mei 2019

(Meer) muziekonderwijs
als doel en middel
TUSSENTIJDS ONDERZOEK NAAR HET STIMULERINGSPROGRAMMA MUZIEKONDERWIJS

Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW
Anja van den Broek | Tessa Termorshuizen | Josien Lodewick
Hannah de Vries | Marije van Essen

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel
Tussentijds onderzoek naar het stimuleringsprogramma muziekonderwijs
Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW
Anja van den Broek, Tessa Termorshuizen, Josien Lodewick, Hannah de Vries & Marije van Essen
Mei 2019

© 2019 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding. ResearchNed
werkt conform de kwaliteitsnormen NEN-EN-ISO 9001:2008 voor kwaliteitsmanagementsystemen en NEN-ISO
20252:2012 voor markt-, opinie- en maatschappelijk onderzoek.

ii | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Inhoudsopgave

1

2

3

4

Inleiding, vraagstelling en beleidscontext

5

Inleiding
1.1.1 Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015-2020
1.1.2 Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s
1.1.3 Publiek-Private samenwerking
Doel van het onderzoek en vraagstelling
Opzet en methode

5
5
5
6
6
6

Reconstructie van de beleidstheorie en innovatiekader

9

Inleiding
Stimuleringsprogramma’s muziekonderwijs: beleidstheorie
2.2.1 Reconstructie van de beleidstheorie: inleiding
2.2.2 Aanleiding, achtergrond en doelen van het beleid
2.2.3 Beleidsinstrumenten
2.2.4 Concrete activiteiten
2.2.5 Bedoelde en onbedoelde effecten
Duurzame effecten van onderwijsvernieuwing: indicatoren en determinanten
2.3.1 Kenmerken van de innovatie
2.3.2 Interne context: situatie binnen de school
2.3.3 Externe context: relatie tussen school en omgeving
2.3.4 Het innovatieproces
Naar een onderzoekskader
Kwaliteit van de bestudeerde bronnen
2.5.1 Onderzoek Impuls Muziekonderwijs
2.5.2 Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-2018
2.5.3 Peil. Kunstzinnige oriëntatie 2015-2016
2.5.4 Muziekles op de basisschool: meer en beter?
2.5.5 Onderzoek Impact van Méér Muziek in de Klas
2.5.6 Plananalyse Muziek op pabo’s

9
9
9
10
13
17
18
19
20
21
22
23
23
24
24
25
26
27
27
28

Muziekonderwijs: stand van zaken

29

Inleiding en methode
Deelname in cijfers
Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015–2020
Deelregeling Professionalisering muziekonderwijs op pabo’s
Privaat-publieke samenwerking: Méér Muziek in de Klas
Het stimuleringsprogramma als geheel
Aansluiting van het gehele stimuleringsprogramma bij de innovatietheorie
Reflectie op de resultaten

29
29
31
35
38
42
43
44

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

45

Opzet en werkwijze
Resultaten van de stimuleringsmaatregelen
Inzicht in bouwstenen voor toekomstig ondersteuningsbeleid
Aanbevelingen voor beleid

45
45
48
49

Bijlage 1: Schematisch overzicht resultaten

51

Bijlage 2: Deelname programma’s per provincie

55

Bijlage 3: Geraadpleegde bronnen

57

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | iii

1

Inleiding, vraagstelling en beleidscontext

Inleiding
Omdat er zorgen waren over de kwaliteit van het muziekonderwijs in Nederland heeft de Commissie
Gehrels in 2014 de Handreiking muziekonderwijs 20201 opgesteld. Samen met private partijen heeft de
rijksoverheid hierop de uitvoering van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit 2 op het onderdeel
muziek geïntensiveerd en versneld. Dit betreft een tijdelijke impuls tot en met 2020, met een
oorspronkelijk beschikbaar bedrag vanuit de rijksoverheid van 25 mln. (inmiddels verhoogd tot ongeveer 40
mln.). Naast de Impuls Muziekonderwijs biedt Cultuureducatie met Kwaliteit (hierna: CmK) een
Matchingsregeling waarin gemeenten, provincies en andere partijen cofinanciering kunnen verstrekken voor
projecten en de subsidieregeling Professionalisering Cultuureducatie Po voor scholen die cultuuronderwijs
steviger willen verankeren binnen de school. De intensivering op muziekonderwijs is gestart in 2015 en
beslaat de volgende stimuleringsmaatregelen3:
1.1.1

Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015-2020
Deze subsidieregeling voor scholen (uitgevoerd door het Fonds voor Cultuurparticipatie − FCP) stimuleert
een duurzame inbedding van goed muziekonderwijs in het po langs drie lijnen:
(1)
(2)
(3)

deskundigheidsbevordering van mensen voor de klas;
structureel verzorgen van muziekonderwijs onder schooltijd en
verbindingen tussen binnen- en buitenschoolse muziekeducatie.

De regeling is na de derde ronde in juni 2018 thans gesloten. In totaal zijn er bijna 1.700 deelnemende
scholen (circa een kwart van alle scholen) en ruim 350.000 bereikte leerlingen, met een subsidiebudget van
30 mln.4 De vijftien als eerste gestarte scholen hebben het driejarige traject inmiddels afgerond. De na
2015 gestarte scholen doen dat uiterlijk in schooljaar 2020-2021. Scholen hebben zelf een aanvraag gedaan
bij FCP en werken samen met een instelling muziekexpertise. Dit kan een penvoerder voor CmK5 zijn, maar
dat hoeft niet. Niet alle scholen nemen namelijk deel aan een traject in het kader van CmK.
1.1.2

Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s
Deze subsidieregeling voor pabo’s (uitgevoerd door het FCP) stimuleert dat toekomstige groepsleerkrachten
zich meer handelingsbekwaam voelen op het gebied van muziekonderwijs. Pabo’s hebben in de zomer van
2017 en in maart-april 2018 aanvragen ingediend, waarna het beschikbare budget van € 5 mln 4 grotendeels
is verdeeld over de aanvragers; vier pabo-besturen (vijf vestigingen) hebben geen aanvraag ingediend. De
regeling staat van 29 april tot en met 24 mei 2019 weer open voor de pabo’s die nog niet hebben ingediend;
vermoedelijk zal de dekkingsgraad van deze regeling uiteindelijk 100 procent zijn.
1
2

3
4
5

Commissie Verkenning Muziekonderwijs in het Primair Onderwijs, Handreiking Muziekonderwijs 2020, 2014.
Rijk, gemeenten, de provincies en de PO-raad bevorderen de kwaliteit van het cultuuronderwijs in Nederland middels
het Programma Cultuureducatie met Kwaliteit. In de uitvoering daarvan werkt OCW samen met het Landelijk
Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) en het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP). Ook hebben de
35 grootste gemeenten, de provincies en de PO-raad afgesproken zich in te zetten voor cultuuronderwijs (bestuurlijk
kader Cultuur en Onderwijs).
Verder in het rapport wordt meer gedetailleerd ingegaan de verschillende regelingen en de beleidstheorie er achter.
Rijksoverheid. (2019). Muziek op de basisschool. Geraadpleegd van:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/basisonderwijs/muziek
Bij subsidieregelingen wordt een project vaak uitgevoerd door een samenwerkingsverband van verschillende
organisaties. De organisaties die samenwerken zijn deelnemers. Een penvoerder is één van de deelnemers in het
samenwerkingsverband, bijvoorbeeld de projectleider. Deze persoon fungeert als contactpersoon, geeft wijzigingen
door en informeert de deelnemers in het samenwerkingsverband.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 5

1.1.3

Publiek-Private samenwerking
De stichting Méér Muziek in de Klas is opgericht om uitvoering te geven aan de uitgangspunten uit de
Handreiking Muziekonderwijs. De stichting zet zich in voor meer en beter muziekonderwijs middels drie
lijnen: bewustwording, deskundigheidsbevordering & lesmethoden en regionale verankering. Naast subsidie
van OCW richt de stichting zich op het werven van private financiering, middels bijvoorbeeld sponsoring.
Doel van het onderzoek en vraagstelling
De Tweede Kamer en OCW willen inzicht krijgen in de effecten van de voorgaande maatregelen en de mate
waarin opbrengsten in de toekomst bestendigd kunnen worden, ook als de stimulering wegvalt. Voor het
meten van harde effecten is het op dit moment nog te vroeg. Een beleidsevaluatie zal daarom later nog
plaatsvinden. Op korte termijn is echter een besluit geboden over de toekomstige ondersteuning van
cultuureducatie in brede zin, waaronder het muziekonderwijs. Daarom wil OCW het resultaat tot nu toe
inzichtelijk maken.
Naast inzicht in de resultaten tot nu toe, is er behoefte om inzicht in de succesfactoren te verdiepen. Vraag
is daarbij ook wat theorieën en onderzoeken op het gebied onderwijsinnovatie kunnen leren over de
succesfactoren bij muziekonderwijs. Daarbij kan het muziekonderwijs mogelijk als goed voorbeeld dienen
voor de bredere beleidsvorming. Daarom heeft OCW gevraagd om de resultaten en de succesfactoren op het
gebied van muziekonderwijs vanuit een breder perspectief te bekijken en te vertalen naar andere
disciplines binnen de cultuureducatie. Belangrijk is daarbij dat de ingezette ontwikkeling op het gebied van
muziekonderwijs duurzaam moet zijn; het stimuleringsprogramma is − uit de aard der zaak − tijdelijk.
Concreet heeft het gevraagde onderzoek als doel:
▪

inzicht in de tussentijdse resultaten en effecten van de stimuleringsmaatregelen muziekonderwijs
(voornamelijk kwalitatief, maar waar mogelijk ook kwantitatief);

▪

inzicht in de succes- en faalfactoren op het gebied van muziekonderwijs;

▪

inzicht in mogelijke bouwstenen voor toekomstig ondersteuningsbeleid voor cultuureducatie in brede
zin en de plaats van muziekonderwijs daarbinnen.

Deze doelstelling is uitgewerkt in twee vragen waarvan de eerste betrekking heeft op resultaten van het
beleid en de tweede zich richt op de toekomst van het beleid.
Resultaten: Wat is uit bestaand onderzoek, zowel kwalitatief als kwantitatief en gerelateerd aan theorieën
en onderzoeken op het gebied van onderwijsinnovatie, af te leiden over de resultaten en
effecten van de drie stimuleringsmaatregelen, wat wel en niet werkt en wat succes- en
faalfactoren zijn?
Toekomst: Wat zeggen deze resultaten over de wijze waarop muziekonderwijs na 2020 op effectieve wijze
ingericht kan worden en wat leren de resultaten over de ondersteuning van cultuureducatie in
brede zin?
Opzet en methode
Het onderzoek is uitgevoerd in een aantal stappen. Allereerst zijn verkennende gesprekken gevoerd met het
LKCA, FCP, Méér Muziek in de Klas en het ministerie van OCW. Deze gesprekken vormen samen met een
literatuurstudie de basis voor de reconstructie van de beleidstheorie met een gestructureerde beschrijving
van beoogde effecten, resultaten en succes- en faalfactoren per maatregel. In de tweede stap zijn
innovatietheorieën bestudeerd met betrekking tot onderwijsvernieuwing en zijn deze, in combinatie met de
beleidstheorie, ontwikkeld tot een onderzoekskader waarbinnen gevonden resultaten zijn geïnterpreteerd.

6 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

In de derde stap zijn de beschikbare onderzoeksrapporten die verslag doen van onderzoeken naar de drie
programma’s, bestudeerd. Alle gevonden resultaten zijn opgenomen in het onderzoekskader. Op basis van
dit kader zijn opbrengsten van de programma’s geordend, is een kennissynthese per onderdeel gemaakt en
zijn resultaten geduid. Dit heeft geresulteerd in een tussenrapportage (stap 4) die besproken is met de
begeleidingscommissie. In overleg met de begeleidingscommissie zijn dertien deskundigen geraadpleegd
met de vraag op dit tussenrapport te reflecteren. Het accent in deze reflectie lag op (wederzijdse) lessen
voor de stimulering van muziekonderwijs in het bijzonder en van cultuureducatie in brede zin en de
ontwikkeling van het beleid. Tot slot is de reflectie van deze deskundigen verwerkt in het eindrapport dat
nu voorligt.
1. Oriëntatiefase: verzamelen,
beoordelen en ordenen

➔ 1a Startgesprek/werkafspraken opdrachtgever
➔ 1b. Verkennende gesprekken met FCP, Méér Muziek in de Klas, OCW,
LKCA.
➔ 1c. Verzamelen en beoordelen literatuur met checklist
➔ 1d. Reconstructie beleidstheorie: gestructureerde beschrijving van
doelen, beleidsinstrumenten, effecten en resultaten en succes- en
faalfactoren per maatregel

2. Vaststellen onderzoekskader

➔ 2a. Beschrijving relevante innovatietheorieën voor de nadere analyse
van de maatregelen
➔ 2b. Synthese op basis van innovatietheorieën voor het primair
onderwijs: vaststelling passend kijkkader (innovatiemodel) voor de
analyse van de bronnen die betrekking hebben op de maatregelen

3. Bestudering bronnen,
ordening en kennissynthese

➔ 3a. Gestructureerde analyse per maatregel op basis van vastgesteld
kijkkader

4. Eindrapportage, reflectie en
advies

➔ 4a. Vervaardigen eindrapportage
➔ 4b. Afsluitende reflectie: brede duiding resultaten
➔ 4c. Gestructureerde analyse van de samenhang tussen maatregelen en
de rol van OCW en andere landelijke actoren, op basis van het
vastgestelde kijkkader en reflectie van deskundigen
➔ 4d. Beleidsadvies

De volgende werkwijze is hierbij toegepast. Alle rapporten zijn kritisch doorgenomen en de relevante
teksten die betrekking hadden op de resultaten zijn geordend op opgenomen in Kwalitan. Kwalitan is een
databaseprogramma dat de onderzoeker ondersteuning biedt bij het analyseren van kwalitatief materiaal.
Kwalitan zorgt voor een efficiënte en gestructureerde opslag van de gegevens en biedt diverse
hulpmiddelen om het materiaal te analyseren, zoals coderen, selecteren en terugzoeken van gegevens, het
ordenen van codes of van woorden in de tekst en het schrijven van memo's. Alle fragmenten zijn geordend
naar de onderdelen van de innovatietheorie en het beschreven onderzoekskader. In het navolgende
hoofdstuk (hoofdstuk 1) beschrijven we allereerst de beleidstheorie, de innovatietheorie en het
onderzoekskader dat op basis hiervan is gemaakt. In hoofdstuk 1 gaan we in op de resultaten van de
analyses. De conclusies, de reflectie en beleidsaanbevelingen komen aan bod in hoofdstuk 4.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 7

2

Reconstructie van de beleidstheorie en innovatiekader

Inleiding
In dit hoofdstuk bespreken we het kader dat gebruikt is om de resultaten die tot nu toe zijn bereikt te
ordenen en te duiden. Hiervoor beschrijven we allereerst de beleidstheorie die ten grondslag ligt aan de
stimuleringsprogramma’s muziekonderwijs. Het doel van het beschrijven van de beleidstheorie is het
verschaffen van inzicht in de aanleiding, doelen, beleidsinstrumenten en uitkomsten/effecten van het
beleid. Deze stap is noodzakelijk om later in de literatuur op zoek te gaan naar evidentie voor de stand van
zaken met betrekking tot muziekonderwijs. Het tweede deel bevat een beschrijving van aspecten uit de
onderwijsinnovatieliteratuur die aanduiden welke indicatoren en determinanten bepalend zijn voor het
realiseren van duurzame effecten van een vernieuwing. Deze twee onderdelen samen bepalen het kader
voor ordening en interpretatie van de gevonden informatie.
Stimuleringsprogramma’s muziekonderwijs: beleidstheorie
2.2.1

Reconstructie van de beleidstheorie: inleiding
Deze paragraaf beschrijft de beleidstheorie achter het stimuleringsprogramma muziekonderwijs. Om tot
een gedegen advies te komen over de opbrengst (doeltreffendheid) van de regelingen, is het van belang
inzicht te hebben in de initiële uitgangspunten van de regelingen. Immers, alleen als duidelijk is welke
veranderingen de regeling teweeg zou moeten brengen en tot welke effecten die veranderingen zouden
moeten leiden, kan worden vastgesteld of het met de tot nu toe behaalde resultaten de gewenste kant op
gaat. Het achterhalen van beleidsdoelstellingen wordt ook wel de ‘reconstructie van de beleidstheorie’
genoemd.6 Op pagina 19 wordt deze reconstructie schematisch weergegeven. De reconstructie vormt het
referentiekader voor de interpretatie van de verdere onderzoeksresultaten. Op basis van de
gereconstrueerde beleidstheorie verkrijgen we inzicht in de relatie tussen de beleidsdoelstelling en de
concretisering c.q. operationalisering van de doelstelling in de praktijk. In het onderzoek zal de
beleidstheorie mede de basis vormen voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. De beleidstheorie
bestaat uit:
▪

een afbakening van het beleidsterrein en een beschrijving van het beleid;

▪

een overzicht van de motivering voor het beleid en de theorie achter het beleid (realisatie van doelen
en inzet van beleidsinstrumenten;

▪

de verwachte opbrengsten en (eventuele) bijeffecten.

De beleidstheorie is gereconstrueerd op basis van beleidsteksten en interviews met Méér Muziek in de Klas,
LKCA, FCP en OCW. Hierbij is zoveel mogelijk gekeken naar achterliggende veronderstellingen over de
bijdrage van het beleidsinstrument aan het beleidsdoel (waarom zal deze interventie bijdragen aan het
doel?). In de gesprekken en de analyse van beleidsdocumenten is gekeken/gevraagd naar:
▪

een omschrijving van het probleem als aanleiding voor het beleid (probleemanalyse);

▪

het identificeren van gedragsmechanismen en beleidsinstrumenten waarvan wordt verwacht dat ze het
probleem oplossen (het conceptualiseren van de verwachte causale relatie tussen probleem en
oplossing);

▪
6

het vaststellen van onderliggende argumentaties hiervoor;
Hoogerwerf definieert een beleidstheorie als ‘het geheel aan veronderstellingen van een actor dat aan een beleid ten
grondslag ligt’.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 9

▪

het leggen van een relatie tussen mechanismen (instrumenten en activiteiten) en beleidsdoelen om
een causale argumentatieketen te construeren (het formuleren van de relatie ‘als x dan y’);

▪

identificeren van impliciete aannames om missende schakels te duiden (als ‘x = niet; dan y’);

▪

identificeren van mogelijke niet-beoogde effecten.

Met de beleidsreconstructie worden de onderliggende theoretische assumpties van de stimuleringsmaatregelen Impuls Muziekonderwijs, Professionalisering muziekonderwijs pabo’s en activiteiten van de
publiek/private samenwerking expliciet gemaakt. De beleidstheorie biedt aldus een basis voor de
interpretatie van de bronnen vanuit breed perspectief: op basis van literatuur, beleidsdocumenten en
interviews met betrokkenen. De lezer vindt daarom, naast de historische context en beleidscontext ook
duiding aan de hand van citaten uit interviews die zijn gehouden.
2.2.2

Aanleiding, achtergrond en doelen van het beleid
Cultuureducatie met Kwaliteit
Er is al lange tijd aandacht voor de koppeling tussen cultuur en onderwijs. Vanaf 1996 bestond onder
staatssecretaris Nuijs het programma ‘Cultuur & School’, dat zich richtte op het stimuleren van cultureel
aanbod waar basisscholen gebruik van konden maken. In 2011 verzocht de toenmalige staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Halbe Zijlstra de Onderwijsraad om een advies over hoe het primair
onderwijs ondersteunend kon zijn aan het verzorgen van kwalitatief goede cultuureducatie en hoe culturele
instellingen ondersteunend konden zijn in het aanbod voor scholen. In 2012 constateerden de
Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur dat cultuureducatie slechts een marginale plek innam in het
lesprogramma van basisscholen en dat het op de scholen ontbrak aan tijd, geld en kennis om hier
verandering in te brengen. In het rapport Leren, creëren, inspireren! (2012)7 werd gesteld dat het beleid
van de afgelopen tijd weliswaar had gezorgd voor mooie initiatieven, meer educatief aanbod vanuit de
cultuursector en de opkomst van cultuurcoördinatoren en intermediairs, maar dat de tot dan toe behaalde
resultaten nog niet samen waren gekomen tot een stevig cultuuronderwijsprogramma op basisscholen. Dit
beeld werd bevestigd in het Jaarboek Actieve Cultuurparticipatie 2012 door Van Schilt-Mol.8 Ook zij gaf aan
dat er diverse initiatieven werden ontwikkeld en uitgevoerd, maar dat duurzame, intensieve samenwerking
tussen het onderwijs en de culturele sector nog niet van de grond komt. Incidentele projecten, vaak
uitgevoerd door instellingen met een leerkracht in de ondersteunende rol, vonden na het beëindigen van de
subsidie geen doorgang meer. Naast inhoudelijke verankering, zou dus ook aandacht moeten zijn voor
strategische, materiele en financiële verankering. Bij alle uitvoerders van muziekeducatie, zowel bij
leerkrachten, vakleerkrachten als muziekdocenten, bestond daarnaast behoefte aan (bij)scholing om
handelingsverlegenheid en het gevoel van onzekerheid over de eigen competenties weg te kunnen nemen.
Basisscholen, pabo’s en culture instellingen zouden op structurele wijze gezamenlijk in moeten zetten op
professionalisering. Van Schilt-Mol gaf nog aan dat doorlopende leerlijnen van belang zijn voor het
verduurzamen en gericht aanbieden van muziekonderwijs en het integreren van cultuureducatie als geheel.
De doorlopende leerlijnen bieden houvast voor de invulling van educatie, omdat er concreet te behalen
doelstellingen worden geformuleerd. Muziekeducatie kan op dat moment doelgericht in plaats van
activiteitgericht plaatsvinden, waardoor duidelijk is welke competenties centraal moeten staan.
Op basis van bovenstaande bevindingen werd daarom in 2012 voor een nieuwe aanpak gekozen met het
programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK). Voor de uitvoering van het programma CmK werken de
Rijksoverheid, gemeenten, provincies en de PO-raad in de uitvoering samen met het Fonds voor
Cultuurparticipatie (FCP) en het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA).
7
8

Onderwijsraad & Raad voor Cultuur. (2012). Cultuureducatie: leren, creëren, inspireren! Den Haag: Onderwijsraad.
Schilt, van - Mol, T. (2012). Muziekles op de basisschool: meer en beter? In T. IJdens, M. Van Hoorn, A. van den
Broek, & C. Van Rensen (Reds.), Jaarboek Actieve Cultuurparticipatie 2012. Doelen, middelen, effecten. (pp. 39–52).
Utrecht: Fonds voor Cultuurparticipatie.

10 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Het programma is niet aanbodgericht zoals in Cultuur & School, maar richt zich op de vraag en de behoefte
vanuit het onderwijs om een vaste plek voor cultuureducatie mogelijk te maken en hoe de cultuursector
hierop kan aansluiten. De focus van het programma CmK ligt vooral op de kwaliteit en de duurzaamheid van
cultuureducatie. Het doel van het programma is goed cultuuronderwijs op elke school en voor ieder kind.
Het programma is niet zozeer gebaseerd op statistieken maar op adviezen van de Raad voor Cultuur en de
Onderwijsraad. Het programma CmK kent vier hoofdlijnen waarmee men het gestelde doel denkt te
bereiken:
▪

een inhoudelijke basis bieden met lesontwikkeling en doorlopende leerlijnen;

▪

deskundigheid van leraren en educatief medewerkers van cultuurinstellingen verbeteren;

▪

instrumenten voor de beoordeling van leerlingen aanreiken (bijvoorbeeld portfolio’s);

▪

duurzame samenwerking tussen scholen en culturele instellingen stimuleren, onder andere via de
matchingsregeling Cultuureducatie met Kwaliteit.

Onderdeel voor de uitvoering van het programma CmK is de deelregeling Cultuureducatie met Kwaliteit in
het primair onderwijs, die gepubliceerd is in augustus 2012. Deze regeling wordt uitgevoerd door het FCP.
Binnen deze regeling kunnen instellingen met een culturele doelstelling (in nauwe samenwerking met
scholen) subsidie ontvangen voor het ontwikkelen van activiteiten die bijdragen aan de borging van cultuur
binnen het primair onderwijs. Het betreft een matchingsregeling. Dat wil zeggen dat een gemeente of
provincie de subsidie van het FCP volledig matcht, eventueel in samenwerking met subsidiepartners.9 Deze
matching moet ervoor zorgen dat budgetten elkaar versterken en dat partijen samen kunnen werken aan
een gezamenlijk doel.
Het FCP kan deze meerjarige stimuleringssubsidie verstrekken voor activiteiten op het gebied van
cultuureducatie die bijdragen aan het realiseren van één of meerdere van de vier hoofddoelen van het
beleidsprogramma CmK. Het gaat om activiteiten die bijdragen aan één of meerdere van de volgende
doelen: de ontwikkeling, verdieping en vernieuwing van het curriculum op het gebied van kunstzinnige
oriëntatie, het bevorderen van vakinhoudelijke deskundigheid, het versterken van de relatie tussen school
en culturele omgeving en/of het ontwikkelen van beoordelingsinstrumenten voor de culturele ontwikkeling
van kinderen.9
Voor activiteiten met bovenstaande doelen kon in twee rondes (2013-2016 en 2017-2020) subsidie worden
aangevraagd door de penvoerders (culturele instellingen) die de activiteiten samen met de basisscholen
zouden uitvoeren. In de tweede ronde is doel vier weggelaten, omdat hier in de praktijk te weinig mee
werd gedaan en werd behalve op kwaliteit en duurzaamheid extra gefocust op verdieping van het
programma en het vergroten van het bereik van de regeling.
Naast de matchingsregeling heeft in het verleden binnen het programma CmK ook ‘flankerend beleid’
plaatsgevonden vanuit het FCP10.

9

Deelregeling Cultuureducatie met Kwaliteit in het primair onderwijs Fonds voor Cultuurparticipatie 2013–2016. Stcrt.
2012, nr. 15826
10 Met dit beleid werden extra projectsubsidies verstrekt aan cultuureducatieprojecten die ondersteunend waren aan
en aanvullend op de activiteiten zoals deze werden uitgevoerd in het kader van CmK. De meest recente vorm van
flankerend beleid vanuit het FCP was de Regeling Professionalisering Cultuuronderwijs PO (PCPO) die in 2015 werd
ingesteld door het FCP (Regeling Professionalisering Cultuuronderwijs PO. Stcrt. 2015, Nr. 21377). Flankerend aan de
deelregeling CmK (de matchingsregeling) kon subsidie worden aangevraagd voor een project ‘dat strekt tot
professionalisering van het cultuuronderwijs op bestuursniveau, schoolniveau en bij de (vak)leerkrachten, zodat
kinderen een kwalitatief goed en samenhangend aanbod van cultuuronderwijs ontvangen’. Aanvragen voor PCPO
kunnen niet meer worden gedaan; deze regeling vervalt per 1 januari 2020.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 11

Het stimuleringsprogramma voor Muziekonderwijs
Uit onderzoek is naar voren gekomen dat er in de samenleving een groot draagvlak is voor meer en beter
muziekonderwijs; 84 procent van de ouders is van mening dat het belangrijk is dat kinderen op school in
aanraking komen met muziek.11 Echter, slechts elf procent van de scholen vindt dat haar docenten
deskundig genoeg zijn om muziekonderwijs te geven.12 Ook docenten zelf voelen zich vaak niet bekwaam
genoeg voor het geven van muziekonderwijs. Ze missen het zelfvertrouwen om bijvoorbeeld te zingen voor
en met de klas.13 In juni 2014 verzocht toenmalig minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Jet
Bussemaker om een handreiking met input voor de cultuurnota 2017-2020. Hieruit kwam in 2014 de
Handreiking Muziekonderwijs 20201 voort, die werd opgesteld door de Commissie Verkenning
Muziekonderwijs in het Primair Onderwijs (Commissie Gehrels).
Op initiatief van het FCP waren in de voorafgaande periode al diverse muziekprojecten gestart (zoals
Muziek in ieder Kind, Kinderen Maken Muziek (in samenwerking met Oranjefonds), Muziek telt!) en
verschillende private fondsen stimuleerden ook initiatieven gericht op muziekonderwijs in het primair
onderwijs, soms in samenwerking met publieke financiers. Al deze programma’s (en ook de extra aandacht
voor cultuur door het programma CmK) hebben eveneens bijgedragen aan muziekonderwijs en vaak ook aan
deskundigheidsbevordering van leerkrachten. Het positieve beeld zou volgens de handreiking moeten
worden genuanceerd; ondanks positieve ontwikkeling door de genoemde programma’s hadden
bezuinigingen op cultuur gezorgd voor afbrokkeling van de lokale infrastructuur voor cultuur- en specifiek
muziekeducatie. Veel van de inspanningen op het gebied van muziekonderwijs tot dan toe waren bovendien
gericht op tijdelijke projecten die slechts een relatief kleine groep kinderen bereikten. Voorlopige
conclusie was dat de inspanningen van de afgelopen jaren zeker hadden bijgedragen aan beter muziekonderwijs, maar dat lang niet alle scholen en kinderen hiermee in aanraking kwamen en veel docenten zich
door het gebrek aan ervaring nog steeds niet handelingsbekwaam voelden voor het geven van muziekonderwijs. Alle stukjes van de puzzel leken aanwezig om muziekonderwijs voor ieder kind bereikbaar te
maken, maar er moest een plan komen om dit landelijk te binden tot een geheel en de implementatie
ervan te versnellen.
De handreiking bevatte een twintigtal acties voor overheid, lokale en regionale bestuurders, primair
onderwijs, pabo’s, conservatoria, culture instellingen, buitenschools aanbod en een privaat-publiek
platform om te komen tot versnelling van de implementatie van gedegen muziekonderwijs voor elk kind.
Minister Bussemaker informeerde de kamer in oktober 2014 over deze Handreiking en de daaruit volgende
Impuls Muziekonderwijs. Deze impuls kreeg vorm met de publicatie van de ‘Deelregeling Impuls
Muziekonderwijs PO 2015–2020’ in 2015 en de publicatie van de ‘Regeling Professionalisering
Muziekonderwijs op pabo’s’ in 2017. Daarnaast werd in 2014 Stichting Méér Muziek in de Klas als privaatpubliek platform opgericht. De ambities en het gewenste eindbeeld in 2020 zijn door de commissie
samengevat in onderstaande doelen:
▪

alle kinderen in Nederland van tweeënhalf tot twaalf jaar krijgen structureel muziekonderwijs;

▪

binnen- en buitenschools muziekonderwijs worden met elkaar verbonden;

▪

er wordt gebruikgemaakt van vakdocenten en beproefde methoden;

▪

er is een helder landelijk kader en er zijn kwaliteitsinspecties;

▪

er worden nieuwe financiële kaders opgesteld: juist op het terrein van muziekonderwijs ligt een kans
om vanuit één gezamenlijke visie vanuit onderwijs en cultuur te komen tot structurele verbeteringen;
er gaat opnieuw gesproken worden over geld en verantwoordelijkheden;

11 Wils, J. (2010). Muziek telt! Onderzoek naar behoefte en imago van muziekonderwijs bij Nederlands publiek (18 jaar
en ouder). Amsterdam: Veldkamp.
12 Hoogeveen, K., Beekhoven, S., Kieft, M., Donker, A., & Grinten, M. van der. (2014). Monitor cultuuronderwijs in het
primair onderwijs & programma Cultuureducatie met kwaliteit (2013-2014). Sardes & Oberon, i.o.v. Ministerie OCW
13 Schilt-Mol, T. van, Mariën, H., Vijfeijken, M. van, & Broekmans, A. (2011). Muziekeducatie in het primair onderwijs.
Een kwantitatieve en kwalitatieve verkenning ven de stand van zaken. Tilburg: IVA beleidsonderzoek en advies.

12 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

▪

lokale spelers (schoolbesturen, culturele instellingen, pabo’s, wethouders) sturen de implementatie
samen;

▪

er wordt tijd, aandacht en geld besteed aan communicatie, campagnes en kennisontwikkeling, ook via
de massamedia.

2.2.3

Beleidsinstrumenten
Op basis van bovenstaande doelen heeft de commissie in verschillende uitgangspunten geformuleerd hoe de
implementatie van de doelen bereikt kan worden en welke beleidsinstrumenten hiervoor ingezet kunnen
worden. Onderstaand een overzicht hiervan.
Professionaliteit en kwaliteit: de vakleerkracht is bijna overal wegbezuinigd en financieel gezien geen haalbare
optie. Wel dient op school muziek expertise voorhanden te zijn. Dit kan door: het bekwamen van
groepsleerkrachten, zowel inhoudelijk als op vaardigheden (d.m.v. het verhogen van de kwaliteit op de pabo en
coaching van huidige docenten door vakdocenten); de vraag vanuit de school naar kwaliteitsverhoging van
muziekonderwijs bevorderen (d.m.v. samenwerking met culturele aanbieders) en ouders (waaronder groot
draagvlak is voor verbetering van muziekonderwijs) kunnen schoolleiders en -besturen aanspreken op hun
verantwoordelijkheid goed onderwijs aan te bieden en zelf actief bijdragen, bijvoorbeeld met gastlessen.
Beproefde methoden: in een goede methode staat de doorlopende leerlijn centraal, gericht op de ontwikkeling
van actieve, receptieve en reflectieve vaardigheden. Een groep experts van vakopleidingen, universiteiten en
uit het veld beziet periodiek welke nieuwe methodieken geschikt zijn. De muziekmethodes die de
kwaliteitstoets hebben doorstaan en voldoen aan het leermiddelenplan van de SLO, verdienen publicatie (een
bondige analyse per methode, met plus- en minpunten). Scholen kunnen hier dan uit kiezen en auteurs en
uitgevers hebben een maatstaf voor de ontwikkeling van hun methodes.
Leiderschap noodzakelijk voor implementatie: leiderschap, getoond door vak- en groepsleerkrachten,
schoolbesturen en schoolleiders, wethouders of gedeputeerden, directeuren van vakopleidingen en van
culturele instellingen gezamenlijk, borgt de implementatie voor het muziekonderwijs op school. Als op lokaal of
regionaal niveau de juiste beleidsinterventies tot stand komen, zijn zowel de kwaliteit van het muziekonderwijs
als die van de culturele infrastructuur in één beweging te versterken. Schoolbesturen en directeuren van
culturele instellingen met muziekexpertise moeten komen tot lokale of regionale dekking van muziekonderwijs
in de gemeente of regio, gebaseerd op structureel en passend aanbod met doorgaande leerlijnen en
gebruikmakend van de lokale culturele infrastructuur.
Lokale muzikale infrastructuur actief betrokken: elke stad en elk dorp heeft zijn specifieke unieke culturele
infrastructuur (zogenaamd ‘meerstemmig’ aanbod), wat geen kwaliteitsverschil op hoeft te leveren. Bestaand
aanbod (variërend van muziekscholen tot brassbands en podia) moet gemobiliseerd worden om kinderen op een
positieve manier en planmatig muzikale vaardigheden bij te brengen. Zij kunnen bijdragen aan zowel het
binnenschoolse als het na- en buitenschoolse aanbod. Door een dergelijke gezamenlijke aanpak en heldere
rolverdeling tussen school en culturele instelling, gaat de kwaliteit van het muziekonderwijs jaarlijks omhoog.
De doorgaande leerlijn vormt het uitgangspunt: eventuele kortlopende educatieve projecten van culturele
instellingen/verenigingen aansluiten op en bijdragen aan de leerlijn en niet hiervoor in de plaats komen.
Hybride financiering is het meest evenwichtig: het lokale bestuur heeft in veel gevallen middelen in handen om
mee te sturen door beleid en budgetten (anders) in te zetten. Uitgangspunt van de commissie is dat bestaande
onderwijs- en cultuurbudgetten in principe toereikend zijn om het muziekonderwijs te versterken. De commissie
onderstreept de noodzaak van een hybride financieringsmodel, waarin zowel de overheid als de school als de
culturele instellingen over budgetten beschikken en deze onderling stroomlijnen.
Rijksoverheid voorwaardenscheppend en richtinggevend: de Rijksoverheid is voorwaardenscheppend voor de
kwaliteitsslag en de schaalsprong die landelijke dekking tot resultaat heeft, door beleid te koppelen aan
budgetten en aan het periodiek peilingsonderzoek van de Onderwijsinspectie. De minister van OCW is
richtinggevend, kaderstellend, toetsend en via diverse subsidies faciliterend voor muziekonderwijs. Zij kan
bovendien via bestaande overleggen als het VNG- en het G9-overleg het onderwerp structureel agenderen.
Publiek-privaat initiatief: platform, collectieve educatie en congres: de commissie adviseert een privaat-publiek
platform van ambassadeurs op te richten (n.a.v. gesprekken met Joop van den Ende). Men komt eens per half
jaar bijeen om de voortgang van dit stappenplan te bespreken en ontwikkeld een gedegen
communicatieprogramma (i.s.m. NPO, publieke en private fondsen e.a.). In dit publiek-private platform hebben
idealiter zitting de minister van OCW, Joop van den Ende en uit elke geleding gezaghebbende
vertegenwoordigers: enkele jonge musici, ouders, schoolbestuurders, pabo’s, conservatoria, wethouders, een
gedeputeerde, de PO-raad, LKCA, FCP.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 13

Naar aanleiding van de handreiking van de Commissie Gehrels schreef minister Bussemaker een brief 14 aan
de Tweede Kamer met haar plannen om activiteiten van het programma Cultuureducatie met kwaliteit te
versnellen, door een speciale inspanning voor muziek. Hierin wordt ook expliciet de samenwerking gezocht
met private partijen (‘De staatssecretaris en ik willen daarvoor de activiteiten van het programma
Cultuureducatie met kwaliteit versnellen door een speciale inspanning voor muziek. We zijn verheugd
hierbij samen te kunnen werken met private partijen. Samen spannen we ons in om het gezamenlijke doel−
goed muziekonderwijs voor alle Nederlandse kinderen − dichterbij te brengen.’).
Voor de komende jaren wilde de minister, samen met private partijen, bereiken dat het muziekonderwijs in
Nederland voor kinderen van vier tot twaalf jaar van goede kwaliteit is, binnen en buiten school. Scholen
werken samen met muziekverenigingen en musici, van klassiek tot pop, van conservatorium tot fanfare.
Kinderen maken kennis met melodie, ritme en zang. Zij kunnen zich zo op muzikaal en kunstzinnig vlak
ontwikkelen. De school is de plek waar de basis voor die ontwikkeling wordt gelegd, in samenwerking met
partijen buiten de school. De minister treft daarvoor dan ook enkele concrete maatregelen:
Campagne en regeling voor muziekonderwijs (citaat uit Kamerbrief)
▪ Het rijk investeert in de kwaliteit van het muziekonderwijs via het Fonds voor Cultuurparticipatie. Er komt een
regeling bij het fonds om de kennis en deskundigheid van mensen die voor de klas staan te vergroten. De
regeling staat open voor alle scholen die hun deskundigheid willen vergroten. Ook staat de regeling open voor
alle muziekvormen – zowel popmuziek als klassieke muziek. Scholen kunnen samenwerken met alle partijen uit
het muziekveld, zoals muziekscholen, harmonieën, brassbands, fanfares, orkesten en poppodia.
▪ Het rijk reserveert voor deze regeling tot 2020 25 miljoen euro.
▪ Private partijen starten een campagne voor muziekbeoefening. De campagne motiveert en inspireert leerlingen,
scholen, leerkrachten en muziekinstellingen. De bedoeling is dat de campagne loopt tot en met 2020.
▪ Het Oranje Fonds is van plan om zijn programma Kinderen maken muziek tot en met 2017 voort te zetten. Het
Oranje Fonds werkt daarbij samen met het Fonds voor Cultuurparticipatie.
▪ Het streven van de private partijen is om voor campagne en het vervolg op het programma Kinderen maken
muziek 25 miljoen euro bijeen te brengen. Deze punten sluiten aan bij het in 2012 gestarte programma
Cultuureducatie met kwaliteit.

De minister was zeer verheugd over de samenwerking met private partijen. Ze wilde deze vormgeven via
een tijdelijk Platform Ambassadeurs voor Muziekonderwijs (als platform zou Stichting Méér Muziek in de
Klas worden opgericht). De taak van dit platform is om docenten, musici en deskundigen samen te brengen
om de kwaliteit van het muziekonderwijs in Nederland te verbeteren.
In de oriënterende interviews is ook aandacht besteed aan de doelen van het stimuleringsprogramma
muziekonderwijs. Hieruit kwam onder andere naar voren dat de sommige doelen zoals geformuleerd in de
Handreiking vrij expliciet waren (‘alle kinderen structureel muziekonderwijs’) en dat deze niet zo expliciet
zijn overgenomen in de Kamerbrief. Nog vaker zijn de doelen echter geformuleerd in vage termen (‘een
betekenisvol aantal uren’, ‘deskundige leerkrachten’), waardoor een concrete invulling hiervan niet voor de
hand ligt. De ambitieuze doelen uit de Handreiking zijn in de Kamerbrief vertaald naar meer realistische
doelen.
De (tijdelijke) stimulans is bedoeld als vliegwiel voor het verbeteren van muziekonderwijs, maar ook als
aanjager voor cultuuronderwijs in brede zin. Uit gesprekken met diverse betrokkenen bleek dat gehoopt
werd dat het stimuleringsprogramma muziekonderwijs niet alleen een positief effect zou hebben op het
muziekonderwijs in het po in Nederland, maar ook als aanjager zou kunnen werken voor cultuureducatie in
het algemeen. Muziekonderwijs kan als concreet voorbeeld dienen voor andere cultuurdisciplines, en een
eerste stap vormen richting meer en beter cultuuronderwijs. Ook was het niet de bedoeling dat de focus op
muziek ten koste zou gaan van andere kunstvakken. Het lijkt logisch om een verbinding te leggen tussen
muziekonderwijs en het brede curriculum cultuureducatie.
14 Ministerie van OCW. Impuls Cultuuronderwijs; Kamerbrief 687597 (2014, 24 oktober).

14 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Onder de Impuls Muziekonderwijs zijn, naar aanleiding van de Kamerbrief van minister Bussemaker en de
Handreiking Muziekonderwijs 2020, diverse regelingen en activiteiten ontplooid. Deze worden in de
volgende paragraaf besproken. Het stimuleringsprogramma bestaat uit de Deelregeling Impuls
muziekonderwijs PO 2015-2020, de Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s en de
samenwerking tussen publieke en private partijen (vormgegeven in de stichting Méér Muziek in de Klas).
Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015-2020 (regeling vervalt per 1 januari 2023)
Met de deelregeling Impuls Muziekonderwijs voor het primair onderwijs beoogt het FCP het onderdeel
muziek binnen het lopende programma CmK te intensiveren en te versnellen. De subsidieregeling sluit aan
bij de brede landelijke campagne Méér Muziek in de Klas. De bedoeling is dat een schoolbestuur in
samenwerking met een culturele instelling met muziekexpertise een plan op maat ontwikkelt dat past bij
de onderwijsvisie, expertise, ambitie en culturele omgeving van de betreffende schoollocatie. Van de
schoollocaties wordt gevraagd dat zij met deze impuls een (volgende) stap zetten naar meer en beter
muziekonderwijs en daarmee muziek een duurzame plek in hun onderwijs geven. Dat doet een schoollocatie door de volgende activiteiten uit te voeren: deskundigheidsbevordering van de mensen die voor de
klas staan, het structureel uitvoeren van muziekonderwijs en het verbinden van binnen- en buitenschools
muziekonderwijs en buitenschoolse voorzieningen voor muziekeducatie.15
Voor de ontwikkeling van deze regeling is gesproken met betrokkenen vanuit het primair onderwijs, de
culturele sector en het muziekonderwijs. Vanuit het primair onderwijs werd aanbevolen een regeling met
een eenvoudige opzet te maken, met onderscheid in subsidiebedragen naar schoolgrootte en aandacht voor
kennisdeling.
Vanuit de culturele instellingen werd gevraagd om aandacht voor het duurzame effect van deze impuls,
ongewenste neveneffecten op andere kunstdisciplines en voor de samenhang met het programma CmK. Met
Méér Muziek in de Klas en het LKCA is overlegd en vindt afstemming plaats over communicatie, promotie,
kennisdeling en evaluatie van deze regeling en muziekonderwijs in het algemeen. Al deze partijen zullen
erop toezien dat activiteiten om meer en beter muziekonderwijs te realiseren onderling zijn afgestemd.
Belangrijk element in de deelregeling is daarnaast dat muziek kan fungeren als katalysator voor het gehele
cultuuronderwijs: ‘Voor de borging van muziek in het onderwijs is het logisch om een inhoudelijke
verbinding te leggen tussen het vak muziek en het brede curriculum cultuureducatie. Een visie en beleid
voor cultuureducatie in het onderwijs legt een basis voor muziekonderwijs. Muziek heeft een nauwe relatie
met andere kunstdisciplines en het kan interessant zijn om deze samenhang in het muziek- en cultuurbeleid
vorm te geven. Het is echter ook mogelijk om de intensivering op muziekonderwijs als voorbeeld te
gebruiken voor het versterken van het kerndoel Kunstzinnige Oriëntatie in het onderwijs’.15
De subsidie van de Impuls Muziekonderwijs werd verstrekt voor drie schooljaren en kon in drie rondes
worden aangevraagd. De eerste ronde begon in schooljaar 2016-2017, de tweede in 2017-2018 en de laatste
in 2018-2019. De hoogte van het subsidiebedrag was afhankelijk van het aantal leerlingen aan de
betreffende schoollocatie 10.000, 15.000 of 20.000 euro. De subsidieaanvrager moest dit bedrag matchen in
de vorm van financiën en eventueel gekapitaliseerde inzet van personeel. Belangrijke voorwaarden van de
subsidie waren dat er een visie op muziekonderwijs en de verduurzaming hiervan werd opgesteld, dat
muziekonderwijs zou worden opgenomen in het schoolwerkplan en de begroting, dat er werd samengewerkt
met een externe muziekpartner en dat er sprake was van kennisdeling binnen de netwerken van het
schoolbestuur.15

15 Deelregeling Impuls Muziekonderwijs PO 2015-2020. Stcrt. 2015, Nr. 34149

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 15

In totaal namen 1.659 scholen deel aan de regeling Impuls Muziekonderwijs (in de drie rondes
respectievelijk 540, 478 en 641 scholen). Dit is een kwart van alle scholen in het primair onderwijs in
Nederland. Ruim 350.000 leerlingen zijn bereikt met een subsidie van tussen de 25 en 30 mln. euro.16
Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s (2017; vervalt per 1 januari 2023)
Met de regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s (die iets later is ingevoerd dan de Impuls,
omdat het meer tijd kostte deze regeling vorm te geven, maar wel vanaf het begin op de planning stond)
beoogt het FCP bij te dragen aan een duurzame verankering van kwalitatief goed muziekonderwijs op de
pabo’s in Nederland. Deze regeling kan worden gezien als aanvulling van de deelregeling Impuls
Muziekonderwijs; belangrijk onderdeel van de verbetering van muziekonderwijs is namelijk de
deskundigheidsbevordering van docenten. Het streven is dat in 2020 alle afgestudeerde pabostudenten zich
bekwaam genoeg voelen in het geven van kwalitatief goed muziekonderwijs. Hiervoor is het belangrijk om
in de opleiding op de pabo aandacht te besteden aan de handelingsbekwaamheid in muziekonderwijs bij
toekomstige docenten. De beweging daar naartoe wordt mede in gang gezet met deze subsidieregeling.17
De invulling van de deelregeling Professionalisering Muziekonderwijs op pabo’s wordt vrijgelaten, zodat
elke pabo de mogelijkheid heeft om het plan zo in te richten dat het optimaal aansluit bij de betreffende
vestiging. Het plan kan zo bijvoorbeeld worden afgesteld op de opbouw van het curriculum, de
mogelijkheden tot samenwerken in de regio en de identiteit van de opleiding. In alle gevallen moet het
plan gericht zijn op een significante verbetering van de handelingsbekwaamheid van alle studenten aan de
vestiging, aan de hand van zo concreet mogelijke doelstellingen. Voorbeelden hiervan zijn (uiteraard zijn
ook andere invullingen denkbaar)17:
▪

het vergroten van de handelingsbekwaamheid in muziekonderwijs door bijvoorbeeld zanglessen voor
alle studenten aan te bieden of een schoolkoor of -band op te zetten;

▪

gebruikmaken van duo-stages of co-teaching met conservatoriumstudenten;

▪

muziek vakoverstijgend integreren in het pabo-onderwijs;

▪

het aanbieden van specialisatiemogelijkheden op muziekgebied via bijvoorbeeld een minor.

In deze regeling is het verplicht om samen te werken met andere instellingen. Deze samenwerking kan
plaatsvinden tussen pabo’s onderling (kennisdeling), met conservatoria (samenwerking en uitwisseling van
muzikale vaardigheden vanuit de conservatoria enerzijds en didactische vaardigheden vanuit de pabo
anderzijds) en met basisscholen (gericht op een goede aansluiting van het muziekonderwijs op de pabo’s op
de behoeften en mogelijkheden van het basisonderwijs, evenals het opdoen van praktijkervaring door de
pabostudenten. Handelingsbekwaamheid en verankering staan hierin altijd centraal.15
De aanvraag voor deze subsidieregeling moest ingediend worden door een college van bestuur van één of
meerdere pabovestigingen. De subsidie werd verstrekt voor drie jaar. De aanvragen zijn medio 2017 en
begin 2018 ingediend, waarna het beschikbare budget van €4,5 miljoen is grotendeels verdeeld over de
aanvragers. In totaal hebben alle pabobesturen op vier na (vijf vestigingen) een aanvraag ingediend. Voor
de vestigingen die nog geen aanvraag hadden gedaan staat de regeling opnieuw open van 29 april tot en
met 24 mei 2019. De hoogte van de subsidie is ook in deze regeling afhankelijk van het aantal studenten
aan de betreffende vestiging en varieerde van 50.000 tot 160.000 euro. De aanvrager moest het
subsidiebedrag matchen met financiële middelen of personeelsuren. Belangrijke voorwaarden voor de
subsidie waren samenwerking tussen de pabovestiging en conservatoria en basisscholen, het maken van een
plan voor duurzame verankering van muziekonderwijs en deelname aan een monitoring- en
evaluatietraject.17
16 Fonds voor Cultuurparticipatie. (2018). Nieuws. Nieuws en persberichten. 1659 scholen aan de slag met Impuls
muziekonderwijs. Geraadpleegd van: https://www.cultuurparticipatie.nl/nieuws/1659-scholen-aan-de-slag-metimpuls-muziekonderwijs.htm
17 Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s. Stcrt. 2017, Nr. 17226

16 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Publiek/private samenwerking: Méér Muziek in de Klas
In de Handreiking Muziekonderwijs 2020 werd gesteld dat het voor het stimuleren van muziekonderwijs
belangrijk is een samenwerking tot stand te brengen tussen publieke en private partijen om een zo breed
mogelijk draagvlak te creëren. Er is gestuurd op een integrale aanpak om het systeem als geheel onder de
loep te nemen en te zorgen voor een blijvend resultaat. Er ontstond een partnerschap tussen het ministerie
van OCW, het LKCA, het FCP, de PO-raad en Stichting Méér Muziek in de Klas (het opgezette platform voor
ambassadeurs van muziekonderwijs). Op regelmatige basis vindt overleg plaats, waarin de verschillende
partijen delen wat zij signaleren met betrekking tot het stimuleringsprogramma. Focus ligt op hoe de
partijen elkaar kunnen versterken en op welke manier de uitvoering van het programma het best tot zijn
recht komt.
Stichting Méér Muziek in de Klas fungeert vooral als aanjager van het stimuleringsprogramma voor
muziekonderwijs; ze verbindt partijen met elkaar en probeert zo veel mogelijk mensen en scholen bewust
te maken van het belang van goed muziekonderwijs en de mogelijkheden en resultaten van het
stimuleringsprogramma. Vanuit Méér Muziek in de Klas worden verschillende activiteiten georganiseerd die
de besproken subsidieregelingen van het FCP aanvullen.
De Handreiking en de Kamerbrief staan aan de basis van het stimuleringsprogramma, maar stichting Méér
Muziek in de Klas heeft ook een eigen handreiking/manifest opgesteld, deze staat op hun website en
beschrijft wat de stichting nodig acht om te komen tot goed muziekonderwijs. Het is wellicht handig om
hier óók naar te kijken. De doelen die het ministerie heeft opgesteld zijn wat meer aangepast op de doelen
van CmK, maar de private tak (Méér Muziek in de Klas) die ook achter het stimuleringsprogramma staat
heeft ook eigen actielijnen uitgezet (natuurlijk wel allemaal in overleg met elkaar) die niet door het Rijk
worden bekostigd. Koningin Máxima is persoonlijk betrokken bij de missie van Méér Muziek in de Klas en is
vaak aanwezig bij activiteiten en bijeenkomsten. Stichting Méér Muziek in de Klas probeert via
verschillende lijnen een basis te leggen voor kwalitatief goed muziekonderwijs in Nederland, namelijk:

2.2.4

▪

bewustwordingscampagne;

▪

deskundigheidsbevordering;

▪

het creëren van lesmateriaal in samenwerking met Schooltv;

▪

duurzaamheid en infrastructuur.18

Concrete activiteiten
Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015-2020
Met de verkregen subsidie kunnen scholen samen met een muziekpartner een eigen plan maken om
muziekonderwijs meer aanwezig te maken op hun school. Dit plan wordt dus per school afgestemd, maar er
zijn wel overeenkomsten te vinden tussen de plannen van verschillende scholen. Veel scholen hebben
bijvoorbeeld een lesmethode voor muziekonderwijs ingekocht (meestal digitaal) en muziekinstrumenten
aangeschaft. De externe muziekpartners hebben hierin geadviseerd. Soms is een externe muziekdocent
ingezet om leerkrachten te coachen in het geven van muzieklessen of is specifiek een muziekcoördinator op
school aangesteld. De ondersteuning van deze externe docent begon meestal intensief en bouwde dan
tijdens de duur van de subsidie af. Deskundigheidsbevordering was voor veel scholen een belangrijk
onderwerp in het plan. Naast muzieklessen werden ook andere activiteiten georganiseerd zoals een
schoolkoor of het bezoeken van optredens. Er werd echter maar weinig aandacht geschonken aan het
leggen van verbindingen tussen binnen- en buitenschools muziekonderwijs.19
18 De Graauw & Beemster. (2018). Impact van Méér Muziek in de Klas. Onderzoeksrapport
19 Beekhoven, S., Hoogenboom, A., Hoogeveen, K., Kruiter, K., & Heyden, K. Vander. (2018). Onderzoek Impuls
Muziekonderwijs. Utrecht: Sardes

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 17

Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s
Om de muzikale vaardigheden te bereiken zijn verschillende middelen ingezet. De meeste vestigingen
hebben in ieder geval het reguliere (en dus voor alle studenten verplichte) aanbod aan muziekonderwijs
uitgebreid. Daarbij zijn verschillende vormen gekozen, bijvoorbeeld het oprichten van een pabokoor,
instrumentlessen of het vormen van bandjes waarbij coaching werd gegeven. Vrijwel alle pabo’s hebben
daarnaast ingezet op ontwikkeling, uitbreiding of verbetering van een specialisatieaanbod. Ook is op vrijwel
alle pabo’s geld gereserveerd voor materiaal (instrumenten) en studieruimtes. Ook inhoudelijk is het
muziekonderwijs onder de loep genomen, door bijvoorbeeld samen te werken met conservatoriumstudenten en meer moderne (digitale) technieken te gebruiken.20
Publiek/private samenwerking: Méér Muziek in de Klas
Voor de bewustwordingscampagne worden de Lang Leve de Muziek Show en het Kerst Muziek Gala
georganiseerd. Schoolklassen kunnen deelnemen aan de Lang Leve de Muziek Show. Dit is een wedstrijd
tussen klassen waarbij de winnaars uiteindelijk mogen optreden op het Kerst Muziek Gala in aanwezigheid
van onder andere koningin Máxima. Uit verschillende rondes waarbij de deelnemende klassen een aantal
uur professionele begeleiding krijgen en op echte podia optreden, wordt uit elke provincie één klas gekozen
die samen de Grootste Schoolband van Nederland zullen vormen om op het Kerst Muziek Gala op te treden.
De stichting organiseert daarnaast veel laagdrempelige activiteiten die bijdragen aan deskundigheidsbevordering, zoals een jaarlijks symposium voor verschillende bij muziekonderwijs betrokken partijen en de
Music University Days voor groepsleerkrachten in het hele land. Hiermee wordt geprobeerd de eerste
stappen in het aan de slag gaan met muziekonderwijs makkelijker te maken. Ook zet de stichting Vliegende
Brigadiers in voor professionele begeleiding van muziekonderwijs op basisscholen. In samenwerking met
Schooltv ontwikkelt stichting Méér Muziek in de Klas toegankelijk (digitaal) lesmateriaal, dat in de klas kan
worden gebruikt ter ondersteuning van de leerkracht. Tenslotte wordt er aan duurzaamheid en
infrastructuur gewerkt door Méér Muziek in de Klas Lokaal; zo veel mogelijk partijen worden betrokken bij
de verankering van muziekonderwijs op basisscholen in hun regio, op initiatief van bijvoorbeeld een
decentrale overheid, pabo of schoolbestuur.21
2.2.5

Bedoelde en onbedoelde effecten
Over het algemeen wordt het stimuleringsprogramma erg positief ontvangen. Er worden veel (verwachte)
positieve effecten ervaren door scholen, pabo’s en culturele (muziek)instellingen. Naast de beoogde
effecten kan het programma ook onbedoelde effecten hebben. Een onbedoeld effect van het
stimuleringsprogramma dat door sommige partijen wordt benoemd, is dat het grote aantal regelingen voor
cultuuronderwijs en specifiek muziekonderwijs verwarrend kunnen zijn voor scholen. Door de vele
organisaties en regelingen die betrokken zijn bij cultuuronderwijs is het soms moeilijk in te schatten bij wie
men waarvoor moet aankloppen en hoe de verschillende regelingen met elkaar samenhangen.
Hoewel er zeker signalen zijn dat het stimuleringsprogramma een basis legt voor breder cultuuronderwijs,
wordt ook gemeld dat de extra aandacht voor muziekonderwijs soms als negatief ervaren wordt. De nadruk
op muziek kan de vraag oproepen waarom muziek belangrijker is dan andere kunstdisciplines of waarom
een school niet zelf een discipline kan kiezen om extra op in te zetten met behulp van subsidies. Het is
lastig om met subsidieregelingen alle partijen evenveel te helpen. Een school heeft doorgaans beperkte tijd
om te besteden aan alle vakken waarmee er een risico is dat andere kunstdisciplines dan muziek soms
minder aandacht krijgen onder het huidige stimuleringsprogramma. Men hoopt dat stappen die gezet
worden in het muziekonderwijs als katalysator fungeren voor andere kunstdisciplines en op deze manier
voor cultuuronderwijs in het algemeen.
20 Fonds voor Cultuurparticipatie. (2018). Muziek op pabo’s. Planalyse
21 Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019a). Over Méér Muziek in de Klas Lokaal.

18 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Het lijkt erop dat het makkelijker is een tweede discipline op te nemen in het onderwijsprogramma als
muziek eenmaal een vaste plek heeft gekregen. Ook kunnen de ontstane netwerken breder ingezet worden.
Het tijdelijk stimuleren van muziekonderwijs dient dus ook als eerste concrete stap richting meer en beter
cultuuronderwijs.
Er is intussen een aantal verschillende regelingen met betrekking tot cultuur- en muziekonderwijs. Deze
regelingen kunnen elkaar versterken maar er kan onduidelijkheid of concurrentie ontstaan. In de
gesprekken werd opgemerkt dat in bepaalde gevallen zeker te zien is dat de verhoogde aandacht voor
muziekonderwijs ook enthousiasme opwekt voor cultuuronderwijs in brede zin, maar in andere gevallen
andere cultuurdisciplines achtergesteld worden door de vergrote aandacht voor muziek.
Overzicht 1: Beleidstheorie stimuleringsprogramma muziekonderwijs in vogelvlucht
Programma

Doel

Hele stimulerings- ▪ Goed muziekonderwijs (als
programma
onderdeel van
cultuuronderwijs)
toegankelijk voor alle
Nederlandse kinderen
▪ Gehele systeem
beïnvloeden (scholen,
culturele instellingen en
andere stakeholders)
Impuls
Muziekonderwijs

Instrument

Indicatoren

▪ Impuls Muziekonderwijs;
▪ Professionalisering
muziekonderwijs op
pabo’s;
▪ Samenwerking Méér
Muziek in de Klas;
▪ Hybride financiering
(matching)

▪ Aantal basisschoolkinderen
dat structureel en
kwalitatief goed
muziekonderwijs krijgt op
school

▪ Meer en beter
▪ Driejarige subsidie voor
muziekonderwijs op
plan op maat, i.s.m.
basisscholen door
culturele omgeving
deskundigheidsbevordering,
(muziekexpertise),
het structureel aanbieden
verplichte aandacht voor
van muziekonderwijs en
visievorming, borging en
het verbinden van binnenkennisdeling,
en buitenschools
eigenaarschap bij school
muziekonderwijs
en financiering vanuit
matchingsprincipe

Professionalisering ▪ (In 2020) alle
muziekonderwijs
afgestudeerde
pabo’s
pabostudenten
handelingsbekwaam in het
geven van
muziekonderwijs, door
duurzame verankering van
structureel
muziekonderwijs op pabo’s

▪ Aantal gehonoreerde
aanvragen;
▪ Aantal deelnemende
scholen;
▪ Aantal basisscholen waar
structureel muziekonderwijs
wordt gegeven;
▪ Aantal (op het gebied van
muziekonderwijs) bekwame
groepsleerkrachten

▪ Driejarige subsidie voor
plan op maat, i.s.m.
conservatoria en po,
verplichte aandacht voor
borging, kennisdeling en
evaluatie, eigenaarschap
bij pabo en financiering
vanuit matchingsprincipe

▪ Aantal gehonoreerde
aanvragen;
▪ Aantal deelnemende pabo’s;
▪ Aantal handelingsbekwame
afgestudeerden

Méér Muziek in de ▪ Bewustwording Nederland
▪ Bewustwordingscampagne
Klas
van belang
(tv-wedstrijden);
muziekonderwijs;
▪ Symposia en workshops;
▪ Deskundigheidsbevordering; ▪ Ontwikkelen lesmateriaal
▪ Duurzaamheid en
met Schooltv;
infrastructuur
▪ Opzetten lokale
samenwerkingsverbanden

▪ Kijkcijfers TV-shows;
▪ Aanmeldingen en evaluaties
activiteiten;
▪ Attitude in maatschappij
t.o.v. muziekonderwijs;
▪ Gebruik (downloads)
lesmateriaal;
▪ Aantal afgesloten
convenanten

Duurzame effecten van onderwijsvernieuwing: indicatoren en determinanten
In deze paragraaf besteden we aandacht aan innovatie theorieën. Deze worden gebruikt voor de ordening
en duiding van de gevonden resultaten. De innovatietheorie heeft als doel om de bestaande
wetenschappelijke theorieën over succes- en faalfactoren in (onderwijs)innovatie in kaart te brengen. Het
biedt mogelijkheid om vanuit een wetenschappelijk perspectief bestaande praktijken te analyseren.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 19

De besproken beleidstheorie van het stimuleringsprogramma muziekonderwijs zal worden vergeleken met
dit innovatiekader zodat inzichtelijk wordt of alle belangrijke innovatiefactoren genoeg belicht worden in
de geïmplementeerde regelingen. Onderstaand innovatiekader is gebaseerd op een schematisch overzicht
van Miles en Seashore Louis22, dat gericht is op determinanten voor duurzame innovatie. Hoewel deze
theorie al lang bestaat (hij vindt zijn oorsprong in de jaren 50), blijft het een hanteerbaar kader dat,
hoewel in de loop der jaren in aangepaste vorm, nog steeds zeer bruikbaar is om onderwijsinnovaties in het
onderwijs te duiden. In dit overzicht onderscheiden we vier hoofdcategorieën: kenmerken van de
vernieuwing, interne context, externe context en het innovatieproces. Deze categorieën zijn aangevuld
met andere theorieën over onderwijsinnovatie (onderzoeken van Ploegman 23, Coppoolse24 en het
eindrapport van InnovatieImpuls Onderwijs (IIO)25).
2.3.1

Kenmerken van de innovatie
Het doel van een innovatie is dat deze een vast en blijvend onderdeel wordt van de bestaande organisatie.
Dit wordt ook wel duurzame verankering of institutionalisering genoemd. Als een verandering duurzaam is
verankerd heeft de nieuwe manier van werken een vaste plaats in de organisatie gekregen en wordt de
nieuwe routine volledig geaccepteerd door haar gebruikers. Miles en Seashore Louis benoemen een aantal
aspecten van de vernieuwing die een positieve relatie lijken te hebben met deze verduurzaming.
De kwaliteit van de beoogde innovatie kan op een objectieve en op een subjectieve manier bekeken
worden. Objectief is het belangrijk dat de vorm van de innovatie gebaseerd is op beproefde successen en
wetenschappelijk onderzoek, en dat deze planmatig wordt benaderd en duidelijk is uitgewerkt. Subjectief
is het van belang dat de beoogde verandering door de betrokkenen als een verbetering wordt gezien ten
opzichte van de huidige situatie en dat men er een goed gevoel bij heeft.
De innovatie heeft een grotere kans van slagen als deze nauw is verbonden met de kernbezigheden van de
organisatie, zoals het curriculum en de schoolklasactiviteiten of de organisatie van de leeromgeving van de
school. In een ideaal geval is er sprake van overeenstemming tussen de beoogde innovatie en de doelen,
structuur, procedures, waarden, cultuur, managementfilosofie en sociaaleconomische condities van de
school.
Een andere succesfactor voor een innovatie is de belangrijkheid. Deze heeft onder andere betrekking op
het bereik ervan; het is een complexe en niet alledaagse verandering in de school en er is dan ook een
relatief groot deel van de staf bij betrokken. De innovatie heeft zo invloed op het hele (sub)systeem en
vraagt significante veranderingen van de gebruikers.
Een aanvulling op het belang van bovenstaande kenmerken kan worden geven vanuit de bevindingen van
Ploegman, waarin wordt gesteld dat een belangrijke voorwaarde voor duurzame innovatie is dat het
probleem en de mogelijke oplossing van tevoren goed worden geanalyseerd. Bovenstaande kenmerken van
de innovatie moeten dus goed in kaart worden gebracht alvorens de vernieuwing in gang wordt gezet.
Naarmate de analyse grondiger is en het op te lossen vraagstuk een duidelijke relatie heeft met het
einddoel, neemt de kans op een blijvende en gewaardeerde innovatie toe.

22 Miles, M. B., & Seashore Louis, K. (1987). Research on institutionalisation: a reflective review. In Miles, M. B.,
Ekholm, M., & Vandenberghe, R. (eds.). Lasting school improvement: exploring the process of institutionalization.
Leuven/Amersfoort: Acco
23 Ploegman, M. (2018). Belemmeringen voor innovatie in het basisonderwijs − Welke belemmeringen zijn er? Kan het
ministerie van OCW belemmeringen verminderen? Zandvoort, september 2018
24 Coppoolse, R. (2018). Werkregels voor innovatiemanagers. Proefschrift, Utrecht, maart 2018
25 Snoek, M., Sligte, H., Eck, E. van, Schriemer, M., & Emmelot, Y. (2014). Eindrapport kwalitatief onderzoek:
InnovatieImpuls Onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut

20 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

2.3.2

Interne context: situatie binnen de school
Voor het doorvoeren en in stand houden van een onderwijsinnovatie is het belangrijk dat de
omstandigheden binnen de school optimaal zijn. Miles en Seashore Louis noemen een aantal belangrijke
factoren in deze interne context die van invloed zijn op het succes van de vernieuwing.
Een vernieuwing komt vaak tot stand door een bepaalde organisatorische druk. Een innovatie heeft ten
eerste een grotere kans op succes als er een gedeelde behoefte bestaat om een bepaald probleem op te
lossen. Bijvoorbeeld: het bestaande curriculum behaalt niet alle beoogde doelen, waardoor het door zowel
bestuur als docenten nodig wordt geacht hier aanpassingen in te doen zodat het onderwijsprogramma beter
bij de doelen aansluit. Het is daarbij bevorderlijk als er één of meerdere invloedrijke personen zijn die zich
actief in willen zetten om hieraan te werken. Deze personen kunnen een rol vervullen in het opzetten en
begeleiden van de innovatie en anderen hierin meenemen.
Ook de cultuur binnen organisaties heeft invloed op de vernieuwing. Het is belangrijk dat men ontvankelijk
is voor de verandering, open staat voor de verandering en bereid is er tijd en energie in te steken. Deze
ontvankelijkheid zal meer aanwezig zijn als er in de school eerder innovaties met succes zijn doorgevoerd.
Ook is het belangrijk dat professionaliteit en samenwerking centraal staan binnen de organisatie. De nadruk
ligt dan op de inhoud en kwaliteit van het onderwijs en niet op formaliteiten, micropolitiek en
bureaucratie. Het is daarnaast belangrijk voor een succesvolle vernieuwing als er een goede werkrelatie
bestaat tussen docenten onderling en tussen docenten en bestuurders, en dat zij in het opzetten van een
innovatie wederzijds afhankelijk zijn.
Ploegman geeft hierover aan dat er in het beste geval sprake is van een circulaire communicatiestroom;
niet alleen van bestuur naar directie naar leerkrachten maar ook andersom. Verandering komt het beste tot
stand als het niet puur van bovenaf wordt opgelegd, maar als alle actoren in de organisatie samenwerken
aan en inspraak hebben in de besluitvorming en inrichting van de innovatie. Zo wordt ook meer kennis
benut vanuit verschillende invalshoeken, waardoor de innovatie beter zal aansluiten bij de praktijk.
Ook Coppoolse bespreekt het belang van een zogenoemd ‘dynamisch multi-actor perspectief’; dit houdt in
dat de regie over de onderwijsinnovatie niet bij één persoon moet liggen, maar dat het beter werkt als
meerdere actoren in verschillende lagen van de organisatie samen de innovatie vormgeven. Dit perspectief
gaat uit van pluriformiteit (verschillende betrokkenen met verschillende belangen), wederzijdse
afhankelijkheid, geslotenheid voor hiërarchische signalen (geen invloed op basis van een bepaalde
machtspositie) en dynamiek (de regie ligt bij meerdere actoren en kan ook verschuiven in verschillende
fases van de innovatie). Op deze manier zal in elke laag van de organisatie een gevoel van inzicht,
eigenaarschap en verantwoordelijkheid heersen en is er een breed draagvlak voor de vernieuwing.
Niet alleen de cultuur van de organisatie, maar ook de structuur ervan heeft invloed op hoe goed een
vernieuwing doorgevoerd kan worden volgens Miles en Seashore Louis. Het is van belang dat er binnen de
schoolorganisatie sprake is van voldoende stabiliteit en capaciteit. Een innovatie komt het beste tot stand
als deze vanuit een stabiele situatie wordt geïmplementeerd. Er is liefst zo min mogelijk verloop in
personeel en bestuur en de beschikbaarheid van middelen is constant. Er is geen sprake van onrust of chaos
in de organisatie. Voor een succesvolle innovatie moet daarnaast voldoende capaciteit zijn om deze van de
grond te laten komen. Dit gaat om personeel, tijd en geld. Naast dat er voldoende draagvlak moet zijn
onder het personeel is het belangrijk dat er ook kan worden voorzien in training of bijscholing als de
innovatie hier om vraagt. Dit kost tijd en geld. Ook kan het nodig zijn om bepaalde materialen of
apparatuur aan te schaffen. In een optimale organisatiestructuur zijn de middelen hiervoor lokaal en voor
de lange termijn beschikbaar en zijn de medewerkers en hun vaardigheden geschikt om de verandering
door te voeren.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 21

Voor het realiseren en uiteindelijk in stand houden van innovaties, stelt ook Ploegman, zijn zowel mensen
als middelen nodig. Door een innovatiebegroting te maken wordt inzichtelijk welke mensen en middelen er
precies nodig zijn voor de gehele looptijd van het innovatieproces. Als er geen begroting wordt gemaakt is
dit een risicofactor voor het verduurzamen van de verandering, omdat de kans bestaat dat men dan
onverwacht toch te weinig middelen beschikbaar heeft en de verandering niet goed kan worden voortgezet.
Dit sluit aan bij het belang van het vooraf grondig analyseren van de beoogde innovatie.
2.3.3

Externe context: relatie tussen school en omgeving
Niet alleen binnen de school maar ook in de omgeving van de school zijn bepaalde factoren bepalend voor
het slagen van vernieuwingen. De omgeving omvat de wijk waarin de school gelegen is, (culturele)
instellingen waarmee wordt samengewerkt (muziekscholen of pabo’s) maar bijvoorbeeld ook het kader van
regels en voorzieningen vanuit de overheid. Het goed functioneren van een school is niet alleen afhankelijk
van de school zelf maar is altijd ingebed in de culturele en maatschappelijke omgeving. Daarom is het in
stand houden van een goede verhouding tussen school en omgeving belangrijk; beide beïnvloeden elkaar.
Wanneer er sprake is van overeenstemming tussen de innovatie en de belangen, doelen en ideologieën van
de omgeving, is dit een goede basis voor de beoogde verandering volgens Miles en Seashore Louis. Dit wordt
onderschreven door Ploegman, die stelt dat bij een goed functionerende school sprake is van een balans
met de omgeving. School en omgeving streven dan gemeenschappelijke doelen na en zijn in hun opzet op
elkaar afgestemd. De school levert wat de omgeving wenst en de omgeving voorziet de school in haar
behoeften hiervoor. Als de vernieuwing en daarbij horende behoefte vanuit de school goed aansluit bij de
belangen en doelen van de omgeving zal deze hier een ondersteunende rol in kunnen spelen.
De omgeving kan ook een bepaalde druk op de school uitoefent om te vernieuwen. Hierbij kan worden
gedacht aan wettelijke of andere externe vereisten of opdrachten, waarbij het effect van de externe druk
op de vernieuwing groter is als de vereisten als schappelijk worden gezien door de school en gepaard gaan
met ondersteuning en faciliteiten vanuit de omgeving22. De school levert bijvoorbeeld een
onderwijsprogramma dat leerlingen met bepaald kennis uitrust waarvan de criteria door de overheid zijn
opgesteld23.
De omgeving kan ook bijdragen aan de verandering door een ondersteunende infrastructuur 22. De omgeving
kan voorzien in bepaalde middelen, bijvoorbeeld met subsidies vanuit de overheid of materialen die door
instellingen beschikbaar worden gesteld waardoor de school beter kan functioneren en een innovatie
makkelijker wordt gemaakt23.
De balans tussen school en omgeving kan door een vernieuwing tijdelijk verstoord raken. De school vraagt
bijvoorbeeld andere vaardigheden van haar docenten om het onderwijsprogramma te kunnen innoveren,
waardoor het lesprogramma van de pabo minder goed aansluit op de behoeftes van de school en de pabo
ook aanpassingen zal moeten doen om de innovatie succesvol te maken. Een dergelijke verschuiving in de
balans kan negatief uitpakken voor de vernieuwing, als de omgeving bijvoorbeeld niet op hetzelfde tempo
kan meebewegen. Daarom is het belangrijk dat hierop wordt voorbereid bij het plannen van de vernieuwing
(ook dit is onderdeel van de aangeraden grondige analyse van de innovatie vooraf). Om hier mee om te
gaan is het nodig dat de innoverende school zich flexibel opstelt, en eventueel tijdelijk in haar eigen
ondersteuning kan voorzien. Hiermee kan de school zichzelf tijdens het innovatieproces beschermen tegen
belemmerende factoren als gevolg van tijdelijke disbalans met de omgeving. Dit wordt ook wel het
hitteschild van de school genoemd23. Als de omgeving uiteindelijk mee kan bewegen met de innovatie van
de school zal een nieuwe balans ontstaan en wordt de verandering duurzaam verankerd.

22 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

2.3.4

Het innovatieproces
Het innovatieproces omschrijft de transitie van de oude naar de nieuwe situatie. Verandering vraagt daarbij
zoals besproken om actie en samenwerking op alle niveaus van de organisatie. Inhoudelijke begeleiding is
nodig om het innovatieproces tot een succes te brengen, blijkt uit het IIO eindrapport (uitgevoerd door
ResearchNed en SEO). Miles en Seashore Louis noemen weer een aantal belangrijke factoren bij dit proces.
Het is belangrijk dat het innovatieproces door een deskundige projectleider wordt begeleid en dat er vanuit
die begeleiding vanaf het begin nagedacht wordt over het duurzaam verankeren van de vernieuwing. Er
moet ten alle tijden focus zijn op de aanhoudende betrokkenheid bij het proces van alle relevante actoren.
Daarnaast is het goed als er door de projectleiding duidelijke kaders worden aangegeven waarbinnen de
innovatie plaats kan vinden, met terugkerende nadruk op het doel van de verandering en de bijbehorende
verwachtingen 22, 25.
Voor een succesvolle innovatie is het volgens Miles et al niet alleen belangrijk dat alle actoren
geïnformeerd worden gehouden over het proces maar ook zeker dat er steeds sprake is van interactie; de
mogelijkheid om met collega’s en bestuurders te praten over de innovatie. Interactie leidt tot meer
gebondenheid en betere coördinatie omdat iedereen betrokken blijft bij beslissingen over planning,
ontwerp en invoeren van de verandering.
Er moet een continue drijfveer zijn om het proces te evalueren en te verbeteren; vernieuwing vraagt om
een flexibel proces omdat het precieze verloop niet altijd goed te voorspellen is 25. Miles en Seashore Louis
geven ook aan dat het signaleren en corrigeren van eventuele misstappen binnen de innovatie belangrijk
zijn gedurende het hele proces, naast het in het oog houden van gerelateerde activiteiten.
Naar een onderzoekskader
De hiervoor beschreven beleidstheorie waarin doelen, uitvoeren (instrumenten en activiteiten) en beoogde
resultaten geordend zijn en de innovatietheorie, onderscheiden naar kenmerken van de innovatie, interne
context, externe context en het innovatieproces zijn gebruikt om de resultaten uit de onderzoeken die zijn
bestudeerd te ordenen en te duiden. Hiervoor zijn allereerst alle bronnen kritisch bekeken aan de hand van
een checklist en is nagegaan wat de betrouwbaarheid, validiteit en representativiteit van de gebruikte
bronnen is. Hierna zijn alle tekstelementen die resultaten bevatten geïsoleerd en in een onderzoekskader
geplaatst. Onderstaand geven we een schematisch overzicht van dit onderzoekskader.

Figuur 1: Onderzoekskader

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 23

Kwaliteit van de bestudeerde bronnen
In deze paragraaf doen we verslag van de gebruikte bronnen. We kijken hierbij naar een aantal criteria:

2.5.1

▪

informatie over validiteit en betrouwbaarheid;

▪

aanwezigheid van een methodologische verantwoording;

▪

mate van robuustheid van de conclusies;

▪

doeltreffendheid van het onderzoek;

▪

doelmatigheid van het onderzoek;

▪

bruikbaarheid van het onderzoek.

Onderzoek Impuls Muziekonderwijs
Het Onderzoek Impuls Muziekonderwijs is in januari 2018 gepubliceerd door Sardes19. Met dit onderzoek
wilde men inzicht krijgen in de feitelijke invulling van de regeling Impuls Muziekonderwijs. Daarnaast wilde
men de kwalitatieve opbrengsten van de regeling voor het werkveld in kaart brengen en, ten derde, de
ervaren succesfactoren en belemmerende factoren in de aanvraag, uitvoering en borging van de regeling
identificeren. De opgestelde onderzoeksvragen zijn duidelijk terug te leiden naar deze doelen.
Er zijn (groeps)interviews gehouden met vijftien scholen (drie vroege starters en twaalf scholen uit de eerst
ronde), waarbij rekening is gehouden met variatie in onderwijsconcept, grootte, regio, stedelijkheid,
impulsregio, denominatie en type samenwerkingspartner. Deze interviews heeft men afgenomen bij
verschillende belanghebbenden (van directie tot muziekdocent). Vervolgens zijn focusbijeenkomsten
georganiseerd; in eerste instantie met scholen en daarna met muziekpartners. De interviews en
bijeenkomsten zijn toegespitst op de regeling, op de activiteiten die men uitgevoerd heeft in kader van de
Impuls. De bevindingen uit de interviews en de eerste focusbijeenkomst werden hierin geduid. In de
eindanalyse zijn de bevindingen uit de interviews en focusgroepen samengevoegd.
De respondenten is gevraagd naar hun feitelijke invulling van de regeling, bijvoorbeeld naar wie de
regionale partners zijn en welke activiteiten men ontplooit en welke methoden er zijn aangeschaft. Tevens
is gevraagd naar de borging van de activiteiten en samenwerkingen. Ook is gevraagd naar beweegredenen
en ervaringen met de regeling. Het betreft dus voornamelijk de opgedane ervaringen van scholen en
muziekpartners rond de invulling en uitvoering van de regeling (zelfevaluatie). Factoren die volgens de
verschillende belanghebbenden bijdragen aan het succes van dan wel belemmerend werken voor de Impuls
Muziekonderwijs zijn geïdentificeerd.
Ondanks de selectie van een gevarieerde groep scholen en muziekpartners met een breed palet aan
achtergrondkenmerken, benadrukken de onderzoekers dat het niet de bedoeling en ook niet mogelijk is om
met deze kleine steekproef een representatief en algemeen geldend beeld van de totale groep van meer
dan vijfhonderd deelnemende scholen te schetsen. De variatie is zichtbaar, maar op basis van de interviews
en de focusbijeenkomsten kunnen geen harde conclusies voor de gehele groep getrokken worden. Wel geeft
het onderzoek een goed beeld van achterliggende motieven, wijze van uitvoering en succes- en
belemmerende factoren die scholen ervaren. In de conclusie vat men samen op welke wijze deze scholen
en muziekpartners invulling geven aan de Impuls Muziekonderwijs en welke opbrengsten van de Impuls
Muziekonderwijs zij ervaren. Deze conclusies worden getrokken op basis van de informatie uit de interviews
en focusbijeenkomsten. Niet alle onderdelen/doelen uit de theorie lijken te worden behaald; het doel om
structureel muziekonderwijs te verzorgen lijkt qua financiering nog vast te lopen en de verbinding
binnenschools-buitenschools blijkt geen prioriteit te zijn. De onderzoekers reflecteren hierop per onderdeel
(aanvraag, uitvoering en borging) en geven succesfactoren weer, samen met tips/aanbevelingen.

24 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

De aanbevelingen van de onderzoekers zijn toegespitst aan en gericht op specifieke actoren; scholen,
muziekpartners en het FCP. Deze aanbevelingen variëren tussen concreet (‘zorg voor een infrastructuur
waarin scholen en muziekpartners producten kunnen uitwisselen’) en meer abstract
(‘deskundigheidsbevordering is een belangrijk onderdeel van de regeling dat behouden moet blijven’).
Daarnaast worden de voorwaarden en succesfactoren van de regeling beschreven op de gestelde doelen
(deskundigheidsbevordering, structureel muziekonderwijs, vormen van verbindingen). De onderzoeksvragen
worden hiermee beantwoord. De doelmatigheid van deze regeling als zodanig wordt in het onderzoek niet
besproken. Het doel van het onderzoek, het inzicht verkrijgen in de invulling en opbrengsten van de
regeling en het identificeren van succesfactoren en belemmerende factoren, wordt behaald.
2.5.2

Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-2018
De Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-201826 werd in juli 2018 gepubliceerd door Researchned
in samenwerking met onderzoeksbureau Claudia de Graauw. De algemene doelstelling is het in kaart
brengen van de ontwikkelingen rondom cultuureducatie op de onderwerpen visie en organisatie, het
onderwijsaanbod, samenhang en verankering van een doorgaande leerlijn, deskundigheid van
groepsleerkrachten en vakleerkrachten, samenwerking met de culturele omgeving, kwaliteitservaring en
waargenomen culturele ontwikkeling van leerlingen. Daarnaast rapporteert de monitor mogelijke
opbrengsten van het programma CmK. Een van de regelingen uit dit programma is de deelregeling impuls
Muziekonderwijs PO 2015-2020. Deze monitor is dus breder dan enkel de Impuls Muziekonderwijs, waar het
huidige onderzoek zich op richt. Een begeleidingscommissie (bestaande uit vertegenwoordigers van het
ministerie van OCW, FCP, LKCA, de po-raad en inspectie van het onderwijs) begeleide het onderzoek.
De monitorvragenlijst is ingevuld door directeuren en interne cultuurcoördinatoren (ICC’ers) van scholen in
het basisonderwijs en het speciaal onderwijs. In deze monitor werd o.a. gevraagd naar ervaringen en
beweegredenen (zelfevaluatie). De resultaten zijn dus ontleend aan een vragenlijstonderzoek onder alle
scholen in het primair onderwijs (6.347 uit het basisonderwijs en 546 uit het speciaal onderwijs, waarvan
279 uit het speciaal basisonderwijs). Voor de monitor was de respons van 678 scholen bruikbaar (10%). Voor
de kenmerken regio, schoolgrootte, denominatie en stedelijkheid is een weegfactor berekend om te
corrigeren voor onder- of oververtegenwoordiging van scholen met deze kenmerken. De verdeling over
schooltype was representatief. In de vragenlijst is daarnaast aan scholen gevraagd aan welke
subsidieregelingen zij in het kader van cultuureducatie deelnamen. Omdat de verdeling van deelname over
de populatie niet bekend is, kon hiervoor geen oordeel worden gegeven over de representativiteit.
De analyse van de monitordata is voornamelijk beschrijvend van aard. Daarnaast bevat deze monitor de
resultaten van een verdiepende enquête onder leerkrachten. Dit verkennend onderzoek onder leerkrachten
is door 113 respondenten van 90 verschillende scholen ingevuld. Dit deel van het onderzoek is exploratief
van aard en er is geen sprake van een representatieve steekproef.
De monitor brengt trends en ontwikkelingen rondom cultuureducatie in kaart. Per thema (visie en
organisatie, onderwijsaanbod, samenhang en verankering doorgaande leerlijn, deskundigheid groepsleerkrachten, vakleerkrachten, samenwerking met de culturele omgeving, kwaliteitservaring, culturele
ontwikkeling van leerlingen en oordeel van leerkrachten over cultuureducatie) zijn conclusies/
samenvattingen/ontwikkelingen geformuleerd. Met de monitor wordt uitdrukkelijk niet gepretendeerd dat
gerapporteerde verschillen verwijzen naar causale relaties. Veranderingen in cultuureducatie hebben niet
alleen te maken met deelname aan of de inhoud van een specifieke regeling, maar zijn vaak ook een gevolg
van keuzes op grond van andere maatschappelijke en economische invloeden en ontwikkelingen.
26 Nooij e.a. (2018). Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-2018. Nijmegen: ResearchNed

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 25

De monitor geeft inzicht in de ontwikkelingen van cultuureducatie en kan beschouwd worden als een
diagnostisch instrument dat ontwikkelingen en verschillen in kaart brengt, maar geeft geen verklaringen. Er
wordt niet ingegaan op doelmatigheid van beleid, enkel op het inzichtelijk maken van de ontwikkelingen
rondom cultuureducatie en rapporteren over de mogelijke opbrengsten van het programma CmK.
2.5.3

Peil. Kunstzinnige oriëntatie 2015-2016
De peiling Kunstzinnige Oriëntatie27 is een peilingsonderzoek van de Inspectie van het Onderwijs en werd in
maart 2017 gepubliceerd. Rondom de jaarlijkse publicatie van de Staat van het Onderwijs verschijnen drie
peilingsonderzoeken waarin de inspectie periodiek voor verschillende leergebieden in kaart brengt wat
leerlingen aan het einde van het basisonderwijs kennen en kunnen. Naast taal en rekenen ging het in 20152016 dus om kunstzinnige oriëntatie (en natuur en techniek). De uitkomsten ondersteunden de acties en
maatregelen die OCW nam rondom cultuuronderwijs voor de periode 2017-2020. Het onderzoek moest
inzichtelijk maken hoe het aanbod van basisscholen op het gebied van kunstzinnige oriëntatie eruitziet en
hoe het onderwijsaanbod georganiseerd wordt en in beeld brengen wat het niveau van de kennis en
vaardigheden van leerlingen in groep 8 op dit gebied is. Zo wilde men stof voor een dialoog rondom
verwachtingen die er zijn van het onderwijs op het gebied van kunstzinnige oriëntatie bieden.
De aanbodvragenlijst voor schoolleiders is ontwikkeld door het Kohnstamm Instituut in samenspraak met
o.a. de inspectie. Het instrumentarium voor de peiling onder leerlingen is ontwikkeld door Cito, de data
voor deze peiling zijn verzameld door het Kohnstamm Instituut. Aan de peiling hebben 152 scholen in
Nederland deelgenomen, waarvan een representatieve steekproef van 132 scholen (3.304 leerlingen) en een
steekproef van 20 voorhoedescholen28 (505 leerlingen). De verdeling naar geslacht en percentage
gewichtenleerlingen van de deelnemende groep 8-leerlingen wijkt niet significant af van de landelijke
populatie van groep 8-leerlingen. De steekproef van representatieve scholen is na toetsing representatief
gebleken naar de schoolkenmerken percentage gewichtenleerlingen, schoolgrootte, stedelijkheid,
denominatie, toezichtarrangement, G4/overige gemeenten en regio. Het instrumentarium van de peiling
dat is afgenomen bij de leerling, bestond uit een schriftelijke toetsing (schriftelijke toets en leerling
vragenlijst) en praktische opdrachten. De resultaten van leerlingen op de voorhoedescholen en het
onderwijsaanbod zijn op dezelfde wijze in kaart gebracht als bij de groep scholen die representatief is voor
alle scholen in Nederland. Het aantal voorhoedescholen dat is opgenomen in het onderzoek is te klein om
harde uitspraken te doen over absolute verschillen tussen voorhoedescholen en representatieve scholen.
Bovendien zijn de onderzochte voorhoedescholen niet per se representatief voor alle voorhoedescholen in
Nederland. Gegeven deze kanttekeningen concludeerde men dat het onderwijsaanbod voor Kunstzinnige
oriëntatie op de onderzochte voorhoedescholen aanzienlijk verschilde van dat op de representatieve
scholen. Een focusgroep van professionals uit onderwijspraktijk, onderwijsbeleid en -onderzoek is gevraagd
de resultaten te duiden. Deze focusgroep werd gevraagd te reflecteren op de resultaten uit het
peilingsonderzoek en op basis hiervan met eerste suggesties te komen voor onderwijs, beleid en
vervolgonderzoek.
Het doel van de peiling was niet zozeer het trekken van conclusies, maar het weergeven van de stand van
zaken rondom het aanbod van basisscholen op het gebied van kunstzinnige oriëntatie en de organisatie van
kunstzinnige oriëntatie. Ook wilde men in beeld brengen wat het niveau van de kennis en vaardigheden van
leerlingen in groep 8 op dit gebied was. Een focusgroep van professionals uit onderwijspraktijk,
onderwijsbeleid en -onderzoek is gevraagd de resultaten te duiden, te reflecteren op deze resultaten en op
basis hiervan met eerste suggesties te komen voor het onderwijsveld, beleid en vervolgonderzoek.

27 Inspectie van het Onderwijs. (2017). Peil.Kunstzinnige oriëntatie 2015-2016.
28 Voorhoedescholen zijn scholen die zich al enkele jaren profileren op het gebied van Kunstzinnige oriëntatie of die
binnen hun curriculum relatief veel tijd inrichten voor kunstzinnige activiteiten.

26 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Hiermee wil men inspiratie geven en een eerste aanzet bieden om breder met elkaar in gesprek te gaan
over de resultaten van de peiling en om samen tot acties te komen voor het bestendigen en verbeteren van
onderwijs op het gebied van Kunstzinnige oriëntatie: voer voor een dialoog rondom de verwachtingen die er
zijn van het onderwijs op het gebied van kunstzinnige oriëntatie.
2.5.4

Muziekles op de basisschool: meer en beter?
Het artikel van Van Schilt-Mol8 verscheen in het Jaarboek Actieve Cultuurparticipatie 2012 van het Fonds
voor Cultuurparticipatie. Het artikel omschrijft de vier onderzoeken die IVA, instituut voor
beleidsonderzoek en advies van de Universiteit Tilburg, in opdracht van het FCP uitvoerde naar het
programma Muziek in ieder kind en de campagne Muziek Telt. Op basis van het artikel zijn de
methodologische verantwoording en elementen voor validiteit en betrouwbaarheid niet uitgebreid te
beoordelen, maar kunnen de algemene conclusies wel ondersteunend zijn aan de vorming van de
beleidstheorie. Voor het eerstgenoemde programma zijn alle zeventien projecten in een onderzoekstraject
(uitgebreide monitoring) gevolgd om te komen tot een overzicht van de belangrijkste kenmerken van de
projecten en de aandachtspunten voor monitoring. Daarnaast is er binnen vijf projecten dieper onderzocht
wat de ervaren opbrengsten van de projecten waren. Per project werden twee à drie scholen bezocht waar
geobserveerd werd en gesprekken met leerkrachten, directeuren en (133) leerlingen gevoerd werden. Voor
het onderzoek naar de campagne werden directeuren van basisscholen gevraagd hoe het stond met
muziekeducatie (wie geeft er les, hoeveel, is er een visie) en werd een verdiepende kwalitatieve analyse
uitgevoerd, waarbij (zestien) muzieklessen werden geobserveerd en er gesproken werd met
(vak)leerkrachten, muziekdocenten en schoolleiders. Uit de vier losse onderzoeken werd een aantal
algemene tendensen gedistilleerd, die weer een voedingsbodem vormen voor verdere beleidsontwikkeling.
De gevolgen van de impuls muziekeducatie (via de genoemde campagne en het programma) worden wel
bemerkt door de scholen. De focus zou moeten liggen op structurele samenwerking tussen basisscholen,
pabo’s en culturele instellingen met muziekexpertise. Dit om professionalisering en verduurzaming te
bereiken. Deze samenwerking moet inhoudelijk, strategisch, financieel en materiaal verankerd worden,
zodat projecten ook na de subsidieperiodes voortgezet kunnen worden. Wanneer de invulling van
muziekeducatie concreter wordt gemaakt, is ook duidelijker wat nodig is om dit te bereiken.

2.5.5

Onderzoek Impact van Méér Muziek in de Klas
Het Onderzoek Impact van Méér Muziek in de Klas is uitgevoerd door Claudia de Graauw en Cécile Beemster
in 201818. Met dit onderzoek wilde men de impact van de activiteiten van de stichting Méér Muziek in de
Klas beoordelen en bezien hoe de stichting de impact kan vergroten. De activiteiten van de stichting zijn
opgedeeld in vier groepen: bewustwordingscampagne, deskundigheidsbevordering, lesmateriaal via Schooltv
en duurzaamheid en infrastructuur door samenwerking met andere partijen. Er zijn veertien
onderzoeksvragen gesteld op het gebied van impact en beleidsverbetering, verdeeld over de verschillende
programma’s en activiteiten van de stichting. Deze vragen geven een praktische uitwerking aan de wijze
waarop de impact van de stichting Méér Muziek in de Klas is geoperationaliseerd. Daarnaast zijn de
opgestelde onderzoeksvragen duidelijk terug te leiden naar de doelstellingen van het onderzoek.
Ter beantwoording van de onderzoeksvragen zijn er op verschillende manieren data verzameld. De
bewustwordingscampagne is bestudeerd door middel van een poll waarmee de attitude ten opzichte van
muziek en muziekonderwijs is gemeten bij ouders van basisschoolleerlingen, basisschoolleerkrachten en
pabo-studenten. Om onder een representatieve vertegenwoordiging van deze doelgroepen te meten zijn
landelijke panels benaderd. Binnen deze panels waren achtergrondvariabelen bekend waardoor het
mogelijk was om aan de hand van een weegfactor de resultaten representatief te maken. Bovendien waren
de panels van grote omvang, wat volgens de onderzoekers doorgaans garant staat voor een representatieve
respons. Alleen bij pabo-studenten is de gevraagde respons niet gehaald, wellicht omdat dit onderwerp
minder speelt onder de doelgroep. Deskundigheidsbevordering is onderzocht met een digitale vragenlijst.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 27

De deelnemers aan de scholingsactiviteiten zijn rechtstreeks via de mail benaderd en hebben in totaal drie
reminders gekregen. De respons is laag en niet representatief voor het aantal deelnemers. Echter geeft het
wel een duidelijk beeld. De impact van het lesmateriaal via Schooltv werd bestudeerd aan de hand van een
korte vragenlijst, (groeps)interviews of eventueel telefonische interviews. Zowel de groepsgesprekken als
de telefonische interviews verliepen volgens een gespreksprotocol. De respons viel tegen.
In een groepsgesprek met experts uit het onderwijs- en culturele veld is de rol van de stichting bij
duurzaamheid en infrastructuur besproken. Er is gebruikgemaakt van een significantietoets om de
onderzoeksvragen te beantwoorden.
In de conclusie worden alle veertien onderzoeksvragen op een samenvattende wijze beantwoord. Hierbij
wordt per programma en activiteit van de stichting naar de impact ervan. De conclusies worden getrokken
op basis van de bevindingen van de poll, de vragenlijsten, de groeps- en telefonische interviews en de
expertmeetings. De waargenomen impact van de verschillende activiteiten van de stichting zijn terug te
leiden als gevolg van de activiteiten van de stichting. Zo heeft de bewustwordingscampagne bijvoorbeeld
positieve invloeden gehad op de kennis bij ouders van het effect van muziekonderwijs en op het belang dat
groepsleerkrachten hechten aan goed muziekonderwijs. De waargenomen impact in het onderzoek is dan
ook conform de doelstellingen van de programma’s. In het rapport is steeds per programma een doelstelling
omschreven en vervolgens is er aangegeven in hoeverre dit doel is bereikt. Zo wilde de stichting met de
deskundigheidbevordering leerkrachten die weinig vaardigheden hebben of handelingsverlegen zijn het
gemakkelijker maken om muziekles te geven. Vervolgens wordt geconcludeerd dat de activiteiten gericht
op de deskundigheidsbevordering hebben bijgedragen aan het vergroten van vaardigheden in de klas. Het
onderzoek geeft hiermee inzicht in de impact van de stichting Méér Muziek in de Klas. Daarnaast worden er
suggesties gedaan voor verbeterpunten op het gebied van het vergroten van de impact.
2.5.6

Plananalyse Muziek op pabo’s
De plananalyse van de subsidieregeling Professionalisering muziekonderwijs op pabo’s 20 is uitgevoerd door
het Fonds voor Cultuurparticipatie in 2018. Doel van de analyse was inzicht geven in de rode draad uit de
aanvragen en daarmee een bijdrage leveren aan kennisdeling tussen pabo’s en andere betrokken partijen.
Hiervoor is een inventarisatie gemaakt van de in de gehonoreerde plannen benoemde aandachtspunten en
de verschillende aanpakken die daarvoor zijn bedacht. Het ging hierbij om alle gehonoreerde aanvragen (27
aanvragen op in totaal 36 pabovestigingen): de gehele onderzoekspopulatie. De gegevens zijn geclusterd,
gestructureerd en geïnterpreteerd. Hierbij wordt vermeld dat het mogelijk is dat aspecten anders zijn
geïnterpreteerd dan door de aanvrager bedoeld, en dat er altijd verschillen kunnen bestaan tussen plan en
uitvoering. De uitvoering en eventuele effecten van de subsidieregeling zijn in dit rapport dan ook niet aan
de orde.
De in de aanvragen beschreven aandachtspunten en aanpakken zijn verdeeld in twee categorieën. Deze
categorieën zijn opgedeeld in verschillende onderdelen op basis van aangegeven aandachtspunten. Voor elk
onderdeel wordt besproken welke aandachtspunten er waren, en welke aanpakken de pabovestigingen
aangaven te willen hanteren. Er wordt in de conclusie een overzicht gegeven van welke pabovestigingen
welke aanpakken in hun plan hadden opgenomen, waar de verschillende pabo’s overlapten en waar zij
verschilden. Er is bijvoorbeeld een duidelijke overlap in de gesignaleerde aandachtspunten. Daarnaast
worden ook aandachtspunten besproken die betrekking hebben op projectorganisatie en wordt er een
overzicht gegeven van de rol van bepaalde lectoraten in sommige paboplannen. Hiermee wordt de inhoud
van de aanvragen duidelijk uiteengezet en samengevat, conform de beschreven doelstelling van de analyse.

28 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

3

Muziekonderwijs: stand van zaken
Inleiding en methode
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de gestructureerde analyse van de verschillende maatregelen
binnen het stimuleringsprogramma muziekonderwijs besproken, die vanuit de innovatietheorie uit
hoofdstuk 2 is uitgevoerd. Het stimuleringsprogramma heeft als doel om het primair onderwijssysteem te
vernieuwen door muziek hierin een vaste plek te geven. De verschillende instrumenten binnen dit
programma vervullen elk een eigen rol in het bereiken van dit doel. De beleidsdoelen en resultaten van elke
deelregeling worden besproken aan de hand van de determinanten uit de innovatietheorie. Per deelregeling
is de gebruikte informatie ingelezen en geordend in Kwalitan. Vervolgens is beoordeeld hoe in elke regeling
aan de in de innovatietheorie genoemde succesfactoren aandacht is besteed, welke factoren er eventueel
nog onderbelicht zijn gebleven en hoe dit samenhangt met de geformuleerde doelen en de gevonden
resultaten. Na het bespreken van de losse instrumenten is gekeken naar de volledigheid van het
stimuleringsprogramma als geheel. Voor de analyse in dit hoofdstuk zijn de volgende bronnen gebruikt:
▪

Onderzoek Impuls Muziekonderwijs (Sardes, 2018);

▪

Monitor Cultuureducatie po 2017-2018 (ResearchNed, 2018);

▪

Plananalyse pabo’s (FCP, 2018);

▪

Aanvullende analyses Monitor Cultuureducatie po 2017-2018 (ResearchNed, 2019);

▪

Impact van Méér Muziek in de Klas (Graauw, C. de, & Beemster, C., 2018).

De diverse andere (algemenere) rapporten die in de offerte zijn genoemd, zijn gebruikt bij de reconstructie
van de beleidstheorie.
Deelname in cijfers
De resultaten van de deelregelingen zijn moeilijk te meten in harde cijfers. Uiteraard zijn er wel cijfers te
geven over onder andere de deelname in bepaalde regelingen. Onderstaand presenteren we een aantal
deelnamecijfers aan de Impuls Muziekonderwijs en CMK. De gegevens zijn aangeleverd door Méér Muziek in
de Klas en het FCP en gekoppeld aan de scholenbestanden van DUO. Deze zijn verder verrijkt met de
laatste achterstandsscores van het CBS (die zijn omgezet in kwintielen). Hierbij staat een score van ‘5’ voor
de scholen met de 20% meeste achterstandsleerlingen en een score van ‘1’ met de 20% minste
achterstandsleerlingen29. Tabel 1 toont de deelname aan CMK en Impuls Muziekonderwijs. Hieruit kunnen
we concluderen dat 54 procent van scholen voor basisonderwijs en speciaal onderwijs aan beide of één van
beide programma’s deelneemt. Het aandeel niet-deelnemers is bij de scholen met de meeste
achterstandsleerlingen iets lager. Uit de tabel kunnen we concluderen dat er geen grote verschillen zijn in
deelnamecijfers tussen de scholen uit de verschillende achterstandscategorieën, buiten dat de zwaarste
achterstandsscholen zich iets minder lijken te richten op muziek en iets meer op cultuur in het algemeen.
Tabel 1: Deelname aan CMK en Impuls Muziekonderwijs naar CBS achterstandsscore (landelijk)
CBS achterstandsscore (kwintielen)

1

2

3

4

5

Totaal

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

47%
30%
15%
9%

47%
28%
14%
10%

45%
31%
13%
11%

45%
32%
12%
11%

44%
36%
10%
9%

46%
32%
13%
10%

29 Centraal Bureau voor de Statistiek, (2019, 11 februari). Achterstandsscores per school, 2018. Geraadpleegd van:
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/07/achterstandsscores-per-school-2018

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 29

In het kader van de Regeling professionalisering muziekonderwijs op de pabo’s is in 2017-2018 subsidie
verstrekt aan 26 projecten, waarmee 36 van de 41 pabo-vestigingen bereikt werden. Alle pabobesturen op
vier na (met vijf vestigingen) hebben daarmee tot nu toe een aanvraag ingediend.
De activiteiten van Méér Muziek in de Klas zijn divers: zo kan er voor het bereik gekeken worden naar
kijkcijfers, maar ook naar gebruik van aanbod door leerkrachten. In Tabel 2 is met indexcijfers aangegeven
welke categorieën het meest vertegenwoordigd waren in de kijkersgroep: hoe donkerder blauw, des te
meer vertegenwoordig is de groep in de kijkersgroep. Uit de kijkcijfers bleek dat met de BZT Show en de
Lang Leve de Muziek Show voornamelijk jongeren in de basisschoolleeftijd bereikt werden, terwijl het Kerst
Muziekgala voornamelijk door 50-plussers goed bekeken werd.
Tabel 2: Kijkcijfers tv-programma’s Méér Muziek in de Klas
Doelgroep

BZT Show (2016)

Lang Leve de Muziek
Show (2017

3-5 jaar
6-8 jaar
9-12 jaar
13-19 jaar
20-34 jaar
35-49 jaar
50+ jaar

203
457
389
73
28
133
55

138
441
299
54
44
122
72

Het Kerst Muziekgala Het Kerst Muziekgala
(2016)
(2017)
38
12
33
20
27
75
185

8
47
30
5
17
44
206

Bron: De Graauw & Beemster

Voor de Lang Leve de Muziek Show hebben zicht de afgelopen jaren ongeveer tweehonderd klassen
ingeschreven. In totaal 130 van deze klassen gingen door naar de auditiedagen. Daarnaast zijn leerkrachten
van scholen bereikt die ondersteuning kregen van een ‘Vliegende Brigadier’ die een bijdrage kon leveren
aan hun professionalisering: honderd klassen kregen voor tien uur ondersteuning, 36 klassen kregen extra
ondersteuning ter voorbereiding op de tv-shows en twaalf klassen kregen begeleiding voor hun optreden
tijdens Het Kerst Muziekgala. De klassen die afvielen voor de auditiedagen kregen een cadeauworkshop voor
het leerkrachtenteam van een vakleerkracht. Dit zijn ongeveer zeventig tot honderd klassen. De
leerkrachten werden verder bereikt via de Music University Days, waaraan de laatste keer in totaal
vijfhonderd deelnemers waren.
Naast deze ondersteuning kan voor het bereik van aantallen leerkrachten in cijfers gekeken worden naar
het aantal downloads van lesbrieven. Hier dient echter een kanttekening bij te worden geplaatst; er is
immers niet getraceerd door wie deze downloads gedaan zijn en of zo ja, hoe de lesbrieven gebruikt zijn.
Het aantal downloads van de lesbrieven die op de programmapagina van Méér Muziek in de Klas op
schooltv.nl beschikbaar worden gesteld verschilt per seizoen: van het eerste seizoen zijn de lesbrieven
tussen de 200 en 700 keer gedownload, van het tweede seizoen tussen de 70 en 300 keer.
Ook voor het onderdeel samenwerking zijn vanuit Méér Muziek in de Klas cijfers te geven: inmiddels zijn er
zes convenanten afgesloten in het kader van Méér Muziek in de Klas Lokaal, naar verwachting zijn dit er
eind 2019 al tien. De provincies Zeeland, Limburg, Friesland, de regio De Liemers, stad Groningen en de
regio Zutphen hebben allen een convenant gesloten. Losser, Helmond, Woerden en de Achterhoek zullen
naar verwachting dit jaar nog een convenant ondertekenen. Met deze tien convenanten, waarvan de
invulling voor de nog te tekenen convenanten aan verandering onderhevig is, worden naar verwachting
1.338 scholen bereikt en 223.309 kinderen. De deelnemende partijen in de convenanten zijn divers:
onderwijsinstellingen, culturele instellingen, verenigingen, opleidingen, ondernemers en provincies30.
30 Meer Muziek in de Klas Lokaal. (2019). Persoonlijke communicatie. 2 mei 2019

30 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Figuur 2: Aantal convenanten per provincie

Figuur 3: Bereikte kinderen per provincie

Het LKCA publiceert als kennisinstituut veel informatie over cultuur- en muziekeducatie. Zo hebben zij,
samen met muziekdocenten van pabo’s en conservatoria, een matrix opgesteld met methodes voor
muziekonderwijs die gratis te downloaden is op de website van het LKCA. Er wordt geen oordeel over de
verschillende methodes gegeven, maar wel een inzicht in wat er inhoudelijk aan informatie en lesstof wordt
aangeboden. Vanaf mei 2017 tot april 2019 is deze matrix 4.000 keer gedownload. Daarnaast heeft men
online handleiding ontwikkeld en gratis online beschikbaar gesteld om groepsleerkrachten en pabodocenten
tools aan te reiken en te motiveren om meer te zingen in de klas. Deze tool is 1.600 keer gedownload. Ook
heeft het LKCA informatieve overzichten samengesteld rond muziek, muziekapps en zang; deze lijsten
werden tussen de 300 en 500 keer gedownload.
Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015–2020
De Impulsregeling richt zich op basisscholen en hoe zij muziekonderwijs kunnen borgen. De opzet van deze
regeling wordt langs de vier categorieën uit de innovatietheorie gelegd om te kijken op welke factoren zij
in welke mate belichten.
Kenmerken van de vernieuwing
Binnen de Impulsregeling wordt belang gehecht aan objectieve kwaliteit. Aangestuurd wordt op het
gebruikmaken van beproefde lesmethoden en een doorgaande leerlijn voor muziekonderwijs (SLO) en uit
het onderzoek van Sardes19 blijkt dat de aanvragers dit ook als één van de belangrijkste onderdelen zagen
van het aanpakken van muziekonderwijs op hun scholen. De lesmethode zou een goede manier zijn om te
werken aan een doorgaande leerlijn en wordt door veel scholen gezien als voorwaarde voor het borgen van
goed muziekonderwijs. Uit de Monitor Cultuureducatie po 2017-2018 blijkt dat scholen die deelnemen aan
de Impuls significant vaker een doorgaande leerlijn voor muziekonderwijs gebruiken dan scholen die niet
deelnemen. Of leerlingen de doelen van deze leerlijn daadwerkelijk behalen en vaardiger zijn geworden in
aspecten van muziek kunnen de meeste scholen echter nog niet aangeven, omdat er vaak geen concrete
muziekdoelen geformuleerd zijn.26
In de innovatietheorie wordt ook de subjectieve kwaliteit als belangrijke factor genoemd: de vernieuwing
moet door de betrokkenen en gebruikers als een verbetering worden gezien. In het geval van de
Impulsregeling zou het hiervoor belangrijk zijn te weten wat groepsleerkrachten vinden van de nieuwe
activiteiten in het kader van de subsidieregeling. In de aanvraag wordt een plan op maat opgesteld,
passend bij de kernbezigheden van de school en haar manier van werken. In het algemeen lijkt het gebruik
van de Impuls positief te worden ontvangen, maar hoe de groepsleerkrachten hier daadwerkelijk tegenaan
kijken wordt niet concreet besproken in de beschrijving van de regeling 15 of het onderzoek van Sardes.19 Als
breder naar het onderwijssysteem als geheel wordt gekeken is wel duidelijk dat betrokken partijen de
verbetering van muziekonderwijs in het po breed dragen.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 31

Omdat er een plan op maat moet worden ontwikkeld, richt de Impuls zich nadrukkelijk op de
verbondenheid van de vernieuwing met de kern van de organisatie. Elke schoollocatie die gebruik wil
maken van de Impuls moet een eigen plan opzetten dat is afgestemd op de eigen onderwijsvisie, expertise
en ambities. Deze visie wordt duidelijk geformuleerd in de aanvraag. Mogelijkheden tot samenwerking in de
omgeving worden meegenomen, waardoor de invulling van deze samenwerking ook goed op de behoeften
van de school kan worden afgestemd.15 Uit de Monitor Cultuureducatie 26 blijkt dat de plannen van
aanvragende scholen goed zijn vastgelegd binnen de eigen visie op muziekonderwijs. Het onderzoek van
Sardes19 laat zien dat de plannen op maat vaak tot stand zijn gekomen in samenwerking met
muziekpartners uit de regio en goed aansluiten bij de lokale mogelijkheden en de doelen van de school.
Het bereik van de nieuwe activiteiten wordt binnen de Impulsregeling zo groot mogelijk gemaakt doordat
van scholen wordt verwacht dat zij muziekonderwijs opnemen in de schoolplannen, waardoor binnen de
school het bereik zich niet beperkt tot bijvoorbeeld slechts één leerkracht. Bovendien zijn kennisdeling met
andere schoolbesturen en -locaties en samenwerking met een culturele instelling verplichte onderdelen van
de Impulsregeling15. Door deze uitwisseling en samenwerking met instellingen buiten de eigen school wordt
het bereik vergroot.
Tot slot benoemd de innovatietheorie dat het vooraf analyseren van de kenmerken, doelen en planning van
de vernieuwing cruciaal zijn voor verduurzaming. Bij de Impulsregeling is deze analyse onderdeel van de
aanvraag. De aanvraag moet een visie, een uitgebreid plan van aanpak om muziekonderwijs een vaste plek
te geven, een planning en begroting en een samenwerkingsovereenkomst bevatten. 15 Uit het onderzoek van
Sardes19 blijkt dat deelnemende scholen inderdaad een plan hebben opgesteld met een duidelijke opbouw
gericht op duurzame verankering. Volgens de Monitor Cultuureducatie hebben deelnemende scholen onder
andere significant vaker een aparte post in de begroting opgenomen voor muziekonderwijs dan scholen die
niet aan de Impuls deelnamen.
Interne context
In de samenleving leeft een gedeelde behoefte aan het stimuleringsprogramma, zo ook aan de activiteiten
die de Impuls Muziekonderwijs stimuleert. In de Staatscourant15 wordt toegelicht dat groepsleerkrachten
zich vaak niet bekwaam genoeg voelen voor het geven van muziekonderwijs maar dat de behoefte aan goed
muziekonderwijs leeft in de samenleving. Omdat schoollocaties gebruik kunnen maken van maatwerk, kan
in de specifieke behoefte van elke locatie worden voorzien. Door de gedeelde behoefte en het maatwerk is
de kans groot dat het personeel op de scholen ontvankelijk is voor de verandering en hierin wil investeren.
Op vrijwel alle scholen die deelnamen aan de Impuls Muziekonderwijs stond een enthousiaste
groepsleerkracht, vakdocent of schoolleider als kartrekker aan de basis van de aanvraag voor de
Impulsregeling. Deze persoon fungeerde als aanspreekpunt voor het team en voor de muziekpartner. 13 De
aanwezigheid van zo’n kartrekker is een belangrijke succesfactor volgens de innovatietheorie.
Uit het onderzoek van Sardes19 bleek ook dat scholen de rol van de directeur en eventueel icc’er als
essentieel beschouwden, omdat zij kunnen enthousiasmeren en zorgen voor continuïteit. Binnen het
onderwijssysteem als groter geheel fungeerden deelnemende scholen vaak zelf als kartrekker voor hun
omgeving. De regeling stuurt immers nadrukkelijk op eigenaarschap van de school.
Volgens de innovatietheorie is het belangrijk dat er sprake is van circulaire communicatie. Dat wil zeggen
dat veranderingen niet van bovenaf opgelegd worden maar dat alle lagen van de organisatie betrokken
worden bij en inspraak hebben in de nieuwe plannen. In de brede context is hier zeker sprake van bij de
Impulsregeling. De school krijgt geen kant en klaar plan van aanpak opgelegd maar stelt zelf een plan op
waarvoor samen wordt gewerkt met andere instellingen in de omgeving. Er wordt kennis uitgewisseld en
samen gekeken naar de beste manier om structureel muziekonderwijs weer op de kaart te zetten.

32 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Sardes19 vond echter dat scholen aangeven behoefte te hebben aan meer bijeenkomsten met scholen die er
specifiek op gericht zijn ervaringen met de Impuls uit te wisselen. Vanuit de regeling wordt geen
nadrukkelijke aandacht gelegd op circulaire communicatie binnen schoollocaties, maar het is aannemelijk
dat bijvoorbeeld groepsleerkrachten wel degelijk invloed hebben op het plan van aanpak. Zoals eerder
genoemd, was er bijna altijd een enthousiaste medewerker of schoolleider aanwezig die het team
enthousiasmeerde en diende als aanspreekpunt.
Stabiliteit binnen de organisatie wordt ook genoemd als succesfactor voor innovatie. Een hoog verloop in
personeel is bedreigend voor de duurzaamheid van muziekonderwijs omdat expertise en enthousiasme zo
weer uit de school kunnen verdwijnen. Deskundigheidsbevordering van de groepsleerkrachten vanuit de
Impulsregeling blijft op deze manier kwetsbaar, zo onderkennen ook de muziekpartners.19 Samenwerken
met externe muziekdocenten door middel van bijvoorbeeld co-teaching kan hier wel positief aan bijdragen,
zolang hier mogelijkheid toe is en blijft. Het onderzoek van Sardes laat echter zien dat scholen bang zijn
dat deze samenwerking verdwijnt met het wegvallen van de subsidiegelden. Sardes adviseert dan ook om
binnen de school een werkgroep te vormen voor het bewaken van muziekonderwijs zodat de kennis en
kunde niet bij een persoon liggen. Verloop in personeel blijft echter een heikel punt.
Een van de meest voor de hand liggende aspecten voor succesvolle verduurzaming is dat de organisatie
voldoende capaciteit heeft voor het invoeren en verduurzamen van de vernieuwing. Binnen de
Impulsregeling wordt in dit kader aandacht besteed aan de deskundigheidsbevordering van
groepsleerkrachten, zodat zij ook in de toekomst bekwaam zijn in het geven van muziekonderwijs. De
begeleiding van externe muziekpartners wordt hiervoor als zeer waardevol gezien.19
Uit de Monitor Cultuureducatie 26 komt naar voren dat scholen die deelnemen aan de Impuls Muziekonderwijs significant vaker aangeven dat hun leerkrachten deskundig zijn in het geven van muziekonderwijs
en daarbij ook vertrouwen hebben in hun eigen muzikale vaardigheden. Naast het investeren in
deskundigheidsbevordering, schaffen veel Impulsscholen met de subsidiegelden benodigde materialen aan
voor muziekonderwijs zoals een lesmethode en muziekinstrumenten. Deze zijn volgens scholen die
deelnamen aan het onderzoek van Sardes voorwaarde voor het aanbieden van muziekonderwijs. 19
De capaciteit wordt met de Impuls Muziekonderwijs echter niet volledig veiliggesteld: veel scholen in het
onderzoek van Sardes19 gaven aan dat zij na de looptijd van de Impuls financieel niet in staat zijn de
externe vakdocenten aan te houden en dat hiermee de borging van het muziekonderwijs in gevaar komt. De
samenwerkingsconstructies met externe muziekpartners kunnen zichzelf vaak niet in stand kunnen houden
zonder subsidie. In de toelichting op de deelregeling in de Staatscourant 15 wordt als voorbeeld aangedragen
om een werkgroep op te richten die zich bezighoudt met sponsoring en fondsenwerving vanuit de school
en/of de culturele partner om extra muziekactiviteiten te kunnen blijven bekostigen na de Impulsregeling.
Uit het onderzoek van Sardes19 blijkt dat slechts enkele scholen al concreet bezig zijn met hoe de
samenwerking na de Impuls in stand kan blijven. Een risico voor bredere cultuureducatie met betrekking tot
de capaciteit, is de beperkte tijd die scholen hebben om hieraan te besteden; door de verhoogde aandacht
voor muziekonderwijs kan de aandacht voor andere kunstdisciplines onder druk komen te staan 19, 26. Om dit
te voorkomen kan muziekonderwijs met andere kunstdisciplines geïntegreerd worden, waardoor in dezelfde
tijd verschillende disciplines behandeld kunnen worden.15 In de praktijk blijkt dat het integreren van
verschillende disciplines nog niet veel wordt toegepast. 19
Externe context
Volgens de innovatietheorie is het belangrijk niet alleen naar de vernieuwende organisatie zelf te kijken,
maar ook naar de wisselwerking tussen de organisatie en de omgeving; de externe context. Belangrijk voor
de verduurzaming van een vernieuwing is dat organisatie en omgeving gezamenlijke doelen nastreven en in
balans zijn door in elkaars behoeften te voorzien.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 33

Binnen de Impulsregeling is samenwerking tussen scholen en externe muziekpartners een belangrijk
aandachtspunt. Omdat er een brede belangstelling is voor het onderwerp muziekonderwijs, is een
uitgangspunt van de regeling dat de externe context van de school op dit gebied dezelfde doelen nastreeft.
Voorbeelden van gezamenlijk doelen zijn een brede vorming realiseren of het kennis laten maken met
muziek door leerlingen die van huis uit weinig met kunst en cultuur in aanraking komen. Door hierin samen
te werken kan muziekonderwijs op een manier worden vormgegeven die past bij de behoeften en
mogelijkheden van zowel de school als de omgeving van de school. Dit vergroot de kans op verduurzaming.
Het onderzoek van Sardes19 liet zien dat de aanvraag voor de Impuls in vrijwel alle gevallen een
gezamenlijk proces was tussen de school en haar externe partners. Muziekpartners waren in de meeste
gevallen onmisbaar voor het uitstippelen van een route en het kaderen van de mogelijkheden.
De Monitor Cultuureducatie 26 liet bovendien zien dat scholen die deelnemen aan de Impulsregeling, vaker
gebruikmaken van externe partijen die muziekles op locatie geven, vaker samenwerken met
amateurverenigingen of vrijwilligersstichtingen en met professionele instellingen voor cultuureducatie, dan
scholen die niet deelnamen. Binnenschools was er bij Impulsscholen vaker sprake van structurele en
langdurige samenwerkingsafspraken met culturele partners dan bij scholen die niet aan de Impuls
deelnamen. Eerder werd genoemd dat de samenwerking met externe partners door scholen vaak moeilijk in
stand te houden is na afloop van de subsidie. Vervolgonderzoek naar de precieze inhoud van
samenwerkingsverbanden die wel duurzaam en structureel van aard zijn en het achterhalen welke
elementen hierin bepalend zijn zou hier licht op kunnen werpen.
Ook het verbinden van binnen- en buitenschools muziekonderwijs is een belangrijk onderdeel van de
Impuls.15 Niet voor alle kinderen is de weg naar buitenschools muziekonderwijs vanzelfsprekend en
verschillende activiteiten vanuit de school (verdieping buiten het reguliere lesaanbod) kunnen hierin
faciliteren. Uit het onderzoek van Sardes19 blijkt echter dat de verbinding tussen binnen- en buitenschools
muziekonderwijs nog nauwelijks wordt gelegd. Uit aanvullende analyses van de Monitor Cultuureducatie
2017-201831 bleek wel dat Impulsscholen deze verbinding alsnog vaker legden dan scholen die niet aan de
Impuls deelnamen. Ook hier kan het interessant zijn te kijken naar de scholen waar de verbinding succesvol
is gelegd om hier succesvolle factoren in te achterhalen.
Voorwaarde voor de Impulsregeling was zoals genoemd kennisdeling met andere locaties binnen het bestuur
of in de regio.15 Uit het onderzoek van Sardes19 blijkt echter dat scholen het als gemis ervaren dat er weinig
gelegenheid is om kennis en ervaringen te delen met andere scholen. In sommige regio’s is sprake van
algemenere bijeenkomsten, maar dit lijkt vooralsnog geen grote navolging te krijgen. Bovendien gaat
vanuit scholen de voorkeur uit naar bijeenkomsten waar specifiek voor muziekonderwijs goede voorbeelden
uitgewisseld worden, te horen is waar andere scholen tegenaan lopen en hoe ze dat hebben opgelost.
Innovatieproces
De innovatietheorie bespreekt ten slotte belangrijke factoren in het proces van de vernieuwing. Het
vernieuwingsproces moet deskundig begeleid worden, zodat de gestelde doelen niet uit het oog worden
verloren en de betrokkenen op de hoogte blijven van ontwikkelingen. Hiervoor is het belangrijk om
gedurende het proces te blijven communiceren met alle betrokkenen, tussentijds de stand van zaken te
evalueren en eventueel een en ander bij te stellen.

31 Essen, M. van, Termorshuizen, T. & Broek, A. van den (2019). Cultuureducatie en muziekonderwijs duurzaam
verankerd. Aanvullende analyses Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-2018. Onderzoek in opdracht van
het Fonds voor Cultuurparticipatie. Nijmegen: ResearchNed

34 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

De begeleiding van het proces ligt veelal in handen van de genoemde kartrekker die aanwezig is in de
school en die het voortouw neemt in de aanvraag, gedurende het traject het aanspreekpunt is binnen de
school en die contact onderhoudt met de samenwerkingspartner.19 De scholen worden in het proces ook
bijgestaan door de externe muziekpartners, die door hun inhoudelijke kennis een kader van mogelijkheden
kunnen geven en bijvoorbeeld de school helpen bij het opstellen van een visie. Doordat er in de aanvraag al
een plan is gemaakt voor de activiteiten in het kader van de Impuls, is in grote lijnen het proces al
uitgestippeld.15 Dit plan kan worden bijgesteld maar in het algemeen biedt het houvast voor de school
tijdens het uitvoeren van de vernieuwing.
Communicatie blijft een belangrijk onderdeel van een vernieuwing. Binnen de school moet worden
gecommuniceerd over de nieuwe activiteiten. Het is aannemelijk dat dit gebeurt, maar dit is niet concreet
vastgelegd in de deelregeling. Het is daarnaast de bedoeling dat scholen die gebruikmaken van de
Impulsregeling hun opgedane kennis delen met instellingen en scholen in de regio. Ook wordt in de
Staatscourant15 aanbevolen om een dialoog op lokaal niveau te benutten om ook de lokale overheid te
betrekken in het vernieuwingsproces. Uit het onderzoek van Sardes19 blijkt echter dat er nog behoefte is
aan het concreet uitwisselen van inzichten en resultaten met andere scholen.
De monitoring en evaluatie van deze regeling wordt in ieder geval uitgevoerd door middel van landelijke
enquêtes.15 Daarnaast wordt zoals genoemd van deelnemende scholen gevraagd hun ervaringen te delen
binnen bestaande netwerken van het schoolbestuur en met andere schoollocaties in de regio. Sardes 19 vond
dat een aantal scholen en muziekpartners zelf ook bewust bezig is met evaluatie; vrijwel alle scholen
evalueren de samenwerking met de muziekpartner en bij een groot deel van de scholen vindt evaluatie
plaats tussen directeur en partner, waarbij het vooral over organisatorische zaken gaat. In een aantal
gevallen vindt ook regelmatig inhoudelijke evaluatie plaats.
Deelregeling Professionalisering muziekonderwijs op pabo’s
Kenmerken van de vernieuwing
Bij de paboregeling moest de aanvraag aan dezelfde soort voorwaarden voldoen als bij de Impuls
Muziekonderwijs. In de aanvraag moest een analyse verwerkt zijn van de vernieuwing waarin een uitgebreid
plan van aanpak werd beschreven, een begroting was gemaakt en een samenwerkingsovereenkomst met
een externe partner werd opgesteld. Deze elementen werden beoordeeld op hun objectieve kwaliteit.
Ook binnen de paboregeling konden aanvragers (pabobesturen) het plan op maat maken en afstemmen op
de specifieke situatie van de betreffende vestiging. De vernieuwing kon hierdoor goed passend worden
gemaakt bij de kern van de organisatie. Belangrijk uitgangspunt hierbij was wel dat de plannen in alle
gevallen gericht moesten zijn op het verbeteren van de handelingsbekwaamheid van alle studenten aan de
vestiging; hiermee is het potentiele bereik van de regeling binnen de pabo’s groot. 17
In de plananalyse20 van de aanvragen viel in positieve zin op dat pabo’s zich in de plannen niet alleen
richtten op hun eigen muziekonderwijs, maar op meerdere punten in het gehele onderwijssysteem
probeerde de gang van zaken te verbeteren: zo werd gekeken naar praktijkstages en stagebegeleiders en
naar muziekonderwijs bij basisscholen in de regio. De invulling van de subsidieregeling bereikte hiermee
niet alleen de eigen pabovestiging, maar ook de bredere context. De enige factor binnen de kenmerken van
de vernieuwing die nog onderbelicht is, is de subjectieve kwaliteit; hoe bijvoorbeeld de docenten aan de
pabo aankeken tegen de nieuwe activiteiten, is niet meegenomen in de plannen en nog niet concreet
onderzocht.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 35

Interne context
Behoefte aan de verbetering is in het geval van professionalisering op pabo’s zeker aanwezig. In de
plananalyse20 wordt omschreven hoe er in de afgelopen decennia een vicieuze cirkel is ontstaan op het
gebied van muziekonderwijs: het muziekonderwijs op de pabo’s is ingeperkt, waardoor minder
basisschoolleerkrachten goed muziekonderwijs kunnen geven. Hierdoor is ook de begeleiding van
pabostudenten die stage lopen op een basisschool van mindere kwaliteit als het gaat om muziekonderwijs,
waardoor afgestudeerde pabostudenten minder bekwaam zijn in en minder basiskennis hebben van
muziekonderwijs. Door de lagere kwaliteit muziekonderwijs in het po, is de basiskennis van muziek bij
aankomende pabostudenten ook lager. Het is dus voor muziekonderwijs in het hele primaire
onderwijssysteem belangrijk om hier verbeteringen in aan te brengen. Door deze behoefte is het
waarschijnlijk dat men op de pabo’s ook ontvankelijk is voor deze vernieuwingen omdat de noodzaak ervan
wordt ingezien, maar hierover zijn nog geen concrete bevindingen.
Of er binnen de deelnemende pabovestigingen sprake was van kartrekkers wordt niet duidelijk uit de
plananalyse20. Wel bleek wel dat ongeveer de helft van de pabovestigingen de verantwoordelijkheid voor
het project expliciet heeft belegd bij een stuurgroep of kernteam met de belangrijkste partners. Als
gekeken wordt naar de bredere context, is het aanvragende pabobestuur zelf een soort kartrekker in de
opzet van de nieuwe activiteiten en de samenwerking hierin met andere instellingen.
Over het verloopt van de circulaire communicatie binnen de deelnemende pabovestigingen is niet veel
bekend, maar in de bredere context van het primair onderwijs is te zien dat er veel tussen verschillende
betrokken partijen gecommuniceerd en samengewerkt wordt. Deze samenwerkingen zijn verplicht17 en
worden in de praktijk veel gebaseerd op de behoeften en inspraak van de betrokken partijen.20
Het verhogen van de capaciteit om beter muziekonderwijs mogelijk te maken is ook in de paboregeling een
belangrijk onderdeel. Uit de plananalyse20 bleek dat veel aandachtspunten hier betrekking op hadden: er
was te weinig muziekles op de pabo’s om de vaardigheden van studenten op een acceptabel niveau te
krijgen en de lessen sloten niet aan bij de niveauverschillen. Daarnaast werd er te weinig gedaan met
muziekles op de stagescholen en hadden stagebegeleiders zelf ook geringe ervaring met muziekonderwijs.
De muzikale bagage van studenten was beperkt en hun zelfvertrouwen laag. In de plannen van de pabo’s
wordt dan ook veel ingehaakt op deze capaciteitsproblemen: methoden die veel werden gekozen waren het
vrijmaken van meer uren voor muziekonderwijs, het inzetten van conservatoriumstudenten en digitale
leermiddelen ter ondersteuning en het verhogen van de deskundigheid van stagebegeleiders. Vanuit de
opzet van de regeling is ook rekening gehouden met de financiële capaciteit van deelnemende vestigingen:
tijdens de eerste aanvraagronde was namelijk naar voren gekomen dat niet alle pabo’s het subsidiebedrag
dat paste bij hun grootte volledig konden matchen met eigen middelen. Daarom werd een wijziging gedaan
in de opzet waarmee het mogelijk was om tot 25 procent minder subsidie aan te vragen dan in eerste
instantie was bepaald.32 Als gekeken wordt naar de bredere context van muziekonderwijs in het primair
onderwijs dient de paboregeling eigenlijk vooral om de capaciteit van het aantal docenten met goed
vaardigheden te verhogen: door pabostudenten uit te rusten met een bepaalde basiskennis over
muziekonderwijs, zullen zij als groepsleerkracht meer bekwaam zijn in het geven van muziekonderwijs.
Bovendien zullen groepsleerkrachten een vergelijkbaar niveau hebben in deze vaardigheden, waardoor er
minder kennis verdwijnt uit een school bij verloop in personeel. De stabiliteit van de op scholen aanwezige
kennis wordt hiermee versterkt.

32 Wijzigingsregeling professionalisering muziekonderwijs pabo’s. Stcrt. 2017, Nr. 70622

36 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Externe context
Net als voor de Impulsregeling, is er voor de doelen van de paboregeling een breed draagvlak in de
maatschappij. Onder andere door de Impuls neemt de vraag toe naar leerkrachten die vorm weten te geven
aan goed muziekonderwijs voor hun leerlingen.15 Muziekonderwijs wordt breed gedragen maar een
belemmering voor de verbetering hiervan is de beperkte handelingsbekwaamheid van groepsleerkrachten.
Deze bekwaamheid verbeteren kan gezien worden als een gezamenlijk doel van zowel pabo’s en
basisscholen als (culturele) instellingen in de omgeving. Er bestaat een bepaalde behoefte in de gehele
maatschappij waar met deze regeling op wordt ingespeeld. Deze situatie sluit goed aan bij de in de
innovatietheorie genoemde balans die er tussen organisatie en omgeving moet bestaan: de pabo levert wat
de omgeving wenst en de omgeving faciliteert in het bewerkstelligen hiervan, bijvoorbeeld door subsidies
vanuit de overheid.
In de paboregeling is samenwerking wederom een belangrijk onderdeel. Pabovestigingen moeten vanuit de
regeling samenwerken met ten minste één conservatorium en met scholen in het primair onderwijs. Door
samen te werken met conservatoria kan expertise op muzikaal gebied enerzijds worden uitgewisseld met
kennis op pedagogisch-didactisch gebied anderzijds. Beide partijen profiteren zo van de samenwerking. De
samenwerking met basisscholen is vooral gericht op het goed aansluiten van muziekonderwijs op de pabo
bij de behoeften en mogelijkheden in het primair onderwijs, waardoor gezamenlijk aan het uiteindelijke
doel wordt gewerkt en ook beide partijen hier voordeel uit halen. 17
Innovatieproces
Ten slotte is het zoals eerder benoemd belangrijk om het vernieuwingsproces deskundig te begeleiden,
zodat de doelen bewaakt wordend en de betrokkenen geïnformeerd blijven. Door te blijven communiceren,
monitoren en evalueren kan het proces worden bijgesteld om zo goed mogelijk richting de gestelde doelen
te werken.
Bij ongeveer de helft van de deelnemende pabovestigingen die de projectorganisatie expliciet in hun
aanvraag beschreven hebben, is de verantwoordelijkheid van het project belegd bij een stuurgroep of
kernteam met belangrijke partners als het conservatorium en het primair onderwijs. Dit kernteam kan het
proces begeleiden en eventuele knelpunten signaleren. Een aantal pabovestigingen overlegt op regionaal
niveau over de gang van zaken of betrekt ondersteunende diensten vanuit de hogeschool bij het project.
Om subsidie te ontvangen vanuit de paboregeling, was het verplicht om op de betreffende vestigingen
gebruik te maken van monitoring en evaluatie van het nieuwe project en om daarnaast deel te nemen aan
landelijke evaluaties.17 Uit de plananalyse blijkt dat de vestigingen hier actief mee aan de slag gingen. Zes
pabo’s die expliciet hun projectorganisatie beschreven gaven zelfs aan dat zij gingen werken met pilots:
nieuwe activiteiten worden dan eerst uitgevoerd, geëvalueerd en bijgesteld voor ze een vaste plek in het
curriculum krijgen.20
Communicatie met alle betrokkenen gedurende het proces was ook zeker aanwezig bij de paboregeling. In
de plananalyse20 werd aangegeven dat er veel werd samengewerkt met andere instellingen aan het
ontwikkelen van methoden en tools, dat er veel kennis en ervaringen werden uitgewisseld en dat er veel
gebruik werd gemaakt van feedback. Kennisdeling met de omgeving was ook een belangrijke voorwaarde
voor de subsidieregeling: in de aanvraag moest al worden aangegeven op welke manier de opbrengsten van
het project gedeeld zouden worden binnen het eigen samenwerkingsverband én met scholen en opleidingen
daar buiten. Aanvullend hebben het FCP en het LKCA een inhoudelijk kennisdelingstraject ontwikkeld op
landelijk niveau.17

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 37

Privaat-publieke samenwerking: Méér Muziek in de Klas
Stichting Méér Muziek in de Klas heeft een aanjagende functie voor het stimuleringsprogramma
muziekonderwijs. Ze verbindt partijen met elkaar en probeert zo veel mogelijk belanghebbenden bewust te
maken van het belang van goed muziekonderwijs en de mogelijkheden die de regelingen in het
stimuleringsprogramma bieden. Vanuit Méér Muziek in de Klas worden verschillende activiteiten
georganiseerd die gericht zijn op bewustwording, deskundigheidsbevordering en duurzaamheid. De
innovatie die de stichting teweeg wil brengen, heeft betrekking op het gehele onderwijssysteem en alle
daarbij betrokken partijen, in plaats van op specifieke scholen of pabo’s.
Kenmerken van de vernieuwing
De objectieve kwaliteit van een vernieuwing is hoog als de nieuwe activiteiten gebaseerd zijn op beproefde
methoden. Stichting Méér Muziek in de Klas probeert zo veel mogelijk kwalitatief goede handvatten te
bieden voor het geven van muziekonderwijs. Zo benadrukt de stichting in haar Manifest voor kwalitatief
muziekonderwijs het belang van muziek-didactische ontwikkeling van groepsleerkrachten en het structureel
maken van muziekonderwijs door het invoeren van doorlopende leerlijnen die vanuit de onderwijskundige
visie van de school verantwoord kunnen worden.33 Uit het onderzoek van De Graauw en Beemster18 komt
naar voren dat de stichting wordt gezien als een objectieve partner met veel expertise op het gebied van
bewustwording van muziekonderwijs en het vergroten van de vaardigheden en zelfvertrouwen van
leerkrachten. In de activiteiten die de stichting organiseert wordt dan ook veel gebruikgemaakt van
experts: in het jaarlijkse symposium komen veel wetenschappers en experts aan het woord, evenals op de
Music University Days (workshopdagen voor leerkrachten die hier op een laagdrempelige manier konden
kennismaken met muziekonderwijs en handvatten kregen voor het aan de slag gaan in hun dagelijkse
lespraktijk). De Vliegende Brigadiers die worden ingezet voor het begeleiden van scholen die meedoen aan
de muziekwedstrijd zijn muziekvakdocenten uit de regio’s van die scholen. De activiteiten die Méér Muziek
in de Klas opzet zijn dus gebaseerd op expertise en beproefde kennis en hebben hierdoor een grotere kans
om een blijvend effect teweeg te brengen. Subjectieve kwaliteit heeft betrekking op de door gebruikers
ervaren verbetering die de nieuwe activiteiten met zich meebrengen.
In het onderzoek van De Graauw en Beemster18 is gekeken of ouders van basisschoolleerlingen, groepsleerkrachten en pabostudenten positiever over muziekonderwijs zijn gaan denken naar aanleiding van de
Lang Leve de Muziek Shows en het Kerst Muziekgala. Deze evenementen hadden een voornamelijk positief
effect op verschillende elementen van de attitude (waardeoordeel) ten opzichte van muziek en
muziekonderwijs. Het symposium Morgen Méér Muziek in de Klas in 2017 bleek voor de deelnemers een
inspiratiebron voor muziekonderwijs. De invloed hiervan is terug te zien in de resultaten: het symposium
heeft een directe boost gegeven aan het muziekonderwijs op de scholen van deelnemende leerkrachten,
die daar positieve effecten van zagen als gevolg. Ook was een bijdrage te zien van het symposium aan de
borging en verankering van muziekonderwijs op de scholen. De Vliegende Brigadiers hadden bij de helft van
de leerkrachten die zij tijdens de muziekwedstrijd in 2017 ondersteunden voor gezorgd dat zij meer
zelfvertrouwen, kennis en vaardigheden met muziekonderwijs hadden opgedaan. Bij de andere helft was dit
niet zo; veel leerkrachten gaven als feedback dat zij meer hadden verwacht van de Vliegende Brigadiers.
De focus in het begeleidingstraject lag voornamelijk op de voor te bereiden act voor de muziekwedstrijd,
en te weinig op deskundigheidsbevordering van de leerkracht in muziekonderwijs buiten de wedstrijd. In de
resultaten van het onderzoek van De Graauw en Beemster18 is terug te zien dat de Vliegende Brigadiers dan
ook weinig invloed hadden op de borging van muziekonderwijs op de scholen waar zij ondersteuning boden.
De Music University Days werden over het algemeen goed ervaren en droegen bij aan de vaardigheden van
deelnemende leerkrachten maar hadden ook een beperkte rol in verankering van muziekonderwijs.
33 Stichting Méér Muziek in de Klas. (2017). Manifest Kwalitatief muziekonderwijs. Geraadpleegd van:
https://cms.meermuziekindeklas.nl/uploads/pdf/Manifest-kwalitatief-muziekonderwijs.pdf

38 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Men nam hier vooral aan deel om inspiratie op te doen, wat ook de bedoeling was. In het onderzoek werd
aangegeven dat er wellicht mogelijkheden zijn om in de toekomst met de Music University Days meer in te
spelen op verduurzaming.
Stichting Méér Muziek in de Klas probeert op verschillende manieren activiteiten zo goed mogelijk te laten
aansluiten bij de kernactiviteiten van de doelgroep. In het Manifest 33 benadrukken zij dat muziekonderwijs
aan de muziekcultuur van kinderen moet raken. De video’s en lesbrieven van Schooltv worden zo goed
mogelijk afgestemd op de behoeften en wensen van groepsleerkrachten die er gebruik van maken; de
symposia richten zich op onderwerpen die belangrijk en herkenbaar zijn voor onder andere schoolleiders.
Toch is hier volgens het onderzoek van De Graauw en Beemster18 winst te behalen: Zo trok het Kerst
Muziekgala in 2017 bijvoorbeeld vooral kijkers ouder dan 65 jaar, terwijl het zich profileerde als familieprogramma. Uit interviews en expertmeetings bleek dat het gala minder interessant was voor kinderen
vanwege de artiesten die er optraden. Deze waren niet allemaal interessant voor kinderen en pasten
daarmee minder bij de doelgroep.
Er wordt in de activiteiten van Méér Muziek in de Klas altijd geprobeerd om een zo groot mogelijk bereik te
hebben, om zo het draagvlak voor beter muziekonderwijs in Nederland te verbreden. Bij de verschillende
activiteiten worden zo veel mogelijk belanghebbende partijen betrokken. Het gaat dan om basisschoolleerlingen, hun ouders en leerkrachten, schoolleiders en -bestuurders en ook potentiële financiers zoals
overheden, sponsors en fondsen. De bewustwordingscampagne omvat de genoemde Lang Leve de Muziek
Shows en het Kerst Muziekgala. Beiden worden op nationale televisie uitgezonden en kunnen op die manier
veel huishoudens bereiken. Deze evenementen hadden in 2018 positieve effecten op de attitude ten
opzichte van muziekonderwijs . Deze attitude was op de eerste meting al hoog, mogelijk omdat vooral
mensen die al bezig waren met muziek de programma’s bekeken. Door De Graauw en Beemster18 werd dan
ook aangeraden − om het bereik te vergroten − in de toekomst ook te focussen op de groep die niet van
zichzelf al geïnteresseerd was. De Music University Days worden door het hele land georganiseerd en zijn
gratis, elke leerkracht kan in beginsel deelnemen. Met Méér Muziek in de Klas Lokaal worden partijen in
een regio met elkaar verbonden om op een eigen, passende manier te werken aan muziekonderwijs in die
regio. In dit kader wordt ook een online toegankelijk Handboek 34 gepubliceerd waarin tips en goede
voorbeelden staan voor regionale samenwerking.
Wat betreft de grondige analyse van de beoogde veranderingen richt Méér Muziek in de Klas zich in ieder
geval op het helpen opstellen van een visie op muziekonderwijs door schoolleiders en besturen en het
aanreiken van handvatten en inspiratie voor het muziekonderwijs op de scholen van deelnemers. De
concrete invulling op specifieke scholen van de totale aanpak komt meer in de subsidieregelingen aan bod.
Interne context
De gedeelde behoefte aan de activiteiten van Méér Muziek in de Klas is in dit rapport al vaker beschreven.
Verschillende partijen hebben elkaar gevonden in het verbeteren van structureel muziekonderwijs op
basisscholen in Nederland. Mede dankzij het stimuleringsprogramma is dit onderwerp steeds meer gaan
leven. Méér Muziek in de Klas biedt niet alleen activiteiten en materiaal aan, maar zorgt er ook voor dat
steeds meer mensen zich bewust zijn van het belang van muziekonderwijs en hierdoor wordt deze behoefte
steeds groter en breder gedragen. De hoge scores op de eerste attitudemeting (voorafgaand aan de
muziekwedstrijd) door De Graauw en Beemster18 kunnen er daarnaast ook op wijzen dat ouders,
leerkrachten en pabostudenten zich hiervoor al bewust waren van het belang van goed muziekonderwijs.

34 Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019b). Handboek voor meer muziek in de klas.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 39

Dit sluit ook aan bij een expertmeeting die is georganiseerd met belanghebbenden in het veld: steeds meer
mensen zijn bezig met het belang van muziek in de klas en goed muziekonderwijs, en een groot deel van
het onderwijs en de culturele sector is intensief bezig met gestructureerde muziek- en bredere
cultuureducatie en heeft dus behoefte aan activiteiten om de status van deze educatie te verstevigen.
Veel activiteiten van Méér Muziek in de Klas zijn er op gericht om de doelgroep ontvankelijker te maken
voor de beoogde vernieuwing. De georganiseerde evenementen en het lesmateriaal dat wordt ontwikkeld
zijn erg laagdrempelig, waardoor het makkelijker wordt voor bijvoorbeeld groepsleerkrachten om een
eerste stap te zetten richting muziekonderwijs en misschien zelfs breder cultuuronderwijs. Uit de
antwoorden op de vragenlijsten die in het onderzoek van De Graauw en Beemster 18 zijn gebruikt, blijkt ook
dat men bijvoorbeeld na het bezoeken van een symposium een beter idee heeft van hoe dit vormgegeven
kan worden in de klas en handvatten heeft gekregen om hiermee aan de slag te gaan.
Het betrekken van alle verschillende partijen bij het verbeteren van muziekonderwijs in Nederland is ook
een belangrijk doel van Méér Muziek in de Klas. Dit sluit aan bij de circulaire communicatie die in de
innovatietheorie wordt genoemd. In het Manifest33 werd al gesteld dat het raadzaam is om gezamenlijk aan
het beoogde doel te werken: ‘Doe het samen; zorg dat muziekonderwijs wordt gedragen en uitgevoerd door
een team dat bestaat uit groepsleerkrachten, een interne vakspecialist muziek, de schoolleider,
vakleerkrachten en andere externe culturele partijen’. Ook binnen klassen is het volgens het manifest
belangrijk om samen te werken: ‘Zorg dat muziekonderwijs gebaseerd blijft op de interactie tussen
leerkracht en leerling, en tussen leerlingen onderling’. Het symposium in 2017 (Morgen Méér Muziek in de
Klas) had als doel om een betere aansluiting te krijgen tussen verschillende lagen binnen het basisonderwijs
(leerkrachten, schoolleiders en schoolbestuur). Dit is volgens het onderzoek van De Graauw en Beemster 18
goed gelukt: Alle leerkrachten en schoolbestuurders en de meeste schoolleiders zijn aan de slag gegaan met
het draagvlak voor muziekonderwijs op hun school, bijvoorbeeld door het gesprek aan te gaan met collega’s
en als school een visie op muziekonderwijs te ontwikkelen. Bijna allemaal geven de deelnemers aan hier
positieve effecten van te ondervinden. Uit de resultaten blijkt ook dat het symposium een positieve invloed
had op de verankering en borging van het muziekonderwijs.
Voor innovaties in het algemeen en zeker bij het in gang zetten van een landelijke beweging zoals Méér
Muziek in de Klas, is aanwezigheid van voldoende capaciteit om verandering mogelijk te maken belangrijk.
Er moet genoeg geld aanwezig zijn, maar ook genoeg mensen die kunnen en willen meewerken en de
mogelijkheid en tijd hebben zich verder te ontwikkelen omwille van de vernieuwing. Om structureel
muziekonderwijs mogelijk te maken en te behouden na bijvoorbeeld een subsidie-impuls, is het belangrijk
hier structureel geld voor vrij te maken. Stichting Méér Muziek in de Klas werkt samen met private partijen
die ook als sponsor van het stimuleringsprogramma kunnen fungeren naast de ondersteuning die de stichting
krijgt vanuit de overheid. De stichting geeft ook advies over financiering in regionale samenwerkingsverbanden omtrent muziekonderwijs, bijvoorbeeld in het kader van Méér Muziek in de Klas Lokaal.35
Ook deskundigheidsbevordering is een belangrijk onderdeel van het verbeteren van muziekonderwijs.
Stichting Méér Muziek in de Klas richt zich hier op met het jaarlijkse symposium, de Music University Days
en de Vliegende Brigadiers om vaardigheden te versterken, maar ook met het ontwikkelen van kant-enklaar lesmateriaal dat in de klas kan worden ingezet ter ondersteuning van de groepsleerkracht.
(Voorbereidings)tijd is voor veel leerkrachten namelijk een struikelblok. De stichting probeert hierin te
helpen door op de website van Schooltv video’s met bijbehorende lesbrieven aan te bieden, die makkelijk
in de klas kunnen worden gebruikt. Omdat de hoeveelheid tijd die leerkrachten en schoolbesturen kunnen
besteden nu eenmaal beperkt is, kan dit ook voor ongewenste effecten zorgen: door de verhoogde aandacht
voor muziekonderwijs kunnen andere kunstdisciplines onder druk komen te staan of worden achtergesteld.

35 Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019a). Over Méér Muziek in de Klas Lokaal. Geraadpleegd van:
https://www.meermuziekindeklas.nl/nl/meer-muziek-in-de-klas-lokaal/

40 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

De kunst is in dit geval om de vergrote kennis en vaardigheden in muziekonderwijs als vliegwiel te
gebruiken voor breder cultuuronderwijs. Het achterstellen van andere kunstdisciplines wordt ook benoemd
in het rapport van De Graauw en Beemster18: leerkrachten hebben een vol programma en moeten aan veel
eisen voldoen (beperkte capaciteit). Zij zijn op zoek naar mogelijkheden om vakken te integreren en zo
met verschillende vakken aan dezelfde vaardigheden te werken. Muziek is hier geschikt voor, maar
vakintegratie wordt zoals beschreven door Sardes nog niet veel toegepast op basisscholen. 19 Stichting Méér
Muziek in de Klas zou hier volgens De Graauw en Beemster18 meer op in kunnen spelen binnen haar
programma.
Als laatste factor binnen organisaties die willen veranderen bespreken we de aanwezigheid van een
kartrekker. De meest opvallende persoon die de stichting hiervoor inzet is Koningin Máxima; zij is
erevoorzitter van het Platform Ambassadeurs Méér Muziek in de Klas. Ze is vaak aanwezig bij evenementen,
bijvoorbeeld bij het Kerst Muziekgala en het symposium. Als invloedrijk persoon is zij uitermate geschikt
om mensen mee te nemen in de missie om muziekonderwijs in het Nederlandse basisonderwijs te
verankeren. Daarnaast is Joop van den Ende een belangrijke initiatiefnemer geweest voor het opzetten van
de Méér Muziek in de Klas campagne en het betrekken van private partijen. Hij is dan ook bestuurslid van
stichting Méér Muziek in de Klas.
Externe context
Belangrijk bij het succesvol en duurzaam invoeren van een vernieuwing is volgens de innovatietheorie dat
er een balans bestaat tussen verschillende partijen en er mogelijkheid is om samen te werken aan een
gezamenlijk doel.
Méér Muziek in de Klas werkt hier ten eerste aan door met de besproken bewustwordingscampagne het
draagvlak voor beter structureel muziekonderwijs landelijk te verbreden. Het doel hiervan is dat zo veel
mogelijk mensen, scholen en instellingen het belang inzien van muziekonderwijs en hier samen in willen
investeren. Door het betrekken van zowel publieke als private partijen wordt het doel breed gedragen.
Een andere, meer directe manier waarop de stichting werkt aan het verenigen van partijen is met het reeds
genoemde Méér Muziek in de Klas Lokaal35: dit programma zet in op duurzame verankering van muziekonderwijs in de regio. Hiervoor worden alle regionale partijen die iets kunnen en willen betekenen voor
muziekonderwijs met elkaar verbonden in een samenwerkingsverband. Dit zijn naast het basisonderwijs
bijvoorbeeld muziekverenigingen, pabo’s, bedrijven en regionale overheden. De samenwerking wordt bij
voorkeur gestart op initiatief van een schoolbestuur, die hierdoor meer eigenaarschap heeft over het
verbeteren van het eigen muziekonderwijs, maar het initiatief kan ook bij een andere organisatie liggen. De
regionale samenwerkingsverbanden hebben als doel om afspraken te maken voor het duurzaam verankeren
van muziekonderwijs door onderlinge ondersteuning. Er worden steeds meer van deze regionale bewegingen
gestart om muziekonderwijs duurzaam te verankeren. Hierdoor ontstaat een infrastructuur die het steeds
makkelijker maakt voor belanghebbende partijen om elkaar te vinden: verschillende ontwikkelingen kunnen
dan op elkaar inspelen en er kan voortgeborduurd worden op elkaars inzet en programma’s (De Graauw en
Beemster18 noemen dit als een van de vier doelen van Méér Muziek in de Klas).
Innovatieproces
Bij het innovatieproces vanuit de huidige naar de nieuwe situatie worden in de innovatietheorie als
belangrijke factoren genoemd dat de vernieuwing deskundig wordt begeleid, dat er constant interactie
plaatsvindt tussen de betrokkenen en dat er regelmatig geëvalueerd wordt om eventueel het
veranderingsproces bij te stellen.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 41

Deze besproken begeleidingsfunctie wordt veelal door de stichting Méér Muziek in de Klas zelf vervuld. De
stichting bestaat uit een aantal ambassadeurs vanuit alle partijen die zich bezighouden met
muziekonderwijs (waarvan Máxima erevoorzitter is) en een zeskoppig stichtingsbestuur. Alle activiteiten
van de stichting worden zorgvuldig gecoördineerd.36 Het doel dat altijd voor ogen wordt gehouden is het
verzorgen van structureel muziekonderwijs voor zo veel mogelijk, al dan niet alle, kinderen in Nederland.
Om dit doel op een efficiënte manier te bereiken wordt veel gebruikgemaakt van feedback (zoals ook in het
onderzoek van De Graauw en Beemster). De met Schooltv ontwikkelde lesbrieven en video’s worden
bijvoorbeeld aangepast op de aangegeven behoeften en suggesties vanuit leerkrachten. Stichting Méér
Muziek in de Klas probeert ook altijd zo veel mogelijk het directe contact op te zoeken met bijvoorbeeld
ouders en leerkrachten. Om goed te weten wat er leeft onder leerkrachten worden bijvoorbeeld panels
georganiseerd en is de stichting aanwezig bij de Nationale Onderwijs Tentoonstelling. 37
Het stimuleringsprogramma als geheel
Kenmerken van de vernieuwing
Alle drie de instrumenten zetten expliciet in op objectieve kwaliteit (gebruik van SLO leerlijnen, beproefde
methoden en vakdeskundigen), aansluiting bij de kern van de organisatie/doelgroep (veel ruimte voor
maatwerk en diversiteit) en een groot bereik van de vernieuwing (het gehele systeem en de samenleving
worden betrokken bij de vernieuwingen). De subjectieve kwaliteit is bij de subsidieregelingen nog
onderbelicht; er wordt niet expliciet op aangestuurd en er is nog geen onderzoek naar gedaan. Méér Muziek
in de Klas is juist wel expliciet bezig met de subjectieve kwaliteit en speelt hier dus een aanvullende rol.
Andersom richt Méér Muziek in de Klas zich naast het stimuleren van visieontwikkeling niet heel
gedetailleerd op een analyse van het nieuwe plan van aanpak op specifieke scholen of pabovestigingen,
waar de subsidieregelingen zich hier uitgebreid mee bezig houden. De drie onderdelen uit de impuls
muziekonderwijs samen zorgen er dus voor dat de verschillende kenmerken van vernieuwing wel degelijk
meegenomen kunnen worden.
Interne context
Het is duidelijk dat er voor het gehele stimuleringsprogramma een gedeelde behoefte bestaat in de
maatschappij. Voor veel factoren binnen de interne context is echter nog niet compleet duidelijk in
hoeverre er op ingezet wordt op schoolniveau; dit is ook lastig in het algemeen te bespreken omdat er zo
veel gebruik wordt gemaakt van maatwerk en er een grote diversiteit bestaat. Of alle gebruikers van de
vernieuwing daadwerkelijk ontvankelijk zijn voor de geplande activiteiten is nog niet concreet onderzocht
in het kader van de subsidieregelingen, maar Méér Muziek in de Klas richt zich hier zeker op door haar
laagdrempelige activiteiten en het algemeen bewust maken van het belang van muziekonderwijs. De
circulaire communicatie is bij de subsidieregelingen tussen de eigen school/pabo en de omgeving zeker
aanwezig maar over de concrete invulling hiervan binnen de betreffende vestigingen is hier weinig bekend.
Het is wel aannemelijk dat er binnen deze organisaties veel over gesproken wordt tussen de verschillende
organisatielagen aangezien het bereik van de nieuwe activiteiten groot is. Méér Muziek in de Klas probeert
daarbij expliciet het gesprek tussen betrokkenen en hun collega’s op gang te krijgen.
Wat betreft de capaciteit draagt elk van de drie instrumenten hier op een eigen manier aan bij: binnen de
Impuls wordt vooral de deskundigheid binnen de eigen school bevorderd, bij de paboregeling is het doel om
uiteindelijk de deskundigheid van alle toekomstige leerkrachten te verhogen en Méér Muziek in de Klas
richt zich op het vergemakkelijken van de beginstappen in het vaardiger worden in muziekonderwijs. Wat
financiële capaciteit betreft lijkt het in sommige gevallen lastig om hier duurzaam resultaat in te bereiken.
36 Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019c). Over Méér Muziek in de Klas. Over ons. Geraadpleegd van
https://www.meermuziekindeklas.nl/nl/over/
37 Gebaseerd op gevoerde gesprekken en website Méér Muziek in de Klas

42 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Veel Impulsscholen zijn bang dat ze na de subsidie niet meer in staat zijn om bijvoorbeeld vakdocenten in
te huren. Het is leerzaam om dieper in te gaan op de verschillende samenwerkingsverbanden die er bestaan
tussen scholen, pabo’s en culturele muziekinstellingen: onder welke voorwaarden houden deze
overeenkomsten zichzelf in stand na afloop van de subsidie? Méér Muziek in de Klas stuurt aan op lokale
samenwerkingsverbanden die hier mogelijk een duurzame invulling aan geven. Ook is er nog onduidelijkheid
over het integreren van muziekonderwijs in andere vakken en disciplines: op pabo’s wordt hier veel gebruik
van gemaakt maar op basisscholen nog niet echt. Duidelijkheid rondom de vraag wanneer dit een goede
optie is en hoe men dit het beste in kan richten zou behulpzaam zijn.
De stabiliteit die in de innovatietheorie wordt genoemd is qua personeel moeilijk aan te pakken. Door de
deskundigheid van alle toekomstige groepsleerkrachten te vergroten en het draagvlak voor muziekonderwijs
te verbreden, wordt wel gezorgd dat er minder kennis van en belangstelling voor muziekonderwijs verloren
gaat bij verloop van personeel.
Externe context
Zoals besproken is er een grote gedeelde behoefte in de maatschappij aan meer structureel muziekonderwijs voor kinderen in het primair onderwijs. Scholen, pabo’s en andere (culturele) instellingen zijn
gemotiveerd om hierin samen te werken aan gezamenlijke doelen. De behoefte aan verbeterd muziekonderwijs zorgt ervoor dat de scholen en pabo’s willen vernieuwen en de omgeving speelt hier mooi op in
door kennis en vaardigheden uit te wisselen en de vernieuwing te faciliteren met onder andere subsidies.
Doordat het stimuleringsprogramma aanstuurt op samenwerking tussen het po, de culturele omgeving en
andere instellingen kan een wederzijdse afhankelijkheid ontstaan die zich uiteindelijk vormt tot een
duurzame infrastructuur. Hoe deze samenwerkingen na de subsidies kunnen blijven bestaan om echt tot
een duurzaam effect te komen is nog niet overal duidelijk en het is raadzaam hier nog dieper op in te gaan.
Proces
In alle drie de instrumenten is aandacht voor begeleiding van het proces, evaluatie en feedback. Het
stimuleringsprogramma als geheel dient eigenlijk het proces richting structureel muziekonderwijs in goede
banen te leiden.
Aansluiting van het gehele stimuleringsprogramma bij de innovatietheorie
Concluderend kan gesteld worden dat de deelregelingen Impuls Muziekonderwijs en Professionalisering
Muziekonderwijs op pabo’s samen met de werkzaamheden van stichting Méér Muziek in de Klas een volgens
de innovatietheorie redelijk compleet geheel aan maatregelen vormen. Het programma dekt de meeste
factoren die in de innovatietheorie worden genoemd als belangrijk voor duurzame verankering.
Voor sommige factoren is niet precies bekend hoe zij vormgegeven zijn op schoolniveau, dat wil zeggen
binnen specifieke scholen of pabo’s en in de specifieke samenwerkingen die zij hebben met andere
instellingen. In bovenstaand stuk is ook te zien dat er vooral over de interne context nog zaken onbekend
zijn. Dit wordt mogelijk veroorzaakt door de hoge mate van maatwerk en diversiteit in de aanpak van de
verschillende deelnemers. Over bepaalde factoren zoals de subjectieve kwaliteit of circulaire communicatie
binnen scholen is weinig bekend, maar komen ook geen problematische signalen naar voren.
Nader onderzoek zou op deze factoren in kunnen gaan om te distilleren welke invullingen er gekozen zijn
om op deze onderdelen duurzaam resultaat te behalen. Omdat vooral de samenwerkingen tussen de
partners essentieel lijken te zijn voor duurzame borging van muziekonderwijs, is het aanbevelenswaardig
om hier in vervolgonderzoek dieper op in te gaan. Het is voorstelbaar dat een samenwerking niet kan
consolideren zonder subsidie als de school bijvoorbeeld alleen een specifiek aanbod afneemt, maar dat
deze wel in stand kan blijven als de muziekinstelling ook bepaalde voordelen uit het verband haalt.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 43

Tussen pabo’s en conservatoria verloopt de samenwerking dermate goed dat bijvoorbeeld al voor lange
periodes convenanten tot stand komen met betrekking tot muziekonderwijs; mogelijk komt dit door de
wederzijdse uitwisseling van muziekinhoudelijke en pedagogisch-didactische kennis (gebaseerd op gevoerde
gesprekken).
Reflectie op de resultaten
De deskundigen uit het reflectiepanel sluiten zich aan bij de gevonden resultaten. Men herkent zich in het
beeld dat de maatregelen van het stimuleringsprogramma samen een mooi geheel vormen en positieve
ontwikkelingen in gang hebben gezet. Men is enthousiast over de ingezette beweging en ziet mooie
ontwikkelingen tot stand komen. Echter, onderschreven wordt ook dat het nog lastig is om de gezette
stappen te verduurzamen na deze relatief korte impuls. Bovendien ziet men dat de focus op
muziekonderwijs soms cultuureducatie in bredere zin in de weg zit en dat de uitwisseling van kennis tussen
scholen en instellingen nog verder vormgegeven zou kunnen worden. Ook zijn er grote verschillen tussen
scholen en regio’s; tot nu toe is vooral gericht op scholen en regio’s die welwillend zijn ten opzichte van
muziekonderwijs. Een dergelijk stimuleringsprogramma kan een mooie olievlekwerking hebben, maar alleen
bij scholen die al geïnteresseerd zijn en waarvan de regio kan en wil faciliteren. Genoemd wordt ook dat de
oorspronkelijke doelen van het programma niet concreet genoeg zijn geformuleerd waardoor het lastig is te
beoordelen wat er tot nu toe precies is bereikt. Ten slotte wordt curriculum.nu meerdere malen genoemd
als een kans om zaken beter op elkaar af te stemmen.

44 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

4

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Opzet en werkwijze
Dit onderzoek doet verslag van de resultaten die zijn bereikt met het stimuleringsprogramma
muziekonderwijs: de Deelregeling Impuls muziekonderwijs PO 2015-2020, de Regeling professionalisering
muziekonderwijs op pabo’s en de Publiek-Private samenwerking van Stichting Méér Muziek in de Klas. De
vraagstelling is tweeledig. Enerzijds had het onderzoek tot doel om na te gaan wat uit bestaand onderzoek
bekend is over de resultaten en effecten van de drie stimuleringsmaatregelen, wat wel en niet werkt en
wat succes- en faalfactoren zijn. Anderzijds diende het onderzoek antwoord te geven op de vraag wat deze
resultaten zeggen over de wijze waarop muziekonderwijs na 2020 op effectieve wijze ingericht kan worden
en wat leren de resultaten over de ondersteuning van cultuureducatie in brede zin.
Op basis van startgesprekken met representanten van de drie programma’s, het FCP, LKCA en OCW en een
literatuurstudie is de beleidstheorie achter het stimuleringsprogramma muziekonderwijs gereconstrueerd.
De verkregen kennis uit deze reconstructie is gecombineerd met informatie uit innovatietheorieën over
onderwijsvernieuwing. De beschikbare bronnen, waarin de drie maatregelen in het kader van het
stimuleringsprogramma muziekonderwijs zijn onderzocht, zijn kritisch bekeken en de gevonden resultaten
zijn opgenomen binnen het onderzoekskader. Via dit kader zijn de opbrengsten geordend en de resultaten
geduid. De afsluitende reflectie door dertien deskundigen heeft de resultaten en mogelijke lessen verder
geduid.
Resultaten van de stimuleringsmaatregelen
De eerste vraag heeft betrekking op de resultaten van de programma’s en luidt als volgt:
Wat is uit bestaand onderzoek, zowel kwalitatief als kwantitatief en gerelateerd aan theorieën en
onderzoeken op het gebied van onderwijsinnovatie, af te leiden over de resultaten en effecten van de drie
stimuleringsmaatregelen, wat wel en niet werkt en wat succes- en faalfactoren zijn?
Kwantitatieve data die voorhanden zijn over de resultaten van de stimuleringsmaatregelen, zijn beperkt.
De bestudeerde onderzoeksrapporten gaan vooral in op meningen en percepties. Daarnaast zijn, zo bleek
uit de reconstructie van de beleidstheorie, de met de programma’s beoogde resultaten doorgaans niet in
kwantificeerbare termen geformuleerd. Zo is ‘een betekenisvol aantal uren muziekonderwijs’ niet
gespecificeerd en kan ‘verbinding tussen binnen- en buitenschools muziekaanbod’ op verschillende worden
manieren ingericht. Harde cijfers met betrekking tot het behalen van de beleidsdoelen zijn er niet en
bovendien ontbreken concrete doelstelling om deze adequaat te duiden. Vanuit dit voorbehoud is met het
beschikbare materiaal op basis van meningen en percepties is een reconstructie gemaakt van de
belangrijkste resultaten.
Allereerst de deelnamecijfers: hieruit blijkt zeker een belangstelling voor muziekonderwijs. Zo nam
twintig procent van de scholen in het primair onderwijs (in 2017) deel aan de Regeling Impuls
Muziekonderwijs en neemt tot nu toe 75 procent van de pabo’s deel aan de subsidieregeling
Professionalisering muziekonderwijs op de pabo’s. De verwachting is bovendien dat, na het nogmaals
openstellen van deze laatste regeling, de deelname van de pabo’s honderd procent zal zijn.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 45

De activiteiten van Méér Muziek in de Klas zijn divers en bereiken veel verschillende doelgroepen. Zo’n
tweehonderd schoolklassen schreven zich in voor de Lang Leve de Muziek Show, aan de Music University
Days namen de laatste keer vijfhonderd leerkrachten deel en er zijn inmiddels zes convenanten afgesloten
in het kader van Méér Muziek in de Klas Lokaal. Al deze cijfers laten zien dat er goed gebruikgemaakt wordt
van de stimuleringsmaatregelen. De verdere resultaten die we hier bespreken zijn vooral kwalitatief en
evaluatief van aard.
Het programma als geheel dekt voor het grootste deel de succesfactoren, zoals die in de innovatietheorie
zijn beschreven, voor een duurzaam resultaat. Dit betekent niet dat het eindresultaat al is bereikt, maar
dat men wel de goede richting in gaat. De deelregeling Impuls Muziekonderwijs richt zich voornamelijk op
het structureel opnemen van muziek in het curriculum van basisscholen, in samenwerking met de culturele
omgeving. De deelregeling Professionalisering muziekonderwijs op pabo’s richt zich specifiek op de
handelingsbekwaamheid van alle toekomstige groepsleerkrachten op het gebied van muziekonderwijs (ook
in samenwerking met de culturele omgeving) en de stichting Méér Muziek in de Klas richt zich voornamelijk
op bewustwording van het belang van muziekonderwijs in de samenleving. De stichting fungeert daarmee
als aanjager van het stimuleringsprogramma.
De afzonderlijke regelingen vullen elkaar op onderdelen mooi aan. ‘Deskundigheidsbevordering’ is
bijvoorbeeld een van de belangrijkste uitkomsten van de professionaliseringsregeling voor pabo’s;
tegelijkertijd komt dit ook duidelijk terug in de overige twee maatregelen. Ook volgens het reflectiepanel
vormen de drie maatregelen tezamen een mooie impuls aan het muziekonderwijs, ze zijn complementair.
Bovendien is er veel draagvlak in de samenleving voor deze extra aandacht. Het stimuleringsprogramma
wordt door de gebruikers goed ontvangen. Men is duidelijk aan de slag gegaan met muziekonderwijs: er
wordt een goeie basis voor gelegd en samenwerking komt op gang. Een zorg die wordt genoemd is dat
basisscholen de samenwerking met een externe muziekpartner, die essentieel is voor het borgen van
muziekonderwijs, na de subsidie mogelijk niet in stand kunnen houden. Dit kan vanuit de innovatietheorie
verklaard worden doordat capaciteit niet stabiel wordt ingezet: de middelen die nodig zijn voor borging,
zijn niet constant beschikbaar. Daarnaast zorgt beperkte capaciteit er ook voor dat verhoogde aandacht
voor muziekonderwijs soms tot gevolg heeft dat andere kunstdisciplines worden achtergesteld. De
hoeveelheid regelingen draagt hieraan bij; deelnemers kiezen vaak één regeling. Toekomstig beleid zou
aandacht moeten besteden aan samenwerkingsverbanden die onafhankelijk zijn van subsidies en het
integreren van muziekonderwijs tussen zowel verschillende disciplines als in verschillende vakken.
Daarnaast zullen effecten eerst gedefinieerd moeten worden, voordat ze gemeten kunnen worden.
Er bestaan nog grote verschillen tussen scholen. Scholen die gemotiveerd zijn, nemen deel, bij andere
scholen gebeurt er weinig. Er bestaan bovendien niet alleen verschillen tussen scholen, maar ook tussen
regio’s zowel voor wat betreft financiële mogelijkheden als maatschappelijke en culturele welwillendheid.
De rol van lokale en provinciale partners moet niet onderschat worden in het geheel en kan worden benut
om ook scholen die in eerste instantie niet participeren laagdrempelig uit te nodigen om deel te nemen.
Niet alle uitkomsten zijn nu al vast te stellen. Het reflectiepanel geeft als nuance nog aan dat het effect
van de professionalisering van zowel huidige als toekomstige leraren eigenlijk pas over een langere periode
goed zichtbaar is.
Lokale afstemming en aansluiting is de kracht van het programma. Omdat er binnen de regelingen veel
ruimte was voor diversiteit en maatwerk, zijn scholen en pabo’s er op een eigen, passende wijze mee aan
de slag gegaan. Hierdoor geeft men aan dat plannen optimaal aansluiten bij de eigen situatie, omgeving en
doelen. Dit belangrijke aspect voor het welslagen van een programma lijkt hiermee geborgd. De verplichte
onderdelen uit de regelingen zijn vooral functioneel van aard en zijn ingesteld met het oog op borging.

46 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Ook deze onderdelen komen terug in de innovatietheorie; een goede analyse en planning, samenwerking
met de omgeving, kennisdeling et cetera. Ook het opnemen van plannen en methoden in doorlopende
leerlijnen en schoolgidsen blijkt een goede methode voor verduurzaming. Enthousiaste mensen
(zogenaamde kartrekkers) zijn daarnaast van belang voor de borging van het geheel. Ook dit laatste aspect
kwam naar voren uit de analyse.
Toch blijft verduurzaming ook kwetsbaar als we kijken naar de capaciteit die kan worden vrijgemaakt. Dit
blijft een heikel punt voor basisscholen en speelt voornamelijk bij de Deelregeling Impuls Muziekonderwijs.
Het gaat hierbij om het constant houden (en daarmee verduurzamen) van de capaciteit bij leerkrachten
voor muziekonderwijs, met name in de vorm van geld en tijd (dus ook ná de subsidies). Uit het onderzoek
komt naar voren dat het vormen en in stand houden van zelfstandige samenwerkingsverbanden (die
onafhankelijk van eventuele subsidiegelden kunnen functioneren) een punt van aandacht en kwetsbaarheid
is. De vrees voor verlies van resultaten omdat er geen vervolgmaatregelen zijn, wordt herkend door het
geraadpleegde reflectiepanel. De vraag is of samenwerkingen verzelfstandigen, zodat ze niet afhankelijk
zijn van subsidiegelden. Het reflectiepanel geeft nog aan dat talent en passie, samen met de mate van
handelingsverlegenheid en enthousiasme, cruciale en succesbepalende factoren zijn voor de borging en
continuïteit van het muziekonderwijs.
De aandacht voor muziekonderwijs heeft potentie om het cultuuronderwijs als geheel verder te brengen.
Kracht hierin is de integrale aanpak. Volgens een lid van het reflectiepanel kan de beperkte tijd die scholen
hebben voor (cultuur)onderwijs uiteindelijk, omwille van de versteviging van cultuureducatie in bredere
zin, efficiënter worden ingericht door muziek te integreren met andere (kunst)vakken, waardoor andere
cultuurdisciplines niet in gevaar komen door de verhoogde aandacht voor muziekonderwijs. Hier wordt nog
te weinig aandacht aan besteed. De overige kunstdisciplines verdienen (extra) aandacht, maar deze
verbreding is niet vanzelfsprekend: hiervoor is meer tijd en een volgende stap nodig. Van Schilt- Mol gaf in
2012 al aan dat een duurzame en intensieve samenwerking tussen onderwijs en de culturele sector van
groot belang is. Losse, incidentele initiatieven zorgen niet voor verduurzaming. Bij samenwerking moet
sprake zijn van wederzijdse uitwisseling: dan heeft de samenwerking potentie om te verduurzamen. Deze
verduurzaming van samenwerkingsverbanden is een essentieel, zo niet het meest essentiële, onderdeel
voor verduurzaming van muziekonderwijs en bredere cultuureducatie in het primair onderwijs.
Over de uitvoering van de plannen van pabo’s zijn nog geen resultaten bekend. In de plannen wordt wel
volop gebruikgemaakt van de geboden mogelijkheden voor het implementeren van de vernieuwing.
Bovendien blijkt dat docenten op de pabo-opleidingen zich gesteund voelen door de samenwerkingen met
partners en brengen ze hun enthousiasme mee en over op de studenten.
Méér Muziek in de Klas Lokaal zorgt voor lokale initiatieven. Méér Muziek in de Klas heeft veel mensen
geïnspireerd met haar laagdrempelige activiteiten en handvatten voor het aan de slag gaan met
muziekonderwijs. Ook komen er steeds meer lokale samenwerkingsverbanden tot stand (Méér Muziek in de
Klas Lokaal).
Ook meer praktische randvoorwaarden zijn van belang voor duurzame inbedding. We zien dat in het
stimuleringsprogramma muziekonderwijs aandacht is voor al deze onderdelen. Inbedding vindt via de
Deelregeling Impuls Muziekonderwijs plaats met behulp van doorlopende leerlijnen en inbedding in
schoolplannen. De duurzame samenwerking lijkt soms moeilijker van de grond te komen. Waar sprake is van
samenwerking en wederzijdse uitwisseling, is de samenwerking inderdaad duurzamer. Het stimuleringsprogramma probeert bovendien via diverse instrumenten verbinding te zoeken tussen activiteiten
(deskundigheidsbevordering is bijvoorbeeld een belangrijk aspect in de beide). Tevens probeert men
meteen ook de verbinding te zoeken met de bredere cultuureducatie (door vak- en discipline integratie).

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 47

Ook hieruit blijkt dat de verduurzaming van samenwerkingsverbanden een essentieel, zo niet het meest
essentiële onderdeel is voor een verduurzaming van muziekonderwijs en bredere cultuureducatie in het
primair onderwijs.
Ontwikkeling van digitale muziekmethodes is positief. Deze staat in beginsel los van het stimuleringsprogramma, maar is wel belangrijk bij het benaderen van scholen die niet in de impuls hebben
geïnvesteerd. Een risico dat een lid van het reflectiepanel hierbij zag, is dat abonnementen op deze
methoden aflopen na het wegvallen van de subsidie. Hierdoor verdwijnt de (actuele) methode van de
school.
Inzicht in bouwstenen voor toekomstig ondersteuningsbeleid
In deze paragraaf wordt een antwoord gegeven op de vraag:
Wat zeggen deze resultaten over de wijze waarop muziekonderwijs na 2020 op effectieve wijze ingericht
kan worden en wat leren de resultaten over de ondersteuning van cultuureducatie in brede zin?
Verankering en verduurzaming zijn kernbegrippen. Uit het onderzoek en de antwoorden van het
reflectiepanel blijkt dat een vervolg, in welke vorm dan ook, op de huidige maatregelen wenselijk lijkt om
de gezette stappen te verankeren en verduurzamen. Binnen de scholen zou daarbij ingezet kunnen worden
om muziekonderwijs onderdeel te maken van een integraal beleid van cultuuronderwijs. Een integraal
aanbod waarin alle disciplines aan bod komen, zal een positieve bijdrage leveren aan het ontwikkelen van
duurzaam beleid en activiteiten op het gebied van cultuuronderwijs. Daarbij moet ingezet worden op het
opnemen van muziek in schoolplannen, doorgaande leerlijnen en (digitale) lesmethoden. Ook vakintegratie
is een belangrijk aspect in het muziek- en cultuuronderwijs. Het delen van voorbeelden hiervan en
samenwerking met andere scholen en besturen is van belang. Via (regionale en lokale) netwerken kan
kennis en ervaring, maar ook contact met cultuuraanbieders, gewaarborgd worden. Het eigenaarschap van
scholen voor deze ontwikkelingen is van groot belang, net als de rol van de schoolleider of een andere
kartrekker.
De verbinding tussen binnen- en buitenschools aanbod blijft een integraal onderdeel van verduurzaming.
Samenwerking met regionale partners, waarvan de invulling en het succes ervan deels afhankelijk is van de
regio, is van belang, zo benadrukt het reflectiepanel nogmaals. Hierbij moet rekening gehouden worden
met regionale verschillen, zowel financieel als op enthousiasme en mogelijkheden in de samenleving.
Concrete actieplannen, bijvoorbeeld in het kader van de convenanten van Méér Muziek in de Klas Lokaal,
kunnen bijdragen aan een goede focus.
Ontwikkeling van vakspecialisaties stimuleren. Ook rondom het opleiden van nieuwe docenten wordt door
het reflectiepanel een duidelijke focus aangegeven, zoals de ontwikkelingen van meer vakspecialisaties.
Een deel van de studenten zou zich in de toekomst, op basis van de eigen talenten, meer kunnen
specialiseren in muziekonderwijs en andere cultuurvakken. Deze studenten kunnen deze competenties weer
meenemen naar de basisschool en mogelijk een kartrekkersrol vervullen voor wat betreft deze vakken. Hoe
dan ook zou elke leraar een voldoende basis moeten hebben voor het verzorgen van onder andere
muziekonderwijs. Het benutten van vakleerkrachten als specialist, coach en verbinden met buitenschools
aanbod is tevens van belang. De rol van vakdocenten is wezenlijk en ook culturele instellingen en
kunstvakopleidingen zouden baat hebben bij een stimulans waarmee structureel geïnvesteerd kan worden
in hun kwaliteit. De focus binnen pabo’s op het ontwikkelen van vakspecialisaties is uiteraard breder dan
enkel muziekonderwijs en draagt dus ook bij aan cultuuronderwijs in zijn geheel.

48 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Muziekonderwijs op zich is nog niet uitontwikkeld, maar binnen de onderwijspraktijk zou het uiteindelijk,
passend bij de onderzoeksresultaten en de antwoorden van meerdere panelleden, een plek moeten krijgen
binnen één integraal beleid op cultuuronderwijs. Hierbij moet goed in de gaten gehouden worden dat de
aandacht goed verdeeld wordt, zodat er geen sprake is van ‘van alles een beetje’. Door te evalueren en te
behouden wat nu is opgebouwd, kan verder gewerkt worden.
Er is behoefte aan een structurele visie en kaders. Wat duidelijk uit het reflectiepanel naar voren komt, is
dat er behoefte is aan een structurele visie, aan kaders waaraan kunstvakken en cultuureducatie moeten
voldoen, zowel inhoudelijk, organisatorisch als financieel. Continue verandering en versnippering van
beleidsmaatregelen vormen risico’s voor de continuïteit en effectiviteit van de maatregelen. Via
curriculum.nu wordt zorg gedragen voor deze inhoudelijke invulling. Volgens sommige leden van het
reflectiepanel zou de integrale visie die nu ontwikkeld wordt verankerd moeten worden via Méér Cultuur in
de Klas, het beschikbaar stellen van een totale regeling (CmK3) voor het vormgeven van cultuuronderwijs
voor alle scholen en verder te investeren in kunstvakken op de lerarenopleidingen. Naar de inhoudelijke
invulling, moet ook de rolverdeling tussen verschillende instanties (gemeenten, provincies, Rijk,
schoolbesturen, scholen, CKV’s) helderder, zodat constructief samengewerkt kan worden.
Aanbevelingen voor beleid
In deze paragraaf gaan we, op basis van de onderzoeksresultaten en de input van het reflectiepanel, in op
specifieke aanbevelingen voor zowel muziekonderwijs als cultuureducatie in bredere zin na 2020. Op basis
van de gevonden resultaten en de input van het reflectiepanel kan gesteld worden dat het
stimuleringsprogramma voor muziekonderwijs zeker een stap in de goede richting heeft betekend, maar
een te korte impuls is geweest om de nieuwe ontwikkelingen duurzaam te verankeren zodat ze niet
wegvallen met het eindigen van de subsidie. Eén panellid gaf aan dat er doorgaans zeker rond de acht jaar
nodig is voor het duurzaam doorvoeren van een dergelijke onderwijsinnovatie. Muziekonderwijs laat zien
dat een integrale aanpak goed werkt en is van groot belang om tot duurzaam, gedragen en geïntegreerd
cultuuronderwijs te komen voor zo veel mogelijk leerlingen op zo veel mogelijk scholen. Qua
muziekonderwijs lijkt er dus behoefte te zijn aan een voortzetting van stimulering (en subsidie) om de
gezette stappen te verankeren. Hierbij komen we tot de volgende tien aanbevelingen:
I

Maak de eisen en doelen van de regelingen concreet zodat beter kan worden beoordeeld wat is bereikt.

II

Leg meer focus op een integraal (financieel) kader, zodat ook moeilijk te bereiken regio’s en scholen
meer worden gemotiveerd deel te nemen aan het programma. Voor cultuuronderwijs in het algemeen
moet rekening worden gehouden met de verschillen in (financiële) mogelijkheden en interesses tussen
regio’s. Eén visie en financieel kader vanuit de overheid is daarom belangrijk.

III

Wanneer het stimuleren van muziekonderwijs wordt gezien als een middel om cultuuronderwijs in de
brede zin een sterkere plek te geven, wordt aanbevolen gebruik te maken van één integrale regeling
waarin alle disciplines aan bod komen. De aandacht voor één specifieke discipline kan in de weg komen
te staan van algemene aandacht voor cultuureducatie en dat is niet de bedoeling. Van het
stimuleringsprogramma muziekonderwijs kan geleerd worden en succesfactoren kunnen doorgetrokken
worden naar het bredere cultuuronderwijs. Versnippering en snelle veranderingen in
beleidsmaatregelingen vormen een risico voor de continuïteit en effectiviteit van de maatregelen.

IV

Zorg voor extra aandacht voor de opzet van duurzame samenwerkingen waarbij beide partners iets te
winnen hebben (niet alleen aanbod afnemen maar van elkaars expertise gebruik maken). Tijdelijke
hulp van een muzikale partner is niet genoeg.

V

Stimuleer de verbinding tussen binnen- en buitenschools muziekonderwijs.

VI

Faciliteer culturele instellingen om structureel te investeren in hun (muziek)vakdocenten.

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 49

VII Continueer het faciliteren en stimuleren van platforms voor kennisdeling, niet alleen over de inhoud
van cultuur- en muziekonderwijs, maar ook ten aanzien van strategisch profileren en financiën.
VIII Bied ruimte voor talentontwikkeling bij (toekomstige) leerkrachten. Meer inzet van vakleerkrachten is
noodzakelijk om de werkdruk voor groepsleerkrachten te verlagen. Dit vraagt om meer aandacht voor
professionalisering (bijvoorbeeld door vakspecialisaties op de pabo voor verschillende kunstdisciplines
waardoor talentvolle studenten opgeleid worden tot expert en kartrekker).
IX

Stem de inhoud van muziekonderwijs af op de aanbevelingen vanuit curriculum.nu. Voor
cultuuronderwijs als geheel is afstemmening met curriculum.nu belangrijk. Hier wordt al verder
gekeken naar doorlopende leerlijnen voor zowel primair als voortgezet onderwijs (een mooie
vervolgstap voor CmK) en richt men zich op vakoverstijgend leren.

X

Voorkom dat er een situatie ontstaat van ‘alles een beetje’. Het is niet de bedoeling om te
oppervlakkig te veel mee te nemen in cultuureducatie, hier moet aandacht voor zijn.

Tot slot: vanuit het reflectiepanel komt in het algemeen naar voren dat de benodigde tijd en investeringen
voor het structureel versterken van muziek- en cultuuronderwijs niet onderschat moeten worden. Men
vreest dat een structurele visie nog niet haalbaar is, nu het onderwijs kampt met hoge werkdruk, discussies
over lerarentekorten en curriculumontwikkeling. Voorlopig zijn stimuleringsmaatregelen en subsidies nodig
om de behaalde opbrengsten te waarborgen en beoogde doelen te behalen.

50 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel

Bijlage 1: Schematisch overzicht resultaten

Deelregeling Impuls Muziekonderwijs

Overzicht 2: Schematisch overzicht van de resultaten
Kenmerken van de vernieuwing

Interne context

Externe context

Innovatieproces

▪ De objectieve kwaliteit wordt
gewaarborgd door het gebruik van
beproefde lesmethoden en een
doorlopende leerlijn. De
muziekpartner begeleidt hierin.
▪ Binnen subjectieve kwaliteit wordt
draagvlak binnen het team genoemd
als aandachtspunt, maar her wordt
niet duidelijk op ingezet. Wel zijn
positieve effecten op leerkrachten te
zien.
▪ Er is sprake van maatwerkplannen,
waardoor een plan op maat voor de
school gemaakt wordt dat past bij de
visie.
▪ Het opnemen van de vernieuwing in
het schoolplan en de inbreng van alle
lagen binnen de school en breder, de
kennisdeling met andere scholen,
geven inzicht in het mogelijke bereik
van de vernieuwing.
▪ In aanvraag dienen al duidelijke
plannen en begroting opgenomen te
worden; daar is een analyse aan
vooraf gegaan.

▪ Er is een gedeelde behoefte met de
▪ De behoeften en doelen worden
▪ De muziekpartner heeft een
samenleving aan verbetering van het
gedeeld in de samenleving. Binnen de
begeleidende rol bij de implementatie
muziekonderwijs. Binnen de scholen is
deelregeling lijkt de aansluiting tussen
methoden; deze is hier deskundig in
er ruimte voor maatwerk naar
binnen- en buitenschools
▪ Er is sprake van interactie en
behoefte van de locatie en in relatie
muziekonderwijs nog geen prioriteit
bijstelling tussen de scholen en de
met de mogelijkheden en behoeften
te hebben.
partners, daar is ruimte voor.
in de omgeving.
▪ Kennisdeling met andere
▪ In (bijna) alle gevallen is er sprake van
schoollocaties kan nog verbeterd
een enthousiaste
worden; er is behoefte aan meer
leerkracht/vakdocent/bestuurder en
specifieke kennisdeling.
is de school door haar eigenaarschap
▪ De samenwerking met een culturele
de kartrekker voor de overige actoren.
instelling met muziekexpertise
▪ Er is niet veel specifiek bekend over
bestaat vaak uit het helpen bij het
de ontvankelijkheid van docenten voor
opstellen van een visie, het
de vernieuwing, maar ook zij delen de
begeleiden bij methodes en van
wens voor deze vernieuwing en het
leerkrachten. De externe
verbeteren van de deskundigheid.
muziekpartner wordt als belangrijke
▪ Binnen school is sprake van
pijler gezien door school (school
communicatie op verschillende lagen
levert wat omgeving wenst, omgeving
(en er is op niveau van de gehele
levert wat school nodig heeft).
schoolorganisatie ook sprake van
▪ Er zijn duidelijke afspraken (een
uitwisseling van ideeën. Hier is wel
heldere rolverdeling) binnen het
nog ruimte voor verbetering.
samenwerkingsverband en
▪ Een laag verloopt (stabiliteit) blijft
tegelijkertijd is er ruimte voor een
een belangrijk onderdeel.
flexibele inrichting (plannen kunnen
▪ Door inzet op
nog bijgesteld worden).
deskundigheidsbevordering het
aanschaffen van lesmethoden en
instrumenten tracht men de capaciteit
op peil te houden. Het blijkt lastig
voldoende financiële middelen te
vinden en er wordt aanbevolen kennis
te borgen in werkgroepen (mede door
het hoge verloop).

51

Professionalisering Muziekonderwijs Pabo
52

Kenmerken van de vernieuwing

Interne context

Externe context

Innovatieproces

▪ De opzet van de regeling zorgt ervoor
dat de kwaliteit van de aanvragen
gedegen moet zijn en op een grondige
analyse gebaseerd: de plannen (op
maat) worden beoordeeld op
inhoudelijke en organisatorisch
kwaliteit.
▪ Over de subjectieve kwaliteit,
bijvoorbeeld hoe pabodocenten de
beoogde verandering ervaarden, is
weinig concreets bekend. Hier is geen
specifieke doelstelling voor opgezet.
▪ De aanvraag kan toegespitst worden
per vestiging, waardoor de
vernieuwing toegespitst kan worden
op voor die organisatie passende
doelen.
▪ De vernieuwing moet een breed effect
hebben, namelijk op alle studenten.
In de aanvragen viel op dat men nog
breder inzette, zowel op bredere
thema’s als op meerdere partners.

▪ Om de vicieuze cirkel van slechter
▪ Scholen hebben behoefte aan betere
▪ Evaluatie en monitoring zijn verplicht
wordend muziekonderwijs te kunnen
docenten en studenten hebben
onder de aanvragers en daar zet men
doorbreken, is er behoefte aan
behoefte aan betere vaardigheden,
in de aanvragen ook op in; iets dat het
verbetering van muziekonderwijs op
om de algehele vernieuwing van beter
vernieuwingsproces ten goede komt.
de pabo.
muziekonderwijs samen vorm te
▪ Er is sprake van organisaties met
▪ Juist door deelname aan deze regeling
kunnen geven. Deze gedeelde
pilots; nieuwe onderdelen worden
kan er capaciteit worden vrijgemaakt
behoefte komt terug in de regeling.
uitgevoerd, geëvalueerd en vervolgens
om de vernieuwing door te voeren.
De pabo kan zo leveren wat de school
bijgesteld om zo vast onderdeel uit
Door muziekonderwijs in het
en de studenten wensen.
het curriculum te worden.
curriculum te integreren kan het een
▪ De samenwerking met conservatoria
▪ In een derde van de projecten is er
vaste plek krijgen op pabo’s.
en scholen is verplicht.
expliciet sprake van deskundige
Ontwikkelde methodes kunnen
▪ Daarnaast wordt kennis nog breder
ondersteuning vanuit de hogeschool
gebruikt blijven worden. Of de
gedeeld via overige projecten en
voor het project. Daarnaast wordt in
externe muziekpartner een rol blijft
landelijke kennisdeling.
de helft van de gevallen gewerkt met
hebben op de pabo na de subsidie
stuurgroepen die het proces in het oog
hangt af van onderlinge afspraken met
houden.
bijvoorbeeld conservatoria.
▪ De kartrekker van deze innovatie is in
de helft van de deelnemende pabo’s
vormgegeven in een stuurgroep met
de belangrijkste partners.
▪ De stabiliteit van de organisaties en
de ontvankelijkheid voor de
vernieuwing blijven voor deze regeling
onderbelicht.

Méér Muziek in de Klas

Kenmerken van de vernieuwing

Interne context

Externe context

Innovatieproces

▪ Via de stichting worden objectieve
methoden en handvaten verzameld en
gedeeld om de gewenste vernieuwing
in het onderwijs door te voeren.
▪ De activiteiten van de stichting
worden door de meeste gebruikers als
positief ervaren, al ziet men ruimte
om de activiteiten efficiënter in te
zetten om verduurzaming te bereiken.
▪ De activiteiten onder de stichting
waren gericht op het zo veel mogelijk
aanspreken van de doelgroep. Het
bereik was goed maar kon volgens
onderzoek in 2018 op bepaalde
vlakken nog worden verbeterd.
▪ Men probeert een zo groot en zo
divers mogelijke groep
belanghebbenden aan te spreken en
op een laagdrempelige manier te
betrekken, de toegankelijkheid was
hoog.

▪ Het verbeteren van structureel
▪ Een van de belangrijkste doelen van
▪ De stichting kent een duidelijke
muziekonderwijs, het doel van de
de stichting is het creëren van meer
structuur. Alle activiteiten van de
stichting, is een gedeelde behoefte
draagvlak in de samenleving voor
stichting worden zorgvuldig
van o.a. scholen en culturele
structureel muziekonderwijs. Deze
gecoördineerd.
instellingen, maar juist ook breder in
wens leeft ook in de samenleving.
▪ Er is sprake van continue evaluatie en
de samenleving.
▪ Door de samenwerking tussen private
bijstelling, van het proces (via
▪ De gehele organisatie wordt in
en publieke instellingen in de stichting
onderzoeken) maar ook van de
bijvoorbeeld een symposium
wordt het draagvlak in de samenleving
materialen (o.a. n.a.v. suggesties van
betrokken bij de gewenste
geoptimaliseerd en ontstaat een
leerkrachten).
vernieuwing en de invulling ervan.
stevige basis voor verduurzaming.
▪ Er is zoveel mogelijk contact met alle
▪ Er is behoefte aan de aangeboden
▪ Met het onderdeel Méér Muziek in de
belanghebbenden.
handvatten die de stichting biedt om
Klas Lokaal wil men muziekonderwijs
de vernieuwing door te kunnen
duurzaam verankeren in de regio; alle
zetten, men is ontvankelijk voor deze
partijen van mogelijke betekenis
instrumenten.
worden verbonden in een
▪ Een belangrijk doel van de stichting is
samenwerkingsverband. Deze
het zorgen voor voldoende capaciteit
regionale bewegingen worden steeds
voor de vernieuwing, met name
talrijker, waardoor partijen elkaar
financieel maar ook in overige
beter vinden.
middelen. Beperkte capaciteit zorgt
er echter in sommige gevallen wel
voor dat andere kunstdisciplines dan
muziek onder druk komen te staan.
Hier kan meer op ingezet worden door
bijvoorbeeld het integreren van
vakken te stimuleren en hiermee
efficiënter aandacht aan verschillende
onderwerpen te besteden.
▪ Koningin Máxima is kartrekker voor de
stichting, wat zorgt voor veel
aandacht rondom de vernieuwing.

53

Bijlage 2: Deelname programma’s per provincie

Tabel 3: Deelname aan CMK en Impuls Muziekonderwijs naar CBS achterstandsscore (per provincie)
CBS achterstandsscore

1

2

3

4

5

Totaal

Drenthe

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

13%
77%
0%
10%

15%
64%
3%
18%

3%
62%
5%
30%

11%
75%
0%
14%

16%
63%
11%
11%

11%
69%
3%
17%

Flevoland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

82%
9%
0%
9%

75%
17%
8%
0%

73%
12%
12%
4%

70%
22%
6%
2%

52%
38%
11%
0%

66%
24%
8%
2%

Friesland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

50%
16%
29%
5%

52%
15%
27%
6%

40%
18%
29%
13%

34%
21%
32%
13%

32%
37%
16%
16%

46%
18%
28%
8%

Gelderland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

55%
24%
10%
10%

55%
25%
12%
8%

52%
30%
8%
10%

49%
30%
8%
13%

55%
29%
10%
6%

53%
27%
10%
10%

Groningen

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

29%
51%
8%
12%

29%
53%
5%
13%

29%
49%
10%
12%

49%
35%
0%
16%

30%
40%
10%
20%

32%
47%
7%
14%

Limburg

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

50%
5%
38%
7%

62%
6%
27%
5%

58%
19%
19%
5%

54%
15%
28%
4%

52%
19%
23%
5%

55%
13%
26%
5%

Noord-Brabant Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

45%
37%
10%
9%

44%
32%
13%
12%

47%
31%
11%
11%

36%
37%
9%
17%

38%
41%
6%
15%

42%
36%
10%
13%

Noord-Holland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

55%
19%
20%
6%

56%
16%
20%
8%

59%
22%
13%
6%

53%
22%
16%
9%

46%
34%
8%
12%

53%
24%
15%
9%

Overijssel

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

55%
24%
10%
11%

38%
37%
15%
10%

37%
26%
21%
16%

47%
38%
5%
10%

42%
43%
12%
3%

44%
33%
13%
10%

Utrecht

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

44%
31%
16%
9%

37%
31%
15%
17%

35%
34%
14%
17%

36%
32%
23%
9%

32%
31%
26%
10%

37%
32%
18%
13%

Zeeland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

44%
15%
27%
15%

40%
25%
19%
16%

47%
19%
26%
9%

55%
19%
23%
3%

15%
30%
20%
35%

42%
21%
23%
14%

Zuid-Holland

Geen CMK, geen impuls
Alleen CMK
Alleen impuls
Zowel CMK als impuls

44%
37%
12%
7%

54%
29%
8%
10%

46%
41%
7%
6%

44%
39%
6%
10%

48%
40%
6%
7%

47%
38%
7%
8%

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 55

Bijlage 3: Geraadpleegde bronnen

Beekhoven, S., Hoogenboom, A., Hoogeveen, K., Kruiter, K., & Heyden, K. Vander. (2018). Onderzoek Impuls
Muziekonderwijs. Utrecht: Sardes
Centraal Bureau voor de Statistiek, (2019, 11 februari). Achterstandsscores per school, 2018. Geraadpleegd van:
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/07/achterstandsscores-per-school-2018
Commissie Verkenning Muziekonderwijs in het Primair Onderwijs, Handreiking Muziekonderwijs 2020, 2014.
Coppoolse, R. (2018). Werkregels voor innovatiemanagers. Proefschrift, Utrecht, maart 2018
De Graauw & Beemster. (2018). Impact van Méér Muziek in de Klas. Onderzoeksrapport
Deelregeling Cultuureducatie met Kwaliteit in het primair onderwijs Fonds voor Cultuurparticipatie 2013–2016. Stcrt.
2012, nr. 15826
Deelregeling Impuls Muziekonderwijs PO 2015-2020. Stcrt. 2015, Nr. 34149
Essen, M. van, Termorshuizen, T. & Broek, A. van den (2019). Cultuureducatie en muziekonderwijs duurzaam verankerd.
Aanvullende analyses Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 2017-2018. Onderzoek in opdracht van het
Fonds voor Cultuurparticipatie. Nijmegen: ResearchNed
Fonds voor Cultuurparticipatie. (2014). Tijdelijke Regeling Flankerende Projecten Cultuureducatie met Kwaliteit 2014
Fonds voor Cultuurparticipatie. (2018). Muziek op pabo’s. Planalyse
Fonds voor Cultuurparticipatie. (2018). Nieuws. Nieuws en persberichten. 1659 scholen aan de slag met Impuls
muziekonderwijs. Geraadpleegd van: https://www.cultuurparticipatie.nl/nieuws/1659-scholen-aan-de-slagmet-impuls-muziekonderwijs.htm
Hoogeveen, K., Beekhoven, S., Kieft, M., Donker, A., & Grinten, M. van der. (2014). Monitor cultuuronderwijs in het
primair onderwijs & programma Cultuureducatie met kwaliteit (2013-2014). Sardes & Oberon, in opdracht van
Ministerie OCW
https://www.zutphensekoerier.nl/nieuws/algemeen/690492/zesde-convenant-meer-muziek-in-de-klas-lokaalInspectie van het Onderwijs. (2017). Peil.Kunstzinnige oriëntatie 2015-2016.
Miles, M. B., & Seashore Louis, K. (1987). Research on institutionalisation: a reflective review. In Miles, M. B., Ekholm,
M., & Vandenberghe, R. (eds.). Lasting school improvement: exploring the process of institutionalization.
Leuven/Amersfoort: Acco
Ministerie van OCW. Impuls Cultuuronderwijs; Kamerbrief 687597 (2014, 24 oktober).
Nooij, J., Graauw, C. de, Essen, M. van & Broek, A. van den (2018). Monitor Cultuureducatie primair onderwijs 20172018. Onderzoek naar de landelijke ontwikkelingen in cultuureducatie sinds 2015-2016 en in relatie tot het
programma cultuureducatie met kwaliteit. Nijmegen: ResearchNed
Onderwijsraad & Raad voor Cultuur. (2012). Cultuureducatie: leren, creëren, inspireren! Den Haag: Onderwijsraad.
Ploegman, M. (2018). Belemmeringen voor innovatie in het basisonderwijs − Welke belemmeringen zijn er? Kan het
ministerie van OCW belemmeringen verminderen? Zandvoort, september 2018
Regeling Professionalisering Cultuuronderwijs PO. Stcrt. 2015, Nr. 21377
Regeling professionalisering muziekonderwijs op pabo’s. Stcrt. 2017, Nr. 17226
Rijksoverheid. (2019). Muziek op de basisschool. Geraadpleegd van:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/basisonderwijs/muziek
Schilt, van - Mol, T. (2012). Muziekles op de basisschool: meer en beter? In T. IJdens, M. Van Hoorn, A. van den Broek, &
C. Van Rensen (Reds.), Jaarboek Actieve Cultuurparticipatie 2012. Doelen, middelen, effecten. (pp. 39–52).
Utrecht: Fonds voor Cultuurparticipatie.
Schilt-Mol, T. van, Mariën, H., Vijfeijken, M. van, & Broekmans, A. (2011). Muziekeducatie in het primair onderwijs. Een
kwantitatieve en kwalitatieve verkenning ven de stand van zaken. Tilburg: IVA beleidsonderzoek en advies.
Snoek, M., Sligte, H., Eck, E. van, Schriemer, M., & Emmelot, Y. (2014). Eindrapport kwalitatief onderzoek:
IannovatieImpuls Onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut
Stichting Méér Muziek in de Klas. (2017). Manifest Kwalitatief muziekonderwijs. Geraadpleegd van:
https://cms.meermuziekindeklas.nl/uploads/pdf/Manifest-kwalitatief-muziekonderwijs.pdf
Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019a). Over Méér Muziek in de Klas Lokaal. Geraadpleegd van:
https://www.meermuziekindeklas.nl/nl/meer-muziek-in-de-klas-lokaal/
Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019a). Over Méér Muziek in de Klas Lokaal. Geraadpleegd van:
https://www.meermuziekindeklas.nl/nl/meer-muziek-in-de-klas-lokaal/

(Meer) muziekonderwijs als doel en middel | 57

Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019b). Handboek voor meer muziek in de klas. Geraadpleegd van:
http://handboekvoor.meermuziekindeklas.nl/handboek-voor-meer-muziek-in-de-klas
Stichting Méér Muziek in de Klas. (2019c). Over Méér Muziek in de Klas. Over ons. Geraadpleegd van
https://www.meermuziekindeklas.nl/nl/over/
Wijzigingsregeling professionalisering muziekonderwijs pabo’s. Stcrt. 2017, Nr. 70622
Wils, J. (2010). Muziek telt! Onderzoek naar behoefte en imago van muziekonderwijs bij Nederlands publiek (18 jaar en
ouder). Amsterdam: Veldkamp.

58 | (Meer) muziekonderwijs als doel en middel