Factsheet 2016-4

Monitor Veelplegers 2016
Trends in de populatie zeer actieve veelplegers
uit de periode 2003 tot en met 2014

Auteurs: M.G.J.C. Beerthuizen,
N. Tollenaar, A.M. van der Laan
Juni 2016

Mensen die frequent misdrijven plegen werden kort
voor de millenniumwisseling stelselmatige daders, de
harde kern of draaideurcriminelen genoemd. Sinds
2000 is het gangbaar dat de groep met de term veelplegers wordt aangeduid (Ferwerda, Kleemans, Korf
& Van der Laan, 2003). Omdat veelplegers verantwoordelijk zijn voor een disproportioneel aandeel van
de totale Nederlandse criminaliteit, is er vanuit beleid
en wetenschap veel aandacht voor deze groep
daders.
Omdat het gewenst is dat veelplegers stoppen met
plegen van delicten of minder frequent delicten
gaan plegen, is de aanpak van bij justitie bekende
veelplegers met een hoog recidiverisico – en in
het bijzonder de zeer actieve volwassen veelpleger
(ZAVP) – de afgelopen jaren een speerpunt binnen
het Nederlands justitieel beleid.

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC

Om kerncijfers te leveren voor het justitiebeleid ten
aanzien van veelplegers is in 2005 de Monitor Veelplegers (MV) ontwikkeld. Hierin worden de omvang
van de populatie ZAVP’s, de achtergrond- en criminele-carrièrekenmerken en de recidive van veroordeelde ZAVP’s in kaart gebracht en gevolgd over de
tijd. Veelplegers werden, zowel in de praktijk als
voor monitoring, tot voor kort gedefinieerd op basis
van het aantal processen-verbaal wegens een misdrijf dat van iemand bekend was bij de politie. Sinds
2014 is men overgestapt op de definitie van een zeer
actieve veelpleger volgens de richtlijn van het Openbaar Ministerie (OM), waarbij het aantal bij het OM
bekende misdrijffeiten1 wordt geteld (OM, 2013; de
gevolgen van deze definitieverandering en de bijbehorende cijfers worden gepresenteerd in Tollenaar,
Beerthuizen & Van der Laan, 2016). Daarom wordt in
de Monitor Veelplegers voortaan gerapporteerd over
deze bij het OM geldende definitie op basis van aantallen geregistreerde misdrijffeiten die tegen een
verdachte zijn opgemaakt.

1

Een misdrijffeit is een registratie van een enkel delict of cluster
van gelijke delicten dat onder een specifiek wetsartikel valt.

Factsheet 2016-4 | 1

In dit factsheet zijn op landelijk niveau de nieuwste
statistieken over de volwassen zeer actieve veelplegers uit de periode 2003 tot en met 2014 weergegeven. De hoofdvraag die we beantwoorden, is:
Box 1

Welke verschuivingen hebben zich voorgedaan in
de aantallen zeer actieve veelplegers en hun delictgedrag, hun achtergrondkenmerken, recidive en
afdoeningen?

Belangrijkste bevindingen

 Het aantal ZAVP’s per 1.000 volwassenen is afgenomen van 0,71 in 2003 naar 0,38 in 2014. Het deel dat
deze groep uitmaakt van de totale volwassen daderpopulatie is in dezelfde periode gedaald van 5,6% naar
3,8%. Er zijn geen verschillen in de daling als wordt uitgesplitst naar geboorteland van de ZAVP’s.
 De oververtegenwoordiging van ZAVP’s in de Nederlandse (geregistreerde) criminaliteit is in 2014 op zijn
hoogst, sinds de start van de monitor. In dat jaar hebben ZAVP’s twee keer zoveel strafzaken en drie keer
zoveel geregistreerde misdrijffeiten, als verwacht zou worden op basis van hun aandeel in de totale daderpopulatie. De oververtegenwoordiging van ZAVP’s komt doordat hun aandeel in de verdachtenpopulatie
minder snel daalt dan de totale populatie.
 Relatief de meeste geregistreerde misdrijffeiten van ZAVP’s zijn vermogensmisdrijven zonder geweld. In
de periode 2003-2014 zien we een afname in alle typen misdrijven onder de ZAVP’s. Maar de aard van het
type misdrijven door ZAVP’s verandert wel in de tijd. Naar verhouding zien we meer gewelds- en agressiemisdrijven. De recidive onder ZAVP’s blijft hoog over de hele observatieperiode—na twee jaar heeft 7080% gerecidiveerd en na acht jaar ligt dit percentage zelfs op of boven de 90%.
 De (onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf wordt het meest opgelegd aan ZAVP’s. Toch zien we in de loop der
tijd steeds meer taakstraffen en overige afdoeningen opgelegd worden. De ISD-maatregel wordt jaarlijks
bij 4-5% van de ZAVP’s opgelegd als zwaarste sanctie. Binnen de groep ISD’ers lijkt de maatregel bij een
groep steeds ‘lichtere’ ZAVP’s met een beperkter en minder ernstig strafrechtelijk verleden opgelegd te
worden.

Methode van onderzoek
In de Monitor Veelplegers worden registratiegegevens uit verschillende databronnen aan elkaar gekoppeld. Op basis van OM-registratiegegevens wordt
jaarlijks nagegaan welke personen voldoen aan de
definitie van de zeer actieve volwassen veelpleger
(ZAVP). In het beleid gericht op de aanpak van veelplegers wordt de ZAVP sinds 2014 als volgt gedefinieerd:
Een zeer actieve veelpleger is een persoon van 18
jaar of ouder die over een periode van vijf jaren
processen-verbaal tegen zich opgemaakt zag worden voor meer dan tien misdrijffeiten, waarvan ten
minste één misdrijf in de laatste twaalf maanden,
terug te rekenen vanaf de pleegdatum van het
laatst gepleegde misdrijffeit.
Door registratiegegevens van instanties als het OM,
reclassering (3RO) en de Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) te koppelen, wordt ketenbrede
informatie verkregen. Tevens worden de personen

uit de verschillende jaarcohorten2 door de tijd
gevolgd. Voor een uitgebreide behandeling van de
methode, zie Tollenaar et al. (2016).

Resultaten
Aantal ZAVP’s halveert
Het aantal ZAVP’s per 1.000 volwassenen daalt flink
vanaf 2004 tot en met 2013 (halvering; zie figuur 1).
Echter, vanaf 2010 vlakt de sterkte van deze daling
af en lijkt in 2014 ten opzichte van 2013 voor het
eerst weer sprake te zijn van een kleine stijging:
van 0,36 ZAVP’s per 1.000 volwassenen naar 0,37
(absoluut zijn dit 187 personen meer).
Ook als onderdeel van de volwassen daderbevolking
nemen ZAVP’s een steeds kleinere rol in. In 2004
was nog 5,6% van alle volwassen daders ZAVP, in
2012 was hun aandeel op zijn laagst met 3,5% en
in 2013-2014 steeg dit aandeel weer tot 3,8%.

2

Het is mogelijk dat in de tijd één persoon in meerdere cohorten
voorkomt.

2 | Factsheet 2016-4

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC

Figuur 1

Aantal ZAVP’s per 1.000 volwassenen en als onderdeel van totale volwassen daderpopulatie voor 2003
tot en met 2014

0,8

8%

0,7

7%

0,6

6%

0,5

5%

0,4

4%

0,3

3%

0,2

2%

0,1

1%

0,0

0%

Figuur 2

Factor van oververtegenwoordiging
ZAVP’s in strafzaken en misdrijffeiten voor 2003 tot en met 2014

4,0
3,5

'03

'04

'05

'06

'07

'08

'09

'10

'11

'12

'13

Factor van
overtegenwoordiging

Van totale daderbevolking

Per 1.000 volwassenen

3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

'14

'03

'04

'05

'06

Strafzaken

Relatieve aantal ZAVP'ers (per 1.000 volwassenen; linker-as)

'07

'08

'09

'10

'11

'12

'13

'14

Misdrijffeiten

Percentage ZAVP'ers van totale volwassen daderbevolking (rechter-as)

Oververtegenwoordiging van ZAVP’s in Nederlandse
geregistreerde criminaliteit thans op zijn hoogst in
tien jaar
In 2003 tot en met 2005 nam de oververtegenwoordiging van ZAVP’s in strafzaken en misdrijffeiten3 nog
af van, respectievelijk, factor 2,0 en 2,9, naar factor
1,6 en 2,4 (zie figuur 2). Daarna bleef deze factor
voor beide kenmerken relatief gelijk in 2006 tot en
met 2010, maar nam in 2011 deze voor strafzaken
en misdrijffeiten weer toe. In 2014 is de oververtegenwoordiging zelfs op zijn hoogst binnen de huidige
observatieperiode, met een factor 2,3 voor strafzaken en 3,0 voor misdrijffeiten.

3

ZAVP’s blijven vooral stelen
In 2003 maakte ZAVP’s zich vooral schuldig aan
vermogensdelicten zonder geweld4 (59%; zie figuur
3). Deze categorie blijft de grootste, maar neemt in
aandeel wel af naarmate de jaren verstrijken. Zo
worden in latere jaren (vooral 2007 tot en met 2011)
relatief meer ZAVP’s veroordeeld voor ook
gewelddadige delicten, vernieling en agressie en
overige delicten (welke zich laten kenmerken door
verkeersdelicten en belediging; zie ook Tollenaar et
al., 2016). In 2013 lijkt de delictsamenstelling
langzaam terug te keren naar de toestand van 2003,
maar in 2014 neemt het aandeel van delicten niet
zijnde vermogensdelicten zonder geweld weer toe.

De oververtegenwoordiging wordt berekend door het percentage van het aantal feiten/strafzaken horend bij ZAVP’s van
alle feiten/strafzaken van de totale daderpopulatie te delen
door het percentage dat de ZAVP’s uitmaken van de totale
daderpopulatie.

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC

4

Het grootste gedeelte hiervan is (winkel)diefstal. Andere
delicten zoals heling en inbraak komen minder voor.

Factsheet 2016-4| 3

Figuur 3

Samenstelling gepleegde misdrijven
door ZAVP’s voor 2003 tot en met
2014

Percentueel aandeel

100%

75%

50%

25%

0%
'03

'04

'05

'06

'07

'08

Vermogen zonder geweld

'09

'10

Overig

'11

'12

Geweld

'13

'14

VLAOO

Box 2

Jongvolwassen ZAVP’s

Het aantal jongvolwassen ZAVP’s per 1.000 jongvolwassenen daalt net als de totale groep ZAVP
flink vanaf 2004 tot en met 2013 (-53%; zie figuur
5). Ook bij deze groep vlakt de sterkte van de
daling vanaf 2010 af en in 2014 is zelfs sprake
van een lichte toename. Van 2003 tot en met 2010
neemt het aandeel van jongvolwassen ZAVP’s af in
de totale daderbevolking, maar stijgt in 2014 weer
sterk tot en met iets meer dan 4%.
Ten opzichte van de totale groep ZAVP’s plegen
jongvolwassenen iets meer geweldsdelicten en
krijgen zij vaker een taakstraf opgelegd. De (onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf blijft de meest voorkomende afdoening en de ISD-maatregel wordt bij
ongeveer 1% van de jongvolwassen ZAVP’s opgelegd (zie verder Tollenaar et al., 2016).

Noot: VLAOO = vernieling, agressie en openbare orde; de categorie
geweld betreft gewelds-, zeden- en vermogensdelicten met geweld;

Figuur 5

Figuur 4

Aantal ZAVP’s naar geboorteland per
1.000 geboortelandgenoten voor
2003 tot en met 2014

6,0

Per 1.000 volwassen
geboortelandgenoten

5,0
4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
'03

'04

'05

'06

'07

Nederland
Nederlandse Antillen
Turkije
Overig niet-westers

4 | Factsheet 2016-4

'08

'09

'10

'11

'12

Marokko
Suriname
Overig westers

'13

'14

Aantal jongvolwassen ZAVP’s per
1.000 jongvolwassenen en als
onderdeel van totale jongvolwassen daderpopulatie voor 2003 tot
en met 2014

1,8

6%

1,5

5%

1,2

4%

0,9

3%

0,6

2%

0,3

1%

Van totale jongvolwassen
daderbevolking

Daling ZAVP’s zichtbaar bij ieder geboorteland dader
De algehele daling van de totale groep ZAVP’s is
zichtbaar ongeacht geboorteland (zie figuur 4). Ook
de afzwakking van deze daling na 2010 is uniform
voor alle deze groepen. Personen geboren in de
(voormalig) Nederlandse Antillen zijn oververtegenwoordigd in de groep ZAVP’s, evenals tot ongeveer
2010 personen geboren in Marokko, Suriname en
overig niet-westerse landen. De oververtegenwoordiging van de laatste drie groepen is vanaf 2011
echter dicht bij elkaar komen te liggen.

Per 1.000 jongvolwassenen

de categorie overig betreft drugs-, verkeers- en overige delicten.

0%

0,0
'03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 '14

Relatieve aantal jong volwassen ZAVP's (per 1.000 jovo's; linker-as)
Percentage van totale jongvolwassen daderbevolking (rechter-as)

Vooral vrijheidsstraffen voor ZAVP’s
Verreweg de meeste ZAVP’s krijgen een (vooral onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf voor de misdrijven
die zij plegen. In 2003 betrof dit 80% van de ZAVP’s
in dat jaar. In de jaren daarna blijft deze straf de
meest voorkomende afdoening. Het aandeel (onvoorwaardelijke) vrijheidsstraffen Ten opzichte van
het totale aantal sancties neemt in de tijd echter
wel af en gaat gepaard met een opkomst van de
taakstraf als afdoening in de jaren 2006 tot en met
2011.
Eind 2004 is de ISD-maatregel ingevoerd. Deze
maatregel wordt jaarlijks bij 4-5% van de ZAVP’s
opgelegd. Het aandeel ISD-maatregelen lijkt het
laatste jaar iets toe te nemen.

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC

Figuur 6

Zwaarste afdoening van ZAVP’s in
2003 tot en met 2014

Figuur 7

Gem. aantal strafzaken
per jaar

Percentueel aandeel

100%
75%
50%
25%
0%
Vrijheidstraf

Taakstraf

5
4
3
2
1
0

'03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 '14
ISD

Strafrechtelijke profiel van ZAVP’s
met ISD-maatregel voor 2004 tot en
met 2014

'04

Geldstraf of overig

'06

'08

'10

'12

'14

Noot: Hiërarchie van zwaarste naar lichtste afdoening is: ISD,
vrijheidsstraf (onvoorwaardelijk en voorwaardelijke), taakstraf,
geldstraf of overig.

Recidive onder ZAVP’s blijft hoog
Het merendeel van de ZAVP’s recidiveert5 snel – binnen twee jaar is al meer dan 70% opnieuw veroordeeld voor een misdrijf (zie figuur 8). Na acht jaar
loopt dit percentage zelfs op tot rond de 90% (hoewel we dit laatste alleen weten voor de groep die tot
2007 instroomde als ZAVP). Hoewel op de korte
termijn er nog wel verschillen zijn tussen cohorten
(bijv. de ZAVP’s uit 2003 recidiveerde voor 78% na
twee jaar en die uit 2008 ‘maar’ voor 71%), vervaagt
dit op de langere termijn. Deze percentages zijn een
stuk hoger dan de algemene recidive bij de totale
groep volwassen daders met een strafzaak (circa 2630% in dezelfde periode, REPRIS, 2016).

5

Er wordt hier gesproken over strafrechtelijke recidive –het
opnieuw in contact komen met justitie met een strafzaak naar
aanleiding van nieuw gepleegde delicten. Voor meer informatie
over deze definitie, zie Wartna, Blom en Tollenaar (2011).

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC

Figuur 8

Twee-, vier- en achtjarige recidive
onder ZAVP’s voor 2003 tot en met
2012

100%
90%

Redidivepercentage

ISD-maatregel opgelegd bij steeds ‘lichtere’ ZAVP’s
Het strafrechtelijke verleden van de ZAVP’s die een
ISD-maatregel kregen is door de jaren heen steeds
‘lichter’ geworden (zie figuur 7). Zo is de omvang in
aantallen strafzaken minder geworden en ook de
frequentie waarmee deze strafzaken voorkwamen.
Bovendien is de gemiddelde ernst (in termen van
maximale strafdreiging) van deze zaken in de loop
van de jaren ook afgenomen.

80%
70%
60%
50%
'03

'04

'05

Na 2 jaar

'06

'07

'08

Na 4 jaar

'09

'10

'11

'12

Na 8 jaar

Conclusie
De gepresenteerde resultaten betreffen de trends in
ZAVP’s van 2003 tot en met 2014 volgens de nieuwe
definitie van de ZAVP (volgens de OM-richtlijn van
1 januari 2014). De omvang van de ZAVP-groep halveert in de periode 2003 tot en met 2014. Deze
dalende trend gaat gelijk op met de afname in criminaliteit onder jeugdigen (Van der Laan & Goudriaan,
2016) en volwassenen (Kessels & Verkleij, 2015). Er
is echter wel een toename te zien in de mate waarin
ZAVP’s zijn oververtegenwoordigd in de geregistreerFactsheet 2016-4| 5

de criminaliteit. Dit betekent dat de sterke daling van
het aandeel ZAVP’s in de totale daderpopulatie niet
gespiegeld wordt in hun aandeel gepleegde misdrijffeiten en strafzaken – deze afname is minder sterk.
ZAVP’s krijgen overwegend een (onvoorwaardelijke)
vrijheidsstraf opgelegd, dit is in de loop van de jaren
niet veranderd. Er lijkt sprake van een steeds minder
ernstige groep ZAVP’s binnen de ISD. De recidive
van ZAVP’s na een straf of maatregel is in de loop
van de jaren nauwelijks veranderd. Wat betreft type
recidivedelicten blijven de ZAVP’s zich hoofdzakelijk
met vermogensdelicten zonder geweld bezighouden.

Literatuur
Ferwerda, H. Kleemans, E., Korf, D., & Van der Laan,
P. (2003). Veelplegers. Tijdschrift voor criminologie, 45, 110-118.
Van der Laan, A.M. & Goudriaan, H. (2016). Monitor
Jeugdcriminaliteit. Den Haag: WODC/CBS. Cahier
2014-7.
Kessels, R.J., & Verkleij, C.M.P. (2015). Misdrijven en
opsporing. In S.N. Kalidien & N.E. De Heer-De
Lange (red.) Criminaliteit en rechtshandhaving
2014: Ontwikkelingen en samenhangen (pp.2128). Den Haag: Boom Criminologie. Justitie in
statistiek 5.
Tollenaar, N., Beerthuizen, M.G.C.J., & Van der Laan,
A.M. (2016). Monitor Veelplegers: Transitie van de
oude naar de nieuwe definitie van zeer actieve
veelpleger. Den Haag: WODC. Cahier 2016-4.
Openbaar Ministerie (2013). Richtlijn voor strafvordering bij meerderjarige veelplegers (in het bijzonder de vordering van de ISD-maatregel bij
stelselmatige daders) (2013R017). Staatscourant,
35061.
REPRIS (2016). Recidive volwassen daders met een
strafzaak. http://www.wodc-repris.nl.
Wartna, B.S.J., Blom, M., & Tollenaar, N. (2011). De
WODC-Recidivemonitor. Den Haag: WODC.
Memorandum 2011-3.

Deze reeks omvat korte verslagen van onderzoek dat door of in opdracht van het WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud het standpunt van de Minister van Veiligheid en Justitie
weergeeft.
Alle rapporten van het WODC zijn gratis te downloaden van www.wodc.nl.

6 | Factsheet 2016-4

Ministerie van Veiligheid en Justitie | WODC