Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

25 928

Navo helikopterproject NH-90

Nr. 31

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 18 juli 2008
De vaste commissie voor Defensie1 heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de staatssecretaris van Defensie naar aanleiding van de brief van
24 juni 2008 inzake het project NH-90, resultaten voor de Full Mission
Flight Trainer (Kamerstuk 25 928, nr. 29).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 17 juli
2008. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Baalen
De griffier van de commissie,
De Lange

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Van Baalen (VVD), voorzitter,
Ferrier (CDA), Kortenhorst (CDA), Van Velzen
(SP), Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA),
Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Griffith
(VVD), Irrgang (SP), Knops (CDA),
Willemse-van der Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA),
Boekestijn (VVD), Brinkman (PVV), Voordewind (CU), Pechtold (D66), Van Gennip (CDA),
Ten Broeke (VVD), Peters (GL) en Thieme
(PvdD).
Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Van Beek (VVD), Ormel (CDA),
Jonker (CDA), De Wit (SP), De Vries (CDA),
Roefs (PvdA), Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA),
Arib (PvdA), Blok (VVD), Roemer (SP), Vacature (CDA), De Nerée tot Babberich (CDA),
Samsom (PvdA), Van der Burg (VVD), Wilders
(PVV), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(CU), Van der Ham (D66), Omtzigt (CDA),
Teeven (VVD), Vendrik (GL) en Ouwehand
(PvdD).

KST121277
0708tkkst25928-31
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

1

1
De leden van de SP-fractie hebben met stijgende verbazing kennis
genomen van de inhoud van de brief van de staatssecretaris van Defensie
van 24 juni 2008 over de resultaten van de verwervingsvoorbereidingsfase
voor de Full Mission Flight Trainer (FMFT) voor de NH-90. In de laatste
stand van zaken brief van 9 juni jongstleden die de Kamer over dit dramatisch slecht lopende project heeft ontvangen, werd gesproken over de
mogelijkheid van vertraging in de leveringen van investeringen van «Life
Cycle Cost» besparende maatregelen zoals de FMFT. In de brief van
24 juni waarover we nu schriftelijk overleggen komt deze aangekondigde
mogelijke vertraging als zodanig niet meer terug, maar is wel sprake van
een nieuwe kostenoverschrijding van 13,3 miljoen euro. Moeten we
hieruit concluderen dat de kostenoverschrijding het slechte nieuws is en
het niet meer noemen van een vertraging het goede nieuws? Verwacht de
staatssecretaris een verdere vertraging of bestaat die nu al en hoe lang is
die dan?
De meerkosten van € 13,3 miljoen ten opzichte van het in 1999 geraamde
budget voor de FMFT zijn verwerkt in het huidige NH-90 projectbudget
van € 1 027,50 miljoen (prijspeil 2007) en maken geen deel uit van verhoging met € 58 miljoen van het projectbudget waarover ik u in mijn brief
van 10 juni jl. (Kamerstuk 25 928, nr. 28) heb geïnformeerd. In deze brief
informeerde ik de Kamer over het aanvullende budget dat nodig is om de
twintig NH-90 helikopters op verantwoorde wijze te laten instromen en
(initieel) in stand te houden. Een van de knelpunten hierbij is het ontbreken van een risicoreserve. De aanvulling op het projectbudget is noodzakelijk om de risicoreserve op een aanvaardbaar niveau te brengen. De
FMFT is een Life Cycle Cost besparende maatregel die vanaf de opleveringsdatum effect heeft gedurende de hele exploitatiefase van de helikopters. Met de ondertekening van het FMFT contract vóór 31 juli 2008 zal
het risico van vertraging in de levering van de simulator verminderen,
omdat de leverancier dan de contractuele verplichting heeft de ontwikkeling van de software, de bouw van de FMFT en de integratie hiervan, in 36
maanden te voltooien en de FMFT gebruiksgereed op te leveren.
2 en 6
Hoewel dit in de lijn van het project tot nu toe valt, kostenoverschrijding
op kostenoverschrijding en vertraging op vertraging, zijn de leden van de
SP-fractie wel verbaasd dat er in een eerder stadium wel een vertraging
maar niet een kostenoverschrijding werd gemeld. Had de staatssecretaris
redenen om deze kostenoverschrijding niet aan te kondigen of was dit ook
voor hem op 24 juni een nieuw feit?
De leden van de SP-fractie zijn verbijsterd dat de staatssecretaris
maanden na het vorige overleg met de Kamer, waar hij de uitspraak deed
geen verdere kostenoverschrijding te zien aankomen maar de Kamer wel
de toezegging deed elke overschrijding meteen te melden, nu een kostenoverschrijding meldt aan de Kamer. Hoe lang wist de staatssecretaris al
dat de simulatoren stevig duurder uit zouden pakken? Hoeveel is er in
totaal tot en met de brief van 4 december 2007 in de FMFT gestoken (als
een van de deelprojecten die de eerdere risicoreservering lieten
verdampen)? Hoeveel is er daarna nog in geïnvesteerd? Wat is nu de
verwachting voor het totaal budget vergeleken met de eerdere planning
van 1,7 miljard gulden om 20 NH-90’s aan te kunnen schaffen?
In mijn brief van 10 juni jl. (Kamerstuk 25 928, nr. 28) heb ik de Kamer
geïnformeerd over de benodigde aanvulling van het projectbudget van
€ 58 miljoen. Sinds de vaststelling van het projectbudget NH-90 in 2000 is
een deel van die aanvulling de eerste verhoging van het projectbudget
zonder dat daar een wijziging van de behoefte tegenover staat of dat
sprake is van reguliere prijscompensatie. Eerdere wijzigingen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

2

behoefte betroffen aanpassingen naar aanleiding van de Studie Integrale
Helikoptercapaciteit (Kamerstuk 29 800 X, nr. 3) en de invoering van
DR-bekabeling waarover u in de vijfde Jaarrapportage Helikopterproject
NH-90 bent geïnformeerd (Kamerstuk 25 928, nr. 18).
Zoals in mijn brief van 24 juni jl. (Kamerstuk 25 928, nr. 29) aangegeven
oversteeg de offerte van Rotorsim het in 1999 geraamde bedrag, maar
bood deze voldoende basis om de prijsonderhandelingen te starten. In de
zevende Jaarrapportage Helikopterproject NH-90 en in de lijst van vragen
en antwoorden naar aanleiding daarvan (Kamerstukken 25 928, nrs. 26 en
27) heb ik gemeld dat de risicoreservering van het toenmalige NH-90
projectbudget zou worden benut om het geraamde deelbudget ten
behoeve van de FMFT te verhogen. Destijds waren de onderhandelingen
met Rotorsim nog gaande en kon nog niet precies worden voorzien hoe
de meerkosten ten opzichte van dat geraamde deelbudget zouden
uitvallen.
De afname van de risicoreservering werd niet veroorzaakt door betalingen
aan een leverancier, maar door de gewijzigde toedeling van planbedragen
aan deelprojecten waaronder die voor de FMFT. Tot op heden zijn alleen
betalingen verricht ten behoeve van de verwervingsvoorbereiding van de
FMFT, zoals de inschakeling van fiscaaltechnische deskundigheid in
verband met de plaatsing van de FMFT in Italië. Daarnaast is opdracht
gegeven een studie (System Requirements Analysis) met een contractwaarde van € 2,5 miljoen (exclusief BTW) uit te voeren om de technische
eisen voor de simulator te specificeren. De resultaten daarvan maken het
begin van de ontwikkeling en bouw mogelijk. Deze uitgaven zijn onderdeel van het totale budget dat gemeld is in de commercieel vertrouwelijke
brief «Financiële informatie Full Mission Flight Trainer» van 24 juni jl. (met
kenmerk DMO/DB/2008016518).
3
De leden van de SP fractie willen graag weten wanneer er getraind zou
kunnen gaan worden op de simulatoren? Is de staatssecretaris zeker
genoeg van het project dat hij een harde datum durft te noemen? Kan hij
ook aangeven wanneer de trainingspakketten klaar zijn?
Wanneer de ondertekening vóór 31 juli 2008 een feit is, zal de FMFT
midden 2011 gebruiksgereed in Italië worden opgeleverd. De ontwikkeling
van de software, de bouw van de FMFT en de integratie hiervan nemen
36 maanden in beslag. Indien de offertedatum verstrijkt, is het mogelijk
dat de aanvang van de ontwikkeling van de FMFT meer dan evenredig
verschuift en kan ook de huidige doorlooptijd langer worden als de industrie beschikbare capaciteiten voor andere opdrachten inzet. In mijn
commercieel vertrouwelijke brief «Financiële informatie Full Mission
Flight Trainer» van 24 juni jl. (met kenmerk DMO/DB/2008016518) heb ik
de Kamer in detail over de gevolgen van het overschrijden van de offertedatum geïnformeerd.
4
Onder staatssecretaris Gmelich Meijling werd nog gewerkt met een leverdatum in 2003. Wanneer denkt de huidige staatssecretaris dat de door de
Nederlandse regering gewenste NH-90’s geleverd zullen worden?
Het contract dat Nederland in 2000 heeft gesloten gaat uit van de levering
van twintig NFH’s in de periode van 2007 tot 2012. In 2007 heeft NHIndustries een vertraging gemeld. De eerste Nederlandse NH-90 zou pas in juli
2009 gereed zijn voor acceptatie. Aan Nederland zouden dan achtereenvolgens in 2009 (twee), in 2010 (vier), in 2011 (vijf), in 2012 (vijf) en in 2013
(vier) helikopters worden geleverd (Kamerstuk 25 928, nr. 22).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

3

Zoals in mijn brief van 10 juni jl. is gemeld en met de Kamer in het algemeen overleg van 12 juni jl. is besproken, heeft NHIndustries eind mei jl.
een nieuwe vertraging aangekondigd die ook de Nederlandse leveringen
beïnvloedt. De levering van de eerste Nederlandse NFH in de eindconfiguratie verschuift van juli 2009 naar april 2011. NHIndustries heeft gemeld
vanaf midden 2009 tijdelijk NFH’s te kunnen aanbieden die weliswaar nog
niet volledig aan de oorspronkelijke eisen voldoen, maar die al wel
kunnen worden gebruikt voor bijvoorbeeld opleiding en training.
Nader overleg tussen de NAHEMO-landen en NHIndustries heeft onlangs
uitgewezen dat een voor de landen aanvaardbare tijdelijke configuratie
vanaf eind 2009/begin 2010 zou kunnen worden geleverd. Met deze helikopter kan Nederland naast opleiding en training ook de waltaken van de
Lynxhelikopter uitvoeren. NHIndustries heeft gemeld de eerste Nederlandse NFH in de eindconfiguratie vervolgens pas in november 2011 te
kunnen leveren. De verschuiving van april naar november 2011 wordt
veroorzaakt door de extra administratieve activiteiten die NHIndustries
voor de tijdelijke configuratie moet uitvoeren. Momenteel onderzoeken de
landen of de introductie van de NH-90 met een tijdelijke configuratie
mogelijk of gewenst is. Wanneer wordt besloten een tijdelijke configuratie
te accepteren, wordt het effect van de nieuwe vertraging verminderd
omdat met die helikopters eerder dan 2011 ten minste de waltaken van de
Lynxhelikopter kunnen worden uitgevoerd. De vertraging in de levering
van de Nederlandse NFH staat los van de behoefte aan een FMFT. Deze is
in alle gevallen zo snel als mogelijk nodig.
5
Kan de staatssecretaris inzicht geven in de extra kosten die deze vertraging oplevert voor het in de lucht houden van de Lynx? Is hij bereid dit uit
te splitsen naar materiële kosten en personele kosten?
De vertraging in het afleveringsschema heeft tot gevolg dat langer met de
Lynxhelikopter moet worden doorgevlogen. Dit is alleen mogelijk als de
levensduur van de Nederlandse Lynxhelikopter wordt verlengd. Inmiddels
hebben zeven van de thans tien geplande Lynxhelikopters levensduurverlengend onderhoud gehad. Dit geeft geen aanleiding de eerder
geraamde additionele kosten voor een levensduurverlengend onderhoud
van € 5,2 miljoen te veranderen. In dit bedrag zijn de uitgebreide inspecties door de fabrikant en de daaruit volgende extra vervanging van enkele
onderdelen, de benodigde extra onderhoudsinspanning en extra reservedelen opgenomen. Bezien wordt of de onlangs door de industrie aangekondigde vertraging aanleiding is tot levensduurverlengend onderhoud
aan meer Lynxhelikopters. Er wordt alleen personeel uit de staande organisatie ingezet en dit leidt niet tot extra uitgaven.
7
Nu van de eind 2007 extra uitgetrokken 58 miljoen euro al het eerste kwart
wordt opgesoupeerd door deze simulatoren, heeft de staatssecretaris nog
steeds de verwachting verdere overschrijdingen te kunnen coveren met
dit budget? Wanneer was het de staatssecretaris bekend dat het budget
voor de simulatoren niet toereikend is? Zijn er momenteel andere overschrijdingen te verwachten? Zal de huidige overschrijding ten koste gaan
van de projectreservering? Zal aanpassing van het productiecontract ook
nog tot extra vertraging/kosten leiden?
De meerkosten van € 13,3 miljoen ten opzichte van het in 1999 geraamd
budget voor de FMFT zijn verwerkt in het huidige NH-90 projectbudget
van € 1 027,50 miljoen (prijspeil 2007) en komen niet ten laste van de
verhoging van de risicoreservering. In mijn brief van 10 juni jl. (Kamerstuk
25 928, nr. 28) en in de zevende Jaarrapportage (Kamerstuk 25 928, nr. 26)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

4

ben ik nader ingegaan op de risico’s in het project, waaronder de wijziging
van het productiecontract. Eventuele financiële gevolgen zullen evenals
de overige risico’s in eerste instantie worden opgevangen met de
verhoogde risicoreservering. De aanpassing van het productiecontract zal
waarschijnlijk niet tot extra vertraging leiden.
8
De leden van de SP-fractie tonen zich verbaasd over de timing van deze
onderhandelingen. Waarom stuurt de staatssecretaris pas op 24 juni een
brief om te melden dat de Kamer maar beter snel instemt omdat er in het
zomerreces een handtekening onder het contract gezet moet worden?
Was 24 juni de dag dat de deadline van het aanbod bekend werd? Zo nee,
waarom legde de staatssecretaris dit niet eerder aan de Kamer voor?
De Kamer kon niet eerder worden geïnformeerd omdat de onderhandelingen over de FMFT pas kort geleden zijn voltooid (zie mijn brief
DMO/DB/2008018655, d.d. 16 juli 2008).
9
Is de staatssecretaris bereid Rotorsim (producent van de simulator) uit te
leggen dat de Kamer na alle overschrijdingen meer dan bijzondere
aandacht voor het NH-90 project heeft en daarom graag deze nieuwe
kostenoverschrijding met de staatssecretaris in real time zou willen
bespreken? Is de staatssecretaris bereid hard in te zetten op een deadline
voor deze offerte die in het nieuwe parlementaire seizoen ligt, te weten in
september? En zo nee, waarom wil hij dit niet? Wat geeft hem reden te
denken dat dit een finale deadline is?
Defensie is zich ervan bewust dat de Kamer bijzondere aandacht heeft
voor het NH-90 project. De onderhandelingen met Rotorsim over onder
andere de kosten zijn zorgvuldig gevoerd. Het verschuiven van de deadline zal financiële gevolgen hebben en bovendien gevolgen voor de
bedrijfsvoering van de toekomstige NH-90 organisatie. Het heeft dan ook
niet mijn voorkeur deze deadline te verschuiven. In mijn commercieel
vertrouwelijke brief «Financiële informatie Full Mission Flight Trainer» d.d.
24 juni jl. (met kenmerk DMO/DB/2008016 518) heb ik de Kamer meer in
detail over de risico’s hiervan geïnformeerd.
10
De leden van de SP-fractie vragen zich af welke militairen in de vier jaar
dat de simulator in Italië zal staan, daar getraind gaan worden? Is dit nog
te werven personeel? Wordt er gebruikt gemaakt van bestaand personeel
en zo ja welke dan? Deze leden willen graag geïnformeerd worden over de
extra kosten die het trainen in Italië de eerste vier jaren op zal leveren op
het vlak van verblijf en transport van de vliegers.
In de vier jaar dat de simulator in Italië staat, zal zowel aanwezig personeel als nog te werven personeel worden getraind. Het aanwezige personeel betreft huidig personeel voor de Lynxhelikopter dat met een
conversieopleiding wordt voorbereid op de nieuwe taak. De reiskosten
van het personeel worden geraamd op respectievelijk € 105 000 (2011),
€ 126 000 (2012), € 147 000 (2013) en € 168 000 (2014). Deze kosten zijn
onderdeel van de exploitatiebudgetten.
11
Afrondend willen de leden van de SP-fractie graag (openbaar) inzicht
krijgen in wat het nu zou kosten om uit het NH-90 project te stappen en
van de plank een vervanging van de Lynx te kopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

5

Voor de NH-90 is in deze fase van het project geen alternatief beschikbaar.
Het zoeken en invoeren van een alternatief voor de Lynx zal veel tijd
kosten, veel meer dan de huidige vertraging in de levering van de NH-90.
Indien Nederland zich uit programma zou terugtrekken, komen de extra
kosten voor industrie en partnerlanden ten laste van Nederland. Uit het
contract vloeit voort dat de industrie, inclusief de onderaannemers op alle
niveaus, gerechtigd is alle reeds gemaakte kosten en de ontbindingskosten voor de verplichtingen die de industrie is aangegaan te verhalen
op Nederland. Bovendien volgt uit het MoU dat het Nederlandse werkpakket kan worden herverdeeld over de industrieën van de andere landen.
In dat geval zal Nederland alle kosten moeten betalen die voortvloeien uit
deze overdracht. De exacte omvang van de uittredingskosten kan uitsluitend worden vastgesteld na contractoverleg tussen Nederland, NAHEMA
en NHIndustries, maar kan niet hoger zijn dan de eerder overeengekomen
maximale Nederlandse bijdrage van € 454 miljoen (prijspeil 1999) aan de
gecombineerde productievoorbereidings- en productiefase. Daarnaast
ontstaan ook aanzienlijke kosten voor de verwerving van een andere
vervanger van de Lynxhelikopter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 928, nr. 31

6