Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

33 835

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA)

Nr. 225

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 3 juli 2023
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport hebben op
31 mei 2023 overleg gevoerd met de heer Adema, Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 11 november 2022 inzake tarieven 2023 NVWA
(Kamerstuk 33 835, nr. 201);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 1 december 2022 inzake tarieven 2023 NVWA
(Kamerstuk 33 835, nr. 212);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 5 december 2022 inzake rapport Evaluatie van
het handhavingsinstrumentarium gebaseerd op de Zaaizaaden plantgoedwet en Landbouwkwaliteitswet (Kamerstuk
36 200 XIV, nr. 116);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 8 december 2022 inzake rapport Huis voor
Klokkenluiders over NVWA (Kamerstuk 33 835, nr. 214);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 13 december 2022 inzake jaarplan Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit 2023 (Kamerstuk 33 835, nr. 213);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 19 december 2022 inzake verlaging maximale
temperatuur diertransport (Kamerstuk 28 286, nr. 1286);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 14 februari 2023 inzake appreciatie op de
IKA-visketen (Kamerstuk 29 675, nr. 220);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 3 april 2023 inzake beantwoording vragen
commissie over het jaarplan Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit 2023 (Kamerstuk 33 835, nr. 215);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 25 mei 2023 inzake verzamelbrief over versterken toezicht op dierenwelzijn (Kamerstuk 28 286, nr. 1294);

kst-33835-225
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

1

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 25 mei 2023 inzake organisatie NVWA (Kamerstuk 33 835, nr. 216);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 26 mei 2023 inzake reactie op verzoek commissie over een afschrift van het antwoord op de brief van
Varkens in Nood over maatregelen tegen terugkerende
mishandelingen in slachthuizen (Kamerstuk 28 286, nr. 1295).

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Amhaouch
De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport,
Smals
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Jansma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

2

Voorzitter: Graus
Griffier: Holtjer
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Akerboom, Beckerman,
Van Campen, Graus, Tjeerd de Groot, Thijssen en Vedder,
en de heer Adema, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Aanvang 13.02 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag allemaal. Ik open dit belangrijke commissiedebat van de
vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Allereerst
heet ik van harte welkom de mensen op de publieke tribune en de mensen
die van thuis uit kijken en luisteren via het digitale kanaal, de Minister en
een gedeelte van zijn team, onder wie de inspecteur-generaal van de
NVWA, en de leden der Staten-Generaal. Van harte welkom allemaal.
Het gaat vandaag over de NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Toen ik pas begon als Kamerlid, was er nog een verdeling in de
Plantenziektenkundige Dienst, de Algemene Inspectiedienst, AID, en de
Voedsel en Waren Autoriteit. Nu zijn ze allemaal samengevoegd.
Ik stel voor een spreektijd van vijf minuten per fractie te hanteren en acht
interrupties toe te staan. Dat zijn er zoveel, omdat een nieuwe regel geldt:
als een interruptie langer dan 30 seconden duurt, telt die gewoon voor
twee. Daardoor gaan we een beter en sneller debat krijgen. Anders wordt
er toch alleen maar ellendig lang geneuzeld, en dat schiet allemaal niet
op. Mevrouw van de Plas van de BBB komt iets later. Tot zover de
huishoudelijke mededelingen. We kunnen beginnen.
We beginnen met mevrouw Akerboom. Zij spreekt namens de Partij voor
de Dieren.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Ik start kort over de organisatie. De Partij voor de
Dieren steunt het plan voor het terugdraaien van de privatisering van de
vleeskeuring. Het is alleen een gemiste kans dat de Minister in zijn brief
over de impactanalyse niet direct is ingegaan op de kritiek van de
directeur van de KDS en de projectleider van de NVWA. Daardoor blijft dit
nu een beetje boven dit debat hangen. Ik vraag de Minister dan ook om dit
spoedig alsnog te doen.
Dan dierenwelzijn, want daar is de NVWA natuurlijk ook voor, en daar is
heel wat op aan te merken. Twee weken geleden was ik met de Animal
Save Movement bij een pluimveeslachthuis, waar elke dag tussen de
50.000 en 60.000 moederdieren worden geslacht. Dit zijn de moeders van
plofkippen. Zij leggen hun hele leven eieren voor de kippenvleesindustrie
en verblijven in stallen zonder mogelijkheden om te schuilen voor
aanwezige hanen, die hen verwonden, waardoor ze lijden aan pijn en
stress. Ze zijn op een strikt rantsoen gesteld en lijden honger en dorst,
omdat ze niet zo uit de kluiten mogen groeien als hun nageslacht. Na ruim
een jaar worden deze dieren afgedankt en geslacht. Stuk voor stuk zagen
deze dieren er meer dan vreselijk uit.
Dit zijn dieren die ook door de Minister eufemistisch «eindecarrièredieren» worden genoemd, net als uitgemolken melkkoeien en afgedankte
zeugen. Het zijn slachtoffers van een systeem dat is gericht op maximale
uitbuiting. Het is al jaren bekend dat deze dieren extra lijden, niet alleen
tijdens het transport, maar ook nog eens in het slachthuis.
Ik weet dat de Minister heel druk is met allerlei onderhandelingen met de
sector, maar hij is ook verantwoordelijk voor het welzijn van zo’n 600
miljoen dieren per jaar. Is de Minister weleens bij een slachthuis of op een
verzamelcentrum voor deze zogenaamde eindecarrièredieren geweest? Ik
nodig hem graag uit om eens mee te gaan en de dieren in de ogen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

3

kijken. Want het gaat om dieren met bewustzijn en gevoel als we vandaag
spreken over tekortkomingen en overtredingen. Het gaat over dieren
waarmee wordt gesleept als ze niet meer kunnen lopen, over varkens die
verdrinken in een hete broeibak, over de mishandeling met stroomschokken of door prikken in de ogen bij het opdrijven.
De Minister wil het toezicht versterken en sneller en harder ingrijpen bij
overtredingen. Het is heel goed dat de Minister een streep trekt, dat de
NVWA een streep trekt. Maar het is ook heel jammer – en dan zeg ik het
nog voorzichtig – dat dit zo lang heeft moeten duren en dat er pas iets lijkt
te gebeuren als undercoverbeelden of inspectierapporten in het nieuws
komen.
Ook deze Minister erkent nu dat het bedrijfsleven door de hele keten heen
onvoldoende zijn verantwoordelijkheid neemt en dat het dierenwelzijn in
slachthuizen niet is geborgd. Dat is niet nieuw, want al jaren wordt
geconstateerd dat de vee- en vleessector zijn verantwoordelijkheid niet
neemt. Al jaren trekken medewerkers van de KDS die het vlees keuren aan
de bel, omdat zij zien dat de voedselveiligheid in gevaar kan komen.
Oud-Minister Schouten concludeerde ruim drie jaar geleden nog dat de
druk op het slachtproces te groot is geworden om de belangen in het
kader van dierenwelzijn, voedselveiligheid en adequaat toezicht te borgen.
Maar nog steeds gaan er bij grote slachthuizen tot 13.500 kuikens, 675
varkens en 240 kalfjes per uur doorheen. Ieder uur opnieuw.
De Kamer eiste een verlaging van de slachtsnelheid. Maar daar gaat de
Minister nog steeds niet toe over. Hij gaat alleen de snelheid niet verder
verhogen. Maar dat is niet wat de Kamer vroeg. Bovendien is het
onvoldoende om de problemen aan te pakken. De risicofactoren zijn
bekend door het onderzoek dat recent is uitgevoerd. Zal de Minister nu op
zijn minst als de wiedeweerga alle slachthuizen laten beoordelen en direct
de snelheid laten verlagen op het moment dat deze risicofactoren worden
gezien? Wat gaan we concreet zien van de belofte van de Minister om
partijen stevig en niet vrijblijvend aan te spreken op hun verantwoordelijkheid?
Ik heb daar wat vragen over. Bij hoeveel slachthuizen en bij hoeveel
verzamelcentra of andere locaties wordt nu gewerkt volgens het vierogenprincipe? Hoe gaat de Minister het toezicht in de stallen verbeteren? Zelfs
bij bedrijven die al in beeld zijn en onder verscherpt toezicht staan, vinden
nu grote drama’s plaats met dieren. Hier moet sneller en steviger worden
ingegrepen. Deelt de Minister deze mening?
Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat horrorhondenfokkers, zoals die in
Eersel, niet telkens opnieuw dieren kunnen fokken en mishandelen? De
NVWA is bang dat deze fokker gewoon weer begint. Dat gebeurde eerder
immers ook al. Kan aan deze fokker al een zelfstandig houdverbod worden
opgelegd?
Gaat de Minister een einde maken aan het eindeloos gedogen van
overduidelijke wetsovertredingen, zoals het bij elkaar zetten van groepen
varkens afkomstig van verschillende bedrijven en het aan de poten
vangen en dan ondersteboven houden van kippen voordat ze naar de
slacht worden afgevoerd? Waarom zou dit nog tot augustus 2024 door
mogen gaan?
Voorzitter. Weten dat de sector onvoldoende verantwoordelijkheid neemt
en toch niet direct actie ondernemen is willens en wetens iedere dag 1,5
miljoen dieren blootstellen aan enorme risico’s. Erkent de Minister dat? En
welke consequenties gaat hij daaraan verbinden?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Akerboom, voor uw inbreng namens de Partij voor
de Dieren. U bleef netjes binnen de tijd. Dank daarvoor.
Meneer De Groot, Democraten 66. Uw vijf minuten lopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

4

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Het eerste onderwerp is de KDS. Mijn buurvrouw
had het al aangestipt. De Minister heeft aangegeven deze keuringsdienst
onder de NVWA te willen brengen. Dat zou wat betreft D66 best kunnen,
maar hoe ziet het beleid er dan uit? Hoe ga je die organisatie dan ook
benutten? Nu kunnen KDS’ers bijvoorbeeld alleen een postmortemkeuring uitvoeren. Ik kan me voorstellen dat ze als NVWA-medewerkers
een breder mandaat hebben en breder inzetbaar zijn. Kan de Minister toch
nog duidelijk maken hoe dit er dan uitziet? Wat gaat er aan de keuring en
met name aan de effectiviteit van de keuring verbeteren vanaf het
moment dat de KDS in huis is?
Mijn oog viel ook nog op een zinnetje uit het coalitieakkoord. «We
hervormen het tariefgebouw om te komen tot arrangementen en
abonnementen die differentiëren naar bedrijfsgrootte en die goed gedrag
en naleving belonen.» De heer Van Campen kent deze zin. Als je toch
bezig bent met het integreren van de KDS, zou het dan niet goed zijn om
tevens te bekijken hoe je de vleesketen meer verantwoordelijkheid kunt
laten nemen voor alles wat daar gebeurt? Ik denk hierbij aan medicijngebruik, dierenwelzijn enzovoorts. Misschien hoef je dan in je interventiebeleid wat minder hard toe te slaan, omdat je door je beleid gewoon in
control bent bij wat er daarvoor gebeurt. De NVWA kan dan dus ook
gewoon kijken in de systemen, zoals we dat ook bij de antibioticareductie
hebben gedaan. Daarbij leg je toch meer verantwoordelijkheid bij de
slachter. En dan kom ik ook maar weer eens op het project ketenborging,
want dat is daar precies voor bedoeld, opdat de NVWA kan bouwen op de
private kwaliteitssystemen van de sector zelf. Dan kan je interventiebeleid
effectiever worden en in sommige gevallen misschien wat milder, omdat
je als bedrijf gewoon in control bent. En dan kan je daar ook nog de
integratie van de KDS aan koppelen. Dan doe je wat goeds, en dan kun je
een effectieve handhavingsorganisatie maken. Graag een reactie daarop.
Hoe gaat de Minister dit element uit het coalitieakkoord uitvoeren? Hij is al
even op weg.
Voorzitter. Dan de stalbranden. Het is goed dat de Minister actief inzet op
maatregelen voor brandveiligheid. Voorkomen is beter dan genezen. Maar
ik heb daar wel een vraag over. Waarom gaat de Minister minder ver dan
de verzekeringsmaatschappijen? Kan de Minister dat uitleggen?
En dan: als het dan toch misgaat. Het OVV-rapport van 2021 meldt dat
vrijwel geen maatregelen zijn overgenomen of uitgevoerd om dierenleed
te beperken. Dan heb ik het over vluchtroutes en water. Bij 70% van de
stallen is er gewoon te weinig water voor de brandweer om te kunnen
blussen. We hebben het de laatste weken weer gezien; de beelden zijn
afschuwelijk. Wordt die watervoorziening nu wél meegenomen in de
maatregelen?
En dan de overlevingskansen. Daar is een onderzoek over van
Wageningen Universiteit. Al in 2021 heeft uw voorganger, toenmalig
Minister Schouten, aangekondigd dat ze daarmee aan de slag ging.
Waarom duurt dat zo lang? Vluchtroutes en verschillende vormen van
valwanden zorgen dat dieren kunnen ontsnappen bij brand en niet
verstikken. De OVV is daar ook heel duidelijk over. Erkent de Minister de
noodzaak van deze maatregelen en, zo ja, zullen deze worden meegenomen in de verstevigde aanpak van de Minister, samen met andere
bevindingen van de WUR?
Voorzitter. Dan het interventiebeleid dierenwelzijn. Het is nog steeds niet
helemaal duidelijk. In 2018 telde de NVWA 308 aandachtsbedrijven.
Daarvan zijn er 131 bezocht. Maar in 2021 werden er plots maar 51
bezocht, nadat de NVWA een nieuwe definitie had gemaakt van deze
aandachtsbedrijven. Deze heten nu «risicobedrijven». Maar het gaat hier
om dierverwaarlozing. Elke dag komen er mensen op dat erf die de melk
ophalen, die de dieren komen halen, die veevoer komen brengen. Elke
dag komen ze er. Er is een convenant gesloten om dan ook met elkaar te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

5

gaan melden en zo’n veehouder ook te helpen. Daar is vaak gewoon
sprake van nood. Dan lijkt het me niet de weg om dat aantal op een
administratieve wijze terug te brengen, maar wel om gewoon echt iets te
doen. Uiteindelijk gaat het om de mensen die daar de dieren houden,
maar die het niet aankunnen, met de dieren als slachtoffer. Hoe worden
risicobedrijven nou ingeschat? Vallen bedrijven hierdoor onterecht weg?
Kan de Minister toezeggen dat de weggevallen bedrijven nog op korte
termijn geïnspecteerd zullen worden? Hoe gaat de Minister om met het al
jaren geleden gesloten convenant, waarbij toch iedereen die op dat erf
komt, wordt geacht de ogen en de oren open te houden, met het oog op
het welzijn van de boer en het dier?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. U bent ook netjes binnen de tijd gebleven.
Dan gaan we naar mevrouw Vedder, die spreekt namens het Christen
Democratisch Appèl. Ook welkom, want dit is de eerste keer dat ik u als
Kamerlid tegenkom. Ik ken u al heel lang. Volgens mij heb ik u al dertien
jaar geleden een keer ontmoet. Welkom in de Kamer en succes.
Mevrouw Vedder (CDA):
Dank, voorzitter. Die dag herinner ik mij ook nog goed, ja. Mijn buren
vinden het ook grappig, hoor ik. Zij hadden er zelfs bij willen zijn. Dat kan
niet meer. Ik kan er ook niet iets meer over vertellen!
Voorzitter. De NVWA is een onmisbare organisatie met een ontzettend
belangrijke taak. Heel Nederland heeft er belang bij dat de NVWA goed
loopt. Daar zijn we nog niet, is mijn conclusie, zeg ik eerlijk. Maar ik zie
ook dat er hard aan wordt gewerkt. Dat is positief, ook al gaat het soms
niet vanzelf. Toen ik het bericht las over de minitreintjes die niet meer
mogen rijden omdat alle wagonnetjes een remsysteem moeten hebben,
vroeg ik me af: is dit niet een mooi voorbeeld van iets waarbij we in
Nederland soms een beetje doorschieten in de regelgeving, ook in het
bedrijfsleven?
Dat bedrijfsleven zorgt straks voor een kostendekkende financiering van
die belangrijke organisatie, de NVWA. Dat is een principe waar wij als
CDA achter staan. We zijn ons er echter wel van bewust dat als je het
bedrijfsleven verantwoordelijk maakt voor het financieren van wat aan het
eind van de dag toch een monopolist is, daar wel transparantie tegenover
moet staan. Er moet transparantie zijn over de kostprijs en over het
verrekeningsmodel. Zo weet je als bedrijfsleven ook hoe je eigen
bedrijfsprocessen eraan kunnen bijdragen om de kostprijs naar een
acceptabel niveau te brengen en daarop te houden. Hoe kijkt de Minister
naar deze behoefte aan transparantie?
Voorzitter. In de stukken voor het debat heb ik verder gelezen dat het
uitgangspunt van de versterkingsopgave van de NVWA is dat zij haar
publieke taken effectief en doelmatig uitvoert. Alleen lees ik niet hoe we
dat gaan doen en hoe we dat gaan toetsen. Graag een reactie daarop. Kan
in het kader van efficiëntie en kostenbesparing bij de agentschapsdoorlichting ook een verkenning worden gedaan naar de inzet van private
laboratoria, ook in het licht van behoud van de internationale concurrentiepositie? We zien bijvoorbeeld dat in België een MRL-analyse minder
dan de helft kost van wat die in Nederland kost. Hoe kan het dat in de brief
het voornemen wordt uitgesproken om met ingang van volgend jaar de
generieke demping volledig af te bouwen en dus werkelijk die kostendekkende constructie toe te gaan passen, terwijl het volledige effect hiervan
op de sectoren nog niet volledig bekend is? Met het afbreken van het
Programma Herziening Kostprijs en Tarieven NVWA is er ook nog geen
zicht op nieuwe tariefvormen of de servicelevelagreements, terwijl we
toch hadden afgesproken dat dit met elkaar zou oplopen. Waarom
wachten we niet op de uitspraak van het CBb over wat wel en niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

6

doorgerekend mag worden? Mijn centrale vraag is of we de sector niet
weer confronteren met: het zuur doen we nu vast en het zoet komt
misschien later. Graag een reactie van de Minister daarop.
Dan de KDS, voorzitter. De CDA-fractie had de vorige keer al zorgen over
de integratie van de KDS in de NVWA. De vraag die wij ons toen stelden,
was: welk probleem lossen we eigenlijk op? Die vraag hebben we nog
steeds. De vraag is vooral ook of het opweegt tegen de nieuwe problemen
die we gaan creëren. Want dat gaat natuurlijk onherroepelijk gebeuren.
Dat hoort bij elke reorganisatie.
Wij hebben zorgen over de verhoging van kosten en de afname van
beschikbare capaciteit. We zien een NVWA die goed op weg is, maar het
nog steeds druk genoeg heeft met zichzelf. We hebben belang bij een
NVWA die door kan gaan en stappen kan maken naar effectieve bedrijfsvoering. De signalen van de projectleider – mijn collega’s hadden het er
ook al over – helpen onze zorgen in die zin niet. We snappen echt dat de
KDS bij de NVWA meer is dan een kosten-batenafweging, maar de zorgen
hierover zijn wel groot.
Voorzitter. Als laatste de voorgenomen temperatuurverlaging voor
transport. Dat vinden wij een goede ontwikkeling, maar we hebben daar
ook zorgen bij. Wat gaat dit bijvoorbeeld betekenen in weken met
tropische temperaturen? Dan kun je dieren qua temperatuur eigenlijk
alleen ’s nachts vervoeren. Maar we zien nu al dat het van de grond
krijgen van slachten tijdens koele uren niet op gang komt. Meestal krijgen
we te horen dat het komt door capaciteitstekorten bij de NVWA. Dat leidt
er vervolgens toe dat dieren langer op de boerderij moeten blijven, met
allerlei problemen die daarbij komen. Dat probleem wordt natuurlijk niet
kleiner als we naar 30 graden gaan in plaats van naar 35 graden. Hoe ziet
de Minister daar een oplossing voor? En waarom zou het vandaag wel
lukken, maar is het gisteren nog niet gelukt?
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Vedder, voor uw inbreng namens het CDA. De heer
Van Campen. Hij spreekt namens de Volkspartij voor Vrijheid en
Democratie.
De heer Van Campen (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Bij een bezoek aan de supermarkt, de groenteboer
of de slager zullen weinig mensen zich afvragen of wat ze in hun mandje
leggen wel veilig is, of het pond gehakt wel een eerlijke reis heeft afgelegd
van de boerderij naar de schappen. Hoge normen voor voedselkwaliteit
en goed toezicht zorgen ervoor dat we dat veilige voedsel in Nederland
eigenlijk bijna als vanzelfsprekend zien. Maar toch zetten zo’n 3.000
mensen zich dagdagelijks bij de NVWA ervoor in dat voedsel veilig is en
op een eerlijke manier bij ons, consumenten, terechtkomt. Hoewel er echt
weleens iets misgaat, gaat er ook gewoon een hele hoop goed. De VVD
wil dat de NVWA een inspectie is die bekendstaat als dienstbaar en
klantgericht richting het bedrijfsleven waar dat mogelijk is, maar die
tegelijkertijd doortastend, resoluut en rechtvaardig is waar dat noodzakelijk is. Het zijn die beide gezichten die de investering die dit kabinet in de
toezichthouder doet, voor de VVD rechtvaardigen.
Voorzitter. Veel gaat goed, maar sommige dingen kunnen beter. We zijn
blij dat het kabinet aangeeft maatwerk te willen bieden voor de zelfslachtende slagers. Het zijn mkb’ers, ondernemers, die een mooi ambacht
vervullen, waar we trots op zijn. Maar aan welk maatwerk denkt de
Minister dan? We zijn blij dat hij naar aanleiding van de motie van ons de
NVWA-tarieven dempt voor de zelfslachtende slagers; breder trouwens.
Maar hoe gaat de Minister structureel voorkomen dat deze groep
ambachtelijke ondernemers onevenredig hard geraakt gaat worden bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

7

inzet van het kabinet om de tarieven kostendekkend te maken? Dat is het
zogenaamde zuur waar mijn buurvrouw ook al over sprak. Graag een
reactie.
Dat brengt mij bij de andere kant van de medaille: het zoet voor de sector.
Hoewel het kabinet grote haast had met het kostendekkend maken van de
tarieven, blijft de herziening van dat stelsel achter. Wanneer komt de
Minister met de arrangementen en kansen voor het zoet voor de sector,
waarbij goed gedrag kan leiden tot lagere tarieven? De Minister kondigt
pilots aan, maar hoe gaat hij daar een heel tarievenstelsel op hervormen?
Collega De Groot deed daarvoor een aantal voorstellen, die eigenlijk best
wel aantrekkelijk klonken. Ik ben benieuwd hoe de Minister daarnaar kijkt.
Voorzitter. Wij juichen de doorlichting van de NVWA als agentschap toe.
Alleen, we zouden daarbij willen voorstellen om het onderdeel klanttevredenheid bij de stakeholders, bij het bedrijfsleven ook mee te nemen bij de
doorlichting. Waarin zitten de leerpunten? Wat kan beter? Maakt dit deel
uit van de opdracht die de Minister geeft? En, zo nee, is hij bereid om ook
een tevredenheidsonderzoek toe te voegen bij de doorlichting die hij
voorstelt?
Voorzitter. Ik zei het al: dienstbaar en klantvriendelijk kan de NVWA alleen
zijn waar het goed gaat. Minstens zo belangrijk is de handhavende taak
van de inspectie. En ja, waar gewerkt wordt, worden fouten gemaakt,
maar ernstige misstanden moeten gewoonweg keihard worden
aangepakt. We zien dat de Minister hier serieus werk van maakt en dat de
«three strikes out»-motie, waar wij samen met collega Eerdmans mee
kwamen, tot resoluut ingrijpen heeft geleid, bijvoorbeeld op verzamelplaatsen. Dat vinden we goed. In de brief noemt de Minister vier vormen
van dierenmishandeling die onder de aanpak vallen. Is dat een uitputtende lijst, zo vraag ik de Minister. Of zijn er meer overtredingen
denkbaar? Kan de Minister zo’n lijst doen toekomen en vaststellen wat
strikes, overtredingen, zijn die daaraan kunnen worden toegevoegd?
Voorzitter. Het is mooi dat de Minister wetgeving in voorbereiding heeft
die meer cameratoezicht mogelijk maakt, waarbij toezichthouders realtime
op afstand beelden kunnen inzien, maar waarom duurt dat tot begin
volgend jaar? Kan dat voorstel niet sneller worden ingediend bij de
Kamer? Ik denk dat we daar vrijwel unaniem naar snakken. Graag een
reactie.
Voorzitter. Dan de integratie van de KDS. In een goed huwelijk moet je niet
stoken, zo heb ik geleerd. Juist daarom hebben wij nog steeds grote
twijfels over het sleutelen aan de verhoudingen tussen de KDS en de
NVWA. De impactstudie die de Minister heeft laten uitvoeren, laat echt
een aantal voordelen zien. Maar op een aantal punten blijft het nog steeds
vaag. De reistijd-werktijddiscussie is nog altijd niet uit de lucht. Sterker
nog, de externe projectleider heeft zijn opdracht neergelegd, omdat hij
geen verantwoordelijkheid kan dragen voor de gemaakte analyse. Kan de
Minister garanderen dat met het onder de CAO Rijk komen van de
KDS’ers, de werktijd-reistijddiscussie niet gaat leiden tot een nog verdere
lastenverzwaring voor het bedrijfsleven? Graag een reactie.
Voorzitter. Ik begon bij de supermarkt en ik sluit ermee af. De Europese
regels voor etiketten op A-merken in de supermarkt maken het
momenteel mogelijk dat de pot pindakaas die de Minister in Duitsland
koopt, in Emden, goedkoper is dan de pot pindakaas die hij hier bij de
Zaanse grootgrutter uit de schappen haalt. De NVWA zegt dat in
Nederland verhandelde goederen etiketten in de Nederlandse taal moeten
bevatten. Er wordt gewoon misbruik gemaakt door fabrikanten van de
etiketteringswet- en regelgeving. Is de Minister bereid om de etikettering
in de regelgeving door te lichten? Want prijzen verschillen aan de ene kant
van de grens echt ten opzichte van de andere kant. Coca-cola is in de
Nederlandse schappen 69% duurder dan in Duitsland. Voor Pepsi is dat
92%. Magnum-ijs is 93% duurder dan over de grens, bij de buren. En de
Dove-deodorant – ik heb net alleen maar de ongezondere levensmiddelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

8

genoemd – is 150% duurder bij de Zaanse grootgrutter in Nederland dan
bij de Duitse REWE. Dat is allemaal misbruik van de etiketteringswet- en
regelgeving en wat de VVD betreft strijdig met het vrijemarktprincipe van
de Unie. We zouden graag willen dat de Minister die beperkingen
wegneemt. We horen graag hoe hij dat gaat doen.
Dank u, voorzitter.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is een van de mooiere moties van mijn collega van de VVD. Ik bedoel
de motie om «three strikes out» te laten gelden als het gaat om de
werkzaamheden van de NVWA. Gefeliciteerd met het gegeven dat die
motie is aangenomen. We kijken uit naar het wetsvoorstel.
We hebben de afgelopen paar weken iets anders gezien bij de NVWA,
namelijk een verziekte werkcultuur. Daarbij wordt onvoldoende gehandhaafd en toezicht gehouden. Ik ben bang dat we dadelijk een hele mooie
wet hebben met «three strikes out», maar dat de werkcultuur ervoor gaat
zorgen dat het toch niet wordt ingezet. Ik ben eigenlijk benieuwd hoe de
VVD kijkt naar de berichten die we hebben gehad van de klokkenluiders
over de niet zo goede werkcultuur bij de NVWA.
De voorzitter:
Even kijken. Meneer Thijssen, twee interrupties. Het duurde langer dan 30
seconden. Huppekee, dat schiet lekker op! Dat moeten we eigenlijk ook
voor de antwoorden laten gelden. Dan wordt het nog beter, mevrouw de
griffier.
De heer Van Campen (VVD):
Dan bent u bij mij aan het juiste adres, voorzitter. Nergens waar je naar
eer en geweten je professionele werk uitvoert, moet je belemmerd
worden door een verziekte werkcultuur. Dat mag hier niet, in de Kamer
niet en bij de NVWA niet. Dat is dus nergens acceptabel. Ik weet niet of de
hele cultuur of werksfeer binnen de NVWA verziekt is; dat gaat mij wel wat
ver. Ik had het net over 3.000 mensen die daar dagelijks naar eer en
geweten hun werk doen. Maar waar sprake is van een verziekte
werkcultuur, moet dat worden aangepakt, want iedereen moet zich veilig
voelen in zijn werkomgeving.
De heer Thijssen (PvdA):
Heel kort dan; binnen 30 seconden. Ik ben het eens met de VVD dat dit
vast niet zal gelden voor alle 3.000 medewerkers. Vindt de VVD dat waar
de werkcultuur niet goed is en we dus ook zien dat bijvoorbeeld dierenwelzijn in het geding komt, deze Minister genoeg doet om dat op te
lossen?
De heer Van Campen (VVD):
Of het genoeg is, zal blijken. Een van de voorstellen is om meer te gaan
werken met cameratoezicht. Er is voorgesteld om mee te kijken en de
Minister komt met het vierogenprincipe. Dat zijn wel degelijk voorstellen
waarvan ik denk dat die gaan bijdragen aan een betere werkcultuur en dat
mensen kunnen gaan ingrijpen, ook al is het op dat moment in de
operatie en de omgeving niet de meest populaire afweging en keuze.
Maar waar misstanden plaatsvinden, moeten die worden aangepakt. Daar
is een inspectie voor aangesteld. Daar betalen we haar voor en huren we
haar voor in.
De voorzitter:
Dank u wel voor de beantwoording, meneer Van Campen. Hij sprak
uiteraard namens de VVD. Meneer Thijssen, Partij van de Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

9

Dank, voorzitter. Ik spreek vandaag trouwens ook namens GroenLinks.
Zowel GroenLinks als de Partij van de Arbeid vindt dat er op dit moment
onvoldoende gebeurt om de werkcultuur aan te pakken. We hebben een
vrij schokkende uitzending gezien bij EenVandaag, waar klokkenluiders
het lef hebben gehad om uit de groep te stappen en de klok te luiden. Zij
geven aan dat zij vinden dat in ieder geval voor hun werk de werkcultuur
bij de NVWA niet veilig genoeg is en dat ze daardoor niet hun werk
kunnen doen en niet kunnen naleven en niet kunnen handhaven. En dat
terwijl de NVWA essentieel is in de Nederlandse samenleving. Ik ben het
helemaal eens met wat de heer Van Campen daarover zei. De NVWA zorgt
er bijvoorbeeld voor dat we weten dat het voedsel dat we eten veilig is,
dat er geen illegaal hout wordt geïmporteerd of dat er op een duurzame
manier wordt gevist. Dat zijn allemaal superbelangrijke taken die bij de
NVWA liggen.
Ik zie heel veel voornemens en heel veel beleid van deze Minister om
ervoor te zorgen dat de NVWA beter haar werk kan doen. Maar als je dit
voorbeeld ziet, zie je gewoon dat men daar niet aan toe komt.
Medewerkers die er bijvoorbeeld echt voor willen zorgen dat dieren het
beter hebben, worden namelijk tegengewerkt door hun leidinggevende. In
de uitzending is er ook een voorbeeld van iemand die inderdaad haar
vinger opsteekt en zegt: dit kan zo niet langer. Zij wordt gewoon direct
ontslagen. Daarna wordt dat door de rechter teruggedraaid en komt zij
weer terug op haar plek, maar je ziet op die manier dat mensen die echt
het beste willen doen en willen zorgen dat er in Nederland op een goede
manier met dieren wordt omgegaan, worden tegengewerkt.
Dit is niet de eerste keer. We hebben in 2019 een rapport gezien van
2Solve, waarin vergelijkbare constateringen werden gedaan. We hebben
daarna ook het rapport gezien van Deloitte, waarin we vergelijkbare
constateringen hebben gezien. Steeds weer bekruipt mij het gevoel – we
hebben het hier ook over gehad bij het mondelinge vragenuur – dat de
economische belangen die uiteraard spelen in deze sector, botsen met het
dierenwelzijnsbelang. Ik heb ook het rapport van 2Solve teruggelezen.
Daarin staan een paar quotes waarin dat ook duidelijk wordt gezegd. In
anonieme interviews wordt gezegd: nu wordt er nog te veel gedacht
vanuit de ondernemer, die moet betalen voor elk kwartier dat er gekeurd
wordt. Een andere quote: «Wanneer een instromer, een nieuw lid van een
team, voor deze overtreding wél een boeterapport schrijft, roept dit veel
weerstand op bij zowel de exploitanten als collega-teamleden.» Als ik dan
de laatste brief van de Minister lees, denk ik: wat doet de Minister nu extra
sinds de uitzending van EenVandaag? Ik heb ook met een aantal van die
klokkenluiders gesproken. Ik vind het echt heel dapper dat zij dat hebben
gedaan, want je zet nogal wat op het spel, namelijk heel veel arbeidsvreugde. Maar goed, zij vinden de situatie zo dramatisch dat zij dat wel
moesten doen.
Als ik de laatste brief van de Minister lees, vraag ik me af wat er extra gaat
gebeuren, zodat die werkcultuur echt wordt aangepakt. Wat is de analyse
van de Minister waarom die werkcultuur is zoals die is bij de NVWA? Ik
mis de analyse en ik mis eerlijk gezegd ook de maatregelen waarmee dit
wel in orde komt. Daarom is mijn voorstel om de NVWA weg te halen bij
het Ministerie van LNV. We hebben daar namelijk twee tegenstrijdige
belangen. Het ene belang is dat van de boeren en de sector om vlees te
produceren en om geld te verdienen. Het andere belang is dierenwelzijn.
We kunnen wel doen alsof dat in elkaars verlengde ligt, maar dat is
gewoon niet zo. Mijn suggestie zou zijn om de NVWA weg te halen bij dit
ministerie. Ik ben heel benieuwd waarom de Minister dat niet vindt. Ik
vermoed namelijk dat hij dat niet vindt, maar ik ben heel erg benieuwd
waarom niet.
Een andere vraag die ik heb, is of de Minister inzicht kan geven in hoe de
verwevenheid van de NVWA met de sector is. Ik ken dat goed van de
fossiele industrie; hoe die bijvoorbeeld verweven is met het Ministerie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

10

EZK. Ik vermoed dat dit ook aan de hand is bij de NVWA. Ik vraag me af of
de Minister bereid is een analyse te maken van hoe carrières van de
sector naar de NVWA lopen en weer terug.
De voorzitter:
Gaat u ondanks de aanstaande interruptie maar rustig even door, want u
bent bijna klaar met spreken.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja, dat weet ik. Dit is eigenlijk mijn belangrijkste punt. Volgens mij kunnen
we hier heel erg veel bedenken, heel veel wetten maken, maar als de
cultuur niet zodanig is dat we al die slimme wetten, al die slimme
regelgeving en al die toezichtrichtlijnen ook echt kunnen gebruiken, dan
gaat het niet gebeuren.
Voorzitter. Dan heb ik nog twee vragen over visserij. Er wordt geschreven
dat bijvangst een heel erg groot probleem is. De NVWA zegt dat overbevissing en bijvangst belangrijke risico’s zijn voor natuur en milieu.
De voorzitter:
U dient bijna af te ronden.
De heer Thijssen (PvdA):
De NVWA constateert ook dat er binnen de sector weinig bereidheid is om
tot betere naleving te komen. De NVWA pleit voor integrale handhavingsstrategieën. Ik vraag me af waar die integrale handhavingsstrategie is,
zodat we dit belangrijke probleem oplossen.
De voorzitter:
En u had nog een vraag, zei u. U zei «twee vragen» en u stelt er maar één.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja, maar u bent zo streng.
De voorzitter:
Stel ’m maar snel.
De heer Thijssen (PvdA):
O, stel ’m maar snel!
Ik heb nog een tweede vraag. Die gaat over bodemberoerende visserij.
Ook daarvan zegt het rapport dat die een groot risico is voor de ecologische waarden. Mijn vraag is hoe we er nou voor gaan zorgen dat die
bodemberoerende visserij in Nederland stopt. Is de Minister bereid om
alternatieven, zoals flyshoot, te gaan stimuleren?
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen namens de PvdA.
De heer Van Campen (VVD):
Ik ben een beetje in verwarring. Aan de ene kant breekt de heer Thijssen
terecht een lans voor een veilige werksfeer bij de NVWA, voor professionele autonomie van individuele professionals bij die dienst. Tegelijkertijd
impliceert hij dat er een soort verwevenheid zou zijn met de verwerkende
industrie, de agrarische sector. De dienst wordt eigenlijk heel verkapt een
soort partijdigheid in de schoenen geschoven. Die zou op schoot zitten bij
de sector. Wat is het nou, vraag ik de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik heb dat rapport van 2Solve er nog eens op nageslagen. Daarin zijn
anonieme interviews gedaan met medewerkers van de NVWA. Ik heb net

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

11

een paar quotes opgelezen, maar er zitten er nog veel meer in dat rapport.
Die medewerkers zeggen duidelijk: «Wij denken dat hier een botsing is
tussen de commerciële belangen van de ondernemer en de dierenwelzijnsbelangen. Die botsen. Die belangen krijgen vaak de overhand bij de
NVWA. Dierenwelzijn wordt dan toch even wat minder belangrijk
gevonden dan de belangen van de ondernemer.»
Verder heb ik inderdaad ook met een aantal van deze mensen gesproken.
Zij zeggen ook: wij zien mensen bij de NVWA en daarna in de sector
werken. Op die manier zie ik dus een verwevenheid. Maar dat weet ik niet
zeker. Dat is van hearsay. Daarom vraag ik aan de Minister of hij dat
inzichtelijk kan maken.
De heer Van Campen (VVD):
Het is toch wel gevaarlijk om dat zo uit te spreken. Je zegt het niet, je hebt
er ook geen aanleiding voor, maar je vermoedt het, dus dan moet de
Minister daar maar op antwoorden. Als je het nou hebt over een angstcultuur creëren bij een inspectie, dan ben je daarmee denk ik lekker op
weg.
Verwevenheid gaat echt nog wel wat verder dan af en toe meedenken met
de operatie van een slachthuis. Verwevenheid impliceert dat er mensen bij
de NVWA werken die geld verdienen aan het wegkijken van de zaken waar
de heer Thijssen aandacht voor vraagt. Is dat wat hij bedoelt? Wat verstaat
hij onder verwevenheid? Als hij dat niet zo bedoelt, vind ik namelijk dat hij
zijn woorden wel wat beter moet wegen.
De voorzitter:
Die laatste interruptie telt voor twee, meneer Van Campen.
De heer Thijssen (PvdA):
Nogmaals, dit is niet wat ík zeg; dit is wat in een rapport staat. Dat is door
een bureau gemaakt naar aanleiding van interviews die het afgenomen
heeft en waarin wordt aangegeven dat die belangen botsen en dat de
belangenafweging bij een aantal NVWA-medewerkers vaak uitslaat naar
de commerciële belangen en niet naar die van het dierenwelzijn. We
hebben net een uitzending gezien van EenVandaag met klokkenluiders.
Daarin zeggen klokkenluiders: wij voelen ons onveilig om op een gegeven
moment op te treden als we misstanden zien. Hoe duidelijk wil je het
hebben dat dat niet altijd helemaal goed gaat? Ik zie vervolgens geen
analyse waarom die cultuur niet op orde is. Ik zie geen analyse wat eraan
gedaan wordt om die analyse goed te krijgen. Dan ga ik het zelf invullen.
Dan denk ik: een van de gekke dingen is natuurlijk dat deze toezichthouder
bij het ministerie zit, die bezig is in het belang van de boeren, die bezig is
om ervoor te zorgen dat de industriële veeteelt in dit land groot en sterk
wordt. Dan denk ik: haal die twee uit elkaar, want dan heb je een meer
onafhankelijke toezichthouder. Dat is één.
Het tweede is niet alleen bij deze sector zo, maar ook in allerlei andere
sectoren. Je ziet dat er draaideurconstructies zijn. Mensen gaan van de
ene instantie naar de andere. Op die manier is er een verwevenheid. Zo
bedoel ik verwevenheid. Ik ben volgens mij vrij voorzichtig met de
woorden die ik hier kies. Ik ben heel stevig over wat er in 2Solve staat,
maar ik ben volgens mij vrij voorzichtig over de vraag of dat nu echt zo is
of niet. Daarom vraag ik aan de Minister of hij er weleens naar gekeken
heeft en of hij bereid is om ernaar te kijken.
De voorzitter:
Dat gaat zo gebeuren; we gaan dat zo horen van de Minister. Dan gaan we
tot slot ... Tenminste, niet helemaal, want ik kom ook nog heel even aan
het woord; we gaan als voorlaatste in de eerste termijn van de Kamer
naar mevrouw Beckerman. Ze spreekt namens de Socialistische Partij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

12

Mevrouw Beckerman (SP):
Dank u wel, voorzitter. Gisteren zei ik tegen mijn collega’s: morgen is er
een interessant debat over de NVWA. Mijn collega Frank Futselaar keek
daar enigszins misprijzend bij. Hij zei: «Wat is er nog leuk aan dat debat?
Die debatten zijn toch eigenlijk al jarenlang hetzelfde? De Kamer somt in
de eerste termijn een reeks incidenten op. Vervolgens dienen de Kamerleden een reeks moties in. Er worden maatregelen aangekondigd. Een
halfjaar later sommen we weer een reeks incidenten op, dienen we weer
moties in en zo gaat dat dan verder.»
De vraag vandaag is of we op een keerpunt staan. De Minister kondigt,
waarvoor complimenten, een aantal goede maatregelen aan. Maar is dat
genoeg om uit die cirkel te komen? Dat is misschien mijn hoofdvraag van
vandaag. Die misstanden die keer op keer aan het licht komen bij de
NVWA, dus de overheid zelf, zijn natuurlijk uiterst pijnlijk. Hulde, complimenten aan de klokkenluiders. Tegelijkertijd sluit ik me aan bij de woorden
van collega’s die zeggen dat het zo cruciaal is dat we kunnen vertrouwen
op voedselveiligheid en op het op één staan van dierenwelzijn, dat het wel
belangrijk is om keer op keer te blijven spreken over die misstanden.
Voorzitter. Die cirkel. In 2019 kwam via RTL Nieuws naar buiten dat er
misstanden waren bij de NVWA. Keuringsartsen van de NVWA hadden het
toegestaan dat zeker 100, maar mogelijk veel meer zeer ernstig zieke en
kreupele runderen naar slachthuizen in Noord-Nederland werden
vervoerd. Door slecht optreden van de NVWA waren bovendien mogelijk
tientallen tonnen aan afgekeurd vlees in de voedselketen terechtgekomen.
Het kabinet kondigde toen een onderzoek aan. Dat onderzoek – de heer
Thijssen verwees ernaar – bevestigde dat die berichtgeving correct was.
Nu, in 2023 – dat bedoel ik met die cirkel – kwam EenVandaag eigenlijk
met vrijwel identiek nieuws. Aan de interne situatie bij de NVWA zou nog
steeds weinig veranderd zijn. Dierenartsen en inspecteurs van de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit die willen optreden tegen
dierenmishandeling in de vee- en vleessector voelen zich tegengewerkt.
Wie kritiek levert, riskeert ontslag. Daar is al meerdere keren naar
verwezen. Als voorbeeld noemen ze veehouders die structureel slecht
voor hun dieren zorgen. Ze zeggen: dat is dweilen met de kraan open. Er
is jarenlang sprake van dezelfde overtredingen, terwijl er niet wordt
ingegrepen. Het begint natuurlijk bij de overheid zelf.
Voorzitter. De Minister kondigt nu opnieuw maatregelen aan, waarvoor
complimenten; dat is goed. Deels zijn het natuurlijk ook maatregelen ... Ik
zat ook oude debatten terug te lezen. De maidenspeech van mevrouw
Bromet, uit 2018, was in zo’n debat. Je ziet eigenlijk dat die maatregelen,
cameratoezicht, harder ingrijpen, keer op keer terugkeren. Maar is het nou
voldoende? We zien dat tekortschietend toezicht natuurlijk een breder
probleem is bij de overheid. Als economie nog steeds boven dierenwelzijn
gaat, moeten we er eigenlijk voor zorgen dat het economisch zo onaantrekkelijk mogelijk is om dierenwelzijn niet voorop te stellen. Denk aan
controles, hogere boetes en snellere sluitingen. Maar daarvoor moet je als
medewerker van de NVWA natuurlijk de zekerheid hebben dat jouw
organisatie jou ook steunt.
Ik zit ook in de commissie voor I&W. Het toezicht op nucleaire veiligheid is
bijvoorbeeld bij een ander ministerie belegd dan nucleaire energie zelf.
Dat is gedaan om er juist voor te zorgen dat de onafhankelijkheid beter
geborgd is. Ik weet niet of dit de juiste oplossing is, want ik kan me ook
voorstellen dat zo’n reorganisatie niet per definitie de kwaliteit verbetert,
maar het is wel een oplossingsrichting waarover ik de Minister graag zou
willen horen. Dit is namelijk ook iets wat bijvoorbeeld de OVV eerder heeft
aanbevolen in het kader van het toezicht op de gas- en oliesector. Zij
hebben gezegd: haal dat nou weg en zorg ervoor dat economie en welzijn
niet altijd in dezelfde hand zitten. Dat over de NVWA.
Voorzitter. Dan kort iets over stalbranden. Ook dat is weer zo’n cirkel waar
we steeds in zitten, horrorzomer na horrorzomer na horrorzomer. Er is nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

13

veel te doen over die controles. Ik zou daar graag wat meer over willen
weten van de Minister. Moeten die ook kunnen leiden tot sancties? Hoe
gaat de Minister ervoor zorgen dat het bluswater nu echt op orde is en dat
de vluchtroutes op orde zijn? Dat is natuurlijk heel erg cruciaal: we
moeten het voorkomen en ervoor zorgen dat er adequaat kan worden
ingegrepen op het moment dat het misgaat, zodat de dieren een kans
hebben.
Voorzitter. Helemaal tot slot sluit ik mij aan bij de vragen van D66 over de
nieuwe risico’s. Ik sluit me ook aan bij de vragen van de VVD over three
strikes out. Voor wat voor type overtredingen gaat dat nou eigenlijk
gelden?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank voor uw inbreng namens de SP, mevrouw Beckerman. Gezien zijn
anciënniteit wil ik dan de heer De Groot vragen om mij even waar te
nemen.
Voorzitter: Tjeerd de Groot
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Graus namens de fractie van de PVV.
Gaat uw gang.
De heer Graus (PVV):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Allereerst kan ik de heer Futselaar en
mevrouw Beckerman geruststellen. Er is wel degelijk heel veel gebeurd. Ik
zit zeventien jaar op dit dossier en ik heb heel wat Ministers, Staatssecretarissen en inspecteurs-generaal voorbij zien komen, en ik weet wel dat er
nu echt iets aan het gebeuren is. Ik ben degene die vanaf 2013 klokkenluiders onder zijn hoede heeft genomen. In die tijd werden die nog
weleens weggepest en zelfs ontslagen, maar voor zover ik weet, gebeurt
dat niet meer onder het duo dat hier rechts naast me zit. Ik wil dus toch
even zeggen dat er wel degelijk iets gebeurt. Dat moet echt gezegd
worden, want het zou oneerlijk zijn als ik dat niet zou doen.
Ik heb voor de rest nog een paar punten. Allereerst het stalbrandpreventieplan. Ik wilde tegen mevrouw Beckerman en meneer De Groot zeggen
dat het gaat om een aangenomen motie van mij uit 2013. Daar zitten ook
de vluchtroutes en de valwanden in. Dat is een aangenomen motie en die
moet inderdaad gewoon uitgevoerd worden. De dieren moeten ook weg
kunnen, want die sprinklers en zo werken niet optimaal. Als er brand
uitbreekt en je sprinklers aanzet, stikken ze juist nog eerder. Het schiet dus
allemaal niet op. De varkens verbranden niet, maar ze stikken al voordat
ze verbranden.
Dan de privatisering van KDS en het hele verhaal dat het terugkomt bij de
NVWA. Daar zijn we altijd tegen geweest, laat dat heel duidelijk zijn. Ik
wilde trouwens ook nog het volgende zeggen tegen meneer Van Campen.
Er zijn zelfs potjes zalf uit Breda die bij Kaufland in Aken te krijgen zijn
voor een tiende of een achtste van de prijs die ze in Nederland hebben,
terwijl het Nederlands fabricaat is. Dat is echt te gek voor woorden, daarin
sluit ik me aan bij de heer Van Campen.
Ik heb heel veel vertrouwen in de Minister en de inspecteur-generaal, qua
opvoeding en fatsoen en ook wat betreft hun geloof. Ik merk dat er echt
iets gebeurt. Ik merk dat veel mensen er heel tevreden over zijn hoe alles
wordt opgepakt. Ik merk ook dat er onder de onwelwillenden onrust aan
het ontstaan is. Zij vinden de inspecteur-generaal zelfs te hard optreden.
Beter kunnen wij het niet horen, want dat betekent dat die man zijn werk
goed doet. Dat moet ook zo zijn. De hufters moeten worden aangepakt en
niet de welwillenden. Dat is ook een vraag die ik graag wil stellen. We
moeten oppassen dat we welwillenden niet mee gaan pakken. Het is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

14

hetzelfde als wanneer iemand met hoge snelheid naar het ziekenhuis rijdt
met een zwangere vrouw. Dan moet de politie die man niet bekeuren en
aanhouden, maar hen begeleiden naar het ziekenhuis. Dat is wat ik
bedoel. Er zijn ook welwillenden en die moet je beschermen. Wat ze ook
doen, als het goed en goedbedoeld is, moeten ze beschermd worden.
Daar had ik ook graag nog even een reactie op gehad.
Er is een motie aangenomen over Twan Claessens. Dat is een boer en een
uitvinder. Normaal noemen wij mensen niet bij naam, maar ik mag dat
van die beste man, omdat het positief bedoeld is. Hij hoeft zich er dus niet
tegen te verdedigen, wat normaal de reden is om geen namen te noemen.
Er is binnenkort een gesprek. Dit zeg ik zodat de Kamer dat ook weet, want
die motie is breed gesteund. De inspecteur-generaal van de NVWA is zich
persoonlijk aan het bemoeien met dat track-and-tracesysteem. Daarmee
kunnen we ook de insleep van de Afrikaanse varkenspest voorkomen en
alles volgen van de big tot aan de winkel. De inspecteur-generaal is daar
zelf in geïnteresseerd. Hij gaat binnenkort ook zelf met de beste man
praten. Ik zal daar als Kamerlid bij zitten. Dat gebeurt allemaal heel open,
eerlijk en transparant. Er is vanuit het ministerie en ook vanuit de NVWA
heel veel welwillendheid. Het gebeurt echt wel. Dit zeg ik om ervoor te
zorgen dat ook andere Kamerleden dit weten.
Ik heb nog een oplossing voor de dierenartsen. Die worden vaak gehaald
uit landen waar ze het woord «dierenwelzijn» nog moeten uitvinden. Ik
noem bijvoorbeeld Roemenië en Bulgarije, waar ze echt niet heel erg
diervriendelijk te werk gaan. Als zo iemand daar is opgeleid en hier komt,
en ziet dat een koe of een varken een stroomstoot krijgt, zal hij denken:
«Och ja, dat maakt niet uit. Het is maar een dier, jongens. Waar maken
jullie je druk om?» Dat moeten we niet willen.
Ik heb dus het volgende voorgesteld. Ik heb mensen gekoppeld aan de ig,
aan de inspecteur-generaal. De ig heeft binnen een aantal dagen contact
gehad met mensen om beter en fatsoenlijk opgeleide dierenartsen uit
bijvoorbeeld Italië te halen. We kunnen ze ook uit andere landen halen. Er
hebben gesprekken plaatsgevonden. De resultaten daarvan zijn allemaal
teruggekoppeld naar mij. De Kamerleden moeten dus weten dat er alles
aan wordt gedaan om het aantal goede dierenartsen op peil te krijgen. De
inspecteur-generaal heeft ondanks alle invallen bij hondenhufters, waar
hij verantwoordelijk voor is, toch altijd tijd vrijgemaakt om het aantal
mensen op peil te krijgen.
Ik heb nóg een voorstel aan de Minister.
De voorzitter:
Ter afronding.
De heer Graus (PVV):
Ja, ter afronding. Er is een numerus fixus bij de faculteit Diergeneeskunde. Moeten we die niet gaan aanpakken? Denk aan een a-pakket, een
alfapakket – ik noem maar iets – of aan een exact vak, zoals natuurkunde
of scheikunde. Moeten we mensen met zo’n vak of pakket niet kunnen
toelaten op de faculteit Diergeneeskunde?
Tot slot wil ik nog vragen naar de sluiting van slachthuizen en een
beroepsverbod voor hufters in slachthuizen. Ik wilde daar graag een
reactie op vragen. Ik wil dus vragen naar een snellere sluiting van de
slachthuizen en naar een beroepsverbod voor degenen die zich schuldig
maken aan recidivistische dierenmishandeling.
Dank u wel, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Graus. Dan krijgt u het woord terug als voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

15

Voorzitter: Graus
De voorzitter:
Dank je wel, meneer De Groot, voor het waarnemen. Heel sympathiek van
u. Dank je wel.
Ik kijk even hoe laat het precies is. De klokken lopen namelijk niet altijd
gelijk. Ik stel voor dat we gaan schorsen tot 14.10 uur. We zien elkaar zo
terug.
De vergadering wordt van 13.48 uur tot 14.15 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het commissiedebat over de NVWA. Ik ga dadelijk het
woord geven aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
maar ik wil de Minister eerst vragen of hij in blokjes of per Kamerlid gaat
werken bij de beantwoording. Iedere keer aan het einde van een blokje of
een Kamerlid wil ik interrupties toestaan. Ik stel voor dat we in de tweede
termijn vier interrupties per fractie doen. Die moeten dan natuurlijk ook 30
seconden zijn.
Het woord is aan de Minister.
Minister Adema:
Dank je wel, meneer de voorzitter. Ik ben vijf minuten te laat. Ik kan u
zeggen dat er in dit huis weinig rekening is gehouden met Ministers die in
schorsingen allerlei moeilijke vragen en echt goede antwoorden tot zich
moeten nemen. De volgende keer dat u naar schorsingstijden vraagt,
voorzitter, zal ik u vragen om twintig minuten schorsing en tien minuten
verplaatsingstijd. Dat is namelijk wel nodig. In dit geval is werktijd reistijd,
zullen we maar zeggen.
De voorzitter:
Maar we leggen de Minister toch een boete op van acht gevulde koeken
per Kamerlid per vijf minuten.
Minister Adema:
Nou, dat is bijna acht strikes out. Goed. Dank u wel.
We beginnen op een luchtige manier – dat mag natuurlijk ook – maar het
gaat om een buitengewoon serieus onderwerp. Het gaat namelijk om het
welzijn van onze dieren. Ik was vanmorgen bij de faculteit Diergeneeskunde in Utrecht. Het ging over de vogelgriep. Daar lag een mooi boek.
Dat ging over 200 jaar faculteit Diergeneeskunde. Dat boek heette
Dierbaar. Ik vond dat een prachtige uitdrukking voor het omgaan met onze
dieren. We hebben het heel vaak over dierwaardigheid. Alles moet
dierwaardig zijn. De dieren horen ons echter dierbaar te zijn. Daarbij moet
het beginnen. Dat heeft ook gevolgen voor de manier waarop we met
dieren omgaan.
Als ik dan kijk naar wat we in de afgelopen periode hebben meegemaakt
in de media, dan zie ik dat er gruwelijke beelden waren over misstanden
rondom dieren. Ik vind dat ronduit afschuwelijk en in sommige gevallen
zelfs walgelijk om te zien. Daarom hebben we ook een aantal maatregelen
genomen.
Ik wil ook een ander punt maken. Wil dat zeggen dat de hele sector
daarmee fout zit? Wil dat zeggen dat de hele sector geen aandacht
schenkt aan dierenwelzijn? Ook dat is niet waar. Er zijn veel bedrijven die
proberen om echt serieus werk te maken van dierenwelzijn. Die proberen
echt serieus werk te maken van een juiste omgang met dieren.
We hebben ook een rapport uitgebracht over de inspecties in slachterijen.
Een deel van de bedrijven doet het niet goed. We hebben daar ook
discussie over gehad met de sector. Er gebeurt veel goeds in de sector,
maar er gaat ook nog steeds veel fout. Wat mij betreft gaat er te veel fout.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

16

Eigenlijk zou je bij dierenwelzijn moeten gaan voor de nuloptie. Natuurlijk,
er kan altijd een ongelukje gebeuren – dat moeten we ons realiseren –
maar je zou eigenlijk moeten gaan voor de nuloptie. Daarom hebben we
ook gezegd dat we dierenwelzijn zo belangrijk vinden dat we met
aanvullende maatregelen komen.
We verwachten daarbij het volgende van de sector. We voeren gesprekken
met de sector om te kijken of we in de sector nog wat meer acties kunnen
uitzetten die het zelfreinigend vermogen van de sector wat versterken. Ik
heb daar gesprekken over gevoerd. Tegelijkertijd heb ik aangekondigd dat
we komen met een aantal maatregelen – die zijn in de brief beschreven –
zoals het cameratoezicht. Als ik naar die beelden kijk, dan zie ik dat het
niet alleen gaat om incidenten maar ook om structurele dierenmishandeling. We kunnen natuurlijk zeggen dat de beelden undercover gemaakt
zijn. Uiteindelijk mogen we echter blij zijn dat die beelden er zijn. Die
maken namelijk duidelijk dat er in sommige gevallen forse misstanden
zijn.
Ik vind het mooi dat de inspecteur-generaal gezegd heeft met ngo’s in
gesprek te gaan. De inspecteur-generaal wil weten hoe zij daarmee
omgaan. Zo kunnen we kijken hoe we elkaar kunnen helpen in het
verbeteren van het dierenwelzijn. Die gesprekken worden dus gevoerd. Ik
denk dat dat ook goed is. Dat neemt niet weg dat we ook zelf, als overheid
en als NVWA, moeten werken aan een verscherpt toezicht en een
verscherpte handhaving. Daar heeft u in mijn brief ook een aantal zaken
over kunnen lezen. Daar kunnen we het zo over hebben.
Er is ook een ander aspect, waar de heer Thijssen ook op wees. Ik ga daar
straks nog nader op in. De toezichthouders van de NVWA moeten hun
werk veilig kunnen doen. Ze moeten zich gesteund voelen door de
organisatie NVWA, maar ze moeten ook de ruimte krijgen in de bedrijven
zelf om hun werk op een goede manier te kunnen doen. Daarvoor ligt in
de eerste plaats de verantwoordelijkheid bij de bedrijven: hoe ga je om
met de toezichthouders van de NVWA die worden geplaatst in de
bedrijven? Wordt er geïntimideerd of wat dan ook, of gaan we er op een
professionele manier mee om? De bedrijven moeten immers uiteindelijk
ook blij zijn, zou je zeggen, dat er toezicht is, zodat ze hun werk steeds
beter kunnen doen en het dierenwelzijn steeds meer kunnen bevorderen.
Blijkbaar gebeurt dat niet in alle gevallen. Er ligt wel een verantwoordelijkheid voor het bedrijfsleven om agressie en dat soort zaken in slachthuizen te voorkomen. Dat is de ene kant.
Aan de andere kant hebben we ook te maken met de werkcultuur. Er is
gerefereerd aan een rapport van 2019. Dat is het 2Solve-rapport, dat een
aantal misstanden aan de kaak heeft gesteld. Er is ook een reportage
geweest van EenVandaag, waarin oud-medewerkers en huidige
medewerkers een aantal opmerkingen hebben gemaakt over de onveiligheid die ze voelen, ook ten opzichte van hun collega’s. Tegelijk moeten
we ook reëel zijn: het rapport van 2Solve is uit 2019. Daarna is er forse
actie gekomen. Er is extra budget beschikbaar gesteld voor de NVWA. Ook
worden er stappen gezet, zo hoor ik u ook allemaal wel zeggen, door dit
duo. Het is wel aardig: ik ben protestant en meneer Bakker is katholiek.
Wij vormen dus het oecumenische duo dierenwelzijn. Dat werkt er hard
aan om de verbeteringen door te voeren in de NVWA. Het is ook
belangrijk dat we dit met elkaar doen. Maar ik wijs ook op de verbeteringen in het toezicht op slachthuizen, versterking toezicht en handhaving
enzovoort.
Als het gaat om de positie van de medewerkers bij de NVWA, weet ik dat
deze inspecteur-generaal vindt dat zij de ruimte moeten krijgen om te
kunnen doen wat ze vinden dat ze moeten doen bij inspecties. Dat begint
ermee dat deze Minister en de inspecteur-generaal ook uitstralen dat wij
vinden dat op het moment dat er misstanden worden geconstateerd, er
moet worden doorgepakt. Een tijdje terug heb ik een werkbezoek gebracht
aan de NVWA. Toen hebben wij met het hele managementteam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

17

gesproken. Ik heb daar aangegeven hoe ik zelf vind dat een NVWA’er
moet kunnen optreden op de werkvloer. Misschien heb je zelfs soms
situaties – ik heb het een keer eerder gezegd, maar ik meld het toch maar
– waarin je denkt: «Ja, ik heb een protocol liggen, ik heb voorschriften
liggen hoe ik moet handelen. Het past eigenlijk niet in deze situatie, maar
toch vind ik het een foute situatie.» Als het fout voelt, dan ís het fout. Pak
dan maar door. Die ruimte moeten de NVWA-medewerkers voelen. Zij
moeten de ruimte en de veiligheid voelen om met elkaar aan de slag te
gaan.
Aan de andere kant heeft deze inspecteur-generaal wel de signalen
opgepakt. Er is meer aandacht voor het goede gesprek tussen leidinggevende en de medewerker. Er is ook veel meer tijd voor vrijgemaakt in de
organisatie. Er is met kleinere teams veel meer ondersteuning voor
leidinggevenden en hun medewerkers bij het goede gesprek. Dat wordt in
een professionele setting veel meer ingezet dan in het verleden. Met alle
managers van de NVWA wordt in een vast ritme met elkaar over de
beoogde ontwikkelingen van het toezicht gesproken. Het is een vast
onderdeel van het gesprek dat gevoerd wordt binnen de NVWA.
Voor medewerkers worden «over de streep»-sessies, vakdagen, webinars
en workshops georganiseerd om met elkaar te spreken over de dilemma’s
waar zij tegen aanlopen in de toezichtpraktijk. Dat is buitengewoon
belangrijk. Dat levert ruimte op om het gesprek te voeren, dat levert
intervisie op en dat geeft echt veel meer ruimte aan medewerkers.
Afgelopen week waren er vakdagen op het thema dierenwelzijn. Daar zijn
inspecteurs ook in gesprek geweest met ngo’s, om zo met elkaar het
gesprek te voeren over dierenwelzijn. Daar is echt heel veel aandacht
voor. Dat moet nog opgebouwd worden. Uiteindelijk gaat het erom of het
wordt verankerd op de werkvloer, waar de mensen bezig zijn en zich in de
situaties bevinden. Maar er wordt hard aan gewerkt om het daar te
krijgen. Overigens geldt dat ook voor het toezicht op de slacht, de export
en de import van levende dieren. Er wordt in het kader van het
programma Keuren Versterkt gewerkt aan een sociale werkomgeving.
Daarin speelt dit weer een rol. Als de situatie zich voordoet dat
medewerkers zich belemmerd voelen door leidinggevenden of collega’s
om stevig te handhaven, dan is het belangrijk dat het ook formeel gemeld
wordt en dat het onderzocht wordt. Er zijn voorzieningen binnen de
NVWA om ongewenst gedrag en integriteitoverschrijdingen te melden.
Die worden nu ook meer onder de aandacht gebracht bij het personeel.
Er moeten natuurlijk ook externe mogelijkheden zijn, dus buiten de
NVWA, om het te kunnen melden. Het Rijk werkt aan een rijksbrede
integriteitscommissie waar medewerkers binnen het Rijk terechtkunnen,
naar voorbeeld van Justitie en Veiligheid. Dat is ook afgesproken in de cao
Rijk. Ik heb wel gevraagd om te kijken hoelang dat nog duurt, want ik vind
dat de situatie zodanig is dat we eigenlijk versneld een mogelijkheid
moeten bieden om een onafhankelijke melding te doen. Als de inrichting
van de rijksbrede integriteitscommissie te lang duurt, dan vinden wij dat
er een overbruggingsperiode moet komen met een externe bij wie
misstanden gemeld kunnen worden. Dat wordt dan opgepakt door de
NVWA.
Daarnaast hebben we te maken met inhuizing van KDS. Dat is net ook al
een aantal keer aan de orde geweest. Ik kom uit het bedrijfsleven en ik ben
op voorhand vaak kritisch over het inbesteden – laten we het zo noemen –
van de overheid, maar ik heb hierover bij KDS eigenlijk wel wat persoonlijke ontwikkeling doorgemaakt. Daarbij kreeg ik in eerste instantie het
gevoel dat hiermee iets gaat gebeuren dat voor het bedrijfsleven
misschien wel lastiger en duurder uitpakt; moet je dat willen? Wat levert
het op en welk probleem lost het op? Maar in de vele gesprekken die ik
heb gehad met de inspecteur-generaal en met de andere medewerkers
van het mt hierover is mij langzamerhand wel duidelijk geworden dat er
toch echt hele belangrijke argumenten zijn om dit wel te doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

18

Ik kom straks even terug op de specifieke vragen – dat geldt ook voor
andere punten – maar even in zijn algemeenheid: keuren is en blijft een
publieke taak en het is belangrijk dat we dat ook laten zien door met één
publieke organisatie op de werkvloer aanwezig te zijn. Punt twee: het
levert meer ruimte op met betrekking tot flexibiliteit in de organisatie,
want je hebt geen afstemming meer tussen twee organisaties met vaste
afspraken. Maar een derde punt, dat ik nog veel belangrijker vind, is dat
de medewerkers van KDS, als zij gaan inhuizen bij de NVWA, medewerker
worden van de NVWA en vanuit dat perspectief ook als toezichthouder op
de werkvloer hun werk kunnen doen. Zij zijn nu bezig met het post
mortem keuren van dieren, maar dan kunnen ze ook breder kijken naar
misstanden die er op de werkvloer zijn en dan zijn zij ook gerechtigd om
andere misstanden die zij constateren, te melden; dat doen zij op dit
moment niet. Zij mogen dat niet en zij kunnen dat niet. Dan zijn er dus
eigenlijk extra ogen van de NVWA als toezichthouder op de werkvloer, die
ook in staat zijn om andere misstanden te melden. Het toezichtbereik
wordt er dus groter van en wij denken dat het daarmee een belangrijke
intensivering is van het toezicht op werkvloer. Het biedt gewoon meer
kansen.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn twee interrupties, allereerst een van mevrouw
Beckerman.
Mevrouw Beckerman (SP):
Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik dacht bij de NVWA en de
medewerkers: op een gegeven moment wordt het ook een zichzelf
versterkend effect. Ik kan mij voorstellen dat wanneer je nu bijvoorbeeld
een mooie vacature ziet, maar je even googelt wat de NVWA is en je
vervolgens al die negatieve berichten ziet, dat ook niet echt helpt. Het is
dus noodzakelijk dat we uit die cirkel van continu misstanden komen,
want we hebben de NVWA heel hard nodig. Hoe gaat u er dus voor
zorgen dat er aan de Kamer gerapporteerd wordt over het vervolg hiervan
en over de verbeteringsslag die er intern wordt gemaakt, zodat we dat niet
keer op keer uit explosieve mediaberichten hoeven horen?
De voorzitter:
Dat waren twee interrupties, mevrouw Beckerman. Meneer de Minister.
Minister Adema:
Ten eerste. Zoals ik al zei, als het gaat om misstanden en dat soort zaken,
wordt er vanuit de top van de NVWA maar ook vanuit de top van het
ministerie – ik zal zo nog iets zeggen over de verhouding met het
ministerie, want daar is ook een vraag over gesteld – een duidelijke
boodschap afgegeven over hoe wij vinden dat er gehandhaafd moet
worden. Het inhuizen van KDS, want daar slaat u op aan, is daar een
onderdeel van. Dit heeft echt een belangrijke meerwaarde voor de positie
van de NVWA en het toezicht op slachthuizen. Ik ben best bereid om u
regelmatig te informeren over de voortgang van het inhuizen van KDS en
de effecten op de organisatie. Maar u wilt ...
Mevrouw Beckerman (SP):
Voorzitter, mag ik heel even? Mijn vraag ging niet over KDS, maar over ...
De voorzitter:
Nee, de Minister is aan het woord. U krijgt zo het woord.
Minister Adema:
Ik sprak over KDS. Daarnaast proberen wij naar aanleiding van bijvoorbeeld het rapport 2Solve verbeterslagen te maken. Die verbeterslagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

19

worden ook gemaakt. Ik heb in de brieven gerapporteerd over welke
verbeterslagen wij hebben gemaakt. U ziet ook dat er in het toezicht en de
handhaving op het gebied van dierenwelzijn echt stappen worden gezet,
die ook noodzakelijk zijn om die verbeteringen door te voeren. Het gaat
mij te ver om de Kamer elk jaar te informeren over hoe het gaat in de
organisatie van de NVWA. Ik vind het wel belangrijk dat we praten over
hoe het loopt met de motie van de heer Van Campen over «three strikes
out». U bent er ook voor om daarnaar te vragen. Daar hoor ik u over te
rapporteren, want dat heeft alles te maken met de versterking van het
toezicht en de positie van de NVWA, én de verbetering van het dierenwelzijn. Dat zijn de maatregelen waarop u mij hebt te controleren.
Mevrouw Beckerman (SP):
Voorzitter, voordat ik mijn tweede vraag stel: excuses dat ik u interrumpeerde. Het ging erom dat mijn vinger omhoog was gegaan bij het blokje
NVWA. U was begonnen met KDS, maar er werd wat laat gereageerd. Dan
mijn tweede vraag. Ik vind het heel goed – daar heb ik ook complimenten
voor gegeven – dat de Minister het «three strikes out»-principe gaat
hanteren. Mijn vraag is gelinkt aan het volgende. Als je je nu niet veilig en
niet gesteund voelt op de werkvloer, is het ook moeilijker om zo’n three
strikes out te geven. Daarom hoort die «tevredenheid op de werkvloer»
ook bij het rapporteren over de uitvoering van de moties, in ieder geval in
onze beleving. Is de Minister het daarmee eens?
Minister Adema:
Allereerst hoort daar een stevige aanpak bij, zodat op de werkvloer de
ruimte wordt gevoeld om in dit geval de three strikes out toe te passen.
Dat ben ik volledig met u eens. Ik heb u net gezegd hoe de organisatie
bezig is om binnen de organisatie een veilige werksfeer te creëren. Ik heb
ook gezegd dat ik wil dat er externe faciliteiten zijn om extern te melden.
We hebben natuurlijk de klokkenluidersregeling, maar zo’n integriteitscommissie kan ook geweldig helpen. Overigens houdt de inspecteur ook
wel tevredenheidsonderzoeken onder het personeel, om te weten wat de
stand van zaken is. Daar komt op zich geen slecht beeld uit over de totale
organisatie. De treintjes kwamen net even voorbij. Daar gaat het hier
vanmiddag niet over. We hebben het alleen over het deel dierenwelzijn.
Daar zijn de problemen ook wat groter. Dat is ook in het verleden
gebleken uit het rapport van 2Solve. Daar moeten we echt wat aan doen.
Daarnaast zijn er natuurlijk heel veel nieuwe medewerkers aangenomen.
Dat geeft meer capaciteit op de werkvloer bij toezicht en handhaving. Dat
zorgt er ook voor dat er meer collegiale ondersteuning kan zijn bij de
aanpak van de misstanden. Dat is ook een belangrijk punt.
De voorzitter:
Meneer Thijssen en dan meneer Van Campen.
Minister Adema:
Ik ga straks nog concreet op de blokjes in, en ook op de vragen van de
heer Thijssen specifiek op dit punt.
De voorzitter:
Dan wacht hij nog even. Meneer Van Campen, wilt u ’m er wel even
ingooien, of niet?
De heer Van Campen (VVD):
Even een checkvraag, niet als interruptie. Er komt dus ook nog een
KDS-kopje, met vragen en antwoorden? Want dan spaar ik ’m ook nog
even op.
Minister Adema:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

20

Ik heb het gevoel dat ik alle vragen met deze introductie al wel beantwoord heb, maar dat blijkt niet zo te zijn. Ik zal mijn mapje erbij pakken.
De heer Van Campen (VVD):
Dat doet u handig, excellentie, maar dan wacht ik toch eventjes het kopje
af.
De voorzitter:
Dus graag de blokjes. Aan het eind van een blokje laten we interrupties
toe.
Minister Adema:
Ik weet niet welke bijzondere gave de heer Van Campen heeft, maar mijn
eerste blokje gaat over het inhuizen van KDS. Dat ligt gewoon automatisch boven op de stapel. Er zijn nog een aantal vragen gesteld specifiek
over KDS. Voor welk probleem is dit een oplossing, was een vraag van
een aantal mensen. Ik heb daar al iets over gezegd. Ik vind dat een
publieke taak bij een publieke organisatie hoort. Die moet ook eenheid
uitstralen. Er kan meer afgestemd worden op de werkvloer, omdat het één
organisatie met collega’s is. Maar het belangrijkste is: met deze 350
collega’s krijgen we ook 350 extra paar ogen en oren van de NVWA op de
werkvloer, die als toezichthouders mee gaan kijken naar wat er gebeurt en
die straks ook gerechtigd zijn om te rapporteren over andere misstanden
dan alleen maar het keuren van het kadaver.
De voorzitter:
Meneer de Minister, ik wil u even vragen om toch eerst de blokjes te
geven. Dan kunnen de Kamerleden beter bepalen waar ze hun interrupties
aan besteden.
Minister Adema:
Ik ga u helpen. Ik heb eerst inhuizen van KDS, dan versterking van het
toezicht op de slachtketen, dan cultuur en organisatie, dan cameratoezicht
en slachtsnelheid, kostprijzen en tarieven, en overig.
Voor een wat meer kritische houding ben ik er dus ook zelf van overtuigd
geraakt dat het inhuizen van KDS veel betekenis heeft voor de NVWA en
voor het dierenwelzijn. Ik denk dat het goed is. Er zijn nog best een aantal
punten die we moeten bespreken, maar in de basis vind ik het echt een
goede ontwikkeling.
Overigens, wat ook wel een punt is, is de personeelswerving. De
inspecteur-generaal heeft het afgelopen jaar 500 nieuwe medewerkers
aangenomen. Die komen dus gewoon. Die vinden het dus een uitdaging,
een mooi carrièreperspectief, om voor de NVWA te gaan werken.
Hetzelfde geldt straks voor de mensen die nu vanuit KDS overgaan naar
de NVWA. Die werken bij de NVWA. Dan kun je in dat deel van het toezicht
makkelijker mensen verwerven, omdat ze werken bij de NVWA. Dat is echt
een verschil ten opzichte van KDS.
Dan even het verhaal over reistijd is werktijd, en dan wel de reistijd en
werktijd van de NVWA en niet die van mij; dat begrijpt u. De regeling...
Dat is een vraag. Dat komt ook uit het verhaal van de meneer die zich
heeft gemeld, die betrokken was bij het project. Het is ook gemeld door de
directeur dat daar een zorg zit. Die zorg wordt ook wel geadresseerd door
KPMG. Die heeft die zorg ook uitgesproken. Hij zit ook in de impactanalyse. Dit is dus niet nieuw voor ons. Wij hebben ook gekeken naar wat
de verhouding is van de mensen bij de NVWA die op dit moment de
reistijd-werktijdregeling kennen, en de nieuwe mensen die van KDS
worden ingehuisd. Er is ook een assessment gevraagd bij de landsadvocaat. De landsadvocaat heeft gezegd: deze mensen vallen buiten die
regeling. Daar moeten we op varen. Dat kan niet anders. Zij komen dus
niet in aanmerking voor deze regeling, wat ons betreft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

21

Dan heb ik nog de andere kritiekpunten van de directeur van KDS. Die
komen ook terug in de brief van degene die betrokken was bij het project.
Het is ook prima dat partijen die betrokken zijn bij KDS en zorgen hebben,
dat melden. Ik heb er totaal geen bezwaar tegen dat deze twee brieven
aan de orde zijn. Het geeft aan dat men meeleeft en betrokkenheid toont,
en vanuit dat perspectief probeert om een aantal punten aan te dragen;
niet direct om te sturen, maar wel om te zorgen dat de Kamer op basis
van de juiste argumenten de afweging maakt. Zo is het ook gebracht in
die brieven. Dat vind ik op zich keurig.
Wij hebben die door KPMG uitgevoerde impactanalyse. Het is een
uitgebreide impactanalyse, waarin heel veel aspecten aan de orde komen,
ook aspecten die worden aangegeven door de betrokken medewerkers.
De salariskosten. Kijk, je zou ervan uit kunnen gaan dat alle medewerkers
nu in een ander salarisgebouw terechtkomen en verder kunnen
doorgroeien in dat salarisgebouw. Maar het is natuurlijk niet zo dat alle
medewerkers doorgroeien tot het eind en dat er aan de onderkant geen
instroom is met lagere salarisschalen die de zaak in balans brengt. Het is
dus eigenlijk een worstcasescenario om te berekenen dat alle
medewerkers die erin komen ook echt door zullen groeien tot de hoogste
schaal. Dat zal niet aan de orde zijn. Dat zal bij de individuele
medewerkers niet aan de orde zijn. Dat zal ook niet aan de orde zijn omdat
er ook weer medewerkers aan de onderkant instromen, waardoor die
balans uiteindelijk wel blijft. Dat is ook door KPMG aan de orde gesteld.
Dat dus even ten aanzien van de punten die de directeur van KDS maakt,
want ik heb het verhaal rondom reistijd, werktijd al benoemd.
Wat mij betreft waren dat de vragen over de kosten en de inhuizing van
KDS, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel voor de beantwoording, meneer de Minister.
De heer Van Campen (VVD):
Ik heb zelf eens een werkbezoek afgelegd aan een slachthuis en daar ook
naast de officieel assistenten gestaan die een post-mortemkeuring
uitvoeren. De Minister zegt dat er, door KDS en die officieel assistenten
onder te brengen bij de NVWA, meer ogen en oren zijn op de werkvloer.
Maar wat mij met name is opgevallen, is dat dat heel intensief werk is: het
gaat snel; je moet de volle concentratie hebben op die
post-mortemkeuring. Mijn vraag zou dus zijn: rekent de Minister zich niet
rijk met de ogen en oren die er eigenlijk vooral zijn voor die
post-mortemkeuring, die gewoon nog steeds moet plaatsvinden? Dat is
mijn eerste vraag. Mijn tweede vraag is: is het onderbrengen, het
inhuizen, bij de NVWA echt randvoorwaardelijk om de KDS-medewerkers
meer taken te geven op de vloer dan zij nu hebben? Is de inhuizing, de
reorganisatie, daarvoor randvoorwaardelijk?
De voorzitter:
Dat waren twee interrupties.
Minister Adema:
Ik pak er één aspect uit. Ik heb gezegd: het gaat hier om een publieke taak
en het is goed dat die door een publieke organisatie wordt uitgevoerd. Ik
vind sowieso dat de overheid, als het gaat om toezicht en handhaving, die
rol zelf veel meer moet vastpakken, want het is echt een overheidstaak. Ik
vind dat ook principieel een publieke taak. Dat heb ik net gezegd.
Het tweede is: natuurlijk zijn de post-mortemkeuringen, gezien de
snelheid, een belangrijk onderdeel van het werk van deze medewerkers.
Maar de medewerkers hebben altijd de mogelijkheid, als ze misstanden
zien – ze lopen door het gebouw heen; ze zien misstanden – om die te
melden, terwijl dat nu niet mag, want het is hun taak niet. Het is niet hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

22

taak om formeel bij de NVWA een misstand te melden. Het is hun taak om
post mortem te keuren. Die ruimte krijgen ze wel. Ze lopen door de
bedrijven heen. Ze zien dingen gebeuren. Ze lopen bij wijze van spreken
naar de koffiecorner toe en zien dingen gebeuren. Nu kunnen ze dat
melden. Dat zijn dus wel degelijk extra ogen en oren, vaak vooral ogen, op
de werkvloer. Ik vind dat dus echt meerwaarde hebben. Ook voor de
flexibiliteit en de afstemming onderling is dat gewoon een voordeel. Wat
dat betreft vind ik het zeker de moeite waard om KDS in te huizen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Het inhuizen van KDS bij de NVWA is meer dan een kosten-batenanalyse,
zei ik eerder al. Wij hebben ook wel zorgen over de structuur en de
werkwijze. We zien dat de NVWA een huis is dat op dit moment gewoon
best wel aan zichzelf werkt. Dat moet ook, maar is dit dan een goed
moment om een organisatie waar het wel soepel loopt, in te brengen bij
een organisatie die nog werk te verzetten heeft?
Minister Adema:
Over de inhuizing van KDS wordt al vijftien jaar gesproken. Als we dat nu
eens kunnen afronden, kan de NVWA zich weer richten op de verdere
versterking van toezicht en handhaving. Als we dat niet doen, blijft deze
discussie nog jarenlang lopen. Dat werkt ook verlammend op de
organisatie. Ik zou zeggen: we moeten nu gewoon een stap zetten, een
belangrijke stap. Dat moeten we doen. Juist vanuit het oogpunt dat het
niet alleen gaat om efficiency, maar om meer – ik heb dat net duidelijk
gemaakt – moeten we deze stap nu gaan zetten, en dan kan de NVWA in
de vernieuwde organisatie ook weer verder doorontwikkelen.
Ik ben het met u eens: ook aan de kant van de NVWA moet nog heel wat
gebeuren. Maar eigenlijk is nu juist het mooie moment om te gaan
inhuizen, omdat KDS dan wordt meegenomen in die ontwikkeling in de
organisatie. Want de komende jaren zal de NVWA nog verder moeten
doorontwikkelen. Daar werkt de inspecteur-generaal hard aan. Als je nu de
stap zet om de KDS in dat proces mee te nemen, dan wordt het meer een
onderdeel van de NVWA in plaats van dat het een zelfstandige entiteit
binnen de NVWA blijft, ook qua cultuur. Stel je voor dat je ermee stopt en
zegt: we laten eerst de ontwikkeling binnen de NVWA vijf jaar doorgaan
en we gaan daarna alsnog de KDS inhuizen. Dan is er al een ontwikkeling
geweest bij de NVWA en dan wordt er vervolgens een nieuwe organisatie
– «een vreemde eend» is een beetje te veel gezegd – ingevlochten in de
NVWA. Die moet dan eerst haar plek vinden, terwijl die nu al mee zou
kunnen gaan in de hele cultuurontwikkeling en de ontwikkeling van
verscherpt toezicht en handhaving binnen de NVWA. Over een aantal
jaren staat er dan één organisatie. Ik vind het dus wat dat betreft juist nu
het moment om dit te doen.
De voorzitter:
Mevrouw Vedder, kort. Nee? Dan gaan we naar het volgende blokje:
toezicht.
Minister Adema:
Ik heb al gezegd dat er bij de slachthuizen heel veel goed gaat, maar dat
het niet altijd goed gaat. We kennen daar de gruwelijke voorbeelden van.
Ik heb een gesprek met de sector gehad om dit aan de orde te stellen. We
hebben gekeken of er mogelijkheden zijn om wat meer zelfreinigend
vermogen aan de dag te leggen. Daar wordt over nagedacht. Maar ik heb
ook duidelijk gemaakt dat we nu al een aantal maatregelen gaan nemen.
De sector geeft zelf aan: het percentage is laag als je kijkt naar de totale
omvang van het aantal dieren dat verwerkt wordt in de slachthuizen. Dat
is zo, maar het gaat nog steeds om heel veel dieren. Nogmaals, ik ben de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

23

mening toegedaan dat we moeten proberen om naar 100% te gaan, naar
de nullijn. Je moet dit nooit willen voor dieren.
Mevrouw Akerboom zei dat de sector onvoldoende verantwoordelijkheid
neemt. Ik heb dat ook gezegd. Ik heb de sector daarop aangesproken,
maar we nemen ook zelf stappen. Het wetsvoorstel dat gisteren is
aangenomen... Het pensioendossier is gisteren heel prominent in het
nieuws geweest. Hulde aan mijn collega, mevrouw Schouten, voor hoe zij
dat gedaan heeft. Maar er is gisteren nog een belangrijk moment geweest
in de Eerste Kamer. De Eerste Kamer is zo overtuigd van de Wet aanpak
dierenmishandeling dat deze wet is aangenomen zonder dat daar een
debat over gevoerd hoefde te worden. Daar ben ik blij mee, want dat geeft
de NVWA weer meer instrumenten in handen om houders van dieren aan
te pakken en om structurele mishandeling van dieren te voorkomen.
Mevrouw Akerboom vroeg of ik weleens in een slachthuis of een
verzamelcentrum ben geweest. Nee. U nodigt mij daartoe uit en ik ga
graag met u op pad.
De voorzitter:
Ik weet niet of mevrouw Akerboom daar nou zo blij mee is.
Minister Adema:
Nu denken andere Kamerleden: had ik die vraag maar gesteld! Maar
mevrouw Akerboom stelde die vraag.
De voorzitter:
Ze gaat in ieder geval mee naar het slachthuis. Dat is een mooie afspraak.
Minister Adema:
Mevrouw Akerboom vroeg in hoeveel slachthuizen en verzamelcentra er
wordt gewerkt volgens het vierogenprincipe. Dat wordt ingezet bij
verzamelcentra of slachthuizen en dat past ook in het traject van
verscherpt toezicht. Als we iets constateren, dan kunnen we dit toezicht
tijdelijk instellen bij een bedrijf. Het gaat dan om bedrijven die niet goed
functioneren of die het proces niet goed beheersen. In 2022 is dit
instrument één keer ingezet in een slachthuis en één keer in een wildbewerkingsinrichting. Momenteel, in 2023, wordt het instrument in één
slachthuis ingezet. Bij verzamelcentra wordt het instrument momenteel bij
vijftien bedrijven ingezet.
Mevrouw Akerboom vroeg naar de slachtsnelheid. Door mijn voorganger
– dat was overigens ook mevrouw Schouten – is de vraag naar het
versnellen van de slachtsnelheid afgewezen. Ik heb in mijn brief aangegeven dat we de huidige snelheden vasthouden en dus niet gaan
versnellen. Je zou ook kunnen zeggen: we gaan de slachtsnelheid
verlagen. In sommige gevallen kan dat ook. Dat is al een keer gedaan bij
een pluimveeverwerker, maar in zijn algemeenheid laten we het voorlopig
bij deze maatregel, namelijk dat we geen versnelling gaan inzetten. Dat
heeft dus ook te maken met de sector. Ik verwacht van de sector ook
stappen die er uiteindelijk misschien toe leiden dat we andere afspraken
kunnen maken. Maar gezien wat we weten van de sector en de gedane
constateringen gaan we voorlopig op deze lijn voort.
Mevrouw Akerboom vroeg hoe ik het toezicht in stallen ga verscherpen.
Het toezicht wordt risicogebaseerd uitgevoerd. Daar hoort ook verscherpt
toezicht bij. Bedrijven worden onder verscherpt toezicht geplaatst als er
binnen een periode van twee jaar vier- of vijfmaal zware overtredingen
zijn geconstateerd die zijn opgevolgd met een bestuurlijke sanctie of een
proces-verbaal. Overigens kunnen bedrijven ook onder verscherpt toezicht
worden geplaatst als er op enig moment sprake is van ernstige dierenmishandeling. Dan is er geen sprake van die vier- of vijfmaal maar wordt er
direct ingegrepen. Er vinden ook frequent hercontroles plaats. Daarnaast
wordt er per geval gekeken welk bestuurs- of strafrechtelijk instrument het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

24

best kan worden ingezet. Op het moment dat er bij een veehouder geen
misstanden meer worden geconstateerd, wordt de veehouder vanzelfsprekend weer onder het reguliere toezicht gesteld.
Dan het vangen van kippen aan de poten en het mengen van varkens.
«Wanneer gaat de Minister een einde maken aan het gedogen van
overduidelijke wetsovertredingen zoals het samenzetten van grote
groepen varkens en het ondersteboven vangen van kippen? Waarom
wordt daarmee doorgegaan tot augustus 2024?» Ik kan u zeggen dat ik
dezelfde vragen had toen ik kennisnam van de situatie. Ik vroeg me ook af
waarom het zo lang moest duren.
Hier zit een lang verhaal achter, waar ook de rechter een rol in heeft
gespeeld. Die heeft gezegd dat je de tijd moet geven, bijvoorbeeld bij het
vangen van kippen aan de poten, om te kunnen omschakelen naar andere
vangmethodes. Toen ik op een zaterdagmorgen aan de keukentafel de
stukken zat te lezen, zei ik tegen mijn vrouw: hoelang duurt het om jou te
vertellen dat je kippen op een andere manier moet vangen? Zij zei: nou,
dat hoeft niet zo lang te duren, ik zou dat zo kunnen doen, dus vertel eens.
Maar zo simpel is het dus niet. Het heeft ook te maken met systemen in de
stallen voor het vangen. Zo snel kunnen we die omschakeling dus niet
maken, maar we gaan het op termijn wel doen.
Volgens de Europese richtlijn is het, ook in bijvoorbeeld slachthuizen,
namelijk gewoon verboden om dieren vermijdbare pijn, spanning of lijden
toe te brengen. Dit hoort daar vanzelfsprekend bij. De exploitanten
moeten zelf de benodigde maatregelen treffen. Overigens moeten zij ook
maatregelen treffen die ervoor zorgen dat dieren niet in contact komen
met andere dieren. Daar heb je bijvoorbeeld mee te maken bij het mengen
van varkens. Die regeling is er al langer. Er is al heel veel jaren niks aan
gedaan. Nu hebben we gezegd: we gaan nu wél optreden om deze regel
te implementeren. Maar dat betekent ook aanpassingen aan systemen en
dat heeft even tijd nodig. Ik was zelf ook ongeduldig, maar ik heb me er
door de NVWA van laten overtuigen dat het aanpassen echt even tijd kost.
Vandaar die datum van, uit mijn hoofd, 15 augustus 2024.
Over het vangen van kippen is de NVWA overigens in gesprek gegaan met
zowel de sectorpartijen als ngo’s. Daarin is gezocht naar die passende
oplossing. De NVWA neemt dus nadrukkelijk ook de ngo’s mee in die
gesprekken.
De rechter heeft gezegd dat er voor de handhaving van deze regel gebruik
kan worden gemaakt van een last onder dwangsom met een wat langere
voorbereidingstermijn. Dat is een uitspraak van de rechter geweest. Het is
nu ook aan de rechter om te beoordelen of de in deze last gestelde termijn
van achttien maanden reëel is voor de gevraagde transitie. Dat is dus aan
de rechter. We doen dit ook op basis van een uitspraak van de rechter.
Dan de temperatuurverlaging bij transporten. Mevrouw Vedder vraagt
daarnaar. Dit is sowieso een vraag die er nog ligt. We kunnen er nu over in
discussie gaan, maar er komt binnenkort een uitgebreide brief over
temperatuurverlaging naar de Kamer. Dat heeft ook te maken met het
debat Dieren in de veehouderij. Als u het goedvindt, ga ik daarin
uitgebreid op uw vragen in. Dan pak ik alles in één keer even mee. Is dat
akkoord?
De voorzitter:
Wij willen u vragen of de brief voor het nieuwe commissiedebat kan
komen. Is dat mogelijk?
Minister Adema:
Die komt volgende week, want halverwege juni vindt volgens mij het
debat Dieren in de veehouderij plaats. Dan is de brief dus op tijd.
De voorzitter:
Prima, dat is goed. Het wordt genoteerd. Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

25

Minister Adema:
Dan de vraag van de heer Van Campen over three strikes out en de lijst
van overtredingen die daarbij hoort. Dat is op dit moment de lijst
waarnaar gekeken wordt en waarmee gewerkt wordt. Je moet daar ook
zorgvuldig in zijn, want three strikes out is een principe dat echt gevolgen
heeft voor de bedrijven. Het moet dus echt om zwaardere overtredingen
gaan; dat begrijpt u. Overigens heeft de NVWA ook weleens gebruikgemaakt van het principe van one strike out. Wij kennen allemaal de beelden
wel van een verzamelcentrum waar het helemaal fout ging. Dat is direct
geschorst. Dat was eigenlijk one strike out. Dat blijft dus ook bestaan. Het
gaat gelden voor de overtredingen die genoemd zijn. Dat is natuurlijk op
dit moment bepaald, maar het is een lijst die in beweging blijft. Ik sluit dus
niet uit dat daar in de toekomst meer overtredingen bij komen.
De voorzitter:
Meneer Van Campen vroeg ook nog naar de lijst van al die strikes.
Minister Adema:
Dat is deze, volgens mij.
De voorzitter:
Dat is dit verhaal, dus dat is prima. Dank u wel.
Minister Adema:
Dan de vraag van de heer De Groot over de aandachtsbedrijven. Wij
hebben eerder al een discussie gehad in de Kamer over die 308 bedrijven.
Er was rondom die aandachtsbedrijven geen duidelijke definitie, geen
meetlat waarlangs de bedrijven waren ingedeeld. De NVWA heeft gezegd:
wat zijn risicobedrijven? Die heeft daar een definitie van gebouwd. Aan de
hand van die definitie zijn de bedrijven opnieuw ingedeeld en zijn er
inderdaad een aantal bedrijven buiten de definitie van risicobedrijven
gevallen. Die bedrijven vallen onder het normale inspectieregime. Van de
188 voormalige aandachtsbedrijven die in de afgelopen jaren niet meer
zijn aangemerkt als VeTo- of risicobedrijf zijn er 70 bezocht in de periode
2019 tot en met 2022. Dat was met name naar aanleiding van meldingen.
Het merendeel van de inspecties was goed, dus akkoord.
Dan mevrouw Beckerman. Zij vroeg weer naar die cirkel: hoe kom je
daaruit? Ik heb daar al wat over gezegd. We pakken dit aan met stevige
maatregelen. Wij voeren voortdurend het gesprek met de NVWA om die
maatregelen ook echt zo snel mogelijk in executie te zetten. Daar zitten we
bovenop. Overigens zit de inspecteur-generaal daar ook bovenop, omdat
ook hij het belangrijk vindt dat deze maatregelen worden doorgevoerd.
Dat helpt ons namelijk echt in het verscherpte toezichts- en handhavingstraject.
Dan de vraag van de heer Graus over het tekort aan dierenartsen. Dat
heeft ook met toezicht te maken. We gaan natuurlijk voor een veterinaire
arbeidsmarkt waarin vraag en aanbod op een goede manier in balans zijn.
Vorig jaar heb ik de Kamer ook geïnformeerd over de veterinaire
arbeidsmarkt. Die hebben we in kaart gebracht. Wij werken samen met de
beroepsgroep om de instroom van dierenartsen op de arbeidsmarkt te
vergroten en de uitstroom te verlagen. Dat laatste is natuurlijk ook
belangrijk. De capaciteit van de master is zeer recent verhoogd van 190
naar 240 plaatsen. Daarin is dus al meer ruimte gecreëerd. Ook is de
master opengesteld voor studenten van andere studies, waardoor
beschikbare plekken nog beter vervuld worden. Over het effect van deze
verhoging en van eventuele aanvullende stappen zoals verhoging van de
numerus fixus, voer ik met regelmaat overleg met de faculteiten.
Overigens zet de ig het wervingsbeleid zo breed mogelijk in. Daarbij wordt
ook nadrukkelijk gekeken naar mensen die van over de grens komen en in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

26

Nederland ingestroomd zijn. Als daar veeartsen tussen zitten, kunnen die
in principe ook een plek krijgen bij de NVWA.
Kan de Minister ervoor zorgen dat er een beroepsverbod komt voor
hufters in slachthuizen en degenen die zich schuldig maken aan recidivisme? Dat was ook een vraag van de heer Graus. Het wetsvoorstel
Aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing is aangenomen. Er kan
nu dus een zelfstandig houdverbod worden opgelegd aan deze mensen.
Dat betekent de facto een beroepsverbod. Overigens is het natuurlijk wel
aan de rechter om dat verbod uiteindelijk op te leggen, maar die
mogelijkheid bestaat gelukkig ook door de wet die gisteren is aangenomen.
Dan de vraag van de heer Graus over de goedwillenden en de kwaadwillenden. Het beleid van de NVWA is heel erg risicogericht, zoals u weet. De
kwaadwillenden worden juist harder aangepakt. We moeten er inderdaad
voor zorgen dat de goedwillende bedrijven wat meer ruimte krijgen. Die
zijn er ook; daar moeten we ook eerlijk over zijn. Die zijn er gewoon. Daar
wordt ook in geïnvesteerd. De inspecteur-generaal probeert in zijn beleid
wel degelijk die balans te houden. Maar nogmaals, ik ben ook wel blij dat
de inspecteur-generaal ook bereid is om stevig door te pakken als het niet
goed is.
Meneer de voorzitter. Dan komen we bij het volgende blokje. Dat gaat
over cultuur en organisatie.
De voorzitter:
Er zijn nu wel een paar interrupties naar aanleiding van het vorige blokje.
Allereerst mevrouw Vedder.
Mevrouw Vedder (CDA):
Naar aanleiding van het stuk over toezicht in stallen heb ik een vraag aan
de Minister. Het CDA vindt dat het Vertrouwensloket Welzijn Landbouwhuisdieren daar een belangrijke rol in vervult. Daarbij gaat het om het
kunnen doen van de meldingen, maar ook om het principe dat het de
dieren van een boer in nood, die het slecht hebben, meer helpt om die
boer te helpen dan om alleen maar met sancties te komen. Maar dat loket
staat financieel erg onder druk. Ik zou graag aan de Minister willen vragen
hoe hij naar het loket kijkt en wat hij van de financieringsproblemen vindt.
Minister Adema:
Op zich is dat loket natuurlijk een goed initiatief. De financieringsproblemen ken ik op dit moment niet, maar ik zeg u toe dat ik daarnaar ga
kijken.
De voorzitter:
Dank u wel voor de toezegging.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
De Minister had het over de toezichtcapaciteit van de NVWA. De NVWA
kampt al jaren met capaciteitsproblemen. Er is ook een gebrek aan
controle op Q-koortsvaccins. Er zijn zojuist schriftelijke vragen binnengekomen over het ontbreken van controle op het bedwelmen van palingen.
De Minister wil dat allemaal wel. Ik vroeg me dus af waar die capaciteit
vandaan komt, want het moet uit de lengte of de breedte komen.
De voorzitter:
Dat was een korte en puntige vraag. Dank u wel.
Minister Adema:
De heer Van Campen heeft er ook al aan gerefereerd dat deze coalitie
heeft geïnvesteerd in extra capaciteit bij de NVWA door daar extra geld
voor beschikbaar te stellen, opbouwend naar 100 miljoen. Zoals ik al zei

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

27

zijn er het afgelopen jaar 500 mensen aangenomen. Nu worden er weer
700 tot 800 mensen aangenomen. De capaciteit breidt zich dus sterk uit.
Dat vind ik ook wel een opgave voor de NVWA, want zorg er maar eens
voor dat iedereen op een goede manier wordt ingebed in de organisatie
en zijn werk op een goede manier kan doen. Dat is een hele operatie voor
de NVWA. Toch spelen ze het klaar om zo veel mensen per jaar aan te
nemen en ze een plek te geven binnen de NVWA. Deze inspecteurgeneraal werkt dus heel hard aan het versterken en vergroten van de
organisatie.
Ik krijg een kleine correctie binnen. Ik noemde net 700 tot 800 nieuwe
mensen. Tot nu toe zijn het er 900. In 2022 zijn het er 500 en in 2023 400.
De voorzitter:
We hebben een bescheiden Minister.
Minister Adema:
Dat zijn echt veel mensen, eerlijk gezegd. Er gebeurt dus heel veel.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
En toch zijn er nog steeds dierenartsen nodig. Daarom vroeg ik me af hoe
het nou kan dat de sector helemaal zelf mag bepalen hoeveel dieren er
zijn en dat het allemaal maar uitgebreid wordt. Ik doel daarbij met name
op de slachthuizen. Op het moment dat hun capaciteit niet volledig wordt
benut, halen die zelfs dieren uit het buitenland om hier te slachten, terwijl
wij hier onze stinkende best moeten doen om genoeg toezichthouders te
vinden. Wat vindt de Minister daarvan, en kan hij daar ook op gaan
sturen?
Minister Adema:
Nee, daar kan ik niet op sturen, want we leven in één Europa en dat is een
vrije markt. Daar kan ik niet op sturen. Dat we behoefte hebben aan
dierenartsen is duidelijk. Het is een beperkte beroepsgroep. Het vraagt
ook echt wel extra inzet om die beroepsgroep binnenboord te krijgen.
Voor de rest zijn er 900 nieuwe mensen. Dat is echt een capaciteitsuitbreiding. Er gebeurt echt wat bij de NVWA om ervoor te zorgen dat er
voldoende wordt geïnvesteerd in de capaciteit die nodig is, ook op het
gebied van toezicht en handhaving. U vindt dat belangrijk en ik ook. We
trekken wat dat betreft aan dezelfde kant. Maar daar zullen die 900 extra
mensen een belangrijke bijdrage aan leveren.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Mijn vraag is niet beantwoord. Althans, het antwoord was hetzelfde als de
vraag. Het ging over de aandachtsbedrijven. Het is inderdaad afgenomen.
Dat heeft de Minister keurig gezegd. Maar de vraag was waarom. Als een
inspecteur zegt «men had geen belang bij een aandachtslijst met 300
bedrijven», dan kom je toch negatief in beeld. Een andere collega zegt: via
cosmetische trucs is de lijst met bedrijven sterk ingekort.
Ik had ook nog een vraag over het meldingsloket en de samenwerking
met het bedrijfsleven. Die is ook niet beantwoord. Waarom is dit zo
gebeurd?
Minister Adema:
Het is precies gebeurd zoals ik heb gezegd. Er was geen kader, geen
meetlat, waarlangs bedrijven werden gelegd om te zien of ze aandachtsbedrijven zijn. De NVWA wil risicogericht toezicht en handhaving
uitvoeren en is gekomen tot een kader van een risicovol bedrijf. Dat kader
is bepalend voor een aantal bedrijven dat op die lijst is gekomen.
Daarmee is er ook een aantal van de lijst vervallen. Dat klopt.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

28

Mevrouw Vedder. U had geen vraag? Zijn er geen vragen meer? Dan gaan
we naar het volgende blokje.
Minister Adema:
De heer De Groot stelde nog een terechte vraag over het loket. Dat zit op
dit moment niet in mijn pakketje. Ik heb die vraag net gesteld. Ik hoop dat
ik daar in de tweede termijn nog op terug kan komen, meneer De Groot.
Meneer de voorzitter. Dan ga ik naar het volgende blokje: cultuur en
organisatie. Ik wil daar even iets meer over zeggen. Ik heb de reportage
van EenVandaag gezien. Er wordt gerefereerd aan een rapport van 2Solve.
Dat is een rapport van 2019, waarop heel veel actie is ondernomen, ook
door deze inspecteur-generaal, om te komen tot verbetering van de
organisatie. Is het goed? Nee, het is nog niet goed. Kan het beter? Ja, het
kan zeker beter. We zijn in ontwikkeling. De organisatie is ontwikkeling. Er
wordt ook een aantal dingen in de reportage van EenVandaag gesuggereerd die ik wil bestrijden. Een ding wordt zelfs in de reportage al
bestreden, namelijk dat NVWA-medewerkers zeggen dat het ministerie te
dicht op de NVWA zit en dat daardoor economische belangen zouden
prevaleren boven dierenwelzijn. Dit wordt aan het begin van de reportage
door een medewerker gezegd. Verderop in de reportage komt u een nota
tegen waarop deze Minister een aantekening heeft gemaakt en heeft
gezegd: ik krijg het gevoel dat er in dit slachthuis veel meer aan de hand
is; wordt het niet tijd voor een stevigere interventie? Dat wordt in dezelfde
reportage gemeld.
Het gaat er niet om of de NVWA onder een ministerie valt, verbonden is
aan een ministerie of valt onder een ander ministerie. Het gaat erom of de
bestuurders en de politici die aan het roer zitten van het ministerie en de
NVWA, dezelfde opvattingen hebben over dierenwelzijn en de afstand tot
de sector, en die cultuur verder uitdragen. Ik probeer in mijn beleid die
cultuur uit te dragen. Natuurlijk zijn er economische belangen, maar ook
bedrijven hebben zich te houden aan maatschappelijke opvattingen over
dierenwelzijn. Dat is hun taak, hun plicht, net zoals we die plicht allemaal
hebben. Ik vind het overigens ook vanuit rentmeesterschap belangrijk dat
we op die manier omgaan met de dieren die ons zijn toevertrouwd. Dat
geldt ook voor bedrijven. Er zijn ook heel veel bedrijven die op een hele
fantastische manier met dieren omgaan; dat moeten we niet vergeten.
Vaak spreken wij bij debatten over de NVWA over de misstanden die we
tegenkomen. Die zijn er; daar is geen enkele discussie over. Die moeten
worden aangepakt en hard worden bestreden. Ik vind dat het echt hard
moet worden bestreden; geen misverstand erover. Maar er gebeuren ook
heel veel goede dingen in verschillende sectoren. Er zijn echt heel veel
bedrijven die hart hebben voor dierenwelzijn en daar op die manier
aandacht aan willen geven. Maar het gaat om de cultuur en om het beleid
dat je met elkaar uitstraalt. Zo zit deze Minister in de wedstrijd. Ook de ig
zit zo in de wedstrijd. Vandaar ook dat ik in overleg met de ig een aantal
extra maatregelen heb genomen, waarbij de ig op dezelfde manier in de
dossiers zit als deze Minister.
U stelt voor om naar een reorganisatie toe te gaan om de NVWA ergens
anders onder te brengen. We zijn nu juist op pad om met de NVWA het
verscherpt toezicht en het handhavingskader goed uit te rollen. We zijn
bezig met de inhuizing van KDS. Er gebeurt veel. Geef de NVWA even de
tijd om de ontwikkelingen die in gang zijn gezet door te maken, met
daarnaast aanpalend beleid op het gebied van concrete maatregelen die
vanuit het ministerie worden genomen. Het is dus niet mijn intentie om de
NVWA op dit moment bij een andere organisatie onder te brengen.
Dan de suggestie dat er verwevenheid is van de NVWA met de sector. De
heer Van Campen maakte dat zonet nog eventjes wat scherper. Ik herken
dat niet. Ik denk ook dat we die kant niet op moeten. Het kan voorkomen
dat medewerkers misschien voorheen bij de NVWA werkten en nu in de
sector, of andersom. Dat zou misschien kunnen. Ik weet het niet. Het zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

29

allemaal integere medewerkers die weten waarvoor ze er zijn. Ze kennen
hun taakopvatting en gaan daar op een integere manier mee om. De
suggestie dat er een verwevenheid zou zijn met het bedrijfsleven waarop
zij toezicht moeten houden, werp ik van me. Zo zitten de meeste
medewerkers bij de NVWA niet in elkaar. Zij zijn juist uitermate gemotiveerd om alle ruimte te krijgen en zoeken die ruimte ook op om juist te
kunnen optreden. Dat geven de klokkenluiders ook aan. Dat is een ander
beeld dan dat er verwevenheid met de sector zou zijn.
Ik heb al even iets gezegd over de cultuuromslag. Ik ben uitvoerig
ingegaan op de maatregelen die binnen de organisatie worden genomen.
Wat mij betreft was dat het blokje cultuur en organisatie, meneer de
voorzitter.
De voorzitter:
Dank voor de beantwoording, meneer de Minister. Allereerst meneer
Thijssen en dan mevrouw Akerboom.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank aan de Minister voor deze beantwoording. Ik heb het 2Solve-rapport
erbij gehaald, omdat het uit 2019 komt en omdat werd gezegd dat er
allemaal beleidsvoornemens zijn genomen naar aanleiding van het
2Solve-onderzoek. Daarna is er een gesprek geweest met de FNV, die zegt:
het is een breed gedragen geluid dat de cultuur niet veilig is, en het wordt
erger. Ik lees niet in de brief van de Minister en hoor nu ook niet in de
beantwoording wat er extra gedaan wordt. Volgens mij zijn na 2Solve
allerlei dingen in gang gezet. Ze hebben niet geleid tot het gewenste
resultaat. Zie de uitzending van EenVandaag, zie het signaal van de FNV
en zie de mensen die ik gesproken heb. Wat wordt er nu extra gedaan om
ervoor te zorgen dat de cultuur wel veilig wordt?
Minister Adema:
Meneer Thijssen doet zichzelf tekort. Ik ga ervan uit dat ook de heer
Thijssen, als ik met mijn algemene inleiding begin, heel geïnteresseerd is.
Ik begon bij het kopje over de cultuur. Ik heb genoemd welk activiteiten
allemaal binnen de organisatie plaatsvinden om een veilige cultuur te
borgen. Het is namelijk een cultureel aspect in de organisatie. Is er een
cultuur van veiligheid, van je kunnen uiten, van alles kunnen zeggen als
het gaat om dit soort zaken? Ik heb verteld welke activiteiten er allemaal in
de organisatie plaatsvinden die te maken hebben met de werkcultuur.
Ik wil het nog wel een keer herhalen: er is meer aandacht voor het gesprek
tussen de leidinggevende en de betreffende medewerkers. Er is ook meer
tijd voor dat gesprek. Ook wordt er bij dat gesprek professionele ondersteuning gegeven. Met alle managers van de NVWA wordt in een vast
ritme met elkaar over de bouw en de ontwikkeling van het toezicht
gesproken, over het leiderschap dat dit vergt en over de onderlinge
samenwerking die dit vraagt. Voor medewerkers worden over-destreepsessies, vakdagen, webinars en workshops georganiseerd, zoals ik
zei, om met elkaar te spreken over de dilemma’s in de toezichtspraktijk.
Afgelopen week nog, zoals ik zei, waren er vakdagen over het thema
dierenwelzijn, waarbij inspecteurs met elkaar in gesprek gaan en waarbij
het perspectief van ngo’s een plek krijgt. Zoals ik net hebt gezegd, worden
de ngo’s daar zelfs bij betrokken. Er is veel discussie geweest over het feit
dat ngo’s met meldingen komen. Hoe kan het dat zij met die meldingen
komen? Wat kunnen we daarvan leren? Wat kunnen we van elkaar leren
en hoe kunnen we elkaar helpen? Dat zijn prima gesprekken. Daarbij laat
de NVWA ook zien dat ze openstaat om met dit soort ngo’s het gesprek
aan te gaan en dat ze een open organisatie wil zijn.
In het kader van het programma Keuren wordt versterkt gewerkt aan een
sociaal veilige werkomgeving. Dat gaat dan voornamelijk om slacht- en
export- en importtoezicht. Er kunnen situaties zijn waarin medewerkers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

30

zich belemmerd voelen door een situatie. Dan moeten zij zich kunnen
melden. De leiding van de NVWA heeft nogmaals de mogelijkheden om
zich te melden aan de orde gesteld en onder de aandacht gebracht van
alle medewerkers. Er komt een rijksbrede integriteitscommissie. Ik heb
gevraagd hoe lang dat gaat duren. Dat weten we niet precies. Als het
noodzakelijk is, wordt er in de tussentijd ter overbrugging een soort
noodverband gelegd waardoor mensen die zich bezwaard voelen en het
graag extern willen melden dat alsnog kunnen doen. Daar is de organisatie meer bezig.
Daarnaast is er een medewerkertevredenheidsonderzoek geweest. Op het
thema sociale veiligheid is er een 7,7 gescoord. Elke misstand is er een te
veel. Daar wil ik niks aan afdoen, maar we moeten ook een klein beetje
niet steeds weer terugkijken naar 2019, naar het verleden. Er zijn intussen
stappen gezet. Nogmaals: vind ik het genoeg en is het genoeg? Het kan
meer, ook in het hele toezicht- en handhavingscomplex. We zijn bezig met
concrete maatregelen om ervoor te zorgen dat de NVWA steviger in
positie komt en daardoor ook meer ruimte krijgt. Maar ik wil niet in het
verleden blijven hangen. We maken stappen naar de toekomst toe en er
wordt met de organisatie een cultuuromslag gemaakt. Dat vraagt tijd. Er
zullen best nog wel weer situaties komen. Dat geldt overigens ook voor
situaties rondom dierenwelzijn. Er zullen weer situaties in het nieuws
komen. Daar ben ik van overtuigd. Het is maar goed ook dat ze in het
nieuws komen. Dat is maar goed ook, want dan kunnen we ze ook
aanpakken. Er worden nu echt stevige maatregelen genomen. Langs de
lijnen van de interne cultuur en de lijnen van de ruimte die medewerkers
krijgen op de werkvloer worden er maatregelen in werking gesteld die
nodig zijn voor een beter dierenwelzijn, zoals cameratoezicht, «three
strikes out» enzovoort. Dat wordt allemaal in werking gesteld. Er gebeurt
dus echt veel.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank nogmaals voor deze opsomming. Die had ik inderdaad gehoord. Ik
wil ook niet blijven hangen in het verleden. Als het gewoon goed is en als
het beter gaat, dan moeten we daar vooral op verder gaan. Het punt is
natuurlijk dat we hele forse signalen hebben gehoord in april. De FNV zei
op nationale televisie dat het niet best is en dat het erger wordt. Klokkenluiders die aan het woord komen zeggen dat ze zich niet veilig voelen.
Wanneer spelen alle maatregelen dan die de Minister net genoemd heeft?
Hoe reageert hij op de uitzending van EenVandaag?
Minister Adema:
Daarom heb ik het gesprek gehad met de inspecteur-generaal, zoals ik u
ook toegezegd heb. Daarom zijn dit soort zaken besproken met hem.
Daarom is er een externe mogelijkheid om te melden. Overigens kunnen
klokkenluiders zich sowieso melden. Dat is geregeld. Ook naar aanleiding
van die uitzending zijn er maatregelen genomen. Ik heb een gesprek
gehad met de inspecteur-generaal. Dat meld ik ook in mijn brief. Een
aantal van de maatregelen die genoemd worden komen er naar
aanleiding van de brief, maar daarvoor waren er ook al maatregelen
genomen. Dat is vanzelfsprekend ook gebeurd naar aanleiding van
2Solve.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is nu precies mijn punt. Er is namelijk een aantal maatregelen
genomen na 2Solve. Dat is goed, want dan wordt 2Solve serieus
opgepakt. We zien drie, vier jaar later dat het dus onvoldoende heeft
opgeleverd. Daarom vraag ik wat de analyse is waarom die cultuur nog
niet veilig is binnen de NVWA. Ik heb daar zo mijn ideeën over. Die heb ik
gedeeld. Daar is de Minister het niet mee eens. Prima. Maar wat is dan de
analyse waarom het niet veilig is? Ik zou ook het volgende aan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

31

willen vragen. Ik hoor hele andere verhalen over dat medewerkertevredenheidsonderzoek van 2022. Kan hij dat delen met de Kamer?
Minister Adema:
Dat zou ik aan de inspecteur-generaal moeten vragen. Het gaat over de
organisatie zelf en ik weet niet of een medewerkertevredenheidsonderzoek iets is wat naar de Kamer moet. Nogmaals, in diezelfde reportage
– daar wil ik toch op wijzen – wordt gezegd dat het ministerie te dicht op
de sector zit en te dicht op de NVWA, waardoor het ministerie economisch
zou sturen op de handhaving van de NVWA. Dat zegt een medewerker.
Het gevoel kan er zijn. Daar wil ik niks aan afdoen, want wat mensen
voelen, is zoals het is. Dat moeten we ook respecteren. Maar de keerzijde
is wel dat ik een notitie voorbij zie komen waarin deze Minister zegt: grijp
hier harder in. Hoezo zou daarbij het economisch belang leidend zijn?
Nee, het dierenwelzijnsbelang is daarbij leidend. Dat is volstrekt helder.
De inspecteur-generaal krijgt van mij alle ruimte om juist op dierenwelzijnsaspecten stevig door te pakken, en dat wil hij ook.
Hoe het in het verleden gegaan is? Sinds 2019 ligt dat rapport van 2Solve
er; dat snap ik. Er zijn al veel acties ondernomen. Maar ik heb u ook net
gezegd dat we er nog niet zijn. Vanzelfsprekend moet er nog meer
gebeuren. Ik geef het je te doen: een organisatie doorontwikkelen, waarbij
je ook nog eens zo veel mensen van buitenaf haalt om de capaciteit te
versterken. Nogmaals, we moeten niet in 2019 blijven hangen en ook niet
zeggen dat in 2023 alles goed is, maar stevig werken aan verbetering van
de cultuur binnen de NWVA. Als u signalen hebt die wij niet kennen, dan
staat de ig er absoluut voor open om van u te horen wat die zijn. Hij
nodigt u graag op de koffie uit om dat gesprek te voeren. Maar dit is de
situatie zoals die is.
De heer Thijssen (PvdA):
Nou, ik heb een signaal, namelijk dat het medewerkerstevredenheidsonderzoek niet in orde is. Vervolgens vraag ik naar dat medewerkerstevredenheidsonderzoek en dan krijg ik het niet. Maar goed, ik zal kijken of ik
nog signalen heb en of ik daarover contact kan opnemen met de ig. Dat is
oké. Ik wil ook niet blijven hangen in het verleden. Die suggestie werp ik
verre van mij. Ik zie een hele rits aan maatregelen die de Minister sinds
2Solve heeft genomen. Ik zie ook een aantal belangrijke signalen van een
maand geleden dat het nog niet op orde is. Daarom zit ik hier zo op te
hameren. Want we kunnen nog 900 mensen inbrengen in die organisatie,
maar als zij zich niet veilig voelen om op te treden en voor het dierenwelzijn te zorgen, dan gaat het ook met 900 mensen erbij niet gebeuren.
Niettemin vind ik het, zoals ik eerder heb gezegd in debatten, wel goed dat
er door deze coalitie extra geld is en dat er nu mensen bij komen. Maar ja,
die werkcultuur is natuurlijk wel een essentieel onderdeel van of het dan
ook echt gaat werken.
De voorzitter:
Leden, dankzij de heer Thijssen, die net zelf even het woord nam en twee
interrupties voerde van langer dan 30 seconden, krijgt iedereen er twee
interrupties bij. Alstublieft. Mede mogelijk gemaakt door meneer Thijssen.
Meneer de Minister.
Minister Adema:
Dank u wel, voorzitter. Ik kreeg een aantal vragen over kostprijzen en
tarieven.
De eerste vraag is van mevrouw Vedder van het CDA over transparantie.
Ik ben het eens met mevrouw Vedder. Transparantie is voor het bedrijfsleven van belang, om ook zelf op zijn inzet te kunnen sturen. We hebben
daarom per januari 2023 een nieuw kostprijsmodel ingericht. Dat weet u.
Dat zorgt juist voor transparantie in het kostprijssysteem. Het heeft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

32

transparantie en de differentiatie in het systeem verbeterd. Mijn ministerie
heeft daarnaast regelmatig overleg met zowel de NVWA als het bedrijfsleven over de totstandkoming van de NVWA-tarieven. Dat is een regulier
overleg. Die overlegstructuur zetten we dus ook in voor transparantie. Ik
ben dus een voorstander van transparantie.
Dan de vraag over generieke demping en de tarieven, ook van mevrouw
Vedder. Hoe kan het dat in de brief het voornemen wordt uitgesproken om
met ingang van volgend jaar de generieke demping volledig af te bouwen,
terwijl het effect ervan op de sectoren nog niet volledig bekend is? Ik
begrijp uw vraag. In het coalitieakkoord staat de afspraak dat het kabinet
kostendekkende tarieven ambieert voor de retribueerbare activiteiten. Dat
is afgesproken in het coalitieakkoord. Jaarlijks wordt een aanzienlijk deel
van de kosten van de NWVA die zij niet in rekening brengt bij het
bedrijfsleven uit mijn begroting betaald. Dat is de demping. Het punt heeft
vanzelfsprekend mijn aandacht. Wij zijn momenteel bezig met het
voorbereiden van de werkzaamheden voor de tarieven van 2024. Daarbij
wil ik wel zorgvuldig te werk gaan. We hebben Wageningen Economic
Research gevraagd om in het derde kwartaal van 2023 te gaan onderzoeken wat de uitwerking van de tarieven is op het bedrijfsleven. Ik zal u
in het najaar over de uitkomsten van dat onderzoek van de WUR
informeren.
De voorzitter:
Meneer de Minister, als dat in het najaar gebeurt, is dat dan nog voor de
begrotingsbehandeling?
Minister Adema:
Dat weet ik niet. Het zal in ieder geval op tijd zijn voor de begrotingsbehandeling van volgend jaar, maar dat is natuurlijk geen antwoord op uw
vraag. Kijk, wij zijn hierbij afhankelijk van WEcR. Ik kan nu niet zomaar
bepalen of er genoeg tijd voor is om dat onderzoek nog mee te nemen. Er
zal ook nog een appreciatie van ons bij dat onderzoeksrapport moeten
komen. Ik kan op dit moment dus niet inschatten of het nog voor de
begrotingsbehandeling gaat gebeuren. De begrotingsbehandeling was dit
jaar vrij laat, omdat men compassie had met een nieuwe Minister die net
was aangetreden. Ik ben bang dat die compassie er dit jaar niet is. Ik zie
meneer Van Campen al knikken.
De voorzitter:
We houden het op «najaar».
Minister Adema:
Ik ga daar dus geen deadline voor stellen.
Een ander onderwerp. Er werd gevraagd: met het afbreken van het
programma herziening kostprijs van de NVWA is er nog geen zicht op
nieuwe tarieven, maar we hadden afgesproken dat dit hand in hand zou
lopen, dus waarom wachten we niet op het advies van het CBb; gaan we
niet weer de sector confronteren met het zuur terwijl het zoet misschien
toch later komt? Natuurlijk zie ik vanzelfsprekend het belang van de
doelen in het programma. We hebben daarom alle doelen uit dit
programma met instemming van het bedrijfsleven een positie gegeven in
de ambtelijke overlegstructuren. Ik vertelde u al dat we overlegstructuren
hebben. Daarin worden deze doelen ook met elkaar besproken. Over de
elementen waarop u specifiek doelt, hebben we eerder een discussie
gehad in de Kamer. Die worden onder andere aan de regietafel doelmatigheid en aan verschillende sectortafels van de NVWA behandeld. Het
doelmatigheidsonderzoek wordt echt met het bedrijfsleven gedaan.
Daarmee is geborgd dat verschillende oorspronkelijke doelstellingen van
het programma verder en specifiek voor de sector in kwestie ingevuld
kunnen worden. Ik ga niet vooruitlopen op de uitspraak van het CBb. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

33

is ook nog niet bekend in welke mate die uitspraak van invloed zal zijn.
Dat moeten we even afwachten. Ik heb al verteld dat we bezig zijn met de
tarieven van volgend jaar.
De heer Van Campen vroeg naar een maatwerkaanpak voor zelfslachtende
slagers. In eerste instantie hebben we geprobeerd om de zelfslachtende
slagers in de tariefstelling te ontzien, omdat de effecten van de nieuwe
tarifering voor hen wel erg negatief zouden uitpakken. Naar aanleiding
van de motie doen we een inventarisatie naar de mogelijkheden om meer
rekening te houden met deze groep. Die inventarisatie loopt. Ik weet niet
precies wanneer die inventarisatie er is; dat zal de volgende vraag wel
zijn. Daarop kom ik terug in de tweede termijn. Ik beantwoord dus een
vraag die u niet gesteld hebt. Dat is toch wel mooi.
De voorzitter:
Is dit het einde van het blokje?
Minister Adema:
Nee, dit is niet het einde van het blokje. Sorry.
De heer Van Campen vroeg ook: hoe gaat de Minister structureel
voorkomen dat slagers en andere ondernemers onevenredig hard geraakt
worden bij de inzet van het kabinet om tarieven kostendekkend te maken?
Wij zetten in Q3 in op een impactanalyse van de tarieven. Hierbij wordt
ook gekeken naar de verschillende effecten binnen de verschillende
sectoren. Op basis van de uitkomsten van die impactanalyse ga ik u
melden hoe ik daar verder mee omga.
De heer Van Campen vroeg ook nog naar de agentschapsdoorlichting. Hij
vroeg of er een tevredenheidsonderzoek kan worden gedaan. Als ik een
klanttevredenheidsonderzoek van de Belastingdienst zou krijgen, kan ik
me wel een beetje voorstellen wat de klanttevredenheid in dat geval zou
zijn. Dat geldt hiervoor natuurlijk ook wel een beetje. Je gaat dan de
positie van een toezichthouder bij de klant ter discussie stellen en vragen:
bent u daar tevreden over? Ik zou bijna willen zeggen: hoe ontevredener
de klant is, hoe beter de toezichthouder zijn werk doet. Dat is natuurlijk
een beetje platgeslagen. Ik zie u ook al een beetje een grimas trekken
waaruit blijkt dat dit niet helemaal de lijn zou kunnen zijn, maar u begrijpt
in principe denk ik wel wat ik daarmee bedoel. We gaan het meenemen in
een agentschapsdoorlichting. Overigens is die opdracht ook al verstrekt,
dus een tevredenheidsonderzoek kan daar niet meer in meegenomen
worden. Op de website van de NVWA kunt u overigens bij het jaarverslag
klantbeoordelingen vinden. Maar nogmaals, een toezichthouder is geen
dienstverlener; die vervult een toezichtstaak. Vandaar dat het niet
verstandig is om het daarin op te nemen.
Mevrouw Vedder vroeg om bij de versterkingsopgave van de NVWA en de
agentschapsdoorlichting te kijken naar de laboratoria. Dat is op zich een
heel goede vraag. Nogmaals, die agentschapsdoorlichting vindt dit jaar
plaats. Die opdracht is net verstrekt, zoals ik al zei. We gaan ook bekijken
of de NVWA op dit gebied wel doelmatig en effectief genoeg functioneert.
Ik moet daarbij wel een disclaimer meegeven. Op basis van wetgeving zijn
we soms verplicht om onafhankelijke en niet-commerciële laboratoria in
te zetten. We kunnen dus niet in alle gevallen gebruikmaken van commerciële laboratoria.
Ik ben door dit blokje heen, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel voor de beantwoording, meneer de Minister. Dan de heer Van
Campen.
De heer Van Campen (VVD):
Dank dat de Minister in tweede termijn terugkomt op mijn vraag over de
zelfslachtende slagers en arrangementen daarvoor. Ik wil hem graag een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

34

voorbeeld meegeven. Van zelfslachtende slagers, mkb’ers, hoor ik het
verzoek of je bepaalde toezichtdisciplines binnen de NVWA kunt clusteren,
in plaats van dat er verschillende disciplines langskomen. Dat is dan toch
steeds aftikken. Het zou eigenlijk niet eens alleen voor de zelfslachtende
slagers moeten gelden, maar ook veel breder. Je wilt eigenlijk dat mensen
multidisciplinair inzetbaar zijn. Dat scheelt uiteindelijk ook middelen. Als
een inspecteur in een bepaalde regio van het land actief is, kunnen
onderzoek en inspectie gecombineerd worden met andere opdrachtgevers. Is de Minister dus bereid om creatief te bekijken hoe de lasten
voor het bedrijfsleven kunnen worden gemitigeerd of weggenomen?
De voorzitter:
Dat waren twee vragen. U hebt er nog twee over, meneer Van Campen.
Minister Adema:
Het is een heel creatief idee, dat mij ook aanspreekt. Bij grote bedrijven is
dat anders. Zij hebben ook met administratievelastendruk te maken, maar
zij hebben vaak mensen die die kunnen opvangen en daarin tijd kunnen
investeren. Zeker bij de kleine bedrijven zoals zelfslachtende slagers is dat
veel lastiger. Zij kunnen jaarlijks een aantal keer worden geconfronteerd
met toezichthoudende activiteiten, die hun extra tijd kosten, met administratievelastendruk. De organisatie moet daar dan wel op ingericht zijn. U
zegt het al: dan moeten medewerkers in principe ook multifunctioneel
inzetbaar zijn. Daar zijn we gewoon nog niet. Ik zou het ook wel willen en
vind het een goede suggestie, die ik ga meegeven aan de ig, maar de
organisatie moet er ook klaar voor zijn. Ik denk dat de organisatie er op dit
moment nog niet klaar voor is.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik heb in dit blokje twee vragen, dus dat kost me waarschijnlijk twee
interrupties. Ik zal beginnen met de eerste.
De voorzitter:
Misschien kunt u ze binnen 30 seconden doen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Dat gaat me niet lukken; dat weet ik nu al.
De eerste gaat over de laboratoria. Ik snap het antwoord van de Minister
dat het niet altijd mogelijk is om het bij private labs te doen, maar ik
constateer dat ondernemers in België voor een MRL-analyse de keuze
hebben uit diverse labs – waaronder twee Nederlandse, mind you. In
Nederland zijn ondernemers beperkt tot één lab. Die monopoliepositie
leidt tot een kostenverschil van € 340 à € 360 tot € 800 in Nederland. Dat
is best substantieel. Die verschillen in wetgeving op lidstaatniveau zijn
toch niet zo groot dat de uitwerking in Nederland zo anders is dan in
België? Ik kan me dat tenminste bijna niet voorstellen.
Dat was mijn eerste vraag, voorzitter. Zal ik de tweede meteen doen?
De voorzitter:
Dat mag, als u dat wilt.
Mevrouw Vedder (CDA):
De tweede vraag. Ik ben blij te horen dat de doelen die er nog lagen in het
programma voor de herziening van de kostprijstarieven overgeheveld zijn
naar de overlegstructuren, maar ik krijg uit het veld signalen van mensen
die zich afvragen wat er met die doelen is gebeurd. Blijkbaar is dus niet bij
elke partner helemaal duidelijk waar die doelen dan geland zijn. De indruk
in de sector is dat de service level agreements, die voor ons belangrijk zijn
en die hand in hand zouden moeten gaan met de nieuwe kostprijsstructuur, in de prullenbak lijken te zijn beland. Ik begrijp uit het antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

35

van de Minister dat dit niet zo is, maar er is wel verwarring in het veld. Ik
ben benieuwd naar een reactie van de Minister daarop.
De voorzitter:
U hebt nog één interruptie over. Meneer de Minister.
Minister Adema:
Ik heb mijn microfoon toch weer aangehad. Mijn verontschuldigingen
daarvoor. Mensen zijn ook weleens klaar met mijn grijze haar, denk ik. De
vraag over de laboratoria en de verschillende kosten kan ik op dit moment
natuurlijk niet duiden, zoals u begrijpt. Ik wil kijken naar de oorzaken
daarvan. Ik leg het neer bij de NVWA. Dat punt neem ik dus mee.
Wat is er met de doelen gebeurd? Als mensen deelnemen aan sectortafels
om te praten over de doelmatigheid enzovoort, dan moet er ook een
terugkoppeling komen van wat er gebeurt. In zijn algemeenheid hoor ik
ook weleens dat je soms geen gelijk krijgt als je partijen bij dit soort
ontwikkelingen betrekt. Dan kun je zeggen: er gebeurt niks met mijn
doelen. Dat kan, omdat die niet worden overgenomen. Dat kan natuurlijk
ook altijd de reden zijn. Maar ook dit signaal geef ik door aan de NVWA.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer de Minister. Er zijn verder geen interrupties meer op
dit blokje. Dan kunnen we verder naar het volgende blokje. Dat is volgens
mij het blokje kostprijs.
Minister Adema:
Nee, dat hebben we net gehad. Dat was het blokje kostprijs en transparantie, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
Zo, dan gaat het snel.
Minister Adema:
Ik ben toe aan het kopje overig, maar niet voordat ik heb gemeld – ik wil
het u makkelijk maken voor de tweede termijn – dat de inventarisatie van
de zelfslachtende slagers, wat ik de heer Van Campen beloofd heb, nog dit
jaar zal komen.
We zijn bezig met toezeggingen die ook in de tweede termijn hadden
gekund. Ik krijg hier het antwoord op de vraag van meneer De Groot over
het meldingsloket. Daar begin ik dan maar mee. Er is inderdaad een
afsprakenkader voor erfbetreders. Die kunnen zelf actie ondernemen. Ook
kunnen ze vrijwillig melding doen bij het vertrouwensloket. Daarnaast
gaat het om meldingen bij de NVWA, die de NVWA vanzelfsprekend
serieus oppakt. De NVWA kijkt dan goed naar wat nodig is en zal de
veehouder doorwijzen als dat nodig is. Nee, sorry: die zal de veehouder
doorverwijzen naar bijvoorbeeld een huisarts of de AgroZorgwijzer. Dat is
een helderder antwoord. Ook kan de NVWA het vertrouwensloket vragen
om te helpen.
Ik heb nog een vraag van de heer De Groot, over stalbranden. Er loopt een
onderzoek van de WUR naar schadebeperkingen. Dat heeft te maken met
stalbranden, bluswater, vluchtroutes en dat soort zaken. Er is een vraag
naar aanleiding van het onderzoek om de technische ruimten te compartimenteren, om daar een apart compartiment van te maken, waardoor de
uitbraak van branden tegen kan worden gegaan. Wij hebben aan de WUR
gevraagd om te onderzoeken hoe je dat op een goede manier zou kunnen
doen. We hebben de WUR ook direct gevraagd om te kijken wat er in de
breedte allemaal aan maatregelen zouden kunnen worden genomen om
schade te beperken. Dat onderzoek komt. Ik verwacht dat rapport van de
WUR in de zomer. Dan kunnen we daar na de zomer verder over spreken.
Ik verwacht dat daarin een aantal aanbevelingen komen te staan voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

36

schadebeperkende maatregelen. Daarnaast hebben we de algemene
maatregel van bestuur over preventieve keuringen, bijvoorbeeld
elektrische installatie, en generieke keuringen, die ervoor zorgen dat er
aan de preventiekant voldoende maatregelen kunnen worden genomen.
Die is onderweg naar u.
Dan een vraag van mevrouw Beckerman, ook over stalbranden. Ik bereid
mij op dit moment voor om maatregelen te nemen om stalbranden te
verminderen. Denk ook aan regelgeving daarvoor. Natuurlijk heeft het niet
naleven van die regelgeving vanzelfsprekend consequenties.
Dan de vraag over bluswater. Onderzoek wijst uit dat het niet direct
bijdraagt aan het verminderen van slachtoffers door brand. Het is erg
genoeg, omdat de dieren vaak al overleden zijn voordat de brandweer
arriveert. Nogmaals, de WUR doet onderzoek naar methodes om schade
te voorkomen, om dode dieren te voorkomen en om maatregelen te
kunnen nemen. Dat onderzoek komt in de zomer en dat komt vanzelfsprekend naar u toe.
Dan de overlevingskans in stalbranden. Dat gaat ook over vluchtroutes en
dat soort zaken. We zijn met de WUR bezig om daar een compleet pakket
aanbevelingen voor te doen. Er komt ook regelgeving om de stalbranden
drastisch te verminderen.
Dan nog de vraag van mevrouw Akerboom over de horrorfokker in Eersel.
De vraag was hoe ik ervoor ga zorgen dat die niet opnieuw dieren kan
fokken. Het houdverbod is echt een heel belangrijke stap en een heel mooi
instrument in de gereedschapskist van de NVWA. Dat gaan we ook doen.
Daarom ben ik vanzelfsprekend blij dat die wet erdoorheen is.
Dan de vraag over etikettering en prijzen. De heer Van Campen doet
helaas een foute veronderstelling. Hij veronderstelt dat ik zelf over de
grens naar de winkel zou gaan om een pot pindakaas te kopen. Ik vind
pindakaas verschrikkelijk, dus ik zal nooit naar de winkel gaan om
pindakaas te kopen. Misschien doe ik dat voor mijn kleinkinderen. Wat hij
schetst, zal niet vaak voorkomen. Maar dit ligt op het terrein van het
Ministerie van EZK. Ik zal deze vraag doorgeleiden naar EZK.
Dan de vraag van mevrouw Beckerman over economie en welzijn. Daar
hebben we het al over gehad.
Dan nog twee vragen van de heer Thijssen, over de visserij. Hij had een
vraag over de bijvangst. Waar is de integrale handhavingsstrategie? Wij
hebben al een aantal keren aan de Kamer geïnformeerd dat wij versterkt
inzetten op handhaving voor de visserij. Het aantal fte’s binnen het
visserijdomein van de NVWA is versterkt, juist om de handhavingsstrategie uit te kunnen voeren, dus om de handhaving te kunnen intensiveren.
Dat is net allemaal gebeurd. Het vraagt nog even tijd voordat het echt
effect gaat hebben. Maar er is extra personeel op gezet. Ik ben altijd in
gesprek met de NVWA over handhaving. Mocht het nodig zijn dat er extra
maatregelen genomen moeten worden, dan gaan we dat doen. Maar
nogmaals, er is een nieuwe handhavingsstrategie. Laten we even de tijd
nemen om die strategie uit te rollen en de effecten daarvan te monitoren.
De heer Thijssen vroeg ook naar de bodemberoerende visserij en
alternatieven zoals flyshoot. Flyshoot is een andere vorm van visserij,
waar je ook andere vissen mee vangt. U weet dat wij een uitstekend
alternatief hebben voor bodemberoerende visserij, namelijk pulsvisserij.
Dat kunnen we niet gebruiken. Het is nog steeds ongelofelijk slecht dat dat
niet wordt toegepast. Dat is ongelofelijk slecht, niet alleen vanwege de
bodemberoering, maar ook omdat het 40% brandstof zou besparen. Het
heeft dus ook voor het klimaat een hele belangrijke bijdrage. U weet dat
de Europese Commissie in het actieplan voorstelt om een generiek verbod
in te stellen voor de bodemberoerende visserij. Wij vinden dat als kabinet
te ver gaan. Wij hebben dat standpunt bekendgemaakt bij de Europese
Commissie, zoals u weet. Overigens werken wij aan beperking van
bodemberoerende visserij in bepaalde gebieden via het Noordzeeakkoord
en de afspraken daaruit. Die lijn houden we als kabinet vast. Natuurlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

37

blijven we inzetten op innovatieve vormen van bodemberoerende visserij
of van visserij die niet bodemberoerend of minder bodemberoerend is.
Meneer de voorzitter, dat was mijn laatste pakketje.
De voorzitter:
Dank u wel. Dank voor de scoop dat u geen pindakaas lust. Er zijn nog
heel veel interrupties. Ik heb het een beetje bijgehouden van de eerste
drie. Meneer De Groot was de eerste die om een interruptie vroeg.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Er moet mij iets van het hart over de beantwoording. Het antwoord lijkt
heel erg op de vraag. Dit is een gedachtewisseling. De vraag is: waarom
wordt de lijst met aandachtsbedrijven opgeschoond? De Minister
antwoordt: de lijst is opgeschoond, omdat die is opgeschoond. Maar ik wil
graag weten waarom die bedrijven er in the first place op stonden. En hoe
kan het zo zijn? De criteria zijn veranderd; dat lijkt mij logisch. Maar waar
zijn ze gebleven? Is het nu opeens allemaal opgelost? Daarom stel ik die
vraag. En als ik een vraag stel over de rol van het loket van de dierverwaarlozing, gaat de Minister mij de functie van het loket uitleggen. Maar
de vraag was: wat is de functie van dat loket? Is er een relatie met die
aandachtsbedrijven? Dat zou je namelijk wel verwachten. Ik roep de
Minister dus echt op om tot een gedachtewisseling te komen.
Hetzelfde geldt voor het onderzoek van de WUR naar de stalbranden. Ik
zeg in mijn tekst: er is een onderzoek van de WUR en een aanbeveling van
de OVV om met maatregelen te komen; wat vindt de Minister daarvan? En
dan gaat de Minister mij vertellen dat er een onderzoek van de WUR is.
Graag gewoon een gedachtewisseling.
Ik mis nog een antwoord op een vraag – dat is eigenlijk de belangrijkste
vraag – in het kader van KDS: hoe staat het met de effectiviteit van de
controle? Denk aan de zin uit het coalitieakkoord, de uitwerking en de
arrangementen. De Minister is heel sterk in strenge controles; dat is heel
duidelijk. Maar het gaat om slimmere controles. Dat is waar het coalitieakkoord toe heeft opgeroepen. Ik doe dus toch de oproep om de vragen te
beantwoorden en echt tot een gedachtewisseling te komen.
De voorzitter:
U hebt nog één interruptie over. Het was een interruptie van bijna twee
minuten.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Mijn vragen worden niet beantwoord! Wat zijn we hier aan het doen? Dan
heeft het geen zin om hierheen te komen. Mijn vragen zijn niet beantwoord, dus ik wil het even duidelijk gesteld hebben. Want anders zitten
we hier gewoon spreekteksten voor te lezen.
De voorzitter:
U begon met een interruptie en daarna zei u: mijn vragen zijn niet
beantwoord. Als u dat meteen had gezegd, hadden we de tijd niet laten
lopen. U hebt nog twee interrupties over dan. Ik zal u een halve minuut
besparen. Meneer de Minister.
Minister Adema:
Twee dingen. De heer De Groot zegt dat ik de vragen niet beantwoord.
Waarom staan de bedrijven wel of niet op de lijst? Dat is de vraag. Ik zeg
dat er een nieuwe risicobeoordeling is geweest en een risicoprofiel is
gemaakt voor risicobedrijven. Er is een afwegingskader gemaakt, een
risicokader. Langs die meetlat worden de bedrijven gelegd. Op basis
daarvan worden ze ingedeeld als risicobedrijf of niet. Dat is minder
willekeur, om het zo maar te stellen. In het verleden was het meer
willekeur. Daardoor is een aantal bedrijven dat niet voldoet aan die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

38

risicocriteria, van de lijst afgegaan. Dat is precies wat ik u zeg. Zo is het
gegaan. Dat is de reden.
Ten tweede het verhaal over de rol van het loket. Natuurlijk kan dat
gebruikt worden voor meldingen van alle bedrijven, dus ook van deze,
vanzelfsprekend. Alleen, nogmaals, de bedrijven vallen echt in een andere
categorie. Ik heb overigens gezegd dat er nog steeds controles plaatsvinden bij de bedrijven, ook bij de bedrijven die eerder op de lijst stonden
van aandachtsbedrijven. Het gaat over 70 controles. Daar heb ik u
uitvoerig over geïnformeerd.
Dan het verhaal over de WUR en de OVV. De OVV heeft constateringen
gedaan. Op basis daarvan hebben wij de WUR opdracht gegeven om
goed te onderzoeken wat je allemaal zou kunnen doen. Hoe zou je het
heel concreet kunnen uitvoeren bij de bedrijven en maatregelen kunnen
treffen die helpen om schade – lees: dode dieren – te voorkomen? Dat
onderzoek hebben we uitgezet bij de WUR. We hebben het OVV-rapport
serieus genomen. De aanbevelingen zijn belangrijk. We hebben aan de
WUR gevraagd om dat te concretiseren. Denk aan concrete maatregelen
en concrete aanbevelingen. Ik heb ook gezegd dat wij werken aan beleid,
aan regelgeving, rondom stalbranden. Daar zal juist het onderzoek van de
WUR een belangrijke rol in gaan spelen. Ik vind het belangrijk om dat te
gaan doen. De WUR komt deze zomer met een rapport. Op basis daarvan
gaan we de regelgeving opwerpen. Dan komt het weer naar de Kamer toe.
Er gebeurt dus wel degelijk wat mee.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Maar de vraag is wat de Minister ervan vindt. Dit speelt al sinds 2021. Uw
voorganger heeft er ook al iets van gezegd. Ik bedoel het niet inhoudelijk
of formeel. Wat vindt de Minister ervan? Is dat een optie? En waarom
heeft de Minister minder strenge regels dan de verzekeringsmaatschappij? Dat was ook nog een onbeantwoorde vraag. En ik had nog een
vraag over de effectiviteit van de controles.
Minister Adema:
Wat vindt de Minister ervan? Wij nemen dat rapport serieus. Wij doen niet
voor niks onderzoek bij de WUR om te komen tot aanbevelingen die we
straks over kunnen nemen in regelgeving. Dat vind ik ervan. Dat is
duidelijk.
De vraag over de verzekeringsmaatschappij kan ik helaas niet beantwoorden. Dat moet ik in de tweede termijn doen.
De voorzitter:
In de tweede termijn. Meneer De Groot vroeg ook naar de effectiviteit van
controles.
Minister Adema:
Effectiviteit van controles is belangrijk. U hebt het ook over slimmere
controles. U hebt ook gezegd: je zou bij wijze van spreken de keten daarbij
in kunnen schakelen om meer controles te gaan doen, want die komen op
het erf. Ik heb al gezegd – O, nee, sorry, dat staat in een brief; we hebben
cameratoezicht niet echt besproken vandaag – dat we bijvoorbeeld ook
kijken naar hoe je slimmere camera’s in kunt zetten. Hoe kun je artificial
intelligence inzetten om controles beter te kunnen doen? We kijken wel
naar dat soort middelen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dan ...
De voorzitter:
Uw laatste interruptie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

39

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, mijn laatste interruptie, over het zinnetje uit het coalitieakkoord. Wat
gaat de Minister nou doen om het coalitieakkoord op dit punt uit te
voeren? Daarin staat namelijk een zin. Anders ben ik van harte bereid om
die zin samen met mijn collega’s in de coalitie nog een keer uit te leggen.
Die gaat echt over slimmere controles. Dus op het moment dat een
slachterij bijvoorbeeld zelf weet hoe het in de keten daarvoor is geregeld –
ik gaf antibioticareductie als voorbeeld – zou je dus op de controlesystemen van die slagerij kunnen gaan bouwen als overheid, en de slagerij
op die manier kunnen ontlasten in de kosten en dat soort zaken. De
Minister is vooral van de strengere controles. Prima. Maar het coalitieakkoord geeft een andere opdracht. Dan zou ik het toch prettig vinden als
het antwoord verder reikt dan: we willen inderdaad slimmere controles en
ik heb camera’s.
Minister Adema:
Het coalitieakkoord zegt niet ... Het is niet het een of het ander, meneer De
Groot. Dat suggereert u met uw opmerking. Strengere controles zullen we
zeker moeten gaan doen, maar we kunnen ook slimmer controleren. U
geeft daarbij een paar concrete voorbeelden. Het zou best interessant
kunnen zijn om daar serieus naar te kijken. Ik heb dat niet met de
inspecteur-generaal besproken, maar ik zeg u toe dat we hier het gesprek
over gaan voeren binnen de NVWA en gaan kijken wat we daarvoor op
dat gebied kunnen inzetten. Daar liggen namelijk wel kansen. Dat ben ik
zeer met u eens.
De voorzitter:
Wanneer wordt dat teruggekoppeld naar de Kamer, op welke termijn? Dit
zijn namelijk wel allemaal belangrijke zaken, die anders in een begroting
terug kunnen komen.
Minister Adema:
Dat begrijp ik. Dit kan direct na de vakantie wel gemeld worden, wat mij
betreft.
De voorzitter:
Een Kamerlid kent geen vakantie. Een reces, heet dat. Dat betekent dat
Kamerleden ook werkbezoeken gaan doen. Er zijn een paar Kamerleden
die een paar dagen vakantie nemen, maar het is geen vakantie.
Minister Adema:
Sorry, meneer de voorzitter. U hebt inderdaad gelijk: in die hele lange
periode zijn heel veel Kamerleden heel hard aan het werk. Die zijn ook
vaak op werkbezoek. Het is heel goed om dat te doen en het is belangrijk
om het veld te bezoeken. Wat dat betreft dus mijn verontschuldigingen
dat ik daar te makkelijk overheen stapte. Maar goed, na de va... Ik zou het
bijna weer zeggen! Na het reces kunnen we dat doen.
De voorzitter:
Er zijn dan geen vergaderingen en inderdaad zijn Kamerleden ook
weleens op vakantie tijdens een reces.
Minister Adema:
Dat gun ik ze van harte, want de arbeidstijden worden hier in dit huis fors
geschonden wat mij betreft, dus het is goed dat Kamerleden op gezette
tijden op vakantie gaan.
Mevrouw Beckerman (SP):
Ik zat me toch een beetje te ergeren aan het antwoord over stalbranden.
Dat komt omdat dat echt weer zo’n cirkeltje is. Tussen 2012 en 2020 zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

40

1,3 miljoen dieren overleden. Er waren allerlei actieplannen die niet
werkten. De OVV doet onderzoek. Dat is inmiddels natuurlijk ook al even
bezig. Dat onderzoek is in 2019 gestart. Kan de Minister enig inzicht geven
in wanneer dat hele pakket aan maatregelen er dan wel komt?
Minister Adema:
Mevrouw Beckerman doet de aanname dat we in cirkeltjes aan het
redeneren zijn. Volgens mij heb ik net gezegd dat wij een weg uit het
cirkeltje hebben, namelijk dat wij op basis van het OVV-rapport aan de
burger hebben gevraagd om met hele concrete maatregelen te komen die
kunnen worden toegepast om bijvoorbeeld vluchtroutes te verbeteren, en
andere maatregen om branden en het verlies aan dieren tegen te gaan. Ik
heb u ook gezegd dat in de vakantie ... Sorry. Ik denk bij de zomer helaas
toch meer aan vakantie dan aan de realiteit van de werkbezoeken.
Nogmaals, ik wil daar geen Kamerlid mee tekortdoen. Ik heb u gezegd dat
er rond het reces een rapport komt van de WUR en dat we op basis van
dat rapport komen met concrete regelgeving rondom de stalbranden.
Mevrouw Beckerman (SP):
Het cirkeltje is dat het gaat van onderzoek naar maatregelen, die dan weer
half worden ingevoerd, naar een rapport dat misstanden aan het licht
brengt, en dat we dan weer teruggaan naar onderzoek. Dit is namelijk niet
het eerste onderzoek. Net voor het OVV kwam ook het Economisch
Instituut voor de Bouw met een onderzoek naar welke maatregelen wel of
niet effectief zijn. In de Kamer wordt vaak gesproken over horrorzomers
vol met stalbranden. Ik zou de Minister willen vragen of er bijvoorbeeld
ook maatregelen zijn die je nu al zal moeten nemen om dit en erger te
voorkomen?
De voorzitter:
Meneer de Minister. U hebt nog één interruptie over, mevrouw
Beckerman.
Minister Adema:
Ik vind ten eerste dat elke agrarische ondernemer, zeg maar elke boer, zelf
de verantwoordelijkheid heeft om te zorgen dat stalbranden voorkomen
kunnen worden. Natuurlijk zijn er maatregelen te nemen. De agrarische
partijen zouden ervoor kunnen zorgen dat technische ruimtes goed zijn
afgezekerd, agrarische bedrijven kunnen compartimentering toepassen
enzovoort. Er zijn verschillende maatregelen te benoemen die agrarische
partijen en bedrijven kunnen nemen. Iets anders is de vraag of ik het kan
afdwingen. Nee, ik kan het niet afdwingen, want we hebben er geen
regelgeving voor. Dat is juist de reden dat we met de WUR in gesprek zijn
om te komen tot goede maatregelen die kunnen worden verwerkt tot
regelgeving, zodat we straks echt regelgeving hebben waarop we kunnen
sturen en handhaven.
De heer Van Campen (VVD):
Ik wil toch graag nog even terugkomen op de snelle doorpass van de
Minister richting zijn collega van Economische Zaken als het gaat om die
etikettering op levensmiddelen, want als mijn informatie juist is, is deze
Minister medeverantwoordelijk voor een EU-verordening die gaat over
voedselinformatie en etikettering, die met nr. 1169/2011, en het Warenwetbesluit van 2013. In beide richtingen horen de principes van de interne
markt te worden gewaarborgd. Zijn inspectie ziet toe op deze wet- en
regelgeving. We weten ook dat dat eigenlijk niet van harte gaat. Maar de
praktijk is dat fabrikanten van A-merken hier gewoon doen aan marktmachtsmisbruik. Het is een echte schending van het principe van vrij
verkeer van goederen, waarvan de Nederlandse consument de dupe is.
Dan vind ik het doorverwijzen naar de collega van Economische Zaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

41

dus wel wat te makkelijk voor een kabinet dat spreekt met één mond. Ik
hoop niet dat het nodig is, maar anders zou ik de Minister hier dus toch
willen oproepen om daar gezamenlijk werk van te maken – de Minister
VWS is daar ongetwijfeld bij betrokken – en met z’n drieën te gaan strijden
voor een eerlijke, open en vrije markt binnen de Unie als het gaat om die
producten.
De voorzitter:
Dat waren er twee. U hebt geen interruptie meer, maar u hebt wel nog een
tweede termijn.
Minister Adema:
Ik kan er wel een antwoord op geven. Natuurlijk moet deze vorm van
misbruik tegengegaan worden. Maar nogmaals, voordat we tot actie
overgaan en maatregelen zouden willen nemen en die op Europees
niveau zouden willen voorstellen, zou ik dat toch eerst met mijn collega’s
van Economische Zaken en VWS moeten bespreken. Die laatste noemde u
terecht. Maar als uw vraag is: bent u bereid om samen op te trekken met
deze twee andere Ministers om te kijken of we hier wat aan kunnen doen,
dan zou mijn antwoord een volmondig ja zijn.
De voorzitter:
Dat heeft u even mooi afgetikt, meneer Van Campen.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Er was bij ons enige verwarring over de blokjes. Ik dacht dat het later nog
aan de orde zou komen, maar ik wilde nog even doorgaan op de
slachtsnelheid, waar de Minister eerder ook al vragen over beantwoordde.
Die is nu namelijk zo hoog – denk aan 10.000 varkens per dag – dat als de
slacht wordt stilgelegd, er meteen heel veel dieren ophopen in wachtruimtes en wagens. Gisteren werd in Apeldoorn bijvoorbeeld nog een
gigantisch slachthuis eventjes stilgelegd vanwege een verdenking van
varkenspest. Die bleek er uiteindelijk niet te zijn, maar ik vroeg me af wat
er dan met die dieren gebeurt. Speelt die overweging een rol bij het
inschatten van de maximale slachtsnelheid?
Minister Adema:
Het rapport hierover gebruik ik natuurlijk om te kijken naar een verfijning
van de slachtsnelheid en een verbetering van het toezicht erop. Alle
slachthuizen zullen na de implementatie van de nieuwe werkwijze
gedurende het verloop van één volledige oude cyclus door een
re-evaluatie gaan. Indien blijkt dat een slachthuis het dierenwelzijn niet
heeft geborgd en dat dit samenhangt met de slachtsnelheid, zal de NVWA
vanzelfsprekend een verlaging opleggen. Ik heb zonet al gezegd dat dit al
is gebeurd bij een pluimveeslachthuis. Daar is een verlaging opgelegd.
Zodra de risico’s weer aantoonbaar onder controle van het slachthuis zijn,
kan er weer op normale slachtsnelheid worden gewerkt. Het rapport geeft
overigens aan dat er ook mitigerende maatregelen kunnen worden
getroffen, die dus samenhangen met de slachtsnelheid. Het is ook aan
bedrijven om die mitigerende maatregelen te nemen. Het rapport zegt niet
dat er een generieke verlaging van de slachtsnelheid moet plaatsvinden,
maar dat dat heel specifiek gericht is. Maar nogmaals, we leggen wel
degelijk ook verlagingen van de slachtsnelheid op, zoals bij dat pluimveeslachthuis is gebeurd. Dat kan dus voorkomen op basis van datgene
wat we constateren.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Ik heb toch nog een vraagje over het rapport waaraan de Minister nu weer
refereert. De keuringsmedewerkers trekken wel al acht jaar aan de bel dat
zij hun werk niet goed kunnen doen door die enorme slachtsnelheid. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

42

dat rapport wordt gekeken of dat zo is door middel van een literatuuronderzoek naar menselijke reactiesnelheden en eyetracking. Is de Minister
het met mij eens dat het oordeel van de medewerkers die het werk
daadwerkelijk doen en zien dat de voedselveiligheid in het geding is,
zwaarder zou moeten wegen dan een literatuuronderzoek?
De voorzitter:
Mevrouw Akerboom, ik vind dat iedereen bij u een cursus moet volgen
over het stellen van korte vragen, want u bent de enige die altijd netjes
binnen de tijd blijft.
Minister Adema:
Ik zou wel op cursus moeten voor kortere antwoorden! Hier is het de
NVWA zelf die het constateert en de NVWA zelf die de inspecties uitvoert
en toezicht houdt. Zo hebben we het geregeld in dit land.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn geen interrupties meer. Dan kunnen we naar de tweede
termijn van de Kamer. Die duurt anderhalve minuut per fractie, dus dat
gaat staccato. Ik stel ook voor dat we geen interrupties meer plaatsen,
alleen ter verduidelijking. Mevrouw Akerboom van de Partij voor de
Dieren, uw anderhalve minuut loopt.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Met een sector die onvoldoende verantwoordelijkheid neemt voor dierenwelzijn en een toezichthouder die structureel
kampt met capaciteitsproblemen en waar nog steeds geluiden vandaan
komen dat handhavers hun werk niet goed kunnen doen en in een
angstcultuur opereren, zijn de dieren steevast de dupe. 1,5 miljoen, elke
dag opnieuw. Er zijn veel problemen en er is ook veel symptoombestrijding.
Het is goed dat de Minister nu eindelijk een streep trekt en het toezicht
echt gaat uitbreiden, waarbij hij ook wat ambities heeft, maar het wordt
gewoon tijd om grenzen te stellen. Het moet niet zijn: u vraagt, wij
draaien; u wilt meer slachten, dus wij zorgen voor meer dierenartsen. Dat
is nu steeds de tendens geweest. Het wordt tijd om grenzen te stellen en
gewoon minder dieren te houden en te slachten, want dan hebben we ook
veel minder capaciteit nodig en zullen de proberen verminderen. We
hoeven dan niet zo gigantisch snel te slachten en niet zo veel dieren te
transporteren. Gaat de Minister die mogelijkheden ook onderzoeken?
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Akerboom, Partij voor de Dieren. Meneer De Groot,
D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik had de Minister graag bedankt voor de
antwoorden, laat ik het zo zeggen. Ik hoor nog graag hoe het zit waardoor
de Minister minder streng is dan de verzekeringsmaatschappijen en welke
functie het Vertrouwensloket Welzijn Landbouwhuisdieren kan spelen bij
«de lijst», zal ik maar zeggen. Ik hoor toch graag ook inhoudelijk wat het
verschil is tussen de oude risicoanalyse en de nieuwe risicoanalyse, want
dat was de vraag.
Het coalitieakkoord is meer dan een interessante suggestie, dus ik zou
toch graag een wat steviger uitspraak van de Minister willen over dat hij
dat gewoon gaat uitvoeren. Er zit een hele gedachte achter. Het is een
korte zin, maar er zit zeker ook een gedachte achter. Ik heb in dat verband
ook gevraagd naar ketenborging. Misschien kan de Minister daar ook nog
even op ingaan, want die kan daar wel degelijk een rol in spelen. Het hele
project ligt een beetje op z’n gat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

43

Wat betreft de stalbranden denk ik dat we het dan maar met een uitspraak
van de Kamer moeten doen, want die vindt er wél iets van. Anders gaan
we inderdaad van onderzoek naar onderzoek, zoals mevrouw Beckerman
zei.
Ik weet niet of mevrouw Akerboom een tweeminutendebat had aangevraagd. Anders wil ik dat zelf doen. Niet? Dan vraag ik een tweeminutendebat aan.
De voorzitter:
Bij dezen. We zullen dat verzoek doorgeleiden naar de Griffie Plenair. U
zult dan met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de eerste
spreker zijn, meneer De Groot. Dank u wel. Dan nu mevrouw Vedder, CDA.
Mevrouw Vedder (CDA):
Dank, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Op het
punt van transparantie daag ik de Minister toch nog uit om in tweede
termijn wat dieper in te gaan op de wens die leeft om concrete efficiencyen doelmatigheidsprikkels in te bouwen. Hoe zouden we die kunnen
monitoren?
Lopende het debat kwam er nog een vraag bij mij op over doelmatigheid.
Is het mogelijk voor de NVWA om de ondernemer sneller op de hoogte te
stellen als er een overtreding wordt geconstateerd? Met name in het
transport zien we dat twaalf, dertien maanden een gebruikelijke periode
is. Dat maakt het voor ondernemers heel moeilijk om hun werkwijze beter
te maken, terwijl we dat juist graag willen. Na twaalf maanden weet je niet
eens meer waar het überhaupt over ging, laat staan dat je dan je
bedrijfsprocessen positief gaat beïnvloeden.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Vedder, CDA. Meneer Van Campen, VVD.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter, dank u wel. De zorgen over de inhuizing van KDS bij de NVWA
zijn bij de VVD nog niet volledig weggenomen. De Minister zegt dat het
advies van de landsadvocaat de reistijd-werktijdzorgen deels wegneemt.
Kan de Kamer inzage krijgen in dat advies van de landsadvocaat, zodat
dat ook ons kan geruststellen? Dat is mijn eerste vraag.
Dan de klantbeoordelingen. Het is natuurlijk logisch wat de Minister zegt
over de Belastingdienst, die misschien niet de hoogste waardering zal
krijgen van belastingbetalende Nederlanders, maar ik vind de NVWA echt
een ander verhaal. De NVWA heeft ook een certificerende verantwoordelijkheid. Ik vind dat de ondernemers – boer, slachthuis, supermarkt of
anderszins – ook bij de NVWA terecht moeten kunnen als ze gewoon
vragen hebben over hoe dingen moeten en hoe ze het goede kunnen
doen. Vindt de Minister dat die klantvriendelijkheid en die bereidheid er
ook moeten zijn bij de NVWA?
Tot slot vind ik het mooi dat de Minister met EZK en VWS gaat kijken naar
de supermarkten en hoe de A-merken voor een eerlijke prijs op de
Europese markt kunnen worden gebracht. Is de Minister met de VVD van
mening dat in de huidige situatie sprake is van marktmachtsmisbruik en
dat daarmee op dit moment de principes van vrij verkeer van goederen in
de Unie worden geschonden? Is hij dat met de VVD-fractie eens?
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Campen, VVD. Dan meneer Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

44

Dank, voorzitter. Dit is een belangrijk debat. Ik wil toch echt benadrukken
dat ik zie dat de NVWA meer fte en meer middelen krijgt van de coalitie.
Daar heb ik ook eerder complimenten voor gegeven. Ik zie ook dat er
wordt gewerkt aan «three strikes out» en dat er gisteren een heel
belangrijke andere wet is aangenomen die daarbij gaat helpen.
Toch vind ik dat de zorgen die we in april hebben gezien niet voldoende
serieus worden genomen. We kunnen al deze dingen optuigen, maar dat
gaat niet leiden tot een betere handhaving als de werkcultuur binnen de
NVWA onveilig is. Ik zou toch een grondiger analyse van deze Minister
willen. Hoe kan het nou dat we er sinds het 2Solve-rapport hard aan
hebben gewerkt maar dat deze signalen er nog steeds zijn? Wat zit daar
nou onder? Moeten we dan toch nog andere acties doen om die
werkcultuur veilig te krijgen? Er wordt geschermd met een medewerkerstevredenheidsonderzoek maar ik hoor, met alle respect, dat dat niet zo
florissant is. Ik geloof niet dat ik het ga krijgen, terwijl transparantie een
van de kernwaarden van de NVWA is. Ik verzoek dus toch echt om dit naar
de Kamer te sturen, zodat we er gewoon in mee kunnen kijken.
Dan nog een punt over de visserij. Ook daar hoor ik dat er meer fte is en
dat dat zal helpen bij het toezicht. Dat snap ik helemaal. Ik hoor ook dat er
een nieuwe handhavingsstrategie is. Kan die worden gedeeld met de
Kamer?
Tot slot de bodemberoering. Het is echt heel jammer dat de pulsvisserij
niet kan en dat dat niet goed is gegaan in Europa. Ondertussen hebben
we in Montreal wel gezegd dat we de biodiversiteit ook in de Noordzee
willen herstellen. Als dat niet met pulsvissen kan, hoe gaan we er dan wel
voor zorgen dat we de doelen van Montreal halen, ook in de Noordzee?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen, PvdA. Mevrouw Beckerman, Socialistische
Partij.
Mevrouw Beckerman (SP):
Zeker, voorzitter. Dank aan de Minister voor de antwoorden. Zo’n debat is
natuurlijk altijd wat ingewikkeld. Er komen weinig nieuwe stappen naar
voren. Dat is altijd een beetje onbevredigend. Ik heb het gevoel dat de
Minister met de NVWA verder wil gaan dan zijn voorgangers. Er worden
goede stappen gezet, zeker wat betreft strenger ingrijpen bij echt heftige
overtredingen. Ik ben wel heel erg benieuwd of die lijst van vier nog
verder uitgebreid wordt wanneer hier langer mee gewerkt wordt.
Over stalbranden. Ik vond een van de lastigste zaken dat de OVV aangaf
dat de prioriteit ook bij de politiek veel te laag ligt. Als je twee jaar na zo’n
rapport nog steeds bezig bent met nadenken over «hoe nu verder», komt
er wel wat ongeduld van de Kamer bij kijken. Op deze manier kun je deze
zomer, in een periode die de Minister «vakantie» noemt, van brand naar
brand gaat. Dat is natuurlijk een situatie die we moeten voorkomen, in het
belang van dieren, maar zeker ook van die betrokken boeren.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Beckerman van de SP. Meneer De Groot, zou u voor
mij heel even kunnen waarnemen, want ik heb ook iets te vragen.
Voorzitter: Tjeerd de Groot
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Graus voor de tweede termijn.
De heer Graus (PVV):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Het gaat inderdaad ook over die
stalbranden. Allereerst dank voor het houdverbod als dat ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

45

beroepsverbod is. Dat was ons niet duidelijk. Ik ben een van de indieners
van al die amendementen en ik heb er zeventien jaar voor gevochten,
maar het was niet duidelijk of dat zo is. Als iemand in een slachthuis werkt
en daar dieren mishandelt, dan wil dat niet zeggen dat hij thuis ook een
houdverbod krijgt. Bovendien wil het ook niet zeggen dat hij een
beroepsverbod krijgt. Ik ben er dus heel dankbaar voor.
Meneer De Groot, als u een motie wilt indienen over stalbranden, dan wil
ik die graag steunen. In 2013 lag er een aangenomen motie-Graus over
een stalbrandpreventieplan, met Stable Safe, met vluchtroutes, panelen
die naar buiten vallen en een onderdruksysteem van het voersysteem wat
al bestaat. En dat heeft de Brandweer en iedereen gesteund. En nu komt
het plotseling weer in beeld, terwijl we dat allemaal af hebben zitten
maken en terwijl het er allang ligt. Dat kost allemaal belastinggeld en
daarom had ik daar graag een reactie op gehad. Waarom wordt dat Stable
Safe-systeem, goedgekeurd door de Brandweer, hier nu niet in meegenomen? Moet dit nu weer extra belastinggeld gaan kosten? Dat vind ik
onbegrijpelijk.
Dank u wel, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. En zoals u dat dan zegt: keurig binnen de tijd. En ik geef u het
woord terug.
Voorzitter: Graus
De voorzitter:
Ik moet het goede voorbeeld geven, nietwaar? Meneer De Groot, dank u
wel. Ik stel voor dat we toch even gaan schorsen, al is het alleen voor de
sanitaire pitstop die sommige mensen om de zoveel uur nodig hebben.
Hoelang heeft de Minister ongeveer nodig?
Minister Adema:
Ik heb eigenlijk nog een vraag. Ik wil mevrouw Akerboom ook recht doen.
Ik werd net even afgeleid door de ig die me wat in het oor fluisterde toen
u met uw laatste vraag over transport kwam. Mevrouw Akerboom, kunt u
dat nog even herhalen? Aan het eind van uw betoog stelde u nog een
concrete vraag aan mij, die u graag beantwoord wilde hebben.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dat was in mijn tweede termijn, ja. Ik vroeg of u ook de mogelijkheden
gaat onderzoeken om gewoon minder dieren te laten slachten in
Nederland.
De voorzitter:
Dat staat genoteerd, mevrouw Akerboom. Dank u wel voor de toelichting.
Meneer de Minister, is het goed dat we tien minuten of zo schorsen?
Minister Adema:
Ja, dat is prima.
De voorzitter:
Dan gaan we even kijken. Dan zijn we 16.20 uur hier terug. Tot zo meteen.
De vergadering wordt van 16.10 uur tot 16.20 uur geschorst.
De voorzitter:
Is het oecumenisch dierenwelzijnsduo zover? Dan beginnen we aan de
laatste termijn van de Minister, van dit debat uiteraard. Geen zorgen.
Minister Adema:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

46

Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik hoop toch niet dat straks in de media
het oecumenisch duo dierenwelzijn een eigen leven gaat leiden, maar we
gaan het zien.
Even nog over de visserij, de handhaving. We kunnen niet elke handhavingsstrategie delen, maar u hebt al van ons het IKA-vis ontvangen en
daar staat het allemaal in. Aan de hand van daarvan is de capaciteit
uitgebreid, waardoor we nu aan het handhaven zijn. Dat is juist op basis
van de IKA-vis. Daar kunt in terugvinden wat de misstanden zijn en waar
we dus op handhaven.
Dan de vraag van de VVD over het voorlichten, over of het mogelijk is dat
de NVWA meer voorlicht. We moeten wel een onderscheid maken. Op de
website van de NVWA is heel veel informatie te vinden, maar de NVWA is
wel in de basis een toezicht- en handhavingsorganisatie. Daar is die voor
in het leven geroepen en dat is haar primaire taak. Er zijn tal van andere
mogelijkheden waarlangs ondernemers informatie kunnen ophalen over
bijvoorbeeld kwaliteit, dierenwelzijn en noem maar op. Het is ook aan
anderen om die informatie aan te leveren. Het is niet zo dat de NVWA
ervoor bedoeld is om ook alle bedrijven voorlichting te geven over hoe
dat gedaan moet worden. Daar zijn tal van mogelijkheden voor.
Nogmaals, er is redelijk wat informatie te vinden op de website, maar de
primaire taak blijft toezicht en handhaving. Dat betekent dat we daar
vooral op blijven inzetten. We gaan niet een hele voorlichtingspraktijk
opzetten.
Dan de vraag van het CDA over de monitoring op doelmatigheid
enzovoort. Er is, zoals u weet, een doorlichting van de NVWA onderweg.
Die gaat natuurlijk juist ook over deze aspecten. Ik stel voor dat dat
rapport gebruikt wordt als een soort nulmeting, zeg maar. Daarna kan met
de sector ... Zo is het nu ook al ingericht. Ik heb al gezegd dat er een
regietafel doelmatigheid is. Die is er natuurlijk bij uitstek voor geschikt om
met de NVWA het gesprek te voeren over de doelmatigheid. Laten we de
doorlichting van de NVWA gebruiken als een soort nulmeting en dan in de
tijd gaan monitoren hoe verbeteringen daarop worden ingezet door de
NVWA. Die kunnen dan worden gevolgd en gemonitord door de sectortafel doelmatigheid, bijvoorbeeld.
Mevrouw Beckerman vroeg wanneer de regelgeving over stalbranden
komt. Ik snap het ongeduld. Als in er in de zomerperiode weer
stalbranden plaatsvinden en er weer veel dierenleed is, raakt ons dat
allemaal. Dan voel ik mij ook zeer machteloos, maar ook ongeduldig. Ik
wil zo snel mogelijk komen tot maatregelen die helpen om dit te
voorkomen. Wat bij betreft trekken we daar aan dezelfde kant van het
touw. Er is het OVV-rapport. Ik snap best dat de Kamer ongeduldig is en
graag sneller wil handelen. We gaan het nu ook echt doen. We gaan echt
op basis van het OVV-rapport komen met een set aanbevelingen van de
WUR. Op basis van die aanbevelingen kom ik met een heel pakket aan
maatregelen om stalbranden te voorkomen. Ik zei al dat er regelgeving
onderweg is in een AMvB om te voorzien in keuringen van stallen op
brandveiligheid. Die AMvB met die regelgeving is de afgelopen maanden
geconsulteerd en is dus naar u onderweg.
Dan de schadebeperkende maatregelen, want daar gaat het hier om. Het
klinkt wat raar, schade in het kader van dieren. Dat klinkt niet fijn. Laten
we zeggen: maatregelen om het aantal dode dieren te beperken. Die
komen juist naar aanleiding van het WUR-rapport straks in concrete regels
naar de Kamer toe. Daar kunt u dus op rekenen. Dat is geen cirkelredenering van: we gaan het nog een keer doen. Ik kan me best voorstellen dat
u daar vanuit het verleden frustratie over hebt, maar dit is wat ik u nu
toezeg en dat gaan we gewoon doen.
Dan de vraag van de heer De Groot over de verzekeraars. Ik ken de situatie
niet, maar ik kan me voorstellen dat verzekeraars aanvullende
voorwaarden hebben en daarmee strenger zijn dan de overheid. Wij
hebben natuurlijk vanuit de overheid op dit moment nog geen regels. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

47

is juist de reden dat het zo belangrijk is dat wij straks komen met een
pakket aan regels om het strenger te maken. Dat willen we juist graag. Ik
kan me overigens voorstellen dat verzekeraars aanvullende voorwaarden
stellen. Dat is echt een particulier initiatief van die verzekeraar zelf. Daar
hebben wij natuurlijk verder geen rol in. Nogmaals, het is nodig, zeer
noodzakelijk, dat er regelgeving komt op het gebied van stalbranden, dat
we daar dus mee gaan komen de komende periode.
Dan de ketenborging, ten aanzien van het coalitieakkoord. Dat is een
belangrijk punt. Wat mij betreft ligt dat in twee lijnen. Je hebt de keten
zelf, die via kwaliteitsborging in de keten intern toezicht kan houden
binnen de keten. Dat moet goed ingeregeld worden, ook op juist deze
aspecten. Daarnaast moeten wij als overheid, in dit geval de NVWA, daar
ook bij aanhaken om te zorgen dat wij toegang hebben tot die gegevens,
dat er transparantie is op die gegevens in de keten, zodat we daar toezicht
op kunnen houden en op kunnen handhaven. Dat is op dit moment nog
onvoldoende uitgewerkt. Ik stel u voor dat we dat de komende periode
gaan uitwerken. Geef u mij daar wel even de tijd voor. We hadden het
even over het reces. Ik ga dat de komende periode samen met de NVWA
en met mijn ministerie verder uitwerken. Laten we zeggen dat we begin
volgend jaar met een pakket aan maatregelen komen, wat mij betreft.
Dan het meldingspakket. Daar heeft de heer De Groot ook een vraag over
gesteld. Er is wat verwarring aan deze kant van de tafel, eerlijk gezegd. Ik
neem aan dat u Vertrouwensloket bedoelt. Natuurlijk benut de NVWA heel
graag de informatie die uit het Vertrouwensloket komt. Het is wel zo dat
vanuit het Vertrouwensloket de eerste actie is naar de situatie kijken om te
zien of ze kunnen helpen. De situatie kan zodanig zijn dat ook de NVWA
wordt opgeschakeld omdat er ingegrepen moet worden. Andersom kan
het overigens ook werken, dat de NVWA op een bedrijf komt, iets
constateert en dan zegt «hier is meer aan de hand» – u noemde
voorbeelden, schrijnende voorbeelden – en dat de NVWA zelf het
Vertrouwensloket inschakelt om hulp te bieden. Er is overigens geen
een-op-eenrelatie tussen de aandachtsbedrijven en het Vertrouwensloket.
Er is natuurlijk wel overlap – dat is logisch – maar er kunnen ook andere
bedrijven bij het Vertrouwensloket gemeld worden.
Dan de vraag van het CDA – die heb ik de laatste tijd vaker gehoord – of
bedrijven sneller zicht kunnen krijgen op de boete die ze krijgen. Dat is
een relevante vraag. Het lijkt zo en het is ook een beetje zo dat het als een
overtreding wordt geconstateerd nog maanden kan duren voordat ook de
sanctie op de mat ligt. Veel bedrijven hebben eerder behoefte aan
duidelijkheid. Soms kan het wel twaalf maanden duren. Dat duurt gewoon
te lang. Dat moet veel sneller. Die opvolging moet veel sneller gebeuren.
Overigens is het wel zo dat de bedrijven op het moment dat een
overtreding wordt geconstateerd een mondelinge aanzegging krijgen van
de sanctie. Ze weten dus wel dat er een probleem is op dat moment en
zouden daar ook naar kunnen handelen. Ze hoeven echt niet te wachten
tot het na twaalf maanden op de mat ligt. Nogmaals, die twaalf maanden
is te lang en de NVWA wil eraan werken om die termijn behoorlijk te
beperken.
Dan de vraag van de heer Van Campen of de Kamer inzage kan krijgen in
het advies van de landsadvocaat. Ik vind dat kwetsbaar, ook omdat hier
ook onderhandelingen met bonden tussendoor spelen. Ik ben dus
eigenlijk niet van plan om het advies van de landsadvocaat bij u neer te
leggen. Ik wil u wel toezeggen dat wij aan de NVWA vragen om een aantal
argumenten op een rijtje te zetten van de landsadvocaat en die met u te
delen. Het advies delen lijkt me onverstandig, want we hebben nog
gesprekken te voeren met de vakbonden over de integratie enzovoort, ook
van de arbeidsvoorwaarden.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

48

U komt aan het einde aan de beurt, meneer Van Campen. Er bestaat ook
altijd de mogelijkheid om Kamerleden iets vertrouwelijk te laten inzien in
alle beslotenheid. Ik noem het alleen maar even. Meneer Van Campen,
dadelijk komt er een kleine termijn voor de Kamer.
Minister Adema:
Dat we het vertrouwelijk ter inzage leggen, zou wat mij betreft ook een
optie kunnen zijn. Dat is misschien nog een betere optie, dus ik laat graag
aan de Kamer over waar de voorkeur naar uitgaat.
Dan kom ik op de vraag van de VVD over de marktmacht en de verstoring
van de interne markt. Ik ga daar nu geen grote woorden over zeggen. U
wilt graag dat ik daar hele grote woorden over zeg, maar dat ga ik niet
doen. Ik heb u gezegd dat ik met mijn collega’s van EZK en VWS in
gesprek ga. We willen ons inzetten voor het voorkomen van verstoring.
Maar wij leven langs die lijnen.
Dan had ik mevrouw Akerboom nog: gaat de Minister mogelijkheden voor
minder slachten uitzoeken? Het verminderen van het aantal slachtingen is
geen doel op zich, dus dat doen wij niet. Dat neemt niet weg dat ik wel
vind dat dierenwelzijn in slachthuizen goed geborgd moet zijn. Daar
handhaven wij op en houden wij toezicht op, maar dat is iets anders dan
slachthuizen beperkingen op het aantal slachtingen opleggen. Nogmaals,
u had ook zelf aangegeven dat ze soms uit het buitenland worden
gehaald. We leven in een vrije interne markt. Ik zou het dus niet eens
kunnen regelen. Het is niet de taak van deze Minister om dat op die
manier te doen.
Dan was er nog het Stable Safe systeem. Ik moet eerlijkheidshalve
zeggen, meneer Graus, dat sinds ik dit bijzondere ambt mag uitoefenen, ik
een heleboel specifieke termen voorbij heb zien komen van specifieke
initiatieven die bestaan in de markt. Veel komen van u. Ik heb dus in de
afgelopen periode veel geleerd wat dat betreft.
Kan Stable Safe meegenomen worden in een aanpak? We kennen het
systeem, maar de effectiviteit is in de praktijk niet aangetoond. Sommige
dieren vluchten niet, dus blijkbaar zit daar nog iets waardoor het niet kan
worden toegepast. Overigens zijn er wel heel veel innovaties op dit
gebied. Die blijven wij natuurlijk volgen en als er nieuwe innovaties zijn,
dan hoor ik dat graag. Ook de WUR gaat dit soort vragen wel betrekken. Ik
zal het Stable Safe systeem onder de aandacht brengen bij de WUR, maar
dat is geen garantie dat het ook wordt uitgevoerd. Dat begrijpt u.
Dat was volgens mij de beantwoording in tweede termijn, meneer de
voorzitter. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer de Minister. We gaan in volgorde van aanmelding.
Allereerst, meneer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wil toch nog even het volgende checken. Ik heb dat document over die
integrale handhavingsstrategie gelezen. De appreciatie daarvan, de brief
van de Minister, reageert op de documenten over de visserij. Daarin lees
ik dat de NVWA zegt dat er een integrale handhavingsstrategie moet
komen. Ik vroeg of we die dan kunnen krijgen als Kamer.
Minister Adema:
Staat u mij toe dat ik even overleg met de ig, meneer de voorzitter?
De voorzitter:
Neemt u rustig de tijd.
Minister Adema:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

49

Ik weet niet precies of het een integrale handhavingsstrategie is, maar wat
er is op dit punt, zal de NVWA met u gaan delen.
De voorzitter:
De heer Thijssen knikt tevreden. Mevrouw Vedder.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik kom nog even terug op die boetetermijn, of de termijn voor inzage. Ik
weet dat het de werkwijze is om mondeling al direct op het moment van
de constatering van de overtreding te werken. Maar ik heb heel veel
ondernemers gesproken die mij laten weten dat dat in de praktijk heel
vaak niet gebeurt. De overtreding krijgen zij pas te horen wanneer het
boeterapport op de mat valt. Ik zie de ig knikken dat dat niet zo is, maar
goed, ik heb een boel ondernemers gesproken die zeggen dat dat wel zo
is. Ik wil er geen «he said, she said» van maken, maar ondernemers geven
aan dat het dan heel moeilijk is om ten eerste hun werknemers erop aan
te spreken. En bijvoorbeeld bij een primair bedrijf met een dier met een
bewerking, is het moeilijk om met die boer in overleg te treden en te
zeggen: dat dier had eigenlijk toch niet weg gemogen. Dat is moeilijk na
dertien maanden.
Minister Adema:
Ik ben het inhoudelijk zeer met mevrouw Vedder eens, vandaar mijn
opmerkingen. Als het inderdaad zo is dat ondernemers niet mondeling op
de hoogte worden gebracht van overtredingen en zij dat pas twaalf
maanden later te horen krijgen, dan is dat fout. De lijn moet zijn dat er een
mondelinge mededeling komt. Ik zal nogmaals bij de NVWA onder de
aandacht brengen dat men daar ook op in blijft zetten en men aandacht
heeft in de organisatie voor mondelinge mededelingen op een goede
manier doen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik wilde nog even toevoegen dat ik mij best goed kan voorstellen dat er
situaties zijn waarin inspecteurs zich misschien geremd voelen in het
doen van die mondelinge mededelingen. Misschien moeten we daarnaar
kijken. Laat die werksfeer dat toe? Misschien is dat iets voor de sector om
over te praten. Ik denk dat het goed is dat daarnaar wordt gekeken, want
dan kun je verbeteren.
Minister Adema:
Mevrouw Vedder raakt natuurlijk een punt aan dat vandaag al vaker aan
de orde is geweest over de veiligheid van medewerkers op de werkvloer
bij, bijvoorbeeld, een verwerker. De verwerker moet openstaan voor de
mondelinge aanwijzingen. Dat is best weleens lastig. Daar kunnen
spanningen optreden. Dan nog zou je kunnen zeggen dat er een
telefoontje achteraf kan worden gedaan waarin men zegt: we zijn vandaag
bij u geweest en dit is de reactie. We gaan hier specifiek aandacht voor
vragen. Dat neemt niet weg dat er zulke situaties kunnen zijn. Dat is niet
bij alle slachthuizen zo. Bij de meeste slachthuizen gaat het wel goed. Er
kunnen situaties zijn waarin medewerkers zich zo geïntimideerd voelen
dat ze niet durven. Dat is gewoon een slechte zaak. Ze moeten de ruimte
krijgen om hun werk te kunnen doen.
De heer Van Campen (VVD):
Op zich heb ik begrip voor de opmerking van de Minister dat het lastig is
om allerlei vertrouwelijke stukken te delen, gelet op de achtergrond van
vorige verantwoordelijkheden met betrekking tot gesprekken met sociale
partners. Ik snap die precaire situatie, alleen laat het wel zien dat de hele
discussie over reis- en werktijd nog niet geslecht is. De Minister heeft
misschien op grond van adviezen van de landsadvocaat het goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

50

vertrouwen dat KDS-adviseurs onder NVWA daar niet onder zullen vallen,
maar dat moet nog maar het resultaat zijn van cao-onderhandelingen. Die
cao-onderhandelingen zijn nog steeds de achilleshiel voor mogelijke
financiële effecten, voor het bedrijfsleven en inhuizing van KDS bij NVWA.
Dan vind ik de zelfverzekerdheid van het kabinet hierop wel wat voorbarig.
Begrijpt de Minister dat?
Minister Adema:
Nou, zelfverzekerdheid? Ik heb aangegeven dat ook het KPMG-rapport
aangeeft dat hier een risico bestaat. Zij hebben dat punt een aantal keer
gemaakt in een impactanalyse. In die impactanalyse staat ook dat de
situatie zo is dat voor deze medewerkers het niet zou moeten gelden en
dat daar goede argumenten voor zijn. Dat legde ik ook uit in de eerste
termijn. We hebben de landsadvocaat gevraagd: kom met een advies hoe
we hiermee om moeten gaan. Tot dat advies heeft de directie van de
NVWA zich te verhouden. Dat is helder. Dat is leidend in de besluitvorming. Daarom is het belangrijk dat het advies niet op straat komt te
liggen, maar we dat in vertrouwen met de Kamer delen.
De heer Van Campen (VVD):
Maar is de discussie over reis- en werktijd dus geen onderhandelbaar
onderwerp van gesprek bij de cao-onderhandelingen? Staat dat buiten
kijf, omdat de landsadvocaat zegt: dat is uitgesloten? Begrijp ik dan de
Minister goed? Dat zou geruststellend zijn.
Minister Adema:
Net zoals u geen cao-onderhandelingen doet vanuit de Kamer, doe ik dat
ook niet, dus ik ga hier niet op reageren.
De voorzitter:
Kijk eens aan, meneer Van Campen. Daar zult u het mee moeten doen.
Dank, meneer de Minister, voor de beantwoording.
Er is een tweeminutendebat aangevraagd door meneer De Groot. Dat is
gezegd.
Er zijn ook nog wat toezeggingen gedaan. Ik lees alleen de toezeggingen
op die middels een brief naar de Kamer komen. Er zijn meer toezeggingen
gedaan, maar ik lees enkel de toezeggingen op die via een brief naar de
Kamer komen.
– De Minister zal de Kamer volgende week een brief doen toekomen
over de temperatuurverlaging van diertransporten.
– De Minister zal de Kamer in het derde kwartaal middels een brief
informeren over de resultaten van het onderzoek van Wageningen
Economic Research naar de uitwerking van de tarieven voor 2024 van
de NVWA op het bedrijfsleven.
De beide toezeggingen zijn gericht aan mevrouw Vedder.
Ik heb al gemeld dat er een tweeminutendebat is aangevraagd. Dit zijn de
toezeggingen. Zijn ze allemaal goed geformuleerd? Ik hoor geen
commentaar. Meneer Van Campen, heeft u nog een nabrander?
De heer Van Campen (VVD):
De Minister heeft ook iets gezegd over een overleg binnen het kabinet
over het marktmisbruik door fabrikanten en de schending van goederen
binnen de Unie. Ik maak daarvoor even gebruik van deze gelegenheid.
De voorzitter:
Dat klopt, maar niet middels een brief. Daarom heb ik dat net vermeld.
De heer Van Campen (VVD):
Is er wel een deadline? Meestal schrijft u bij de toezeggingen ook het
moment op waarop we iets kunnen verwachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

51

De voorzitter:
Meneer Van Campen vraagt naar een deadline, meneer de Minister.
Minister Adema:
Waarvoor, meneer de voorzitter?
De voorzitter:
Het gaat over de etikettering. U zou daarover in overleg gaan met andere
ministeries.
Minister Adema:
Ik ga daarover in overleg met mijn collega’s van EZK en VWS. Voor een
deadline ben ik ook van hen afhankelijk. Ik ga dus nu geen deadline
noemen, maar we gaan ons daar wel voor inzetten.
De voorzitter:
Is het mogelijk voor de begroting?
Minister Adema:
Er werd ook gevraagd naar het WEcR-rapport in het kader van de tarieven.
Ik heb gezegd dat we aan de hand van de rapportage gaan bepalen wat de
inzet gaat worden. Dat zou ook het moment zijn om naar de Kamer te
komen.
De voorzitter:
Waarvan akte. Dank u wel. Ik dank de mensen die op de publieke tribune
hebben deelgenomen aan dit debat en die hebben meegeluisterd. Dat
geldt ook voor de mensen die dat vanuit huis hebben gedaan. Ik dank het
economisch dierenwelzijnsduo aan mijn rechterzijde en hun hele team. Ik
dank ook alle leden der Staten-Generaal, onze trouwe Kamerbode, de
Dienst Verslag en Redactie en onze griffier. Een behouden thuiskomst.
Sluiting 16.42 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 835, nr. 225

52