Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 288

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 mei 2019
Op 28 maart 2019 heeft u om een beleidsreactie verzocht op het advies
Met erfgoed meer ruimtelijke kwaliteit, dat de Raad voor Cultuur (hierna
raad) u op 26 maart jl. stuurde. In deze brief ga ik op het advies van de
raad in.
De raad geeft in zijn advies een overzicht van de ontwikkelingen die de
laatste jaren binnen het onroerende cultureel erfgoed aan de orde waren.
Hieruit blijkt dat er de afgelopen jaren veel ten goede is veranderd. De
raad stelt dat het grootste deel van de monumenten er in Nederland goed
bij staat en is in hoofdlijnen positief over de sector en de keten. De
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) als uitvoerder en kennisinstituut en het Nationaal Restauratiefonds (NRF) als bankier van de sector
worden door de raad gewaardeerd en het belang van de eigenaren wordt
goed onderkend. De raad stelt dat, nu de monumenten er goed bij staan
en de financiële regelingen voor het behoud en beheer klaar zijn, ik samen
met de sector een mooie stap naar voren kan zetten.
Op 22 juni 2018 stuurde ik u de beleidsbrief Erfgoed Telt (Kamerstuk
32 820, nr. 248), die ik op 11 september 2018 met u besprak (Handelingen
II 2018/19, nr. 107, item 21). De raad betrekt de inhoud van Erfgoed Telt bij
haar advies en bouwt daar op verder. Daarnaast borduurt de raad voort
op het advies «Brede blik op erfgoed» dat hij eind 2017 in het kader van
Erfgoed Telt samen met de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur
(RLI) uitbracht.
Ik ben blij met de positieve toon van het advies en onderschrijf de
constatering dat er in de laatste decennia veel ten goede is veranderd.
Met de komst van de Erfgoedwet 2016 en de aanstaande inwerkingtreding
van de Omgevingswet wordt het onroerend erfgoed op een goede manier
geborgd. Met mijn collega van Binnenlandse Zaken werk ik op dit moment
samen aan de Nationale Omgevingsvisie waarbij conform de Omgevings-

kst-32820-288
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

1

wet de omgevingskwaliteit een van de twee hoofddoelen is en waarbij
cultureel erfgoed een belangrijke rol heeft.
De vijftien aanbevelingen die de raad in haar advies doet, vormen een
goede basis om de voorgestelde volgende stap te zetten. De aanbevelingen hebben betrekking op het monumentale ecosysteem, erfgoed en
ruimte, erfgoed en samenleving en financiering.
Hieronder ga ik op de specifieke aanbevelingen in en geef ik aan hoe ik
deze betrek bij de uitvoering en uitwerking van mijn beleid.
Het monumentale ecosysteem
Om de professionalisering in de sector verder te bevorderen, adviseert de
raad om bij subsidieverlening aan monumentenbezittende organisaties te
vragen gebruik te maken van de Code Governance Cultuur.
De raad adviseert over aanvragen van institutionele eigenaren om
aangewezen te worden als Professionele Organisatie tot Monumentenbehoud (POM) en constateert dat de Governance Code Cultuur 2019 in de
monumentensector nog nauwelijks wordt gebruikt. De code gaat onder
meer over het besturen en de continuïteit van organisaties. De raad is van
mening dat de code ook voor deze specifieke sector goed te gebruiken is
en dat de professionalisering van de monumentenzorg hierbij is gebaat.
De raad beveelt dan ook aan de POM’s te vragen hiervan gebruik te
maken. Ik neem de aanbeveling over en zal deze meenemen in de
evaluatie van de Subsidie Instandhouding Monumenten (Sim) waar
POM’s een onderdeel van uitmaken en die in 2020 zal plaatsvinden.
De raad adviseert het Rijk een visie op zijn eigen monumentenbezit te
ontwikkelen en bij vervreemding vooraf meer randvoorwaarden en
kwaliteitseisen te stellen. Ook geeft de raad de overweging mee om
monumentenorganisaties te betrekken bij de afstoting van incourant
monumentaal vastgoed.
De raad wijst op de positieve acties die zijn ondernomen door het Rijk,
zoals de Intentieverklaring Cultureel Erfgoed rijksoverheid 2017 van de
samenwerkende vastgoedorganisaties van het Rijk. De aanleiding om
deze aanbeveling te doen, is voor een belangrijk deel gelegen in de bij de
raad gevestigde indruk, dat bij die beslissing tot vervreemding de
financiële opbrengst in de afweging zwaarder weegt dan het behoud van
cultuurhistorische waarden.
Mijn indruk is een andere. Met toepassing van de principes van openbaar,
transparant en marktconform handelen wordt bij de verkoop van
monumentaal vastgoed gelet op de cultuurhistorische, stedenbouwkundige en planologische kwaliteit. Op basis daarvan vindt een strenge
voorselectie plaats.
Bij de verkoop van 29 rijksmonumenten aan de Nationale Monumenten
Organisatie (NMO) is ook een budget meegegeven en de NMO kan ook
gebruik maken van sommige subsidieregelingen. Ook bij het andere
voorbeeld dat wordt aangehaald – de bunker van Seyss-Inquart – is het
verkoopproces erop gericht om plannen te honoreren die recht doen aan
de cultuurhistorische waarden van het monument.
De raad beveelt aan dat het Rijk verkent welke mogelijkheden er zijn voor
een programma dat meer jongeren verleidt een ambacht te leren.
Daarnaast adviseert de raad de sector te investeren in ambassadeurs.
Net als de raad vind ik het van groot belang jongeren te betrekken bij de
voor erfgoed relevante ambachten en er is al een groot aantal activiteiten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

2

waarmee ik dit bevorder. In Groningen ondersteun ik een pilot die zich
richt op innovatie in restauratietechnieken en duurzaamheids- en
herbestemmingstoepassingen en op de wijze waarop deze innovatie
geïntegreerd kan worden in de opleidingen. Voorts verkent deze pilot hoe
de opleidingen, naast dit innovatieve aspect, voor jongeren aantrekkelijker
gemaakt kunnen worden.
Daarnaast richten de Restauratie Opleidingsprojecten en het Nationaal
Centrum Erfgoedopleidingen, die ik beide ondersteun, zich hierop en reik
ik elk jaar de Jong Talentprijzen uit. Via de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed (RCE) draag ik bij aan het vermeerderen van kennis van de
erfgoedzorg bij onze opleidingen en bied ik ruim 100 stageplaatsen per
jaar. Daarbij gaat het om WO, HBO en incidenteel MBO. 98% van de
stagiairs zijn jonge studenten.
Ook op internationaal niveau werk ik mee aan het overdragen van kennis
en vaardigheden van ambachten; het is een thema binnen het immaterieel
erfgoed (UNESCO-verdrag ter bescherming van immaterieel cultureel
erfgoed). Het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP) stimuleert samen met
het Mondriaan Fonds (MF) en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
(SCI) de eigentijdse ontwikkeling van ambachten. Bijvoorbeeld door de
verbinding te leggen tussen kunsten en erfgoed. Vanuit de creatieve
industrie is er ten slotte eveneens aandacht voor ambacht.1
Erfgoed en Ruimte
De raad pleit ervoor dat bij projecten in de fysieke leefomgeving die met
publiek geld worden gefinancierd, het stimuleren van ruimtelijke kwaliteit
(op basis van erfgoedwaarden) onderdeel van de opgave is.
In het kader van Erfgoed Telt wil ik erfgoed en ontwerp dichter bij elkaar
brengen om zo de ruimtelijke kwaliteit in ons land verder te verbeteren.
Dat wil ik onder andere doen samen met mijn collega van BZK in het
kader van de toekomstige Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp en in het kader
van de uitvoeringsagenda van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
Nederland heeft begin 2018 de Verklaring van Davos Naar een kwalitatief
hoogstaande Baukultuur voor Europa ondertekend, die ingaat op de
maatschappelijke en culturele waarde van «high quality Baukultur».2 Dit is
een breed begrip waarbij zaken als de rol van ontwerp, ambachten, lokale
tradities en ruimtelijke kwaliteit een rol spelen. Ik vraag de raad om samen
met het College van Rijksadviseurs een advies uit te brengen over hoe we
deze Europese verklaring op een zinvolle manier in ons land kunnen
implementeren.3
Daarnaast zijn reeds verschillende initiatieven in gang gezet. Met de
Erfgoeddeal geef ik bijvoorbeeld een stevige impuls aan het meenemen
van erfgoed bij grote ruimtelijke ingrepen. Bij interdepartementale
trajecten die invloed hebben op onze leefomgeving, lever ik een aantal
landschapsbiografieën aan ten behoeve van ruimtelijke ontwerpen.
In de bestaande praktijk gebeurt ook al veel. Ik ondersteun de proeftuin
van regio Utrecht met aandacht voor erfgoed als culturele broedplaats,
bijvoorbeeld op de voormalige vliegbasis Soesterberg. In het kader van de
Visie Erfgoed en Ruimte die eind 2018 werd afgesloten, heeft het SCI met
de RCE ontwerpprogramma’s uitgevoerd op het gebied van energietransitie en waterveiligheid in waardevolle gebieden. De samenwerking met
het SCI zet ik voort waarbij in ieder geval een focus ligt op duurzaamheid
en erfgoedwaarden in combinatie met maatschappelijke opgaven. Hierbij
1
2
3

https://craftscouncil.nl/
https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2018/01/01/verklaring-van-davos-2018
Overigens staat de kwalitatief hoogstaande Baukultuur en omgeving ook in en na 2020 op de
agenda van Europa. Ik zal daar goede praktijken inbrengen en leren van de ervaringen in
andere landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

3

kan worden gedacht aan thema’s als verduurzaming van de bestaande
voorraad, onderwijshuisvesting, toekomst van het landschap en andere
actuele thema’s. En deze kunnen ook een plek krijgen in een opvolger van
de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp.
Ten slotte ben ik met het Planbureau voor de Leefomgeving in gesprek
over de wijze waarop we de werelden van erfgoed en ruimtelijke
ontwikkeling dichterbij elkaar kunnen brengen om zo meer synergie te
organiseren. De rol van ontwerp is hierbij belangrijk.
De raad roept gemeenten op te investeren in kennis, deskundigheid en
visievorming. Hierdoor zijn een betere beleidsontwikkeling en betere
plannen mogelijk en heeft een gemeente een sterkere positie in ontwikkelingen die het lokaal niveau overstijgen.
Dit advies is gericht aan gemeenten en ik ondersteun het advies, maar de
uitvoering is aan de gemeenten zelf. Ik steun de gemeenten op verschillende manieren, zo vindt er regelmatig bestuurlijk overleg over cultuur
plaats met gemeenten en provincies. De RCE adviseert gemeenten bij
instandhouding, transformaties en (her-)gebruik van erfgoed en, samen
met de steunpunten, bij het opstellen van omgevingsvisies en -plannen.
Daarnaast draag ik bij aan de Erfgoedacademie, die cursussen en
opleidingen verzorgt voor onder meer gemeenteambtenaren over tal van
aspecten binnen de erfgoedzorg.
De RCE, provincies en erfgoedhuizen organiseren bovendien kennisplatforms waar gemeenten gebruik van maken. En rond de kerkenvisies wordt
een ondersteuningsstructuur ontwikkeld, die in belangrijke mate gericht is
op gemeenten. Ten slotte wordt ter ondersteuning van de Erfgoeddeal
samen met gemeenten, een leeromgeving ontworpen waaraan
gemeenten zullen deelnemen.
De raad adviseert de RCE te bezien hoe zijn kennis beter bij lokale
overheden kan komen zodat kleinere gemeenten de implementatie van de
Omgevingswet goed aankunnen. De raad wil dat provincies en RCE hierin
samen optrekken waarbij de regierol bij RCE zou moeten liggen. De raad
meent dat de RCE in staat is crossovers met andere sectoren te maken, de
dienst draagt de gebiedsgerichte aanpak van erfgoed al uit. Provincies
hebben het juiste niveau om de kennis samen te brengen en te
verspreiden. De raad adviseert de RCE dan ook samen te werken met IPO
en VNG.
De raad geeft aan twijfels te hebben of de erfgoedsector wel klaar is voor
de Omgevingswet en of vooral kleinere gemeenten hierop voldoende zijn
voorbereid. De implementatie van de Omgevingswet is voor alle
bestuursniveaus een uitdaging. Met het oog daarop is de RCE al volop
bezig met het adviseren van gemeenten en ondersteunt hij ze samen met
de provinciale steunpunten bij de ontwikkeling van omgevingsvisies. Het
is van belang om de voorbereiding op het omgevingsstelsel goed te
blijven volgen en nauw te blijven aansluiten bij de implementatie
Omgevingswet. Bij de verdere implementatie zal ik het advies van de raad
betrekken.
Erfgoed en Samenleving
De raad stelt dat meerstemmige verhalen met ontwerpend onderzoek
zichtbaar kunnen worden gemaakt en zo richtinggevend kunnen zijn bij
ruimtelijke ontwikkelingen. De raad ziet hier een rol weggelegd voor de
ontwerpende disciplines.
Ontwerpend onderzoek is een belangrijk instrument voor het bereiken van
ruimtelijke kwaliteit en een prettige, herkenbare leefomgeving. Het brengt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

4

diverse disciplines en invalhoeken bij elkaar en draagt bij aan de integrale
aanpak die de Omgevingswet voorstaat. Ook voor de participatie van
burgers bij ruimtelijke ontwikkelingen, waarbij vaak de meerstemmige
verhalen naar voren komen, is deze aanpak belangrijk. Ik zal daarom
verkennen hoe we ontwerpend onderzoek nog beter bij de zorg voor
erfgoed kunnen betrekken.
Hier ligt tevens een relatie met de verkenning die ik uitvoer naar de
ratificatie van het Verdrag van Faro. Een van de kernprincipes van dat
verdrag is een open dialoog over erfgoed. In het programma Faro dat ik
de komende jaren uitvoer, worden burgers actief uitgenodigd hun
verhalen te delen zodat de verschillende perspectieven in beeld worden
gebracht. Een van de doelstellingen van het programma voor het
Faro-verdrag is methodieken te ontwikkelen om burgers te betrekken bij
het behoud en de ontwikkeling van erfgoed en zo meerstemmigheid te
creëren. Dit kan vervolgens van betekenis zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen.
De raad adviseert overheden te investeren in methodieken om de
verhalen over monumenten en archeologie daadwerkelijk meer divers,
betekenisvoller en rijker te maken.
Wat mij betreft geldt deze ambitie voor het gehele erfgoed. Ik heb hier in
het kader van Erfgoed Telt via het FCP en het MF al een stevige impuls aan
gegeven. Daarnaast investeer ik in het zichtbaar en toegankelijk maken
van historische plaatsen en het verhaal dat daarbij hoort. Ook in de
programma’s voor het religieus erfgoed en het Gedeeld Cultureel Erfgoed
(GCE) keert dit terug.
Via het Netwerk Digitaal Erfgoed werk ik aan een betere digitale toegang
en gebruik van erfgoedinformatie. Het netwerk verbindt collecties
waardoor er een groter verhaal ontstaat en helpt kleine instellingen hun
collecties online zichtbaar en bruikbaar te maken. De RCE kan als een van
de vijf knooppunten binnen het netwerk de relatie met het ruimtelijk
domein goed leggen. En in het kader van het bij elkaar brengen van
erfgoed en ontwerp zal de inzet van digitale middelen om het verhaal van
het erfgoed zichtbaar te maken, een plek krijgen.
Daarnaast leg ik het verband met de Europese Erfgoed strategie voor de
21ste eeuw van de Raad van Europa, die aansluit bij Erfgoed Telt en waarin
handvatten worden gegeven voor de omgang met en betrokkenheid bij
erfgoed. Ik betrek deze strategie tevens bij de verkenning naar de
mogelijke implementatie van het Verdrag van Faro die aan de basis ligt
van de strategie.
De raad spoort gemeenten in samenwerking met de archeologische
bedrijven aan: maak archeologie zichtbaarder, maak duidelijk waarom er
een archeologisch onderzoek plaatsvindt, welke waarde het kan hebben
voor de stad, gemeente of ontwikkelaar en maak de resultaten begrijpelijk
en zichtbaar. Denk hierbij aan een lekenvertaling van rapporten en meer
aandacht voor communicatie met de opdrachtgever en het publiek. Het
verhaal van de vindplaats moet worden verteld, de manier waarop is
cruciaal.
Binnen het archeologisch werkveld wordt de discussie over publieksbereik
reeds volop gevoerd, bijvoorbeeld tijdens de Reuvensdagen van 2018.
Ook zijn er in de afgelopen jaren diverse interessante ontwikkelingen,
zoals de toegenomen publieksgerichtheid van provinciale archeologische
depots (Huis van Hilde in Noord-Holland, De Vondst in Limburg) en is de
opkomst van de archeologische hotspots van belang. Deze laatste heb ik
via het FCP met een subsidie de mogelijkheid gegeven hun organisatie
verder over het land uit te breiden. Nog voor de zomer zal, ook via het
FCP, een stimuleringsregeling starten die is gericht op actieve participatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

5

in de archeologie. Deze is voor initiatieven bestemd die zich richten op het
bereiken van nieuw publiek. Ook binnen de recent via de RCE gestarte
programma’s voor maritieme archeologie heeft publieksbereik de
aandacht. Dat hier ook veel belangstelling voor is, blijkt uit de grootschalige media-aandacht voor zowel de opgraving van de Rooswijk als de
vondst van het zogenaamde Koperplatenwrak.
Via het Mondriaanfonds heb ik vorig jaar reeds aanvullende middelen
beschikbaar gesteld voor de (grootschalige) archeologische presentaties.
Vanuit deze middelen wordt onder andere de restauratie en presentatie
van de zogenaamde Zwammerdamschepen mogelijk gemaakt.
Een meer fundamentele discussie over de aard van de archeologische
rapportages, bijvoorbeeld over de vraag in hoeverre de rapportages zowel
wetenschappelijke als publieksdoelen kunnen dienen, past binnen de
aanstaande evaluatie van de Erfgoedwet in 2021.
Erfgoed en Financiering
De raad beveelt OCW aan de mogelijkheden te onderzoeken om ruimte
voor differentiatie in het financiële stelsel te creëren. Dit hangt samen met
het zoeken naar een financieringssystematiek die rekening houdt met een
differentiatie tussen regio’s met een hoge en een lage economische druk.
Begin 2018 is een evaluatie van de bestaande financiële regelingen voor
monumenten opgeleverd door onderzoeksbureau Ecorys.4 De onderzoekers concluderen: «Het stelsel aan financiële regelingen is een
samenhangend geheel dat bijna alle aspecten van de monumentenzorg
afdekt. Hiermee bedient het stelsel de eigenaar, het monument en de
verschillende typen ingrepen die nodig zijn. Een beperkt aantal grote
monumenten, met een grote onderhouds- en restauratiebehoefte, zijn
evenwel ondervertegenwoordigd in het huidig financieel stelsel.»
Bij mijn aanpak van grote restauraties is al sprake van differentiatie via het
principe «lenen waar het kan, subsidie als het moet.» De essentie daarvan
is juist om objecten met beperkte verdiencapaciteit anders te behandelen.
De balans tussen de instrumenten subsidie en lening verandert voortdurend, afhankelijk van de economische ontwikkelingen en de exploitatiemogelijkheden van vastgoed. De Sim en de Herbestemmingsregeling
worden in 2020 geëvalueerd en daarbij zal ik het advies van de raad
betrekken om te kijken of verdere differentiatie nodig, wenselijk en
uitvoerbaar is.
De raad beveelt OCW en het NRF aan de verdere ontwikkelingsmogelijkheden te verkennen van het NRF tot het financieel expertise centrum in de
erfgoedwereld, waar zich alle kennis concentreert rond de financiering
van bijvoorbeeld verduurzaming en herbestemming van monumenten,
voor interieurs en kerken, voor een onrendabele top en dat allemaal voor
zowel rijks- provinciale- als gemeentelijke monumenten.
Het NRF werkt voor rijk, provincies en gemeenten, zet het instrument
lenen in voor diverse beleidsdoelen en betaalt de door het Rijk verstrekte
subsidies uit. Het NRF beschikt daarmee over een grote expertise op het
gebied van financiering van de monumentenzorg en ontwikkelt zich hierin
ook steeds verder, zoals ten aanzien van de thema’s verduurzaming en
herbestemming. Het NRF heeft als uitdaging zijn rol goed te blijven
vervullen en te versterken in het totaal van de ontwikkelingen zowel in het
erfgoed- als het ruimtelijke domein en in de financiële wereld.

4

Samenhangende evaluatie van het financiële stelsel voor monumentenzorg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

6

De raad beveelt OCW aan te verkennen op welke wijze het budget dat is
bestemd voor instandhouding van archeologische monumenten, het
meest doelmatig kan worden ingezet.
De financiering voor de instandhouding van archeologische rijksmonumenten loopt via de Sim. In het kader van Erfgoed Telt is al geconstateerd
dat de Sim niet voldoet voor archeologische rijksmonumenten op
particulier terrein. Er wordt daarom gewerkt aan alternatieven. Dat doe ik
binnen het programma Instandhouding archeologische rijksmonumenten
en in het kader van de evaluatie van de Sim in 2020. In het kader van het
programma wordt de fysieke staat van alle archeologische rijksmonumenten in kaart gebracht.
De raad beveelt aan te verkennen hoe de toekomstige rol van provincies
in het erfgoedbestel verder versterkt kan worden en hoe het kennisniveau
in alle provincies op peil kan komen. Deze aanbeveling sluit aan bij de
aanbeveling die de raad eerder maakte over kennis. Hij spoort OCW, BZK,
RCE, IPO en VNG aan de samenwerking hierin te versterken.
Dit sluit aan bij mijn ambitie uit Erfgoed Telt. Eerder maakte ik al afspraken
met het IPO over de monitoring van de bouwkundige staat van rijksmonumenten en over restauratiekwaliteit. Ik heb structureel overleg met de
provinciale steunpunten en werk nauw samen met provincies aan het
regionaal informeren van gemeenten. Met mijn collega van BZK werk ik
samen aan de Omgevingswet, de Nationale Omgevingsvisie en aan de
beleidsbrief over landschap waarbij kennisdeling en integraal werken
belangrijke aspecten zijn. Specifiek voor de Omgevingswet werk ik met
een expertgroep waarin naast veldpartijen, ook de provincies en
gemeenten vertegenwoordigd zijn.
De partijen die de raad noemt, nemen bovendien alle deel aan de
Erfgoeddeal, de samenwerking bij religieus erfgoed en de Routekaart
Verduurzaming Erfgoed. De investeringen in kennis die daarbinnen
worden gedaan, dragen bij aan het door de raad beoogde doel.
De raad wil gemeenten uitdagen na te gaan welke bijdrage – anders dan
financiële middelen – er geleverd kan worden aan de instandhouding van
monumenten.
Dit advies van de raad is gericht aan gemeenten, maar zelf draag ik hier
eveneens op verschillende manieren aan bij. Dat doe ik door de beschikbaarstelling van de expertise van de RCE en daarnaast door een groot
aantal kennisproducten en het bevorderen van het werken met uitvoeringsrichtlijnen bij onderhoud, restauratie en verduurzaming. Vrijwilligers
zijn voor de instandhouding van monumenten eveneens van belang en
daarom investeer ik onder andere in een regeling bij het Mondriaanfonds
en het Fonds Cultuurparticipatie om vrijwilligers te kunnen ondersteunen.
En ik stel middelen beschikbaar aan gemeenten voor het opstellen van
kerkenvisies, waarmee de instandhouding van monumentale kerkgebouwen beoogd wordt. Daarbij is het gesprek tussen belanghebbenden
een belangrijke succesfactor.
De raad roept OCW op tot een nauwere samenwerking met de ministeries
van Binnenlandse Zaken en van Economische Zaken. Dit met het oog op
een stevige inhoudelijke samenwerking èn om gebruik te kunnen maken
van financiën uit andere beleidsvelden.
In Erfgoed Telt heb ik al aangegeven dat het kabinet de relatie tussen
erfgoed, ruimte en leefomgeving versterkt in interdepartementale
trajecten zoals de Omgevingswet, de NOVI, het Deltaprogramma, het
Energie- en Klimaatakkoord en omgevingskwaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

7

Ik werk dan ook op tal van aspecten samen met mijn collega’s van onder
andere BZK, LNV, EZK en IenW. Omdat integraal werken in de leefomgeving cruciaal is voor de leefomgevingskwaliteit en de instandhouding
van het erfgoed, wil ik die samenwerking verder versterken. Voor de
zomer dit jaar komt de NOVI uit en ik zal binnen de diverse uitwerkingen
en uitvoeringsprogramma’s die daaruit volgen, die hechte samenwerking
voortzetten.
Ten slotte
Het Nederlandse erfgoed staat er goed bij en dat danken we aan de inzet
van tal van partijen binnen het erfgoedveld. Een mooie basis voor de
toekomst waar erfgoed goed wordt ingebed in ruimtelijke ontwikkelingen,
erfgoed een belangrijke rol heeft bij de versterking van de huidige
omgevingskwaliteit en de sociale waarde van erfgoed vanzelfsprekend is.
Om dat te bereiken zal ik de bestaande keten koesteren, integraal werken
met mijn collega’s van andere departementen nog meer dan ik nu al doe
en daarbij samen met gemeenten en provincies op trekken.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 820, nr. 288

8