VERANTWOORDINGSONDERZOEK

De Koning (I)
Rapport bij het Jaarverslag 2022

2023

Vooraf
Verantwoordingsonderzoek 2022
De Algemene Rekenkamer doet ieder jaar onderzoek naar de verantwoording die
ministers in hun jaarverslagen afleggen over hun bestedingen, hun bedrijfsvoering
en hun beleid. Dit noemen we het verantwoordingsonderzoek. Onze centrale vragen
in dit jaarlijkse verantwoordingsonderzoek zijn:
• Is het geld in het afgelopen jaar ontvangen, besteed en verantwoord volgens
de regels?
• Waren de zaken op het departement goed geregeld?
• Heeft het beleid de gewenste resultaten opgeleverd?
Op basis van deze vragen beschrijven wij per begrotingshoofdstuk of de verant­
woordelijke ministers hun zaken op orde hebben. Zoals onze wettelijke taak
voorschrijft, geven wij daarbij ook oordelen over de financiële informatie, de
kwaliteit van de bedrijfsvoering en de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsen beleidsinformatie in de jaarverslagen van de ministers. Pas nadat zij de
verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer bij de rijksrekening en
rijkssaldibalans hebben ontvangen, kunnen de Staten-Generaal per begrotings­
hoofdstuk decharge verlenen aan de verantwoordelijke minister. Bijlage 1 bevat
een uitgebreidere toelichting op ons verantwoordingsonderzoek.
Dit rapport heeft betrekking op het Jaarverslag 2022 van de Koning. Onze
overige publicaties in het kader van het verantwoordingsonderzoek 2022 vindt
u op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2022. Hier vindt u ook ons
rapport Staat van de rijksverantwoording 2022. Hierin nemen wij de verklaring
van goedkeuring van de rijksrekening op. Ook bevat deze publicatie een over­
koepelende uiteenzetting over het verantwoordingsonderzoek 2022.

Inhoud
1.

Onze conclusies | 4

2.

Feiten en cijfers | 6

3.

Financiële informatie | 8

3.2

Oordeel over de financiële verantwoordings­informatie op artikelniveau | 10

3.3

Transparantie over uitgaven van de Koning | 10

4.

Bedrijfsvoering | 14

4.2

Onderzoeksuitkomsten totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie | 15

5.

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer | 16

5.2

Nawoord Algemene Rekenkamer | 17

3.1

4.1

5.1

Oordeel over de financiële verantwoordings­informatie op totaalniveau | 9

Oordeel over de bedrijfsvoering | 14

Reactie minister van Algemene Zaken | 16

Bijlagen | 18

Bijlage 1 Over het verantwoordingsonderzoek | 18

1. Onze conclusies
De minister-president beoordeelt of de kosten die de koning maakt ‘persoonlijke uitgaven’ of
‘functionele uitgaven’ zijn. De overwegingen daarbij legt hij vast, zodat we dit kunnen controleren
en er een oordeel over kunnen geven. De minister-president maakt ook een afweging tussen transparantie aan de ene kant en bescherming van de privacy van de koning aan de andere kant bij het
bepalen tot op welk detail inzicht in de kosten van het koningschap wordt gegeven in het jaarverslag.
Met ingang van 2022 is in het jaarverslag de hoogte van de bestemmingsreserves opgenomen.
Dat komt de transparantie ten goede.

Berekening A- en B-component is juist

Declaratie functionele uitgaven is juist

van Oranje zal de uitkering die zij sinds haar
18e verjaardag ontvangt terugbetalen tot het
einde van haar studie. Ook haar vergoeding
voor onkosten zal zij terugbetalen zolang zij
geen hoge kosten heeft. Wij hebben vastgesteld
dat zij in 2022 het juiste bedrag heeft ontvangen
en volledig heeft terugbetaald.

lende controles voordat een uitgave gedeclareerd
wordt. Wij hebben de declaratie van de functio­
nele uitgaven ook gecontroleerd. In ons onder­
zoek hebben wij geen uitgaven gezien die ten
onrechte in de declaratie zijn opgenomen.

De grondwettelijke uitkeringen aan de leden
van het Koninklijk Huis zijn juist berekend en
de juiste bedragen zijn uitbetaald. De Prinses

Verantwoordingsonderzoek de Koning

Functionele uitgaven mag de koning declareren.
Daarbij wil hij geen risico lopen dat hij uitgaven
ten onrechte declareert. Daarom zijn er verschil­

Een deel van het geld is door de koning opzij­
gezet voor de toekomst in de vorm van een
bestemmingsreserve. Voordat de koning een
bestemmingsreserve mag vormen, moet er
een plan worden gemaakt waarin staat waar
hij het geld in de toekomst aan gaat uitgeven.
Het geld wordt geoormerkt zodat het niet aan
andere doelen besteed mag worden. Wij hebben
geconstateerd dat voor alle bestemmings­
reserves toereikende plannen zijn en dat
reserves in 2022 zijn gebruikt in overeen­
stemming met het vooraf gestelde doel.

4

Algemene Rekenkamer

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2022 van de Koning
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2022 van de Koning voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften.

Verder in het rapport
• Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers
• Hoofdstuk 3 Financiële informatie
• Hoofdstuk 4 Bedrijfsvoering
• Hoofdstuk 5 Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer

Verantwoordingsonderzoek de Koning

5

Algemene Rekenkamer

2.
Feiten en cijfers
De minister-president, minister van Algemene Zaken (AZ), is verantwoordelijk voor
het beheer van het begrotingshoofdstuk de Koning. Artikel 1 van het begrotings­
hoofdstuk de Koning bevat de grondwettelijke uitkering aan leden van het Koninklijk
Huis. Artikel 2 bevat de functionele uitgaven die te maken hebben met de uitoefening
van het koningschap. De Dienst van het Koninklijk Huis dient hiervoor de kosten op
declaratiebasis in bij de minister-president. Artikel 3 bestaat uit uitgaven die niet via
de Dienst van het Koninklijk Huis lopen, maar die wel deel uitmaken van de uitgaven
die functioneel samenhangen met het koningschap. Het gaat om de uitgaven van
de Rijksvoorlichtingsdienst, het Militaire Huis en het Kabinet van de Koning.
Op het begrotingshoofdstuk de Koning is in 2022 € 50 miljoen uitgegeven.
Dit is 0,02% van de totale rijksuitgaven over 2022. Daarnaast zijn verplichtingen
aangegaan voor € 50 miljoen. De ontvangsten bedroegen € 1,9 miljoen.
Tabel 1 De Koning (I) in miljoenen €
2020

2021

2022

Verplichtingen

45

46

50

Uitgaven

45

46

50

0,05

0,27

1,93

Ontvangsten

In het jaarverslag staan naast de grondwettelijke uitkeringen voor de leden van het
Koninklijk Huis (€ 10,9 miljoen) de uitgaven die samenhangen met het uitoefenen van
het koningschap (€ 32,2 miljoen). De doorbelaste uitgaven van andere begrotingen

Verantwoordingsonderzoek de Koning

6

Algemene Rekenkamer

bedragen € 7,0 miljoen. Dit zijn de uitgaven aan het Kabinet van de Koning
(€ 3,0 miljoen), de Rijksvoorlichtingsdienst (€ 1,9 miljoen) en het Militaire Huis
(€ 2,1 miljoen).
De ontvangsten zijn voor € 1,8 miljoen de terugbetaling van de A- en B-component
van de Prinses van Oranje. Sinds haar 18e verjaardag ontvangt zij een grondwettelijke
uitkering. Zij heeft besloten om haar inkomen tot het einde van haar studie terug te
betalen. Ook haar vergoeding voor onkosten zal zij terugbetalen zolang zij geen hoge
kosten heeft. De uitkering die de Prinses van Oranje in 2021 en 2022 heeft ontvangen,
heeft zij in 2022 teruggestort.
De rest van het ontvangen bedrag (€ 0,1 miljoen) is de eindafrekening in 2022 van het
in 2021 verstrekte voorschot aan het Ministerie van Defensie voor het Militaire Huis.
Naast de verantwoording in het jaarverslag (begrotingshoofdstuk I) is er ook het
Jaaroverzicht Koninklijk Huis 2022. Daarin wordt uitgebreid verslag gedaan van
de manier waarop de koning en de andere leden van het Koninklijk Huis hun werk­
zaamheden hebben ingevuld.
Figuur 1 Uitgaven de Koning in 2022

Van begrotingshoofdstuk de Koning ging het meeste geld naar functionele
uitgaven van de Koning

Functionele uitgaven van de Koning

Uitkering aan leden van het Koninklijk Huis

Doorbelaste uitgaven van andere begrotingen

0

10

20

30

Bedragen x € miljoen
Uitgaven (realisatiecijfers)

Verantwoordingsonderzoek de Koning

7

Algemene Rekenkamer

3.
Financiële informatie
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de financiële
verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2022 van de Koning.
We geven oordelen over zowel de rechtmatigheid als de betrouwbaarheid en ordelijk­
heid van de financiële verantwoordingsinformatie. Een financiële transactie, zoals
een uitgave, is rechtmatig als deze voldoet aan relevante Nederlandse en Europese
regelgeving. Voldoet een uitgave niet aan deze regelgeving, dan is de uitgave onrecht­
matig. De rechtmatigheid van een uitgave is onzeker als onduidelijk is of een uitgave
voldoet aan deze regelgeving.
Financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag is betrouwbaar als deze
overeenkomt met de werkelijk aangegane verplichtingen, uitgaven en ontvangsten.
Ordelijk wil zeggen dat de informatie op een beheerste wijze tot stand is gekomen.
We geven onze oordelen in § 3.1 op totaalniveau van het Jaarverslag 2022 en in § 3.2
op artikelniveau. We sluiten hiermee aan op het budgetrecht van het parlement. In
§ 3.3 gaan we in op enkele specifieke aspecten van de verantwoorde ontvangsten,
verplichtingen en uitgaven in het jaarverslag. Hieronder geven we ons oordeel weer.

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2022 van de Koning
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2022 van de Koning voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

8

Algemene Rekenkamer

3.1 Oordeel over de financiële verantwoordings­
informatie op totaalniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
op totaalniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2022 van de
Koning:
• is op totaalniveau rechtmatig;
• is op totaalniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor
het inrichten van de jaarverslagen.
Wij geven dit oordeel onder het voorbehoud dat de Staten-Generaal goed­
keuring zullen verlenen aan de slotverschillen waarin alle geraamde uitgaven,
verplichtingen en ontvangsten uit de begroting van de Koning (I) in overeen­
stemming zijn gebracht met de uiteindelijk gerealiseerde bedragen.
De volgende figuur maakt duidelijk bij welke financiële stromen wel of geen sprake
is van overschrijding van de tolerantiegrens (rood respectievelijk groen bolletje).

Op totaalniveau
Rechtmatigheid van de
verplichtingen
Rechtmatigheid van de
uitgaven en ontvangsten
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de verplichtingen
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de uitgaven en ontvangsten
Tolerantiegrens

Verantwoordingsonderzoek de Koning

9

Algemene Rekenkamer

Voorbehoud slotverschillen – nog door de Staten-Generaal te autoriseren
budgetten
Het bedrag aan verplichtingen dat in het Jaarverslag 2022 van de Koning
is opgenomen omvat € 0,35 miljoen aan overschrijdingen op het begrotings­
artikel 1. Het bedrag aan uitgaven omvat eveneens € 0,35 miljoen aan over­
schrijdingen op het begrotingsartikel 1. Gaan de Staten-Generaal niet akkoord
met de daarmee samenhangende slotverschillen, dan moeten wij onze oordelen
over de financiële verantwoordingsinformatie mogelijk herzien.

3.2 Oordeel over de financiële verantwoordings­
informatie op artikelniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
op artikelniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2022 van de Koning:
• is op artikelniveau rechtmatig;
• is op artikelniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor
het inrichten van de jaarverslagen.

3.3 Transparantie over uitgaven van de Koning
Sinds de invoering van de Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis (WFSKH) in
1972 ontvangt de koning een vaste uitkering voor persoonlijke personele en materiële
uitgaven. Dit heet met ingang van 2009 de B-component. De B-component wordt op
artikel 1 van dit begrotingshoofdstuk verantwoord. Functionele uitgaven mag de
koning, via de Dienst van het Koninklijk Huis, declareren bij de minister-president.
Deze worden op artikel 2 verantwoord.
In de Grondwet staat dat de koning met inachtneming van het openbaar belang
zijn Huis mag inrichten. De koning hoeft over besteding van de B-component geen
verantwoording af te leggen. Verantwoording op uitgavenniveau is niet noodzakelijk
en niet gewenst om de privacy van de koning te beschermen. Het is echter wel van
belang dat duidelijk is welke uitgavensoorten functioneel zijn en welke uitgaven
persoonlijk (de B-component).

Verantwoordingsonderzoek de Koning

10

Algemene Rekenkamer

Het onderscheid tussen persoonlijke en functionele uitgaven is historisch gegroeid.
Daarnaast kunnen er elk jaar nieuwe uitgaven zijn waarbij de minister-president
moet afwegen of ze persoonlijk of functioneel zijn. Vanwege de bescherming van
de persoonlijke levenssfeer van de koning, past het niet om in het openbaar tot in
detail inzicht te geven in de kosten van het koningschap. De overwegingen die de
minister-president maakt, moeten wel transparant zijn vastgelegd. Zo kunnen de
Auditdienst Rijk (ADR) en de Algemene Rekenkamer deze controleren. De ministerpresident maakt keuzes en onderbouwt deze op basis van de WFSKH, de memorie
van toelichting hierbij, begrotingen, Kamermoties, e-mails van het Ministerie van
Algemene Zaken en van het Ministerie van Financiën, gespreksverslagen en afspraken
tussen de Dienst van het Koninklijk Huis en het Ministerie van Algemene Zaken. Dat
maakt de besluitvorming reproduceerbaar. De minister-president kan de onderbouwing
wel eenvoudiger en transparanter vastleggen. Het Ministerie van Algemene Zaken
beschikt namelijk niet over een lijst met veelvoorkomende kostensoorten waarin
staat welke kosten onder de B-component vallen, welke kosten declarabel zijn als
functionele uitgaven en welke kosten uit andere begrotingen betaald worden.
Hierdoor bestaat het risico dat er uitgaven worden gedeclareerd die persoonlijk zijn.
Daarnaast bestaat ook het risico dat er onder de functionele uitgaven van de koning
kosten van het koningschap worden gedeclareerd, die uit andere begrotingen betaald
hadden moeten worden. Het Ministerie van Algemene Zaken heeft aangetoond dat
hierover overleg plaatsvindt met de verantwoordelijken van andere begrotingshoofd­
stukken. Zij overleggen in de Regiegroep Begroting van de Koning. Daarnaast is er
overleg tussen de Dienst van het Koninklijk Huis en het Rijksvastgoedbedrijf over
wie welke uitgaven voor zijn rekening neemt bij het onderhoud van de paleizen.
Actualisatie B-component heeft nog niet plaatsgevonden
Wij stellen vast dat de grondwettelijke uitkeringen aan de leden van het Koninklijk
Huis volgens de WFSKH zijn berekend en dat de juiste bedragen zijn uitbetaald.
Ook de Prinses van Oranje ontvangt sinds haar 18e verjaardag een grondwettelijke
uitkering. Zij heeft besloten dat zij tot het einde van haar studie de A-component
(haar feitelijke inkomen) zal terugstorten. De B-component (de onkostenvergoeding)
zal zij ook terugstorten, zolang zij geen hoge kosten maakt in haar functie van beoogd
troonopvolger. Wij stellen vast dat in 2022 het juiste bedrag aan grondwettelijke
uitkering aan de Prinses van Oranje is uitbetaald en dat deze in 2022 geheel door
haar is teruggestort. Het terugbetaalde bedrag komt ten goede aan de algemene
middelen van het Rijk.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

11

Algemene Rekenkamer

In het verantwoordingsonderzoek 2019 deden wij de aanbeveling om elke 5 jaar
te bekijken of de B-component nog past bij de werkelijke uitgaven. Volgens ons is
dat mogelijk met inachtneming van artikel 41 van de Grondwet, de WFSKH en het
budgetrecht van de Staten-Generaal. De minister-president heeft deze aanbeveling
niet opgevolgd, ondanks een aangenomen motie in de Tweede Kamer (de motie van
de leden Sneller en Kuiken). Dit onderwerp is in de Tweede Kamer ook besproken,
bij onder andere de behandeling van de begroting van de Koning voor 2022.
Op 6 oktober 2022 heeft de minister-president een brief naar de Tweede Kamer
gestuurd waarin hij aangeeft voorlichting te vragen aan de Raad van State.
De minister-president wil weten:
• Is een periodieke evaluatie van de B-component verenigbaar met artikel 41 van
de Grondwet, met inbegrip van de hieraan ten grondslag liggende overwegingen?
• En zo ja, met welke uitgangspunten en voorwaarden moet hierbij rekening worden
gehouden met het oog op de staatkundige positie van het koningschap en de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer?
Aan de Raad van State is gevraagd om bij deze voorlichting, naast zijn eerdere
voorlichtingen uit 2010 en 2016, ook de discussie naar aanleiding van de motie
van de leden Sneller en Kuiken en de zienswijze van de Algemene Rekenkamer
te betrekken. Bij het schrijven van dit rapport (april 2023) was de Raad van State
nog bezig met het opstellen van de voorlichting.
Declaratie functionele uitgaven is juist
De koning wil geen risico lopen dat hij uitgaven ten onrechte declareert. Daarom
controleert de Dienst van het Koninklijk Huis of een uitgave functioneel is, voordat
deze wordt gedeclareerd. Aanvullend heeft de koning aan een externe accountant
gevraagd om te onderzoeken of de declaratie die hij indient inderdaad alleen functionele
uitgaven bevat en of de dotaties en onttrekkingen aan de bestemmingsreserves juist
zijn. Bij de declaratie is een controleverklaring van deze externe accountant gevoegd.
Wij hebben vastgesteld dat deze externe accountant de controle zorgvuldig heeft
uitgevoerd. Hierdoor is extra zekerheid verkregen dat uitgaven in de declaratie inder­
daad uitsluitend functionele uitgaven zijn. Wij hebben de declaratie van de functionele
uitgaven ook gecontroleerd. In ons onderzoek hebben wij geen uitgaven gezien die
ten onrechte in de declaratie zijn opgenomen.
Inzicht in reserveringen is duidelijk
Artikel 2 van het hoofdstuk de Koning bevat de functionele uitgaven die te relateren
zijn aan de uitoefening van het koningschap. In artikel 2 staan ook de toevoegingen
aan de bestemmingsreserves voor langetermijninvesteringen. De bestemmingsreserves
zijn in 2015 geïntroduceerd. De functionele uitgaven die de koning doet kunnen

Verantwoordingsonderzoek de Koning

12

Algemene Rekenkamer

tussen verschillende jaren sterk fluctueren. In het verplichtingen-kasstelsel dat het
Rijk hanteert zijn dergelijke fluctuaties moeilijk op te vangen. Daarom mag de koning
bestemmingsreserves vormen. Hierdoor krijgt de verantwoording van de uitgaven
meer een baten-lastenkarakter.
Met ingang van de verantwoording over 2022 wordt in het jaarverslag van de Koning
op totaalniveau ingegaan op de ontwikkeling van de bestemmingsreserves. Dit komt
de transparantie ten goede. Informatie over (doel en omvang van) reserveringen voor
langetermijninvesteringen is niet gedetailleerd en dotaties en onttrekkingen aan de
bestemmingsreserves zijn niet nader gespecificeerd in de begroting en verantwoor­
ding van de Koning. Dit beschermt de privacy van de koning. De Auditdienst Rijk en
de Algemene Rekenkamer hebben voor hun controle wel voldoende inzicht in het
doel, de opbouw en omvang van de bestemmingsreserves.
Voordat er geld gereserveerd mag worden, moet er een duidelijk plan zijn. Dit is
de koning overeengekomen met het Ministerie van Financiën en het Ministerie van
Algemene Zaken. In het plan staat in welke jaren en voor welk doel het geld nodig
is, gebaseerd op een verwacht uitgavenpatroon. Op basis van verschillende plannen
wordt een afweging gemaakt waar het geld aan besteed gaat worden en wordt het
geld geoormerkt. Op die manier kan de koning goed sturen op de vorming van de
bestemmingsreserves. De koning kan dan achteraf per bestemmingsreserve aan
de minister-president verantwoorden of het geld is besteed zoals bedoeld.
Hoogte en opbouw bestemmingsreserves
Het Ministerie van Algemene Zaken en de Dienst van het Koninklijk Huis hebben
afspraken gemaakt over de totale omvang van de bestemmingsreserves en het
bedrag dat jaarlijks mag worden toegevoegd aan de bestemmingsreserves om te
voorkomen dat deze te hoog worden. De Dienst van het Koninklijk Huis heeft per
categorie uitgaven meerjarige investeringsplannen opgesteld. Op basis van deze
plannen worden toevoegingen aan de verschillende bestemmingsreserves gedaan.
Wij hebben gezien dat de toevoegingen aan en omvang van de bestemmingsreserves
binnen de gemaakte afspraken blijven.
Gebruik bestemmingsreserves
Wij hebben gecontroleerd of de onttrekkingen aan de bestemmingsreserves in 2022
overeenkwamen met het doel waarvoor de bestemmingsreserves zijn gevormd. Dat
bleek bij alle onttrekkingen het geval te zijn.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

13

Algemene Rekenkamer

4.
Bedrijfsvoering
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering
van de Koning. Wij hebben onderzoek gedaan naar de informatie die de ministerpresident in het Jaarverslag 2022 van het begrotingshoofdstuk de Koning heeft
opgenomen over de bedrijfsvoering. Wij geven in dit hoofdstuk een oordeel over
de door ons onderzochte onderdelen van de bedrijfsvoering (§ 4.1) en over de
totstandkoming van de informatie hierover (§ 4.2).

4.1 Oordeel over de bedrijfsvoering
De minister van Algemene Zaken is op grond van de Comptabiliteitswet 2016, artikel
4.3 verantwoordelijk voor het beheer van de begroting van de Koning. Het beheer van
deze begroting is een taak van het Ministerie van Algemene Zaken.
De onderdelen van de bedrijfsvoering van het Ministerie van Algemene Zaken
die wij hebben onderzocht, voldeden in 2022 aan de gestelde eisen.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

14

Algemene Rekenkamer

4.2 Onderzoeksuitkomsten totstandkoming
bedrijfsvoeringsinformatie
Wij hebben ook de betrouwbaarheid van de totstandkoming van de bedrijfsvoerings­
informatie in het jaarverslag onderzocht.
Wij hebben onderzocht of de bedrijfsvoeringsinformatie in het Jaarverslag
2022 van de Koning betrouwbaar tot stand is gekomen. In deze paragraaf
beschrijven we onze feitelijke bevindingen zonder conclusie. Over de betrouw­
bare totstandkoming hebben wij geen bevindingen.
Wij hebben ook onderzocht of de bedrijfsvoeringsinformatie in strijd is met de
financiële verantwoordingsinformatie. Wij stellen vast dat de bedrijfsvoerings­
informatie niet in strijd is met de financiële verantwoordingsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

15

Algemene Rekenkamer

5.
Reactie minister en
nawoord Algemene
Rekenkamer
De minister van Algemene Zaken heeft op 25 april 2023 gereageerd op ons
conceptrapport. Hieronder geven we zijn reactie weer. We sluiten dit hoofdstuk
af met ons nawoord.

5.1 Reactie minister van Algemene Zaken
De minister van Algemene Zaken schrijft:
“Met belangstelling heb ik kennis genomen van uw conceptrapport bij het jaarverslag
2022 van de Koning. Tot mijn genoegen constateert u dat de in het jaarverslag opge­
nomen financiële verantwoordingsinformatie op totaalniveau rechtmatig, betrouwbaar en
ordelijk weergegeven is en voldoet aan de regels voor het inrichten van de jaarverslagen.
In uw rapport benoemt u de aanbeveling in het verantwoordingsonderzoek 2019 om
de B-component elke 5 jaar te evalueren. Om redenen zoals uiteengezet in mijn brief
aan de Tweede Kamer van 6 oktober 2022 (Kamerstukken II, 2022/23, 36200-1, nr. 4)
heb ik aanleiding gezien om voorlichting te vragen aan de Raad van State. De Raad
van State is hierbij gevraagd om, naast zijn eerdere voorlichtingen uit 2010 en 2016,
tevens de discussie over en naar aanleiding van de motie van de leden Sneller en
Kuiken en de zienswijze van de Algemene Rekenkamer te betrekken.
Met ingang van de verantwoording over 2022 wordt in het jaarverslag van de Koning
op totaalniveau ingegaan op de ontwikkeling van de bestemmingsreserves. Met
genoegen heb ik kennis genomen van uw conclusie dat dit de transparantie over
de functionele uitgaven ten goede komt.”

Verantwoordingsonderzoek de Koning

16

Algemene Rekenkamer

5.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Sinds het verantwoordingsonderzoek 2019 doen wij de aanbeveling om elke 5 jaar
te bekijken of de B-component nog past bij de werkelijke uitgaven. In navolging op
onze aanbeveling geeft de minister in zijn reactie aan dat hij de Raad van State om
voorlichting heeft gevraagd. Wij zullen de ontwikkelingen hierin blijven volgen.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

17

Algemene Rekenkamer

Bijlagen
Bijlage 1 Over het verantwoordingsonderzoek
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek beoordelen wij de jaarverslagen die de
ministers op Verantwoordingsdag aanbieden aan de Staten-Generaal. Wij onderzoeken
ook per begrotingsjaar de bedrijfsvoering en beleidsresultaten van de ministeries.
Wij voeren ons onderzoek uit op basis van de internationale principes en standaarden
voor rekenkamers (International Standards of Supreme Audit Institutions, ISSAI’s) die
onderdeel zijn van de INTOSAI Framework of Professional Pronouncements (IFPP;
zie https://www.issai.org). We houden daarbij rekening met het controlebestel waarin
ook de Auditdienst Rijk (ADR) als intern controleur het jaarverslag certificeert. Voor
haar oordeel maakt de Algemene Rekenkamer daarom zoveel mogelijk gebruik van
de resultaten van de werkzaamheden van de ADR volgens de Comptabiliteitswet 2016.
Ons kwaliteitssysteem vereist dat wij onafhankelijk, integer en deskundig zijn, gedegen
onderzoek doen, onze oordelen goed onderbouwen met feiten en daarover helder
rapporteren. We waarborgen de kwaliteit van onze onderzoeksrapporten op verschil­
lende manieren, onder andere door interne kwaliteitstoetsen uit te voeren.
Deze bijlage beschrijft kort de manier waarop wij ons verantwoordings­onderzoek uitvoeren. Een uitgebreide methodologische verantwoording staat
op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2022.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

18

Algemene Rekenkamer

Financiële informatie
De financiële verantwoordingsinformatie die wij onderzoeken bestaat uit de rijks­
rekening en de rijkssaldibalans uit het Financieel Jaarverslag van het Rijk, en de
jaarverslagen van de ministeries (artikel 7.12 CW 2016, 1e lid onder c). De minister
van Financiën is verantwoordelijk voor het opmaken van het Financieel Jaarverslag
van het Rijk (artikel 2.29 CW 2016, 3e lid).
Wij onderzoeken of:
• de financiële verantwoordingsinformatie in de rijksrekening en de rijkssaldibalans
aansluit op de financiële verantwoordingsinformatie in de verantwoordingsstaten
en de saldibalansen in de jaarverslagen van de ministeries (artikel 3.8 CW 2016,
2e lid);
• de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen van de ministeries
aan de wettelijke eisen voldoet.
Op basis van ons onderzoek geven wij een verklaring van goedkeuring bij de rijks­
rekening en de rijkssaldibalans (artikel 7.14 CW 2016, 2e lid). Deze verklaring is een
voorwaarde voor de Staten-Generaal om, aan de hand van het betreffende jaarver­
slag, goedkeuring te kunnen verlenen aan de minister voor het gevoerde financieel
beheer (artikel 2.40 CW 2016, 2e lid).
De verklaring van goedkeuring nemen wij op in ons rapport Staat van de rijksverantwoording. Hierin geven wij een beschouwing over het jaar dat is onderzocht. Onze
financiële oordelen zijn bestuurlijke oordelen van het college van de Algemene
Rekenkamer en geen controleverklaring zoals een accountant afgeeft. Wij kunnen
bij onze verklaring een aantekening plaatsen als wij bezwaar hebben gemaakt tegen
het financieel beheer, de materiële bedrijfsvoering of de verantwoording daarover en
dat bezwaar handhaven (artikel 7.22 CW 2016, 6e lid).
Wij onderzoeken de jaarverslagen van de ministeries. De inhoud van de jaarverslagen
is uitgewerkt in de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften. De minister is verantwoor­
delijk voor het opstellen van het jaarverslag (artikel 2.29 CW 2016, 2e lid).
Wij onderzoeken of de financiële verantwoordingsinformatie voldoet aan de normen
van rechtmatigheid, betrouwbaarheid en ordelijkheid. Ook onderzoeken we of de
jaarverslagen op de juiste manier zijn ingericht (artikel 3.8 CW 2016, 1e lid).
Voor de normen voor onderzoek naar financiële informatie (financial audit) sluiten
de ISSAI’s aan bij de internationale controlestandaarden: de International Standards
of Auditing (ISA). Deze standaarden stellen gedetailleerde eisen aan de planning en

Verantwoordingsonderzoek de Koning

19

Algemene Rekenkamer

uitvoering van een controle en aan de rapportage daarover. Wij passen de ISSAI’s toe,
rekening houdend met de comptabele regelgeving en de inrichting van het Nederlandse
controlebestel. Dit geldt met name voor de toepassing van de standaarden voor de
formulering van financiële oordelen en voor het gebruikmaken van de certificerende
auditwerkzaamheden uitgevoerd door de interne auditdienst ADR.
De ADR controleert alle jaarverslagen van de ministeries, fondsen en overige begrotings­
hoofdstukken en geeft hierover afzonderlijke controleverklaringen af. Om het controle­
bestel zo doelmatig mogelijk in te richten en dubbele controlelasten te voorkomen,
maken wij zoveel mogelijk gebruik van de controlewerkzaamheden van de ADR.
Op basis van risicoanalyse bepalen wij wat we toetsen en stellen daarmee vast of
de controlewerkzaamheden van de ADR goed zijn uitgevoerd en of de bevindingen
hebben geleid tot de juiste oordelen. Daartoe reviewen wij de controle door de ADR
en voeren wij aanvullende eigen controles uit. Daarnaast liggen onze opdracht en
de formulering van ons oordeel vast in de Comptabiliteitswet.
Wij leggen onze bevindingen en conclusies uit het onderzoek vast in een rapport
per jaarverslag (artikel 7.14 CW 2016, 1e lid). De Algemene Rekenkamer geeft
bestuurlijke oordelen over de betrouwbaarheid, ordelijkheid en rechtmatigheid
op totaalniveau en op artikelniveau.
Belangrijke fouten en onzekerheden lichten wij toe als uitzondering bij ons oordeel.
Een fout of onzekerheid kan om 2 redenen belangrijk zijn:
• op grond van de financiële omvang, als de fout of onzekerheid hoger is dan
de tolerantiegrens;
• op grond van de aard van de fout, los van de financiële omvang.
Deze fouten en onzekerheden nemen wij op in een toelichtende paragraaf bij
ons oordeel.
Bedrijfsvoering
De minister is verantwoordelijk voor:
• de bedrijfsvoering van het ministerie;
• periodiek onderzoek van de doeltreffendheid en doelmatigheid van die
bedrijfsvoering;
• het begrotingsbeheer en de daartoe gevoerde administraties;
• het financieel beheer en de daartoe gevoerde administraties;
• het materieelbeheer voor zover dat betrekking heeft op roerende zaken,
en de daartoe gevoerde administraties (artikel 4.1 CW 2016, 2e lid);
• het opstellen van het jaarverslag (artikel 2.29 CW 2016, 2e lid).

Verantwoordingsonderzoek de Koning

20

Algemene Rekenkamer

Wij onderzoeken of:
• het begrotingsbeheer ordelijk en controleerbaar is (artikel 3.2 CW 2016);
• het financieel beheer doelmatig, rechtmatig, ordelijk en controleerbaar is
(artikel 3.2 CW 2016);
• het verwerven, beheren en afstoten van materieel doelmatig, rechtmatig,
ordelijk en controleerbaar is (artikel 3.4 CW 2016);
• de financiële administratie betrouwbaar en controleerbaar wordt ingericht
en gevoerd (artikel 3.5 CW 2016);
• de overige onderdelen van de bedrijfsvoering, zoals informatiebeveiliging,
IT-beheer, management control, sturing en toezicht, voldoen aan de daaraan
te stellen eisen;
• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over de bedrijfs­
voering voldoet aan de norm van betrouwbare totstandkoming, en of deze niet
strijdig is met de financiële verantwoordingsinformatie (artikel 3.9 CW 2016).
De eisen waaraan de bedrijfsvoering moet voldoen, zijn uitgewerkt in lagere regel­
geving en/of opgenomen in beoordelingskaders die de Algemene Rekenkamer of
andere organisaties hebben opgesteld. Waar dat van belang is, vermelden wij het
normenkader dat wij hebben gehanteerd.
Wij onderzoeken niet ieder jaar alle onderdelen van de bedrijfsvoering. In plaats
daarvan maken we een selectie op basis van risicoanalyse en periodiciteit. Als wij in
ons onderzoek tekortkomingen constateren in de bedrijfsvoering, vermelden wij deze.
Wij spreken dan van (ernstige) onvolkomenheden. In onze rapporten geven we niet
alleen informatie over de onvolkomenheden, maar ook over belangrijke risico’s en
aandachtspunten.
Daarnaast vermelden we in onze rapporten de uitkomsten van ons onderzoek naar de
totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag. We onderzoeken
of deze informatie betrouwbaar tot stand is gekomen. Daarbij kijken we vooral naar
het proces en minder naar de informatie zelf.
Het jaarverslagonderdeel dat we hiervoor hebben onderzocht is de uiteenzetting over
de bedrijfsvoering (namelijk: uitzonderingsrapportage voor 4 verplichte onderdelen,
rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen en belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen
in de bedrijfsvoering). Verder geven wij in ons verantwoordingsonderzoek aan of de
bedrijfsvoeringsinformatie al dan niet strijdig is met de financiële verantwoordings­
informatie. Op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2022 staat welke
werkzaamheden wij hebben uitgevoerd voor ons onderzoek naar de totstandkoming
van de bedrijfsvoeringsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

21

Algemene Rekenkamer

Beleidsresultaten
De minister is verantwoordelijk voor:
• ontwikkeling, vaststelling en uitvoering van het beleid (artikel 3.1 CW 2016);
• toezicht op de uitvoering van het beleid;
• periodiek onderzoek van de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid;
• de in de begroting opgenomen informatie;
• de in het jaarverslag opgenomen informatie (artikel 4.1 CW 2016).
Wij onderzoeken of:
• het beleid doeltreffend en doelmatig is (artikel 7.16 CW 2016);
• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over het beleid
voldoet aan de norm van betrouwbare totstandkoming en of deze niet strijdig
is met de financiële verantwoordingsinformatie (artikel 3.9 CW 2016).
In ons onderzoek gaat het vooral om de vraag of de burger waar voor zijn geld krijgt
en of de ministers het parlement hierover voldoende informeren. Wij selecteren
de beleidsterreinen voor onze onderzoeken op basis van risicoanalyse en maatschap­
pelijke relevantie.
Naast ons onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gevoerde
beleid, vermelden we in het verantwoordingsonderzoek de uitkomsten over de tot­
standkoming van de beleidsinformatie in het jaarverslag. We onderzoeken of deze
informatie betrouwbaar tot stand is gekomen. Daarbij kijken we vooral naar het
proces en minder naar de informatie zelf. We hebben hiervoor deze onderdelen in
het jaarverslag onderzocht:
• het niet-financiële deel van de toelichting bij de diverse begrotingsartikelen;
• de uiteenzetting over het gevoerde beleid (beleidsverslag);
• de verplichte bijlagen.
Verder geven wij in ons verantwoordingsonderzoek aan of de beleids­informatie al dan niet in strijd is met de financiële verantwoordingsinformatie.
Op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2022 staat welke werkzaam­
heden wij hebben uitgevoerd voor ons onderzoek naar de totstandkoming van de
beleidsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

22

Algemene Rekenkamer

Verantwoordingsonderzoek de Koning

23

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
070 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
De tekst in dit document is
vastgesteld op 3 mei 2023.
Dit document is op 17 mei 2023
aangeboden aan de
Tweede Kamer.
Den Haag, mei 2023