Verantwoording van de hulpgelden
2013 voor Haïti
Onderzoeksteam

Voorlichting
Afdeling Communicatie

Dhr. drs. J. Chhatta RA

Postbus 20015

Mw. L. van Loon MSc

2500 ea Den Haag

Mw. drs. T. Vandersmissen

telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Tanneke Vandersmissen/Algemene
Rekenkamer

Den Haag, december 2014

2014

Dhr. dr. H.M.R.H. Cleuren (projectleider)

Verantwoording van de hulpgelden
2013 voor Haïti

De tekst van het rapport Verantwoording van de hulpgelden 2013 voor Haïti is vastgesteld op 5 december 2014.
Het rapport is op 9 december 2014 aangeboden aan de Tweede Kamer.

2

algemene rekenkamer

3

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Inhoud
Voorwoord

5

1

Resultaten Haïti-actie 2010 tot en met 2013
1.1
Conclusie over voorlopige resultaten
1.2
Overzicht sho-clusters

9
9
10

2

Kosten Haïti-actie 2010 tot en met 2013
2.1
Conclusie over kosten en programma-uitgaven
2.2
Wervingskosten
2.3
Apparaatskosten
2.4
Programmamanagementkosten
2.5
Programma-uitgaven

21
22
22
23
24
25

3

Bestuurlijke reacties en nawoord Algemene Rekenkamer
3.1
Reactie minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
3.2
Reactie sho
3.3
Nawoord Algemene Rekenkamer

27
27
27
28

Bijlage 1 Aanpak onderzoek

29

Bijlage 2 Afkortingen

31

Literatuur

32

4

algemene rekenkamer

Figuur 1 Kerncijfers Haïti-actie
Aardbeving

12 12 januari
2010

220.000
doden

meer dan
300.000
gewonden

1,5 miljoen
Haïtianen
dakloos

de infrastructuur
van hoofdstad
Port-au-Prince werd
grotendeels vernield

!

Financieel
Donaties voor Haïti (2010 t/m 2014)

Uitgaven tot en met 2013

Totaal: €112,8 miljoen

Totaal: €103,1 miljoen (93%)
Nog beschikbaar tot en met 2014
€ 8,3 miljoen

Donatie BZ
€ 41,7 miljoen

Donatie particulieren,
bedrijven en decentrale
overheden
€ 71 miljoen

Apparaatskosten (2010-2013)
€ 7,3 miljoen

Noodhulp 2010
€ 42,5 miljoen

Wederopbouw 2013
€ 5,7 miljoen
Wederopbouw 2012
€ 22,3 miljoen

Van dit bedrag is €111,4 miljoen beschikbaar voor Haïti

Noodhulp en
wederopbouw 2011
€ 25,3 miljoen

Deelnemers Haïti-actie
Negen* vaste deelnemers:

Zes gastdeelnemers:

Cordaid
Nederlandse Rode Kruis
ICCO en Kerk in Actie
Oxfam Novib
Save the Children
Tear
Terre des Hommes
UNICEF Nederland
World Vision

Leger des Heils
Dorcas
VNG International
CARE Nederland
Habitat for Humanity
Plan Nederland
HAÏTI

= Eind 2013 hebben deze 10 (gast)deelnemers hun werkzaamheden
in Haïti voor deze actie beëindigd.

Port-au-Prince

* Stichting Vluchteling, ook een vaste SHO-deelnemer, deed niet mee
aan de Haïti-actie. Tear is inmiddels geen vaste deelnemer meer.

Donatie:

Als voorschot overgemaakt
tot en met 2013:

Definitief afgerekend tot en met 2013:
€ 18 miljoen, waarvan:

€ 41,7 miljoen

€ 39 miljoen
(93%)

noodhulp € 12 miljoen
overig € 6 miljoen

Joris Fiselier Infographics

Financiële steun Ministerie van BZ

5

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Voorwoord
In januari 2010 is Haïti zwaar getroffen door een aardbeving. Daarna is via een nationale televisieactie ruim € 112 miljoen opgehaald door de Samenwerkende Hulp­
organisaties (sho) om te besteden aan hulp voor en in Haïti. Het Ministerie van
Buitenlandse Zaken (bz) heeft hier € 41,7 miljoen aan bijgedragen.
Kort na de ramp hebben wij in overleg met de sho en het Ministerie van bz besloten
om de besteding en de verantwoording van het overheidsgeld te controleren. Wij vinden het belangrijk dat hulporganisaties transparant maken hoe en waaraan zij de hulpgelden besteden. Zo weet het Nederlandse publiek ook waar donaties naartoe zijn
gegaan. Onze blik op transparantie betreft niet alleen de financiën, maar ook de resultaten: wat wilden de hulporganisaties bereiken en wat hebben zij bereikt?
Eind 2013 hebben tien van de vijftien organisaties van de sho-actie voor Haïti hun
activiteiten afgerond en 93% van het beschikbare geld is uitgegeven. In 2014 zal een
aantal (gast)deelnemers nog activiteiten uitvoeren met sho-geld. De sho maakt daarom in 2015 de eindbalans op, als alle activiteiten afgerond zijn. Wij hebben op basis
van voorlopige gegevens tot eind 2013 al een tussenbalans gemaakt van de resultaten
en kosten. Daarbij houden we de indeling van sho in negen clusters aan:
onderdak, water en sanitaire voorzieningen (wash), voedselzekerheid, levensonderhoud, gezondheidszorg, onderwijs, bescherming, rampenmanagement en programmamanagement.
We willen benadrukken dat we onze tussenbalans baseren op de resultatenrapportages
van sho. We hebben én geven geen inhoudelijk oordeel over de resultaten zelf.
Leeswijzer
In ons vierde rapport over Haïti focussen we op de voorlopige resultaten en kosten. We
beginnen in deel 1 met een overzicht van de voorlopige resultaten zoals de sho die
heeft gerapporteerd over 2010 tot en met 2013. Deze analyse hebben we gebaseerd op
de sho-verantwoordingsrapportage over 2013 (sho, 2014). Daarna geven we een overzicht van de soorten kosten tot en met 2013 in deel 2, inclusief een analyse van de aard
van de kosten. We sluiten af met de reacties van de minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking (bhos) en de directie van de sho.
Ons onderzoek naar de bestedingen van het sho-geld in 2013, de sho-rapportage
over 2013 en het toezicht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (bz) beschrijven
we in een achtergronddocument. Dat document is te vinden op www.rekenkamer.nl.

6

algemene rekenkamer

Figuur 2 Uitgaven en voorlopige resultaten Haïti-actie

Uitgaven en voorlopige resultaten per
Onderdak
7 organisaties actief

5.660

6.009

tenten

2.550

nieuwe huizen gebouwd

Tenten

huizen gerepareerd

Huizen

Reparaties huizen
3.678

6.280

4.770

9.480

6.009

5.660

6.560

2.550

Controle huizen

Zeilen

7.600

5.000

10.482

Gereedschap verstrekken
4.100

11.405

Huur betalen 1 jaar vooruit

?

395

Programmamanagement

Bescherming

12 organisaties actief

3 organisaties actief

Kantoorkosten, salaris en transport
3 organisatie nemen geen programmamanagementkosten op

Beïnvloeden van overheidsbeleid
Pleitbezorging
Voorlichting
Opzetten van comités

2 organisaties
verstaan hier ook onder:
evaluatie,
monitoring
en/of audit

Rampenmanagement

3 organisaties
verstaan hier ook onder:
reiskosten
en/of coördinatie

3 organisaties actief

Onderdak

Training van vrijwilligers,
lokale rampenteams
Ondersteuning bij het
opzetten van rampenplannen

3 organisaties
nemen géén programmamanagementkosten op

€ 39,6

Onderwijs
7 organisaties actief
Gebouwd
Aantal scholen

Aantal leraren getraind

Aantal lokalen
87
90

2

31

105
133

85

2.138

Programmamanagement

€ 10,8
Voorzien van meubilair
Aantal scholen
30

35

Aantal lokalen
42
45

56

Aantal kinderen
6.000

6.618

Bescherming
Voorzien van lesmaterialen
Aantal scholen
30

35

€ 2,7

Aantal kinderen

Rampenmanagement
14.680

15.229

18.190

€ 2,4

Bedragen in miljoenen euro’s

Onderwijs

€ 5,1

7

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

cluster – SHO Haïti actie 2010-2013
Legenda grafieken:

Oorspronkelijk doel

Resultaat

Aangepast doel

Gezondheidszorg
5 organisaties actief

Cholera epidemie heeft plannen veranderd

Aantal hulpontvangers in medische klinieken
68.000

Aanvankelijke
doelen

Doel x
Doel y

Uitbraak Cholera

Aantal lokale hulpverleners getraind
400
510

174.000

59.238

1.170

Aantal vaccinaties
2.100

28.074

Doelen worden
bijgesteld

Doel x
Doel y

Aantal huizen gedesinfecteerd

Extra activiteiten ter
bestrijding en voorkoming
van cholera (zoals
voorlichting)

Aantal behandelcentra cholera geopend
of ondersteund
69

153

4.444

Aantal mensen voorgelicht
77.620
102.620

726.774

Water en sanitaire voorzieningen
9 organisaties actief

Aantal mensen dat hygienevoorlichting ontvangt
47.917
54.417

152.089

Gezondheidszorg
Aantal mensen met toegang
tot sanitaire voorzieningen
18.500

Aantal mensen met toegang
tot veilig drinkwater

36.500

70.666

Water en sanitaire
voorzieningen

€ 17,6

Aantal pompen

4

32
49

4 organisaties actief

Levensonderhoud

€ 4,8
Voedselzekerheid

€ 5,0

Cash for work
Microkredieten
Trainingen

32.854

11.476
12.226

7.481

Aantal wasplaatsen

Aantal watersystemen

518

37
39

Levensonderhoud

Aantal latrines

15.477

438

0

Voedselzekerheid
2 organisaties actief
Voeding(supplementen)
voor kinderen en
zwangere vrouwen
Voorlichting

Joris Fiselier Infographics / pictogrammen: UNOCHA

€ 8,0

8

algemene rekenkamer

9

1

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Resultaten Haïti-actie 2010 tot en met 2013
1.1

Conclusie over voorlopige resultaten
We stellen vast dat elke organisatie in de sho-rapportage gedetailleerd rapporteert
over de output die bereikt is in elk van de negen thematische clusters van de sho.
Hierbij noemen zij concrete cijfers.
We constateren echter ook dat het voor een donateur nog steeds lastig is om op basis
van de huidige rapportages de cijfers te duiden om een totaalbeeld te krijgen van de
resultaten. De donateur heeft bij één loket, de sho, geld gegeven voor Haïti, maar
leest in de sho-rapportage resultaten van vijftien verschillende organisaties.
Bovendien zijn die resultaten niet of nauwelijks bij elkaar op te tellen. Zo rapporteren
organisaties verschillend over hun resultaten. Sommige organisaties beschrijven bijvoorbeeld aantallen geïnstalleerde toiletten en waterpompen en andere organisaties
benoemen alleen hoeveel mensen toegang hebben tot water en sanitaire voorzieningen. Ook verschilt dezelfde output soms wezenlijk per organisatie. Een huis van organisatie y is bijvoorbeeld duurzamer en duurder dan een huis van organisatie y. Extra
uitleg in de eindrapportage kan deze verschillen toelichten. We bevelen de sho aan de
(gast)deelnemers te verzoeken voor de eindrapportage hun resultaten op een eenduidige manier aan te leveren. Als de organisaties eenduidig rapporteren in de eindrapportage van de sho volgend jaar, komt dit de transparantie van de verantwoording
over de resultaten ten goede.
We hebben ook de planning van de sho voor de wederopbouw in Haïti vergeleken met
de realisatie. Hierbij vallen twee dingen op. Ten eerste is het moeilijk om een totaalbeeld te krijgen omdat sommige organisaties andere eenheden gebruiken bij de planning en de realisatie van dezelfde activiteit. Zo staat in de planning hoeveel leslokalen
zij gaan bouwen en vermelden ze in de rapportage hoeveel scholieren toegang tot
onderwijs hebben. Ten tweede zien we dat deels minder is bereikt dan gepland, bijvoorbeeld bij huizenbouw en het installeren van waterpompen. Tegelijkertijd is deels
juist meer gerealiseerd dan voorzien, bijvoorbeeld bij gezondheidszorg.
Organisaties geven aan dat de afwijkingen in de realisatie grotendeels het gevolg zijn
van de cholera-uitbraak. Ook wijzen zij vertragingen in de procedures en noodzakelijke programmawijzigingen als oorzaak aan. Geen enkele organisatie rapporteert echter interne veroorzaakte tegenvallers of fouten.
Bij ons onderzoek ter plekke van een aantal programma’s in 2012 hebben we echter
een aantal interne belemmerende factoren bij de hulporganisaties vastgesteld, zoals te
brede reikwijdte van de activiteiten en organisatorische problemen (Algemene
Rekenkamer, 2012). Dat roept de vraag op of hulporganisaties geen interne tegenvallers (h)erkennen of dat organisaties het nog niet aandurven om ze te rapporteren aan
het publiek.
Wij bevelen daarom aan om ook deze belemmerende factoren in de eindrapportage op
te nemen. Wij verwachten dat aandacht voor belemmerende factoren voor meer transparantie zorgt en zo meer duidelijkheid schept bij het grote publiek. Bovendien draagt
deze introspectieve professionaliteit bij aan het lerende vermogen van de sho.

10

algemene rekenkamer

1.2

Overzicht SHO-clusters
De sho deelt de werkzaamheden in Haïti in negen clusters in. In figuur 2 hebben we
een overzicht van die clusters laten zien. Hieronder werken we de gegevens van die
figuur verder uit en geven per cluster details en analyse van de resultaten. We beantwoorden de volgende vragen:
• Wat is er per cluster bereikt? Waar mogelijk geven we een optelsom van de gerapporteerde aantallen.
• Zijn de gestelde doelen gehaald? Zo niet, geven de (gast)deelnemers daar een verklaring voor? Welke?
Tabel 1 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Onderdak
Uitgaven 2010 t/m 2013

Besteed aan
• 6.009 nieuwe huizen

€ 39,6 miljoen

• 2.550 huizen gerepareerd
• 5.660 tenten
• technische keuring van beschadigde huizen

41,4 %

• training over duurzame huizenbouw
• uitdelen van gereedschap

Activiteiten
In de beginfase van de noodhulp hebben de hulporganisaties zich gericht op noodonderdak in de vorm van zeilen en tenten. De laatste jaren is de focus verschoven naar de
bouw en herstel van huizen. Organisaties noemen aantallen gebouwde of gerepareerde
huizen als resultaten en dat lijkt voor het grote publiek een eenduidige manier van rapporteren.

11

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Figuur 3 Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster Onderdak
Oorspronkelijk doel

Resultaat

Aangepast doel

Tenten

4.770

5.660
0

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

Huizen

6.280

9.480

6.009
0

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

Controle huizen

7.600

10.482

11.405
0

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

8.000

10.000

12.000

8.000

10.000

12.000

Reparaties huizen

3.678

6.560

2.550
0

2.000

4.000

6.000

Zeilen

5.000

0

2.000

4.000

6.000

Gereedschap verstrekken

Huur betalen 1 jaar vooruit

4.100

?
0

395
2.000

4.000

6.000

0

1.000

2.000

12

algemene rekenkamer

Planning versus realisatie
Sommige organisaties realiseren volgens plan, terwijl andere het plan tussentijds hebben aangepast omdat werkwijzen niet effectief bleken in de veranderende context. De
meest genoemde externe oorzaak voor tegenvallers is dat de lokale situatie een andere
werkwijze vereist dan gepland en dat er tegenvallers zijn in de kosten van de bouw van
huizen. Zo varieert de kostprijs van de huizen substantieel door de verschillende bouwlocaties van de huizen. Sommige locaties vereisen extra fundering en versteviging,
omdat huizen op steile hellingen gebouwd moesten worden.
•

Voorbeeld 1 Cordaid: in de geplande resultaten schatte men dat 6.300 nieuwe huizen zouden worden gebouwd en 2.220 huizen gerepareerd. Er was gebudgetteerd
voor huizenframes met wanden van plastic doek die 3 tot 5 jaar zouden moeten
kunnen blijven staan, voor € 1.200 per huis. Na nieuw overheidsbeleid zijn deze
plannen echter aangepast en heeft deze organisatie gekozen voor permanente
huizen die 15 tot 20 jaar kunnen meegaan. Hierdoor zijn de kosten gestegen tot
€ 2.600 per huis.

Figuur 4 planning en realisatie huizen
Plan

Realisatie

Tijdelijke huizen
Levensduur 3-5 jaar

€ 1.200 per huis

•

Permanente huizen
Levensduur 15-20 jaar

€ 2.600 per huis

Voorbeeld 2 Cordaid: uiteindelijk zijn er minder nieuwe huizen/shelters gebouwd
dan gepland. Dit komt omdat bij nader technisch onderzoek bleek dat 437 voor
sloop aangemerkte huizen toch gerepareerd konden worden in plaats van dat er
herbouw nodig was (sho, 2014).

We stelden in 2012 ter plekke vast dat de realisatie soms ook belemmerd werd door te
hoge ambities en gebrekkige coördinatie en samenwerking (Algemene Rekenkamer,
2012). Deze verklaringen worden tot nu toe nog niet door de organisaties zelf
genoemd. Daarnaast hebben sommige organisaties meer gedaan dan gepland.
Totaaloverzicht cluster
Op basis van de gerapporteerde aantallen per organisatie is het mogelijk om totaal­
cijfers te noemen van aantallen gerealiseerde huizen met sho-geld. Het is echter niet
mogelijk om organisaties onderling te vergelijken op basis van geleverde prestaties of
kostprijs per huis. Zo´n vergelijking zou geen recht doen aan de grote verschillen tussen de typen huizen, de gemaakte kosten per huis en de werksituatie. Bijna alle organisaties hanteren immers andere ontwerpen met grote verschillen in duurzaamheid:
gebruikte bouwmaterialen variërend van wanden van tentzeil tot duurzaam hout. De
heterogeniteit in het ontwerp geldt niet alleen voor de sho-deelnemers, maar ook voor

13

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

de honderden niet-gouvernementele organisaties (ngo's) en multilaterale organisaties
die huizen hebben gebouwd in Haïti. Het wijst op het gebrek aan coördinatie bij de
ontwerpfase waardoor meerdere ngo’s langs elkaar heen in één gebied huizen bouwen
elk volgens hun eigen ontwerp.
Daarnaast is er een probleem van onjuiste toerekeningen. Tijdens ons onderzoek ter
plekke in 2012 werd duidelijk dat over 3.200 huizen gerapporteerd werd alsof ze volledig met sho-geld gebouwd waren. De sho-bijdrage betrof slechts de muren en de
afwerking (met een waarde van 70%), terwijl de overige onderdelen van de huizen gefinancierd waren door buitenlandse zusterorganisaties en eigen fondsenwerving. Een
proportionele toerekening van 70% van het totaal aan de sho-resultaten was in dat
geval juister geweest (Algemene Rekenkamer, 2012).
Tabel 2 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster WASH
Uitgegeven 2010 t/m 2013

Besteed aan
• 4 pompen en 438 watersystemen voor drinkwater

€ 17,6 miljoen

• 7.481 latrines
• voorlichtingscampagnes en preventie over hygiëne

18,3 %

• afvalverwerking

Activiteiten
In de noodhulpfase hebben de hulporganisaties zich vooral gericht op het verschaffen
van drinkwater, via tankwagens en het plaatsen van pompen en andere watersystemen.
Na de uitbraak van cholera is er veel nadruk gekomen op voorlichtingscampagnes over
hygiëne, naast het zorgen voor toegang tot drinkwater en sanitaire voorzieningen.
Figuur 5a Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster WASH
Oorspronkelijk doel

Resultaat

Aangepast doel

Aantal watersystemen

37
39

438
0

100

Aantal pompen

32

200

400

Aantal latrines

11.476
12.226

518

7.481
100

0

5.000

500

Aantal wasplaatsen

49

4
0

300

10.000

0
15.000

0

100 200 300 400 500 600

14

algemene rekenkamer

Figuur 5b Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster WASH

Oorspronkelijk doel

Aangepast doel

Resultaat

Aantal mensen met toegang tot veilig drinkwater

15.477

32.854
0

20.000

40.000

60.000

80.000

100.000

120.000

140.000

160.000

140.000

160.000

Aantal mensen met toegang tot sanitaire voorzieningen

18.500

36.500

70.666
0

20.000

40.000

60.000

80.000

100.000

120.000

Aantal mensen ontvangt hygienevoorlichting

47.917
54.417

152.089
0

20.000

40.000

60.000

80.000

100.000

120.000

140.000

160.000

Planning versus realisaties
De uitbraak van cholera eind 2010 is van grote invloed geweest op de planning en de
activiteiten in dit cluster. Begin 2010 kon niemand voorspellen dat water en sanitaire
voorzieningen de hoogste prioriteit zouden krijgen. Deelnemers hebben bovenop hun
geplande activiteiten nog extra activiteiten gedaan, zoals het repareren van waterleidingsystemen en het opzetten van bewustwordingscampagnes. Daardoor is er in het
cluster WASH over het algemeen meer gerealiseerd dan gepland.
Totaaloverzicht cluster
Het is moeilijk om een overzicht te krijgen, omdat organisaties verschillende grootheden hanteren bij het opsommen van de resultaten. Sommige organisaties rapporteren
bijvoorbeeld het aantal gerealiseerde watersystemen, terwijl andere organisaties het
aantal mensen met toegang tot watersystemen vermelden. We weten daardoor niet
hoeveel watersystemen er in totaal gerealiseerd zijn en hoeveel mensen daarvan in
totaal profiteren.

15

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Tabel 3 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Voedselzekerheid
Uitgaven 2010 t/m 2013
€ 5,0 miljoen
5,2 %

Besteed aan
• v oedingssupplementen voor ondervoede kinderen en
zwangere vrouwen
• voorlichtingsbijeenkomsten

Activiteiten
In de wederopbouwfase is voedsel minder urgent dan in de noodhulpfase. De hulporganisaties hebben zich vooral in 2010 en 2011 met dit cluster beziggehouden.
De belangrijkste activiteiten zijn het verstrekken van voedingssupplementen voor
ondervoede kinderen en zwangere vrouwen. Ook zijn voorlichtingsbijeenkomsten over
gezonde voeding gehouden.
Plan versus realisatie
De streefaantallen die in 2010 bepaald zijn, zijn bij de ene organisatie overschreden en
bij de andere organisatie niet gehaald. De verklaringen daarvoor zijn respectievelijk de
cholera-uitbraak en een programmawijziging, vanuit het hoofdkantoor ingegeven.
Totaaloverzicht cluster
De gedetailleerde beschrijving van de outputresultaten plus het aantal behandelde kinderen en vrouwen geven een helder beeld van wat er gedaan is met het geld in dit cluster.
Tabel 4 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Levensonderhoud
Uitgaven 2010 t/m 2013
€ 4,8 miljoen
5,0 %

Besteed aan
• Cash for work programma’s
• Microkredieten
• Technische trainingen en ondernemingstrainingen

Activiteiten
Met deze activiteiten worden mensen geholpen om hun bestaan weer op te bouwen en
zelf te voorzien in hun levensonderhoud. Activiteiten zijn gericht op Cash-forworkprogramma’s in de noodhulpfase, en microkredieten, technische trainingen en
ondernemingstrainingen in de wederopbouwfase.
Planning versus realisatie
De planning van de activiteiten was algemeen en niet smart geformuleerd. Daardoor
is de concrete realisatie niet af te zetten tegen de planning. Organisaties verklaren
afwijkingen doordat veel plannen zijn herzien na consultatie van de doelgroepen en
nadat de organisaties een beter begrip van de lokale context hadden gekregen. In 2012
stelden we ter plekke vast dat er bij een cash-for-workprogramma bleek dat er 80%
minder deelnemers was dan gepland toen het geld was uitgegeven (Algemene
Rekenkamer, 2012). Een verklaring voor deze tegenvallende resultaten in de eindrapportage volgend jaar zou kunnen uitleggen waaraan het geld wel besteed is.
Totaaloverzicht cluster
Sommige organisaties rapporteren over het aantal hulpontvangers bij elke activiteit,
andere organisaties benoemen alleen de verstrekte middelen of uitgaven aan het programma.

16

algemene rekenkamer

Tabel 5 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Gezondheidszorg
Uitgegeven 2010 t/m 2013

Besteed aan
• cholerabehandelingen

€ 8,0 miljoen

• 28.074 vaccinaties
• voorlichting over hygiëne en zwangerschap
• psychosociale hulp

8,3 %

• training 1.170 lokale hulpverleners

Activiteiten
Gezondheidszorg heeft extra aandacht gekregen na de cholera-uitbraak eind 2010.
Organisaties hebben toen directe zorg verleend door het opzetten van cholera-behandelklinieken. Daarna is de focus geleidelijk gericht op preventie en voorlichting.
Belangrijkste activiteiten zijn vaccinaties, bewustwordingscampagnes en scholing.
Figuur 6a Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster Gezondheidszorg
Oorspronkelijk doel

Resultaat

Aangepast doel

Aantal vaccinaties

2.100

28.074
0

5.000

10.000

15.000

20.000

25.000

30.000

Aantal lokale hulpverleners getraind

400

510

1.170
0

500

1.000

1.500

2.000

Aantal behandelcentra cholera geopend of ondersteund

69

153
0

50

100

150

200

Aantal huizen gedesinfecteerd

4.444
0

1.000

2.000

3.000

4.000

5.000

17

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Figuur 6b Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster Gezondheidszorg
Oorspronkelijk doel

Aangepast doel

Resultaat

Aantal mensen voorgelicht

77.620
102.620

726.774
0

100.000

200.000

300.000

400.000

500.000

600.000

700.000

800.000

500.000

600.000

700.000

800.000

Aantal hulpontvangers in medische klinieken

68.000

174.000

59.238
0

100.000

200.000

300.000

400.000

Planning versus realisatie
De doelstellingen voor het cluster Gezondheidszorg zijn naar boven bijgesteld door de
cholera-uitbraak. Deze epidemie is verantwoordelijk voor het verschil tussen planning
en realisatie en heeft met name geleid tot meer preventie, voorlichting en vaccinaties.
Totaaloverzicht cluster
Sommige organisaties rapporteren over het aantal hulpontvangers bij elke activiteit,
andere organisaties benoemen het aantal klinieken of zorgcentra dat hulp heeft ontvangen.
Tabel 6 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Onderwijs
Uitgegeven 2010 t/m 2013
5,1 miljoen
5,3 %

Besteed aan
• 85 leslokalen gebouwd
• reparatie van leslokalen
• training van 2138 leraren
• lesmateriaal

Activiteiten
In het cluster Onderwijs vallen activiteiten als het bouwen of repareren van scholen of
leslokalen, het verschaffen van meubilair voor de leslokalen, en lesmateriaal, en het
trainen van leraren.

18

algemene rekenkamer

Figuur 7 Meetbare doelen en voorlopige resultaten cluster Onderwijs
Oorspronkelijk doel

Resultaat

Aangepast doel

Aantal lokalen gebouwd

Aantal scholen gebouwd

2

87

31
0

10

20

30

85
40

50

0

20

40

60

30

42

20

30

100

80

100

45

35
10

80

Aantal lokalen voorzien van meubilair

Aantal scholen voorzien van meubilair

0

56
40

50

Aantal scholen voorzien van lesmaterialen

0

20

40

60

Aantal leraren getraind

105
133

30

2.138

35
0

10

20

30

90

40

50

0

500

1.000

Oorspronkelijk doel

1.500

Aangepast doel

2.500

2.000

Resultaat

Aantal kinderen voorzien van lesmaterialen

14.680

18.190

15.229
0

5.000

10.000

15.000

20.000

15.000

20.000

Aantal kinderen voorzien van meubilair

6.000

6.618
0

5.000

10.000

Plan versus realisatie
Organisaties rapporteren op verschillende manieren over de realisatie: in een aantal
lokalen, scholen of kinderen. Onduidelijkheden over landrechten zorgden voor vertraging bij de bouw van scholen en schoollokalen. Voor afwijkingen tussen plannen en
realisatie geven organisaties externe en interne verklaringen.

19

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Externe verklaringen:
• Door de hogere kosten voor de bouw van een school: twee keer zo veel dan oorspronkelijk gedacht bij de planning in 2010.
• Door de problemen met de landrechten zijn klaslokalen niet gebouwd. Het geld is
gebruikt in andere onderwijsprojecten.
• Door de verlaagde vergoedingen per leraar en doordat leraren zelf sommige kosten
betaalden, zijn er 75 leraren getraind in plaats van 50.
• Door de lagere sociale lasten van het personeel, zijn er meer activiteiten uitgevoerd.
• Door de verschoven focus van scholen naar kinderen van drie en vier jaar oud
kwam er een programmawijziging.
Interne verklaringen:
• Door minder meubilair per kind te verstrekken, is er schoolmeubilair verstrekt aan
meer kinderen dan gepland.
Totaaloverzicht cluster
Het is niet mogelijk om een totaaloverzicht te geven van het aantal gebouwde klaslokalen en hoeveel leerlingen hiervan gebruik kunnen maken omdat organisaties verschillend rapporteren. Sommige organisaties noemen aantallen gebouwde en gerenoveerde
leslokalen, andere organisaties laten in het midden of het renovatie of bouw betreft,
nog andere noemen het aantal leerlingen dat gebruikmaakt van de nieuwe leslokalen.
Kosten vergelijken van nieuwbouw van leslokalen is, net zoals bij het cluster
Onderdak, niet mogelijk omwille van de verschillende ontwerpen die de organisaties
hanteren. De kosten per leslokaal verschillen daardoor te veel.
Tabel 7 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Bescherming
Uitgegeven 2010 t/m 2013

Besteed aan
• 206 kinderen herenigd met hun ouders

€ 2,7 miljoen

• voorlichting en training over landrechten
• lobbywerk voor een nieuwe adoptiewet en voor

2,8 %

regelgeving over kinderbescherming
• activiteiten om kinderen te beschermen

Activiteiten
Organisaties ontplooien diverse activiteiten voor de bescherming van mensen qua
huisvesting (landrechten), seksueel geweld, rechten van kinderen. Dit doen ze bijvoorbeeld via lobbyen, het geven van trainingen en het herenigen van kinderen met hun
ouders. Bij deze activiteiten is het uitdrukken van resultaten in cijfers soms moeilijk.
Een kwalitatieve omschrijving van de activiteiten volstaat dan.
Planning versus realisatie
De realisatie wijkt grotendeels af van de planning. Dit is begrijpelijk, want het is moeilijk te voorspellen welke activiteiten uitgevoerd kunnen en moeten worden om
bescherming te bieden aan kwetsbare groepen. Een externe verklaring voor afwijkingen is voorts het Haïtiaanse wetgevingsproces. Die zorgde voor vertraging in de goedkeuring van de adoptiewet.

20

algemene rekenkamer

Totaaloverzicht cluster
De organisaties rapporteren over concrete output en dit is positief want dit cluster
omvat weinig meetbare activiteiten.
Tabel 8 Uitgaven en voorlopige resultaten cluster Rampenmanagement
Uitgegeven 2010 t/m 2013
€ 2,4 miljoen

Besteed aan
• training van huishoudens, vrijwilligers, lokale rampenteams
• ondersteuning bij het opzetten van rampenplannen

2,5 %

Activiteiten
Haïti wordt vaker getroffen door natuurrampen zoals orkanen of aardbevingen. De
activiteiten in dit cluster helpen de bevolking en de overheid om voorbereid te zijn op
zo’n natuurramp en eigen kwetsbaarheden te kennen. Deze activiteiten zijn vaak moeilijk in cijfers uit te drukken, omdat het gaat om ondersteuning en advies. Een kwalitatieve uitleg is voldoende om de activiteiten te duiden.
Planning versus realisatie
Veel gestelde doelen zijn tussentijds uitgebreid en sommige extra activiteiten zijn gerealiseerd, zoals de training van vrijwilligers. De verklaringen hiervoor zijn de orkaan in
2012 en de politieke onrust waardoor enkele projecten noodgedwongen zijn aangepast, zodat aan de behoefte van de bevolking voldaan kon worden.
Totaaloverzicht cluster
De uitleg over de resultaten is helder, terwijl de planning dit juist niet was.
Tabel 9 Uitgaven en voorlopige resultaten Programmamanagement
Uitgegeven 2010 t/m 2013
€ 10,8 miljoen

Besteed aan
• kantoorkosten
• salaris

11,3 %

• transport

Dit is geen thematisch cluster zoals de overige clusters, maar een verzamelcategorie
van kosten die nodig zijn om activiteiten te kunnen uitvoeren. We behandelen deze
categorie uitvoerig in het volgende hoofdstuk.

21

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

2 Kosten Haïti-actie 2010 tot en met 2013
Figuur 8 overzicht soorten kosten Haïti actie
Donaties publiek en overheid

€ 112,8
miljoen

Wervingskosten
€ 990.697

Er is al € 103 miljoen besteed aan hulpprogramma’s in 2010-2013
Apparaatskosten

Bijvoorbeeld coördinatie en voorbereiding
activiteiten en hulpprogramma’s

10,5%

Programmamanagementkosten

82,5%

Programma-uitgaven

Bijvoorbeeld coördinatie en voorbereiding
activiteiten en hulpprogramma’s ter plaatse in Haïti

Bijvoorbeeld materialen en salarissen van trainers, verpleegkundigen, etc.

Joris Fiselier Infographics / pictogrammen: UNOCHA

7%

22

algemene rekenkamer

2.1

Conclusie over kosten en programma-uitgaven
De sho-rapportage over 2013 vermeldt drie soorten kosten die de sho en de (gast)
deelnemers hebben gemaakt: wervingskosten, apparaatskosten en programmamanagementkosten. We stellen vast dat de wervingskosten van minder dan 1% en de
apparaatskosten van 7%1 duidelijk afgebakend zijn. Bij beide gaat het om administratieve kosten in Europa. De geringe wervingskosten van de actie tonen dat samen geld
werven kostenbesparend werkt voor hulporganisaties. Vervolgens noemt de sho de
programmamanagementkosten, een verzamelnaam voor algemene kosten in Haïti die
niet zijn toe te rekenen aan een specifiek project. Gemiddeld rekenen organisaties
10,5% van hun kosten tot het programmamanagement. Problematisch hierbij is dat er
geen vastomlijnde definitie is voor de programmamanagementkosten en elke organisatie er andere kosten aan toerekent.
Het gedeelte na aftrek van alle bovengenoemde kosten (gemiddeld 82,5%) is bestemd
voor de uitgaven aan projecten die samen het programma vormen van een hulporganisatie. De sho maakt deze categorie van programmauitgaven niet expliciet zichtbaar.
Toch bevat deze categorie de meest meetbare uitgaven: zij omvat het geld dat direct ten
goede komt aan de hulpbehoevenden in de vorm van bijvoorbeeld materialen, trainingen, micro-kredieten en medicijnen.
Het maximaliseren van de directe programma-uitgaven door de overige kosten zo laag
mogelijk te houden is belangrijk voor de efficiëntie, maar het is tegelijk geen doel op
zich. Soms zijn relatief hoge programmanagementkosten nodig om de juiste hulp te
kunnen geven aan de beoogde hulpbehoevenden. We hebben dit dilemma in vorige
rapportages al aangekaart en bevelen de sho aan om hier aandacht aan te besteden in
de eindrapportage.

1
In het conceptrapport dat

Wij geven hierna een toelichting en voorbeelden bij de drie soorten kosten uit de shorapportage over 2013 en behandelen ook expliciet de categorie programma-uitgaven.

we aan de minister voor
BHOS en het bestuur en de
Raad van Toezicht van SHO
hebben aangeboden voor
bestuurlijke reactie was een
percentage van 6,5% apparaatskosten opgenomen.
Nadere herberekening laat
zien dat dit percentage 7%
bedraagt. De programmamanagementkosten waren
in voornoemd conceptrapport berekend op 11%. Dat is
aangepast in dit rapport
(10,5%). Deze aanpassingen
zijn niet van invloed op de
conclusies in dit rapport.
2
De norm van het Centraal
Bureau Fondsenwerving
(CBF) schrijft voor dat kosten voor fondsenwerving bij
goede doelenorganisaties
maximaal 25% van de
inkomsten mogen zijn.
www.cbf.nl

2.2

Wervingskosten
Wervingskosten zijn de kosten die de sho heeft gemaakt om de 555-actie te kunnen
realiseren. Het gaat hier om kosten voor de website, de advertenties, de televisieactie
en een persvoorlichter. Dankzij de vrijwillige inzet en gratis diensten van omroepen
zijn de kosten van de fondsenwerving, inclusief televisieactie, beperkt gebleven tot
€ 990.697 (sho, 2014). Dat is 0,8% van de opbrengst. Daarmee blijven de wervingskosten ruimschoots onder de cbf norm van 25% voor goede doelenorganisaties.2

23

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

2.3

Apparaatskosten
Apparaatskosten zijn kosten voor de voorbereiding en coördinatie van de hulpverlening: het beoordelen, coördineren, controleren en verantwoorden van de hulpprogramma’s. Deze kosten worden gemaakt door de sho zelf, door de sho-(gast)deel­
nemers en ook door betrokken internationale koepels en zusterorganisaties.
Voorbeelden van apparaatskosten
Hulporganisaties bepalen ter plekke welke activiteiten nodig zijn, maken hiervoor plannen en
zoeken partijen om de plannen uit te voeren. De uitvoering kan gebeuren via een eigen veld­
kantoor, een internationale zusterorganisatie of via lokale partners en ngo´s. Met deze externe
partijen worden afspraken gemaakt en contracten gesloten. De SHO-(gast)deelnemer is verant­
woordelijk voor de besteding van het geld en moet vervolgens de activiteiten monitoren, bijsturen
en tot slot financieel controleren en zich verantwoorden over het geld en de activiteiten. Dit
vereist dat medewerkers vanuit Nederland de activiteiten monitoren en periodiek naar Haïti reizen
voor veldbezoeken.
Als een SHO-(gast)deelnemer aansluit bij het programma van een zusterorganisatie of inter­
nationale koepel, beoordeelt de SHO-(gast)deelnemer alleen de eigen bijdrage. De project­
identificatie en projectbeoordeling is de taak van de zusterorganisaties of internationale koepel,
net als de monitoring, financiële controle en rapportage. De SHO-(gast)deelnemer monitort
slechts het eigen deel van het programma inhoudelijk en financieel. Door middel van contract­
onderhandelingen tussen de SHO-(gast)deelnemer en de zusterorganisaties of internationale
koepel worden taken en kosten geformaliseerd.
Daarnaast maken de (gast)deelnemer in Nederland, de zusterorganisatie of de internationale
koepel kosten op het hoofdkantoor om de uitvoering van activiteiten in Haïti mogelijk te maken
(huisvesting, inrichting, personele bezetting). Ook de kosten van de organisaties voor het
verzorgen van de externe contacten met donateurs, media en de overheid vallen hieronder.

3
De VN en de Wereldbank
(WB) ontvangen naast algemene bijdragen ook geoormerkte bijdragen voor specifieke projecten. Aan de
geoormerkte projecten
wordt een opslag doorberekend (cost recovery) voor
de overhead van de VN en
WB organisaties die de projecten uitvoeren. http://
www.unsceb.org/content/
cost-recovery-extra-budgetary-activities.

De sho heeft een (principe)afspraak dat voor de apparaatskosten maximaal 7% van de
feitelijk bestede middelen gerekend mag worden. Bij de Haïti-actie is afwijkend daarvan afgesproken dat deelnemers maximaal 6,7% van de feitelijk bestede middelen als
apparaatskosten kunnen rekenen. De overige 0,3% is gereserveerd om de voorbereidings- en coördinatiekosten van de sho bij deze actie mee te dekken. Gastdeelnemers
kunnen 5,7% van hun middelen als apparaatskosten rekenen. 1% van hun apparaatskosten wordt afgestaan aan de sho-gastheer ter vergoeding van de extra administratieve lasten dat het gastdeelnemerschap met zich meebrengt. Als de sho-(gast)deelnemers werken via een zusterorganisatie of internationale koepel, dan vallen ook de
voorbereidings- en coördinatiekosten van die zusterorganisatie of koepelorganisatie
onder de 6,7% apparaatskosten.
In figuur 8 zien we dat het percentage van de tot nu toe berekende apparaatskosten 7%
is. Dat is weliswaar boven de norm van 6,7%, maar een momentopname; het definitieve cijfer wordt berekend na het aflopen van de actie in 2014.
Internationaal wordt deze kostensoort omschreven als ‘overhead’ en het percentage
van 7% is op dit moment een gangbaar percentage in de sector van de ontwikkelingssamenwerking. Ook de Verenigde Naties en de Wereldbank hebben richtlijnen voor cost
recovery3 en hanteren hiervoor een percentage van 7% of 8%.

24

algemene rekenkamer

2.4

Programmamanagementkosten
De sho-(gast)deelnemers hebben voor de uitvoering van programma’s ter plekke personeel en apparatuur, transport, en werk- en opslagruimte nodig. De kosten hiervoor
worden programmamanagementkosten genoemd. De sho heeft een algemene richtlijn voor de verantwoording van deze kosten: alle kosten die in het getroffen land
gemaakt worden ter ondersteuning van de directe hulpverlening gelden als programmamanagementkosten. Dit betekent dat hulporganisaties ieder hun eigen methode
van kostenallocatie en verantwoording over de programmanagementkosten kunnen
hanteren. Door deze niet uniforme wijze van allocatie lopen de gerapporteerde programmanagementkosten uiteen van 0% tot 28% van de bestede middelen bij de (gast)
deelnemers tot en met 2013. We hebben dit omgerekend tot een gemiddelde van 10,5%
om ook een totaalbeeld te kunnen geven van deze kosten voor de Haïti-actie tot en met
2013.
Voorbeelden van programmamanagementkosten
Werkruimte
De kantoorpanden in Port-au-Prince, brengen kosten met zich mee voor de huur, 24-uurs
bewaking, meubilair, computerapparatuur, elektriciteit, en internet.
Logistiek
Kosten voor transportvliegtuigen en zeetransport, en kosten voor het inklaren van goederen bij de
douane vallen onder logistieke kosten. In Haïti zijn de douaneprocedures zeer tijdrovend en
complex en vereisen veel kosten in termen van uren en verplichte vergoedingen voor de huur van
de opslag in het douanedepot.
Coördinatielasten
Vanwege veel lokale partnerorganisaties maken organisaties clusteroverstijgende kosten voor
monitoring en evaluatie van programma’s.
Personeel
Organisaties huren personeel in, zowel internationale staf (expats) als lokale staf. Voor de
internationale staf zijn er naast de salarissen en reiskosten van en naar het land nog andere
kostenposten. Zo krijgen expats kost en inwoning, in natura of via een financiële vergoeding, zodat
ze het ter plekke zelf kunnen regelen. In landen met buitengewone omstandigheden, zoals
onveiligheid, oorlog of oorlogsdreiging, en verwoesting, krijgt de internationale staf verlof in de
vorm van Rest and Recuperation (R&R). Deze R&R houdt in dat de expats na een bepaalde periode
gewerkt te hebben 1 a 2 weken naar een ander land reizen voor vakantie op kosten van hun
werkgever. Zodra de situatie in het land zelf dit toelaat wordt R&R afgeschaft. Een R&R-regeling
geldt bijvoorbeeld ook voor ambassadepersoneel en personeel van de VN en de Wereldbank.4

4
www.un.org/depts/OHRM/
salaries_allowances/allowances/orb.htm en siteresources.worldbank.org/INTSTAFFMANUAL/Resources/
StaffManual_WB_web.pdf

Wij hebben in onze rapporten over 2011 en 2012 de sho aanbevolen om meer inzicht
te geven in de toerekening van programmamanagementkosten per (gast)deelnemer.
De sho heeft in de vijfde rapportage over 2012 hieraan gevolg gegeven door een bijlage op te nemen met een toelichting per organisatie op de programmamanagementkosten en een uitleg over de berekening daarvan. De zesde sho rapportage (20102013) biedt ditzelfde inzicht. Dit levert nog altijd onvoldoende beeld op.

25

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

De sho en de (gast)deelnemers doen er verstandig aan transparant te zijn over alle
kosten. Daarbij hoort het streven naar een eenduidige definitie voor programmamanagementkosten. Wij wijzen erop dat niet alle vijftien sho-(gast)deelnemers programmamanagementkosten aanduiden. Zo zijn er twee gastdeelnemers die hun werkzaamheden richten op één cluster en daar alle programmamanagementkosten aan
toerekenen. Ook is er één gastdeelnemer wiens programmamanagementkosten worden betaald door een zusterorganisatie uit de Verenigde Staten. Gebruik van een eenduidige definitie zou ervoor kunnen zorgen dat in ieder geval iedere organisatie dezelfde programmamanagementkosten boekt.

2.5

Programma-uitgaven
Programma-uitgaven zijn de uitgaven die rechtstreeks zijn toe te rekenen aan of
gemaakt worden voor een activiteit. Ze vormen de bulk van de uitgaven met gemiddeld
82,5% van 2010 tot en met 2013. Bij dit percentage merken we overigens hetzelfde probleem op als bij programmamanagementkosten: het ontbreken van een vastomlijnde
afbakening van waar programma-uitgaven eindigen en programmamanagementkosten beginnen.
Programma-uitgaven zijn nodig voor de uitvoering van programma’s: basismaterialen
kopen, vervoeren en installeren of distribueren, en ook diensten inkopen. Ook moeten
organisaties monitoren dat alles op juiste wijze wordt uitgevoerd en de spullen bij de
juiste mensen terechtkomen. Organisaties geven ook geld uit voor het trainen of begeleiden van mensen in de vorm van vergoedingen voor trainers en lesmateriaal. Alle
deze activiteiten gebeuren in overleg met andere organisaties en met lokale overheden
en gemeenschappen. Deze coördinatie en afstemming kosten relatief veel mensuren.
Voorbeelden van programma-uitgaven
Cluster Onderdak: vouchers verschaft om huur te betalen of bouwmateriaal aan te schaffen om
een huis te repareren.
Cluster WASH: verbeterde afwatering van de wijk door aanleggen van paden met een geïntegreerd
watersysteem en het plaatsen van muren om landverschuivingen te voorkomen.
Cluster Voedsel: voorlichting over voeding en kindergezondheidszorg.
Cluster Levensonderhoud: technische training in ondernemerschap en daarna een gift zodat een
bedrijf kan worden opgestart en banen gecreëerd (identificatie en training potentiële ondernemers
en na de cursus/lening persoonlijke begeleiding).
Cluster Gezondheidszorg: vaccinatie van vrouwen en kinderen, tegen polio, mazelen, DTP,
rodehond.
Cluster Onderwijs: bouwen of herstellen van schoollokalen (voor het bouwen is veel overleg nodig
met het schoolbestuur, moeten lokale aannemers worden gezocht en getraind en gesuperviseerd,
materialen aangeschaft en vervoerd, etc.).
Cluster Bescherming: herenigen kinderen met familie.
Cluster Rampenmanagement: maken van een voorlichtingsvideo over rampenmanagement.

26

algemene rekenkamer

27

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

3 Bestuurlijke reacties en nawoord Algemene
Rekenkamer
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft op 4
november 2014 gereageerd op ons conceptrapport. Haar reactie hebben we hieronder
verkort weergegeven. Ook het SHO-bestuur en de Raad van Toezicht van de sho hebben gereageerd op 4 november 2014. Deze reactie hebben we verkort weergegeven na
de reactie van de minister voor bhos. De volledige reacties staan op www.rekenkamer.nl.
We sluiten dit hoofdstuk af met ons nawoord.

3.1

Reactie minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking
De minister voor bhos vindt dat de constructieve en open uitwisseling van informatie
en visies tussen de verschillende partijen bevorderlijk is geweest voor de gedetailleerde
rapportage van de sho-partners over de bereikte output.
De minister waardeert onze positieve beoordeling van het toezicht van het Ministerie
van bz. Zij onderzoekt hoe ze onze aanbeveling over een tussentijdse beoordeling voor
organisaties die hun activiteiten eerder beëindigen dan de einddatum van de actie, juridisch vorm kan geven. Het Ministerie van bz beraadt zich hier nog op omdat de voordelen van een tussentijdse beoordeling niet lijken op te wegen tegen de extra beheerslasten voor het ministerie. In het beleidsoverleg met de sho zal de minister blijven
bevorderen dat de sho onze aanbevelingen over het voorgeschreven format en de eenduidige rapportage over de resultaten zo goed mogelijk opvolgt.
De minister kijkt uit naar een voortzetting van de constructieve dialoog over de verantwoording van de hulpgeleden voor Haïti, opdat er in 2015 een heldere en realistische
eindrapportage komt.

3.2

Reactie SHO
De sho neemt een aantal nieuwe aanbevelingen ter harte en ziet dat de meerjarige
samenwerking tot vele verbeteringen heeft geleid. De sho zal de hulporganisaties aanzetten om nog een extra slag te maken en resultaten nog concreter en eenduidiger te
krijgen. In de eindrapportage zal meer aandacht zijn voor interne oorzaken van tegenvallende resultaten.
De sho beschouwt onze focus op specifieke en concrete doelen en resultaten vooral
als een technische exercitie. Volgens de sho houden we hierbij te weinig rekening met
de onberekenbare en ingewikkelde werkelijkheid van noodhulp. Geen enkele crisis is
hetzelfde. Daarom is flexibiliteit vereist en is het lastig om plannen te maken en deze
uit te voeren conform het logframe.
De sho bevestigt onze conclusie dat de donateur bij één loket geeft voor een 555-actie,
maar nu resultaten leest van vijftien organisaties. Volgens de sho maakt doneren bij
één loket de fondsenwerving echter efficiënter; daardoor ontstaat de mogelijkheid om
meer levens te redden. De sho beseft ook dat deze werkwijze met één loket haar
beperkingen heeft, omdat er nu geen eenduidigheid is in de rapportage. De sho roept

28

algemene rekenkamer

hierbij alle partijen op om te pleiten voor vergelijkbare definities op internationaal
niveau.
De sho is het niet eens met onze opmerking dat zij de categorie van programma-uitgaven niet expliciet maakt. Volgens de sho staan de uitgaven per cluster geordend;
nog specifiekere informatie ziet de v als extra werk en hogere apparaatskosten.
De sho stelt dat het probleem met de onjuiste toerekeningen ondertussen gecorrigeerd is. Daarnaast had de sho graag extra uitleg gezien bij onze punten over de salariskosten en programmamanagementkosten. Dit geldt ook voor de zekerheid bij
accountantscontrole en de afrekening door het Ministerie van BZ die in het achtergronddocument vermeld staan.

3.3

Nawoord Algemene Rekenkamer
De fase van noodhulp is sinds medio 2011 voorbij. Zowel voor noodhulp als wederopbouw is een goede verantwoording van de activiteiten, de financiële middelen en de
resultaten een voorwaarde. Als de verantwoording intern goed op orde is bij de hulporganisaties draagt dit bij aan een doelmatige en doeltreffende uitvoering ter plekke.
Vervolgens moet de sho deze verantwoordingsinformatie ook transparant rapporteren
aan de donateur en hierbij aangeven waarom een deel van de activiteiten niet gerealiseerd is. Dat is de kern van transparante verantwoording en ook noodzakelijk om als
hulpsector te leren van wat goed en niet goed gaat.
We hebben onze analyse van resultaten en kosten nu gemaakt zodat deze gebruikt kan
worden voor de eindrapportage in 2015. We zijn daarom verheugd dat de sho de deelnemers zal aanzetten om nog een slag te maken bij het weergeven van de resultaten
voor de eindrapportage van de Haïti-actie. Eenduidigheid vereist inderdaad afspraken
en afstemming zowel binnen de sho als op internationaal niveau. Die afstemming
werkt het best als zij plaatsvindt aan het begin van nieuwe hulpacties.
Het is mogelijk dat de onjuiste toerekening bij één onderdeel van het huizenprogramma van Cordaid ondertussen gecorrigeerd is. Dat is echter nog niet zichtbaar in de rapportage over 2013 omdat er alleen een totaalcijfer staat voor verschillende onderdelen.
Dat kan opgelost worden door de correctie zichtbaar te maken in de eindrapportage.
De sho noemt inderdaad uitgaven bij elk cluster. Het gaat ons niet om specifiekere
informatie bij elk cluster maar om het bieden van een algemeen overzicht waar het
geld voor gebruikt wordt. Op die manier wordt zichtbaar dat geld nodig is in
Nederland voor de organisatie van de hulp en in Haïti voor de hulpprogramma’s en het
management van die hulpprogramma’s.

29

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Bijlage 1 Aanpak onderzoek
Onderzoeksvragen
Verdiepingsvragen
• Hoe heeft de sho de afgelopen jaren gerapporteerd over prestaties en bereikte
resultaten in relatie tot gestelde doelen van de Haïti-actie?
• Hoe heeft de sho de afgelopen jaren gerapporteerd over kosten van de Haïti-actie?
• Welke innovatieve instrumenten en processen voor monitoring, rapportage en
auditing hebben een meerwaarde en kunnen ingepast worden bij toekomstige
humanitaire acties?
Terugkerende vragen
• Hoe heeft de sho in 2013 gerapporteerd over de bestede hulpgelden en de bereikte
resultaten in Haïti door de samenwerkende (gast)deelnemers?
• Zijn de afspraken tussen de sho en de hulporganisaties en tussen het Ministerie
van BZ en de sho nagekomen bij de verantwoording over de hulp in Haïti in 2013?
• Hoe heeft het Ministerie van bz toezicht uitgeoefend op de subsidie die is verstrekt
aan de sho?
Reikwijdte van het onderzoek
In de bestedingen van de hulpgelden kan de rijkssubsidie van € 41,7 miljoen niet worden onderscheiden van de privaat gedoneerde euro’s. Daarom strekt ons onderzoek
zich uit tot alle ontvangsten en uitgaven in het kader van de sho hulpactie voor Haïti,
inclusief de donaties van (de)centrale overheden, bedrijfsleven en particulieren.
We analyseren de verantwoordingsinformatie over 2013 van de sho en het toezicht van
de minister voor Buitenlandse Handel en os op de rijksbijdrage van € 41,7 miljoen, die
het Ministerie van bz in totaal als rijkssubsidie aan de sho ter beschikking heeft
gesteld. Daarbij hebben we gekeken of de verantwoordingsinformatie en het toezicht
over 2013 toereikend zijn.
We hebben gebruik gemaakt van de verantwoordingsrapportage 2013 die de sho heeft
opgesteld in april 2014 en van de goedkeurende verklaringen van de accountants van
de vijftien deelnemers aan de Haïti-actie van de sho over 2013. We hebben daarbij net
als in vorige jaren gekeken naar de jaarrekeningen van de sho en de vijftien hulporganisaties die gecertificeerd worden door de externe accountants. We hebben geen eigen
onderzoek gedaan naar de betrouwbaarheid van de financiële verantwoordingsinformatie van de sho en de vijftien hulporganisaties, maar steunen op de verklaringen van
de externe accountants van de organisaties die betrokken zijn bij de hulpverlening. Op
grond van dit single audit-principe, waarbij andere controle-instanties steunen op de
controle van de eerste controleur, kunnen we de controlelast hiermee beperken.

30

algemene rekenkamer

Gehanteerde normen
Als criteria hanteren wij:
• de afspraken tussen de sho en de hulporganisaties in het beheersplan, het organisatiereglement, het actiereglement en het controleprotocol van de sho;
• de afspraken uit de subsidiebeschikking van het Ministerie van bz;
• internationale criteria voor humanitaire hulp.
Daarnaast hanteren wij onze eigen criteria. Deze betreffen:
Normen voor het toezicht door het Ministerie van bz
• De subsidiebeschikking van de sho voldoet aan alle voorwaarden om een goede
verantwoording mogelijk te maken.
• De controle van de verantwoordingsrapportages van de sho aan het ministerie voldoet aan de normen voor controle bij de besteding van rijkssubsidies.
• De minister informeert de Tweede Kamer tijdig, volledig en met relevante informatie over de gestelde doelen, de activiteiten die met de subsidiegelden zijn uitgevoerd en over de bereikte resultaten.
• Normen voor de presentatie van beleidsinformatie: relevante en getrouwe weergave, begrijpelijk en vergelijkbaar.
• Normen voor de totstandkoming van beleidsinformatie: betrouwbaar, valide, ordelijk/controleerbaar en kosteneffectief.
• Normen voor de verantwoordingsinformatie aan de Tweede kamer: betrouwbaar,
actueel, eenduidig en volledig.
Normen voor de sho
Voor hulp aan rampgebieden zijn de volgende normen van belang:
• De middelen zijn daadwerkelijk besteed aan het beoogde doel.
• De middelen zijn rechtmatig besteed conform de subsidiebeschikking.
• De middelen zijn doelmatig/doeltreffend besteed volgens de geldende normen in
de subsidiebeschikking van het Ministerie van BuZa.
• De sho informeert de minister tijdig, volledig en met relevante informatie over de
besteding van de sho-hulpgelden voor Haïti, zoals vastgelegd in de subsidiebeschikking.

31

v e r a n t w o o r d i n g va n d e h u l p g e l d e n 2 0 1 3 v o o r h a ï t i

Bijlage 2 Afkortingen
bhos		
bz		
cbf		
Cordaid
icco		
ngo		
Novib		
ocha
Oxfam
r&r		
sho		
unicef
un/vn
vng		
wash
wb		

Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Centraal Bureau Fondsenwerving
Catholic Organisation for Relief & Development Aid
Interkerkelijke Coördinatie Commissie ontwikkelingssamenwerking
Niet-gouvernementele organisatie
Nederlandse Organisatie voor Internationale Bijstand
Office for the Coordination of Humanitarian Affairs
Oxford Committee for Famine Relief
Rest and Recuperation
Samenwerkende Hulporganisaties
United Nations International Children’s Emergency Fund
United Nations/Verenigde Naties
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Water, Sanitation and Hygiene
Wereldbank

32

algemene rekenkamer

Literatuur
Algemene Rekenkamer (2012). Verantwoording van de hulpgelden 2011 in Haïti. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 32 293, nr. 16. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2013). Verantwoording van de hulpgelden 2012 in Haïti. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 32 293, nr. 17. Den Haag: Sdu.
sho (2013). Vijfde gezamenlijke sho-rapportage Haïti 13 januari - 31 december 2012. Den
Haag: sho.
sho (2014). Zesde gezamenlijke sho-rapportage Haïti 13 januari - 31 december 2013. Den
Haag: sho.

Verantwoording van de hulpgelden
2013 voor Haïti
Onderzoeksteam

Voorlichting
Afdeling Communicatie

Dhr. drs. J. Chhatta RA

Postbus 20015

Mw. L. van Loon MSc

2500 ea Den Haag

Mw. drs. T. Vandersmissen

telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Tanneke Vandersmissen/Algemene
Rekenkamer

Den Haag, december 2014

2014

Dhr. dr. H.M.R.H. Cleuren (projectleider)