Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 050

Een nieuwe Nationale Investeringsbank

Nr. 3

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN FINANCIËN EN ECONOMISCHE
ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 september 2009
In deze brief geeft het kabinet een reactie op de initiatiefnota Een Nieuwe
Nationale Investeringsbank (ingediend door de SP). Zoals op 23 september verzocht door de vaste commissie van Financiën ga ik in deze brief
ook in op het DNB kwartaalbericht waarin wordt gerapporteerd over de
acceptatiecriteria van banken. Hiertoe vang ik aan met het beeld van de
markt voor zakelijke kredietverlening, waarna ik het kabinetsbeleid zal
toelichten. Tot slot zal ik ingaan op de vraag in hoeverre een NIB hierbij
past.
Zakelijke kredietverlening
DNB publiceert met regelmaat statistieken over de kredietverlening aan
bedrijven in Nederland en onderhoudt een enquête waarmee zij de
acceptatiecriteria van banken in beeld brengt. Het Ministerie van Economische Zaken heeft daarbij onderzoeksbureau EIM de opdracht gegeven
financiering van grote bedrijven en het MKB in beeld te brengen. Over de
uitkomsten van deze enquêtes wordt uw kamer frequent geïnformeerd1.
Uit de meest recente DNB statistieken blijkt dat de groei van de kredietverlening door banken aan bedrijven afneemt. Op jaarbasis loopt de groei
terug van het recordniveau van 15,8% in juli 2008 naar 3,8% in augustus
2009. Op maandbasis is de groei de laatste maanden volatiel, waarbij in
juli en augustus enkele minnen werd gemeten die volgde op enkele
plussen in de voorgaande maanden. DNB beschrijft dat banken in meerderheid hun acceptatiecriteria blijven aanscherpen. Waar in het laatste
kwartaal van vorig jaar 100% van ondervraagde banken aangaf de kredietvoorwaarden aan te scherpen, betrof dit in het eerste kwartaal van 2009
80%. In het tweede kwartaal 2009 scherpten 60% van de banken hun
acceptatiecriteria aan.

1

Zie kamerstukken II 2009–2010, 31 371, nr. 88
(januari 2009), nr. 182 (mei 2009), nr. 231
(juni 2009).

Hieruit blijkt dat banken voorzichtiger zijn geworden. Dit hangt samen met
de balanspositie van banken en met het feit dat zij grotere risico’s zien met

KST135830
0910tkkst32050-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 050, nr. 3

1

betrekking tot de ontwikkelingen bij bedrijven en onderpand. Scherpere
acceptatiecriteria betekenen dat het gemiddeld genomen voor bedrijven
moeilijker is om nieuw krediet te verkrijgen. Bedrijven moeten bijvoorbeeld beter of meer onderpand overleggen, hogere toeslagen betalen,
strengere controles ondergaan, meer informatie verstrekken e.d. Tegelijkertijd staat ook de behoefte aan nieuw krediet onder druk, omdat
bedrijven door de verslechterde conjunctuur minder financiering nodig
hebben voor bijvoorbeeld investeringen. De vraag naar krediet hangt
daarbij af van de prijs van bancair krediet ten opzichte van alternatieve
financieringskanalen, zoals aandelenemissies en direct lenen op de kapitaalmarkt.
Kabinetsbeleid
Het kabinet deelt de visie van DNB dat de hoeveelheid nieuwe kredietverstrekking afhangt van vraag- en aanbodfactoren. DNB geeft in het
kwartaalbericht aan dat het niet opmerkelijk is dat de mate waarin de
kredietverlening aan bedrijven groeit al enige tijd vertraagt en dat deze
vertraging zich verder zal voortzetten. Knelpunten in de sfeer van kredietverlening zijn door het kabinet al in een vroegtijdig stadium onderkend.
Via regelingen van het Ministerie van Economische Zaken wordt de zakelijke kredietverlening ondersteund en gestimuleerd. Zo is begin dit jaar
bijvoorbeeld de regeling Garantie-Ondernemingsfinanciering (GO) in het
leven geroepen. Leningen door banken aan bedrijven onder deze regeling
worden voor 50% gegarandeerd. Dit vermindert het individuele (concentratie)risico voor de bank, vermindert het kapitaalbeslag van een lening en
biedt zo ruimte voor meer kredietverlening. Met de beantwoording van
motie Ten Hoopen/Gesthuizen (18 september 2009) is dit pakket in belangrijke mate uitgebreid.
– Het maximumbedrag voor een krediet waarvoor een onderneming een
garantie kan ontvangen via de Garantie Ondernemingsfinanciering
(GO) is verhoogd van €50 naar €150 miljoen.
– De maximumgarantie op nieuw aan te trekken eigen vermogen binnen
de groeifaciliteit verhoogd naar €25 miljoen. Hiermee wordt het
aantrekken van risicodragend vermogen vergemakkelijkt.
– De GO en de eerder verruimde borgstellingsregeling voor het MKB
(BMKB) zijn verlengd en zullen nu gelden tot eind 2010.
De initiatiefnota benoemt twee bezwaren van de huidige regelingen. Ten
eerste zijn ze volgens de initiatiefnota niet effectief, omdat banken voor
bijvoorbeeld de GO-regeling nog steeds zelf kapitaal moeten aanhouden.
Ten tweede wordt het instrumentarium als te complex beoordeelt. Een
nieuw op te richten Staatsbank zou daarom een additionele bijdrage op
het gebied van kredietverlening kunnen spelen.

1

Kamerstukken II, 31 371, nr. 252 (september
2009).

Het kabinet deelt deze bezwaren niet. Het klopt dat banken inderdaad zelf
kapitaal moeten aanhouden voor kredieten verstrekt onder de GO-faciliteit. Dat banken zelf participeren in de lening en bijvoorbeeld niet alleen
uitvoerder zijn van een overheidskredietfaciliteit is cruciaal voor de risicoselectie. De garantie zorgt er wel voor dat met een beperktere balanscapaciteit meer krediet kan worden verstrekt. In zoverre sluit de regeling
aan op de in de initiatiefnota gesignaleerde problematiek. Voor wat betreft
het gebruik heeft uw kamer een brief van de Minister en Staatssecretaris
van EZ ontvangen waarin de benutting van de EZ regelingen wordt weergegeven1. Hieruit blijkt dat deze toeneemt en met name starters veel
gebruik maken van bijvoorbeeld de verruimingen in de BMKB. Het gebruik
kan echter beter. Het kabinet voert overleg met de betrokken banken om
de bekendheid met het instrumentarium en het gebruik te vergroten. Het
feit dat regelingen verruimd en verlengd zijn maken benutting sowieso
aantrekkelijker. Het kabinet houdt op dit vlak de vinger aan de pols.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 050, nr. 3

2

Een nieuwe investeringsbank
De initiatiefnota bepleit een nieuwe Nationale Investeringsbank (NIB),
vanwege positieve ervaringen in het verleden met de Herstelbank en
«oude» NIB. Een nieuwe NIB is volgens de nota simpel, doet niet aan
verliesfinanciering, kijkt naar «in de kern gezonde bedrijven» die goed
worden geleid, en moet daarbij letten op bonussen en het algemeen
belang voor de Nederlandse economie. De leningnemer moet kunnen
aantonen dat hij niet voldoende krediet bij een commerciële bank kan
krijgen en moet activiteiten binnen Nederland ontplooien. Voor het al dan
niet verstrekken van de lening zou moeten worden gekeken naar a.
bijdrage aan de Nederlandse economie, b. bijdrage aan werkgelegenheid,
c. bijdrage aan specifieke kennis/infrastructuur, d. indirecte sectorale
belang (bedrijf binnen sector en sector binnen NL). Deze punten worden
in het voorstel afgewogen door een werkcommissie. Om fiasco’s als de
disproportionele overheidsbijdrage aan de RSV werf in de jaren zeventig
te voorkomen moet de werkcommissie unaniem zijn over de te
verstrekken lening. De initiatiefnota legt uiteindelijk beslisrechten bij de
politiek. De Staat is in het voorstel de enige aandeelhouder en legt euro
120 mln in, zodat – uitgaande van een kapitaalratio van 8% – voor euro
1,5 mld aan leningen of risicodragend kapitaal kan worden verstrekt.
De vorming van een Staatsbank lijkt aantrekkelijk om een autonome
bijdrage aan de kredietverlening te kunnen leveren. Een dergelijke Staatsbank is echter een forse – permanente – aanslag op het gelijke speelveld
nationaal en internationaal. Het is bovendien de vraag of het oprichten
van een permanente institutie als een Staatsbank een geëigend middel is
om eventueel tijdelijk onderaanbod van krediet te ondervangen. Dit staat
op gespannen voet met de tijdelijk verruimde Europese staatssteunkaders.
De budgettaire risico’s van een Staatsbank zoals beoogd zijn groot.
Daarbij geldt dat indien meer additioneel aan de markt wordt geopereerd
deze risico’s toenemen. Doordat de overheid in het voorstel via de
BF-regeling garanties zou verstrekken op door de NIB verstrekte leningen
staat de overheid niet voor het eigen vermogen van euro 120 miljoen,
maar voor (bijna) het volledige balanstotaal (in het voorstel euro 1,5
miljard) aan de lat (afhankelijk van de benodigde kapitaalratio en het
garantiepercentage). Een werkcommissie die kredietaanvragen beoordeelt
aan de hand van de geopperde criteria is daarbij niet transparant: dit
impliceert dat buiten een helder politiek mandaat wordt besloten over
subsidies.
Juist de huidige regelingen zijn erop gericht dat iedere bank (binnenlandsen buitenlands) ervan kan profiteren. De budgettaire risico’s worden voor
de Staat beperkt door aan te sluiten bij de bestaande beoordeling- en
monitoringsprocessen van de bank, waarbij het belang van de participerende bank aansluit bij het belang van de overheid en de uitvoeringskosten voor de overheid beperkt zijn. Het plafond van de GO-regeling is
net zo groot als de gesuggereerde balansgrootte van een nieuwe NIB. De
huidige regelingen zijn bovendien snel in te voeren en uit te faseren, waar
de oprichting van een nieuwe NIB veel tijd in beslag zou nemen. Het
kabinet streeft dus met dezelfde capaciteit de kredietverlening in Nederland te stimuleren. Kijkend naar de opwaartse trend in gebruik van de
EZ-regelingen, naar de eerder aangekondigde verruiming en verlenging,
in combinatie met bovengenoemde bezwaren en grote entry- en exitkosten van een eventuele Staatsbank acht het kabinet een tijdelijke crisis-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 050, nr. 3

3

pakket zoals dat wordt uitgerold een beter alternatief dan de heroprichting
van een nationale investeringsbank.
De minister van Financiën,
W. J. Bos
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 050, nr. 3

4