook vaak verder weg van hun school. Dat brengt met zich
mee dat ze lange dagen maken. Dan kan het voorkomen dat er ’s
avonds nog weinig energie en tijd over is om te gaan sporten.
Planning: aanbod op geschikte tijden organiseren
In aanvulling op het vervoer kunnen volgens de praktijk problemen die
optreden door de planning van het sportaanbod, zoals beschreven in het
literatuurhoofdstuk, andere belemmeringen versterken. Bijvoorbeeld,
vermoeidheid en transportproblemen doordat aanbod laat op de avond
plaatsvindt.
Informatievoorziening accommodaties en aanbod
De praktijk heeft ook benoemd dat mensen met een beperking moeite
kunnen hebben een geschikte accommodatie te vinden en zien
problemen in de informatievoorziening. Onwetendheid van het personeel
over de mogelijkheden om met een beperking te sporten in een
accommodatie kan belemmeren. Een accommodatie kan wel goed
aangepast zijn, maar wanneer geïnformeerd wordt bij een receptioniste
die daar geen weet van heeft kunnen sporters met een lichamelijke
beperking verkeerd geïnformeerd worden en denken dat in die
accommodatie geen geschikte faciliteiten aanwezig zijn. Volgens de
praktijk zou iedere accommodatie over een ervaren persoon moeten
beschikken die weet wat er voor deze doelgroep nodig is en wat er
beschikbaar is in de accommodatie. Een keurmerk voor accommodaties
zou een goed middel kunnen zijn om inzichtelijk te maken welke
accommodaties toegankelijk zijn voor mensen met een beperking. In de
provincie Overijssel is al een dergelijk keurmerk en zijn alle
accommodaties met een toegankelijkheidschecklist beoordeeld.
Ook is tijdens de bijeenkomst benoemd dat regelgeving bij gemeenten
het gebruik van geschikte accommodaties kan belemmeren. Zo is er
bijvoorbeeld een volledig aangepaste militaire accommodatie die niet
voor andere groepen met beperkingen ingezet mag worden vanwege
regelgeving.
Om mensen met een beperking meer bekend te maken met het sporten beweegaanbod in de buurt zou al het aanbod een open dag moeten
organiseren, zodat ze zelf kunnen ervaren welke sport- en
beweegactiviteiten bij hen past. Mensen met minder beweegervaring
kunnen zo ook de positieve effecten van bewegen ervaren en ontdekken
wat bij hen past. Voorbeelden van dergelijke open dagen of andere
manieren daarvoor zijn Special Heroes, de Sport op Maat Week in
Rotterdam, de Maand van het Aangepast Sporten, de Nationale
Sportweek, de Sportprothesedag en initiatieven van organisaties zoals
de Esther Vergeer Foundation of Speciaal onderwijsscholen waar
sportaanbieders kinderen kennis laten maken met sport.
Toegankelijke accommodaties: ruim opgezet, hulpmiddelen en veiligheid
Volgens de praktijk zijn er eigenlijk te weinig toegankelijke
accommodaties voor mensen met een motorische beperking.
Toegankelijkheid van accommodaties kan onder andere betekenen, een
geschikte ondergrond voor de rolstoel, ruime kleedkamers met
eventuele hulpmiddelen (bed), in zwembaden de beschikbaarheid van
Pagina 48 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

een takel en een badrolstoel, en de aanwezigheid van een lift. Wat
verder belangrijk is op het gebied van veiligheid, zijn vluchtroutes die
toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Zo is wel
eens gebleken dat een nooduitgang een hoge drempel had, waardoor
een vluchtroute voor de doelgroep ontbreekt. Voor iedere groep geldt
dat een ruimte veilige noodvoorzieningen moet hebben, zo ook voor
mensen met auditieve beperkingen. Bijvoorbeeld een brandalarm dat
alleen een geluidssignaal geeft bereikt mensen met een auditieve
beperking niet. Vanuit de praktijk is minder zicht op de toegankelijkheid
van alternatieve ruimten die gebruikt worden voor beweegaanbod, zoals
buurthuizen. Er komt wetgeving voor het toegankelijk maken van alle
openbare gebouwen voor mensen met een beperking, maar daar gaat
nog tijd overheen voordat het helemaal doorgevoerd is. Voor bepaalde
groepen zijn er weinig geschikte accommodaties.
Voor mensen met een visuele beperking wordt benoemd dat er
verlichting aanwezig zou moeten zijn en veilige looppaden die geschikt
zijn voor het gebruik van een taststok. Bij zowel de accommodaties als
het vervoer zouden blindengeleidehonden toegestaan moeten zijn.
Toegankelijke ruimten voor mensen met een gehoorbeperking hebben te
maken met de akoestiek van een ruimte. Een galmende ruimte kan
onprettig zijn voor mensen met gehoorproblemen maar ook voor
mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH).
In Nederland zijn voorbeelden te noemen waarbij rekening gehouden
wordt met de voorwaarden waaraan een accommodatie moet voldoen.
Dit zijn bijvoorbeeld het militair revalidatiecentrum in Doorn, boten van
Sailwise (met de boot Beatrix als voorbeeld van een volledig aangepaste
zeilboot) en het sportterrein van Only Friends in Amsterdam. Een van
deze voorbeelden, Only Friends werd verder toegelicht. Only Friends is
een sportclub voor kinderen en jongeren met een beperking. Het is een
beschermde omgeving die volledig is aangepast aan de behoeften van
het individu met een beperking. Zo is er bijvoorbeeld een rolstoelpark
aangelegd. In Utrecht wordt een vergelijkbaar initiatief opgezet. Daar
kan gebruik worden gemaakt van de accommodatie van De Hoogstraat.
Voor mensen met visuele beperkingen zijn de accommodaties van
Bartimeus en de Koninklijke Visio een goed voorbeeld van
toegankelijkheid. De accommodaties bevatten bijvoorbeeld voelstrips en
reliëf. Er is rekening gehouden met de lichtinval en zijn er zachte
wanden en kleurstroken. Ook zijn er veilige looproutes naar de school en
de sportzaal voor mensen met visuele beperkingen. Bij deze
accommodaties is uitleg ook beschikbaar in brailleschrift.
Belemmeringen en oplossingen bij teamsport
Uit ervaring van de praktijk blijkt dat mensen met een lichamelijk
beperking vaker uitvallen bij het sporten door ziekte. Bij een teamsport
kan dit leiden tot een verminderd speelplezier voor de andere sporters.
Uit de praktijk blijkt vervolgens dat mensen die dat vervelend vinden en
toch willen sporten vaker kiezen voor solosporten zoals aangepast
roeien. Bij die sport is er geen afhankelijkheid van teamgenoten. Uit de
literatuur kwam naar voren dat het voorkomt dat er te weinig mensen
zijn om een team te vormen van hetzelfde niveau en dit was herkenbaar
voor de praktijk. Beide problemen worden in het rolstoelbasketbal
bijvoorbeeld ondervangen door valide sporters mee te laten doen in een
rolstoel, waarbij ze een puntensysteem hanteren om gelijk teams tegen
elkaar te laten spelen tijdens wedstrijden. Toch wil niet iedere
Pagina 49 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

vereniging dat, want het gevaar is dat valide spelers de overhand
krijgen en dat de competitie oneerlijk wordt.
Wachtlijsten? Alleen voor zwemles
De belemmering wachtlijsten zoals gevonden in de literatuur zijn
volgens de praktijk in het Nederlands sportaanbod niet herkenbaar. Dit
geldt echter wel voor wachtlijsten bij zwemles. Uit ervaring blijkt dat het
wat langer kan duren voordat kinderen met een beperking hun diploma
kunnen halen. Deze kinderen zwemmen in kleinere groepjes en er zijn
minder geschikte zwemlessen voor hen beschikbaar.
Gebruik van visuele in plaats van auditieve middelen in de sport
Om te kunnen sporten is voor mensen met gehoorbeperkingen soms
aangepast materiaal nodig zoals visuele middelen in plaats van auditieve
middelen bijvoorbeeld een luchtpistool. Dit uit zich ook in het afspreken
van visuele tekens tijdens bijvoorbeeld het volleyballen. Als dit
gebruikelijk is in een team kan een persoon met een gehoorbeperking
makkelijk meedoen.
Maatwerk naar wensen van de doelgroep in de buurt via een partij die
het aanbod matcht
De praktijk geeft aan dat er veel aanbod is voor mensen met een
beperking, maar dat de gewenste sport er wel net tussen moet zitten en
in de omgeving beschikbaar moet zijn. In het bijzonder vanwege eerder
genoemde belemmeringen met transport, individuele mogelijkheden en
wensen.
Daarom is maatwerk nodig. Een partij die op de hoogte is van alle sporten zorg gerelateerde structuren en mogelijkheden voor deze doelgroep
zouden dit maatwerk kunnen bieden en het netwerk rondom de sporter
kunnen inschakelen in het stimuleren van bewegen. Een voorbeeld van
een initiatief waarbij in ieder geval zorg en sport worden verbonden is
WKZ Sportief. Daar krijgt de patiënt het advies te gaan sporten met
uitleg over wat ze wel en niet mogen door een deskundige van het
ziekenhuis. De Sportconsulent wordt er vervolgens bij betrokken om het
sporten te begeleiden na de revalidatie in het ziekenhuis.
Volgens de praktijk zou er een centraal punt (verbinder) moeten zijn die
mensen doorverwijst naar passend aanbod. Niet alleen het individu
moet deze verbindende partij kunnen vinden, dit geldt ook voor de
sportaanbieder, zodat die het aanbod kan profileren via deze partij.
Daarnaast zou een link met de eerste en tweede lijnszorg, de sociale
wijkteams en scholen aan te bevelen zijn om een krachtig netwerk te
bouwen om passend aanbod te matchen bij de behoeften en
mogelijkheden van het individu. Hiervoor zijn geen nieuwe structuren
nodig, maar is het belangrijk om aan te haken bij bestaande initiatieven
zoals Grenzeloos Actief en om meer regie te voeren op bestaande
initiatieven en continuïteit te bevorderen.
Behoeftenonderzoek
De praktijk ziet noodzaak in meer onderzoek naar behoeften bij de
doelgroep. Hiermee wordt grootschalig onderzoek bedoeld gericht op
vragen als: welke sporten willen mensen met een beperking graag
doen? Hoe moet het aanbod er uit zien? En waar is behoefte aan
informatievoorziening? Andere vragen die leven zijn onderzoek naar
manieren om een team te vormen met mensen met een beperking en
Pagina 50 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

onderzoek waarmee de sportparticipatie van de doelgroep goed in kaart
gebracht wordt. Met deze aanvullende informatie kan aanbod op maat
nog beter ingericht worden.
Bij gemeenten liggen kansen om vindbaarheid van sportaanbod te
vergroten
Gemeenten zijn niet verplicht tot sportbeleid en kunnen hun eigen beleid
inrichten. Daarom lijken zij kansen te missen om de vindbaarheid te
bergroten. Zij kunnen bijvoorbeeld zelf kiezen om wel of geen gebruik te
maken van de app Uniek Sporten die ondersteunt in de zichtbaarheid en
vindbaarheid van sportaanbod. Deelname van gemeenten aan een
dergelijk systeem zou goed kunnen zijn, omdat er een gat lijkt te zijn
tussen het aanbod en de sporters. Mensen die willen sporten zijn
onvoldoende bekend met de mogelijkheden, terwijl verenigingen met
aanbod de doelgroep moeilijk weten te bereiken. Ook zijn er andere
bestaande middelen/initiateven die gebruikt kunnen worden om
bekendheid van het sportaanbod te faciliteren. Bijvoorbeeld bij het
Centrum Jeugd en Gezin, waar wel aangegeven wordt dat er aangepast
sportaanbod is. Echter, er wordt nog niet doorgelinkt naar dat
sportaanbod. Vanuit de WMO zou ook een link met aangepast
sportaanbod gelegd kunnen worden, maar dat lijkt nog niet te gebeuren.
Een andere ontwikkeling die hieraan kan bijdragen is het sturen op
kernindicatoren door gemeenten. Daarbij ligt een kans om informatie
over het aangepaste aanbod en de doelgroep inzichtelijk te maken. Door
dit inzichtelijk te krijgen kan weer gestuurd worden op een match
tussen vraag en aanbod.
Continuïteit en regie voor een structurele aanpak in aangepast sporten
Het valt in de praktijk op dat al jaren aan aangepast sporten gewerkt
wordt, maar dat het regelmatig wisselen van aanpak onduidelijkheden
met zich meebrengt. Dit gebrek aan een structurele aanpak zorgt er
bijvoorbeeld voor dat het voor betrokken partijen vaak moeilijk is om te
ontdekken waar bepaald aanbod te vinden is. Het Sportloket is een
voorbeeld van een initiatief die de regiefunctie heeft om revalidanten
door te verwijzen naar sportaanbod en dat al een aantal jaar bestaat.
Echter, veel andere initiatieven blijken na een relatief korte periode weer
opgeheven te worden. Ook wordt benoemd dat het aanbod voor mensen
met een lichamelijke beperking voorheen werd belegd bij
revalidatiecentra, maar dat nu de verantwoordelijkheid bij gemeenten
ligt. Vervolgens zijn er bij gemeentelijke aanpakken ook variaties en
wisselingen van contactpersonen en verandert de clustering van
gemeenten. Al met al, bemoeilijkt dit de vindbaarheid van
contactpersonen en informatie over aangepast sporten.
Voor het ontwikkelen van een structurele aanpak is continuïteit van
groot belang en dient er regie gevoerd te worden om wisselingen in
aanpak terug te brengen en versnippering te voorkomen. Volgens de
praktijk is regie nodig over het netwerk door een partij die
verantwoordelijkheid neemt voor de samenwerking en een centrale
vindplaats waar zowel mensen met een beperking, als betrokken
partijen terecht kunnen met vragen. Sommige goede initiatieven zoals
de Sportwijzer en Grenzeloos actief zouden volgens de praktijk op die
manier nog sterker kunnen worden.

Pagina 51 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Samengevat; welke elementen zijn van belang bij het stimuleren van
sporten en bewegen voor mensen met lichamelijke beperkingen?
Het creëren van een passend aanbod voor deze doelgroep is complex en
draait om maatwerk waarbij een verbindende partij binnen een
multidisciplinair netwerk het aanbod weet te matchen met het individu.
Voor deze doelgroep lijkt er winst te behalen in de bewustwording van
hun eigen kunnen en de sportmogelijkheden. Zorgverleners kunnen een
waardevolle rol vervullen als coach om de sporters te begeleiden in hun
eigen beweegmogelijkheden. Ook is het van belang dat de trainer
bekend is met de beweegmogelijkheden van het individu. Tot slot zijn
aangepaste accommodaties van belang om sport en bewegen te
faciliteren.

Pagina 52 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

5

S5. Specifieke belemmeringen en drijfveren bij mensen met
een verstandelijke beperking

5.1

Bevindingen uit de literatuur
Individuele factoren
Cognitieve vaardigheden
Bij mensen met een verstandelijke beperking worden de cognitieve
vaardigheden van de groep benoemd als een belemmering voor sport en
bewegen. Mensen met een beperking kunnen soms last hebben van
concentratieproblemen en moeite hebben met structuur en plannen. Ook
wordt in de literatuur benoemd dat zij problemen kunnen ervaren met
zelfcontrole en angst kunnen hebben voor nieuwe ervaringen of een
nieuwe omgevingen en lijken ze niet altijd in staat om veilig deel te
nemen aan het verkeer (17, 47). Structuur, bijvoorbeeld door het
gebruik van een logboek of door sport- en beweegactiviteiten te
integreren in de routine, en aandacht voor bekendheid met en begrip
van bewegen kan deze groep helpen meer te gaan bewegen (14, 57).
Motoriek en gezondheid
Er wordt gerapporteerd dat mensen met een verstandelijke beperking
vaak te maken hebben met verminderde motorische vaardigheden of
gezondheidsproblemen die zorgen voor verminderde mobiliteit en/of een
slechtere fysieke gesteldheid dat van invloed is op het beweeggedrag
(17, 47, 57).
Afhankelijkheid en de bijkomende frustraties
Deze cognitieve en motorische beperkingen kunnen ervoor zorgen dat
de doelgroep vaker afhankelijk is van anderen wat beweeggedrag kan
belemmeren (14, 17, 47, 87). Op psychologisch vlak kan dit zich uiten
in frustraties over het afhankelijk zijn van anderen en de inperking van
vrijheid bij het sporten en bewegen (14).
Financiën
In de literatuur kwam naar voren dat door de financiële positie van
mensen met een verstandelijke beperking er niet altijd voldoende geld
beschikbaar is om te sporten (14, 17, 87).
Zelfvertrouwen en effectiviteit
Meerdere studies beschrijven de impact van zelfeffectiviteit en
zelfvertrouwen op het beweeggedrag van mensen met een
verstandelijke beperking. Zo wordt beschreven dat bang zijn om niet
mee te kunnen komen met andere deelnemers of om niet goed genoeg
te zijn mensen met een verstandelijke beperking belemmert bij sporten beweegactiviteiten (14, 17, 47). Zelfvertrouwen, een gevoel van
competentie, en het gevoel ergens goed in te zijn (door sport) zou juist
in positieve zin bijdragen aan het beweeggedrag van de doelgroep (14,
63).

Pagina 53 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Interpersoonlijke factoren
Sociale steun en samen sporten
Zoals bij individuele factoren beschreven is deze doelgroep meer
afhankelijk van hulp en sociale steun dan andere doelgroepen. Ouders
hebben bijvoorbeeld een belangrijke rol in het creëren van
mogelijkheden voor kinderen om te gaan sporten (57). Wanneer er een
gebrek aan assistentie is kan dit sport- en beweeggedrag belemmeren
(14, 17). Meer specifiek wordt in de literatuur beschreven dat
familieleden of verzorgers soms geen tijd of energie hebben vanwege
andere familieverplichtingen (14, 17, 57). Ook wordt beschreven dat er
niet genoeg verzorgers, assistenten of vrijwilligers beschikbaar zijn om
deze groep goed te ondersteunen bij sport- en beweegactiviteiten (14,
17, 47, 57). Aanmoedigen van deze groep en initiatief nemen om sporten beweegactiviteiten mogelijk te maken wordt beschreven als een
drijfveer (14, 57, 63).
Uit de literatuur blijkt dat er niet altijd voldoende mensen zijn om samen
mee te sporten voor mensen met een verstandelijke beperking, terwijl
verstandelijk beperkten dit wel graag zouden willen (17).
Houding ten opzichte van de doelgroep
In de literatuur wordt het belang van kennis over de doelgroep van
personen in de omgeving beschreven. Zo wordt bijvoorbeeld beschreven
dat sportbegeleiders niet altijd weten wat te doen bij een epileptische
aanval waardoor het individu zich niet comfortabel voelt om te gaan
sporten. Wanneer begeleiders kennis hebben van de sportmogelijkheden
en de ondersteuningsbehoeften van mensen met een verstandelijke
beperking en daar op inspelen, dan is dit een drijfveer om deel te
nemen aan sport- en beweegactiviteiten (14, 47). Een andere studie
beschrijft een gebrek aan acceptatie en een gevoel van uitsluiting door
de omgeving als belemmering voor sport- en beweegdeelname (87). De
auteurs van deze studie geven aan dat het zou kunnen helpen om
kinderen en ouders van kinderen zonder een beperking kennis bij te
brengen over de kenmerken en sportmogelijkheden van kinderen met
een verstandelijke beperking om de acceptatie te verhogen (87).
Omgevingsfactoren
Beschikbare faciliteiten in de buurt en vervoer
In de literatuur wordt een gebrek aan aangepaste faciliteiten beschreven
als een belemmerende factor voor sporten en bewegen (14, 17, 47, 87).
Er zijn weinig studies bekend die specificeren hoe een aangepaste
faciliteit of meer toegankelijke faciliteit voor deze doelgroep eruit ziet.
Echter, de literatuur geeft wel aan dat het kan helpen om beter gebruik
te maken van bestaande faciliteiten en dat het goed is om ook landelijke
gebieden te voorzien van accommodaties voor mensen met een
verstandelijke beperking (57). Er wordt namelijk een gebrek aan
faciliteiten in de buurt beschreven als een drempel voor sport- en
beweegactiviteiten (17), net als een gebrek aan vervoer (14, 17, 87) en
de hoge kosten van dit vervoer (14, 87).
Regionale en nationale beleidsfactoren
Aangepast aanbod
Uit onderzoek blijkt dat er niet voldoende aangepast aanbod is (14, 17,
47). Onderzoeken schrijven dit toe aan de grote diversiteit van de
doelgroep (47) en een gebrek aan fondsen (14), of omdat sport- en
Pagina 54 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

beweegaanbieders niet goed weten hoe aanpassingen aan het aanbod
gedaan moeten worden (47). Echter, aangepast aanbod is een drijfveer
voor mensen met een verstandelijke beperking (14, 57). In de literatuur
worden elementen van een aangepast aanbod beschreven die kinderen
met een verstandelijke beperking zouden kunnen stimuleren om aan het
sport- en beweegaanbod deel te nemen. Het gaat dan om
gestructureerde programma’s met spelelementen, variatie,
aanpassingen naar leeftijd, activiteiten die individueel of juist in kleine
groepjes gehouden worden, niet competitief, leuk en gericht op sociale
contacten zijn (57). Andere elementen waar rekening mee gehouden
zou moeten worden volgens de literatuur is het niveau en
prestatiegerichtheid waarbij een te hoog niveau en de focus op prestatie
als belemmerende factoren benoemd worden (14, 17, 47, 66).
Gebrek aan begeleiding
Begeleiding en assistentie zijn, omdat deze doelgroep grotendeels
afhankelijk is van anderen om te kunnen sporten en bewegen en soms
verblijft in instellingen, belangrijke factoren (14, 17, 47, 57). Uit de
literatuur blijkt dat een gebrek aan mensen die begeleiding bieden
mensen met een verstandelijke beperking belemmert om te bewegen.
Het kan hierbij gaan om een gebrek aan vrijwilligers, maar ook om een
tekort aan personeel in instellingen om te assisteren (14, 17, 47, 57,
87). In sommige studies wordt het gebrek aan begeleiding
toegeschreven aan een gebrek aan geld (87) en tijd in instellingen (14,
17), maar ook aan ruimtegebrek (17). Het beleid van een instelling (14,
17, 87) wordt ook benoemd als belemmerende factor. Voorbeelden
hiervan zijn het personeelsbeleid waarbij ondersteuning van cliënten bij
bewegen niet tot de taken van het personeel behoort en een gebrek aan
draagvlak vanuit het management om bewegen structureel aan te
bieden in instellingen (14, 17, 87).
Geschikte begeleiders en trainers
Wanneer personeel onvoldoende kan ondersteunen doordat men over te
weinig kennis beschikt, bijvoorbeeld over waar sport- en
beweegactiviteiten te beoefenen, en over hoe de cliënt te ondersteunen
tijdens deze activiteiten, is dit belemmerend (14). Trainers en
programmaleiders dienen eveneens over voldoende kennis te
beschikken, zodat zij sport en bewegen bij mensen met een
verstandelijk beperking kunnen stimuleren in een aangepast programma
(57). Een onderdeel dat daaraan raakt is communicatie. Zo is gebleken
dat moeizame communicatie met trainers belemmerend werkt voor deze
groep (17). Geschikte begeleiders bij beweegactiviteiten kenmerken zich
volgens een Nederlandse studie door flexibiliteit, een groot
inlevingsvermogen, bewustzijn van de mogelijkheden van de doelgroep
en consistentie (47). Het is volgens de onderzoekers bovendien
belangrijk dat de begeleiders kunnen omgaan met de kenmerken en
uitingen van de beperking van de doelgroep (47).
Kennis aanbod
Met betrekking tot de mogelijkheden voor mensen met een
verstandelijke beperking om te sporten en bewegen (in de buurt) kwam
tot slot uit verschillende studies naar voren dat informatievoorziening
over de beschikbare mogelijkheden beter kan, zodat men weet waar
men kan sporten en bewegen (14, 17, 47, 57, 87). Dit geldt overigens
Pagina 55 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

ook voor de kennis van de begeleiders op dit gebied (14). Sommige
onderzoekers geven aan dat scholen informatie aan zouden moeten
bieden over bewegen aan ouders van de doelgroep (57).
5.2

Bevindingen uit de praktijk
Het literatuuroverzicht is herkenbaar in de praktijk, echter een aantal
factoren komen uit de internationale literatuur en de situatie in
bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Engeland is beperkt vergelijkbaar
met die in Nederland. Daarnaast moet in gedachten worden gehouden
dat veel belemmeringen (vooral die samenhangen met cognitieve en
motorische vaardigheden en gezondheidsproblemen) afhankelijk zijn
van de ernst van de beperking. Bovendien is het belangrijk om op te
merken dat bij veel onderzoek geen vragen aan de cliënt zelf zijn
gesteld, maar aan begeleiders of ouders. Dit is volgens de experts terug
te zien in het beeld dat geschetst is op basis van de literatuur.
De praktijkexperts benadrukken dat er voor deze doelgroep drijfveren
en belemmeringen van verschillende personen een rol spelen. Voorop
staan natuurlijk de drijfveren en belemmeringen om te gaan bewegen
voor de persoon zelf. Maar, voor deze groep moet ook rekening worden
gehouden met de belemmeringen van ouders en begeleiders in
instellingen (sociale omgeving), aangezien zij een grote rol spelen in het
dagelijks leven van het individu. Het overzicht van belemmeringen voor
directe sociale omgeving ziet er waarschijnlijk anders uit dan die van het
individu. Van beide partijen zouden de belemmeringen en drijfveren in
beschouwing genomen moeten worden om een juist beeld te schetsen.
In de beschrijving hieronder wordt zoveel mogelijk rekening gehouden
met de interactie tussen het individu en de sociale omgeving.
Tot slot wordt benadrukt dat het stimuleren van bewegen bij deze
doelgroep lang niet altijd zit in sportactiviteiten, maar dat meer gekeken
moet worden naar beweegactiviteiten, of zelfs naar kleine handelingen,
zoals het wegtikken van een ballon, vastpakken van een kopje of
dagelijkse handelingen zoals de tafel dekken.
Cognitieve vaardigheden als belemmering: afhankelijk van ernst
beperking en hoe men daarop inspeelt
Minder goede cognitieve vaardigheden lijken vooral belemmerend voor
mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Bij groepen die
minder ernstige beperkingen hebben spelen deze belemmeringen een
minder grote rol. Veel van de beschreven belemmeringen die
samenhangen met cognitieve problemen hoeven met het juiste aanbod
helemaal geen probleem te zijn blijkt uit de praktijk. Zo blijkt dat bij een
goed aangepast aanbod de problemen zoals een verminderd
concentratievermogen niet tot uiting komen en wordt het dus door het
individu niet als belemmerend ervaren. Hetzelfde geldt voor motorische
vaardigheden en cognitie. Om om te gaan met de beperkte cognitieve
vaardigheden van de doelgroep is de manier van uitleggen belangrijk,
bijvoorbeeld niet te veel in één keer uitleggen of de opdracht visueel
maken in plaats van alleen vertellen. Wanneer er onvoldoende rekening
met de cognitieve beperking gehouden wordt, bijvoorbeeld doordat
trainers niet goed uitleggen, dan kan de persoon met een verstandelijk
beperking gefrustreerd raken vanwege onbegrip blijkt uit
praktijkervaringen.
Pagina 56 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Bewegen kan zelfvertrouwen en identiteit bevorderen
De factor angst voor een nieuwe omgeving is herkenbaar in de praktijk,
en lijkt met name voor te komen bij mensen met een autistische
stoornis. De angst kan zich bij deze groep uiten in simpelweg weigeren
om te gaan, in teruggetrokken gedrag of juist frustratiegedrag. Uit de
praktijk blijkt dat sport kan bijdragen aan het zelfvertrouwen van
mensen met een verstandelijke beperking. Een goede begeleider is
belangrijk om dit vertrouwen te doen groeien. Ook competitieve
elementen in de sport kunnen hier aan bijdragen. Wanneer sporters bij
wedstrijden kunnen laten zien dat ze goed zijn in hun sport kan dit
leiden tot trots en zelfvertrouwen. Zij gaan zichzelf zien dan als atleet en
niet als een individu met een verstandelijke beperking. Ook werd
benoemd dat het beleven van plezier door contact te maken met
mensen buiten instellingen en iets doen wat nuttig is zoals bezorgen van
post een drijfveer om te bewegen kunnen zijn. Stimulerend zijn
daarmee het doen van een beweegactiviteit die nuttig is en waarbij
sociale contacten worden gelegd. Sport en bewegen dragen dan in
positieve zin bij aan de persoonlijke identiteit van het individu.
Motorische achterstanden en gebrek aan ervaringen
Een gebrek aan beweegervaringen wordt benoemd als een belemmering
voor deze groep. Het komt namelijk wel eens voor dat deze doelgroep
niet spelenderwijs bekend wordt gemaakt met bewegen en hun
individuele motorische vaardigheden, doordat ze bijvoorbeeld niet altijd
bewegingsonderwijs hebben gekregen of minder worden gestimuleerd
om te bewegen bij het buiten spelen. Bij sommige cliënten worden
dagelijkse handelingen uit handen genomen uit praktische
overwegingen, of wordt om die reden een rolstoel ingezet als
hulpmiddel. Op termijn gebeurt het dan soms dat iemand, onder andere
door verloop in begeleiders, permanent in een rolstoel zit. Als voorbeeld
werd tijdens de bijeenkomst over een persoon gesproken die normaal
gesproken in een rolstoel zat, maar onder begeleiding van een
bewegingsagoog en met een rollator bleek te kunnen lopen. Dit leidde
tot verbazing bij de begeleiders. Soms blijkt er dus weinig zicht te zijn
op de motorische vaardigheden van het individu, waardoor deze niet
verder ontwikkeld worden.
Het gebrek aan beweegervaring en onvoldoende spelenderwijs
opgroeien met sport en bewegen draagt eraan bij dat de doelgroep
weinig zelfeffectiviteit en kennis heeft met betrekking tot bewegen. Zo
komt het voor dat de groep angstig wordt wanneer het individu niet
weet wat hij of zij met een bal aan moet, of angstig wordt door
evenwichtsproblemen. Zo wordt ook genoemd dat zweten bijvoorbeeld
weerhoudt te gaan sporten en bewegen wanneer men niet weet dat
zweten een normaal verschijnsel is bij lichamelijke inspanning.
Door gezondheidsproblemen kan een specialistische aanpak nodig zijn
Gezondheidsproblemen zijn eveneens een herkenbare belemmering voor
de praktijk. Een voorbeeld is epilepsie dat relatief veel voorkomt bij
mensen met een verstandelijke beperking. Deze aandoening brengt
specifieke problemen met zich mee bij het sporten en bewegen en
vereist voorzorgsmaatregelen voor sport en beweegaanbod. Deze
speciale vereisten maken het moeilijker om samen te werken met
vrijwilligers om sport en beweegaanbod te realiseren. Er is dan namelijk
veel specialistischere ondersteuning nodig bij het sporten en bewegen.
Pagina 57 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Financiële belemmeringen: een mix van lagere inkomsten, prioriteiten
en hogere kosten
Financiële belemmeringen lijken door de doelgroep of hun begeleiders
vaak naar voren te worden gebracht als drempel blijkt uit de
praktijkervaringen. Zij geven aan dat het vaak voorkomt dat mensen
minder te besteden hebben, bijvoorbeeld door lagere inkomsten. Echter,
deze financiële drempel lijkt ook te maken te hebben met het stellen
van prioriteiten en motivatie. Meer waarde hechten aan sigaretten en
energie- of frisdranken dan aan sport is hier een voorbeeld van. Volgens
de praktijk zijn er verschillende mogelijkheden om relatief goedkoop te
sporten en bewegen, G-sport is bijvoorbeeld niet duur. Daarnaast is het
ook vaak mogelijk om goedkope sportkleding te kopen via een regeling.
Echter extra kosten, zoals de kosten van één op één begeleiding,
hulpmiddelen (bij meervoudige beperkingen) en kosten van vervoer
kunnen het ondernemen van sport- en beweegactiviteiten toch duur
maken.
Zo blijkt dat het in sommige gemeenten lastig is om voor verstandelijk
beperkte sporters een sportrolstoel aan te vragen. Dit kan wellicht
verklaard worden door het beeld dat heerst van sporten door mensen
met een verstandelijke beperking. Men denkt misschien dat dit anders is
dan voor bijvoorbeeld mensen met enkel een motorische beperking.
Echter, er zijn ook gemeenten waarbij mensen met verschillende
beperkingen, dus ook mensen met een verstandelijke beperking
sportrolstoelen kunnen aanvragen.
Angst en bezorgdheid bij naasten en niet bij de persoon zelf
Angst en bezorgdheid lijken soms enkel aanwezig bij de ouders en/of
begeleiders en niet bij de persoon met een beperking zelf blijkt uit
praktijkervaring. De ouders en begeleiders lijken dan vanwege
bezorgdheid een beschermde omgeving voor het kind te willen creëren
en dat kan beweegdeelname belemmeren. Een voorbeeld van
bezorgdheid bij ouders of begeleiders ligt in de door hen verwachte
negatieve sociale ervaring wanneer het kind met een verstandelijke
beperking in contact komt met anderen zonder beperking. Dit kan een
reden zijn om sport- en beweegervaringen voor het kind uit de weg te
gaan. Deze negatieve ervaringen komen voor, maar de praktijk denkt
niet dat de omgeving een negatieve houding heeft ten opzichte van de
doelgroep. Achter de houding zou onwetendheid kunnen zitten. Soms
lijken mensen eraan te moeten wennen dat iemand een beperking heeft.
De meeste sportverenigingen lijken open te staan voor mensen met
verstandelijke beperkingen, maar lijken begeleiding in het ontwikkelen
van een geschikt aanbod nodig te hebben. Dit zijn echter de ervaringen
vanuit bemiddelende organisaties. Er is minder zicht op wat er gebeurt
bij individuele mensen die zich zonder bemiddeling willen aanmelden bij
een sportvereniging. Daar waar sportclubs minder open staan voor het
opnemen van verstandelijk beperkten wordt verwacht dat dit voortkomt
uit onwetendheid van het omgaan met de doelgroep en de
mogelijkheden van de doelgroep. Waarschijnlijk hebben negatieve
ervaringen van de ouders of begeleiders en de mate van acceptatie door
de omgeving of een sportclub ook te maken met de
gedragsproblematiek van de persoon. Er lijkt minder zicht op de
bereidheid van sport- en beweegaanbieders om mensen met andere
problematiek dan het bekende Syndroom van Down op te nemen in
verenigingen.
Pagina 58 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Cultuur en opvoeding en hun rol in de omgang met kinderen met een
verstandelijk beperking
Vanuit de praktijk wordt ook de rol van opvoeding benadrukt bij
bewegen voor deze doelgroep. Dit betekent dat ouders en begeleiders
ook positief moeten staan tegenover bewegen. Begeleiders die meer zijn
opgevoed met bewegen en die er meer toe gemotiveerd zijn lijken meer
prioriteit aan beweging voor hun cliënten te geven dan anderen.
De sociaal economische status en culturele achtergrond van ouders
speelt ook een rol in het stimuleren van bewegen bij de doelgroep.
Ervaring leert ook dat het erg moeilijk is om bewegen te stimuleren bij
groepen met een migratieachtergrond. Beweegstimulering vereist bij
deze groepen een andere benadering dan bij Nederlandse groepen. Bij
de benadering zou rekening met de culturele achtergrond van personen
gehouden moeten worden (zie H4.1 en Bijlage 4).
Een aangepaste accommodatie niet nodig
In het literatuuroverzicht wordt gesproken van aangepaste
accommodaties. De praktijk geeft aan dat dit niet noodzakelijk is. Alleen
bij meervoudige beperkingen zijn aanpassingen aan de accommodatie
noodzakelijk. Het komt dan neer op aanpassingen zoals die voor de
doelgroep met lichamelijke beperkingen beschreven zijn (zie H4.3 en
Bijlage 6). Verder geeft de praktijk aan dat het aanbieden van
pictogrammen ondersteunend kan werken voor de doelgroep, maar dat
het niet essentieel is. Een opgeruimde zaal zou voor sommige groepen
die meer behoefte aan structuur hebben bevorderend kunnen werken.
Hoe worden de sporter en sport bij elkaar gebracht?
Volgens de praktijk is transport een van de grootste drempels voor deze
groep. Een centrale vraag in de praktijk is dan ook ‘hoe krijg je de
sporter en de sport bij elkaar?’. Taxivervoer voor de doelgroep werkt
met grote tijdsmarges. Dat betekent dat extra tijd ingepland moet
worden om naar sport- en beweegaanbod te reizen en dat er soms
weinig tijd over blijft voor de activiteit zelf. In Nederland is sport zo
georganiseerd dat sport buiten werktijden en in het weekend
plaatsvindt. Dit betekent dat op deze momenten voldoende begeleiding
nodig is om met mensen met een verstandelijke beperking naar
activiteiten te gaan. Vooral voor bewoners van instellingen is dit een
groot probleem. Echter, er is vaak een gebrek aan vrijwilligers en
begeleiders. Het gegeven dat soms één op één begeleiding, of zelfs twee
op één begeleiding nodig is om iemand te laten sporten zorgt voor druk
op het aantal benodigde helpende handen. Een bijkomend probleem lijkt
dat niemand verantwoordelijk is om begeleiding bij beweegactiviteiten
te bieden. De hoofdtaak van begeleiders in zorginstellingen is
begeleiden/ondersteunen en het verzorgen van de cliënt. Het zorgen
voor voldoende beweging wordt dan niet altijd als prioriteit of als taak
gezien’. Sporters die thuis wonen zijn vaak afhankelijk van hun ouders
of familieleden.
Er lijken dus te weinig personen beschikbaar om de sporter en de sport
samen te brengen en komt veel op vrijwillige hulp aan. Vanuit de
praktijk worden een aantal oplossingen aangedragen. Eén daarvan is het
empoweren van mensen met een beperking om meer zelfstandig naar
de locatie te reizen. Sommige mensen met een beperking zijn hier met
de juiste ondersteuning goed toe in staat. Een project dat zich hier op
richt is MEE op weg (http://www.meenwh.nl/meeopweg).
Pagina 59 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Sportmaatjes, zoals van het maatjesproject van het Oranjefonds kunnen
ook een belangrijke rol vervullen in het onder andere samen sporten en
helpen met vervoeren van mensen met een verstandelijke beperking.
Vrijwilligerscentrales kunnen een rol spelen in het koppelen van
vrijwilligers aan mensen met een beperking die vervoer nodig hebben,
maar er kan ook gedacht worden aan het koppelen van de ‘reguliere’
sporter die toch al van en naar de verengingen rijden aan mensen met
een verstandelijke beperking. Een suggestie van de experts is
‘omgekeerde integratie’, waarbij sporters gebruik mogen maken van
sportfaciliteiten in de instelling in ruil voor ondersteuning aan de
doelgroep Dat kan bijvoorbeeld bij de sport judo. Door judoverenigingen
de mogelijkheid te geven om gratis een zaal te gebruiken in ruil voor
hand- en spandiensten aan mensen met een beperking. Of vraag
verenigingen om naast een reguliere sporter ook iemand met een
beperking op te halen. Een andere oplossing is de inzet van studenten.
Dit gebeurt nu bij MEE waar studenten matches maken tussen sporters
en het sportaanbod. Er zijn ook zorginstellingen die samenwerken met
ROC’s. De studenten van het ROC voeren bij deze ‘leerafdelingen’ sporten beweegactiviteiten met cliënten uit. Het verloop van studenten kan
bij deze toepassing worden opgelost door een continue overlap van
studenten te verzorgen waardoor een goede overdracht is.
Play Unified is een voorbeeldactiviteit die bedoeld is om meer
maatschappelijke bereidheid te realiseren om dingen samen met
mensen met een verstandelijke beperking te doen. In dit project sporten
jongeren met en zonder beperking samen. Het project, dat op Engelse
scholen wordt uitgevoerd draait om ontmoeting en heeft als doel het
realiseren van erkenning en respect. Het idee is dat uit dit project meer
vrijwilligersacties volgen. Een andere voorbeeldactiviteit op vrijwillige
basis komt uit Baarn. Daar ligt een wooninstelling in de bossen waar
goed gewandeld kan worden. Een wandelgroep die vaak langs komt
neemt cliënten mee om te wandelen.
Prioritering van bewegen in instellingen
In de praktijk wordt ook gesproken over een benodigde cultuuromslag
om sport en bewegen meer op de agenda te zetten bij instellingen. Op
dit moment lijkt bewegen nog weinig of zelfs geen prioriteit te krijgen in
sommige instellingen, omdat het niet tot de kerntaken van de
instellingen behoort. Ook kan het voorkomen dat de begeleider vindt dat
bewegen goed en leuk zou zijn voor de cliënt, maar de keuze maakt niet
te sporten en bewegen met de cliënt vanwege handelingsverlegenheid
waar factoren zoals de eigen regie van het individu en de omschrijving
van de zorgtaken achter kunnen zitten. Regiomanagers en hun beleid
kunnen een belangrijke rol spelen in het uitdragen van het belang van
bewegen en het uitvoeren van beweegactiviteiten door de medewerkers
daar bewust van te maken en te motiveren en stimuleren om
beweegactiviteiten met hun cliënten uit te voeren. De factor financiën
speelt hierin een belangrijke achtergrondrol. Per cliënt is maar een
bepaald bedrag beschikbaar vanuit de WLZ. Geld voor
vrijetijdsbesteding (waar sport onder kan vallen) is daar niet in
opgenomen. Het gegeven dat er geen apart budget voor bewegen is
gereserveerd maakt het bevorderen van bewegen complex. Daarbij
komt dat iedere instelling in het besteden van zijn budget zijn eigen
keuzes maakt. In de huidige context van beleidsveranderingen,
onzekerheid en bezuinigingen lijkt in veel instellingen geen prioriteit
Pagina 60 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

voor bewegen. De praktijk geeft aan dat wellicht een externe financiële
prikkel zou kunnen helpen om bewegen een onderdeel te laten zijn van
het beleid. De borging van beweegbeleid is dan echter wel nog een
tweede stap.
Aanbod en kwaliteit
Er lijkt veel aanbod voor de doelgroep te zijn, maar de kwaliteit van het
aanbod lijkt volgens de praktijk soms te wensen over te laten. Dit lijkt
voornamelijk bij het type begeleiders/trainers te liggen. Aan de ene kant
draait gehandicaptensport vaak op de inzet van vrijwilligers met hart
voor en kennis van de doelgroep, bijvoorbeeld ouders of familieleden die
ook vrijwilliger zijn in de sport. Deze vrijwilligers hebben echter te
weinig sportspecifieke kennis om de doelgroep goed te leren sporten.
Aan de andere kant zijn er ook verenigingen, coaches, trainers en
begeleiders in de sport die juist wel over sportspecifieke kennis
beschikken, maar die weer minder kennis hebben van de omgang met,
en de mogelijkheden van de doelgroep. Hoewel een aantal mbo en hbo
sportopleidingen studenten opleidt om om te gaan met mensen met
verstandelijke beperkingen is dit bij andere opleidingen niet het geval.
Met een gebrek aan kennis van de doelgroep zijn trainers bijvoorbeeld
niet in staat om de sport en taken helder uit te leggen aan deze groep.
In beide scenario’s is de kwaliteit van het sportaanbod niet optimaal. Dit
zou volgens de praktijk opgelost kunnen worden door enerzijds scholing
op het gebied van sport aan vrijwilligers aan te bieden, zodat sport op
niveau aangeboden kan worden. Anderzijds zou de scholing van trainers
kennis van de doelgroep moeten bijbrengen. Dit laatste zou goed
geïntegreerd kunnen worden in sportopleidingen. Volgens de experts is
het goed om een standaard module te ontwikkelen over mensen met
een verstandelijke beperking die onderdeel zouden moeten zijn van
sport en beweegopleidingen.
Een goed voorbeeld voor het verzorgen van kwaliteit in de sport voor de
doelgroep is De Deventer Sportploeg. De Deventer Sportploeg is een
koepelorganisatie die integratie van mensen met een verstandelijke
beperking in reguliere sport voorop heeft staan. Zij zorgen ervoor dat
mensen met een beperking kunnen sporten bij een reguliere sportclub.
Ze kunnen hierdoor lid worden van een reguliere bond met veel
sporttechnische kennis en ze begeleiden sporttechnici hoe om te gaan
met de doelgroep. Ze fungeren ook als vangnet en begeleiden de
sporter wanneer deze uitvalt. De Deventer sportploeg kijkt dan of iets
anders misschien beter past. De Deventer sportploeg zorgt voor cohesie
tussen de vereniging en de doelgroep. Dit is daarmee een voorbeeld
waar inclusie en integratie plaatsvindt en waar bovendien gezorgd is
voor een vangnet en vervoer.
Aanbod en de diversiteit in de doelgroep
Aan de ene kant wordt door de praktijk benadrukt dat er in Nederland,
in regio’s zoals Utrecht, een groot aanbod van sportmogelijkheden is
voor mensen met een verstandelijke beperking. Aan de andere kant
gaat dit niet helemaal op, omdat de diversiteit van de doelgroep te groot
is om voor iedere subgroep in geschikt aanbod te voorzien. Er zijn
bijvoorbeeld wel G-teams bij verenigingen, maar vaak is dat maar één
team. In dit ene team moet iedereen, van alle cognitieve, motorische en
gedragsniveaus met elkaar sporten. Mensen met een licht tot matige
verstandelijke beperking zonder al te grote bijkomende lichamelijke of
Pagina 61 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

gedragsmatige problematiek zouden zich kunnen voegen bij het
reguliere aanbod. Voor hen is het aanbod daarom wel groter. Kleine
gemeenten hebben vanzelfsprekend zowel minder regulier als aangepast
aanbod waardoor de mogelijkheden wat beperkter zijn voor deze
doelgroep. Stichting De Brug in Groningen is een voorbeeld van een
organisatie met een uitgebreid aanbod voor diverse doelgroepen met
een verstandelijke beperking. Ze hebben bijvoorbeeld ook aanbod voor
mensen met meervoudige beperkingen.
Aanpassingen in spelmateriaal en de juiste sport voor ieder individu met
een beperking
Voor deze doelgroep kan aangepast spelmateriaal nodig zijn. Hoe dat
spelmateriaal eruit moet zien verschilt per sport en hangt van het
niveau en het type beperking af. Afhankelijk van het individu, maar ook
van de beperking moet ook voor een geschikte sport gekozen worden.
Dit betekent bijvoorbeeld dat een individuele sport zoal atletiek,
schaatsen of wielrennen beter bij iemand met autisme past dan een
teamsport. Ook binnen de sportomgeving moet gedacht worden aan
aanpassingen om de persoon te ondersteunen in de sport. Dit kan
bijvoorbeeld door meer structuur aan te bieden aan iemand met
autisme. De kennis van het matchen van sporten en personen is er wel,
maar niet altijd bij de ouders of begeleiders die verantwoordelijk zijn
voor de sportkeuze. Daarom is een partij nodig die daarin ondersteunt.
Onvindbaar aanbod door een gebrek aan overzicht
Onbekendheid van het beschikbare aanbod wordt door de experts ook
voor deze doelgroep benoemd. Mensen die hier gebruik van willen
maken lijken niet bewust van het aanbod, omdat zij verdwalen in
overzichten op internet. Er zijn een groot aantal verschillende websites,
maar deze zijn soms niet goed te vinden of de websites zijn niet
gebruiksvriendelijk genoeg voor de doelgroep. Het aanbod lijkt dus wel
bijeen gebracht, maar mensen weten niet goed welk overzicht te
gebruiken voor hun persoonlijke doel. Ook is in veel overzichten de
classificatie van doelgroepen niet duidelijk terug te vinden, terwijl dit
wel belangrijk is om aanbod te matchen bij het niveau van de persoon.
Uniek Sporten is een centrale zoekfunctie waar men wegwijs wordt
gemaakt in het aangepaste aanbod. Het kan wellicht gezien worden als
hét punt om een passende sport te vinden Op dit moment hebben 16
regio’s Uniek Sporten geïmplementeerd. Bij een dergelijke middel om
aanbod te vinden is het echter wel van belang dat ouders en begeleiders
deze functie weten te vinden.
Sport op Maat is een goed voorbeeld als het gaat om begeleiding van
een individu naar de juiste sport. Het gaat daarbij om een menselijke PR
link tussen aanbod en sport, maar ook om het leggen van verbindingen
tussen onder andere verenigingen, scholen, de zorg en sportcoaches.
Verantwoordelijkheid voor bewegen en overdracht in instellingen
Er valt volgens de praktijk nog winst te behalen in het stimuleren van
bewegen in instellingen. Beweegactiviteiten behoren namelijk niet tot de
kerntaken van een instelling. De bewustwording van het belang van
bewegen en de motivatie van begeleiders om beweegactiviteiten te
ondernemen met cliënten zou daarom gestimuleerd moeten worden.
Ook zou de kennis over het uitvoeren en begeleiden van laagdrempelige
beweegactiviteiten voor mensen met een verstandelijk moeten worden
Pagina 62 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

bijgebracht aan begeleiders, of wanneer deze al aanwezig is, toegepast
moeten worden in de praktijk.
Om bewegen te stimuleren is volgens de praktijk goede communicatie
tussen begeleiders van belang. Er zijn namelijk wel eens
(communicatie)problemen bij de overdracht van cliënten waardoor
informatie over activiteiten niet goed worden doorgegeven van het ene
personeelslid op het andere waardoor beweegactiviteiten ‘vergeten’
worden.
Ook komt het in instellingen voor dat er onduidelijkheid is over wie de
aangewezen persoon of verantwoordelijke is binnen de instelling om
sport- en beweegactiviteiten te koppelen aan de cliënten. Aan de ene
kant lijken verenigingen daardoor niet te weten met wie ze bij
instellingen contact op kunnen nemen over sportaanbod. Aan de andere
kant lijkt daardoor niemand van de instellingen contact op te nemen
met de verenigingen.
Partij die bewegen stimuleert en verbindingen legt in een
multidisciplinair netwerk
Om begeleiders van instellingen met sport en bewegen aan de slag te
laten gaan is het belangrijk dat de drempel zo laag mogelijk is. Dit kan
worden bereikt door bijvoorbeeld het beschikbare aanbod goed
inzichtelijk te maken. Een buurtsportcoach of andere verantwoordelijke
partij zou kunnen ondersteunen in de bewustwording en motivatie en in
vindbaarheid van het aanbod door onder andere als een verbinder
tussen de begeleider en het aanbod in de regio te fungeren.
Voorbeelden van middelen die de verbindende partij kan inzetten om
personeel in instellingen te motiveren zijn social marketing technieken,
waarbij de nadruk wordt gelegd op bewegen als leuke activiteit (ook
voor de begeleiders zelf) en het belonen van medewerkers die helpen bij
beweegactiviteiten. Ook is het nodig de ouders te motiveren voor het
duurzaam bewegen van kinderen. Dit kan gerealiseerd worden door
ervoor te zorgen dat ouders zich ook betrokken voelen bij de sport. Dit
kan door ouders mee te laten sporten (tegen gereduceerd tarief
wanneer kosten een drempel zijn) of wanneer ouders kunnen helpen als
vrijwilliger. Wanneer ouders zich niet nuttig voelen of hun tijd enkel
wachtend doorbrengen is de kans dat zij, en daarmee hun kind, afhaken
groter. De verbindende partij moet dus bekend zijn bij de begeleiders en
ouders. Dit zou ondersteund kunnen worden door het gebruik van
marketing tools.
Binnen de regio zoals gemeenten of WMO-gebieden zou een
vergelijkbare verbindende rol kunnen worden ingenomen door een partij
op een hoger niveau, zoals een combinatiefunctionaris. Echter per
instelling of situatie zou bekeken moeten worden welke organisatie deze
rol inneemt. Aanvullend aan de aspecten waar deze verbindende partij
aan zou moeten voldoen zijn er taken gericht op contacten leggen en
onderhouden met de instellingen, speciaal onderwijs scholen, MEEconsulenten en ambulante begeleiders. De verbinder is ook
verantwoordelijk voor een beter netwerk tussen de betrokken partijen
waarop aangesloten moet worden zoals woonvoorzieningen, structuren
vanuit de gemeenten en WMO gebieden. Het is belangrijk dat de
verbindende partij verantwoordelijkheid neemt en de regie pakt in het
netwerk. Kortom, iedereen heeft wel een stukje van de oplossing maar
er is nog geen partij die eigenaar is van het probleem en de
verbindingen legt.
Pagina 63 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

Samengevat; welke elementen zijn van belang bij het stimuleren van
sporten en bewegen voor mensen met verstandelijke beperkingen?
Bij mensen met een verstandelijke beperking is het van belang om niet
direct op sport in te zetten, maar te kijken naar laagdrempelige
beweegactiviteiten. In sommige gevallen zit beweegstimulering zelfs nog
een niveau lager. Namelijk in het uitvoeren van dagelijkse taken of zelfs
motorische taken. Bij deze activiteiten is het van belang te kijken wat zij
leuk en nuttig vinden om te doen voor een bijdrage aan de identiteit van
het individu. Omdat de groep afhankelijk is van begeleiding uit de
sociale omgeving, zoals begeleiders van instellingen, ouders en
vrijwilligers, is het transport naar en de uitvoering van
beweegactiviteiten een grote uitdaging. Het beweegbeleid van de
instellingen speelt hierin een grote rol en er is behoefte aan een
verbindende partij die het individu en de sport bij elkaar brengt door op
de hoogte te zijn van de beweegmogelijkheden van het individu en het
beweegaanbod in de omgeving.

Pagina 64 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

6

Referenties

41.
42.

43.
44.

45.

46.

47.
48.

49.

50.

51.

52.
53.

54.

Shields N, Synnot AJ, Barr M. Perceived barriers and facilitators to
physical activity for children with disability: a systematic review.
British Journal of Sports Medicine. 2012;46(14):989-97.
Williams T, Smith B, Papathomas A. The barriers, benefits and
facilitators of leisure time physical activity among people with
spinal cord injury: a meta-synthesis of qualitative findings. Health
Psychology Review. 2014;8(4):404-25.
Baert V, Gorus E, Mets T, Geerts C, Bautmans I. Motivators and
barriers for physical activity in the oldest old: A systematic review.
Ageing Research Reviews. 2011;10(4):464-74.
Bloemen MAT, Backx FJG, Takken T, Wittink H, Benner J, Mollema
J, et al. Factors associated with physical activity in children and
adolescents with a physical disability: A systematic review.
Developmental Medicine and Child Neurology. 2015;57(2):137-48.
Bragaru M, Van Wilgen C, Geertzen JH, Ruijs SG, Dijkstra PU,
Dekker R. Barriers and facilitators of participation in sports: a
qualitative study on Dutch individuals with lower limb amputation.
PloS one. 2013;8(3):e59881.
Fekete C, Rauch A. Correlates and determinants of physical activity
in persons with spinal cord injury: A review using the International
Classification of Functioning, Disability and Health as reference
framework. Disability and Health Journal. 2012;5(3):140-50.
Hermens N, Los V, Jansma A. Sport4All. Normaal waar het kan en
speciaal als dit moet. Tussenrapportage Oktober 2014. Utrecht:
Verwey-Jonker Instituut; 2015.
Jaarsma EA, Dekker R, Koopmans SA, Dijkstra PU, Geertzen JH.
Barriers to and facilitators of sports participation in people with
visual impairments. Adapted physical activity quarterly : APAQ.
2014;31(3):240-64.
Jaarsma EA, Dijkstra PU, Geertzen JHB, Dekker R. Barriers to and
facilitators of sports participation for people with physical
disabilities: A systematic review. Scandinavian Journal of Medicine
& Science in Sports. 2014;24(6):871-81.
Lascar N, Kennedy A, Hancock B, Jenkins D, Andrews RC,
Greenfield S, et al. Attitudes and barriers to exercise in adults with
type 1 diabetes (T1DM) and how best to address them: a
qualitative study. PloS one. 2014;9(9):e108019.
Lidegaard LP, Schwennesen N, Willaing I, Faerch K. Barriers to and
motivators for physical activity among people with Type 2
diabetes: patients' perspectives. Diabetic Medicine.
2016;33(12):1677-85.
Mulligan HF, Hale LA, Whitehead L, Baxter GD. Barriers to physical
activity for people with long-term neurological conditions: a review
study. Adapted Physical Activity Quarterly. 2012;29(3):243-65.
Newitt R, Barnett F, Crowe M. Understanding factors that influence
participation in physical activity among people with a
neuromusculoskeletal condition: a review of qualitative studies.
Disability and rehabilitation. 2016;38(1):1-10.
O'Driscoll T, Banting LK, Borkoles E, Eime R, Polman R. A
systematic literature review of sport and physical activity
Pagina 65 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

55.

56.

57.
58.

59.

60.

61.
62.

63.

64.

65.

66.
67.

participation in culturally and linguistically diverse (CALD) migrant
populations. Journal of Immigrant and Minority Health.
2014;16(3):515-30.
Thorpe O, Johnston K, Kumar S. Barriers and enablers to physical
activity participation in patients with copd: A systematic review.
Journal of Cardiopulmonary Rehabilitation and Prevention.
2012;32(6):359-69.
Veldhuijzen van Zanten JJCS, Rouse PC, Hale ED, Ntoumanis N,
Metsios GS, Duda JL, et al. Perceived Barriers, Facilitators and
Benefits for Regular Physical Activity and Exercise in Patients with
Rheumatoid Arthritis: A Review of the Literature. Sports Medicine.
2015;45(10):1401-12.
Barr M, Shields N. Identifying the barriers and facilitators to
participation in physical activity for children with Down syndrome.
Journal of Intellectual Disability Research. 2011;55(11):1020-33.
British Blind Sport. Overcoming Barriers to Participation; A 2014
research study exploring how blind and partially sighted people
overcome the barriers to participation to enjoy a lifetime of sport.
Warwickshire: British Blind Sport; 2014.
Colenbrander N, De Beer RM, Janssen RBM, Schuring J, Van
Blanken S. Wij horen erbij! Dovensport en reguliere
sportparticipatie [bachelorthesis]. Utrecht: Universiteit Utrecht;
2013.
Groothuis M, Preller L. Wat beweegt mensen met een chronische
aandoening? Een onderzoek naar stimulerende en belemmerende
factoren om te bewegen bij mensen met chronische aandoeningen.
Ede: Kenniscentrum Sport; 2016.
Haegele JA, Porretta D. Physical activity and school-age individuals
with visual impairments: A literature review. Adapted Physical
Activity Quarterly. 2015;32(1):68-82.
Herens M, Wagemakers A, den Besten H, Bernaards C. Welke
factoren zijn van invloed op duurzaam beweeggedrag bij vrouwen
van niet-westerse herkomst? Tijdschrift voor
gezondheidswetenschappen. 2015;93(3):93-101.
Hutzler Y, Korsensky O. Motivational correlates of physical activity
in persons with an intellectual disability: A systematic literature
review. Journal of Intellectual Disability Research.
2010;54(9):767-86.
Jaarsma EA, Dijkstra PU, de Blecourt AC, Geertzen JH, Dekker R.
Barriers and facilitators of sports in children with physical
disabilities: a mixed-method study. Disability and rehabilitation.
2015;37(18):1617-25.
Kenter E, Crone M, Gebhardt W, Lottman I, Van Rossum M. Wat
beweegt u? Een kwalitatief onderzoek naar de invloed van
levensgebeurtenissen tijdens de ouderdom op het beweeggedrag
van senioren uit Alphen aan den Rijn en Oegstgeest. Leiden:
Academische Werkplaats Publieke Gezondheid Noordelijk ZuidHolland; 2013.
Rankin MA. Qualitative research report; exploring why disabled
people and deaf people do and don't participate in sport.
Loughborough: English Federation of Disability Sport; 2012.
Rosenkranz RR, Kolt GS, Brown J, Berentson-Shaw J. A review of
enablers and barriers to physical activity participation among older

Pagina 66 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

68.

69.
70.

71.

72.

73.
74.

75.

76.

77.

78.

79.

80.

people of New Zealand and international populations. International
SportMed Journal. 2013;14(4):294-312.
Van Lenthe F, Kamphuis C, Giskes K, Huisman M, Brug J,
Mackenbach J. Sociaal-economische verschillen in recreatief
bewegen. De rol van de fysieke en sociale leefomgeving. Tijdschrift
voor Gezondheidswetenschappen. 2010;88(1):32-40.
Van Lindert Cr. Fit for Life:(on) bereikbaar doel; Quick scan sport,
bewegen en ouderen. ’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut; 2009.
Withall J, Jago R, Fox KR. Why some do but most don't. Barriers
and enablers to engaging low-income groups in physical activity
programmes: A mixed methods study. BMC Public Health.
2011;11:507.
Bukman AJ, Teuscher D, Feskens EJ, van Baak MA, Meershoek A,
Renes RJ. Perceptions on healthy eating, physical activity and
lifestyle advice: opportunities for adapting lifestyle interventions to
individuals with low socioeconomic status. BMC public health.
2014;14:1036.
Franco MR, Tong A, Howard K, Sherrington C, Ferreira PH, Pinto
RZ, et al. Older people's perspectives on participation in physical
activity: a systematic review and thematic synthesis of qualitative
literature. British Journal of Sports Medicine. 2015;49(19):126876.
Van Vliet L. Ongehoord sporten; een onderzoek naar het sport- en
bewegingsgedrag van doven en slechthorenden van 25 jaar en
ouder [masterthesis]. Tilburg: Universiteit van Tilburg; 2008.
Vandermeerschen H, Van Regenmortel T, Scheerder J. ‘There are
Alternatives, but Your Social Life is Curtailed’: Poverty and Sports
Participation from an Insider Perspective. Social Indicators
Research. 2016:1-20.
Steenhuis I, Nooy S, Moes M, Schuit A. Financial barriers and
pricing strategies related to participation in sports activities: the
perceptions of people of low income. Journal of physical activity &
health. 2009;6(6):716-21.
Jason T, McGannon KR, Blanchard CM, Rainham D, Dechman G. A
systematic gender-based review of physical activity correlates in
coronary heart disease patients. International Review of Sport and
Exercise Psychology. 2015;8(1):1-23.
Kamphuis CBM, Van Lenthe FJ, Giskes K, Huisman M, Brug J,
Mackenbach JP. Socioeconomic status, environmental and
individual factors, and sports participation. Medicine and Science in
Sports and Exercise. 2008;40(1):71-81.
Koeneman MA, Verheijden MW, Chinapaw MJ, Hopman-Rock M.
Determinants of physical activity and exercise in healthy older
adults: a systematic review. International Journal of Behavioral
Nutrition and Physical Activity. 2011;8:142.
Li R, Sit CHP, Yu JJ, Duan JZJ, Fan TCM, McKenzie TL, et al.
Correlates of physical activity in children and adolescents with
physical disabilities: A systematic review. Preventive Medicine.
2016;89:184-93.
Petter M, Blanchard C, Kemp KAR, Mazoff AS, Ferrier SN.
Correlates of exercise among coronary heart disease patients:
Review, implications and future directions. European Journal of
Cardiovascular Prevention and Rehabilitation. 2009;16(5):515-26.
Pagina 67 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

81.
82.

83.

84.
85.

86.

87.
88.
89.

90.

91.
92.

93.

94.

Schutzer KA, Graves BS. Barriers and motivations to exercise in
older adults. Preventive Medicine. 2004;39(5):1056-61.
Vancampfort D, Stubbs B, Sienaert P, Wyckaert S, De Hert M,
Rosenbaum S, et al. What are the factors that influence physical
activity participation in individuals with depression? A review of
physical activity correlates from 59 studies. Psychiatria Danubina.
2015;27(3):210-24.
Williams B, Powell A, Hoskins G, Neville R. Exploring and
explaining low participation in physical activity among children and
young people with asthma: a review. BMC family practice.
2008;9:40.
Reijgersberg N, van der Poel H. Sportdeelname van kinderen in
armoede. Utrecht: Mulier Instituut; 2014.
Teuscher D, Bukman AJ, van Baak MA, Feskens EJM, Renes RJ,
Meershoek A. Challenges of a healthy lifestyle for socially
disadvantaged people of Dutch, Moroccan and Turkish origin in the
Netherlands: a focus group study. Critical Public Health.
2015;25(5):615-26.
Wendel-Vos GCW, Pas LW, de Hollander EL, Brosens M,
Hoogendoorn MP, Tiessen-Raaphorst A. Determinants of physical
activity, engagement in sports and sedentary behaviour; results
from a systematic review of reviews. Health & Place. Forthcoming
2017.
Bodde AE, Seo D-C. A review of social and environmental barriers
to physical activity for adults with intellectual disabilities. Disability
and Health Journal. 2009;2(2):57-66.
Herens M, van Ophem J, Wagemakers A, Koelen M. Predictors of
willingness to pay for physical activity of socially vulnerable groups
in community-based programs. SpringerPlus. 2015;4(1):1-13.
Moran M, Van Cauwenberg J, Hercky-Linnewiel R, Cerin E,
Deforche B, Plaut P. Understanding the relationships between the
physical environment and physical activity in older adults: A
systematic review of qualitative studies. International Journal of
Behavioral Nutrition and Physical Activity. 2014;11(1).
Elling A, Stelten I. Werkzame elementen sportstimulering
jongeren. Factsheet 2016/3. Beschikbaar op:
http://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=6797&m=146478
4041&action=file.download.
Roest A. Kunnen meer kinderen meedoen? Veranderingen in de
maatschappelijke deelname van kinderen 2008-1010. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau; 2011.
FRA. Racism, ethnic discrimination and exclusion of migrants and
minorities in sport: A comparative overview of the situation in the
European Union. Wenen: European Union Agency for Fundamental
Rights; 2010.
Hosper K, Nierkens V, van Valkengoed I, Stronks K. Motivational
factors mediating the association between acculturation and
participation in sport among young Turkish and Moroccan women
in the Netherlands. Preventive Medicine. 2008;47(1):95-100.
Dijk D, Beck R. Factsheet Jeugd-Armoede-Sport Ede:
Kenniscentrum Sport; 2016 Beschikbaar op:
http://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=6168&m=145699
3987&action=file.download.

Pagina 68 van 69

Bijlage bij RIVM Briefrapport 2016-0201

95.
96.

Elling A, van den Dool R. Niet-sporters: achtergronden en
opvattingen: aanvullende rapportage SportersMonitor 2008. 's
Hertogenbosch: Mulier Instituut; 2010.
Shields N, Synnot AJ, Barr M. Perceived barriers and facilitators to
physical activity for children with disability: a systematic review. Br
J Sports Med. 2012;46(14):989-97.

Pagina 69 van 69

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag