Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 909

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 mei 2021
In 2016 is een aantal experimenten gestart gericht op het flexibiliseren van
het hoger onderwijs voor volwassenen. Die experimenten zijn gestart om
het hoger onderwijs aantrekkelijker te maken voor (werkende) volwassenen en de deelname van volwassenen aan opleidingen in het hoger
onderwijs te versterken. Dat is nodig om te kunnen voorzien in de
behoeften van de arbeidsmarkt aan hoger opgeleiden en om iedereen de
kans te geven zich in alle fasen van werken en leven te blijven ontwikkelen. De experimenten maken daarmee ook deel uit van het beleid op het
gebied van een leven lang ontwikkelen (LLO).
Experiment leeruitkomsten
In het experiment leeruitkomsten is de verplichting losgelaten om te
werken met vaste onderwijsprogramma’s. In plaats daarvan worden
(eenheden van) leeruitkomsten vastgelegd. Deze beschrijven het
gewenste (beroepspraktijkgerichte) eindresultaat van het leerproces
en niet de leerroute er naartoe. Daardoor is er ruimte om met
studenten afspraken te maken over de invulling van opleidingstrajecten en aan te sluiten op de specifieke situatie, kenmerken en
behoeften van de student. Zo kan op maat worden aangesloten op
de relevante kennis en ervaring die de student aantoonbaar al bezit
(validering) en kunnen afspraken op maat worden gemaakt over het
uitvoeren van leeractiviteiten en het aantonen van leeruitkomsten via
werkend leren.
Experiment vraagfinanciering
In het experiment vraagfinanciering zich inschrijven, betalen en
deelnemen per module van 30 studiepunten. Studenten die nog
geen bachelordiploma bezitten, kunnen een voucher van 1.250 euro
gebruiken voor de betaling van een module van 30 studiepunten die
onderdeel is van een geaccrediteerde opleiding. De vouchers zijn bij

kst-31288-909
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 288, nr. 909

1

bekostigde en niet-bekostigde instellingen in te zetten. Bij bekostigde
opleidingen in het experiment vraagfinanciering vervalt de
overheidsbekostiging.
Naar aanleiding van de tussenevaluatie van het experiment leeruitkomsten en het experiment vraagfinanciering heb ik u laten weten dat ik
voornemens ben om de kaders voor flexibilisering die gelden in het
experiment leeruitkomsten structureel te verankeren.1 In de strategische
agenda hoger onderwijs en onderzoek «Houdbaar voor de toekomst» heb
ik het voornemen tot wettelijke verankering bevestigd en aangekondigd
dat het betreffende wetsvoorstel er komt indien de eindevaluatie van het
experiment leeruitkomsten en het advies van het accreditatieorgaan
NVAO over verankering in de wet positief zijn.2 Bijgaand ontvangt u de
rapportage van de eindevaluatie van het experiment leeruitkomsten van
ResearchNed en het advies van de NVAO3. De conclusies van de evaluatie
en het advies zijn positief.
U ontvangt het betreffende wetsvoorstel binnen enkele maanden en de
beoogde inwerkingtreding is met ingang van het studiejaar 2022/2023. De
eindevaluatie van het experiment vraagfinanciering vindt eind 2021
plaats. U wordt over de resultaten daarvan geïnformeerd zodra de
rapportage van ResearchNed gereed is.
Resultaten eindevaluatie experiment leeruitkomsten
• Er is bij nagenoeg alle betrokken instellingen veel enthousiasme en
draagvlak voor het experiment leeruitkomsten. Het werken met
beroepspraktijkgerichte leeruitkomsten en leerwegonafhankelijke
toetsen maakt gepersonaliseerde leerpaden mogelijk waarin de
mogelijkheden van werkplekleren optimaal kunnen worden benut.
Volgens geïnterviewde betrokkenen bij instellingen levert het flexibele
concept voor iedereen voordelen op: studenten doen kennis en
vaardigheden op die voor hen direct van belang zijn in de werkcontext
en ervaren beter en meer betekenisvol onderwijs, docenten staan
dichter bij de beroepspraktijk waardoor opleidingen kunnen innoveren
en werkgevers krijgen opleidingen die beter aansluiten op hun vraag.
• De instroom van studenten in deeltijdse en duale hbo-opleidingen is
sinds 2015 met ongeveer 50% gegroeid, waarbij de groei in de
instroom bij de experimentopleidingen groter is dan bij andere
deeltijdse en duale opleidingen. Betrokkenen bij experimentopleidingen stellen dat het flexibele onderwijsconcept meer studenten en
andere doelgroepen kan aantrekken en binden aan de opleiding.
Opleidingen die actief werven met het flexibele concept, melden dat zij
merken dat de aantrekkelijkheid van de opleiding is vergroot. Veel
opleidingen zetten echter nog niet actief of vol in op het flexibele
concept bij de marketing van opleidingen. Het wervingspotentieel van
flexibele opleidingen is daardoor mogelijk groter dan nu blijkt.
• De effecten op diplomarendementen zijn nog niet duidelijk, veel
studenten in met name de bacheloropleidingen (waaraan de meeste
studenten deelnemen) zitten nog in hun studietraject. Uitval en
switchen van opleiding vertonen bij de experimentopleidingen geen
afwijkend beeld ten opzichte van de controlegroep, zodat verwacht
wordt dat de grotere deelname resulteert in de beoogde groei van het
aantal hoger opgeleiden. Uit de enquête blijkt ook dat het streven naar
het diploma zeer hoog is, vrijwel alle studenten melden bij de start
door te willen gaan tot het diploma.

1

Kamerstuk 31 288, nr. 721.
Bijlage bij Kamerstukken 31 288 en 31 511, nr. 797.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 288, nr. 909

2

•

•

•

•

•

De deeltijdse en duale experimentopleidingen zijn primair gericht op
werkende en werkzoekende volwassenen. De gemiddelde deelnemer is
37 jaar en heeft 16 jaar werkervaring. Veruit de meeste studenten
(86%) werken in loondienst en een deel is werkzoekend (6%) of zzp’er
(4%). Zo’n 6 procent van de studenten is werkzoekende. De experimenten trekken veel volwassenen die zich willen opscholen: 22% van de
respondenten heeft een diploma voortgezet onderwijs en 46% heeft
een mbo-diploma als hoogste diploma. Er is daarnaast ook een vrij
groot deel omscholers: 28% heeft al een bachelor- of masterdiploma
(hbo of wo). Verder heeft ruim een kwart van de respondenten eerder
een (niet-experimentele) deeltijdse of duale opleiding gevolgd,
waarvan de helft toen het diploma niet haalde.
De meeste werkgevers zijn tevreden over de experimentopleidingen.
Veel werkgevers zien het belang van flexibele trajecten en een betere
aansluiting op de beroepspraktijk. In de opleidingen in het experiment
leeruitkomsten wordt volgens werkgevers een actievere leerhouding
van studenten gevraagd, is er meer maatwerk mogelijk en is er een
nauwere aansluiting op de beroepspraktijk. Verbeterpunten liggen
volgens werkgevers bij de praktische samenwerking op de werkvloer
tussen opleiding en werkgevers en bij de informatieverstrekking vanuit
opleidingen. Daarnaast geven werkgevers aan dat het flexibele
concept niet voor iedere werknemer past en dat het voor onduidelijkheden bij student en werkgever kan zorgen.
De meeste studenten zijn tevreden over de opleiding en over de
geboden flexibiliteit. In flexibele opleidingstrajecten wordt doorgaans
een mix van online en klassikaal onderwijs en werkplekleren gehanteerd. Over zowel online leren als werkplek- en klassikaal leren is ruim
de helft (55–59%) van alle respondenten (zeer) tevreden. Leren op de
werkplek wordt gemiddeld duidelijk positiever ervaren bij bekostigde
hogescholen dan bij niet-bekostigde instellingen (nbi’s). Dit betreft
zowel de geboden mogelijkheden voor werkplekleren als de tevredenheid daarover. Het inbrengen van een beroepsproduct om leeruitkomsten aan te tonen, wordt (heel) veel benut door 51 procent van de
respondenten bij de bekostigde instellingen (tegenover 24% bij de
nbi’s). Ook de tevredenheid over dit aspect is bij de bekostigde
instellingen het hoogst. Bij de bekostigde instellingen meldt voorts 55
procent van de respondenten dat ze (heel) veel gebruik maken van de
mogelijkheid om samen te werken met andere studenten (nbi’s 21%).
Een deel van de studenten (18%; 14% bij bekostigde hogescholen en
30% bij nbi’s) is echter kritisch op de experimentopleiding en zou die
niet aanbevelen aan anderen. Ontevredenheid bij studenten hangt
ofwel samen met te hoge verwachtingen van flexibiliteit ofwel juist
met een hang naar meer structuur. Het blijkt lastig om het alle
studenten naar hun zin te maken en goede voorlichting over flexibiliseringsmogelijkheden blijft een belangrijk aandachtspunt. Positief is dat
blijkt dat naarmate de start van de opleiding korter geleden is,
studenten minder vaak ontevreden zijn over flexibele aspecten van
hun opleiding en dat zij ook vaker hun opleiding aan anderen zouden
aanraden. Dat kan duiden op verbeteringen in de voorlichting en
informatievoorziening, bij de intake en in de eerste fase van de
opleiding.
Bij de nbi’s in het experiment is gemiddeld een achterstand te zien op
bekostigde hogescholen bij het realiseren van het flexibele onderwijsconcept, met name op het gebied van de activering van studenten om
zelf regie te nemen op hun opleiding en de activerende rol van de
studiebegeleider daarin. Ook ligt het accent bij de nbi’s minder dan bij
de bekostigde hogescholen op werkplekleren en meer op online en
klassikaal onderwijs en op zelfstudie. Naast onderschatting (nbi’s
spreken van «remmende voorsprong») speelt het relatief grote belang
van kostenminimalisering hierbij een rol. Veel nbi’s werken bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 288, nr. 909

3

•

voorkeur met vaste programma’s en vaste groepen («flexibiliteit
binnen aanbodsturing»), omdat dit goedkoper is. Ook is er bij nbi’s
veelal minder aandacht voor docentprofessionalisering en onderwijskundige ondersteuning van de onderwijsvernieuwingen. Echter, er is
ook bij de nbi’s in het algemeen enthousiasme voor het concept en zij
investeren na een aanvankelijke onderschatting van de transitie in
passende systemen en studiebegeleiding, om de achterstand in te
lopen.
Flexibel onderwijs op basis van leeruitkomsten vraagt om een brede
en ingrijpende omslag. Bij de tussenevaluatie bleek dat transitie meer
tijd en inspanningen te kosten dan aanvankelijk gedacht en bovendien
ook breder en dieper in de organisatie van hogescholen in te grijpen.
Sinds de tussenevaluatie zijn flinke stappen gezet. Instellingen melden
dat de (cultuur)omslag bij de direct betrokken docenten en examencommissies inmiddels grotendeels is afgerond. Wel blijft het nodig om
nieuwe docenten goed te introduceren in het flexibele leerconcept,
omdat het afwijkt van hoe docenten (en studenten) gewend zijn
onderwijsprocessen vorm te geven. De doorontwikkeling van
ondersteunende ICT-systemen is veelal nog niet afgerond en blijft
aandacht vragen. De transitie naar een volwassen, uitgekristalliseerd
systeem van leeruitkomsten is al met al nog vrijwel nergens afgerond.

Volgens ResearchNed indiceren de onderzoeksresultaten dat het flexibele
concept niet elke student past. Dat is een belangrijk gegeven bij het
regulier maken van dit onderwijsconcept en bij de verdere uitrol van
flexibele opleidingen. Gelet op de verschillende voorkeuren van studenten
zouden, om een optimale deelname aan onderwijs te bereiken, zowel
gestructureerde als flexibele leerpaden mogelijk moeten zijn. Een juiste
mix – open en flexibel waar mogelijk, structuur en begeleiding waar en
voor wie nodig – en een optimaal verwachtingenmanagement en een
daarop toegesneden communicatie lijken de sleutels om de tevredenheid
bij studenten over de opleidingen te optimaliseren.
ResearchNed concludeert dat het wenselijk is dat de voorgenomen
wijziging van de WHW om ruimte geven aan flexibel leren, zoveel
mogelijk vrijheid laat aan instellingen en opleidingen om het onderwijs op
basis van leeruitkomsten naar eigen inzichten zo optimaal mogelijk in te
richten, met meer of minder gestructureerde leerpaden.
Advies NVAO
• De NVAO heeft een advies uitgebracht op basis van rapportages van
accreditatiebeoordelingen van experimentopleidingen in 2018/2019 en
2019/2020. Dit betreft 12 instellingen en 87 opleidingen. Door de
coronacrisis zijn veel geplande beoordelingen in het experiment
leeruitkomsten uitgesteld en daardoor niet in dit advies meegenomen.
• De projectgroep flexibilisering van OCW, Inspectie en NVAO begeleidt
het experiment leeruitkomsten vanaf de start en is partner in het
experiment. Onderdeel van haar rol is het bestuderen van de jaarlijkse
groeidocumenten en hierover zogenoemde vinger-aan-de-pols
ontwikkelingsgesprekken voeren met hogescholen. Alle hogescholen
zijn inmiddels minimaal één, en soms twee keer, bezocht. Van deze
gesprekken stelt de projectgroep flexibilisering reflectieverslagen op
die zij met de hogescholen afstemt en deelt. Het advies van de NVAO is
mede gebaseerd op informatie uit de groeidocumenten, ervaringen
tijdens de genoemde gesprekken en de reflectieverslagen.
• Op grond van de bestudeerde accreditatiebeoordelingsrapporten
experimenten leeruitkomsten concludeert de NVAO dat de deelnemende deeltijdse en duale opleidingsvarianten aan de gestelde eisen
in het protocol voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 288, nr. 909

4

•

•

•

De NVAO adviseert om de huidige wettelijke experimenteerruimte van
het experiment leeruitkomsten structureel onderdeel te maken van de
Wet op hoger Onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW).
De NVAO verwacht dat er geen aanpassingen van het accreditatiekader
nodig zijn ten gevolge van de verankering van de wettelijke experimenteerruimte in de WHW. Het bij de accreditatiebeoordeling van
experimentopleidingen gehanteerde protocol is een nadere uitwerking
van het geldende NVAO-beoordelingskader, gemaakt ten behoeve van
het experiment leeruitkomsten. Deze nadere uitwerkingen passen per
standaard naadloos onder de geldende eisen, die derhalve geen
aanpassing behoeven.
De NVAO benoemt de optie om te zijner tijd een handreiking beschikbaar te stellen voor opleidingen en beoordelingspanels met daarin een
toelichting bij de ontwikkeling en beoordeling van leertrajecten
gebaseerd op een onderwijsconcept met leeruitkomsten, zoals in het
experiment.

In bijgaand advies geeft de NVAO per standaard van de accreditatiebeoordeling weer wat de bevindingen zijn en welke aanbevelingen gelden, op
basis van de bevindingen van de panels. De NVAO constateert dat sprake
is van een duurzame ontwikkeling waar door instellingen met veel energie
en enthousiasme aan wordt gewerkt. Dit slaat inmiddels over op de
voltijdse varianten, waar hogescholen, passend bij het andere profiel van
de doelgroep, elementen uit het nieuwe leerconcept implementeren. Deze
snelle olievlekwerking versterkt het beeld dat het om een duurzame
ontwikkeling gaat.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 288, nr. 909

5