Chronologisch overzicht van ontwikkelingen in
de bekostigingssystematiek voor het
Nederlandse hoger onderwijs

Rapport voor de Evaluatiecommissie prestatiebekostiging hoger onderwijs

Hans Vossensteyn
Harry de Boer
Ben Jongbloed
CHEPS, januari 2017

Inhoudsopgave

1.

Vraagstelling en aanpak ...................................................................................................................... 3

2.

Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek WO ............................................................................ 4

3.

Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek HBO ........................................................................ 15

4.

Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek studiefinanciering en collegegelden ............................ 18

5.

Lijst met gebruikte afkortingen ........................................................................................................... 21

2

1. Vraagstelling en aanpak
De Evaluatiecommissie prestatiebekostiging hoger onderwijs (onder voorzitterschap van Wim van de
Donk) heeft CHEPS verzocht een beknopt chronologisch overzicht te maken van de belangrijkste
aanpassingen in de bekostiging van het HBO en het WO in Nederland sinds het jaar 1985 (het
verschijnen van de beleidsnota Hoger Onderwijs Autonomie en Kwaliteit). Het gaat om een schets
van de belangrijkste ontwikkelingen wat betreft de integratie van elementen van output-financiering
en prestatieprikkels in de publieke bekostiging van het onderwijs en onderzoek aan hogescholen en
universiteiten.
In dit rapport treft u dit door CHEPS opgestelde chronologische overzicht aan. De inventarisatie geeft
inzicht
in
de
belangrijkste
wijzigingen
in
bekostigingsarrangementen,
financiële
stimuleringsmaatregelen en parameters in de gehanteerde bekostigingsmodellen. Ook is in enkele
korte bewoordingen de sturingsgedachte en rationale achter de modellen en de wijzigingen daarin
aangegeven. Het overzicht maakt een onderscheid naar de bekostiging van onderzoek en onderwijs
in WO en HBO en behandelt ook aanpassingen in de studiefinanciering en de collegegelden. Dat
laatste omdat via studiefinanciering en collegegelden ook prestatieprikkels aan studenten en
instellingen kunnen worden (door-)gegeven.
We beperken ons in het chronologisch overzicht, zoals gevraagd, voornamelijk tot de
basisbekostiging van de hoger onderwijsinstellingen (de eerste geldstroom, inclusief
collegegelden/studiefinanciering), maar merken wel op dat de tweede geldstroom (NWO, KNAW en
Europese fondsen) ook een belangrijke bron is van prestatieprikkels. Een beschrijving daarvan valt
echter buiten het bestek van deze korte studie. Desalniettemin hebben we in het overzicht enkele
specifieke stimuleringsarrangementen opgenomen, omdat ze connecties hebben met elementen in
de thans geldende bekostigingssystematiek waarin prikkels zijn opgenomen die tot doel hebben de
universiteiten aan te zetten tot het verbeteren van kwaliteit en studiesucces en keuzes te maken die
enerzijds aansluiten bij het eigen instellingsprofiel en anderzijds de prioriteiten voor het Nederlandse
onderwijs- en onderzoekbestel (focus en massa en bevorderen publiek-private samenwerking in
onderzoek in (vooral) sleutel/topsectoren).
Het overzicht is gemaakt op basis van een literatuurstudie. Het gaat hierbij onder andere om
beleidsnota’s, wetsteksten (m.n. Bekostigingsbesluit WHW), strategische agenda’s van het Ministerie
van OCW (zoals de Hoger Onderwijs en Onderzoekplannen (HOOP), wetenschapsbudget), NWOdocumenten, adviezen en studies van onder meer de Onderwijsraad, AWT/AWTI, VSNU, HBORaad/Vereniging Hogescholen, IBO-onderzoek, nationale adviescommissies (zoals de commissies
Chang en Veerman en het Innovatieplatform), SER en overzichtsstudies van de NVOR, het Rathenau
Instituut, CHEPS, Eurydice en ERAWATCH.
Dee uitkomsten zijn gepresenteerd in tabelvorm: één tabel voor het WO, één voor het HBO en één
voor studiefinanciering. Steeds is het volgende aangegeven: het jaartal, de maatregel, een korte
uitleg van de aard van de maatregel/wijziging in de bekostiging (bijvoorbeeld in termen van het
algemene model, de parameters/indicatoren, het type activiteiten waar het om gaat of de doelgroep
die het betreft) en – in de meest rechtse kolom – de rationale van de wijziging (in enkele
kernwoorden).

3

2. Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek WO
Jaar

Bekostigingswijziging, stimuleringsregeling en korte beschrijving

1960

Invoering ATOOM-model
In 1960 ging de overheid over van bekostiging op basis van declaraties naar een
meer modelmatige bekostiging op grond van het ATOOM-model (Ambtelijk
Technisch Overleg Over Middelenverdeling) waarbij de universiteiten voor hun
personele lasten vooral werden bekostigd op grond van het aantal ingeschreven
studenten. Voor elke 12-20 studenten mochten universiteiten een extra
personeelslid aanstellen. Hierbij werd geleidelijk overgegaan van line-items
(waarbij elke besteding apart werd begroot en toegewezen) naar lumpsum
bekostiging, waarbij universiteiten een vrij te besteden totaalbedrag ontvingen.

1978

Geleidelijke overgang van
eigen
verantwoordelijkheid en
financiële autonomie

Invoering van het ITT-model
In 1978 werd het ATOOM-model vervangen door het ITT-model (Intentionele
Taakstelling en Toewijzing). In het ITT-model worden de onderzoeksmiddelen
minder afhankelijk gemaakt van studentenaantallen. Het budget voor
personeelslasten behelsde onder meer een zogenaamde ‘nullast’, een vaste voet.
Het variabele deel werd afhankelijk van ‘onderwijsvragende’ (actieve) studenten
en niet langer van ingeschreven studenten. Het aantal te bekostigen
personeelsplaatsen werd bepaald o.g.v. van te voren vastgestelde staf/student
ratio’s.

1983

Rationale

Gedeeltelijke
ontkoppeling onderwijs
en onderzoek
Bekostiging ‘actieve’
studenten

Plaatsen Geld Model (PGM) en Overige Lasten Model (OLM)
Met de invoering van het PGM-model worden onderzoek en maatschappelijke
dienstverlening niet langer bekostigd als een opslag op het budget voor
onderwijs. Onderzoek en maatschappelijke dienstverlening worden sindsdien
meest onafhankelijk van studentenaantallen bekostigd. In het PGM-model wordt
per instelling en per jaar een normatieve relatie (onafhankelijk van de werkelijke
situatie) gelegd tussen de te verrichten taken en de daarvoor benodigde
middelen, hoewel de normen overwegend historisch bepaald werden.

De eigenheid van taken
(onderwijs, onderzoek en
maatschappelijke
dienstverlening) tot zijn
recht laten komen

PGM heeft een volumecomponent (Plaatsen, opgesplitst naar wetenschappelijk
en niet-wetenschappelijk personeel) en een prijscomponent (Geldmodel). Om het
aantal WP-plaatsen te bepalen bestond model uit verschillende delen:
A1 (55,5%): dit deel wordt bepaald o.g.v. het aantal onderwijsvragende
studenten = afstudeerders * 4,5 jr + uitvallers * 1,35 jr. Het aantal
afstudeerders en uitvallers wordt voor ieder cohort bepaald o.g.v. de
echte rendementen. Iedere faculteit/opleiding krijgt 4 à 5 WP vaste voet
en een variabel aantal WP o.g.v. de onderwijsvraag: 1:36 voor alfaopleidingen; 1:30 voor gamma-opleidingen; 1:20 voor bèta-, techniek- en
medische opleidingen. Daarnaast per 4 promoties een extra WP-plaats.
Daarnaast extra plaatsen voor onderwijsondersteunend onderzoek (33%
van onderwijsvraag) en beheer en bestuur (11% van onderwijsvraag).

Rendementsbekostiging

A2 (9,3%): Dit is een basisvoorziening voor vernieuwing van onderwijs en
onderzoek, 6 WP per faculteit/opleiding.
AM (8,5%): Voor maatschappelijke dienstverlening wordt normatief per
universiteit een aantal WP toegekend voor zaken als patiëntenzorg,
musea, ontwikkelingshulp, etc.
B (26,7%): Voorwaardelijke Financiering Onderzoek (VF): Sinds 1983 wordt het
onderzoekbudget niet meer toegekend o.g.v. normen of aantallen
studenten maar o.g.v. bewezen kwaliteit. Instellingen en faculteiten
moeten onderzoeksprogramma’s opstellen met een behoorlijke omvang

Bevordering kwaliteit,
competitie, output,
samenhang en
maatschappelijke

4

en samenhang voor minimaal 5 jaar. Deze worden beoordeeld door
disciplinaire KNAW-Commissies. Achteraf moet inzichtelijk worden
gemaakt wat er met de middelen is gebeurd in termen van output en
kwaliteit, wat tot een herverdeling kan leiden. Startpunt is de
personeelsomvang in 1983 – het aantal WP in het A-deel. In de praktijk is
de dynamisering niet tot stand gekomen, maar zijn de verhoudingen
tussen universiteiten in stand gehouden. Wel is er nadruk gekomen op
transparantie en output.
Naast het WP reguleerde het PGM-model het aantal NWP-ers (nietwetenschappelijk personeel) o.g.v. de volgende WP : NWP verhoudingen:
alfacluster 0,15; gammacluster 0,2; bètacluster 0,8; medisch cluster 0,9;
technisch- en landbouwcluster 1,1. Daarnaast gold een vaste voet NWP per
universiteit van 120 NWP.

relevantie onderzoek

Autonomie en efficiëntie

Door middel van het Overige Lasten Model (OLM) werd ten slotte het budget
voor materiële exploitatie-uitgaven bepaald. Daarbij werd onderscheid gemaakt
tussen ‘harde lasten’ (huisvesting, verzekeringen en specifieke lasten) en
‘normeerbare lasten’ (apparatuur, reiskosten, algemene diensten, communicatie,
studentenvoorzieningen, restauratieve voorzieningen, schoonmaak, onderhoud
en energie). De ‘harde lasten’ werden vergoed op declaratiebasis en waren
geoormerkt (niet besteedbaar aan andere zaken). De ‘normeerbare lasten’ zijn
gerelateerd aan de PGM-uitkomsten en werden als lumpsum uitgekeerd.

1993

Hoger Onderwijs Bekostiging model (HOBEK)
Eind jaren ’80 was er een levendige discussie over de vereenvoudiging van het
PGM-model. Door de verfijningen was het model steeds complexer geworden en
allerlei investeringen hadden het geheel er niet transparanter op gemaakt. Er
werd ook nagedacht over ‘vouchers’.
In 1993 werd het HOBEK-model ingevoerd, waarbij voor 90% van de eerste
geldstroom een nieuw bekostigingsmodel kwam (10% was voor investeringen en
huisvestingslasten). Het HOBEK-model bestond uit 3 delen: een onderwijsdeel
(23%), een onderzoekdeel (64%) en een verwevenheidsdeel (13%).
1. onderwijsdeel (23%): dit deel wordt verdeeld o.g.v. het aantal ingeschreven
studenten (in de nominale studieduur) en het aantal afgestudeerden,
beide t-2. Deze aantallen worden vermenigvuldigd met
bekostigingstarieven: fl.5000 voor onderwijsprestatie in alfa- en gammadisciplines en fl.7500 in de bèta, techniek, landbouw en medische
disciplines. Er is geen onderscheid tussen tarief voor studenten en
diploma’s. Afhankelijk van het maximaal beschikbare overheidsbudget
werd een correctiefactor gebruikt om de premies bij te stellen. Er worden
geen vaste voeten meer toegekend of toeslagen voor nieuwe en/of kleine
studierichtingen.
2. onderzoekdeel (64%): de onderzoekbekostiging kende 4 componenten: een
basisvoorziening (15%); promotiepremies (fl.60.000 per dissertatie in
alfa/gamma; fl.120.000 in bèta, techniek, medisch en landbouw;
fl.100.000 per ontwerperscertificaat); onderzoeksscholen (bleef eerst
leeg); strategische overwegingen component (SOC, resterend budget na
premies voor dissertaties, aanvankelijk ongeveer 75%). Met een
geplafonneerd budget en neutraliteit voor de universiteiten werd de SOC
verdeeld. Deze verdeling zou de minister in de toekomst alleen in
uitzonderlijke situaties kunnen herverdelen. Hoewel de SOC bedoeld was
om kwaliteit en relevantie te stimuleren is dit nooit uitgewerkt en zo
vonden nadien geen (beoogde) reallocaties tussen universiteiten plaats
net als bij de VF voorheen.
3. verwevenheidsdeel (13%): Omdat de onderwijsbekostiging onder PGM hoger
lag dan de tarieven in HOBEK voor studenten en afgestudeerden en
omdat in het WO het onderwijs is gebaseerd op wetenschappelijk
onderzoek, werd de verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek gezien
als uitdrukking van het gegeven dat het universitair onderwijs hoger dient

Vereenvoudiging van het
model
HOAK filosofie: sturen op
afstand op grond van
prestaties
Meer globale benadering
i.p.v. de hoop de
werkelijke kosten te
benaderen.
Terugdringen aantal
nieuwe opleidingen

Vereenvoudiging,
prestatieprikkels voor
promoties
Kwaliteit en
maatschappelijke
relevantie

Verwevenheid onderwijs
en onderzoek

5

te worden bekostigd dan het onderwijs in het HBO. Het
verwevenheidsdeel werd berekend als een (landelijk) opslagpercentage
over onderwijs- en onderzoekscomponent (13%, om de totale bekostiging
in 1993 budgettair neutraal in te voeren).

1995

Overheveling gebouwen (Integrale Verantwoording Huisvesting, IVH)
Tot 1995 waren de grond en gebouwen (faculteitsgebouwen, laboratoria,
werkplaatsen en administratieve kantoren) van universiteiten in eigendom van de
Rijksoverheid. Per 1 januari 1995 zijn de vastgoedportefeuilles overgedragen van
het Ministerie van OCW naar de universiteiten. De zogenoemde operatie
Integrale Verantwoording Huisvesting (IVH-operatie) was ‘om niet’. Tegelijkertijd
zijn de universitaire budgetten verhoogd met een component voor huisvesting, in
totaal €77 miljoen (170 miljoen gulden), om in herinvesteringen te kunnen
voorzien. Ten tijde van de overdracht in 1995 waren er grote kwaliteitsverschillen
in de vastgoedvoorraden van verschillende universiteiten: van monumentale
panden in binnensteden tot gebouwen op uitbreidingslocaties die het einde van
hun functionele levensduur bereikt hadden. Daarmee was in 1995 al duidelijk dat
de verouderde vastgoedvoorraad nog in hetzelfde decennium forse her- en
vervangingsinvesteringen behoefde. Destijds werd al berekend dat het
bijgeleverde budget onvoldoende was (in 1999 bevestigd door de Commissie
Koopmans).

1995

Autonomie van
universiteiten, eigen
beslissingen, snelheid van
handelen t.a.v.
investeringen
Prikkel tot efficiënt
ruimtegebruik en
concurrentie o.g.v.
kwaliteit gebouwen
Besparing op rijksbudget

Kwaliteit en Studeerbaarheid: Studeerbaarheidsfonds
Na een collegegeldverhoging met fl.500 in de periode 1995-1998 eisten
studenten dat studieprogramma’s studeerbaar moesten zijn en ook
daadwerkelijk binnen de nominale duur moesten kunnen worden afgerond. Dit
leidde tot de instelling van het Studeerbaarheidsfonds.

Kwaliteit en studiesucces

De “Commissie Studeerbaarheid” o.l.v. Prof. Wijnen (1998) zag toe op de ruim
3000 projectvoorstellen van universiteiten en hogescholen om de
studeerbaarheid van hun onderwijs te verbeteren. Ruim 83% van de voorstellen
werd goedgekeurd. Het Studeerbaarheidsfonds besloeg zo’n fl.500 miljoen, fl.300
miljoen voor hogescholen en zo’n fl.200 miljoen voor universiteiten. De
maatregelen die universiteiten en hogescholen troffen hadden betrekking op
verbeteringen van de begeleiding van studenten, kwaliteitszorg, propedeuse,
stages, toetsing, relatie met arbeidsmarkt, deskundigheidsbevordering, ICT,
studentenvoorzieningen, etc.

1997

Stabiele Bekostiging (STABEK)
Omdat midden jaren ’90 verwacht werd dat het aantal studenten aanzienlijk zou
dalen (HOOP, 1996), leek het HOBEK-model niet goed meer te passen bij de
nieuw te verwachten situatie, omdat HOBEK instellingen prikkelt om
studentenaantallen te verhogen. Ook vonden beleidsmakers dat de deelname
aan het WO niet verder hoefde te worden vergroot. Het voorstel was te komen
tot capaciteitsbekostiging (bekostiging vaste capaciteit in termen van
studentenaantallen), leidend tot een meer voorspelbaar middelenperspectief
voor de toekomst. Het model voor onderzoek bleef ongewijzigd, afgezien van een
correctie voor de promotiepremies, omdat het aantal promoties op den duur ook
omlaag zou gaan.

Tegengaan negatieve
consequenties van krimp
(zoals wachtgelden)
Focus op kwaliteit i.p.v.
kwantiteit en op
stabiliteit

De universiteiten achtten een model van capaciteitsbekostiging niet opportuun
omdat dit in hun ogen het Ministerie te veel invloed op de universiteiten zou
geven. Om te voorkomen dat universiteiten toch een groeistrategie (meer
studenten) zouden hanteren en te zorgen dat zij zich meer zouden richten op
onderwijskwaliteit, besloot het ministerie tot het ‘vrieskastmodel’ (voor een
overgangsperiode). De bekostiging werd minder student-afhankelijk:


de opslagen voor verwevenheid en basisvoorziening onderzoek werden

6




19981999

omgezet in vaste studentonafhankelijke bedragen;
de studentafhankelijkheid van het onderwijsbudget ging van 80% naar 10%;
het gewicht van diploma' s werd verlaagd van 20% naar 10%; het resterende
onderwijsbudget (80% ) werd een vast budget;
in het onderzoeksbudget werd een 4-jaars-gemiddelde gehanteerd voor
promoties en ontwerperscertificaten.

Breedte- en Diepte-Strategie
Een deel van de Strategische Overwegingen Component (SOC) van de
onderzoekbekostiging (fl.100 miljoen) werd verdeeld over universiteiten om
‘erkende’ en door de KNAW geaccrediteerde onderzoeksscholen op te richten:
de zogenaamde breedte-strategie. Onderzoeksscholen stimuleren de
samenwerking tussen universiteiten binnen disciplines. De middelen werden
evenredig aan de eerste-geldstroom verdeeld, dus o.g.v. de basisvoorziening,
proefschriften, ontwerperscertificaten en de SOC.
In 1999 werd nog eens een bedrag van fl.100 miljoen verdeeld om
‘toponderzoekscholen’ te ontwikkelen. Dit heet de diepte-strategie. Hierbij
werden op advies van NWO een zestal strategische onderzoeksterreinen gekozen
waar ongeveer fl.50 miljoen in werd geïnvesteerd. De overige fl.50 miljoen werd
over de universiteiten verdeeld als een Vernieuwingsimpuls o.g.v. hun relatieve
aandeel van onderzoeksmiddelen in de eerste geldstroom. De middelen kwamen
deels van NWO, de SOC en extra geld van het ministerie.

Stimuleren kwaliteit en
samenwerking onderzoek
Identificeren en
stimuleren van nationale
zwaartepunten van
excellent
wetenschappelijk
onderzoek in
onderzoekscholen

De zes toponderzoekscholen (CBG – Genetica; Cobra – Communicatie
Technologie; ISES – Aardwetenschap; MSC – Materiaalkunde; NOVA –
Sterrenkunde; NRSC-C – Katalyse) bestaan anno 2017 nog steeds.

1997

Technologische Topinstituten (TTI’s)
Eind jaren ’90 werden er nieuwe “Leading Institutes” geformeerd op grond van
publiek-private samenwerking in onderzoek: de Technologische Topinstituten
(TTI’s). De eerste TTI’s werden in 1997 ingericht als virtuele instellingen, gericht
op samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven in sectoren die voor
economie en samenleving van groot belang zijn, zoals voeding, metalen,
polymeren en telematica. Vanaf 2005 zijn deze samengebracht in vier TTI’s op het
terrein van pharmacologie, translational molecular medicine, groene genetica en
watertechnologie. Daarnaast werden er in 2006 drie Leidende Sociaal
Wetenschappelijke Instituten opgericht (Maatschappelijke Topinstituten), zoals
NETSPAR (Tilburg).

1996 1998

Discussie overheveling van eerste- naar tweede geldstroom

2000

Prestatie Bekostiging Model (PBM)

In 1996 en 1998 opperde toenmalig Minister Ritzen om een deel van de eerste
geldstroom onderzoekbekostiging over te hevelen naar de tweede geldstroom
(NWO) om zo meer dynamiek, competitie, kwaliteit en focus in het Nederlandse
onderzoek te genereren. Deze initiatieven werden echter door de universiteiten
geblokkeerd.

Omdat het STABEK-model ontwikkeld was voor een overgangsperiode werd
nagedacht over een nieuw model dat moest voldoen aan de volgende criteria:
eenvoudig, uitvoerbaar, controleerbaar, fraudeongevoelig, transparant en met
een voorspelbaar middelenperspectief (HOOP, 1998).

Stimuleren publiekprivate samenwerking en
focus in onderzoek

Competitie en kwaliteit

Prestatiegericht, eenvoud
en transparantie

In het PBM-model werd in de onderwijscomponent de prestatie-oriëntatie weer
versterkt, vandaar de naam Prestatie Bekostigings Model (PBM). De
onderwijsbekostiging bestond uit drie componenten: een vaste voet (37%), het

7

relatieve aantal eerstejaars studenten (13%) en het relatieve aantal
afgestudeerden (50%). De prijsverhouding tussen laag en hoog bekostigde
opleidingen bleef gelijk aan die van HOBEK en STABEK: 1 : 1,5.
Wat betreft onderzoek was er intensieve discussie, vooral ook omdat de Minister
wederom aandrong op een overheveling van de eerste naar de tweede
geldstroom. Deze zou uiteindelijk wederom niet doorgaan; de voorgaande
situatie werd gehandhaafd. Onderzoekbekostiging bestaat onder PBM uit vier
compartimenten:
a)

b)

c)
d)

Basisvoorziening onderzoek (15%): i.p.v. een afgeleide van de
onderwijsbekostiging werd dit onder PBM een ‘bevroren’ component o.g.v.
de toegekende bedragen in 2001.
Proefschriften en ontwerperscertificaten (12% in 2002): zoals in HOBEK en
STABEK werd in PBM gewerkt met een laag (alfa en gamma) en een hoog
tarief (bèta, techniek, medisch en landbouw) in de verhouding 1 : 2. Bij een
stijging van de aantallen zouden de meerkosten in rekening worden
gebracht op de component strategische overwegingen (SOC).
Strategische overwegingen (SOC, 60%): Ook deze component blijft gelijk aan
de HOBEK en STABEK periode en zelfs het B-deel van de PGM-bekostiging.
Onderzoeksscholen (13%): ook dit bleven gelijk aan de voorgaande periode.

In de onderzoekbekostiging veranderde nauwelijks iets omdat door het uitblijven
van extra investeringen in het hoger onderwijs (en onderzoek) bij de nieuwe
kabinetsformatie de VSNU en universiteiten niet wilden meewerken aan een
verdere dynamisering van de onderzoekbekostiging.

2003

Innovatieplatform
Het Innovatieplatform was een platform van vertegenwoordigers van de
Nederlandse kenniseconomie dat innovatie en ondernemerschap in Nederland
wilde stimuleren. Het Innovatieplatform werd in 2003 ingesteld door het tweede
kabinet Balkenende. Aanleiding voor de oprichting van het platform was de
zogenaamde kennisparadox: het aandeel van innovaties in de omzet van
bedrijven is relatief laag, ondanks dat Nederland bijzonder goed scoort op het
gebied van wetenschappelijk onderzoek. Doel van het platform was dat
Nederland internationaal tot de top-5 gaat behoren op het gebied van hoger
onderwijs, onderzoek en innovatie.

Versterking
kenniseconomie
Aanwijzing
sleutelgebieden

De inspanningen van het eerste Innovatieplatform hebben onder andere geleid
tot een versoepeling van het beleid voor de toegang van buitenlandse
kenniswerkers, de invoering van innovatievouchers voor het midden- en
kleinbedrijf en de Kennisinvesteringsagenda. Daarnaast werden sleutelgebieden
gekozen, economische sectoren waarin Nederland al sterk is en waarin het nog
sterker kan worden, mits deze gebieden verder worden ondersteund.
In 2010 is het Innovatieplatform opgeheven.

2003

BAMA Model (Bachelor Master model)
Al snel na de invoering van PBM werd als gevolg van het Bolognaproces het
bachelor-master onderwijsmodel ingevoerd. Dit leidde tot twee diplomamomenten en had dus gevolgen voor de onderwijsbekostiging. Daarnaast kwam
er een dynamisering van de basisvoorziening onderzoek. Voorts zijn de 2-jaarsgemiddelden van de invoergegevens (eerstejaars, diploma’s en proefschriften en
ontwerperscertificaten) vervangen door absolute aantallen op een vastgestelde
peildatum (1 oktober; en einde studiejaar).

Prestatiegerichte
bekostiging met meer
dynamiek in bekostiging

Wat betreft de onderwijsbekostiging bleef de diplomacomponent op 50%
gehandhaafd, maar werden de 2 bekostigingstarieven vervangen door 3 tarieven:
laag (alfa/gamma) : hoog (bèta/techniek) : medisch = 1 : 1,5 : 3. Daarnaast kwam
er een prijsverhouding tussen diploma’s van bachelor- en masteropleidingen (2 :
1). Echter voor getuigschriften van medische BA- en MA-opleidingen is deze

8

verhouding 2 : 3. Dit leidt tot de volgende prijsverhouding:
BA-laag : BA-hoog : BA-medisch : MA-laag : MA-hoog : MA-medisch =
2/3 : 1 : 6/5 : 1/3 : 1/2 : 9/5.
Wat betreft de onderzoekbekostiging veranderde vooral de component
‘basisvoorziening onderzoek’. De 4 componenten kwamen er als volgt uit te zien:
a)

De vaste voet per universiteit werd vervangen door een toekenning
gerelateerd aan het aantal diploma’s. De component is dus ‘gedynamiseerd’.
Ook hier is er een prijsverhouding tussen diploma’s van laag bekostigde,
hoog bekostigde en de vier medische opleidingen gelijk aan 1 : 1,5 : 3. De
prijsverhouding tussen bachelor en master is echter omgedraaid tot 1 : 2 om
het sterkere belang van masters voor het wetenschappelijk onderzoek
uitdrukking te geven. Dit leidt tot de volgende prijsverhouding in de
basisvoorziening onderzoek:
BA-laag : BA-hoog : BA-medisch : MA-laag : MA-hoog : MA-medisch =
1/3 : 1/2 : 1 : 2/3 : 1 : 2

2005

b)

Voor proefschriften werden twee niveaus van bekostiging onderscheiden:
laag bekostigde wetenschapsgebieden (alfa/gamma) en hoog bekostigde
(bèta/techniek/medisch). De verhouding in bekostigingsniveaus voor laag
bekostigde proefschriften, hoog bekostigde proefschriften en
ontwerperscertificaten is gelijk aan 3 : 6 : 5.

c)

De component ‘onderzoekscholen’ werd verdeeld naar rato van de
verdeling van deze component over de universiteiten in het voorafgaande
begrotingsjaar. Wat betreft de component ‘toponderzoekscholen’ verdeelde
de minister op advies van NWO een bedrag dat in de tijd zou oplopen tot
€23 miljoen over de toponderzoekscholen. De rest van het voor deze
component beschikbare bedrag (€22 miljoen) werd naar rato van de
component onderzoekscholen over alle universiteiten verdeeld.

d)

Via de component ‘strategische overwegingen’ (SOC) werden de
aanpassingen in de componenten ‘basisvoorziening’ (de dynamisering) en
‘proefschriften’ (geen 2-jaars-gemiddelden meer) op een zodanige wijze
afgewikkeld dat de overgang naar het BAMA-model budgettair neutraal
uitwerkte voor de universiteiten.

Kleine dynamisering
In 2005 werd de ‘kleine dynamisering’ ingevoerd, waarbij een klein deel van de
Strategische Overwegingen Component (SOC; zie 2003/BAMA hierboven) werd
herverdeeld op basis van de prestaties in de tweede en derde geldstroom. Dit
betekende een toename van de prestatiebeloning (zie ook: Commissie
Dynamisering (Chang), 2006). Gaat het in 2005 om een bedrag van €50 miljoen, in
2007 gaat het om €100 miljoen die uit de SOC werd gehaald en werd herverdeeld
naar rato van de som van: 1) de verdeling van de subsidieverlening van NWO aan
de universiteiten, op basis van het NWO-jaarverslag, en 2) de verdeling van
gelden van een aantal EZ-programma’s over de universiteiten, op basis van
SenterNovem gegevens.

Stimulering competitie en
kwaliteit

Deze dynamiseringsmaatregel leidt per universiteit tot een reallocatie van
onderzoeksmiddelen. De maatregel is na enkele jaren weer opgeheven.

2006

Smart Mix
Subsidieprogramma (onderdeel tweede geldstroom) bedoeld om economische,
sociaal-maatschappelijke en culturele innovatie te stimuleren. Aangekondigd in
Wetenschapsbudget 2004 (tezamen met de Kleine Dynamisering – zie hierboven)
en vooral bedoeld voor excellent wetenschappelijk onderzoek dat ten goede
komt aan de zogenaamde sleutelgebieden in het innovatiebeleid (ICT,
nanotechnologie, genomics/life sciences). Jaarlijks budget: €100 miljoen.

Excellent onderzoek t.b.v.
innovatie
Publiek-private
samenwerking

9

Toegekend aan consortia van kennisinstellingen en gebruikers van kennis
(ondernemingen, organisaties e.d.). Voorstellen beoordeeld door een
adviescommissie en uitgevoerd door NWO i.s.m. SenterNovem.

2008

Collectieve meerjarenafspraken
De meerjarenafspraken tussen de minister van OCW en respectievelijk de VSNU
en de VH behelsden afspraken met het collectief van de universiteiten, resp.
hogescholen over verbetering van studiesucces. Er werden streefwaarden
opgesteld voor een aantal ‘kernindicatoren’ zoals uitval, rendement en het
percentage studenten dat meer dan het reguliere bachelorprogramma studeert
(excellentie-indicator). De meerjarenafspraken betroffen de periode 2008-2011.
De minister stelde voor de uitvoering middelen beschikbaar en monitorde de
voortgang jaarlijks via de publicaties ‘Kennis in kaart’. De afspraken legden het
initiatief bij de universiteiten en hogescholen: zij kregen de vrijheid om het extra
geld in te zetten op de wijze die zij het meest verantwoord achtten. Het extra
geld werd dan ook toegevoegd aan de lumpsum van de universiteiten en de
hogescholen.

Prestatiegebonden (extra)
bekostiging t.b.v.
vergroten studiesucces

In haar evaluatie van deze meerjarenafspraken concludeerde de Inspectie voor
het onderwijs dat deze collectieve afspraken, waaraan geen financiële
consequentie achteraf was gekoppeld, onvoldoende als opdracht aan, en
verantwoordelijkheid van, de afzonderlijke instellingen werden ervaren. Er was
geen duidelijke relatie tussen de afspraken, de inzet van de extra lumpsum, de
inspanningen per instelling en de verantwoording hierover. De universiteiten en
hogescholen zetten de extra lumpsum voor de meerjarenafspraken (met
uitzondering van de G5-middelen – zie verderop in dit overzicht – bij HBO)
minder gericht in dan past bij de streefwaarden uit de meerjarenafspraken.

20042017

Sectorplannen (in WO en HBO)
Een sectorplan is een analyse gemaakt door deskundigen voor een specifieke
sector (samenhangende disciplines of opleidingen, inclusief het onderzoek)
waarbij wordt gezocht naar manieren om te komen tot hogere kwaliteit,
excellentie, betere aansluiting bij de beroepspraktijk en versterking van de
internationale concurrentiepositie van onderwijs en onderzoek. Meestal wordt
ook gezocht naar doelmatigheidswinst door samenwerking en taakverdeling.

Taakverdeling en
zwaartepuntvorming

Er bestaan verschillende sectorplannen (o.a. Natuur- en Scheikunde,
Technologie/3TU; Geesteswetenschappen, Life Sciences, Hbo Techniek,
Nanotechnologie, Wiskunde, Sport, Kunstvakonderwijs, Lerarenonderwijs,
Groene HBO) met een verschillende status en in verschillende fases van
uitvoering en waarbij verschillende universiteiten en hogescholen zijn betrokken.
Een aantal sectorplannen is al geïmplementeerd (o.a. 3TU,
Geesteswetenschappen, Natuur/Scheikunde), met geld vanuit de
rijksoverheid/OCW, en vaak met behulp van een regieorgaan dat de uitvoering en
toekenning van geld coördineert. Daarnaast zijn er sectoren waar een sectorplan
gereed is en dat ook door de betrokken instellingen zelf wordt geïmplementeerd,
maar waaraan geen geld is verbonden. Voor weer andere sectoren is er (nog)
geen sprake van sectorplannen (bijv. Economie).
De sectorplanmiddelen voor universiteiten (if any) zijn onderdeel van het
onderzoeksdeel in de eerste geldstroom, te weten het onderdeel “Voorziening
onderzoek in bedragen”. Dit onderdeel (ongeveer 7% van de
onderzoekbekostiging) bevat ook de middelen i.v.m. het
Zwaartekrachtprogramma (zie hieronder).

2008

Sirius Programma
In 2008 is het Sirius Programma ingesteld om hoger onderwijsinstellingen te
ondersteunen bij het uitdagen van hun meer getalenteerde studenten. Het Sirius

Kwaliteit en excellentie

10

Programma is bedoeld om excellentie in het hoger onderwijs te stimuleren.
Binnen het Sirius Programma werden alle hoger onderwijsinstellingen
uitgenodigd plannen in te dienen die excellentie zouden bevorderen. Het
grootste deel van het Sirius-budget was geoormerkt voor excellentie-initiatieven
in de Bachelor programma’s (€ 48.8 miljoen). Om excellentie in de Master
programma’s te stimuleren kwam vanaf 2010 een budget van € 12.2 miljoen
beschikbaar. Sirius richtte zich vooral op het “inspireren” van de top 5%
studenten. Later werd het doel om 7% van de studenten in “excellentie
programma’s” op te leiden. Binnen het Sirius Programma werden afspraken met
individuele hoger onderwijsinstellingen gemaakt over de door hen beoogde
prestaties ten aanzien van excellentie-onderwijs.
Het Sirius Programma werd in 2012 ook geassocieerd en verbonden met de
prestatieafspraken van de universiteiten en hogescholen, waarin de instellingen
voor de periode 2012-2015 een bod uitbrachten over de door hen te realiseren
verhoging van kwaliteit en efficiëntie wat betreft onderwijs. Eén van de optionele
kwaliteitsindicatoren was het percentage studenten in Sirius-bekostigde
excellentie-trajecten.

2003

FES middelen
Het Fonds Economische Structuurversterking (FES) werd in 1995 opgericht door
OCW en EZ met de bedoeling de meevallers van de aardgasbaten in een apart
fonds onder te brengen. Het geld (onder de noemer van ICES/KIS) was bestemd
enerzijds voor investeringen in de infrastructuur, en anderzijds sinds 2004 ook
voor investeringen in de Nederlandse kenniseconomie. Eind 2002 besloot het
Kabinet € 802 miljoen beschikbaar te stellen voor een eenmalige majeure
investeringsimpuls in de kennisinfrastructuur. Het gaat om competitieve
middelen (d.i. geen eerste geldstroom).

Versterking
kennisinfrastructuur

Na een zorgvuldige selectieprocedure werden in 2003 in vijf kennisthema’s 37
kennisprojecten geselecteerd die vanaf 2004 van start gingen. Subsidies werden
verleend op basis van aanvragen (in competitie) van publiek-private consortia in
het kader van het Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur (BSIK). De
selectie van de projecten en de monitoring van de voortgang van de projecten
was in handen gelegd van de Commissie van Wijzen Kennis en Innovatie, die
hierover jaarlijks rapporteerde en adviseerde aan het Kabinet.
In 2011 is het FES opgeheven en vloeien alle aardgasbaten weer in de algemene
middelen. Het topsector beleid kan worden gezien als een voortzetting van dit
beleid met dien verstande dat daar geen specifieke fondsen voor bestaan.

2011

Invoering integraal bekostigingsmodel hoger onderwijs
Zie tabel hieronder over het HBO

2011

Topsectoren beleid
NWO programmeert sinds 2002 in thema’s, die sindsdien elke drie jaar zijn
herzien. In 2011 is ingezet op thema’s die goed passen bij de topsectoren en de
grand challenges. Een belangrijk deel van de bijdrage van NWO aan de
topsectoren zit in de uitwerking van de thematische programma’s. Deze
programma’s worden vaak door combinaties van gebiedsbesturen gefinancierd.
NWO heeft via het kennis- en innovatiecontract afgesproken met de ministeries
van OCW en EZ dat een bepaald bedrag moet zijn besteed aan onderzoek dat
binnen de topsectorenthema’s te plaatsen is.

Stimuleren publiekprivate samenwerking en
focus in onderzoek
Focus op sleutelgebieden

De afspraken over bestedingen binnen topsectoren betreffen een significant deel
van de door NWO verstrekte subsidies. Ook toekenningen in het kader van
andere NWO-programma’s (zoals de vrije programma’s en de
vernieuwingsimpuls) die binnen de thema’s van de topsectoren kunnen worden

11

geplaatst, mogen hiertoe worden gerekend. Een deel van de topsectorgelden
wordt besteed aan programma’s die verschillende vormen van publiek-private
samenwerking (PPS) bevorderen.

2012

Zwaartekrachtprogramma
Het Zwaartekrachtprogramma bestaat sinds 2012 en wordt gefinancierd door het
ministerie van OCW. Het had bij aanvang een beoogd budget van €50 miljoen per
jaar.
De Zwaartekrachtsubsidies zijn onderdeel van de eerste geldstroom, maar
vormen in verschillende opzichten een uitzondering daarbinnen. Ten eerste
wordt de rijksbijdrage in de eerste geldstroom als lumpsum verdeeld, terwijl
Zwaartekrachtsubsidies geoormerkt zijn. Ten tweede is de grond voor de
verdeling anders: andere delen van de rijksbijdrage worden op basis van
prestaties of kenmerken van universiteiten op basis van vaste rekenregels
verdeeld, terwijl de Zwaartekrachtsubsidie competitief wordt uitgekeerd op basis
van peer review (jurering). De kenmerken van het programma komen overeen
met die van subsidieprogramma’s in de tweede geldstoom. NWO doet de selectie
en krijgt daar een vergoeding voor, maar het subsidiegeld zelf wordt als
onderdeel van de rijksbijdrage overgemaakt.

Focus en massa
(zwaartepuntvorming)
Samenwerking
universiteiten
Competitie

In 2012 was een budget beschikbaar van €167 miljoen en in 2013 een budget van
€153 miljoen voor verplichtingen tot tien jaar voor in totaal twaalf consortia. In
2016 was er een derde selectieronde en loopt het jaarlijkse bedrag op naar €50
miljoen.

2012

Prestatieafspraken
In oktober-november 2012 heeft het Ministerie van OCW met alle afzonderlijke
universiteiten en hogescholen prestatieafspraken gemaakt waarbij 7% van de
onderwijscomponent in de eerste geldstroom als voorwaardelijke financiering
wordt toegekend (prestatiebox). De prestatieafspraken beslaan een periode van
vier jaar (2013–2016) en beogen de kwaliteit en het studiesucces van het
onderwijs te verbeteren en hebben daarnaast tot doel de profilering en
zwaartepuntvorming in onderwijs en onderzoek en de valorisatiefunctie te
versterken.

Profilering en
zwaartepuntvorming
Kwaliteitsversterking in
het onderwijs
Contractbekostiging
(missie-gebonden)

Toekenning van prestatieafspraak-middelen gold voor de periode 2013–2016, op
basis van een beslissing van de minister na advisering door de Reviewcommissie
Hoger Onderwijs en Onderzoek over de plannen voor een prestatieafspraak die
elke universiteit en hogeschool indiende.
Voor de verbetering van onderwijskwaliteit en studiesucces werd 5% van het
budget gereserveerd als voorwaardelijke financiering, in totaal €568 miljoen voor
de hogescholen en €407 miljoen voor de universiteiten. Voor profilering en
zwaartepuntvorming was een selectief budget van 2% beschikbaar, in totaal €168
miljoen voor het HBO en €152 miljoen voor het WO. Voorwaardelijke financiering
betekende dat elke instelling 5% van de lumpsum voor onderwijs kon verwerven
mits de minister (daarover geadviseerd door de commissie) het voorstel voor de
prestatieafspraken als toereikend beschouwde.
Voorwaarde voor continuering van deze (5%) middelen in de periode na afloop
van de prestatieafspraken (het jaar 2017, en eventueel verder) was realisatie van
de afgesproken prestaties ten aanzien van onderwijskwaliteit en studiesucces in
de periode tot en met 2015 (deze prestaties werden aan de hand van 7
indicatoren geconcretiseerd).
De hoogte van het aan de instelling toe te kennen bedrag uit de selectieve
middelen voor profilering (de 2% middelen) in 2012 was eveneens afhankelijk van
het oordeel van de commissie: hoe beter beoordeeld, des te hoger het bedrag
dat de minister toekende. In het HBO werd de helft (1%) van het selectieve
budget geoormerkt voor Centres of Expertise (zie verderop in dit overzicht);

12

hiervoor gold een afzonderlijke procedure. Na twee jaar (in 2014) werd door de
commissie beoordeeld (in de midterm review) of een instelling voldoende
voortgang had getoond en of de tweede tranche van de profileringsmiddelen
(voor de jaren 2015 en 2016) kon worden toegekend.

20122016

Bekostigingsmodel universiteiten anno 2014
Na de invoering van de prestatieafspraken en de uniformering van de
promotiepremie in 2009 bevat het model waarmee de rijksbijdrage voor de
universiteiten wordt bepaald de volgende componenten:





onderwijsdeel
onderzoeksdeel
geneeskundig onderwijs & onderzoek
Prestatiebox (deze hangt samen met de prestatieafspraken).

Hierbij een korte beschrijving (bedragen en percentages gebaseerd op de situatie
anno 2014):
Het onderwijsdeel (€1.642 miljoen in 2014, 40%) bestaat uit twee delen: een
studentgebonden deel en een onderwijsopslag, waarvan een deel uit percentages
bestaat en een deel uit vaste bedragen.
De verdeling van het studentgebonden deel (in 2014: 65% van het onderwijsdeel)
gaat naar rato van het aantal ingeschreven studenten dat binnen de nominale
studieduur van hun opleiding studeert (2/3) en het aantal graden dat verleend is
(1/3). Beide worden vermenigvuldigd met de wegingsfactor die geldt voor de
desbetreffende opleiding. De wegingsfactor is:




1 voor laag gefinancierde opleidingen (voornamelijk alfa en gamma);
1,5 voor een hoog bekostigingsniveau (landbouw, natuur, techniek en
onderwijs);
3 voor een topbekostigingsniveau: 3 (deze wordt bij uitzondering
toegekend, bijvoorbeeld aan farmacie).

De onderwijsopslag (35% van het onderwijsdeel) wordt voor het grootste
gedeelte percentueel verdeeld onder de universiteiten. Dat wil zeggen elke
universiteit krijgt een voor die universiteit vastgesteld percentage van deze
opslag, onafhankelijk van prestatie en/of beleid. Zeventien procent van de
onderwijsopslag wordt verdeeld om bijzondere voorzieningen in stand te houden
(zoals de landelijke functie van de technische bibliotheek van de TUDelft), voor
instandhouding van kwetsbare opleidingen voor bijzondere voorzieningen per
ministerieel besluit. De onderwijsopslag in percentages bestaat uit een vast
bedrag dat in vaste percentages over de universiteiten verdeeld wordt.
Het onderzoeksdeel (€1.731 miljoen, 42%) bestaat uit vier delen:
1. Bekostigde graden (diploma’s)
2. Aantal promoties
3. Specifiek toegekende bedragen
4. Vaste percentuele verdeling over de Nederlandse universiteiten.
Bekostigde graden (15% van onderzoeksdeel): De verdeling vindt plaats naar rato
van het aantal verleende bachelor- en mastergraden per opleiding, gewogen naar
bekostigingsfactor, waarbij mastergraden dubbel tellen.
Aantal promoties (20% van onderzoeksdeel): Dit is door het vaste bedrag en de
groei van het aantal promoties de afgelopen jaren een belangrijke
verdelingsparameter geworden (door vast bedrag en open einde opgelopen tot
ruim 20% van het onderzoeksdeel).
Voorziening onderzoek in bedragen (7%) Hier vallen bijvoorbeeld het
Zwaartekrachtprogramma en het sectorplan natuur- en scheikunde onder.
Voorziening onderzoek in percentages (58%): dit is het geld dat overblijft na
toekenning van punt 1-3. Per universiteit varieert dit van ongeveer 50% tot rond

13

de 70% van de rijksbijdrage voor onderzoek. Dit is wat eerder de Strategische
Overwegingen Component heette.
Voor Geneeskundig onderwijs en onderzoek is €614 miljoen beschikbaar (een
toewijzing aan universiteiten met UMC op basis van studentenaantallen,
diploma’s, een deel vaste voet en huisvestingscomponent).
Voor de Prestatiebox (de prestatieafspraken met universiteiten) is €129 miljoen
beschikbaar (verdeeld over de universiteiten die aan de prestatieafspraken
voldoen).
Voor de Universiteit Wageningen verloopt de bekostiging via het Ministerie van
EZ en is €129 miljoen beschikbaar.

2015

Stimulering Europees onderzoek
De regeling Stimulering Europees onderzoek (SEO-regeling) heeft als doel de
actieve deelname van publiek gefinancierde kennisinstellingen in Europese
onderzoeksprogramma’s te bevorderen door een tegemoetkoming in de
(in)directe kosten van een EU-gefinancierd project binnen Horizon2020.
Financiering uit de SEO-regeling kan niet worden aangevraagd. Ze wordt door
NWO jaarlijks toegekend aan instellingen die in het voorgaande jaar een
Europese projectsubsidie hebben ontvangen in het kader van Horizon2020
(gedurende de looptijd van Horizon2020). Voor de regeling is een budget
beschikbaar van €50 miljoen per jaar. Vanwege een overschrijding van het budget
in 2015 is het budget voor 2016 lager. De omvang van de toekenning bedraagt
een percentage van de verworven middelen uit Horizon 2020. De middelen zijn
onderdeel van de tweede geldstroom. De SEO was mede te danken aan het IBO
(zie hierna) dat pleitte voor een bekostiging deels op basis van verworven EUmiddelen.

2017

Internationalisering

Aftopping promotiepremie
Naar aanleiding van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO; uitgevoerd
in 2014) werd voorgesteld de invloed van de parameter promoties in het
bekostigingsmodel te beperken vanaf 2017. Vanaf 1993 werd er in het
bekostigingsmodel een vergoeding verstrekt op basis van het aantal promoties
(als graadmeter van de onderzoekprestaties van een universiteit). Aanvankelijk
werden nog verschillende bekostigingsniveaus (laag vs. hoog tarief)
onderscheiden (naar vakgebied), maar daarvan is vanaf 2009 afgezien om
administratieve lasten en oneigenlijk gebruik te beperken. Vanaf dat jaar was het
tarief voor elke promotie ruim €95.000. Doordat de vergoeding per promotie
vooraf was vastgesteld en tegelijkertijd het aantal promoties in het laatste
decennium sterk is toegenomen, werd vanaf 2009 een steeds groter deel van het
onderzoeksdeel van de eerste geldstroom op basis van het aantal promoties
verdeeld. Universiteiten hebben in verschillende mate voordeel van het
toegenomen belang van promoties in het bekostigingsmodel. De indicator
promoties is volgens het IBO een overheersende rol gaan spelen in de verdeling
van de eerste geldstroom. Het IBO pleit ervoor het gewicht van deze indicator
weer vast te zetten en niet langer een vast bedrag per promotie uit te keren. Het
voorstel was om 20 procent van de eerste geldstroom voor onderzoek op basis
van deze parameter te verdelen.

Beperking
prestatieprikkel gericht
op promoties

14

3. Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek HBO
Jaar

Bekostigingswijziging, stimuleringsregeling en korte beschrijving

1986

Invoering lumpsum bekostiging: Wet op het Hoger Beroepsonderwijs (1986)
Het oude declaratiesysteem werd in de WHBO 1986 vervangen door lumpsum
financiering voor de personele en de materiële kosten. Het nieuwe
bekostigingsmodel vertoonde sterke verwantschap met het universitaire PlaatsenGeld-Model (PGM). Het kende een onderwijsopslag (met een instellingsspecifieken een generiek deel) en een variabel deel gebaseerd op de genormeerde
onderwijsvraag.
In het instellingsspecifieke deel houdt de minister rekening met kwaliteit,
kwetsbare opleidingen of bijzondere voorzieningen.

Rationale

Financiële autonomie
voor hogescholen
Efficiëntie
Stimulering om
studenten binnen een
redelijke termijn te
laten afstuderen of
tijdig uit te vallen

De genormeerde onderwijsvraag wordt bepaald door het aantal ingeschreven
studenten te vermenigvuldigen met de onderwijsvraagfactor en een
disciplineafhankelijk bekostigingsniveau. De onderwijsvraagfactor is een formule
met afgestudeerden en uitvallers als parameters. Uitvallers tellen voor 1,35
onderwijsjaren mee en afstudeerders voor 4,5. Een onderwijsjaar is genormeerd op
60 ECTS. In het model worden hogescholen in feite ‘gekort’ op langstudeerders
(langer studeren dan 4,5 jaar) en late uitval (na 1,35 jaar). Er zijn drie
bekostigingsniveaus: laag (overige), hoog (techniek, laboratorium) en top (kunsten),
met als onderlinge verhouding 1 ; 1,28 : 1,5.
Het model heeft lange tijd (tot 2011) weinig veranderingen ondergaan.

1995

Kwaliteit en Studeerbaarheid: Studeerbaarheidsfonds
Zie universiteiten.

2001

Lectoraten
In 2001 tekenden Minister en HBO-Raad een convenant waarin o.a. werd
vastgelegd dat op hogescholen lectoraten kunnen worden ingevoerd om de
onderzoeksfunctie te verbeteren, het onderwijs te verbeteren en de
kennisuitwisseling met de omgeving te stimuleren. In de beginjaren bedroeg het
lectorenbudget ongeveer tussen de €30 en €50 miljoen per jaar. Het werd beheerd
door de Stichting Kennisontwikkeling (SKO). Hoewel het HBO inmiddels vele
lectoraten kent, heeft de Minister in haar laatste strategische plan aangegeven dat
het aantal lectoraten verder zou moeten toenemen (verdubbelen). Vanaf 2007
wordt het separate budget voor lectoraten onderdeel van de reguliere bekostiging
(lumpsum) van hogescholen.

2005

Verdere uitbouw van
het HBO (versterking
kennisfunctie en
versterken onderwijs
en docentkwaliteit)

RAAK-subsidies
In 2005 zijn de RAAK-subsidies geïntroduceerd, eveneens gericht om de
kennisuitwisseling van hogescholen met de omgeving te intensiveren. Uitvoering
van de regelingen viel onder regie van Stichting Innovatie Alliantie (SIA). In de
periode 2005 – 2014 zijn de RAAK-budgetten gegroeid van €6 naar €27 miljoen per
jaar. In 2014 vond overheveling plaats naar NWO (Nationaal Regieorgaan
Praktijkgericht Onderzoek SIA). Er is sindsdien sprake van een tweede geldstroom
voor praktijkgericht onderzoek.

2008

Kwaliteit en
studiesucces

Stimulering
onderzoeks- en
kennisfunctie

HBO-masters
Met de invoering van de BAMA–structuur werden in beginsel WO-masters wel en

Verruiming

15

HBO-masters zeer selectief bekostigd (lerarenopleidingen, kunsten, architectuur en
in de zorg). De mogelijkheden om bekostigde HBO-masters aan te bieden waren
beperkt; er was sprake van een ongelijkheid in de bekostiging van masters in WO en
HBO. Vanaf 2008 worden de financiële kaders voor publiek bekostigde HBO-masters
verruimd. In 2008 kwam €5 miljoen beschikbaar voor nieuwe masters in het HBO,
oplopend tot €20 miljoen in 2011 (tijdelijke financiering). Dit bleef echter beperkt
tot HBO-masters in de zorg, onderwijs en prioritaire gebieden (zoals creatieve
industrie, logistiek en bouw). In 2016 verruimde minister Bussemaker de
mogelijkheden voor bekostiging van HBO-masteropleidingen verder (wijziging
Beleidsmaatregel doelmatigheid hoger onderwijs 2014).

2008

Collectieve meerjarenafspraken
(zie universiteiten)

2008

mogelijkheden voor
aanbieden van publiek
bekostigde HBO
masters

Prestatiegebonden
(extra) bekostiging
t.b.v. vergroten
studiesucces

G5 maatregelen
Parallel aan de meerjarenafspraken (hierboven) werden ook meerjarenafspraken
gemaakt met vijf multisectorale hogescholen uit de grote steden (G5-hogescholen,
zijnde Hogeschool Utrecht, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Inholland,
Hogeschool van Amsterdam en De Haagse Hogeschool), waarbij het specifiek ging
om het verhogen van het rendement en het terugdringen van uitval van nietwesterse allochtone studenten. De minister stelde samen met deze instellingen
kwantitatieve streefcijfers op voor 2011 en instellingen kregen de vrijheid om de
middelen in te zetten op een manier die het best past bij de studentenpopulatie en
de instelling. Afhankelijk van de geboekte resultaten in 2011 kregen instellingen
meer of minder financiële middelen in 2012.

Bevordering
studiesucces nietwesters allochtone
studenten in Randstad

De subsidie (in totaal €12 miljoen) kent een zogenaamd “instroomdeel‟ (€8 miljoen,
verdeeld op basis van de gemiddelde instroom van niet-westerse allochtone
studenten per september 2009 en september 2010), waaraan geen streefcijfers zijn
verbonden. Daarnaast is er een “prestatiedeel‟. Dit prestatiedeel (€4 miljoen) werd
onder de hogescholen verdeeld op basis van:




De gerealiseerde prestaties op de indicator “uitval‟;
De gerealiseerde prestaties op de indicator “propedeuserendement‟, en
De uitkomsten van de evaluatie door een auditcommissie.

Een hogeschool kon voor zijn prestaties maximaal 3 punten behalen, één voor ieder
van de hierboven genoemde beoordelingscriteria.

2011

Invoering integraal bekostigingsmodel hoger onderwijs
In de Strategische Agenda “Het hoogste goed” uit 2007 kondigt de Minister een
integraal bekostigingsmodel aan voor het onderwijsdeel in het WO en HBO (zie ook
HOOP 2004). De bekostiging was gebaseerd op het aantal studenten in de
nominale studieperiode van geaccrediteerde BA- en MA-opleidingen (60% van
onderwijsdeel), het aantal verstrekte BA en MA graden (20%) en een
instellingsspecifieke onderwijsopslag (20%).
De instellingsspecifieke onderwijsopslag (20%) was gerelateerd aan ‘bewezen extra
onderwijskwaliteit’ en aan kwetsbare opleidingen, en bijzondere voorzieningen
zoals laboratoria en collecties.
In 2011 is dit integrale model ingevoerd, waarmee het oude model uit 1986 dat
gebaseerd was op succesvolle studenten, uitvallers en een generiek- en
instellingsspecifiek budget, verviel. In het huidige model ziet de rijksbijdrage er als
volgt uit:

Harmonisering en
uniformering
onderwijsbekostiging
HBO en WO
Bekostiging
onderwijsinspanning
van instellingen
Versterking prikkel om
studenten binnen
nominale duur af te
laten studeren

a) een onderwijsdeel, bestaande uit een studentgebonden deel en een
onderwijsopslag. Het onderwijsdeel wordt voor 80% verdeeld over de

16

instellingen naar rato van het aantal ingeschrevenen (binnen de nominale
studieduur) en het aantal behaalde graden, en voor 10% verdeeld op basis van
percentages per instelling. De rest van het onderwijsgedeelte dat instellingen
ontvangen is bedoeld voor specifieke beleidsdoelstellingen, zoals
onderwijskwaliteit.
b) een deel ontwerp en ontwikkeling, gebaseerd op bedragen voor lectoren en
een regulier bedrag.
c) de prestatiebox (zie beschrijving bekostigingsmodel (anno 2014), onder
universiteiten).

2012

Prestatieafspraken
(zie universiteiten)

2012

Centers of Expertise
De helft van het selectieve budget (de “2% profileringsmiddelen” voor de periode
2012-2016) dat voor het hbo beschikbaar was in het kader van de
Prestatieafspraken (zie hierboven) werd competitief ter beschikking gesteld ten
behoeve van de start van Centres of Expertise (CoE’s). Dit zijn expertisecentra
opgezet door (één of meer) hogescholen in samenwerking met werkveldpartners
en gefocust op het ontwikkelen van onderwijs- en praktijkgericht onderzoek dat
aansluit bij de (negen) topsectoren en de sectoren onderwijs en zorg.

Zwaartepuntvorming
onderzoek
Versterking
onderzoeksfunctie HBO

De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek beoordeelde de aanvragen
voor de CoE’s en hanteerde daarbij twee criteria: (1) het CoE bevordert
zwaartepuntvorming rondom onderwijs en onderzoek en (2) er is sprake van
cofinanciering door externe partijen en publiek-private (-publieke) samenwerking.
In totaal gingen 17 nieuwe CoE’s van start. In 2013 en 2014 kwamen hier nog vijf
CoE’s in het groene domein bij. De goedgekeurde CoE’s ontvangen €1 miljoen aan
publieke bekostiging (eerste geldstroom) per jaar. In 2016 werd besloten de
financiering met een jaar te verlengen.

17

4. Overzichten wijzigingen bekostigingssystematiek
studiefinanciering en collegegelden
Jaar

Bekostigingswijziging, stimuleringsregeling en korte beschrijving

1986

Invoering Wet op de Studiefinanciering (WSF): basis- en aanvullende beurs,
lening
In 1986 werd een lange discussie beslecht en het lang bestaande systeem van
(driedubbele) kinderbijslag en enkele beurzen en leningen voor goede
studenten uit armere gezinnen vervangen door een basisbeurs voor alle
studenten, aanvullende beurs voor studenten uit gezinnen met een “laag
inkomen” (ongeveer 30% van de studenten) en vrijwillige leningen voor alle
studenten. De hoogte van de basisbeurs verschilde tussen thuiswonende en
uitwonende studenten, respectievelijk fl.605 en fl.292 per maand.

Rationale

Stimulering
toegankelijkheid HO
Meer financiële
onafhankelijkheid
studenten
Transparantie en eenvoud

Alle voltijdsstudenten hadden recht op een basisbeurs, aanvullende beurs en
vrijwillige leenfinanciering zolang zij studeerden.

1988

Harmonisatie collegegelden
Het niveau van collegegelden dat voorheen voor WO-studenten hoger was dan
voor HBO-studenten werd gelijk getrokken. In 1987 betaalden WO-studenten
fl.1.600 en HBO-studenten fl.1300 per jaar. Vanaf 1988 werd dit verschil
verkleind en in 1991 was het volledig gelijk getrokken op fl.1850 per jaar.
Daarna ging het jaarlijks met ongeveer fl.100 omhoog.

Gelijkheid tussen HBO en
WO studenten

In 1988 werd ook het “onbeperkte recht” op studiefinanciering beperkt tot 6
jaar basisbeurs en aanvullende beurs en nog 3 jaar extra vrijwillige
leenfinanciering. Als een student nog een extra opleiding wilde doen kon hij nog
2 jaar extra financiering krijgen. De duur van studiefinancieringsaanspraken is
naderhand stapsgewijs teruggebracht naar de nominale studieduur.

1991

Openbaar Vervoer Studentenkaart (OVSK)
In 1991 werd de basisbeurs voor studenten met fl.60 per maand gereduceerd in
ruil voor een openbaar vervoer studentenkaart (OVSK) waarmee studenten
onbeperkt met trein en bus konden reizen. Aanvankelijk kostte dit de overheid
minder dan de reiskostenregeling voor thuiswonende studenten van voor 1991.
Studenten stapten massaal in de trein, waardoor de NS zeer veel extra materieel
moesten gaan inzetten. Daarom werd het gebruik van de OVSK in volgende
jaren gelimiteerd. Zo kwam er een week- en weekend OVSK in 1994.

1993

Stimulering gebruik
openbaar vervoer
Overheidsbesparingen

Invoering van de Tempobeurs
In 1993 werd de Tempobeurs ingevoerd. Dit betekende dat alle studenten 25%
van hun jaarlijkse studiepunten moesten halen. Lukte dat niet, dan werd hun
beurs omgezet in een lening. Dit was een middel om de studievoortgang van
studenten te bevorderen, de studieduur te verkorten en studenten die feitelijk
niet studeerden (“no-show”) uit het HO te weren.

1995

Gelijke behandeling uit- en
thuiswonenden

Stimulering
studievoortgang,
uitbannen “no-show”
studenten”

Verlaging basisbeurzen, verhoging collegegelden (Student op eigen benen,
STOEB)
In 1995 werd de basisbeurs voor uit- en thuiswonende studenten substantieel
verlaagd (met respectievelijk fl.67 en fl.90 per maand). Voor de armere

Vereenvoudiging

18

studenten werd dit volledig gecompenseerd met de aanvullende beurs. De
anderen konden meer gaan lenen.
Belangrijk was ook dat het collegegeld in de periode 1995-1998 met fl.500 werd
verhoogd (aanvankelijk werd er een verhoging van fl.1000 per jaar voorgesteld,
maar na hevige studentenprotesten werd dit op fl.500 gesteld), van fl.2250 in
1995 tot fl.2750 in 1998. In ruil voor deze verhoging eisten studenten dat
studieprogramma’s dan ook studeerbaar moesten zijn en daadwerkelijk binnen
de nominale duur moesten kunnen worden afgerond. De “Commissie
Studeerbaarheid” o.l.v. Prof. Wijnen had namelijk geconcludeerd dat veel
studieprogramma’s slecht georganiseerd waren. Daarom werd het grootste deel
van de opbrengsten van de extra collegegelden gestopt in het
“Studeerbaarheidsfonds”, middelen waarmee universiteiten en hogescholen de
kwaliteit en studeerbaarheid van studieprogramma’s konden verbeteren.

1996

studiefinanciering
Financiële zelfstandigheid
van studenten
Bezuiniging
Verbetering
studeerbaarheid
studieprogramma’s

Invoering van de Prestatiebeurs
In feite werd met de invoering van de Prestatiebeurs het voorgaande systeem
omgedraaid. Alle beurzen werden vanaf 1996 als initiële lening verstrekt. Verder
bleef het model grotendeels gelijk.

Prestatieprikkel voor
studenten
(studievoortgang)
Uitstellen
studiefinancieringsuitgaven
op de Rijksbegroting

2000

WSF 2000
In 2000 is de oude Wet op de Studiefinanciering vervangen door de WSF 2000.
De belangrijkste veranderingen waren een versoepeling van de termijn waarin
studenten een diploma moesten behalen (10 jaar) om hun prestatielening
omgezet te krijgen in een gift/beurs. De tijdslimiet werd versoepeld van de
nominale studieduur plus 2 jaar naar 10 jaar. Dit sloot ook aan op het in 2002 in
te voeren bachelor-master model. Switchen naar een andere opleiding had
heeft daardoor minder financiële gevolgen voor studenten (evenals het hebben
van een parttime werk naast de studie).

Versoepeling prestatiedruk
Stimuleren juiste
studiekeuzes en verwijzing

Wel werd de duur van de prestatiebeurs (basisbeurs en aanvullende beurs)
verkort naar de nominale duur van één bachelor en één masteropleiding.
Studenten die langer nodig hebben kunnen per opleiding nog wel 3 jaar extra
alle bedragen lenen.
Daarnaast werd de maximum leeftijd waarop men studiefinanciering kan
ontvangen verhoogd van 27 naar 30 jaar.

2008

Meeneembare studiefinanciering en Collegegeldkrediet
Vanaf 2008 kunnen studenten die in Nederland recht hebben op
studiefinanciering deze rechten ook gebruiken voor het volgen van een erkende
hoger onderwijsopleiding in het buitenland, ongeacht het bestemmingsland.
Daarnaast werd de financiële ruimte voor studenten verruimd door de
studiefinanciering uit te breiden met het “collegegeldkrediet”. Vanaf 2008
konden studenten extra lenen, bovenop de reguliere prestatiebeurzen en
vrijwillige leningen. Dit maakte collegegeld niet langer een onderdeel van de
beurzen. Op deze manier konden o.a. buitenlandse studenten die aanspraak
maken op Nederlandse studiefinanciering, worden uitgesloten van hogere
beurzen dan waar Nederlandse studenten recht op zouden hebben.

2011

Stimulering internationale
mobiliteit
Verruiming financiële
mogelijkheden studenten

Selectie en collegegelddifferentiatie
Dit betrof een wijziging van de WHW in verband met het uitbreiden van de
mogelijkheden van selectie van studenten en van verhoging van het collegegeld,

19

alsmede in verband met het aanscherpen van de toelatingsvereisten voor
aansluitende masteropleidingen in het wetenschappelijk onderwijs (Ruim Baan
voor Talent 2011).

2012

Langstudeerdersboete
In 2012 (per 1 september 2012) werd de prikkel om snel te studeren verhoogd
met de invoering van de langstudeerdersboete. Dit betekende dat studenten die
langer over hun studie doen dan de nominale studieduur plus 1 jaar, een extra
collegegeld van €3000 moeten betalen, bovenop het reguliere collegegeld van
€1835 per jaar. De eerste geldstroombekostiging van de overheid werd
navenant gekort, zodat niet alleen de studenten maar ook de instellingen de
prestatieprikkel voelden. Na protesten van studenten, enkele rechtszaken en
lastige administratieve issues is de langstudeerdersboete in 2013 weer
afgeschaft.

2015

Prestatie- en
studievoortgangsprikkel
voor studenten en
instellingen

Studievoorschot
Met de ingang van het studiejaar 2015-2016 is de prestatiebeurs omgezet in het
“Studievoorschot”. Na jarenlange discussies over een sociaal leenstelsel is in
2015 de basisbeurs afgeschaft en vervangen door een lening.
De aanvullende beurs voor studenten uit minder draagkrachtige gezinnen is wel
behouden en verhoogd (met maximaal €128 per maand), een gedeeltelijke
compensatie van het afschaffen van de basisbeurs.

Prestatieprikkels voor
studenten

Besparing (herinvestering
in HO in tijden van algehele
bezuinigingen)

De studielening moeten studenten voortaan terugbetalen in een periode van 35
jaar en als percentage van hun inkomen. Verdient men weinig, dan hoeft men
(tijdelijk) niets of weinig terug te betalen. Voorheen moest een studieschuld in
15 jaar worden afgelost en in min of meer vaste maandelijkse bedragen, tenzij
men een draagkrachtmeting aanvroeg.
Het studievoorschot betreft een maatregel waarbij ongeveer €1 miljard op de
Rijksbegroting is vrijgespeeld, die opnieuw wordt geïnvesteerd in het hoger
onderwijs om (vooral) de kwaliteit van het hoger onderwijs te versterken. Deze
kwaliteitsimpuls is uitgewerkt in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs 2015.

20

5. Lijst met gebruikte afkortingen
ATOOM
AWTI
BSIK
CHEPS
CoE
EU
FES
HOAK
HOOP
EZ
HBO
HO
HOBEK
IBO
ITT
IVH
KNAW
Netspar
NRPO-SIA
NVOR
NWO
NWP
OCW
OLM
OVSK
PBM
PGM
RAAK
SEO
SER
SIA
SKO
SOC
STABEK
TTI
VF
VH
VSNU
WHBO
WHW
WO
WP
WSF

Ambtelijk Technisch Overleg Over Middelenverdeling
Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie
Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur (ook ICES/KIS)
Center for Higher Education Policy Studies, Universiteit Twente
Centre of Expertise
Europese Unie
Fonds Economische Structuurversterking
Hoger Onderwijs Autonomie en Kwaliteit
Hoger Onderwijs en Onderzoekplan
Economische Zaken
hoger beroepsonderwijs
hoger onderwijs
Hoger Onderwijs Bekostiging model
Interdepartementaal onderzoek
Intentionele Taakstelling en Toewijzing
Integrale Verantwoording Huisvesting
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Network for Studies on Pensions, Aging and Retirement
Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA
Nederlandse Vereniging voor Onderwijsrecht
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Niet-wetenschappelijk personeel
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Overige Lasten Model
openbaar vervoer studentenkaart
Prestatie Bekostiging Model
Plaatsen Geld Model
Regionale Aandacht en Actie voor Kenniscirculatie
Stimulering Europees onderzoek
Sociaal-Economische Raad
Stichting Innovatie Alliantie
Stichting Kennisontwikkeling
strategische overwegingen component
Stabiele Bekostiging
Technologische Topinstituut
Voorwaardelijke Financiering Onderzoek
Vereniging Hogescholen
Vereniging van Universiteiten
Wet op het Hoger Beroepsonderwijs
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
wetenschappelijk onderwijs
Wetenschappelijk personeel
Wet op de Studiefinanciering

21