Henk J. Gianotten
2 augustus 2019
Opdrachtgever:
Centrale Vereniging
voor de Ambulante Handel
(CVAH)

Schaarse
vergunningen
op de markt
Een onderzoek naar de gevolgen

Henk J. Gianotten
Garma
Capelle aan den IJssel
www.garma.nl
info@garma.nl

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Garma. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits
de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm
ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schrif telijke
toestemming van Garma. Garma aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of
andere onvolkomenheden.

2

Inhoudsopgave
1  Inleiding

2  Onderzoeksvragen, doelstelling, aanpak en opbouw van
het rapport

2.1 
2.2 
2.3 
2.4 

Onderzoeksvragen

6

8
8
9

Doelstelling van het onderzoek

9

Aanpak

10 

Opbouw van het rapport

3  Samenvatting en conclusies

3.1 

Samenvatting

11 

3.2 

Conclusies

17 

3.1.1 
3.1.2 
3.1.3 
3.1.4 
3.2.1 
3.2.2 
3.2.3 
3.2.4 

Financieel-economische positie van de ambulante handel
De Europese Dienstenrichtlijn
Gemeenten in actie met schaarse vergunningen
De stand van zaken bij de ambulante handel
Ondernemen in de ambulante handel is geen vetpot
Ambulante ondernemers hebben nogal wat bezwaren
De vergunningsduur
De overgangstermijn

11 
11 
12 
15 
16 
17 
17 
18 
20 

4  Financieel-economische positie ambulante handel

21 

4.3 

23 

4.1 
4.2 
4.4 
4.5 

Inleiding

Ondernemingen en markten

Inkomens- en vermogenspositie
Werkgelegenheid en exploitatie
Investeringen, afschrijvingen en financiering

21 
21 
23 
25 

5  De Europese Dienstenrichtlijn

29 

5.3 

30 

5.1 
5.2 
5.4 
5.5 
5.6 
5.7 

Inleiding

Oorsprong Dienstenrichtlijn ligt in de Europese ambitie
De nieuwe Dienstenrichtlijn: mondiaal tegen lokaal!
Orde in de chaos: detailhandel is dienstverlening!
Schaarse vergunningen
De vergunningsduur
De overgangsperiode

6  Gemeenten in actie met schaarse vergunningen

6.1 
6.2 

Inleiding

Onderzoek naar gemeentelijk beleid

7  Schaarse vergunningen: de stand van zaken bij de
ambulante handel

7.1 
7.2 
7.3 
7.4 

Bekendheid met en bezit van schaarse vergunningen
De vergunningsduur
De (on)tevredenheid van ambulante ondernemers
Wat vinden nu alle ondernemers er van?

3
3

29 
29 
31 

33 
39 
42 

44 
44 

44 

49 
49 
50 
52 
52 

Bijlage 1

Tabellen

Bijlage 2

Gesprekspartners en informanten

56 

Bijlage 3

Online onderzoek bij ambulante ondernemers

63

Bijlage 4

Beoordeling schaarse vergunningen

68 

4

4

62 

5

5

1

Inleiding

Warenmarkten worden in ons land ingesteld door een gemeente. Meestal organiseert
een gemeente de markt vanuit een bestuurlijk en juridisch perspectief en stelt zij een
marktverordening op. In die verordening staan de regels die op de markt van toepassing zijn. De gemeente zorgt vervolgens ook voor de handhaving. Een groeiend fenomeen zijn de verzelfstandigde markten ofwel markten op afstand. Op een verzelfstandigde markt zorgt een rechtspersoon voor de organisatie van de markt, bijvoorbeeld een coöperatie of stichting van de ondernemers. Een verzelfstandigde markt in
de hier bedoelde zin, is een vorm van publiek/private samenwerking, met een meer
of minder beperkte rol voor de gemeente. De gemeente verschaft de vergunning en
kan ook nog enkele beheerstaken op zich nemen. De private rechtspersoon zorgt voor
de indeling van de markt, de verdeling van de standplaatsen, de marketing, het management van de markt etc.
Voor de organisatie van een markt op een openbaar terrein is vrijwel altijd een vergunning vereist. In geval van een verzelfstandigde markt geldt, dat de private partij
die de markt organiseert bij de gemeente een vergunning moet aanvragen voor de
gehele markt. Voor die verzelfstandigde markten worden door de gemeente geen
vergunningen verleend per standplaats. Voor het verkrijgen van een vaste standplaats op een gemeentelijke markt moet de ondernemer beschikken over een ‘vergunning vaste standplaatsen’ van de gemeente. Aan meelopers verstrekt een gemeente in voorkomende gevallen op de dag zelf dat de markt wordt gehouden, direct
een dagvergunning aan de zogenoemde ‘meelopers’. De beschikbare plaatsen voor
meelopers worden op de dag zelf door de marktmeester verdeeld. Daarnaast verstrekt de gemeente nog vergunningen aan houders van solitaire standplaat sen, langs
de weg of bij een winkelcentrum. Een markt is altijd ingesteld conform het gestelde
in de gemeentewet. Meestal geldt voor een warenmarkt, dat het een concentratie is
van 7 standplaatsen of meer. Een verzameling van bijvoorbeeld 6 solitaire standplaatsen is mogelijk. Dit lijkt op een (kleine) markt, maar is dat formeel niet.
De praktijk tot op heden is, dat door de gemeente aan een ambulante ondernemer
c.q. standplaatshouder op een gemeentelijke warenmarkt meestal een vergunning
voor onbepaalde tijd wordt verleend. De Europese Dienstenrichtlijn bepaalt in artikel
11 dat een aan een dienstverlener verleende vergunning geen beperkte geldigheidsduur heeft wanneer het aantal beschikbare vergunningen beperkt is door een dwingende reden van algemeen belang of dat een beperkte duur gerechtvaardigd is om
een dwingende reden van algemeen belang. En bovendien in gevallen waarin de vergunning automatisch wordt verlengd of alleen afhankelijk is van de voortdurende vervulling van de voorwaarden. Voor de ambulante handel betekent het eerste, dat indien om dwingende redenen van algemeen belang het aantal vergunningen beperkt is
of een beperkte duur van de vergunningen gerechtvaardigd is, voor standplaatsen op
markten en voor solitaire standplaatsen sprake is van schaarse vergunningen. Deze
kunnen niet voor onbeperkte tijd worden verleend. Zij moeten een beperkte geldigheidsduur hebben. Afhankelijk van meerdere factoren – bijvoorbeeld de soort standplaats, het geïnvesteerde vermogen of de terugverdientijd van de investering - kan
dit 5, 10 of 15 jaar zijn, maar ook 2 jaar of anderszins. Dit wordt in de Dienstenrichtlijn niet nader bepaald.
De Tweede Kamer heeft eind 2018 unaniem een motie aangenomen die stelt "dat de
regering samen met de Vereniging Nederlandse Gemeenten overleg moet voeren over
de aanpak van de genoemde problematiek om te voorkomen dat het voortbestaan

6

6

van bedrijven in de ambulante handel in gevaar komt en de regeldruk sterk toeneemt.”
De Centrale Vereniging voor de Ambulante Handel (CVAH) is nauw betrokken bij dit
overleg en wil nader onderzoek laten doen naar de implicaties van het schaarse vergunningenbeleid voor de ambulante handel, met name ook waar het gaat om de te
bepalen termijnen van de te verlenen vergunningen en de overgangsregeling van de
huidige situatie naar de nieuwe situatie. Voor de uitvoering van dit onderzoek heeft
de CVAH aan Henk Gianotten van Garma verzocht hiertoe een onderzoek uit te voeren. Ter informatie volgt hieronder het standpunt van de Centrale Vereniging voor de
Ambulante Handel (CVAH) over “schaarse vergunningen” zoals dat in het afgelopen
jaar naar buiten is gebracht
Standpunt Centrale Vereniging voor de Ambulante Handel (CVAH)
De CVAH erkent de realiteit van een nieuw vergunningenstelsel voor de ambulante
handel. Dit neemt niet weg dat door de CVAH enkele problematieken zijn aangekaart,
die voor de voltallige Tweede Kamer aanleiding zijn geweest om een motie te steunen
waarin de regering wordt gevraagd om een onderzoek te starten na ar de gevolgen
van “schaarse vergunningen” voor de ambulante handel. Samengevat zijn de volgende problemen door de CVAH aangegeven: 1
−

Een marktondernemer heeft niet langer de zekerheid, dat hij zijn standplaatsvergunning over een paar jaar nog heeft. Kun je dan als ondernemer nog investeren
in de standplaats. Een korte duur van een vergunning kan de ondernemer in het
nauw brengen omdat hij het risico loopt door het verlies van zijn vergunning geen
omzet te behalen. De ondernemer zou de garantie moeten hebben dat hij zijn investeringen kan terug verdienen. Ook banken geven uitsluitend krediet als sprake
is van continuïteit van de bedrijfsvoering. Als nieuwe vergunningen niet minstens
10 jaar geldig zijn, dreigt de markt uit het straatbeeld te verdwijnen;

−

Korte looptijden zijn fnuikend voor de werkgelegenheid waarin nu nog zo’n
20.000 mensen werkzaam zijn. Ondernemers zouden minder snel vast personeel
in dienst nemen en vrezen de ontslagvergoedingen bij het niet verlengen van een
vergunning;

−

De ambulante handel moet in het huidige tijdgewricht alle zeilen bijzetten om
overeind te blijven. Volgens de CVAH is het aantal ondernemers in de ambulante
handel in de afgelopen 10 jaar sterk gedaald. De CVAH vreest door “schaarse
vergunningen” een verdere afkalving;

−

Een gemeente heeft veel vrijheid bij het invullen van het “schaarse vergunningen” beleid. Dit leidt tot verschillen in het beleid van gemeenten. In de ene gemeente kan een vergunning worden verkregen van 10 of 15 jaar en in een andere
gemeente van 5, 2 of zelfs 1 jaar. Ondernemers staan vaak in verschillende gemeente op weekmarkten. Verschillen in gemeentelijk beleid maken het voor een
ondernemer lastig om zijn bedrijfsplanning efficiënt in te richten;

−

Door de uitvoering rond de schaarse vergunningen komen famili ebedrijven ernstig
onder druk te staan. Er is geen garantie op mogelijkheden voor overname van de
bedrijven door de kinderen zodat deze vaak grootschalige bedrijven geen opvolging meer kunnen garanderen aan de opvolgers. Jarenlange aanwezigheid op
markten en opbouw van goodwill gaat in een klap verloren en hierdoor verdwijnen dit soort bedrijven wat een grote aderlating is voor de markten.

1

Zie verschillende artikelen in CVAH Nieuws, d.d. 15 maart 2018, 16 oktober 2018, 22 oktober 2018 en
18 maart 2019.

7

7

2

Onderzoeksvragen, doelstelling, aanpak en opbouw
van het rapport
2.1

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag van het onderzoek luidt als volgt:
Wat zijn de gevolgen van schaarse vergunningen voor de ambula nte handel? Hoe
kunnen nadelige gevolgen voor de bedrijfsvoering worden opgevangen door een zodanig overgangsregime van het ‘oude’ naar het ‘nieuwe’ vergunningenstelsel en door
een zodanige duur van de vergunningen, dat de continuïteit van de bedrijfsvoeri ng
van ambulante marktondernemingen verzekerd blijft.
Het onderzoek richt zich hoofdzakelijk op economische belangen en economische effecten. Het onderzoek is niet sec gericht op juridische zaken betreffende het nieuwe
vergunningenregime.
Van de voornoemde hoofdvraag kunnen de volgende deelvragen worden afgeleid:
Economische betekenis van de ambulante handel
1.

Wat is het economisch belang van de ambulante handel voor de ontwikkeling van
toegevoegde waarde en werkgelegenheid?

2.

Hoe is de inkomens- en vermogenspositie van ambulante ondernemers?

3.

Wat kan gezegd worden over de investeringen, afschrijvingen en financiering van
de bedrijven?

De Europese Dienstenrichtlijn
4.
5.

Hoe past het schaarse vergunningenbeleid in de Europese Dienstenrichtlijn?
Waarom en sinds wanneer is de Dienstenrichtlijn van toepassing op de ambulante
handel?

6.

Wat zijn schaarse vergunningen en waaraan moet het stelsel van schaarse ver-

7.

Wat is bepaald over de vergunningsduur en de overgangsperiode?

gunningen voldoen?

Gemeenten in actie
8.

Hoe is op dit moment het schaarse vergunningenbeleid van gemeenten?

9.

Wat kan geconstateerd worden over de toepassing van de Dienstenrichtlijn bij het
schaarse vergunningenbeleid?

Hoe gaat de ambulante handel om met schaarse vergunningen
10. Wat is de bekendheid met en het bezit van schaarse vergunningen bij de ambulante handel
11. Wat zijn de ervaringen van ondernemers met de toepassing van het gunningsproces, selectieproces etc?
12. Hoe denken ondernemers over de vergunningsduur?
13. Welke voorkeur hebben zij voor de looptijden van de vergunningen?
14. Hoe beoordelen ondernemers de gevolgen van het stelsel van schaarse vergunningen?
15. Welke conclusies kunnen worden getrokken uit de vergunningsduur en de overgangsperiode?

8

8

2.2

Doelstelling van het onderzoek

Voor de CVAH is de primaire doelstelling van het onderzoek, de toekomst van de ambulante handel in ons land veilig te stellen. De doelstelling van het onderzoek is vervolgens om de CVAH te informeren over de implicaties van het ‘schaarse vergunningen” beleid voor de ambulante handel als inzet voor de gesprekken met de regering
conform motie 32 637 van 27 november 2018. In deze motie wordt de regering verzocht om op korte termijn overleg te voeren met de VNG over de problematiek met
betrekking tot kortlopende standplaatsvergunningen, die tot o nzekerheid kunnen leiden en investeringen van marktkooplui in nieuw materieel kunnen belemmeren. In de
motie verzoekt de Tweede Kamer de regering om een aanpak die erop is gericht te
voorkomen dat het voortbestaan van bedrijven in de ambulante handel in ge vaar
komt en de regeldruk toeneemt.
Het resultaat van het onderzoek is het verschaffen van inzicht in de antwoorden op
de onderzoeksvragen plus een advies aan de CVAH over het wenselijke looptijd van
vergunningen en het wenselijke overgangsregime.

2.3

Aanpak

Het onderzoek is grotendeels uitgevoerd via desk research, internetsearch, dataanalyse, 12 interviews en een survey. Hieronder volgt een toelichting.
Desk research
De desk research richt zich op de onderzoeksvragen 1 t/m 5 en bestaat behalve uit
desk research uit data-analyse en internet-onderzoek.
Interviews
De interviews moeten de verdieping geven van de beantwoording van alle onderzoeksvragen. Er zijn 12 interviews gehouden, 6 interviews met ambulante ondernemers, 3 interviews met gemeenten en drie interviews met experts. De gesprekspartners zijn opgenomen in bijlage 2.
Survey
Het survey is gehouden onder de leden van de CVAH. Het is een online onderzoek,
waarvan het veldwerk onder verantwoordelijkheid van Henk Gianotten is uitgevoerd
door Bureau DESAN te Amsterdam. Door Henk Gianotten zijn de volgende werkzaamheden verricht: opstellen vragenlijst, data-analyse en rapportage. DESAN heeft gezorgd voor de programmering van de vragenlijst, voor het inlezen van een adressenbestand, de organisatie van het veldwerk, verzenden uitnodiging plus toelichting per
email plus herinneringen, technische infrastructuur en een online help desk voor respondenten en oplevering van een SPSS-dataset. Uitgegaan is van een vragenlijst van
maximaal 33 vragen die zijn onderverdeeld in subvragen en een invulduur van maximaal 15 minuten. Alle informatie over het survey is opgenomen in bijlage 3. Achtereenvolgens over de onderzoeksmethode, de representativiteit, de brancheverdeling
en de bedrijfsgrootte. Ook zijn de verdelingen gegeven van de activiteiten van ambulante handelaren op warenmarkten en/of solitaire standplaatsen, op dag - en/of
weekmarkten, op wijk en/of centrummarkten en op gemeentelijke en/of verzelfstandigde markten. Er heeft geen herweging van de respondenten in h et onderzoek
plaatsgevonden. Belangrijkste reden is dat er geen recente structuurgegevens van de
ambulante handel beschikbaar zijn. In beperkte mate zijn verouderde ge gevens uit
2011 beschikbaar. In bijlage 3 wordt toegelicht dat in het onderzoek foodonderne-

9

9

mers zijn oververtegenwoordigd ten opzichte van non-foodondernemers. Ook zijn –
zoals gebruikelijk – in dit type onderzoek de grotere bedrijven oververtegenwoordigd
ten opzichte van de kleinere bedrijven.

2.4

Opbouw van het rapport

Hoofdstuk 3 bevat de samenvatting en conclusies van het onderzoek. Het rapport begint vervolgens met een analyse van de economische betekenis van de ambulante
handel (hoofdstuk 4). In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkeling van het
aantal ondernemingen, de schaalgrootte van de bedrijven, de rechtsvorm en de dynamiek van opheffingen en toetreding van bedrijven. Vervolgens komen de inkomens- en vermogenspositie van de bedrijven aan de orde. Hierna wordt de werkgelegenheid van de sector in kaart gebracht en de exploitatie van de bedrijven in termen
van kosten, opbrengsten en rendement. Ook wordt ingegaan op de (arbeids)productiviteit van de sector, investeringen en afschrijvingen en be drijfsmiddelen. Het
5 e hoofdstuk gaat over de Europese Dienstenrichtlijn en het schaarse vergunningenbeleid. In dit hoofdstuk gaat het vooral om een beleidsmatige en juridische benadering van de problematiek. Met name van belang zijn de eisen waaraan een schaars
vergunningstelsel moet voldoen, de selectieprocedure en de juridische benadering
van de vergunningsduur, de overgangsperiode en het instrument branchering. Het 6e
hoofdstuk gaat in op de toepassing van schaarse vergunningen met name in recente
gereed gekomen marktverordeningen. Er worden conclusies getrokken ten aanzien
van die toepassing. In het 7 e hoofdstuk gaat het om de ervaringen van ambulante
ondernemers met schaarse vergunningen en hun beoordeling van de toepassing.
Het rapport bevat 4 bijlagen:
1.

Bijlage 1 bevat een groot aantal tabellen als toelichting bij de opeenvolgende

2.

Bijlage 2 omvat een lijst met gesprekspartners en informanten;

3.

Bijlage 3 presenteert een uitgebreide toelichting op het CVAH2019 online onder-

4.

Bijlage 4 omvat een lijst met een toelichting van circa 85 individuele onderne-

hoofdstukken;

zoek bij ambulante handelaren;
mers op hun (on)tevredenheid over het schaarse vergunningenstelsel.

10

10

3

Samenvatting en conclusies
3.1
3 .1 . 1

Samenvatting
F in a nc i e e l - ec on om is ch e p os it i e va n d e a m b u la n te ha nd e l
Marktstructuur

De ambulante handel vervult een belangrijke sociaal-economische functie in ons land.
Maar er zijn ook zorgen. De leegstand op de markt neemt toe, mede vanwege de
groei van online-aankopen, waarvan vooral de non-food ambulante handel last heeft.
Ook zouden mensen zich minder aangetrokken voelen tot de markt of minder tijd
hebben om naar de markt te gaan. In ons land zijn er bijna 10.710 bedrijven van
ambulante ondernemers. Deze bedrijven hebben 11.015 vestigingen. Een top in h et
aantal ondernemingen werd bereikt in 2009 met meer dan 12.000 vestigingen maar
na de crisis daalde dit aantal snel. Na 2009 is het aantal vestigingen in de non-food
met bijna 2.000 gedaald. Vooral in de branches kleding en textiel en tweedehands
goederen was de daling fors. In de food is het aantal ondernemingen na 2009 met
bijna 1.000 gestegen.
Omzet en inkomens
De ambulante handel is een kleinschalige bedrijfstak. Bij 77% van de bedrijven is
slechts 1 persoon werkzaam. De ambulante handel heeft in 20 17 excl. BTW ongeveer
€ 1,3 miljard omgezet. Waarschijnlijk zal de omzet in 2019 ruim € 1,3 miljard bedragen. De gemiddelde omzet per onderneming bedraagt circa € 121.500 per jaar, excl.
BTW. Volgens het voormalige Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD) bedroeg de omzet van de ambulante handel in het jaar 2000 ruim € 3 miljard excl. BTW. 2 Ook vanwege het toentertijd grote aantal gerapporteerde ondernemingen in de ambulante
handel, mag worden aangenomen, dat de omzet van deze sector in de afgelopen 2
decennia fors is afgenomen. De inkomens van zelfstandigen in de ambulante handel
zijn over de gehele periode 2011 – 2017 gemiddeld zo’n 30% lager dan die van zelfstandigen in de gevestigde detailhandel. En ze zijn de helft lager dan de inkomens
van alle zelfstandigen in ons land. Het mediane vermogen van zelfstandigen in de
ambulante handel was in 2017 € 102.900, dat van zelfstandigen in de gevestigde detailhandel € 148.200 en dat van alle zelfstandige in ons land € 139.300. Zelfstandige
ambulante ondernemers hebben een relatief klein vermogen, met name in de nonfood ambulante handel.
Werkgelegenheid en exploitatie
In de ambulante handel werkten in 2017 zo’n 20.100 personen, waarvan 6.700 werknemers en 13.400 ondernemers. Deze ondernemers zijn goed voor 12.300 ful l time
equivalenten (fte). De werknemers voor 3.100 fte. Tussen 2009 en 2017 is er nogal
wat werkgelegenheid verschoven van werknemers naar ondernemers. Het aantal banen van werknemers daalde in die periode met 1.900 banen. Het aantal banen van
ondernemers nam met 800 toe. Per saldo verdwenen 1.100 banen. De arbeidsproductiviteit van de ambulante handel bedraagt in 2017 volgens het CBS € 64.700 per fte.
Met name door de omzetstijging in combinatie met een daling van de werkgelegenheid is de arbeidsproductiviteit van de markthandel sinds 2009 met 11,4% gestegen.
Hoewel dit een gunstige ontwikkeling is, is de arbeidsproductiviteit van de markthan-

2

Zie de Jaarboeken Detailhandel, in dit geval de editie 2002/3. Uitgave van het Hoofdbedrijfschap Detailhandel, Den Haag, november 2002. Waarschijnlijk is de omzet van de branche SBI 4799 hierbij inbegrepen.

11

11

del nog steeds een stuk lager dan die van de gevestigde detailhandel. Die bedroeg in
2017 circa € 212.000 per fte. Dat is meer dan 3 keer zoveel als in de markthandel.
Investeringen en afschrijvingen
Door de jaren heen hebben ambulante ondernemingen gemiddeld over de periode
2009-2017 circa € 60 miljoen per jaar geïnvesteerd in materiele vaste activa (bron:
CBS). Door de ambulante ondernemers in het onderzoek is gemiddeld rond 200.000
euro geïnvesteerd in materieel. Zeker voor kleinere ambulante ondernemingen in de
non-food zoals kleding, textiel en schoenen bedragen de investeringen vaak niet
meer dan enkele (tien)duizenden euro’s. Voor grotere bedrijven met name in de food
kunnen de investeringen oplopen tot meer dan € 1 miljoen.
Afschrijvingstermijn
De afschrijvingstermijn is gemiddeld over alle ondernemingen 8,7 tot 8,9 jaar. Meer
dan de helft van de bedrijven heeft een afschrijvingstermijn van 10 jaar of langer. Er
doen zich op dit punt grote verschillen voor tussen de food en de non -food. In de
food heeft 11% van de bedrijven een gemiddelde afschrijvingstermijn van 15 jaar of
langer. In de non-food is dat 4%. In de food zijn er vrijwel geen bedrijven die hun
vaste activa gemiddeld genomen over 5 jaar of korter afschrijven. In de non -food
doet 10% van de bedrijven dit.
Financiering en risico’s
Veel ambulante ondernemingen zijn met eigen vermogen opgebouwd. Voor beginnende ondernemers is het niet makkelijk om bankfinanciering te krijgen. Zeker niet als
er geen borgstelling tot derden en geen sluitend business plan zijn. Door banken
wordt de vergunning gezien als onderbouwing van het business plan. D oor de Rabobank is aangegeven dat de financierbaarheid achteruit gaat indien de continuïteit van
de bedrijfsvoering door een korte vergunningsduur niet verzekerd is: ‘de risico’s nemen toe en het weghalen van de vergunning haalt het bedrijfsplan onderuit ’.
3.1.2

D e Eu r op es e D i en st en r ic ht l i jn

De Europese Dienstenrichtlijn dateert van december 2006 en heeft als doel om het
voor dienstverleners als architecten, consultants en hoveniers gemakkelijker te maken om zich in andere landen te vestigen of daar zaken te doe n. Door het ontbreken
van sectorspecificiteit en onduidelijkheid over de definitie van diensten, werd het pas
in 2018 duidelijk dat de richtlijn – en dus ook het stelsel van schaarse vergunningen op de ambulante van toepassing is.
Vergunningen onder voorwaarden
De Dienstenrichtlijn wil een eind maken aan bepaalde mededinging beperkende praktijken. Bijvoorbeeld aan belemmeringen die worden opgeroepen door zaken als een
vergunnings- of registratieplicht. In principe is de Europese Commissie tegen vergunningen. Indien vergunningen wel worden toegepast worden strenge eisen gesteld aan
zowel het vergunningstelsel als aan de vergunningsprocedure.
Er is sprake van een schaarse vergunning “wanneer het aantal beschikbare vergunningen voor een activiteit beperkt is door schaarste van de beschikbare natuurlijke
hulpbronnen of de bruikbare technische mogelijkheden”. Schaarse vergunningen vinden hun grond in het gelijkheidsbeginsel. Een gemeente moet belangstellende ondernemers een gelijke kans bieden om mee te kunnen dingen naar de beschikbare vergunningen.
Vormen van schaarste
De commissie onderscheidt twee vormen van schaarste: de meer algemene beleidsmatige schaarste en schaarste van beschikbare natuurlijke hulpbronnen of van de
bruikbare technische mogelijkheden. De artikelen in Afdeling 1 van de DR gaan over
vergunningen op basis van meer algemene beleidsmatige schaarste. Artikel 12 gaat
meer in het bijzonder over natuurlijke en technische schaarste.

12

12

De uitzondering vergunningen op basis van schaarste van beschikbare natuurlijke
hulpbronnen of van de bruikbare technische mogelijkheden in artikel 12 betreft met
name de specificering van de selectieprocedure. Voor de algemene vormen wordt in
de overige artikelen van Afdeling 1 van de DR niets gezegd.
Wetgevingsjurist Kwast (2018) relativeert overigens het onderscheid tussen natuurlijke en beleidsmatige schaarste. Hij haalt staatsraad advocaat-generaal Wildershoven aan, die verwacht dat het Hof van Justitie van de EU aan procedures voor de verlening van beleidsmatig gecreëerde schaarse vergunningen min of meer dezelfde eisen zal stellen als die in artikel 12 worden gesteld aan natuurlijke schaarste.
Voorwaarden vergunningsstelsels en –procedures
Vergunningen beperken de mededinging. Daarom mogen zij alleen toegepast worden
wanneer er geen discriminerende werking vanuit gaat, wanneer er een dwingende reden is van algemeen belang en wanneer het doel niet op een eenvoudiger manier kan
worden bereikt. Er zijn enkele belangrijke eisen te stellen aan schaarse vergunningen. De voorwaarden moeten objectief, duidelijk en transparant zijn. Er moet zijn
voldaan aan de vergunningsvoorwaarden, alle vergunningen moeten via één-loket
worden behandeld en afgehandeld. Verder zijn onder meer eisen:
−

De duur van de vergunning kan worden beperkt als het aantal beschikbare vergunningen beperkt is óf een beperkte duur gerechtvaardigd is om een dwingende
reden van algemeen belang;

−

Het vergunningenstelsel is alleen gerechtvaardigd om een dwingende reden van

−

Wanneer er meerdere gegadigden zijn voor een vergunning moet een selectiesys-

algemeen belang;
teem worden gebruikt;
−

Vergunningen worden niet automatisch verlengd;

−

Aan personen van wie de vergunning is verlopen mag geen enkel voordeel worden

−

Bij het vaststellen van regels voor de selectieprocedure mogen gemeenten reke-

toegekend bij het verwerven van een nieuwe vergunning;
ning houden met overwegingen van sociaal beleid, volksgezondh eid, veiligheid
van werknemers of zelfstandigen en andere dwingende redenen van algemeen
belang;
−

Vergunningsprocedures moeten duidelijk, objectief en onpartijdig zijn, vooraf bekend gemaakt worden etc.
Beginselen van behoorlijk bestuur

Er zijn meer beginselen van behoorlijk bestuur dan het gelijkheidsbeginsel. In dit
verband wordt er – ook door de VNG – gewezen op het evenredigheidsbeginsel en het
zorgvuldigheidsbeginsel. Het zorgvuldigheidsbeginsel houdt in dat de overheid voorafgaand aan te nemen besluiten zich op de hoogte moet stellen van alle relevante feiten en belangen. Wanneer een overheid dit niet of onvoldoende heeft gedaan kan de
rechter het bestuursorgaan opdragen dit alsnog te doen. Het evenredigheidsbeginsel
betekent, dat de gevolgen van een besluit van een bestuursorgaan in een juiste i.c.
evenredige verhouding moeten staan tot het beoogde doel van het besluit.
Dwingende reden van algemeen belang
Een belangrijke eis die in de DR aan een vergunningstelsel wordt toegekend, is dat er
sprake moet zijn van een dwingende reden van algemeen belang. Voor een warenmarkt of voor solitaire standplaatsen is dat bijvoorbeeld dat de markt veilig moet zijn
en geen risico mag zijn voor de openbare orde. De DR onderscheidt 2 soorten eisen:
(1) eisen die zonder meer verboden zijn en eisen die aan een evaluatie onderworpen
zijn. Een belangrijke verboden eis is dat een vergunning afhankelijk wordt gesteld
van het bewijs dat er een economische behoefte of marktvraag bestaat, of van economische gevolgen of afhankelijk wordt gemaakt van vastgestelde doelen van economische planning.

13

13

Wel zijn planningseisen toegestaan vanwege een dwingende reden van algemeen belang. De uitoefening van een dienstenactiviteit mag niet aan een economische test
worden onderworpen. Ook mag een vergunningsvoorwaarde niet aan een economische test worden onderworpen.
Branchering
Bij branchering is feitelijk sprake van beperking van vestiging. Nu wordt het vanuit
de DR aan lidstaten niet toegestaan ‘de toegang tot of uitoefening van dienstenactiviteit afhankelijk te maken van een aantal eisen’.
Behalve verbodseisen bevat de DR ook eisen die aan evaluatie onderworpen zijn
Dit zijn eisen van noodzakelijkheid, evenredigheid en doelmatigheid: (1) er mag bij
vestiging geen onderscheid wordt gemaakt naar nationaliteit (2) er mogen door gemeenten alleen eisen of voorwaarden worden gesteld die noodzakelijk zijn vanwege
een dwingende reden van algemeen belang en (3) de eisen moeten evenredig zijn
met en geschikt zijn om het gestelde doel te bereiken (doelmatigheid).
Deze eisen betekenen ook voor de ambulante handel dat branchering op een warenmarkt om een verzwaarde motiveringslast gaat vragen. Het beleid moet op deze eisen beoordeeld c.q. geëvalueerd worden. De verdere uitwerking hiervan valt buit en
het kader van het onderzoek CVAH2019. Volstaan wordt met de opmerking dat verwacht mag worden dat het opstellen van een consistent ruimtelijk beleid voo r de ambulante handel een belangrijker beleidsinstrument voor gemeenten en de ambulante
handel gaat worden. Dan gaat het erom om niet op basis van economische motieven
te ordenen maar op basis van ruimtelijke motieven en om dwingende redenen van algemeen belang tot een diverse en gevarieerde markt en standplaatsenstructuur te
komen.
Selectieprocedure
Er zijn meerdere vormen van selectieprocedures mogelijk: loting, volgorde van binnenkomst en een vergelijkende toets, m.a.w. selectie op basis van kwalitatiev e criteria. In beginsel wordt in de Dienstenrichtlijn geen specifieke selectieprocedure uitgesloten. Maar, in de richtlijn is wel opgenomen dat een selectieprocedure de kwaliteit
en voorwaarden van het aanbod voor de gebruikers moet verbeteren. Dit suggereert
dat procedures als loting en ‘wie het eerst komt, wie het eerst ma alt’ zijn uitgesloten.
En bijgevolg dat alleen een selectie op basis van een vergelijkende toets is toegestaan. Hier zal de bestuursrechter mogelijk een keer een uitspraak over moeten
doen. Er blijft derhalve onduidelijkheid op dit punt bestaan. Overigens zou de VNG meer specifiek voor de ambulante handel - modellen kunnen vaststellen voor regels
voor de verdeling van schaarse vergunningen om zo handvatten aan gemeenten te
bieden.
Terugverdientijd en vergunningsduur
Er is door de Europese Commissie geen vergunningsduur voorgeschreven. Daar zijn
gemeenten dus vrij in. In de zaak ECLI:NL:RVS:2016:1421 van de speelautomatenhal
Vlaardingen concludeert de Afdeling van de Raad van State: “ dat de houder van het
schaarse recht (i.c. de vergunning) voldoende tijd moet hebben om de noodzakelijke
investeringen om van dat recht gebruik te maken, terug te verdienen”. In de Aanbestedingswet staat hiervan een nadere precisering in geval van concessies: “Voor concessieopdrachten die langer duren dan vijf jaar, wordt de maximale looptijd beperkt
tot de periode waarin van een concessiehouder redelijkerwijs verwacht mag worden
dat hij de investeringen die hij heeft gedaan voor de exploitatie van de werken o f
diensten, samen met een rendement op geïnvesteerde vermogen, kan ter ug verdienen, rekening houdend met de investeringen die nodig zijn om de contractuele doelstellingen te halen. Voor de berekening, bedoeld in het tweede lid, worden zowel de
initiële investeringen als de investeringen tijdens de looptijd van de opdracht in aanmerking genomen.” Het ligt voor de hand dit als uitgangspunt te nemen voor de be-

14

14

paling van de vergunningsduur. Indien wordt uitgegaan van de jurisprudentie in geval
van concessies gaat het om de terugverdientijd van de som van (initiële investeringen plus de investeringen gedurende de looptijd) + (het rendement op het geïnvesteerde vermogen). De terugverdientijd is de tijd tussen het moment waarop de investeringsuitgaven worden gedaan, en de tijd waarop deze uitgaven terug ontvangen
worden door middel van de netto inkomende geldstromen. Deze netto inkomende
geldstromen zijn de netto cashflow genoemd (winst na belastingen + afschrijvingen).
Gewoonlijk zal een marktkraam, verkoopwagen of ander verkoopmiddel gemiddeld 5
dagen per week bezet zijn. Bezettingsverliezen zullen optreden indien de kraam of
verkoopwagen niet 5 maar minder dagen per week bezet is. Vanzelf spreekt, dat bij
een lagere bezetting van de productiemiddelen meer tijd no dig is om de investering
terug te verdienen. Bij wijze van voorbeeld: bij een afschrijvingstermijn van 10 jaar,
is de terugverdientijd van de investering bij volledige bezetting van de productiemiddelen van 5 dagen/week 10 jaar. Bij onderbezetting van 1 dag/week is deze 12,5 jaar
oplopend naar 50 jaar bij een onderbezetting van 4 dagen/week. Bij een afschrijvingstermijn van 5 tot 10 en 15 jaar loopt bij een onderbezetting van 1 dag/week de
terugverdientijd op van ruim 6 naar bijna 19 jaar.
De relevantie voor de vergunningsduur is, dat in economische zin een vergunningsduur van 15 jaar de meeste ondernemers de mogelijkheid biedt om in alle redelijkheid om ook bij een bezettingsverlies van 1 dag per week, de investeringen terug te
verdienen.
Overgangstermijn
De Dienstenrichtlijn bevat geen aanwijzingen voor de overgang van een vergunning
voor onbepaalde tijd naar een vergunning voor bepaalde tijd. Enig houvast biedt een
uitspraak van de Rechtbank Amsterdam over deze overgang van de Amsterdamse
Watertaxi Centrale. De rechtbank heeft onder meer aangegeven, dat de vergunninghouder de gevolgen van het nieuwe beleid moet kunnen opvangen, dat hij de tijd
moet hebben om zich in te stellen op de nieuwe situatie en dat het niet nodig is dat
hij na afloop van de termijn al zijn investeringen heeft terug verdiend. Ook moet de
lengte van de overgangsperiode goed onderbouwd worden waarbij de belangen van
de bestaande vergunninghouders worden afgewogen tegen de belangen van de potentiële nieuwkomers.
3.1.3

G e me en te n in a c t ie m et sc ha a r se v e rg unn in g en

Er is in het algemeen nog veel onduidelijkheid over de gevolgen van het ‘schaarse
vergunningen’ beleid voor de ambulante handel, bijvoorbeeld over de gehanteerde
looptijd van de vergunning en over de overgangsperiode. Ook is er onduid elijkheid
over de eventueel te hanteren selectiemethoden en bijvoorbeeld de kwaliteitscriteria
en de weging van de verschillende criteria. Er is – voor zover bekend - geen eerder
onderzoek bij gemeenten uitgevoerd naar de wijze waarop zij omgaan met schaarse
vergunningen voor de ambulante handel. Er is in het kader van CVAH2019 een beknopte internet search gedaan naar het beleid van gemeenten inzake schaarse vergunningen. Ook zijn enkele gesprekken gevoerd met gemeenten en de VNG.
Door gemeenten worden soms wel, maar soms geen argumenten gegeven voor de
gemaakte keuzen bij hun vergunningenbeleid. Vaak wordt volstaan met een verwijzing naar de Dienstenrichtlijn.
Er wordt in nogal wat marktverordeningen weinig of niets gezegd over de gunningsprocedure (aankondiging, selectieprocedure, verdeling etc.). De meest voorkomende
vergunningsduur is 5 jaar. Er wordt door gemeenten niet gewerkt met een gedifferentieerde vergunningsduur. Bijvoorbeeld tussen kleine bedrijven met weinig investering
en grote bedrijven met hoge investeringen. Ook niet tussen bedrijven in de food en
non-food. Wel wordt onderscheid gemaakt tussen vaste standplaatsen op de markt,

15

15

solitaire standplaatsen en soms ook seizoenstandplaatsen. In het algemeen is de vergunningsduur van solitaire standplaatsen korter dan die van vaste standplaatsen. Er
zijn weinig gemeenten die bij het vaststellen van de vergunningstermijn refereren
aan de uitspraak van de bestuursrechter over de terugverdientijd van investe ringen.
Vaak wordt gezegd dat men een gevarieerde markt in stand wil houden.
Sporadisch wordt melding gemaakt dat bij de gemaakte keuzen een belangenafweging heeft plaatsgevonden tussen bestaande vergunninghouders en nieuwe ondernemers c.q. gegadigden.
Er zijn enkele gemeenten – o.a. Almere - die met juridische argumenten kiezen voor
het verlenen van een vergunning voor onbepaalde tijd.
Er wordt zelden aandacht geschonken aan een overgangsprocedure van het oude
stelsel met vergunningen voor onbepaalde tijd naar het nieuwe stelsel met vergunningen voor bepaalde tijd.
Wat betreft het selectiestelsel wordt nogal eens gekozen voor loting uit de gegadigden voor een vergunning. De vraag is of dat mogelijk is binnen de kaders van de
Dienstenrichtlijn. Er zijn gemeenten die in het selectiestelsel een criterium opnemen,
dat bestaande vergunninghouders een puntenvoordeel geeft boven nieuwe gegadigden. De Dienstenrichtlijn verbiedt dit. Er worden nog steeds in de verordeningen
wachtlijsten gebruikt. De vraag is dit in combinatie met “wie het eerst komt wie het
eerst maalt” mogelijk is. Het is onduidelijk in hoeverre gemeenten de afwikkeling van
vergunningen doen via één elektronisch loket.
Gemeenten voelen niet veel voor regionale samenwerking. Landelijke of regionale coordinatie ontbreekt schijnbaar. Hier lijkt een rol weggelegd voor de VNG. Er zijn nogal
wat verordeningen die een brancheringsvoorstel bevatten. De onderbouwing lijkt niet
altijd te voldoen aan de eisen in de DR.
3.1.4

D e s ta n d va n za k en b i j d e a m bu la n t e ha nd e l

Van de 487 ondernemers die aan het onderzoek CVAH2019 hebben deelgenomen
heeft 21% al eens te maken gehad met schaarse vergunningen. Van deze ondernemers die betrokken zijn geweest bij een procedure heeft ongeveer één derde een
vergunningsaanvraag bij de gemeente ingediend, één derde heeft dit niet gedaan en
eveneens één derde heeft geantwoord ‘weet niet’.
Van de circa 100 ondernemers die ervaring hebben met een vergunningsproces stelt
47% op de hoogte te zijn geweest van of voldoende te zijn geïnformeerd over de eisen waaraan de vergunningsaanvraag moest voldoen. Van de ondernemers vindt 41%
dat dit niet het geval is geweest. Van de ondernemers, die aan een vergunningsprocedure hebben deelgenomen stelt 56% dat de gemeente bij de inschrijving geen gegevens heeft gevraagd over de kwaliteit van de verkoopinrichting of van de buitenruimte. Deze kwaliteit van de buitenruimte en de verkoopinrichting speelden dan ook
bij de beoordeling van de vergunningsaanvraag door de gemeente nauwelijks een rol.
Van deze ondernemers zegt niet meer dan 3% dat kwalitatieve beoordeling met bekende beoordelingsscores een rol hebben gespeeld bij het toewijzen van de vergunningsaanvraag. En slechts 1% zegt dat kwalitatieve beoordeling zonder vooraf bekende beoordelingsscores een rol hebben gespeeld bij het toewijzen van de vergunningsaanvraag. Van de ondernemers die aan een vergunningsprocedure hebben deelgenomen zegt 3% dat dit is gedaan op basis van vooraf bekende kwalitatieve beoordelingscriteria, 1% zegt dat dit is gedaan op basis van vooraf n iet-bekende kwalitatieve
criteria, 16% zegt dat de vergunningen zijn toegewezen op basis van ‘wie het eerst
komt, wie het eerst maalt’, 18% zegt dat dit is gebeurd via loting, 33% via andere
criteria. 29% zegt het niet te weten. Er is ook gevraagd welk selectiesysteem de
voorkeur heeft van de ambulante ondernemers. 77% van de ondernemers die ermee

16

16

te maken hebben gehad, heeft een duidelijke voorkeur voor selectie op basis van een
vergelijking van kwalitatieve kenmerken van de ondernemer en/of de standplaats .
In 48% van de gevallen is de vergunning verleend door de gemeente en is het besluit
toegelicht. In 20% van de gevallen is de vergunning verleend door de gemeente en is
het besluit niet toegelicht. In 2% van de gevallen is de vergunning niet verleend doo r
de gemeente en is het besluit ook niet toegelicht. In 4% van de gevallen is de vergunning niet verleend, maar is het besluit wel toegelicht. In 13% van de gevallen
moet de besluitvorming nog plaats vinden. !3% van de ondernemers weet het niet.
Gemiddeld voor alle ondernemers die in het onderzoek hebben aangegeven dat zij
een of meer schaarse vergunning met een beperkte vergunningsduur hebben, bedraagt die vergunningsduur 5,2 jaar.
Meestal noemen gemeenten – volgens de ondernemers – als argumenten bij het bepalen van de vergunningsduur, dat zij alle ondernemers een gelijke kans willen geven
(29%), rekening willen houden met actuele ontwikkelingen in de ambulante handel
(19%) en/of willen afwegen of de kraam nog voldoende toegevoegde waarde heeft
(9%). Argumenten die te maken hebben met de zittende ondernemers worden volgens de ondernemers door gemeenten minder vaak genoemd: ambulante ondernemers voldoende tijd geven om hun investering terug te verdienen (8%) en ondernemers zoveel mogelijk zekerheid bieden (eveneens 8%).
Gevraagd is ook naar de (on)tevredenheid van de ondernemers met het toewijzen
van (vaste of solitaire) standplaatsen op basis van ‘schaarse vergunningen’. Hierover
is 83% van de ondernemers die ermee te maken hebben gehad (zeer) ontevreden en
8% is (zeer) tevreden. Van de ondernemers oordeelt 9% neutraal (niet tevreden, niet
ontevreden).

3.2
3.2.1

Conclusies
O nd e rn em en i n d e a m bu la nt e h a nd e l i s g ee n ve t po t

Ondernemen in de ambulante handel is geen vetpot. Voor een groot deel zijn het
(heel) kleine bedrijven met een marginale omzet. Met name in de non-food. De inkomens van ondernemers in de ambulante handel zijn gemiddeld 30% lager dan die van
ondernemers in de gevestigde detailhandel. Het mediane vermogen van zelfstandigen
in de ambulante handel is een stuk lager dan dat van zelfstandig en in de gevestigde
detailhandel en dat van alle zelfstandigen in ons land. De arbeidsproductiviteit van de
ambulante handel is laag. De arbeidsproductiviteit van de gevestigde detailhandel is
3 keer zo hoog als die van de ambulante handel. De ambulante handel is met € 1,3
miljard omzet, meer dan 20.000 werkzame personen en bijna 11.000 bedrijven wel
een economisch belangrijke bedrijfstak. Behalve een economische heeft de ambulante
handel ook een sociale functie. De warenmarkt zorgt voor levendigheid in de stadscentra en draagt bij aan de sociale cohesie in de buurten en wijken. Dit neemt niet
weg dat de economische zwakte van de sector, de sector kwetsbaar maakt. En het
neemt ook niet weg, dat de sociale functie van de sector onder druk staat. De leegstand op de markten neemt toe en de bedrijfsopvolging wordt steeds meer problematisch. Tegen deze achtergrond moeten ook de gevolgen van ‘schaarse vergunningen’
voor de ambulante handel worden beoordeeld.
3.2.2

A m bu la nt e on de rn em e rs h eb b en no ga l wa t b e zw a r en

Waar de kooplieden zich het meeste zorgen over maken is toch wel de bedreiging die
zij voelen uitgaan van een vergunning met een korte duur voor de continuïteit van de
bedrijfsvoering. Zij vrezen dat wat zij in veelal tientallen jaren hebben opgebouwd in

17

17

een klap weg kan zijn. Zij vinden dat zij jarenlang hebben geïnvesteerd in het opbouwen van de markt en van een vaste klantenkring, da t zij hun best hebben gedaan
om goed personeel op de locatie van de standplaats te krijgen, dat zij hebben gezorgd voor een goede exploitatie en zijn bang dat dit allemaal voor niets is geweest.
De bedrijfsfinanciering komt in gevaar, de overdracht van de zaak aan de kinderen
wordt bemoeilijkt en de goodwill vanuit de opgebouwde reputatie kan niet worden
verzilverd. Zij vinden ook dat de markt als geheel wordt bedreigd. Als alle ondernemers een rem zetten op de investeringen leidt dit uiteindelijk tot verlo edering. Overigens wordt die rem niet alleen door de ondernemers op de investeringen gezet. Ook
de Rabobank heeft aangegeven dat de financierbaarheid van de ambulante handel
achteruit gaat indien continuïteit van de bedrijfsvoering door een korte vergunningsduur niet verzekerd is: ‘de risico’s nemen toe en het weghalen van de vergunning
haalt het bedrijfsplan onderuit’.
En vervolgens leidt dit tot het verdwijnen van de markt uit de wijk, de buurt of het
centrum van de stad. Waarmee ook direct de leefbaarheid en de gezelligheid van de
stad afnemen, omdat er ook al zoveel gevestigde winkels verdwijnen. Zij vrezen ook
het verlies aan werkgelegenheid en zijn bang medewerkers te moeten ontslaan wanneer ze een vergunning voor een bepaalde markt in een bepaalde sta d verliezen. Wat
ook weer de kosten van transactievergoedingen meebrengt.
Tenslotte wordt nogal geklaagd over de gemeente. Ambulant e ondernemers vinden
dat ze niet of onvoldoende geraadpleegd worden, dat gemeenten geen duidelijk beleid voeren, dat er sprake is van willekeur en verschillen in het beleid van verschillende gemeenten. Er is ook een positief geluid. Eén ondernemer noemt de gemeente
Zandvoort erg vriendelijk. Een topgemeente.
3 .2 . 3

D e v e rgu nn in gs du ur

De Tweede Kamer heeft eind 2018 unaniem een motie aangenomen die stelt "dat de
regering samen met de Vereniging Nederlandse Gemeenten overleg moet voeren over
de aanpak van de genoemde problematiek om te voorkomen dat het voortbestaan
van bedrijven in de ambulante handel in gevaar komt en de regeldruk sterk toeneemt.”
Een uitspraak van de Raad van State (zaak Vlaardingen: ECLI:NL:RVS:2016:1421)
luidt: “dat de houder van het schaarse recht (i.c. de vergunning) voldoende tijd moet
hebben om de noodzakelijke investeringen om van dat recht gebruik te maken, te rug
te verdienen”. In de Aanbestedingswet (BWBRR0032203) staat hiervan een nadere
precisering in geval van concessies: “Voor concessieopdrachten die langer duren dan
vijf jaar, wordt de maximale looptijd beperkt tot de periode waarin van een concessiehouder redelijkerwijs verwacht mag worden dat hij de investeringen die hij heeft
gedaan voor de exploitatie van de werken of diensten, samen met een rendement op
geïnvesteerde vermogen, kan terug verdienen, rekening houdend met de investeringen die nodig zijn om de contractuele doelstellingen te halen. Voor de berekening,
bedoeld in het tweede lid, worden zowel de initiële investeringen als de investeringen
tijdens de looptijd van de opdracht in aanmerking genomen.”
De Kamer heeft verder niet gepreciseerd wat met het “voorkomen dat het voortbestaan van bedrijven in de ambulante handel in gevaar komt” wordt bedoeld. In dit
onderzoek CVAH2019 wordt dit in economische zin opgevat.
Indien wordt uitgegaan van de jurisprudentie in geval van concessie s gaat het om de
terugverdientijd van de som van (initiële investeringen plus de investeringen gedurende de looptijd) + (het rendement op het geïnvesteerde vermogen).
De terugverdientijd is de tijd tussen het moment waarop de investeringsuitgaven
worden gedaan, en de tijd waarop deze uitgaven terug ontvangen worden door middel van de netto inkomende geldstromen. Deze netto inkomende geldstromen worden

18

18

de netto cashflow genoemd (winst na belastingen + afschrijvingen). Daarnaast kan
nog rekening worden gehouden met het rendement op het geïnvesteerde vermogen.
Elke investeringsanalyse gaat ervan uit, dat bij een langere terugverdientijd de risico’s toenemen. Hoe langer de terugverdientijd, hoe minder interessant het wordt om
te investeren. De terugverdientijd hangt onder meer af van de afschrijvingstermijn.
In hoofdstuk 4.5 is aangegeven dat de gemiddelde afschrijvingstermijn van alle ambulante ondernemers 8,7 jaar is. Ook dat er grote verschillen zijn tussen ondernemers en branches. Zo’n 11% van de ondernemers in de food heeft een afschrijvingstermijn van 15 jaar of langer. In de non food is dit 4%. Al met al betekent dit dat de
range van de afschrijvingstermijn van ambulante ondernemers zich uitstrekt tussen
de 5 en 15 jaar.
Bij het stelsel van schaarse vergunningen lopen ondernemers het risico van bezettingsverliezen. Het spreekt voor zich dat een groter risico van bezettingsverlies de
investeringsmogelijkheden zullen beperken.
Door de ambulante ondernemers in het onderzoek is gemiddeld rond 200.000 euro
geïnvesteerd in materieel. Zeker voor kleinere ambulante ondernemingen in de nonfood zoals kleding, textiel en schoenen bedragen de investeringen vaak nie t meer dan
enkele tienduizenden euro’s. Voor grotere bedrijven met name in de food kunnen de
investeringen oplopen tot meer dan € 1 miljoen. Bij deze bedrijven kan het aantal
personeelsleden oplopen tot enkele tientallen parttime en fulltime medewerkers. De
investeringen worden altijd op basis van continuïteit van de bedrijfsvoering gedaan.
Behalve continuïteit hebben deze foodbedrijven volume nodig om concurrerend te
blijven.
Overigens gaat het bij het vaststellen van de duur van de vergunningstermijn niet alleen om financiële factoren. In het vorige hoofdstuk is gebleken dat de weerstand van
ambulante ondernemers tegen vooral korte looptijden groot is. Zij vrezen de gevolgen voor hun eigen bedrijf, problemen bij de bedrijfsopvolging, concurrentienadelen
etc. Zowel voor kleine als grote bedrijven wordt logischerwijs geïnvesteerd in de
klantrelatie op de locatie. Er wordt jaar in jaar uit goodwill opgebouwd. Verlies van de
locatie staat gelijk aan verlies van goodwill. De food lijkt meer risico te lopen dan de
non-food. Voor de non-food is echter de inkoop cruciaal. Zeker ook voor kleine ondernemers. In de concurrentie met andere goedkope retailers als Primark, Zeeman en
H&M moeten kooplieden zo goedkoop mogelijk inkopen. Als de bedrijfsrisico’s groter
worden met alle gevolgen van dien voor de rendementen wordt de druk op de inkoopprijzen navenant groter. Er is dan een voortdurende aandrang om goedkopere
inkoopkanalen te zoeken.
Dan is er ook nog het effect op de werkgelegenheid. Het verdienmodel van de warenmarkt steekt zo in elkaar dat zij bijna elke dag op een andere markt staan, in een
andere stad. Verlies van een vergunning heeft niet alleen gevolgen voor de ondernemer, ook voor de werknemer. Die verliest één of meer werkdagen en moet dat maar
zien te compenseren. Wat ook een effect kan zijn is dat medewerkers ontslagen moeten worden. Dat raakt niet alleen de medewerker, maar raakt ook de ondernemer.
Die verliest een medewerker en wordt belast met de kosten van een transitievergoeding.
Om een indicatie te geven van een redelijke vergunningsduur kan het beste aansluiting worden gezocht bij de terugverdientijd. De netto inkomende geldstromen ofwel
de netto cashflow bestaat uit de winst na belastingen + afschrijvingen. Onder een
aantal veronderstellingen – ook over de restwaarde van de materiele activa – zou de
vergunningstermijn gelijk kunnen worden gesteld aan de afschrijvingstermijn. Hierbij
moet wel rekening gehouden met de bijzondere situatie in de ambulante handel wat
betreft het rendement. Uit de tabellen 1.2 en 1.7 van bijlage 1 (bron: CBS) kan worden afgeleid dat het rendement voor belastingen per ondernemer in 2017 minder dan

19

19

€ 21.000 per jaar heeft bedragen. In 2009 was dit circa € 16.000 en in 2013 circa €
19.000. Na aftrek van belastingen en gewaardeerd ondernemersloon blijft er wein ig
geld over om de investeringen terug te verdienen. Er moet eerder geld bij.
Hiervoor is aangegeven, dat de afschrijvingstermijn van vrijwel alle ondernemingen,
zich beweegt tussen de 5 en 15 jaar. Gewoonlijk zal een marktkraam, verkoopwagen
of ander verkoopmiddel gemiddeld 5 dagen per week bezet zijn. Bezettingsverliezen
zullen optreden indien de kraam of verkoopwagen niet 5 maar minder dagen per
week bezet is. Vanzelf spreekt, dat bij een lagere bezetting van de productiemiddelen
meer tijd nodig is om de investering terug te verdienen. Voorbeeld: bij een afschrijvingstermijn van 10 jaar, is de terugverdientijd van de investering bij volledige bezetting van de productiemiddelen van 5 dagen/week 10 jaar. Bij onderbezetting van 1
dag/week is deze 12,5 jaar oplopend naar 50 jaar bij een onderbezetting van 4 dagen/week. Bij een afschrijvingstermijn van 5 tot 10 en 15 jaar loopt bij een onderbezetting van 1 dag/week de terugverdientijd op van ruim 6 naar bijna 19 jaar. De relevantie voor de vergunningsduur is, dat in economische zin een vergunningsduur van
15 jaar de meeste ondernemers de mogelijkheid biedt om in alle redelijkheid om ook
bij een bezettingsverlies van 1 dag per week, de investeringen terug te verdienen.
3 .2 . 4

D e o ve r ga n gst e rm i jn

De Dienstenrichtlijn bevat geen aanwijzingen voor de overgang van een vergunning
voor onbepaalde tijd naar een vergunning voor bepaalde tijd. Enig houvast biedt een
uitspraak van de Rechtbank Amsterdam over deze overgang van de Amsterdamse
Watertaxi Centrale. De rechtbank heeft onder meer het volgende aangegeven, dat de
vergunninghouder de gevolgen van het nieuwe beleid moet kunnen opvangen, dat hij
de tijd moet hebben om zich in te stellen op de nieuwe situatie en dat het niet nodig
is dat hij na afloop van de termijn al zijn investeringen heeft terug verdiend.
Wel moet de lengte van de overgangsperiode goed onderbouwd worden waarbij de
belangen van de bestaande vergunninghouders worden afgewogen tegen de belangen
van de potentiële nieuwkomers. Bij een redelijke duur van de vergunningstermijn,
zoals in bovenstaand voorbeeld van 15 jaar – wordt meer dan voldaan aan de uitspraak van de Amsterdamse rechtbank. De vergunningsduur faciliteert immers het
kunnen opvangen van de gevolgen van nieuw beleid. Concreet betekent dit dat alle
bestaande vergunninghouders een vergunning krijgen voor maximaal 15 jaar. Zij
hoeven dus niet deel te nemen aan een selectieprocedure.

20

20

4

Financieel-economische positie ambulante handel
4.1

Inleiding

In verschillende onderzoeken is de sociaal-maatschappelijke functie van de ambulante handel toegelicht. Hoewel de markt niet altijd de waardering krijgt die hij verdient,
is het toch een belangrijk onderdeel van de stad. Soms als aanvulling op het bestaande aanbod, maar vaak ook als zelfstandige trekker. Dit geldt vooral voor de grotere centrummarkten die per dag wel 10.000 tot 20.000 bezoekers ontvangen. Ongetwijfeld is het nog steeds zo, dat een centrummarkt bijdraagt aan een aantrekkelijk
verblijfsklimaat in een stadscentrum, dat uitnodigt tot recreatief winkelen. De reguliere detailhandel heeft met de ambulante handel een haat -liefdeverhouding. De reguliere detailhandel lift enerzijds graag mee op de trekkracht van de markt of ambulante standplaatsen, maar ziet ze vaak ook als concurrentie die eerder omzet weghaalt, dan extra omzet oplevert. Omdat hierover recente onderzoeksgegevens ontbreken zou het goed zijn als hier weer eens onderzoek naar zou worden uitgevoerd.
Er zijn wel zorgen op en over de markten. De leegstand zou toenemen – mede vanwege de groei van online-aankopen – waarvan vooral de non-food ambulante handel
last heeft. Ook zouden mensen zich minder aangetrokken voelen tot de markt of
minder tijd hebben om naar de markt te gaan. Onder andere door bureau DTNP is
gewezen op enkele oorzaken van de problemen: de markt zou zich niet goed positioneren, vooral ouderen aantrekken in plaats van jongeren, de markt is weinig mee
veranderd als reactie op veranderingen in het consumentengedrag, blinkt niet uit in
innovatie en werkt onvoldoende samen op het lokale niveau. Dat er daarnaast nog
voldoende kansen zijn wordt door ook door DTNP 3 toegelicht: meer kwaliteit toevoegen, meer lokale specialisatie, meer food toevoegen, meer ondernemerschap tonen
en samenwerken. Ook voor gemeenten ligt er een taak om de regelgeving minder
knellend te maken.
Dit hoofdstuk gaat echter vooral over de economische ontwikkeling van de ambulante
handel. Er wordt ingegaan op de ontwikkeling van het aantal ondernemingen, de
schaalgrootte van de bedrijven, de rechtsvorm en de dynamiek van opheffingen en
toetreding van bedrijven. Vervolgens komen de inkomens- en vermogenspositie van
de bedrijven aan de orde. Hierna wordt de werkgelegenheid van de sector in kaart
gebracht en de exploitatie van de bedrijven in termen van kosten, opbrengsten en
rendement. Ook wordt ingegaan op de (arbeids-)productiviteit van de sector, investeringen en afschrijvingen en bedrijfsmiddelen.

4.2

Ondernemingen en markten
Hoeveel ondernemingen zijn er?

In ons land zijn er bijna 10.710 bedrijven van ambulante ondernemers 4. Deze bedrijven hebben 11.015 vestigingen (zie tabel 1.1 van bijlage 1)5. Over de gehele periode
3

Bureau DTNP (2018) Proeven en Ontmoeten – Cijfers en achtergronden van de ambulante handel,
CVAH, Zeewolde.

4

Het voormalige Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD) registreerde ron d het jaar 2.000 zo’n 24.000
ondernemingen in de ambulante handel. Dit registratiesysteem van het HBD vertoonde toen al grote
verschillen met de CBS-tellingen. Onder andere werden in die tijd 4.000 -6.000 ondernemers met ambulante handel als nevenactiviteit geteld. Al met al lijkt het aantal ambulante ondernemers met enkele
duizenden te zijn gedaald.

21

21

2007 – 2019 blijft het aantal vestigingen min of meer stabiel (zie tabel 1.2 in bijlage
1). Wel werd een top bereikt in 2009 met meer dan 12.000 vestigingen maar na de
crisis daalde dit aantal snel. In de food zijn op dit moment iets meer dan 4.000 ambulante vestigingen, in de non-food iets meer dan 7.000. Na 2009 is het aantal vestigingen in de non-food met bijna 2.000 gedaald. Vooral in de branches kleding en textiel en tweedehands goederen was de daling fors. In de food is het aantal ondernemingen met bijna 1.000 gestegen. In tabel 1.3 van bijlage 1 is het overzicht per provincie gegeven. De provincies met de meeste ambulante vestigingen zijn Noord- en
Zuid-Holland. Zeeland heeft er met 200 het minste 6.
Schaalgrootte en rechtsvorm
De ambulante handel is een kleinschalige bedrijfstak (tabel 1.4 in bijlage 1). Bij 77%
van de bedrijven is slechts 1 persoon werkzaam. Bij slechts 10 bedrijven werken
meer dan 20 personen. Er zijn geen bedrijven met meer dan 50 werkzame personen.
Vrijwel alle bedrijven zijn natuurlijke personen. Daarnaast zijn slechts 180 bedrijven
een rechtspersoon.
Bedrijfsomvang van ambulante ondernemingen
Hiervoor is ingegaan op de omvang van ambulante ondernemingen qua aantal werkzame personen. Het CBS publiceert geen gegevens over de omvang van de bedrijven
qua omzet. Uit de hiervoor aangegeven cijfers over omzet van de markthandel in
2017 (totaal € 1,3 miljard excl. BTW) en aantal bedrijven (10.710) kan worden berekend, dat de gemiddelde omzet per bedrijf excl. BTW circa € 121.500 per jaar bedraagt. Alle hiervoor genomen kanttekeningen in aanmerkingen nemende, raamde
I&O Research in 2011 de geraamde gemiddelde omzet per onderneming in de ambulante handel (incl. BTW) op € 143.000. Dit is excl. BTW circa € 113.000. De gemiddelde omzet van food-ondernemers op de warenmarkt raamde I&O op € 230.000
(excl. BTW circa € 217.000) en van de non-foodondernemers op circa 59.000 (excl.
BTW circa € 49.000). Foodondernemers op de markt zijn derhalve bijna 5 keer zo
groot als non-foodondernemers.
In bijlage 3 is aangegeven, dat kleine bedrijven en bedrijven in de non -food in het
onderzoek CVAH2019 ondervertegenwoordigd zijn. Dat blijkt ook uit de omzetgegevens. In het onderzoek CVAH2019 is de gemiddelde omzet van de deelnemende bedrijven € 560.000 excl. BTW. In de food bedraagt deze € 640.000 excl. BTW en in de
non-food € 320.000 excl. BTW 7.
Dynamiek: oprichtingen en opheffingen
Er is enige regelmaat in de oprichtingen en opheffingen van ambulante ondernemingen. Perioden van enkele jaren met meer oprichtingen dan opheffingen wisselen elkaar af met perioden van enkele jaren met meer opheffingen dan oprichtingen. Sinds
2014 is al 4 jaar achtereen sprake van meer bedrijven die stoppen in de ambulante
handel dan bedrijven die starten (zie tabel 1.5 van bijlage 1).

5

Voor alle tabellen in bijlage 1 van 1.1 t/m 1.8 geldt: bron CBS.

6

De aantallen bedrijven in de tabellen stemmen niet altijd met elkaar overeen (afrondingsve rschillen).
Dit neemt niet weg dat alle data afkomstig zijn van hetzelfde CBS.

7

Zoals eerder is opgemerkt is geen herweging toegepast vanwege het ontbreken van recente populatiegegevens.

22

22

4.3

Inkomens- en vermogenspositie

Het CBS verschaft gegevens over de inkomens en vermogenspositie van alle zelfstandige ondernemers. De meest recente gegevens zijn van het jaar 2017. Een zelfstandige is iemand die voor eigen rekening en risico – als dga 8, meewerkend in bedrijf
van een gezinslid of anderszins - arbeid verricht in zijn bedrijf. In tabel 1.6 is voor de
periode 2011 – 2017 de ontwikkeling van het mediane inkomen van zelfstandigen in
een aantal branches weergegeven. Het zijn de mediane – dus de middelste – inkomens indien deze van laag naar hoog worden gerangschikt. In deze tabel worden het
inkomensniveau en de inkomensontwikkeling van zelfstandigen in de ambulante handel vergeleken met die in de gevestigde en online detailhandel en die van alle zelfstandige in ons land.
Enkele conclusies luiden:
−

De inkomens van zelfstandigen in de markthandel zijn over de gehele periode
2011 – 2017 gemiddeld zo’n 30% lager dan die van zelfstandigen in de gevestigde9 detailhandel. En ze zijn de helft lagen dan de inkomen van alle zelfstandigen
in ons land;

−

Dit geldt zowel voor de food als voor de non-food branches;

−

Zelfstandige ondernemers met een webshop hebben een inkomen op min of meer

−

In de ambulante handel zijn evenals in de gevestigde detailhandel de inkomens

hetzelfde niveau als zelfstandigen in de ambulante handel
van zelfstandige in de food hoger dan die van zelfstandigen in de non -food;
−

In de ambulante handel zijn de inkomens van zelfstandigen in de markthandel
van textiel en kleding het laagst. Daarmee werd in 2017 niet meer dan € 9.400
verdiend. Dat is nog altijd € 200 minder dan in 2011 werd verdiend.

In de tabel 1.6 van de bijlage is ook het mediane vermogen van deze zelfstandigen
opgenomen. Het mediane vermogen van zelfstandigen in de ambulante han del was in
2017 € 102.900, dat van zelfstandigen in de gevestigde detailhandel € 148.200 en
dat van alle zelfstandige in ons land € 139.300. Dit vermogen is berekend als het totaal vermogen van alle personen van het huishouden waartoe de zelfstandige behoort. Ambulante zelfstandige ondernemers hebben een relatief klein vermogen, met
name in de non-food markthandel.

4.4

Werkgelegenheid en exploitatie
Werkgelegenheid

In tabel 1.7 van bijlage 1 zijn voor de jaren 2009, 2013 en 2017 enkele arbeids- en
financiële gegevens opgenomen. In de ambulante handel werkten in 2017 zo’n
20.100 personen, waarvan 6.700 werknemers en 13.400 ondernemers. Deze ondernemers zijn goed voor 12.300 full time equivalenten (fte). De werknemers voor 3.100
fte. Tussen 2009 en 2017 is er nogal wat werkgelegenheid verschoven van werknemers naar ondernemers. Het aantal banen van werknemers daalde in die periode met
1.900 banen, goed voor 800 fte. Het aantal banen van ondernemers nam met 800

8

Dga staat voor Directeur GrootAandeelhouder.

9

In de ambulante handel wordt gesproken over de ‘gevestigde’ detailhandel. Die wordt ook wel fysieke
detailhandel of stenen detailhandel genoemd. Daarnaast is er ook nog de online detailhandel, bestaande uit webwinkels.

23

23

toe, van 12.600 tot 13.400 wat neerkomt op een stijging met 2.000 fte. Ondernemers
zijn in die periode veel meer uren gaan maken.
Box 1

Omzetramingen van de ambulante handel

Omzetramingen van de ambulante handel, met name van de markthandel
Onderzoeksbureaus hebben nogal eens moeite met het ramen van de omzet van de
markthandel. Dit komt vooral omdat er geen goed onderscheid wordt gemaakt in
markthandel en overige ambulante handel. Er zijn 2 segmenten in de ambulante handel:
(1) SBI-code 478: dit is de markthandel bestaande uit ondernemingen die op de markt
staan of met kramen op (solitaire) standplaatsen langs de weg, verkoop op braderieën,
kermissen, zwarte markten en kramen in overdekte hallen en (2) SBI-code 4799: colportage, party verkoop, huis-aan-huis verkoop, rijdende winkels, automatenverkoop,
verkoop op beurzen en tijdens evenementen etc. Deze branche beva t op dit moment ca.
5.840 vestigingen. In 2017 bedroeg de omzet van de branche (sbi 478) markthandel €
1,300 miljard. De omzet van de branche (sbi 4799) colportage, straathandel en overige
handel bedroeg in 2017 € 815 miljoen. Totale omzet van beide branches samen bedraagt in 2017 € 2,115 miljard.
I&O Research raamde in het structuuronderzoek van 2011 op basis van een eigen enquête een omzet van € 2,6 miljard in de ambulante handel (incl. BTW) waarvan € 1,8
miljard in de food en € 772 miljoen in de non-food. In totaal schatte I&O 18.400 ondernemingen, waarvan 13.300 bedrijven die actief zijn op de warenmarkt en/of standplaatsen en 5.100 bedrijven van ondernemers met (uitsluitend) braderieën en venten. Exclusief BTW komt dit neer op circa € 1.69 miljard in de food en € 630 miljoen in de nonfood. Totaal, excl. BTW € 2,3 miljard. Het CBS kwam dat jaar uit op een omzet excl.
BTW van € 1,225 miljard.
Bureau DTNP raamde in 2018 de omzet van de ambulante handel op € 2 miljard excl.
BTW. Bureau DTNP verwijst voor deze omzetschatting naar het dataplatform Retail Insider. Retail Insider is gebaseerd op harde CBS-gegevens. Bureau DTNP heeft echter de
verkeerde omzetgegevens gebruikt, namelijk die van de ambulante handel inclusief sbi
4779 (de branche colportage, partyverkoop etc.). DTNP rapporteerde voor 2017 (evenals voor het jaar 2011) wel het juiste aantal ondernemingen in de ambulante markthandel (sbi 478), namelijk rond de 11.000.

Opbrengsten en omzet
De totale opbrengsten van de markthandel bedroegen in 2017 rond € 1,3 miljard
(excl. BTW). 10 In 2017 bedroeg de omzet van de branche (si 478) markthandel €
1,300 miljard (excl. BTW). Dit is een stijging van 5,6% ten opzicht van de € 1,231
miljard omzet in 2009. Voor een toelichting op deze en eerdere ramingen van de omzet van de markthandel, zie box 1. 11
Volgens het voormalige Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD) bedroeg de omzet van
de ambulante handel (branchecode SBI 478) in het jaar 2000 ruim € 3 miljard excl.
10

De bron van deze gegevens zijn de productiestatistieke n van het CBS. De informatie van bedrijven
met minder dan 10 werkzame personen is afkomstig van de belastingdienst of d.m.v. steekproefsgewijze enquêtering. Dit laatste geldt ook voor bedrijven met 10 -50 werkzame personen. Het is onduidelijk hoe

11

Zie: Bureau DTNP, Proeven en Ontmoeten – Cijfers en achtergronden van de ambulante handel,
CVAH, Zeewolde, februari 2018. En: I&O Research, Structuur in de markt - Structuuronderzoek ambulante handel, Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD), Den Haag, 2011.

24

24

BTW. 12 Ook vanwege het toentertijd grote aantal gerapporteerde ondernemingen in
de ambulante handel, mag worden aangenomen, dat de omzet van deze sector in de
afgelopen 2 decennia fors is afgenomen.
Omzetontwikkeling 2018 en verwachting 2019 - 2024
In het onderzoek CVAH2019 is gevraagd naar de omzetontwikkeling in 2018 en naar
de verwachte omzetontwikkeling in de komende 5 jaar. Van de ondernemers zegt
46% dat de omzet in 2018 is gestegen en 16% dat deze is gedaald. In de non -food
zijn de ondernemers minder positief over de omzetontwikkeling dan in de food. In de
non-food heeft 25% de omzet zien dalen; in de food 14%. De helft va n de ondernemers in de food rapporteert een omzetstijging in 2018. In de non-food is dat 29%.
Over de komende 5 jaar zijn de ondernemers minder positief dan over het afgelopen
jaar. De meeste ondernemers menen dat de omzet ongeveer gelijk zal blijven, zowe l
in de food als in de non-food. Het percentage ondernemers dat een daling verwacht is
12% in de food en 28% in de non-food. In de food verwacht ongeveer één op de drie
ondernemers een omzetstijging, in de non-food ongeveer één op de vier.
Arbeidsproductiviteit
Het gevolg van het gegeven dat ondernemers tussen 2009 en 2017 meer uren zijn
gaan maken was onder meer, dat procentueel gezien het aandeel van de personeelskosten in de totale opbrengsten is gedaald en dat van resultaat voor belastingen
(waaruit het ondernemersloon moet worden betaald) is gestegen (zie tabel 1.7 van
bijlage 1).
In tabel 1.7 van bijlage 1 is het aantal medewerkers in de ambulante handel aangegeven. Op basis van omzet en inzet van arbeid kan de arbeidsproductiviteit worden
berekend. Per fte bedraagt de omzet in 2017 ca. € 64.700 per fte. Met name door de
omzetstijging in combinatie met een daling van de werkgelegenheid is de arbeidsproductiviteit van de markthandel sinds 2009 met 11,4% gestegen. Hoewel dit een gunstige ontwikkeling is, is de arbeidsproductiviteit van de markthandel een stuk lager
dan die van de reguliere detailhandel. Die bedroeg in 2017 circa € 212.000 per fte.
Dat is meer dan 3 keer zoveel als die van de ambulante handel.

4.5

Investeringen, afschrijvingen en financiering
Investeringen en afschrijvingen

Uit tabel 1.7 van bijlage 1 blijkt, dat de afschrijvingen van ondernemingen in de
markthandel in totaal in 2017 1,7% van de totale opbrengsten hebben bedragen
(bron: CBS). Dit komt voor het jaar 2017 neer op € 22 miljoen afschrijvingskosten
van 10.710 ondernemingen (zie tabel 1.8). Gemiddeld over de hele periode hebben
de afschrijvingen € 30 miljoen per jaar bedragen. Behalve afschrijvingen van vaste
activa zijn er capaciteitskosten die voortvloeien uit investering en. Capaciteitskosten
zijn onafhankelijk van de productieomvang en hangen samen met een bepaalde capaciteit. Bijvoorbeeld het aantal marktdagen per periode. Deze kosten kunnen niet van
de ene op de andere dag worden gereduceerd. In tabel 1.8 van bijlage 1 zijn de overige bedrijfskosten opgenomen. Voor een groot deel hangen deze kosten samen met

12

Zie de Jaarboeken Detailhandel, in dit geval de editie 2002/3. Uitgave van het Hoofdbedrijfschap
Detailhandel, Den Haag, november 2002. Waarschijnlijk is de omzet van de branche SBI 4799 hierbij
inbegrepen.

25

25

de capaciteit van de (vaste) productiemiddelen, bijvoorbeeld de verkoopwagen en
andere vervoermiddelen, huisvesting, opslagruimte etc. Voorbeelden zijn (meerjarige) huur- en energiecontracten, leasecontracten, verzekeringen, heffingen, onderhouds- en reparatiecontracten, premies en provisies etc. De totale overige bedrijfskosten hebben in 2017 bijna € 200 miljoen bedragen (bron: CBS).
Door de jaren heen hebben ambulante ondernemingen gemiddeld over de periode
2009-2017 circa € 60 miljoen per jaar geïnvesteerd in materiele vaste activa (zie tabel 1.9). De grootste investeringspost is vervoermiddelen, waaronder verkoopwagens
met een gemiddeld investeringsbedrag van € 26,5 miljoen per jaar. Ook in bedrijfsgebouwen (gemiddeld € 15,4 miljoen per jaar) en overige materiele vaste activa
(zoals bedrijfsinrichting, containers, ijsmachines, opslag - en magazijninventaris)
wordt relatief veel geïnvesteerd. Gemiddeld over de periode 2009 – 2017 ruim € 10
miljoen per jaar. Tot zover de analyse op basis van gegevens van het CBS voor de
hele ambulante sector. In het onderzoek CVAH2019 is gevraagd naar de totale investeringen in het aanwezige materieel (materiele vaste activa). Ook is gevraagd naar
het aantal jaren waarin het materieel gewoonlijk wordt afgeschreven.
Tabel 1

Omzet, investeringen en afschrijvingstermijn, per branche
Food

Non-food

Totaal13

Omzet 2018

640.000

320.000

560.000

Totale investeringen

217.700

72.400

192.900

8,9

7,9

8,7

Bedragen, in € excl. BTW

Afschrijvingstermijn (jaar)

Door de ambulante ondernemers in het onderzoek is gemiddeld rond 200.000 euro
geïnvesteerd in materieel (zie tabel 1). In de food zijn de investeringen groter en is
de afschrijvingstermijn langer dan in de non-food. De grote verschillen tussen de food
en non-food blijken ook uit tabel 1.9 van bijlage 1. In deze tabel is de verdeling van
beide marktsegmenten over 8 investeringsklassen gegeven.
De afschrijvingstermijn is gemiddeld over alle ondernemingen 8,7 tot 8,9 jaar. Meer
dan de helft van de bedrijven heeft een afschrijvingstermijn van 10 jaar of langer.
Maar er doen zich op dit punt grote verschillen voor tussen de food en de non -food.
In tabel is de verdeling van beide segmenten gegeven over de onderscheiden klassen
van de afschrijvingstermijnen.
Tabel 2

Afschrijvingstermijnen naar branche en lengte

Afschrijvingstermijn

Food

Non-food

Totaal

%

%

%

Minder dan 5

0

10

2

5 jaar

26

27

26

6 t/m 9 jaar

22

18

21

10 jaar

39

39

39

11 t/m 14 jaar

2

2

2

15 jaar

5

1

4

Meer dan 15 jaar
Totaal

13

6

3

6

100

100

100

In de tabellen wordt met de kolom “Totaal” bedoeld het berekende gemiddelde van alle bedrijven.

26

26

In de food heeft 11% van de bedrijven een gemiddelde afschrijvingstermijn van 15
jaar of langer. In de non-food is dat 4%. In de food zijn er vrijwel geen bedrijven die
hun vaste activa gemiddeld genomen over 5 jaar of korter afschrijven. In de non-food
doet 10% van de bedrijven dit.
De investeringsklassen lopen op van investeringen in materiele activa tot € 25.000
tot de hoogste klasse van € 500.000 en meer. Deze klasse loopt op tot inves teringen
rond € 1 miljoen. Zeker voor kleinere ambulante ondernemingen in de non -food zoals
kleding, textiel en schoenen bedragen de investeringen vaak niet meer dan enkele
(tien)duizenden euro’s. Voor de kleinste bedrijven komt het vaak neer het gebruik
maken van een transport bus en van de mogelijkheden die de (veelal gehuurde)
kraam biedt om de waren uit te stallen, verlichting, soms enkele stellingen en tafels.
De grotere vis – kaas- en agf-ondernemingen in de ambulant handel beschikken vaak
over meer verkoopwagens met koeling, al dan niet met aanhangwagen, vrachtwagens, bedrijfsgebouwen (die langere afschrijvingstermijnen hebb en, oplopend tot 30
jaar) met opslag en koel- en vriesruimten, soms ook bakovens, ijsmachines, perscontainers, bakovens etc. In een aantal opzichten zijn zij vergelijkbaar met productiebedrijven. Het aantal personeelsleden kan oplopen tot enkele tientallen parttime en fulltime medewerkers. De investeringen worden altijd op basis van continuïteit van de
bedrijfsvoering gedaan. Behalve continuïteit hebben deze foodbedrijven volume nodig
om concurrerend te blijven.
In tabel 3 is aangegeven welk materieel door de ondernemers wordt ingezet.
De investeringen in verkoopwagens met aanhangwagen bedragen al snel rond €
300.000.
Tabel 3

Gebruikt materiaal in food en non-food.

Gebruikt materieel

Food

Non-Food

Totaal

%

%

%

Verkoopwagen met koeling

65,5

25,7

56,5

Verkoopwagen zonder koeling

22,3

37,2

25,6

Marktkraam eigendom

3,8

6,2

4,4

Marktkraam huur

14,8

32,7

18,8

Kiosk eigendom

3,3

1,8

3,0

Kiosk huur

0,3

0,9

0,4

Grondplaats

4,3

6,2

4,8

Overig materieel

6,1

2,7

5,4

Er kan ook nog worden nagegaan of er verschillen zijn tussen ambulante ondernemers op de warenmarkt en/of standplaatshouders (zie tabel 1.10 van bijlage 1), op
dagmarkten en/of weekmarkten (tabel 1.11), op wijkmarkten en/of centrummarkten
(tabel 1.12) en op door de gemeente ingestelde markten en/of verzelfstandigde
markten (tabel 1.13).
Wat uit de tabellen 1.10 t/m 1.13 van bijlage 1 blijkt, is dat naarmate bedrijven meer
divers zijn, zij ook aanmerkelijk groter zijn. Bedrijven die zich toeleggen o p één activiteit – bijvoorbeeld uitsluitend op een standplaats of op uitsluitend op een verzelfstandigde markt – zijn het kleinst van omvang. Ook blijkt een gevarieerd tot constant
beeld wat betreft de afschrijvingstermijnen. De meest gediversifieerde bedr ijven hebben gemiddelde afschrijftermijnen van langer dan 9 jaar. De kleinere bedrijven hebben overwegend termijnen tussen 7 en 8 jaar.

27

27

Financiering
Veel ambulante ondernemingen zijn met eigen vermogen opgebouwd. Voor beginnende ondernemers is het niet makkelijk om bankfinanciering te krijgen. Zeker niet als
er geen borgstelling tot derden en geen sluitend business plan zijn. Voor bestaande
ondernemers wordt financiering eenvoudiger wanneer zij beschikken over een track
record van enkele jaren gezonde exploitatie. Door banken wordt de vergunning gezien als onderbouwing van het business plan. Door de Rabobank is aangegeven dat
de financierbaarheid achteruit gaat indien continuïteit van de bedrijfsvoering door een
korte vergunningsduur niet verzekerd is: ‘de risico’s nemen toe en het weghalen van
de vergunning haalt het bedrijfsplan onderuit’.

28

28

5

De Europese Dienstenrichtlijn
5.1

Inleiding

Het accent van het onderzoek CVHA2019 ligt op de financieel-economische kant van
de ambulante handel in relatie tot de “schaarse vergunningen” problematiek. Het
gaat immers om de centrale vragen: hoe kan worden voorkomen dat het voortbestaan van bedrijven in de ambulante handel in gevaar komt? (Kamermotie) en: wanneer heeft een ambulante ondernemer ingeval van een schaarse vergunning met een
beperkte duur voldoende tijd om de noodzakelijke investeringen terug te verdienen?
(uitspraak bestuursrechter). Kennis van deze problematiek is ook van belang om na
te kunnen gaan of de toekomst van de ambulante handel in gevaar komt.
Om bovengenoemde redenen worden in dit hoofdstuk enkele juridische aspecten met
betrekking tot de Europese Dienstenrichtlijn in het algemeen en schaarse vergunningen in het bijzonder toegelicht. In dit hoofdstuk komen aan de orde de achtergrond
van de Dienstenrichtlijn en de redenen waarom ook de ambulante handel te maken
heeft gekregen met schaarse vergunningen. Verder wordt ingegaan op het hoe en wat
van schaarse vergunningen, de vergunningsduur en de overgangsperiode. Dit hoofdstuk geeft inzicht in de juridische achtergronden. Niet in de toepassing in de praktijk.
Die komt in het volgende hoofdstuk aan de orde.

5.2

Oorsprong Dienstenrichtlijn ligt in de Europese ambitie

De Europese Dienstenrichtlijn dateert van december 2006. Deze richtlijn had als doel
om het voor dienstverleners als architecten, hoveniers, consultants en horecabedrijven gemakkelijker te maken om zich in andere EU-landen te vestigen of daar zaken
te doen. Dit had weer alles te maken met het streven naar een gemeenschappelijke
markt in de EU voor personen, goederen, diensten en kapitaa l. Met het in werking
treden van de Dienstenrichtlijn in 2006 werden alle EU-landen verplicht om belemmeringen die de concurrentie binnen de EU in de weg kunnen staan, op te heffen.
Onder meer door het wegnemen van die belemmeringen moest de Europese economie
in 2010 in staat worden gesteld om de meest innovatieve en concurrerende economie
van de wereld te worden (de zogenoemde Lissabon strategie). Althans, dat was de
bedoeling toen deze ambitie in het jaar 2000 werd geformuleerd 14. Dat deze ambitie
nog lang niet is waargemaakt blijkt wel uit het feit dat Europa nog een grote achterstand heeft op de VS en zelfs op China waar zich grote multinationale high techbedrijven hebben kunnen ontwikkelen als Apple, Amazon, Google, Facebook, Uber, Microsoft, Alibaba, Huawei en Tencent. In 2010 werd dan ook geconstateerd dat de Lissabon strategie was mislukt. Vervolgens werd door de EU in 2010 de 2020 strategie
geformuleerd. De EU 2020-strategie bouwt voort op de Lissabon-strategie en moet
ervoor zorgen dat de Europese economie zich ontwikkelt tot een zeer concurrerende,
sociale en groene markteconomie. Net als bij de Lissabon-strategie is de looptijd van
de EU 2020-strategie tien jaar. 15 Ook de in het afgelopen decennium voor 2020 gestelde doelen worden vrijwel zeker door de EU niet gehaald. Illustratief daarvoor is de
Humboldt-rede van Minister van Financiën Wopke Hoekstra in mei 2019. Hij zei onder

14

Zie voor een uitgebreide verhandeling over “De Dienstenrichtlijn in Nederland”, het proefschrift van
Marleen Botman, Vrije Universiteit Amsterdam, Boom Juridische Uitgevers, 2015.

15

Zie: Europa Nu, https://www.europa-nu.nl/id/vicyffri83lm/eu_2020_strategie

29

29

veel meer “Ons continent heeft een matig draaiende economische moto r, en investeert bar weinig in de economie van de toekomst. Artificial Intelligence, Big Data, nanotechnologie, Biotech: we doen er nauwelijks aan mee. In de top 15 van belangrijkste tech-bedrijven staat geen enkel Europese bedrijf. Er bestaat geen Europese Google, geen Europese Facebook, geen Europese AliBaba. En als we zo doorgaan komen
die er ook niet.” 16
De vraag is natuurlijk hoe de ambulante handel in deze mêlee van bijna megalomane
ambities heeft kunnen belanden? Dit komt allereerst omdat de Dienstenrichtlijn een
generieke richtlijn is, zonder enige vorm van sectorspecificiteit. Hij is evengoed van
toepassing op grootschalige internationaal opererende sectoren als de telecom transport- en banksector als op meer kleinschalige, op het binnenland gerich te sectoren als de horeca, detailhandel en ambulante handel. Het ontbreken van sectorspecificiteit leidde er ook toe, dat sectoren weinig houvast kregen voor de werking van de
Dienstenrichtlijn voor hun sector. Met als gevolg veel vragen die vooralsnog onb eantwoord bleven. Of zoals Botman (2015) het noemt: wat moeten we al dan niet onder een dienst verstaan, welke nationale en/of sectorale maatregelen moeten voldoen
aan het kader dat de richtlijn schept, wie kunnen zich op de richtlijn beroepen en wat
betekent dit voor de bestuurs- en rechtspraktijk? Van belang voor de detail- en ambulante handel zijn zeker twee van de drie problemen die de Europese Commissie
met de richtlijn wilde tackelen: lidstaten bleken nogal eens voorwaarden te stellen
aan het toelaten van bepaalde dienstenactiviteiten. Daarbij werd per geval beoordeeld of de activiteit voldoet bijvoorbeeld het effect op de bestaande handel, het algemeen belang of de bekwaamheid. De Dienstenrichtlijn maakt met het principe van
vrijheid van vestiging in grote mate een einde aan deze praktijken. Ten tweede wil de
Dienstenrichtlijn een einde maken aan allerlei belemmeringen die worden opgeroepen
door zaken als een vergunnings- of registratieplicht of territoriale belemmeringen. Dit
laatste had tot gevolg dat vergunningen aan banden worden gelegd. En ook dat de
Dienstenrichtlijn niet alleen eisen stelt aan het vergunningstelsel, maar ook aan de
vergunningsprocedure zelf. Zo moeten alle dienstenvergunningen via een elektronisch
loket kunnen worden afgewikkeld. Allerlei verplichtingen moeten worden ingebed in
het nationale bestuursrecht en in de praktijk door bestuursorganen en rechters worden toegepast en gehandhaafd (Botman, 2015).

5.3

De nieuwe Dienstenrichtlijn: mondiaal tegen lokaal!

De Dienstenrichtlijn heeft altijd wel weerstand ondervonden. Al in 2006 waren er in
Europa demonstraties tegen de Richtlijn vanwege een gevreesde verstoring van de
arbeidsverhoudingen. De angst bestond dat Poolse vrachtwagenchauffeurs of Roemeense tandartsassistentes onder Poolse c.q. Roemeense arbeidsvoorwaarden – dus
goedkoper - hun werk in EU-landen als Duitsland, Oostenrijk en Nederland kunnen
doen. Behalve een strijd om een sociaal Europa, gaat het ook om een strijd van
‘groot’ tegen ‘klein’. De activiteiten van techgiganten als Uber en Airbnb in Europa
zijn – mocht dat al wenselijk zijn – met een beroep van die bedrijven op de Diensten-

16

Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2019/05/07/humboldt-rede-zu-europauitgesproken-door-minister-hoekstra

30

30

richtlijn niet in te perken. Het zijn diensten, die volgens Europees recht vallen onder
de grensoverschrijdende vrijheid van dienstverlening. 17
De Dienstenrichtlijn beslaat het beleid van alle overheden en bestuursorganen: van
waterschap tot provincie en van gemeente tot natie. Om het bedrijven nog gemakkelijker te maken zaken te doen in EU-landen heeft de Europese Commissie in 2017 een
nieuwe Dienstenrichtlijn gepresenteerd. Een belangrijk voorstel is dat de Commissie
een notificatiesysteem wil invoeren dat alle overheden – dus ook gemeenten – verplicht om hun beleid, dat de vrijheid van verkeer van diensten zou kunnen belemmeren, voor goedkeuring voor te leggen aan Brusselse ambtenaren van de EU. Wetzel s
(2019) heeft de jarenlange en zeer uitgebreide lobby van grote internationale multinationals, continentale zakenorganisaties en internationaal opererende lobbyclubs in
kaart gebracht. 18 Deze bedrijven en organisaties stellen alles in het werk om Brussel
duidelijk te maken dat het afbouwen van alle handelsbelemmeringen in Europa noodzakelijk is voor een goed zakenklimaat en juridische zekerheid en van groot strategisch belang is voor Europa. Hier is opnieuw veel weerstand tegen gekomen. Wat
zegt Rooksma, fractievoorzitter van Groen Links in de Amsterdamse gemeenteraad:
“Als de nieuwe Dienstenrichtlijn er komt, kunnen wij de kwaliteit van leven in onze
eigen stad niet meer garanderen. Het gaat om meer dan AirBnB: ook maatregelen in
Europese grote steden om het aantal toeristenwinkels terug te brengen, zouden nooit
van de grond komen als we de Europese Commissie eerst om toestemming moeten
vragen.”
De Amsterdamse gemeenteraad heeft vervolgens in 2018 unaniem een motie aangenomen waarin het voorstel van de Europese Commissie wordt verworpen als een ‘bedreiging voor de lokale democratie’. Burgemeester Halsema stuurde begin 2019 een
brief aan de president van de Europese Raad in Brussel, waarin ze mede namens de
burgermeesters van enkele andere grote Europese steden stelling neemt tegen de
nieuwe Dienstenrichtlijn (Wetzels, 2019).
Het Europees beleid botst op vele plaatsen met het lokale beleid. Tal van – ook Nederlandse - steden en regeringen van EU-lidstaten zijn tegen de voorstellen van de
EU in het geweer gekomen. Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
noemt – aldus Wetzels – de voorstellen van de Commissie onaanvaardbaar. Want
zegt de VNG ‘Wij hebben meerdere signalen ontvangen van gemeenten die vraagtekens zetten bij deze richtlijn.”. Vooralsnog is het voorstel van de Commissie voor een
nieuwe Dienstenrichtlijn op de wat langere baan geschoven.

5.4

Orde in de chaos: detailhandel is dienstverlening!

Bij het wegruimen van belemmeren die de concurrentie beperken heeft de Commissie
in de Dienstenrichtlijn van 2006 gekozen voor een dynamische aanpak. Hiermee
wordt bedoeld, dat de interne markt van diensten geleidelijk tot stand moet komen.
De instrumenten, die in de richtlijn worden genoemd (zoals ten aanzien van het vergunningstelsel en de –procedure) vormen slechts het startpunt van het aanpassingsproces. Desgewenst kan de Commissie op basis van de ervaringen met de toepassing

17

Zie een recente uitspraak van het Europese Hof van Justitie over de activiteiten van Airbnb in Frankrijk: https://www.tijd.be/ondernemen/vastgoed/eu -hof-lidstaten-mogen-airbnb-niet-zomaarinperken/10122373.html

18

Zie: H. Wetzels (26 april 2019), Ondemocr atisch EU-Dienstenrichtlijn vastgelopen na succesvol verzet; onderzoek uitgevoerd in opdracht van het platform Follow the Money;
https://www.mo.be/analyse/ondemocratische-eu-Dienstenrichtlijn-vastgelopen-na-succesvol-verzet

31

31

van de richtlijn aanvullende maatregelen nemen om belemmeringen weg t e ruimen
(Botman, 2015).
Inmiddels kan worden vastgesteld, dat de Commissie – wellicht onbedoeld - de dynamiek heeft gekregen die zij wilde. Rond het toepassen van de Dienstenrichtlijn in
de lidstaten en het aanpassen van nationale wetgeving(beiden veelal tegen heug en
meug) is een heel juridisch circus ontstaan van het Europese Hof van Justitie tot de
nationale bestuursrechters, in ons land, de Raad van State. Alleen al in Nederland
zijn vele rechtszaken over individuele gevallen terecht gekomen bij de bestuursrechter. Na de implementatie van de Dienstenrichtlijn in december 2009 volgden de eerste uitspraken van de Raad van State over de toepassing van de richtlijn in ons land,
in 2009. Tot op heden zijn door de RvS 224 uitspraken gedaan over de toepassing
van de richtlijn. En 70 uitspraken hadden verband met detailhan del; 40 uitspraken
betroffen schaarse vergunningen. In juni 2009 en 2010 deed de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State een uitspraak in een zaak over een speelautomatenhal. Daarna volgden in verband met “schaarse vergunningen” uitspraken over vergunningen voor onder meer terrasboten (2013), fietstaxi’s (2017) en bedrijfsvaartuigen (2018). In april 2017 was er een uitspraak van de Raad van State over een verleende vergunning voor een vaste standplaats van een bloemenkraam op locatie in de
gemeente Doorn, de zogenoemde Doornse ‘bloemenrel’. In deze uitspraak bevestigde
de Raad van State dat sprake was van een schaarse vergunning, die met een beperkte looptijd moet worden verleend. Dit was de eerste uitspraak van de Raad over de
ambulante handel. Hiermee bevestigde de RvS dat de Dienstenrichtlijn op de ambulante handel van toepassing is omdat het net als detailhandel gaat om een economische activiteit en om dienstverlening.
Vervolgens kwam er in januari 2018 een uitspraak van het Europese Hof van Ju stitie
in antwoord op vragen van de Nederlandse bestuursrechter. In dit antwoord gaf het
Hof aan, dat de Europese Dienstenrichtlijn ook van toepassing is op detailhandel.
Tot die tijd werd ambulante handel – en detailhandel in het algemeen – niet als
dienstverlening beschouwd. De overheersende mening was, dat detailhandel – en ook
ambulante handel – de verkoop van goederen betreft. Met als gevolg dat de
Dienstenrichtlijn niet van toepassing op detailhandel en ambulante handel werd gehouden. Hoewel dit standpunt niet onbetwist is 19 was er tot 2017 geen jurisprudentie
van de bestuursrechter bekend dat het standpunt inneemt, dat ambulante en detailhandel dienstverlening zou zijn. Dit is de reden dat het laatst bekende model marktverordening van de VNG, dat dateert uit 2013 er nog vanuit gaat dat ambulante handel geen dienstverlening is. Op dit moment is er nog sprake van 2 naast elkaar bestaande publiekrechtelijke modellen marktverordening van de VNG 20:
1.

Een model marktverordening die een individuele vergunning regelt voor een ambulante marktkoopman waarbij het gaat om de verkoop van goederen. Dit model
ging en gaat er nog steeds van uit dat de Dienstenrichtlijn niet op de ambulante
handel van toepassing is;

19

Zie voor een uitgebreide toelichting op de standpunten Botman (2015). Uiteindelijk staat ook Botman
op het standpunt dat detailhandel geen dienstverlening is. Jarenlang heeft ook de Raad van State het
standpunt ingenomen dat de verkoop van goederen niet onder de Dienstenrichtlijn valt. Specifiek ten
aanzien van de ambulante handel concludeerde de Afdeling bestuursrechtspraak van de RvS in het arrest Burmanjer (zaak C-20/03, ECLI:EUC:2005:307), dat een marktkoopman die kleding of agf verkoopt niet valt binnen het rechtskader van de Dienstenrichtlijn. Naar dit arrest wordt altijd verwezen
om aan te tonen, dat detailhandel geen dienst is.

20

Zie: Brief aan de leden, het college en de raad, VNG Vereniging Nederlandse Gemeenten, 25 juli
2013, Model Marktverordening 2013.

32

32

2.

Een model verordening waarmee een organisatie de mogelijkheid wordt geboden
om een markt te organiseren. Er wordt dan aan één organisatie een vergunning
verleend om binnen de gestelde kaders een markt te organiseren. Volgens dit
model kan een schaarse vergunning als bedoeld in de Dienstenrichtlijn alleen voor
bepaalde tijd worden verleend.

5.5

Schaarse vergunningen
Beleidsmatige en natuurlijke schaarste

Afdeling 1 van de Dienstenrichtlijn (DR) – en met name de artikelen 9 tot en met 15
gaan over vergunningen. Zoals hiervoor is aangegeven zijn door de Europese Commissie handelsbelemmeringen als een vergunningstelsel, registratieplicht of territoriale belemmeringen niet toegestaan. In afdeling 1 van de Dienstenrichtlijn worden de
condities aangegeven waaronder een vergunningstelsel als beleidsinstrument mogelijk is. Schaarse vergunningen vinden hun grond in het gelijkheidsbeginsel. Het bestuursorgaan i.c. de gemeente moet belangstellende ondernemers een gelijke kans
bieden om mee te kunnen dingen naar de beschikbare vergunningen.
De commissie onderscheidt twee vormen van schaarste: de meer algemene beleidsmatige schaarste en schaarste van beschikbare natuurlijke hulpbronnen of van de
bruikbare technische mogelijkheden. De artikelen in Afdeling 1 van de DR gaan over
vergunningen op basis van meer algemene beleidsmatige schaarste. Artikel 12 gaat
meer in het bijzonder over natuurlijke en technische schaarste.
Beleidsmatige schaarste doet zich bijvoorbeeld voor indien een gemeente beperkingen oplegt aan het aantal rondvaartboten, evenementen, casino’s of speelautomatenhallen. Of aan het aantal standplaatsen op een warenmarkt. In deze situaties zijn de
vergunningsplafonds meer impliciet. Dat is niet het geval bij natuurlijke schaarste.
Natuurlijke schaarste kan optreden als er beperkte ruimte of beperkte gebieden beschikbaar zijn. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn van een plafond voor het aantal beschikbare plaatsen op een door de gemeente aangewezen marktterrein. Schaarste
van technische capaciteit doet zich bijvoorbeeld voor bij publieke infrastructuur als de
beschikbare capaciteit van etherfrequenties. Overigens moet steeds op het lokale niveau worden vastgesteld of sprake is van natuurlijke schaarste. Het zou dan moeten
gaan om een beperkt aantal vergunningen om binnen een bepaald geografisch gebied
van een gemeente een bepaalde activiteit uit te voeren (Kwast, 2018).
De uitzondering vergunningen op basis van schaarste van beschikbare natu urlijke
hulpbronnen of van de bruikbare technische mogelijkheden in artikel 12 betreft met
name de specificering van de selectieprocedure. Voor de algemene vormen wordt in
de overige artikelen van de DR niets gezegd over de selectieprocedure.
Wetgevingsjurist Kwast (2018) relativeert overigens het onderscheid tussen natuurlijke en beleidsmatige schaarste. Hij haalt staatsraad advocaat-generaal Wildershoven aan, die verwacht dat het Hof van Justitie van de EU aan procedures voor de verlening van beleidsmatig gecreëerde schaarse vergunningen min of meer dezelfde eisen zal stellen als die in artikel 12 worden gesteld aan natuurlijke schaarste. 21 Kwast
verwijst in dit verband naar de Nederlandse Regering die bij het indienen van het
voorstel voor de Dienstenwet in 2007/08 “zei te verwachten dat vergunningen als gevolg van schaarse natuurlijke hulpbronnen of technische capaciteit niet vaak aan de

21

O. Kwast (2018), Economie en omgevingsrecht: schaarse vergunningen voor natuurlijke schaarste,
Tijdschrift voor Omgevingsrecht, no. 3, pag. 140 – 148.

33

33

orde zouden zijn. Bij de implementatie van de DR in de Dienstenwet zou het decentraal zelfs niet echt voorkomen.”
Dit neemt niet weg, dat er verschillen zijn te duiden tussen beide hiervoor genoemde
vormen van schaarste. Hierbij moet aangetekend worden dat beleidsmatige schaarste
de algemene vorm van schaarste is, zoals is verwoord in de artikels 9, 10 en 11. De
in artikel 12 beschreven beperking van het aantal vergunningen als gevolg van
schaarste van beschikbare natuurlijke hulpbronnen of van de bruikbare technische
mogelijkheden is de uitzonderingssituatie. Het belangrijkste verschil tussen beide
vormen van schaarste betreft de selectie van diverse gegadigden.
Voorwaarden van vergunningsstelsels en -procedures
In beginsel is een vergunningstelsel een mededinging beperkend systeem. Om die reden heeft de Commissie een aantal voorwaarden gesteld aan het afhankelijk maken
van diensten aan een vergunningstelsel. Artikel 9 van de DR beschrijft de voorwaarden onder welke de lidstaten van de EU de uitoefening van dienstenactiviteiten afhankelijk mogen maken van een vergunningstelsel. Dat mag alleen indien aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:
1.

Het vergunningstelsel heeft geen discriminerende werking jegens de betrokken

2.

De behoefte aan een vergunningstelsel is gerechtvaardigd om een dwingende re-

3.

Het nagestreefde doel kan niet door een minder (de mededinging) beperkende

dienstverleners;
den van algemeen belang;
maatregel worden bereikt.
In artikel 10 wordt beschreven op welke criteria vergunningstelsels moeten worden
gebaseerd teneinde willekeur te voorkomen. De vergunningsvoorwaarden mogen niet
discriminatoir zijn, moeten objectief, duidelijk, ondubbelzinnig, transparant en toegankelijk zijn, vooraf openbaar gemaakt, gerechtvaardigd om een dwingende reden
van algemeen belang en evenredig met die reden van algemeen belang.
Vergunningsvoorwaarden
−

De vergunning wordt pas verleend nadat na een passend onderzoek is vastge-

−

Indien het aantal beschikbare vergunningen beperkt en/of een beperkte duur ge-

steld, dat aan de vergunningsvoorwaarden is voldaan (artikel 10);
rechtvaardigd is om een dwingende reden van algemeen belang, heeft de vergunning een beperkte geldigheidsduur. Of indien het aantal beschikbare vergunningen beperkt is door een dwingende reden van algemeen belang (artikel 11);
−

Alle vergunningaanvragen moeten kunnen worden afgewikkeld via één-loket.
Dienstverleners moeten wijzigingen in hun situatie aan dit loket doorgeven (artikel 11).

Selectie uit gegadigden (natuurlijke schaarste)
−

Wanneer er meerdere gegadigden zijn voor een vergunning moet een selectiesysteem worden gebruikt. Met waarborgen voor onpartijdigheid en transparantie en
met toereikende bekendmaking van de opening, uitvoering en afsluiting van de
procedure (artikel 12);

−

Vergunningen worden niet automatisch verlengd. Aan personen van wie de vergunning is verlopen mag geen enkel voordeel worden toegekend bij het verwerven van een nieuwe vergunning (artikel 12);

−

Bij het vaststellen van regels voor de selectieprocedure mogen gemeenten rekening houden met overwegingen van sociaal beleid, volksgezondheid, veiligheid

34

34

van werknemers of zelfstandigen en andere dwingende redenen van algemeen
belang (artikel 12);
Vergunningsprocedures
−

Vergunningsprocedures moeten aan een aantal eisen voldoen, waaronder duidelijk, objectief en onpartijdig, vooraf bekend gemaakt, hebben geen ontmoedigend
effect, zijn gemakkelijk toegankelijk, worden snel en binnen een vooraf gestelde
termijn afgehandeld, deze afhandelingstermijn mag eenmaal vanwege de complexiteit met een beperkte duur verlengd worden. Bij uitblijven van antwoord binnen de gestelde termijn wordt de vergunning geacht te zijn verleend (artikel 13);

−

Bij een onvolledige aanvraag, wordt de aanvrager zo snel mogelijk gevraagd aanvullende documenten te verstrekken (artikel 13).
Beginselen van behoorlijk bestuur

In de uitspraak betreffende Speelautomatenhal Vlaardingen werd duidelijk, dat voor
de verdeling van schaarse vergunningen het gemeentebestuur aan gegadigden gelijke
kansen moet bieden om in aanmerking te komen voor deze vergunningen. In dit verband wordt er – ook door de VNG – op gewezen dat er meer beginselen zijn van behoorlijk bestuur, met name het evenredigheidsbeginsel en het zorgvuldigheidsbeginsel. Het zorgvuldigheidsbeginsel houdt in dat de overheid voorafgaand aan te nemen
besluiten zich op de hoogte moet stellen van alle relevante feiten en belangen. Wanneer een overheid dit niet of onvoldoende heeft gedaan kan de rechter het bestuursorgaan opdragen dit alsnog te doen. Het evenredigheidsbeginsel beteken t, dat de gevolgen van een besluit van een bestuursorgaan in een juiste i.c. evenredige verhouding moeten staan tot het beoogde doel van het besluit. Door de VNG 22 worden 5
elementen van het evenredigheidsbeginsel genoemd:
−

Er moet sprake zijn van een legitieme doelstelling (beschermen of behartigen van
een algemeen belang);

−

De maatregel moet geschikt (coherent en consistent) zijn om het beoogde doel te

−

De maatregel moet noodzakelijk zijn en zo min mogelijk pijn veroorzaken;

−

De gevolgen moeten proportioneel zijn in verhouding tot het te bereiken doel;

−

De gevolgen van een besluit moeten evenwichtig over betrokkenen verdeeld wor-

bereiken;

den.
Dat de bestuursrechter in de zaak van de Speelautomatenhal Vlaardingen heeft bepaald dat de ondernemer voldoende tijd moet hebben om zijn investering terug te
verdienen, heeft direct te maken met het evenredigheidsbeginsel. Het is in strijd met
dit beginsel indien het niet het geval zou zijn. Een hele korte vergunningsduur zou
ook niet proportioneel zijn in verhouding tot het te bereiken doel.
Dwingende redenen van algemeen belang?
Een belangrijke eis die in de DR aan een vergunningstelsel wordt toegekend, is dat er
sprake moet zijn van een dwingende reden van algemeen belang. Voor een warenmarkt of voor solitaire standplaatsen is dat bijvoorbeeld dat de markt veilig moet zijn
en geen risico mag zijn voor de openbare orde. In artikel 4.8 van de Dienstenrichtlijn
wordt de definitie gegeven van een dwingende reden van algemeen belang. Hieronder
wordt het volgende verstaan: “Redenen die als zodanig zijn erkend in de rechtspraak
van het Hof van Justitie; waaronder de volgende gronden: openbare orde, openbare
22

VNG (2018), Schaarse Vergunningen – Handreiking voor gemeenten.

35

35

veiligheid, staatsveiligheid, volksgezondheid, handhaving van het financiële evenwicht van het socialezekerheidsstelsel, bescherming van consumenten, afnemers van
diensten en werknemers, eerlijkheid van handelstransact ies, fraudebestrijding, bescherming van het milieu en het stedelijk milieu, diergezondheid, intellectuele eigendom, behoud van het nationaal historisch en artistiek erfgoed en doelstellingen van
het sociaal beleid en het cultuurbeleid."
Indien die dwingende redenen er niet zijn, moet gekozen worden voor andere stuurmethoden dan een vergunningstelsel, bijvoorbeeld via verhuur of gebruiksovereenkomsten, concessie, certificatie of leasing.
Dwingende reden van algemeen belang: uitspraak standplaats Doorn?
In juni 2019 heeft de Rechtbank Midden-Nederland een uitspraak gedaan over een
zaak betreffende een standplaats voor een snackbar (zie box 2).
Box 2

Uitspraak standplaatsvergunning

Uitspraak standplaatsvergunning in Doorn in juni 2019
Op 4 juni 2019 heeft de Rechtbank Midden-Nederland een uitspraak gedaan in een
zaak die tegen de gemeente Doorn (verweerder) aanhangig werd gemaakt door een
snackbarhoudster (eiseres). De Rechtbank baseerde zich hierbij op de Dienstenwet,
artikel 33. De gemeente had op basis van nieuw beleid voor de verkoopwag en met
frites en snacks een standplaatsvergunning, die gold voor onbepaalde tijd omgezet
in een standplaatsvergunning met een beperkt looptijd van 3 jaar. Bovendien had
de gemeente - op grond van een overgangsregeling - aan de snackbarhoudster/eiseres twee keer een vergunning van 3 jaar verleend. Na afloop van die
6 jaar kan eiseres een nieuwe vergunningsaanvraag indienen. De eiseres claimde
dat geen sprake was van een schaarse vergunning omdat het voor de gemeente
mogelijk is meerdere standplaatsvergunningen voor de verkoop van snacks te verlenen. Er zou geen sprake zijn van een dwingende reden van algemeen belang en
de gemeente zou ten onrechte ingrijpen in concurrentiebelangen en ten onrechte de
markt willen reguleren. De Rechtbank stelde eiseres in het ongelijk. Volgens de
Rechtbank volgt uit het gelijkheidsbeginsel dat aan gegadigden gelijke kansen moeten worden geboden bij het verdelen van schaarse vergunningen. Schaarse vergunningen worden in beginsel voor een bepaalde tijd verleend. En volgens de Rech tbank is sprake van een dwingende reden van algemeen belang. De gemeente mag
immers regels stellen die zien op een goed voorzieningenniveau, waarbij standplaatsen het winkel- en marktaanbod aanvullen.
Zaaknummer: UTR 18/4530
In deze uitspraak wordt het stellen van regels die toezien op een goed voorzieningenniveau door de Rechtbank beoordeeld als een dwingende reden van algemeen belang als bedoeld in artikel 33, eerste lid, aanhef en der b van de Dienstenwet. De
vraag kan gesteld worden waarom de Rechtbank dit zo heeft beoordeeld?
De DR onderscheidt 2 soorten eisen: (1) eisen die zonder meer verboden zijn en eisen die aan een evaluatie onderworpen zijn. Een belangrijke verboden eis is dat een
vergunning afhankelijk wordt gesteld van het bewijs dat er een economische behoefte
of marktvraag bestaat, of van economische gevolgen of afhankelijk wordt gemaakt
van vastgestelde doelen van economische planning.
Wel zijn planningseisen toegestaan vanwege een dwingende reden van algemeen belang. In overweging 66 wordt de deze verboden eis nog eens toegelicht. De uitoefening van een dienstenactiviteit mag niet aan een economische test worden onderworpen. Ook mag een vergunningsvoorwaarde niet aan een economische test wo rden on-

36

36

derworpen. Dit betekent dus, dat een gemeente niet vanuit economische motieven
mag ordenen. De economische tests betreffen echter niet de eisen die om dwingende
redenen van algemeen belang gerechtvaardigd zijn. In de richtlijn worden in dit verband met name genoemd de bescherming van het stedelijk milieu, doelstellingen van
het sociaal beleid of de volksgezondheid. Dit betekent bijvoorbeeld, dat “het voorzien
in een actuele behoefte c.q. actuele marktvraag” als een economische test wordt gezien en uitsluitend is toegestaan om na te gaan of de vestiging van een dienst in
overeenstemming is met een goede ruimtelijke ordening (Botman, 2015).
Hoe zit het met branchering?
In de Dienstenrichtlijn en in het Arrest van het Hof van Justitie van de Europese U nie
wordt het begrip “distributiehandel” gebruikt of “handel in diensten”, waarbij geen
onderscheid wordt gemaakt in detailhandel en ambulante handel. Derhalve zijn alle
uitspraken van de rechter over detailhandel – voor zover relevant - ook van toepassing op ambulante handel. Waar het uiteindelijk om gaat bij branchering is, dat dan
feitelijk sprake is van beperking van vestiging. Het wordt lidstaten nu eenmaal niet
toegestaan ‘de toegang tot of uitoefening van dienstenactiviteit afhankelijk te maken
van een aantal eisen’.
Artikel 14 lid 5 van de DR houdt een verbod in om een vergunningverlening afhankelijk te stellen van het bewijs dat er een economische behoefte of marktvraag bestaat
naar de activiteit waarin de vergunning voorziet. Dit beroep wordt vaa k (dus ten onrechte) gedaan in een beroep tegen een beperkende brancheringsregel als bedoeld in
artikel 3.1.2 lid 2 onder b Besluit Ruimtelijke Ordening (Van Oosten en Doornhof,
2019). 23 Dit artikel bepaalt dat een bestemmingsplan regels mag bevatten met betrekking tot de branches detailhandel (dus ook ambulante handel) en horeca. Als met
een brancheringsregel economische doelen worden nagestreefd, is deze strijdig met
de DR. Als de brancheringsregel ruimtelijk relevant is, is in beginsel geen sprake van
strijdigheid met artikel 14 lid 5 DR (Van Oosten en Doornhof, 2019). De noodzakelijkheidstoets van de Dienstenrichtlijn stelt, dat eisen die gesteld worden aan kwantitatieve of territoriale beperkingen gerechtvaardigd moeten zijn om een dwingende
reden van algemeen belang. Met een kwantitatieve of territoriale beperking wordt bedoeld het stellen van beperkingen ten aanzien van branches of vormen van detailhandel, dus ook van ambulante handel.
Behalve verbodseisen bevat de DR ook eisen die aan evaluatie onderworpen zijn
Dit zijn eisen van noodzakelijkheid, evenredigheid en doelmatigheid: (1) er mag bij
vestiging geen onderscheid wordt gemaakt naar nationaliteit (2) er mogen door gemeenten alleen eisen of voorwaarden worden gesteld die noodzakelijk zijn vanwege
een dwingende reden van algemeen belang en (3) de eisen moeten evenredig zijn
met en geschikt zijn om het gestelde doel te bereiken (doelmatigheid).
Van Oosten en Doornhof (2019) menen op basis van een aantal uitspraken van de
bestuursrechter, dat als een brancheringsregel strekt ten behoeve van een goede
ruimtelijke ordening voldaan is aan het noodzakelijkheidsvereiste. Hieraan voldoen
volgens beide auteurs eisen inzake de ruimtelijke ordening als de bescherming van de
leefbaarheid van het stadscentrum, het tegenaan van leegstand, het streven naar
zorgvuldig ruimtegebruik, bundeling en leefbaarheid van kleine stadskernen, het behoud voor burgers van een voldoende voorzieningenniveau die noodzakelijk geacht
worden voor de bescherming van het stedelijk niveau. Wel moet iedere regel die detailhandel (ook ambulante handel) normeert onderworpen worden aan de evaluatie.

23

J.C. van Oosten en H. Doornhof (2018), Ontwikkelingen in het ruimtelijke ordeningsrecht in 2018, BR
2019/44, pag. 307 – 321.

37

37

Vanuit het evenredigheidsbeginsel moet de regel geschikt zijn, niet verder gaan dan
nodig (proportionaliteit) en er moeten minder beperkende alternatieve maatregelen
ontbreken. Voorts moet het doel ten aanzien van de ruimtelijke ordening coherent en
systematisch worden nagestreefd (zoals bijvoorbeeld kan blijken uit een structuurvisie). Deze eisen betekenen ook voor de ambulante dat branchering op een warenmarkt om een verzwaarde motiveringslast gaat vragen. Het beleid moet op deze eisen beoordeeld c.q. geëvalueerd worden. 24 De verdere uitwerking hiervan valt buiten
het kader van het onderzoek CVAH2019. Volstaan wordt met de opmerking dat verwacht mag worden dat het opstellen van een consistent ruimtelijk beleid voor de ambulante handel een belangrijker beleidsinstrument voor gemeenten en de ambulante
handel gaat worden. Dan gaat het erom om niet op basis van economische motieven
te ordenen, maar op basis van ruimtelijke motieven en om dwingende redenen van
algemeen belang tot een diverse en gevarieerde markt en standplaatsenstructuur te
komen.
Selecte en aselecte selectieprocedures
Artikel 12 beschrijft de selectieprocedure in geval van beperkte besch ikbaarheid van
vergunningen door schaarste van beschikbare natuurlijke hulpbronnen of van de
bruikbare technische mogelijkheden. In andere situaties (impliciete plafonds) is niets
bepaald over de selectiemethode. Artikel 12 stelt dat bij de selectieprocedure voor
het toewijzen van vergunningen door een gemeente of ander bestuursorgaan onpartijdigheid en transparantie gewaarborgd moeten zijn, met inbegrip van tijdige bekendmaking van de opening, uitvoering en afsluiting van de procedure. Als selectieprocedure zijn er verschillende mogelijkheden, selecte en aselecte selectiemethoden.
Selectie op basis van een vergelijkende toets is een selecte methode. Er zijn ook aselecte selectiemethoden: selecteren op volgorde van binnenkomst van de aanvragen
(wie het eerst komt, wie het eerst maalt) en loting. Toewijzing van vergunningen op
volgorde van binnenkomst is de minst optimale vorm van selectie (VNG, 2018). Door
de VNG wordt ook gesteld, dat aselecte methoden in het algemeen geschikter zijn
voor vergunningstelsels. In beginsel wordt dus geen specifieke selectieprocedure uitgesloten. 25
Overweging 62 bij de richtlijn geeft wel een aanwijzing. In overweging 62 staat dat
een selectieprocedure de kwaliteit en voorwaarden van het aanbod voor de gebruikers moet verbeteren. 26 Dit suggereert dat aselecte procedures zijn uitgesloten. Er is
derhalve nog onduidelijkheid op dit punt. Kwast (2018) stelt aan het slot van zijn artikel over het management door de overheid van schaarse natuurlijke hulpbronnen of
technische capaciteit, dat verwacht mag worden dat het gebruik daarvan wordt verdeeld onder degenen die er het beste van maken. 27 Overigens pleit Drahmann (2017)
ervoor dat de VNG - meer specifiek voor de ambulante handel - modellen zou kunnen

24

Dit speelde recent in de zaak Visser in Appingedam. In juni 2018 was de tu ssenuitspraak van de Raad
van State dat de gemeente Appingedam beter moest onderbouwen waarom de vestiging van reguliere
detailhandel op het Woonplein ten koste zou gaan van de leef baarheid en zou zorgen voor meer leegstand. De gemeente werd dus opgedragen de brancheringsregels te toetsen aan de eisen van noodzakelijkheid, evenredigheid en doelmatigheid. Nadat de gemeente dit voldoende had gedaan werd deze
in juni 2019 door de bestuursrechter in het gelijk gesteld. Zie: ECLI:NL:RVS:2018:2062 en

25

Zie uitspraak Raad van State ECLI:NL:RVS:2016:1421 .

26

Zie ook de VNG-publicatie: Schaarse Vergunningen – handreiking voor gemeenten, Olaf Kwast (Wetgevingswerken), november 2018, pagina 24.

27

O. Kwast (2018), Economie en omgevingsrecht: schaarse vergunningen voor n atuurlijke schaarste,
Tijdschrift voor Omgevingsrecht, no. 3, pag. 148.

38

38

vaststellen voor regels voor de verdeling van schaarse vergunningen om zo handvatten aan gemeenten te bieden.
Wachtlijsten
Wachtlijsten zijn een bijzondere vorm van verdeling van vergunningen op volgorde
van binnenkomst. Er zijn aan het gebruik van wachtlijsten nogal wat nadelen verbonden. Niet de ‘beste’ krijgt de vergunning, de gegadigde moet maar genoegen nemen
met de vergunning die vrijkomt als hij aan de beurt is etc. Hiervoor is aangegeven
dat aselecte procedure mogelijk zijn uitgesloten. Als dit inderdaad zo is, dan is het
gebruik van wachtlijsten als onderdeel van de vergunningsprocedure niet mogelijk als
gevolg van artikel 12 en overweging 62 van de Dienstenrichtlijn. 28 Artikel 12 lid 1
spreekt over ‘een selectie uit gegadigden’. Bij het aanhouden van wachtlijsten wordt
geen selectie gemaakt uit (meervoud:) gegadigden. Immers, wie aan de beurt is
krijgt de vergunning. Dit sluit in elk geval bij natuurlijke schaarste het gebruik van
wachtlijsten uit.

5.6

De vergunningsduur

De huidige – of de tot voor kort geldende - praktijk is, dat door de gemeenten aan
een ambulante ondernemer of standplaatshouder op een gemeentelijke warenmarkt
meestal een vergunning voor onbepaalde tijd wordt verleend. In de Dienstenrichtlijn,
is de regel, dat schaarse vergunningen niet langer voor onbeperkte tijd kunnen worden verleend, maar dat zij een beperkte geldigheidsduur moeten hebben. 29 Dit kan 5,
10 of 15 jaar zijn, maar ook 2 jaar of anderszins. Dit wordt in de richtlijn niet nader
bepaald. Omdat hiertegen vanuit de ambulante handel verweer is gekomen, heeft de
Tweede Kamer eind 2018 unaniem een motie aangenomen die stelt "dat de regering
samen met de Vereniging Nederlandse Gemeenten overleg moet voeren over de aanpak van de genoemde problematiek om te voorkomen dat het voortbestaan van bedrijven in de ambulante handel in gevaar komt en de regeldruk sterk toeneemt.”
Dit vindt overigens zijn grond in meerdere situaties: de uitspraak van de advocaat
generaal van de Raad van State in de zaak van een speelautomatenhal in Vlaardingen, in de Aanbestedingswet m.b.t. concessies en in huurwetgeving m.b.t. de gevestigde detailhandel.
Speelautomatenhal Vlaardingen
In zaaknummer 201406676/2/A3 heeft de advocaat generaal van de Afdeling bestuursrecht van de Raad van State in 2016 een uitspraak gedaan ove r de vergunningsduur. De zaak betrof in het kader van de Dienstenrichtlijn een schaarse vergunning voor een speelautomatenhal in Vlaardingen. In deze zaak concludeert de Afdeling: “dat de houder van het schaarse recht (i.c. de vergunning) voldoende tijd m oet
hebben om de noodzakelijke investeringen om van dat recht gebruik te maken, terug
te verdienen”. In deze zaak verwijst de Afdeling naar zaak C-323/03 van de Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen het Koninkrijk Spanje staat “dat de duur
van de concessie volgens deze regering kan worden gerechtvaardigd door de nood28

Zie voetnoot 13

29

In juni 2009 deed de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State een uitspraak in een zaak
over een speelautomatenhal. Daarna volgden in verband met “schaars e vergunningen” uitspraken over
vergunningen voor onder meer een speelautomatenhal (2010), terrasboten (2013), fietstaxi’s (2017)
en bedrijfsvaartuigen (2018). Ook in 2017 was er ee n uitspraak over een verleende vergunning voor
een vaste standplaats van een bloemenkraam op locatie in de gemeente Doorn.

39

39

zaak om aanzienlijke investeringen te amortiseren”. Dit toont aan dat de Advocaat
Generaal het Europese recht m.b.t. het verlenen van een concessie doortrekt naar
het Europese recht m.b.t. schaarse vergunningen.
Concessies in de Aanbestedingswet
Een concessie is een overeenkomst met een leverancier voor de uitvoering van een
werk of dienst. Bijvoorbeeld een gemeentelijke parkeergarage die door een gemeente
aan een particuliere onderneming in concessie wordt gegeven. In de Aanbestedingswet 2012 (geldend in 2019), artikel 2a.27 punt 2 en 3 staat het volgende: “ Voor concessieopdrachten die langer duren dan vijf jaar, wordt de maximale looptijd beperkt
tot de periode waarin van een concessiehouder redelijkerwijs verwacht mag worden
dat hij de investeringen die hij heeft gedaan voor de exploitatie van de werken of
diensten, samen met een rendement op geïnvesteerde vermogen, kan terug verdienen, rekening houdend met de investeringen die nodig zijn om de contractuel e doelstellingen te halen. Voor de berekening, bedoeld in het tweede lid, worden zowel de
initiële investeringen als de investeringen tijdens de looptijd van de opdracht in aanmerking genomen.”
Huurwetgeving gevestigde detailhandel
De ambulante handel opereert in concurrentie met de gevestigde – en in mindere mate met de online – detailhandel. Aangenomen mag worden dat de concurrentieverhoudingen min of meer zijn gestabiliseerd rond het huidige evenwicht c.p. allerlei
economische, demografische en technologische ontwikkelingen. Op juridisch niveau
verandert er toch wel iets in de concurrentieverhoudingen nu de ambulante detailhandel door het nieuwe vergunningenstelsel te maken krijgt met grotere bedrijfsrisico’s en als gevolg daarvan een druk op de rendementen. De gevestigde detailhandel
werkt met huurcontracten (van 5 jaar die eenmaal met nog eens 5 jaar verlengd
kunnen worden) die na 10 jaar automatisch worden omgezet in een contract voor onbepaalde tijd. Opzegging door de verhuurder kan onder strikte condities (renovatie,
dringend eigen gebruik) plaatsvinden door een gerechtelijke procedure. De huidige
huurwet dateert uit 1971 en is bedoeld om buurt- of plaatsgebonden ondernemingen
te beschermen en de mogelijkheid te bieden om zijn investering terug te ku nnen verdienen, waarvoor een minimale huurtermijn gewenst is.
De terugverdientijd
Indien wordt uitgegaan van de jurisprudentie in geval van concessies gaat het om de
terugverdientijd van de som van (initiële investeringen plus de investeringen gedurende de looptijd) + (het rendement op het geïnvesteerde vermogen).
De terugverdientijd is de tijd tussen het moment waarop de investeringsuitgaven
worden gedaan, en de tijd waarop deze uitgaven terug ontvangen worden door middel van de netto inkomende geldstromen. Deze netto inkomende geldstromen zijn de
netto cashflow genoemd (winst na belastingen + afschrijvingen). Daarboven kan nog
rekening worden gehouden met het rendement op het geïnvesteerde vermogen.
Elke investeringsanalyse gaat ervan uit, dat bij een langere terugverdientijd de risico’s toenemen. Hoe langer de terugverdientijd, hoe minder interessant het wordt om
te investeren.
De omvang van de afschrijvingen en de termijn waarop de vaste activa worden afgeschreven zijn in grote mate bepalend voor de terugverdientijd. In hoofdstuk 4.5 is
aangegeven dat de gemiddelde afschrijvingstermijn van alle ondernemers 8,7 jaa r is.
Maar ook is aangegeven dat er grote verschillen zijn. Zo’n 11% van de ondernemers
in de food heeft een afschrijftermijn van 15 jaar of langer. In de non food is dit 4%.
Al met al betekent dit dat de range van de afschrijvingstermijn van ambulante ond er-

40

40

nemers zich uitstrekt tussen de 5 en 15 jaar. Bij het stelsel van schaarse vergunningen lopen ondernemers het risico van bezettingsverliezen . In figuur 1 is dit in beeld
gebracht.
Gewoonlijk zal een marktkraam, verkoopwagen of ander verkoopmiddel gemiddeld 5
dagen per week bezet zijn. Bezettingsverliezen zullen optreden indien de kraam of
verkoopwagen niet 5 maar minder dagen per week bezet is. Vanzelf spreekt, dat bij
een lagere bezetting van de productiemiddelen meer tijd nodig is om de investering
terug te verdienen. In figuur 1 is dit in beeld gebracht.
In de figuur is uitgegaan van een volledige bezetting van 5 dagen/week en alternatieve bezettingen van 4, 3, 2 dagen en 1 dag per week. De bezetting is weergegeven
op de horizontale as. Het verband tussen de bezetting en de terugverdientijd is weergegeven voor 11 afschrijvingstermijnen, van 5 t/m 15 jaar. De verticale as toont de
terugverdientijd. Voorbeeld: bij een afschrijvingstermijn van 10 jaar, is de terugverdientijd van de investering bij volledige bezetting van de productiemiddelen van 5
dagen/week 10 jaar. Bij onderbezetting van 1 dag/week is deze 12,5 jaar oplopend
naar 50 jaar bij een onderbezetting van 4 dagen/week. Bij een afschrijvingstermijn
van 5 tot 10 en 15 jaar loopt bij een onderbezetting van 1 dag/week de terugverdientijd op van ruim 6 naar bijna 19 jaar.
Figuur 1

Terugverdientijd van investeringen in vaste activa bij alternatieve
bezettingen en afschrijvingstermijnen

De relevantie voor de vergunningsduur is, dat in economische zin een vergunningsduur van 15 jaar de meeste ondernemers de mogelijkheid biedt om in alle redelijkheid om ook bij een bezettingsverlies van 1 dag per week, de investeringen terug te
verdienen.

41

41

5.7

De overgangsperiode

De Dienstenrichtlijn bevat geen aanwijzingen voor de overgang van een vergunning
voor onbepaalde tijd naar een vergunning voor bepaalde tijd. De Dienstenrichtlijn bevat ook geen (aanwijzingen voor een) overgangsrecht. Dit wil zeggen dat nergens
wordt aangegeven hoe de introductie van een vergunning met een beperkte duur
moet worden vormgegeven. Of welke rechtszekerheid bestaande vergunninghouders
hebben. Een belangrijke onzekerheid betreft de wijze waarop de overgang van de
huidige situatie (met vergunningen voor onbepaalde tijd) naar een nieuwe situatie
(met vergunningen voor bepaalde tijd) wordt geregeld. Opties zijn het respecteren
van bestaande vergunningen, een uitsterfbeleid ten aanzien van reeds verstrekte
vergunningen en het regelen van een aanvaardbare overgangsperiode.
De Vereniging Nederlandse Gemeenten gaf in 2016 nog aan “dat het in de rede ligt
om vergunningen die onherroepelijk zijn te eerbiedigen.” Verder adviseert de VNG
haar leden “om de duur van die vergunningen via overgangsrecht bij wijziging van
een verordening te regelen indien nadelige effecten op de gelijke kansen van aanvragers zijn te verwachten in geval de onherroepelijke vergunningen worden geëerbiedigd”. 30 Hoe de VNG hier nu over denkt is niet bekend. Wat in 2016 werd bedoeld, is
dat aangetoond moet worden dat de belangen van de bestaande vergunninghouders
niet ten koste gaan van de belangen van potentiele nieuwkomers. De vraag die zich
voordoet is wat de overgangsrechten van een bestaande vergunninghouder van een
vergunning voor onbepaalde tijd dan wel zijn? Mogelijk zijn deze geregeld in de
marktverordening. Zo niet, dan zijn deze rechten niet omschreven of bepaald. Enig
houvast biedt een uitspraak van de Rechtbank Amsterdam over de overgang van de
Amsterdamse Watertaxi Centrale (ECLI:NL:RBAMS:2015:4960). 31 De rechtbank heeft
onder meer het volgende aangegeven: dat de vergunninghouder de gevolgen van het
nieuwe beleid moet kunnen opvangen, dat hij de tijd moet he bben om zich in te stellen op de nieuwe situatie en dat het niet nodig is dat hij na afloop van de termijn al
zijn investeringen heeft terug verdiend. Verder moet de lengte van de overgangsperiode goed onderbouwd worden waarbij de belangen van de bestaande vergunninghouders worden afgewogen tegen de belangen van de potentiële nieuwkomers. De rechtbank oordeelde daarom dat een overgangstermijn van 6 jaar voor de exploitanten
van rondvaartboten in Amsterdam wel redelijk was 32.
Gemeenten zijn vrij in de manier waarop zij de beleidswijziging vorm geven. Zij zouden zelfs ook maatwerk kunnen leveren. Een beknopte inventarisatie levert op dat er
gemeenten zijn die geen overgangsregeling hebben en er zijn gemeenten die dat wel
hebben. Enkele voorbeelden van gemeenten met een overgangsregeling:
−

De gemeente Hellevoetsluis (2018) verstrekt voor vaste standplaatsen vergunningen met een beperkte looptijd van 5 jaar. Bij het inwerkingtreden van deze
beleidsregel worden de bestaande verleende vergunningen vanaf dat moment
voor een periode van maximaal vijf jaar aangemerkt als vergunningen krachtens
de nieuwe beleidsregel;

−

In de gemeenten Losser en Zundert (2018) wordt een vergunning voor een vaste
(solitaire) standplaats voor maximaal 3 jaar verleend. Het overgangsrecht luidt,
dat voornoemde beleidsregel van toepassing is op vergunningaanvragen die na de

30

Factsheet VNG, Het nieuwe normenstelsel voor schaarse besluiten: keuzes voor gemeenten.

31

Zie hiervoor ook: Zicht op schaarse vergunningstelsels, Rekenkamer Metropool Amsterdam (RMA), 17
januari 2019.

32

A. Drahmann (2016), Verlenging van kansspelvergunning in strijd met transparantiebeginsel: wat te
doen in een overgangsperiode, Stibbeblog, 01 -12-2016.

42

42

inwerkingtreding worden ingediend. Reeds verstrekte vergunningen blijven van
kracht tot de einddatum van de betreffende vergunning;
−

De gemeente Nijmegen verleend voor vaste marktstandplaatsen vergunningen
met een duur van maximaal 10 jaar. Alle huidige (i.c. bestaande) vaste marktstandplaatshouders hebben een nieuwe vergunning gekregen voor 10 jaar. Dit
wordt door de gemeente gezien als een redelijke overgangstermijn van de oude
naar de nieuwe vergunningssituatie.

−

De gemeente Schouwen-Duiveland (2017) verstrekt (solitaire) standplaatsvergunningen voor een duur van maximaal 5 jaar. Standplaatsexploitanten die op
het moment van inwerkingtreding van de nieuwe beleidsregels in het bezit zijn
van een standplaatsvergunning voor onbepaalde tijd krijgen binnen een redelijke
termijn na vaststelling van deze beleidsregels een aanvullend besluit op hun
standplaatsvergunning waarin de looptijd van hun vergunning wordt gewijzigd
van onbepaalde tijd naar bepaalde tijd (5 jaar vanaf datum besluit);

−

De gemeente Coevorden verleent vergunningen voor een vaste solitaire standplaats met een maximale duur van 2 jaar. Vergunninghouders, waarvan een locatie komt te vervallen of waarvan de schaarse vergunning door loting niet voor
verlenging in aanmerking komt, geldt een overgangsregeling. Is een standplaats
2-6 jaar ingenomen dan kan de bestaande vergunning eenmaal met 2 jaar verlengd worden; was dat 6-12 jaar dan kan deze twee keer verlengd worden en was
dit meer dan 12 jaar dan kan deze drie keer met twee aaneengesloten jaren verlengd worden. Dit is meer een gecombineerde regeling.

Uit deze voorbeelden blijkt, dat in deze gevallen verworven rechten worden gerespecteerd (beginsel van rechtszekerheid). Er is dus veel mogelijk, voor zover dat voldoet
aan datgene wat de Amsterdamse rechtbank heeft uitgesproken: de vergunninghouder moet de gevolgen van het nieuwe beleid kunnen opvangen en hij moet de tijd
hebben om zich in te stellen op de nieuwe situatie. 33

33

A. Drahmann, Verlenging van kansspelvergunning in strijd met transparantiebeginsel: wat te doen in
de overgangsperiode?, Stibbeblog, 1 november 2016.

43

43

6

Gemeenten in actie met schaarse vergunningen
6.1

Inleiding

Hoewel de eerste uitspraken van de Raad van State over de toepassing van het regime ‘schaarse vergunningen’ al bijna 10 jaar geleden werden gedaan, is er nog de nodige onduidelijkheid over die toepassing in de ambulante handel. Er is veel onduidelijkheid over de gevolgen voor de ambulante handel en over de gewenste, meest bedrijfseconomische of praktisch gehanteerde looptijd van de vergunning. Ook is er onduidelijkheid over de eventueel te hanteren selectiemethoden en bijvoorbeeld de
kwaliteitscriteria en de weging van de verschillende criteria. Hier zal bij ontbreken
van jurisprudentie meer duidelijkheid in moeten komen evenals in de voorkeuren en
overwegingen van de ambulante handel zelf. Er is – voor zover bekend - geen onderzoek bij gemeenten uitgevoerd naar de wijze waarop zij omgaan met schaarse vergunningen voor de ambulante handel 34. Door de VNG zijn wel enkele publicaties onder
meer in de vorm van een handreiking uitgebracht. Maar deze publicaties zijn niet
specifiek gericht op de ambulante handel.

6.2

Onderzoek naar gemeentelijk beleid

Omdat er niet veel bekend is over de wijze waarop gemeenten omgaan met ‘schaarse
vergunningen’ is in het kader van het onderzoek CVAH2019 een beknopte online
search gedaan naar het beleid van gemeenten en zijn enkele interviews met gemeenten gehouden. De online search levert wel enig inzicht op 35. De interviews voor het
onderzoek CVAH2019 zijn gehouden met de VNG en met 3 gemeenten die al een
‘schaarse vergunningen beleid’ voor de ambulante handel hebben geformuleerd (Almere, Nijmegen en Utrechtse Heuvelrug).
Uit de online search blijkt, dat gemeenten enerzijds gebruik maken van de mogelijkheden die de Dienstenrichtlijn biedt om zelf keuzes te maken over bijvoorbeeld de
vergunningstermijn of de eventuele overgangsregeling van het oude naar het nieuwe
vergunningenstelsel. Anderzijds blijkt ook, dat er nog veel onduidelijkheid is over het
vergunningenbeleid dat door gemeenten wordt gehanteerd inzake de ‘schaarse vergunningen’. Dit neemt niet weg, dat al een groot aantal gemeenten ermee aan de
gang zijn gegaan, waaronder Hellevoetsluis, Nijmegen, Edam -Volendam, Westerveld,
Losser, Coevorden, Almere, Zundert, Smallingerland, Zevenaar, Lingewaard, Amsterdam, Utrechtse Heuvelrug, Hilversum, Hardenberg, Venray en anderen. Ook de gemeente Den Haag (zie box 3).
Enkele voorbeelden:
−

De gemeente Venray (2019) verleent een vergunning voor vaste standplaatsen
voor de duur van maximaal 5 jaar omdat ‘dit leidt tot meer rechtszekerheid bij de

34

Dat gemeenten hier ook wel mee in hun maag kunnen zitten blijkt er wel uit dat de gemeenteraad
van Bunschoten-Spakenburg in april 2019 een motie heeft aangenomen waarin het College is verzocht
zich op de jaarvergadering van de VNG in juni 2019 hard te maken voor een gezamenlijke aanpak van
de schaarse vergunningen problematiek van de ambulante handel. Het College van Bunschoten Spakenburg heeft op 22 mei 2019 een brief gestuurd naar de wethouders Economische Z aken van 354
gemeenten om eveneens aandacht voor deze problematiek te vragen.

35

Het betreft een beknopte QuickScan. Mogelijk bevat deze paragraaf enkele onjuistheden vanwege de
gebruikte bronnen. De mogelijk bestaat dat niet de meest recente informatie is weergegeven.

44

44

ondernemers en een administratieve lastenverlichting aan de kant van de gemeente’. De verdeling van vergunningen vindt via loting plaats;
−

De gemeente Edam-Volendam (2018) kiest voor een duur van maximaal 5 jaar
voor vaste standplaatsen. Voor seizoenstandplaatsen moet de vergunning jaarlijks verleend worden. Selectie vindt in beginsel plaats via loting;

Box 3

Toewijzing standplaatsen Den Haag

Beleidsregel methodiek toewijzing ambulante standplaatsen Den Haag
(2017)
Den Haag heeft voor de toewijzing van standplaatsen op een aantal geselecteerde
nieuwe locaties de Verordening Straathandel Den Haag van 2017 uitgewerkt in een
beleidsregel. Deze beleidsregel beschrijft de methodiek waarop ambulante standplaatsen worden toegewezen. Enkele onderdelen van deze beleidsregel zijn de volgende. De standplaatsvergunningen zijn niet overdraagbaar en worden verleend
voor de duur van maximaal 5 jaar. De afhandeling van de vergunningaanvragen gebeurt door loting. Dat de aanvragen kunnen worden ingediend wordt bekend gemaakt via de Stadskrant en de website van de gemeente. De aanvragen worden beoordeeld op ontvankelijkheid en op het voldoen van de verkoopinrichting aan enkele
kwalitatieve toetsingscriteria (waaronder: passen in de openbare ruimte, voldoen
aan redelijke eisen van welstand, maximaal 3 meter hoog, geen vlaggen en windzeilen en dergelijke, reclamevoering onder voorwaarden, geen objecten buiten het vergunningsoppervlak). Er wordt van de afvallers geen wachtlijst bijgehouden.
Bron: Gemeenteblad Nr. 37503, Uitgave van de gemeente ’s -Gravenhage, 8 maart 2017

−

De gemeente Hellevoetsluis (2018) kiest eveneens voor een looptijd van de vergunning voor vaste standplaatsen van 5 jaar. In de toelichting van de gemeente
staat het volgende: ‘Uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de EU kan
worden afgeleid dat de looptijd moet worden beperkt en de totale geldigheidsduur
afgestemd moet worden op de terugverdientijd van de investeringen van de ondernemer. Het uitgangspunt is hierbij een geldigheidsduur van vijf jaar. Dit wordt
als redelijke periode beschouwd om zowel de gedane investeringen als het verdienmodel overeind te houden’. De verdeling van standplaatsen vindt via loting
plaats;

−

De gemeente Coevorden (2018) verleent voor een solitaire standplaats een vergunning met een maximale geldigheidsduur van 2 jaar. Voor solitaire standplaatsen op locaties wordt een uitsterfbeleid gehanteerd gedurende de tijd dat de lopende vergunning nog geldig is. Bovendien is er een overgangsregeling gemaakt
voor vergunninghouders die niet meer op een huidige locatie kunnen blijven
staan;

−

De gemeente Smallingerland (2018) heeft een procedure gevolgd voor het verlenen van een organisatievergunning voor de verzelfstandigde markt in Drachten.
De vergunningsduur is 5 jaar. De gemeente heeft drie rechtsnormen gevolgd die
gelden bij het verlenen van een schaarse vergunning (1) mededingingsruimte ofwel gelijke kansen voor iedereen (2) een vergunning voor bepaalde tijd en (3)
transparantie, een passende mate van openbaarheid. Er is een selectiesysteem
met 7 harde wegingscriteria gevolgd. Een van de belangrijkste criteria is dat een
plan wordt ingediend, dat er voor zorgt dat de markt van Drachten binnen 5 jaar
tot de top3 van markten in Friesland behoort. Hiertoe zijn op basis van de toekomstvisie op de warenmarkt van Drachten. 15 onderliggende voorwaarden ge-

45

45

formuleerd. Die beogen dat de positie van de warenmarkt in Drachten wordt versterkt en de recreatieve aantrekkelijkheid ervan wordt vergroot;
−

De gemeente Lingewaard (2018) verstrekt vaste standplaatsvergunningen voor

−

De gemeente Zevenaar (2019) verstrekt vergunningen voor vaste standplaatsen

10 jaar. Het verdelen van de standplaatsen gebeurt op basis van loting;
op de markt voor een periode van 10 jaar. De gemeente Zundert (2017) verleent
vergunningen voor vaste standplaatsen voor maximaal 5 jaar. Een seizoengebonden standplaatsvergunning wordt per jaar verleend;
−

De gemeente Lansingerland (2018) heeft de marktverordening in 2018 nog opgesteld volgens de oude regels. De vergunningen voor standplaatsen op de markt
zijn voor onbepaalde tijd verleend. Vrijgekomen standplaatsen worden volgens
een wachtlijst toegewezen. Voor nieuwe marktstandplaatsen wordt een selectiestelsel gehanteerd. Beoordelingscriteria zijn de toegevoegde waarde van het assortiment, de uitstraling van de verkoopunit of –wagen, het marktverleden van de
gegadigde en de aandacht voor MVO;

−

De marktverordening van Hilversum (2019) geeft vaste standplaatsvergunningen
uit voor onbepaalde tijd, “tenzij bij de vergunning anders is bepaald of de aard
van de vergunning of de wetgever zich daartegen verzet.” Het college stelt voor
elke markt een inrichtingsplan vast, waaronder de branchering en het selectiestelsel bestaande uit her assortiment, de uitstraling, het marktverleden van de
gegadigde en MVO. De selectie wordt gedaan door een commissie bestaande uit 2
leden van de marktcommissie, de marktmeester en wordt eventueel bijg estaan
door een adviseur;

−

De gemeente Hardenberg (APV, 2017) verleent vergunningen voor onbepaalde
tijd aan (solitaire) standplaatshouders. Indien de gemeente vergunningen voor
bepaalde tijd wil verlenen dan moet gemotiveerd worden waarom dit van belang
is in het kader van onder meer de openbare orde, veiligheid, volksgezondheid en
milieu. Of vanwege redelijke eisen van welstand en ruimtelijke plannen. In de
marktverordening van Hardenberg (2018) staat dat ook een vergunning voor een
vaste standplaats voor onbepaalde tijd wordt verleend. Naast de anciënniteitslijst
is er een wachtlijst voor het innemen van vrijvallende standplaatsen;

−

Rotterdam (2017) heeft zich al wat langer geleden beraden op het schaarse vergunningenbeleid. Rotterdam kent ook al langer een marktvergunning voor de
duur van 5 jaar en een standwerkersvergunning eveneens voor een periode van 5
jaar. Dit geldt ook voor de vergunningsduur van een verzelfstandigde markt,
waarbij de vergunning wordt verleend aan een rechtspersoon. Laatstgenoemde
gegadigden worden mede beoordeeld op de mate waarin de continuïteit, kwaliteit
en doelmatigheid van de organisatie van de markt is gewaarborgd.

−

Amsterdam (2016) heeft de marktverordening gedeeltelijk afgestem d op de
Dienstenrichtlijn. Een ‘markt op afstand’ (verzelfstandigde markt) wordt een vergunning verleend aan de beherende organisatie van maximaal 7 jaar. Een vergunning voor een vaste standplaats wordt verleend voor onbepaalde tijd. Kramenzetters krijgen een vergunning voor maximaal 10 jaar.

Hieronder volgt informatie van 3 gemeenten, waarmee gesprekken zijn gevoerd, te
weten Almere, Nijmegen en Utrechtse Heuvelrug.
Almere
In Almere is in 2016 een onderzoek verricht naar de verschillende vormen van ambulante handel. Er is heel veel overleg geweest van gemeente, Markt Adviescommissie
en marktondernemers om tot een nieuwe marktverordening en een nieuw marktreglement (2019) te komen. Er is onder meer onderzoek gedaan naar de aandachtspun-

46

46

ten van de marktondernemers. Belangrijkste gespreksonderwerpen waren de problematiek met betrekking tot schaarse vergunningen, anciënniteit en branchering . Dit
heeft ertoe geleid dat stukken momenteel (dd juni 2018) geagendeerd staan voor bespreking in de Raad met een vereenvoudigde branchering op hoofdlijnen en een vergunningverlening voor vaste standplaatsen voor onbepaalde tijd. De basis daarvan is
een uitspraak van de RvS uit 2016 waarin is bepaald dat verlening van een vergunning anderen niet voorgoed of voor zeer lange tijd van deze vergunning mag uitgesloten. De gemeente Almere heeft de oplossing (in de concept stukken) gevonden in de
beschikbare ruimte op de markt in combinatie met de branchering op hoofdlijnen.
Volgens de gemeente is vanwege de in- en uitstroom van ondernemers, de vergunning wel in juridische zin schaars, maar niet in economische zin. En kan daarom voor
onbepaalde tijd worden afgegeven. Wat betreft vergunningen voor standplaatsen buiten de markt heeft de gemeente pas op de plaats gemaakt. Almere was van plan het
aantal standplaatsen te verminderen en wilde de vergunningsduur van deze standplaatsen beperken tot 5 jaar. In afwachting van het onderzoek dat als follow up van
de motie van de Tweede Kamer wordt uitgevoerd.
Nijmegen
In Nijmegen is er veel inzet gepleegd om tot een nieuw beleid voor de ware nmarkten
te komen. Zo werd in 2017 een toekomstvisie voor de centrummarkt opgesteld . De
beleidsontwikkeling werd doorkruist doordat in 2017 de Dienstenrichtlijn ook op de
ambulante handel van toepassing werd. Na overleg met de marktondernemers werden in de nieuwe marktverordening vergunningen voor vaste marktstandplaatsen verleend met een duur van maximaal 10 jaar. Met deze vergunningsduur is rekening gehouden met de mogelijkheid die kooplieden moeten hebben om hun investeringen terug te kunnen verdienen. Alle huidige vaste marktstandplaatshouders hebben een
nieuwe vergunning gekregen voor 10 jaar. Dit wordt door de gemeente gezien als een
redelijke overgangstermijn van de oude naar de nieuwe vergunningssituatie. Ook in
Nijmegen is vastgehouden aan branchering. Dit om een gevarieerde markt in stand te
houden. De marktverordening biedt ook een grondslag voor het verzelfstandigen van
de markt door middel van een organisatievergunning. Nijmegen heeft enkele verzelfstandigde markten (een wijkmarkt en een boekenmarkt) en het is de bedoeling dat
ook de centrummarkt verzelfstandigd wordt. Ook een organisatievergunning voor een
markt wordt verleend met een duur van maximaal 10 jaar. De vergunning
voor vaste (solitaire) standplaatsen wordt verleend voor een periode va n maximaal 5
jaar. Ook hier hebben de houders van een vaste standplaatsvergunning een nieuwe
vergunning voor 5 jaar gekregen. Daar waar op een locatie een beperkt aantal standplaatsen toegestaan zijn, worden vrijgekomen standplaatsen gepubliceerd. Hierbij
kunnen eventueel criteria opgesteld worden waaraan wordt getoetst. Zijn er
meer vergelijkbare aanvragers dan beschikbare vergunningen, dan wordt geloot.
Utrechtse Heuvelrug
De aanleiding voor het herijken van het standplaatsenbeleid van de gemeente
Utrechtse Heuvelrug was de wens om het ondernemingsklimaat in de gemeente te
verbeteren. Het resultaat was dat de gemeente samen met de ondernemers enkele
projecten heeft gedefinieerd waaronder het actualiseren van het standplaatsenbeleid.
Als onderdeel van de actualisatie van het standplaatsenbeleid is gesproken met bijna
alle standplaatshouders. Dit vanwege de consequenties voor
hun bedrijfsvoering. Hoofdlijn van het beleid is dat het aantal standplaatsen werd beperkt, passend bij het inwoneraantal van de gemeente. De vergunningsduur werd op
maximaal 3 jaar werd gesteld in plaats van voorheen onbepaalde tijd. Met als toelichting, “dat zo rekening kan worden gehouden met actuele ontwikkelingen, dat de kwa-

47

47

liteit van het voorzieningen niveau voor de inwoners hoog kan worden gehouden, dat
kan worden afgewogen of de kraam nog een toegevoegde waarde heeft voor de inwoners en dat andere standplaatshouders ook de kans wordt gegeven om een vergunning in de gemeente te krijgen. Het beperken van de duur van de vergunning is in lijn
met de jurisprudentie over het verlenen van schaarse vergunningen.” Er wordt een
selectiestelsel gebruikt om de vergunning aan gegadigden toe te wijzen. De 5 criteria
zijn: bestaande vergunninghouders, assortiment, uitstraling, ambulante handelsve rleden en MVO. De beoordeling vindt plaats door een commissie waarin de gemeente,
kooplieden en de winkeliersvereniging vertegenwoordigd zijn. Alle criteria krijgen een
gewicht van 20 punten Voor de vaste standplaatsen op de markt is de verordening
van 2014 nog van toepassing.

48

48

7

Schaarse vergunningen: de stand van zaken bij de
ambulante handel
7.1

Bekendheid met en bezit van schaarse vergunningen
Bezit van vergunningen

In het onderzoek CVAH2019 is gevraagd naar de stand van zaken met betrekking tot
het verstrekken van vergunningen aan ambulante ondernemers. Ook is gevraagd
naar de kennis en ervaring die ambulante ondernemers met schaarse vergunningen
hebben.
In tabel 4 is een overzicht opgenomen van het bezit van vergunningen van ambulante
ondernemers. Zowel voor de food als non-foodsector.
Tabel 4

Enkele mediane kengetallen voor food als non-food

Aantallen (mediaan)

Food

Non-Food

Totaal

Aantal warenmarkten

4,5

3,8

4,4

Gemeenten warenmarkten

3,7

3,3

3,6

Vergunningen onbepaalde tijd

4,2

3,2

4,0

Vergunningen bepaalde tijd

0,9

0,5

0,8

Aantal solitaire standplaatsen

2,0

1,4

1,9

Aantal gemeenten

1,7

1,3

1,6

Vergunningen onbepaalde tijd

1,8

1,2

1,7

Vergunningen bepaalde tijd

1,4

1,1

1,4

Warenmarkten

Solitaire standplaatsen

In de tabel zijn de medianen aangegeven, dat wil zeggen de waarneming waarvoor
geldt dat de helft van ondernemers een hoger aantal hebben dan de mediaan en de
andere helft een lager aantal. In het algemeen geldt voor de foodsector, dat de ondernemers op meer markten staan, in meer gemeenten en meer vergunningen voor
onbepaalde tijd voor vaste standplaatsen op warenmarkten hebben dan in de nonfood. Maar ook komen vergunningen voor onbepaalde tijd voor. Wel komen vergunningen voor bepaalde tijd aanmerkelijk minder vaak voor dan vergunningen voor onbepaalde tijd. De mediaan van het aantal solitaire standplaatsen is 1,9 bij 1,6 gemeenten. Voor solitaire standplaatsen komen vergunningen voor bepaalde tijd vaker
voor dan vergunningen voor vaste standplaatsen op warenmarkten. In de tabellen
1.15 en 1.16 van bijlage 1 zijn de kengetallen opgenomen voor de wijk- en centrummarkten en voor de dag- en weekmarkten.
Bekendheid en ervaring met schaarse vergunningen
Van de ambulante ondernemers in het onderzoek heeft 11% nog nooit van schaarse
vergunningen gehoord. Van de ambulante ondernemers heeft 68% ervan gehoord
maar er nog niet mee te maken gehad. Van deze ondernemers heeft 21% al wel te
maken gehad met schaarse vergunningen die voor een beperkte tijd worden verleend.

De hierna volgende informatie heeft uitsluitend betrekking op de circa 100 (van
de 487) ondernemers in het onderzoek CVAH2019, die al te maken hebben gehad met schaarse vergunningen.

49

49

Gemiddeld zijn de ondernemers die ermee te maken hebben gehad bij 1,8 procedures
betrokken geweest. Zowel in de food als in de non-food. Op wijkmarkten (gemiddeld
2,15) is men er vaker bij betrokken geweest dan op centrummark ten (1,13) en op
weekmarkten (1,64) vaker dan op dagmarkten (0,83). Ondernemers in middelgrote
gemeenten (met 20.000 tot 50.000 inwoners) zijn vaker betrokken geweest bij procedures (1,9 keer) dan ondernemers in kleine gemeente (met minder dan 20.000 inwoners (1,1 keer) en ondernemers in grotere gemeenten (1,3 keer).
Van de ondernemers die betrokken zijn geweest bij een procedure heeft ongeveer
één derde een vergunningsaanvraag bij de gemeente ingediend, één derde heeft dit
niet gedaan en eveneens één derde heeft geantwoord ‘weet niet’.
Ervaring met het vergunningsproces
Van de ondernemers die ervaring hebben met een vergunningsproces is 47% door de
gemeente op de hoogte gesteld van of voldoende geïnformeerd over de eisen waaraan de vergunningsaanvraag moest voldoen. Van de ondernemers vindt 41% dat dit
niet het geval is geweest en 12% ‘weet het niet’.
Van de ondernemers meent 56% dat de gemeente bij de inschrijving geen gegevens
heeft gevraagd over de kwaliteit van de verkoopinrichting of van de buitenruimte.
Één op de vijf ondernemers zegt dat er gevraagd is naar gegevens over de kwaliteit
van de verkoopinrichting en één op de 15 ondernemers dat gevraagd is naar de kwaliteit van de buitenruimte. Deze kwaliteitscriteria speelden dan ook bij de beoordeling
van de vergunningsaanvraag door de gemeente nauwelijks een rol. Van de ondernemers zegt niet meer dan 3% dat kwalitatieve beoordeling met bekende beoordelingsscores een rol hebben gespeeld bij het toewijzen van de vergunningsaanvraag. En
slechts 1% zegt dat kwalitatieve beoordeling zonder vooraf bekende beoordelingsscores een rol hebben gespeeld bij het toewijzen van de vergunningsaanvraag. Van de
ondernemers zegt 16% dat de vergunningen zijn toegewezen op basis van ‘wie het
eerst komt, wie het eerst maalt’, 18% zegt dat dit is gebeurd via loting, 33% via andere criteria en 29% zegt het niet te weten.
Er is ook gevraagd welk selectiesysteem de voorkeur heeft van de ambulante ondernemers. Hieruit spreekt een duidelijke voorkeur voor selectie op basis van een vergelijking van kwalitatieve kenmerken van de ondernemer en/of de standplaats (vergelijkende toets). Hieraan geeft 77% van de ondernemers de voorkeur. Een voorkeur
voor loting heeft slechts 2% en een voorkeur voor ‘wie het eerst komt, wie het eerst
maalt’ krijgt de voorkeur van 21% van de ondernemers.
In 48% van de gevallen is de vergunning verleend door de gemeente en is het besluit
toegelicht. In 20% van de gevallen is de vergunning verleend door de gemeente en is
het besluit niet toegelicht. In 2% van de gevallen is de vergunning niet verleend door
de gemeente en is het besluit ook niet toegelicht. In 4% van de gevallen is de vergunning niet verleend, maar is het besluit wel toegelicht. In 13% van de gevallen
moet de besluitvorming nog plaats vinden. !3% van de ondernemers weet het niet.

7.2

De vergunningsduur

Gemiddeld voor alle ondernemers die in het onderzoek hebben aangegeven dat zij
een of meer schaarse vergunningen met een beperkte vergunningsduur hebben, bedraagt die vergunningsduur 5,2 jaar (de mediaan is 4,7 jaar). Er zijn echter wel
overeenkomsten en verschillen aan te geven:
−

Food en non-food hebben dezelfde ervaring: voor beide segmenten is de gemiddelde maximale vergunningsduur 5,2 jaar; Dit geldt ook voor de ervaringen van
ondernemers is kleinere, middelgrote en grotere gemeenten;

50

50

−

Ondernemers op dagmarkten hebben een langere maximale duur aangegeven
(gemiddeld 6,3 jaar) dan ondernemers op weekmarkten (5,1 jaar). Ondernemers
die op beide typen markten staan ervaren een gemiddelde maximale vergunningsduur 5,2 jaar;

−

Voor wijkmarkten is de maximale duur korter (3,5 jaar) dan voor centrummarkten (5,8 jaar). Voor ondernemers die beide typen markten bedienen is gemiddelde maximale vergunningsduur 5,2 jaar;

−

Op door de gemeente ingestelde markten is de gemiddelde maximale vergunningsduur 5 jaar. Op verzelfstandigde markten 3 jaar en voor ondernemers die
beide typen markten bedienen is gemiddelde maximale vergunningsduur 5,1 jaar;

−

Ondernemers die uitsluitend op warenmarkten staan, meldden een gemiddelde
(maximale) vergunningsduur van meer dan 7 jaar. Ondernemers met solitaire
standplaatsen al dan niet in combinatie met standplaatsen op warenmarkten
meldden een (maximale) vergunningsduur van gemiddeld 4 jaar.

Zoals uit tabel 5 blijkt, hanteren gemeenten – volgens de ondernemers - meerdere
argumenten bij het toepassen van de maximale vergunningsduur.
Tabel 5

Argumenten gemeenten bij bepalen van de vergunningstermijn

Argument gemeente:
Wij willen…………….

Kleine ge-

Middelgrote

Grote

meenten

gemeente

gemeente

< 20.000

20.000-

> 50.000

inwoners

50.000

inwoners

Totaal

inwoners
…rekening houden met actuele

%

%

%

%

20

20

27

20

9

2

20

8

12

2

14

10

23

27

39

29

5

11

14

9

7

13

8

8

33

22

33

30

ontwikkelingen in de ambulante
handel
….ambulante ondernemers voldoende tijd geven om hun investering terug te verdienen
….een zo hoog mogelijke kwaliteit van de standplaatsen voor
onze inwoners
….alle ondernemers de kans geven een standplaats te verwerven
….afwegen of een kraam nog
voldoende toegevoegde waarde
heeft
….ondernemers zoveel mogelijk
zekerheid bieden
Andere argumenten

Volgens de ondernemers noemen gemeenten als argumenten, dat zij alle ondernemers een gelijke kans willen geven (29%), rekening willen houden met actuele ontwikkelingen in de ambulante handel (19%) en/of afwegen of de kraam nog voldoende
toegevoegde waarde heeft (9%). Argumenten die te maken hebben met de belangen
van de ambulante ondernemers worden door gemeenten minder vaak genoemd: ambulante ondernemers voldoende tijd geven om hun investering terug te verdienen
(8%) en ondernemers zoveel mogelijk zekerheid bieden (eveneens 8%).

51

51

7.3

De (on)tevredenheid van ambulante ondernemers

Gevraagd is ook naar de (on)tevredenheid van de ondernemers met het toewijzen
van (vaste of solitaire) standplaatsen op basis van “schaarse vergunningen”. Hierover
is 83% (zeer) ontevreden en 8% is (zeer) tevreden. Van de ondernemers oordeelt
9% neutraal, niet tevreden, niet ontevreden.
In bijlage 4 is een lijst opgenomen met bezwaren van de ondernemers tegen het
“schaarse vergunningen beleid”. Deze opmerkingen zijn geplaatst als toelichting op
de vraag naar de (on)tevredenheid over het toewijzingsbeleid van de v ergunningen.
Deze bezwaren zijn ingebracht door de circa 100 ondernemers die te maken hebben
gehad met een procedure schaarse vergunningen.
De stellingen in tabel 4 zijn beantwoord door alle ondernemers die hebben deelgenomen aan het onderzoek CVAH2019.
Over vergunningen met een duur van (maximaal) 10 jaar zijn de ambulante ondernemers meer verdeeld. Zeker is, dat 78% van de ondernemers tegen vergunningen is
met een duur van minder dan 10 jaar. 26% van de ondernemers vindt een vergunningsduur van maximaal 10 jaar uitstekend. 17% staat hier neutraal tegenover en 56
staat negatief tegenover een vergunningsduur van 10 jaar. De opmerkingen van ambulante ondernemers die zijn opgenomen in bijlage 4 sluiten voor een groot deel aan
op de reacties op de stellingen in tabel 4.

7.4

Wat vinden nu alle ondernemers er van?

Aan alle 487 ondernemers zijn 26 stellingen voorgelegd. Van elke stelling werd gevraagd of met het er (zeer) mee oneens is, niet eens, niet oneens of (zeer) mee
eens. De stellingen en de antwoorden zijn opgenomen in tabel 6.
Samengevat zijn de ondernemers het in meerderheid eens over het volgende:
Wat betreft de duur van de vergunningen:
−

Vergunningen met een duur van maximaal 5 jaar worden afgewezen;

−

Een korte vergunningsduur is niet goed voor de dynamiek van de ambulante handel;

−

Zij willen de garantie hebben dat zij de investeringen in onderneming kunnen terugverdienen.

Wat betreft de rol van gemeenten:
−

Dat gemeenten veel meer met de ambulante handel moeten overleggen over de
wijze van vergunningverlening;

−

Dat er veel verschillen dreigen te ontstaan in het beleid van gemeenten.

Wat betreft het overgaan naar schaarse vergunningen met beperkte duur:
−

Dat gemeenten de duur van bestaande vergunningen moeten handhaven;

−

Dat gemeenten een uitsterfbeleid moeten voeren voor bestaande vergunningen.

52

52

(Zeer )

Stelling

Neutraal

oneens

(Zeer)
eeens

Ik investeer veel in klantenbinding op de locatie van mijn standplaats

2

2

96

Ik vind het prima dat vergunningen worden verleend met een korte duur

94

4

2

93

4

3

2

5

93

2

5

93

3

4

93

2

6

92

6

2

92

2

8

90

88

7

5

88

7

5

4

11

85

3

13

84

5

12

83

4

14

82

5

15

80

8

14

78

Ik ben tegen vergunningen die een duur hebben van minder dan 10 jaar

9

13

78

Vergunningen met een duur van meer dan 5 jaar belemmeren de toetreding

70

13

17

Bij een vergunningsduur van 2 jaar wordt mijn bedrijf verliesgevend

7

20

73

Inschrijven voor een schaarse vergunning kost mij veel te veel tijd

10

27

63

Bij gebruik van een nieuwe systeem met schaarse vergunningen moet de

27

16

57

Ik vind een vergunningsduur van 10 jaar uitstekend

56

17

26

Schaarse vergunningen moeten minimaal voor 5 jaar worden verleend

34

17

49

Bij een vergunning met een duur van 5 jaar of langer blijf ik vast personeel

20

27

48

45

27

28

van maximaal 5 jaar
Een korte duur van een vergunning is goed voor de dynamiek van de ambulante handel
Ik moet de garantie hebben dat ik de investering in mijn verkoopwagen en
ander materieel kan terug verdienen
Gemeenten moeten veel meer overleggen met de ambulante handel over de
wijze van vergunningen verlenen
Bij een systeem van vergunningen met een duur van korter dan 5 jaar kan
ik mijn bedrijfsvoering niet meer goed plannen
Vergunningen met een duur van minder dan 5 jaar zullen leiden tot minder
werkgelegenheid in de ambulante handel
Als een vergunning een looptijd heeft van 4 jaar of minder, komt de continuïteit van mijn bedrijf in gevaar
Ik vrees dat er grote verschillen gaan ontstaan in het vergunningenbeleid
van gemeenten
Het is uitstekend dat vergunningen voor onbepaalde tijd niet meer verleend
mogen worden
Het nieuwe systeem van vergunningen met beperkte duur is g oed voor de
kwaliteit van de ambulante handel
De concurrentiepositie van de ambulante handel met de gevestigde detailhandel verzwakt sterk door kortdurende “schaarse vergunningen”
De ambulante handel van de toekomst moet zich heel snel kunnen aanpassen bij veranderingen in het consumentengedrag
Bij gebruik van het nieuwe systeem met schaarse vergunningen moet de
gemeente de duur van de bestaande vergunningen handhaven
Als de vergunningsduur beperkt wordt tot 4 jaar of minder, neem ik geen
vast personeel meer in dienst
Mijn bank gaat hogere eisen aan mijn kredietverle ning stellen bij een vergunning met duur van korter dan 5 jaar
Gemeenten zijn onvoldoende in staat om de kwaliteit van een marktondernemer te beoordelen

van nieuwe en jonge ondernemers

gemeente een uitsterfbeleid voeren voor bestaande vergunningen

in dienst nemen
Ik vind het uitstekend dat marktondernemers gelijke kansen krijgen om een
standplaats te verwerven

Tabel 6

Beoordeling ambulante ondernemers van 26 stellingen

53

53

Wat betreft de bedrijfsvoering:
−

Dat zij bij een korte vergunningsduur de bedrijfsvoering niet meer goed kunnen
plannen;

−

Dat bij een korte vergunningsduur de continuïteit van het bedrijf in gevaar komt;

−

Dat zij veel investeren in klantenbinding op de locatie van de standplaats;

−

Dat de bank bij een korte vergunningsduur van 5 jaar hogere eisen gaat stellen;

−

Dat inschrijvingsprocedures veel te veel tijd kosten;

−

Dat bij een vergunningsduur van 2 jaar het bedrijf onmiddellijk verliesgevend
wordt.

Wat betreft de werkgelegenheid:
−

Dat bij een vergunningsduur van korter dan 5 jaar de werkgelegenheid in de am-

−

Dat zij bij een korte vergunningsduur geen vast personeel meer in dienst nemen.

bulante detailhandel zal afnemen;

Met betrekking tot de sector ambulante handel
−

Dat een korte vergunningsduur schadelijk is voor de kwaliteit van de ambulante

−

Dat een korte vergunningsduur niet belemmerend is voor de toetreding van nieu-

handel;
we en jonge ondernemers;
−

Dat de concurrentie van de ambulante handel door kortdurende schaarse vergun-

−

Dat de ambulante handel van de toekomst zich heel snel moet kunnen aanpassen

ningen wordt verzwakt;
bij veranderingen in het consumentengedrag.

54

54

55

Bijlage 1 Tabellen
Tabel 1.1

Aantal bedrijven en vestigingen per branche 2007 – 2019

Jaar

2019

2019

2019

Aantal bedrijven

Aantal vestigingen

Aantal vestigingen per
bedrijf

Groenten en fruit

875

900

1,03

Overige voeding

3.030

3.105

1,02

Totaal food

3.905

4.005

1,03

Textiel en kleding

2.285

2.355

1,03

Bloemen, planten

605

635

1,05

2e handsgoederen

880

900

1,02

Overige goederen

3.035

3.120

1,03

Totaal non-food

6.805

7.010

1,03

Totaal markthandel

10.710

11.015

1,03

Tabel 1.2

Ontwikkeling aantal bedrijven per branche 2007 – 2019

Perioden

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Groenten en fruit

865

880

930

945

920

880

860

855

890

920

915

905

900

Overige voeding

2.035

2.125

2.225

2.270

2.350

2.430

2.440

2.540

2.820

3.020

3.065

3.130

3.105

Totaal food

2.900

3.005

3.155

3.215

3.270

3.310

3.300

3.395

3.710

3.940

3.980

4.035

4.005

Textiel en kleding

2.995

3.125

3.145

2.880

2.880

2.780

2.600

2.530

2.660

2.655

2.485

2.460

2.355

Bloemen, planten

695

695

710

680

655

645

630

610

645

645

640

650

635

2e handsgoederen

1.300

1.360

1.365

1.220

1.185

1.110

1.005

935

960

975

950

925

900

Overige goederen

3.190

3.495

3.685

3.440

3.450

3.370

3.210

3.160

3.380

3.430

3.325

3.265

3.120

Totaal non-food

8.180

8.675

8.905

8.220

8.170

7.905

7.445

7.235

7.645

7.705

7.400

7.300

7.010

Totaal markthandel

11.080

11.680

12.060

11.435

11.440

11.215

10.745

10.630

11.355

11.645

11.380

11.335

11.015

56

56

Tabel 1.3

Ontwikkeling aantal bedrijven per provincie 2007 – 2019

Jaar

2007

2013

2019

2007

2013

2013

2007

2013

2019

Provincie

Food

Food

Food

Non-food

Non-food

Non-Food

Totaal

Totaal

Totaal

Groningen

80

110

115

200

190

300

280

300

305

Friesland

70

80

90

250

235

315

320

315

320

Drenthe

95

90

115

240

220

305

335

305

335

Overijssel

220

230

280

530

465

700

750

700

700

Flevoland

60

75

70

205

190

265

265

265

250

Gelderland

350

415

465

725

665

1.075

1.075

1.075

1.115

Utrecht

360

390

470

455

435

825

815

825

895

Noord-Holland

470

545

770

2.185

1.975

2.520

2.655

2.520

2.560

Zuid-Holland

665

760

930

1.680

1.600

2.365

2.345

2.365

2.410

Zeeland

70

85

95

110

110

195

180

195

200

Noord-Brabant

315

350

400

1.185

985

1.340

1.500

1.340

1.330

Limburg

140

170

195

405

365

540

545

540

590

Nederland

2.900

3.300

4.005

8.180

7.435

10.745

11.065

10.745

11.010

Tabel 1.4

Schaalgrootte en rechtsvorm ambulante ondernemingen (per 2e kwartaal 20 19)

Aantal werkzame per-

Markthandel

Markthandel

Markthandel in textiel

Markthandel in

sonen

totaal

food

en kleding

overige non food

1

8.300

2.495

1.900

3.905

2

1.445

715

285

445

3-5

665

450

80

135

5 -10

240

190

20

35

10 - 20

50

40

0

5

20 - 50

10

10

0

0

50 - 100

0

0

0

0

100 of meer

0

0

0

0

Totaal bedrijven

10.710

3.905

2.285

4.525

Natuurlijke personen

10.530

3.805

2.260

4.470

180

100

25

55

Rechtspersonen

57

57

Tabel 1.5 Oprichtingen en opheffingen ondernemingen in de ambulante handel
Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Oprichtingen

2.220

1.765

1.680

1.665

1.545

1.565

1.355

1.410

1.405

1.075

915

695

170

Opheffingen

1.380

1.570

1.580

1.425

1.660

1.810

1.365

1.040

1.060

1.265

960

930

305

195

100

240

-115

-245

-10

370

345

-190

Oprichtingen
minus

840

-45

-235

-135

opheffingen

Tabel 1.6

Inkomens zelfstandigen in de markthandel en detailhandel (€ per jaar)

Branche

Mediaan

Mediaan

Mediaan

Mediaan

Mediaan

Mediaan

Mediaan

Mediaan

inkomen

inkomen

inkomen

inkomen

inkomen

inkomen

inkomen

vermogen

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2017

Markthandel, waarvan:

14.500

13.900

13.700

14.200

14.500

15.600

16.300

102.900

Markthandel food

22.600

22.000

22.000

23.300

23.100

24.500

25.300

147.700

Markthandel textiel en kleding

9.600

9.000

8.300

8.300

8.400

8.900

9.400

80.500

Markthandel overige non-food

9.700

9.000

8.600

9.000

9.300

9.800

10.500

62.100

Zelfstandigen markthandel (n)

8.900

8.900

8.800

9.100

9.100

9.100

9.100

9.100

20.900

19.600

18.700

20.100

21.300

22.700

.

148.100

Supermarkten

28.100

27.500

26.400

27.600

31.800

32.900

35.600

94.600

Speciaalzaken food

24.600

23.800

23.300

25.200

26.600

28.500

29.700

140.700

Textielwinkels

11.500

8.600

8.400

9.000

8.200

9.100

.

201.200

Kledingwinkels

18.000

15.800

15.300

17.900

20.200

22.100

24.600

153.500

Schoenen, lederwaren

25.100

24.000

22.300

23.200

25.600

26.200

28.900

241.900

Bloemen, planten, dieren

19.900

19.000

17.700

19.500

20.300

21.700

23.400

181.700

Webshops en postorder

7.100

6.700

6.500

7.300

8.100

9.900

10.600

61.900

Alle zelfstandigen Nederland

28.200

27.100

26.500

27.500

28.400

30.000

30.900

139.300

Detailhandel (niet in auto’s),
waarvan:

58

58

Tabel 1.7

Arbeids- en financiële gegevens markthandel 2009 - 2017

Jaar

2009

2013

2017

Totale opbrengsten ( in €, * 1 mln)

1.231

1.139

1.300

In %

In %

In %

100

100

100,0

Inkoopwaarde

58,4

56,6

57,9

Personeelskosten

7,4

7,2

6,9

Overige bedrijfskosten

16,1

15,8

15,2

Afschrijvingen vaste activa

2,4

2,6

1,7

Saldo buitengewoon baten en lasten

0,2

1,2

0,2

Resultaat voor belastingen

15,6

17,7

18,2

Banen werknemers (n)

8.600

8.300

6.700

Banen ondernemers etc.

12.600

13.600

13.400

Banen totaal (n)

21.200

21.900

20.100

Totale opbrengsten (in %)
Waarvan:

Fte werknemers (n)

3.900

4.000

3.100

Fte ondernemers etc.

10.300

11.400

12.300

Fte totaal (n)

14.200

15.800

15.400

Totale opbrengsten ( in €, * 1 mln)

1.231

1.139

1.300

omzet/fte (€)

86.690

72.089

84.416

omzet/wp (€)

58.066

52.009

64.677

Tabel 1.8

Overige bedrijfskosten en afschrijvingen markthandel 2009 - 2017

Jaar

2009

2013

2017

€ 1 mln

€ 1 mln

€ 1 mln

Totale opbrengsten ( in €, * 1 mln)

1037

937

1062

Totale overige bedrijfskosten

198

180

198

Kosten energieverbruik

9

7

8

Huisvestingskosten

43

39

41

Kosten apparatuur en inventaris

10

8

8

Kosten vervoermiddelen

38

39

43

Verkoopkosten

44

40

42

Communicatiekosten

7

7

8

Kosten van overige diensten

12

11

11

Bedrijfskosten n.e.g.

35

29

37

Afschrijvingen vaste activa

29

30

22

Waarvan:

59

59

Tabel 1.9

Klasse investeringen food en non-food

Investeringsklasse (€)

Food

Totaal 36

Non-Food
%

%

%

Tot 25.000

4,3

29,4

8,6

20.000 - 50.000

6,1

17,6

8,1

50.000 - 100.000

15,8

22,1

16,9

100.000 - 150,000

16,4

19,1

16,9

150.000 - 200.000

14,6

2,9

12,6

200.000 - 300.000

16,7

7,4

15,1

300.000 - 500.000

15,5

0,0

12,8

500.000 en meer

10,6

1,5

9,1

Totaal

100,0

100,0

100,0

Tabel 1.10

Omzet, investeringen en afschrijvingstermijn, per activiteit

Bedragen, in € excl. BTW

Uitsluitend

Uitsluitend

Standplaats en

warenmarkt

standplaats

warenmarkt

Omzet 2018

572.900

222.900

684.500

560.000

Totale investeringen

186.700

129.400

228.500

192.900

8,7

8,7

8,7

8,7

Afschrijvingstermijn (jaar)

Tabel 1.11

Totaal

Omzet, investeringen en afschrijvingstermijn, per activiteit

Bedragen, in € excl. BTW

Uitsluitend

Uitsluitend

Dagmarkt en

dagmarkt

weekmarkt

weekmarkt

Omzet 2018

616.900

554.100

804.900

625.000

Totale investeringen

216.400

189.900

233.600

205.000

9,6

8,7

9,3

8,8

Afschrijvingstermijn (jaar)

Tabel 12

Totaal

Omzet, investeringen en afschrijvingstermijn, naar type markt

Bedragen, in € excl. BTW

Uitsluitend

Uitsluitend cen-

Zowel wijk- als

wijkmarkt

trummarkt

centrummarkt

Omzet 2018

357.000

443.500

756.600

625.000

Totale investeringen

189.400

171.900

228.700

205.000

7,7

9,1

9,1

8,8

Afschrijvingstermijn (jaar)

Tabel 1.13

Totaal

Omzet, investeringen en afschrijvingstermijn, par marktvvorm

Bedragen, in € excl. BTW

Uitsluitend

Uitsluitend ver-

Beide typen mark-

gemeentelij-

zelfstandigde

ten

ke markt

markt

Omzet 2018

509.800

70.000

814.400

625.000

Totale investeringen

193.800

26.200

220.100

205.000

8,7

7,2

9,4

8,8

Afschrijvingstermijn (jaar)

36

Totaal

In de tabellen wordt met de kolom “Totaal” bedoeld het berekende gemiddelde van alle bedrijven.

60

60

Tabel 1.14

Investeringen markthandel in materiele vaste activa, 2009 – 2017 (bedragen in miljoen €)

Jaar

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Investeringen in vaste activa

79,3

18,3

28,1

23,0

58,8

Grond en terreinen

0

1,6

0

1,8

1,8

7,5

0

0,8

0

Bedrijfsgebouwen

5,4

1,2

0,8

4,7

19,4

86,8

5,7

10,5

3,8

0

1,3

0

0

0,1

1,8

0

0

0,3

Vervoermiddelen

22,6

7,9

21

11,6

28,6

56,7

26,6

38,1

25

Computers en randapparatuur

0,2

0,3

0,7

0,6

1,6

2,8

1,5

1,8

1,8

Machines en installaties

4,5

5,2

3

1,8

3,7

8,4

10,2

3,1

2,4

Overige materiële vaste activa

46,6

0,8

2,6

2,5

3,6

6,4

18,7

9,4

1,5

170,3

2015

2016

2017

62,7

63,7

34,7

Waarvan:

Grond-,water- en wegenbouwkundige werken

Tabel 1.15

Enkele mediane kengetallen voor wijk- centrummarkten en combinatie

Aantallen (mediaan)

Uitsluitend

Uitsluitend

Zowel wijk- als

wijkmarkt

centrummarkt

centrummarkt

Totaal

Aantal warenmarkten

3,0

3,8

4,9

4,4

Gemeenten warenmarkten

2,1

3,1

4,1

3,6

Vergunningen onbepaalde tijd

2,4

3,5

4,5

4,0

Vergunningen bepaalde tijd

1,3

0,5

1,0

0,8

Aantal solitaire standplaatsen

2,0

1,5

1,8

1,8

Aantal gemeenten

1,6

1,6

1,7

1,6

Vergunningen onbepaalde tijd

1,0

1,3

1,9

1,8

Vergunningen bepaalde tijd

1,7

1,1

1,0

1,2

Warenmarkten

Solitaire standplaatsen

Tabel 1.16

Enkele mediane kengetallen voor dag-, weekmarkten en combinatie

Aantallen (mediaan)

Uitsluitend

Uitsluitend

Dagmarkt en

dagmarkt

weekmarkt

weekmarkt

Totaal

Aantal warenmarkten

3,5

4,4

4,7

4,4

Gemeenten warenmarkten

2,5

3,6

3,7

3,6

Vergunningen onbepaalde tijd

2,7

4,0

4,1

4,0

Vergunningen bepaalde tijd

1,0

0,6

1,5

0,8

Aantal solitaire standplaatsen

1,9

1,6

2,0

1,8

Aantal gemeenten

1,6

1,6

1,7

1,7

Vergunningen onbepaalde tijd

2,1

1,7

1,9

1,8

Vergunningen bepaalde tijd

0,9

1,5

1,2

1,2

Warenmarkten

Solitaire standplaatsen

61
61

Bijlage 2 Gesprekspartners en informanten
Ambulante ondernemers
− W. van Bemmel, de Woerdense Kaasboer, Bunschoten;
− B. van Diermen, Vishandel Van Diermen, Spakenburg;
− L. de Groot, Formulemanager kaas, Vandersterre Groep Nederland BV;
− I. van Hamersveld, IvySchoenen, Den Haag;
− L. van Popering, voorzitter Stichting Haagse Markt, voorzitter Nieuw Koopmansbelang, voormalig lid hoofdbestuur CVAH;
− J. Sjouwerman, AGF handel Joop Sjouwerman bv, Hilversum.
Gemeenten
− F. Boxman, Programmamanager, Utrechtse Heuvelrug;
− L. Eijkhout, beleidsadviseur Economische Zaken, S. Vloet, juridische adviseur
en D. Boerboom, bureau vergunningen, Nijmegen;
− K. Passet, teammanager APV en Markten en C. Aben, Juridisch adviseur, Almere.
Experts
− A. Drahmann, Universitair hoofddocent bestuursrecht, Universiteit Leiden
− M. Geertsema, wetgevingsjurist, J. Evers, juridisch adviseur en C. De Vlieger,
teammanager gemeenterecht, Vereniging Nederlandse Gemeenten;
− J. Voss, sectormanager retail Rabobank, Utrecht.
Centrale Vereniging voor de Ambulante Handel (CVAH)
− H. Achterhuis, voorzitter
− M. Bleeker-Steenstra, landelijk secretaris
− A. Şen, juridisch loket

62

62

Bijlage 3 Online onderzoek bij ambulante ondernemers
Onderzoeksmethode
Van 16 tot 30 april 2019 heeft een online onderzoek plaatsgevonden bij ambulante
ondernemers. Het veldwerk van dit onderzoek is uitgevoerd door bureau DESAN uit
Amsterdam. De vragenlijst en het coderingsschema zijn opgesteld door Henk Gianotten. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van de ledenlijst van de Centrale Vereniging voor de Ambulante Handel (CVAH). Door de CVAH zijn de contactgegevens met
emailadressen van 1.783 leden aan DESAN doorgegeven. Al deze leden zijn benaderd
met het verzoek om aan het onderzoek deel te nemen. De vooraankondiging van het
onderzoek is op vrijdag 12 april via email verzonden. Deze vooraankondiging bevatte
een verantwoording en motivatie voor deelname aan het onderzoek. Deze email met
vooraankondiging is ondertekend door mw. M. Bleeker-Steenstra, secretaris van de
CVAH. De aankondiging van het onderzoek is ook opgenomen in de Nieuwsbrief en op
de website van de CVAH. Op vrijdag 19 april en op maandag 29 april is een herinneringsmail gestuurd. Gedurende de looptijd van het veldwerk is een helpdesk ingericht
voor inhoudelijke vragen bij de CVAH en voor technische vragen bij DESAN.
In de uitnodigingsmail voor deelname is een hyperlink naar de online vragenlijst opgenomen plus voor elke respondent een unieke inlogcode, die toegang geeft tot de
vragenlijst. Zo is verzekerd dat elke respondent de vragenlijst slechts eenmaal kan
invullen en het invullen tijdelijk kan onderbreken om later terug te keren en de vragenlijst te voltooien.
De vragenlijst kon via desktop computer of laptop worden ingevuld of via de mobiele
telefoon. Na afsluiting van het veldwerk bleken 546 ambulante ondernemers de vragenlijst te hebben ingevuld. Daarvan hebben 278 ondernemers de lijst ingevuld via
een laptop of desktop computer en 268 ondernemers via hun mobiele telefoon .
Het bruto response percentage bedraagt derhalve 30,6%.
De doelgroep van het onderzoek bestond uit ambulante ondernemers op warenmarkten en/of op solitaire standplaatsen. Leden van de CVAH die uitsluitend actief zijn op
verkoop op braderieën en/f via venten zijn van het onderzoek uitgesloten. Tot deze
laatste groep behoorden 23 ondernemers, die verder zijn uitgesloten van het onderzoek. Voorts bleken nog 36 ondernemers een incomplete vragenlijst met antwoorden
te hebben ingediend. Exclusief deze in totaal 59 ingevulde vragenlijsten komt het totaal op 487 complete vragenlijsten met antwoorden. Dit brengt de netto response op
27,3%. De gedeeltelijk ingevulde vragenlijsten zijn voor zover mogelijk meegenomen
in de analyse.
Representativiteit: brancheverdeling
In tabel 3.1 is de verdeling gegeven van de branches waarbinnen de 522 ondernemers actief zijn (24 ondernemers met missing data). In totaal zijn zij actief in 591
branches. Van de aan het onderzoek deelnemende ambulante handelaren zijn er 402
(77%) actief in de food en 120 (23%) in de non food
De vraag doet zich voor, in hoeverre de ambulante ondernemers in het online onderzoek representatief zijn voor alle ambulante ondernemers. Hierbij doet zich het probleem voor, dat na het opheffen van het Hoofdbedrijfschap Detailhandel (HBD) in
2013 er geen branchegegevens van de sector ambulante handel beschikbaar zijn. Ook
het CBS verschaft geen gegevens op brancheniveau. Het laatste structuuronderzoek

63

63

dateert van 2011. 37 Deze “structuurgegevens” zijn echter niet gebaseerd op integrale
tellingen of registraties maar ook op steekproefgegevens. In dat onderzoek ble ken er
in 2011 rond 10.800 ambulante markthandelaren te zijn, plus 2.500 standplaatsondernemers. Bij elkaar zijn dat 13.300 ondernemers. En bovendien nog 5.10 0 ondernemers die uitsluitend actief zijn met braderieën en/of venten. Totaal kwam I&O op
18.400 actieve ondernemingen. Van de ambulante ondernemers op warenmarkten
schatte I&O dat ca. 45% actief was in de food en 55% in de non-food.
Tabel 3.1

Brancheverdeling online onderzoek ambulante ondernemers (2019)
plus vergelijking met structuuronderzoek 2011 (SO 2011)

Branche

CVAH

CVAH

SO

SO

2019

2019

2011

2011

Aantal

In %

Aantal

In %

Vis, schaal- en schelpdieren

105

17,8

Vlees en vleeswaren

21

3,6

Kip, poeliersproducten

21

3,6

Aardappelen, groenten, fruit

71

12,0

Kaas, Zuivel, noten etc.

114

19,3

Brood, koek en banket

46

7,7

Snoep en chocolaterie

13

2,2

Biologisch en fair trade

17

2,9

Drogisterij, parfumerie

5

0,8

Kleding, lederwaren, schoenen

37

6,3

Wonen en leven

6

1,0

Groei en bloei

29

4,9

Overige non-foodbranches

106

17,9

Totaal aantal branches

591

100,0

Aantal ambulante ondernemers:

522

100

13.300

100

Waarvan: in foodbranches

402

77

6.400

45,4

Waarvan: in non-foodbranches

120

23

6.900

54,6

Actief in aantal branches:

591

100

Waarvan: aantal branches food

408

69,0

Waarvan: aantal branches non-food

183

31,0

38

De vergelijking van de verhouding food/non-food tussen 2011 en 2019 duidt op 2 zaken. Ten eerste dat het segment food groeit en ten tweede dat de food ten opzichte
van non-food is oververtegenwoordigd in het onderzoek. Het eerste zou verklaard
kunnen worden doordat net zoals in de gevestigde detailhandel, de non-foodsector
veel meer concurrentie ondervindt van internetverkopen aan consumen ten dan de
foodsector. Een tweede verklaring kan zijn, dat foodondernemers, vanwege hun aanzienlijke investeringen in warehousing, koelwagens en –cellen en transportmiddelen,

37

Zie: Structuur in de Markt – Structuuronderzoek ambulante handel 2011, uitgave van het Hoofdbedrijfschap Detailhandel HBD, I&O Research BV.

38

Dit zijn branches als elektro- en beeld- en geluidsdragers, diensten, variatiehandel, antiek & boeken
etc.

64

64

meer gemotiveerd zijn geweest aan het onderzoek naar ‘schaarse vergunningen ’ deel
te nemen. Een derde verklaring kan zijn, dat de leden van de CVAH niet representatief zijn voor alle ambulante handelaren in ons land.
Omdat ‘harde’ populatiegegevens van de afgelopen (bijna) 10 jaar ontbreken, moet
deze verklaring genuanceerd worden opgevat. Vanwege het ontbreken van populatiegegevens wordt derhalve geen herweging toegepast van de onderzoekgegevens die in
het CVAH-onderzoek van 2019 zijn verzameld.
Representativiteit: bedrijfsgrootte
Er kan ook nog worden gekeken naar de bedrijfsomvang van de bedrijven. Vanuit het
structuuronderzoek van 2011 is een verdeling te herleiden van ondernemers op de
warenmarkt en op standplaatsen naar omzetvolume (zie tabel 3.2). In de tabel de
verdeling van het structuuronderzoek 2011 (SO2011) en het onderhavige onde rzoek
uit 2019 (CVAH2019).
Tabel 3.2

Bedrijfsgrootte steekproeven 2011 en 2019

Omzetklasse

SO2011

CVAH2019

In € incl. BTW

%

%

Tot 25.000

33

4

25.000-50.000

19

2

50.000-100.000

16

8

100.000-250.000

18

23

Meer dan 250.000

Totaal

14

61

100

100

Uit tabel 3.2 blijkt, dat kleine bedrijven zeer beperkt zijn vertegenwoordigd in de
steekproef van het onderzoek. Dit kan te maken hebben met (1) beperkte aanwezigheid van kleine bedrijven in het ledenbestand van de CVAH en (2) minder betrokkenheid bij, niet geïnteresseerd in of onbekendheid met het onderwerp van het onderzoek “schaarse vergunningen”. Het omgekeerde is het geval wat betreft de grote bedrijven, met name in de food. Dan is er ook de mogelijkheid, dat sinds 2011 de omvang van de bedrijven in de markthandel is toegenomen.
Activiteiten van de ambulante ondernemers
Van alle ondernemers staat 48% uitsluitend op een warenmarkt, 17% neemt uitsluitend een solitaire standplaats in en 35% staat zowel op een warenmarkt als op een
solitaire standplaats (zie tabel 3.3).
Tabel 3.3

Activiteiten ondernemers in de ambulante handel

Ondernemers

Food

Non-food

Totaal

%

%

%

Uitsluitend warenmarkt

44

60

48

Uitsluitend solitaire standplaats

15

22

16

Warenmarkt & solitaire standplaats

41

18

36

Totaal

100

100

100

Zowel absoluut als relatief zijn ondernemers in de food meer actief op solitaire standplaatsen dan ondernemers in de non-food.
Dagmarkten zijn markten die minimaal 4 dagen per week op eenzelfde locatie worden
gehouden, terwijl weekmarkten eens per week plaatsvinden. Van alle ambulante ondernemers is 10% uitsluitend actief op dagmarkten en 61% uitsluitend op weekmark-

65

65

ten. Van alle ondernemers is 29% zowel actief op dag- als weekmarkten. Zie tabel
3.4. Non-foodondernemers zijn wat minder actief op dagmarkten dan foodondernemers.
Tabel 3.4

Aanwezigheid ondernemers op dag- en/of weekmarkten

Aanwezigheid op dag- en/of

Food

Non-food

Totaal

weekmarkt
%

%

%

Uitsluitend op dagmarkten

10

13

10

Uitsluitend op weekmarkten

58

69

61

Zowel op dag- als weekmarkten

32

18

29

Totaal

100

100

100

Er kan ook onderscheid worden gemaakt tussen centrumma rkten en wijkmarkten.
Centrummarkten zijn vrijwel altijd in de binnensteden gelokaliseerd en bieden een
breed en gespecialiseerd assortiment. Naast een lokale hebben ze bovendien een regionale functie. Daarnaast hebben centrummarkten een evenement functie voor de
binnenstad. Wijkmarkten zijn vaak in de nabijheid van buurtwinkelcentra gelokaliseerd, hebben een sterk lokale functie. Van de ondernemers staat 58% op beide typen markten. 6% staat uitsluitend op een wijkmarkt en 36% uitsluitend op een centrummarkt (zie tabel 3.5).
Tabel 3.5

Aanwezigheid ondernemers op wijk- en/of centrummarkt

Aanwezigheid op wijk- en/of

Food

Non-food

Totaal

%

%

%

centrummarkt
Uitsluitend op wijkmarkten

7

4

6

Uitsluitend op centrummarkten

31

55

36

Zowel op wijk- als centrummarkten

62

41

58

Totaal

100

100

100

Tot slot kunnen ambulante ondernemers worden onderverdeeld naar hun aanwezigheid op door gemeenten ingestelde markten of verzelfstandigde markten (tabel 3.6).
Tabel 3.5

Aanwezigheid ondernemers naar type markt

Aanwezigheid op gemeentelijke

Food

Non-food

Totaal

of verzelfstandigde markt
Uitsluitend gemeentelijke markt

%

%

%

61

57

60

Uitsluitend verzelfstandigde markt

1

2

1

Beide typen markten

38

41

39

Totaal

100

100

100

Van alle ondernemers staat 60% uitsluitend op door een door een gemeente ingestelde markt. Er zijn vrijwel geen ondernemingen die uitsluitend op een verzelfstandigde
markt (eveneens door de gemeente ingesteld) staan. De verschillen tussen de food
en non-food branches zijn klein.

66

66

67

Bijlage 4 Beoordeling schaarse vergunningen (door ondernemers
die betrokken zijn geweest bij een vergunningsprocedure)

68

68

Toelichting op de mate van (on) tevredenheid over de toewijzing van schaarse vergunningen
Er is absoluut geen duidelijk beleid. De gemeente weet zelf geen raad met deze nieuwe regels. De gemeenten weten ook helemaal niet wat er speelt in deze branches.
Alhoewel wij dus gewend zijn ieder jaar de vergunning op één standplaats op nieuw aan te moeten vragen,
is er geen sprake van een beleidsmatige aanpak, men is het zo al jaren gewend.
Als ambulante ondernemer zie je alles wat je hebt opgebouwd zoals de gedane investeringen in materieel,
in markten opbouwen, personeel, toekomst voor je zelf als voor mijn zoon teniet gedaan worden. Mijn oude dag voorziening ik mag nog 7 jaar voordat mijn zoon het bedrijf overneemt is als de regering niet ingrijpt kansloos verloren alle zekerheid is weg. bij een volgende investering kan de bank doen besluiten om
voor mij of mijn zoon niet meer garant te staan voor de financiële kant. Namelijk bij een schaarse vergunning heeft de bank geen enkele zekerheid dat de gedane investeringen/lening betaald gaat /kan worden.
Als je als ondernemer 25 jaar op een standplaats staat en je een vaste klanten kring hebt opgebouwd personeel hebt voor die standplaats, een groot gedeelte van je inkomen is dan wil en heb je zekerheid nodig,
en is het niet wenselijk dat een ander ook recht heeft op die plaats daar je jaren energie en geld hebt gestoken om de plaats zo goedmogelijk op te bouwen en te exploiteren. En dan denkt een collega hé die
plaats is mooi opgebouwd die wil ik ook wel, maar je begint met niks op een standplaats, en bouw een relatie op met je klanten, en dat gaat niet van vandaag op morgen, dat kost moei te en doorzettingsvermogen.
als kleine ondernemer kun je niet op tegen de groet ondernemers. zij schrijven zich in met meerder KvK
nummers, ik als kleine ondernemer kan dat niet. de kans dat ik dus een plek krijg is dus klein. de gemeente Veghel heeft nu besloten om alles 'stil' te zetten, maar als dit wel doorgaat in alle gemeenten, kan ik als
kleine ondernemer stoppen..
Biedt weinig zekerheid. Kan herinvestering in 5 jaar niet terug verdienen
Bij de gemeente Nijmegen was geen onderhandeling mogelijk. Het besluit was al genomen . Onze vergunningen voor onbepaalde tijd zijn ingenomen en wij hebben een vergunning voor tien jaar gekregen.
Bij gemeentes lijkt het zo te zijn dat ze niet beseffen wat het betekent voor serieuze ondernemers (met of
zonder medewerkers) om een 'tijdelijke' vergunning te krijgen. Er hangt zoveel van af wat voor vergunning
er gegeven wordt bv investeringen, personeel, de tijd dat het duurt om een goede markt op te bouwen (en
na een x aantal jaren profiteert een 'collega' die de nieuwe vergunning krijgt van d e markt die wij hebben
opgebouwd), zelfs een hypotheek wordt moeilijk af te sluiten wanneer er tijdelijke vergunningen af ge geven worden. Geen hypotheekverstrekker die je geld geeft als niet zeker is of je (al !) je markten kan houden. Een ambtenaar in een gemeente waar een infoavond werd belegt omtrent deze vergunningen zei dat
het toch geweldig was als je over 10 jaar weer ergens anders kon beginnen.....Kortom, zeer, zeer slechte
zaak voor serieuze ondernemers. Ik heb de afgelopen 2 jaar voor ongeveer 800 .000 geïnvesteerd, moet er
niet aan denken dat ik de helft van mijn markten kwijt raak
Bij ons is een overgangsperiode van toepassing, maar straks bij schaarse vergunning en openbare inschrijving zal je geen hoge investeringen meer kunnen doen en gaat kwa liteit omlaag
Bij ons is nog niets bekend tis nog grijs gebied. Markt Gouda zijn we in overleg
De gehele procedure omtrent de vergunning verlening in het algemeen is een willekeur per gemeente geen
gehoor of inspraak en hun wet is wil zeer jammer dat er zo met ondernemers die er voor kiezen op deze
wijze hun brood te willen verdienen mee omgegaan wordt in het verleden was het beduidend anders
De gemeente Rotterdam doet al minstens 25 jaar toewijzing met bepaalde tijd. Echter wordt het wel verlengt aan vergunninghouder en niet in loting gegooid.
De gemeente Zandvoort is erg ambulant, vriendelijk. Top gemeente
De gevolgen van "schaarse vergunningen" voor de ambulante handel zijn desastreus. Als alle ambulante
handelaren hun vak serieus nemen, niet gaan zitten wachten tot een verlengingsaanvraag eventueel wordt
afgewezen, zich indekken en voor de bewuste dag waarvan de vergunni ng verloopt ook elders alternatieve
vergunningaanvragen doet ontstaat er een tombola van standplaatsen. Van continuïteit in vraag en aanbod
zal geen sprake meer zijn. Consumenten zien continu (jaarlijks, 3 -jaarlijks, 5-jaarlijks????) andere standplaatshouders verschijnen, klantenkringen die ambulante handelaren in jaren hebben opgebouwd, verdwijnen als sneeuw voor de zon. Dit heeft alleen maar verliezers tot gevolg, geen handelaar zal nog investe-

69

69

ren, de (markt)waarde van het ambulante bedrijf reduceert tot 0, verkoop van het bedrijf wordt onmogelijk want zonder zekerheid over vergunningen is je bedrijf niks waard. Het Europese Hof heeft niet nagedacht over de gevolgen van deze uitspraak!!!!!!
De huidige vergunninghouder krijgt opnieuw onbepaalde tijd. Bij eventuele overname in de toekomst geldt
een bepaalde tijd van 10 jaar
de inschrijving vond plaats via E-mail op Vrijdagmiddag klokslag 12.00 uur. Diegene die het eerste binnenkomt heeft hem. Je kan dus door een defect aan de computer of telefoon misgrijpen en zo je plaats waar je
al tientallen jaren staat kwijt zijn
De markt wordt kapot gemaakt zo , je gaat niet meer investeren , geen verjonging meer daar er geen opvolgers meer komen uit het gezin , je kunt voor de toekomst niets meer plannen , en je vaste klanten kunnen ook niet meer bij jouw terecht dus komen op een gegeven moment ook niet meer op de markt ,
De onzekerheid is beangstigend
De toekomst ziet er onzeker uit.
Dit vindt plaats in de gemeente Almere. Er is nog geen beslissing over genome n, maar het is zeer zorgelijk, gezien de hoge investeringen die zijn gedaan en het aantal personeelsleden die wij hebben werken. Dit
geeft onzekerheid en iedereen weet dat je dit niet in 10 jaar tijd kan terug verdienen. Gezien de investeringen maar niet te vergeten de ontslag vergoedingen die betaald moeten worden als je, je vergunning
verliest. Dit betekent voor een hoop ondernemers het einde van hun bedrijf. Het is oneerlijke manier van
vergunning verstrekken. Wij staan al jaar en dag op de markt en dit zou zomaar het einde kunnen zijn,
maar met mij velen. Wij bieden naast de retail die het ook moeilijk heeft een mooie aanvulling op een w inkelcentrum. De markt houdt het centrum leefbaar en dynamisch. Door schaarse vergunningen zal er een
vaste marktkooplui verdwijnen en de motivatie verliezen om verder te gaan met ondernemen. We leven
helaas in een tijd, dat alles beter, groter en efficiënter moet zijn. Maar degene die dit volhouden zijn alleen
de grootwinkelbedrijven, de kleine mkb'er die er vol gaat en p lezier in het werk heeft. Wordt ontmoedigd,
vaak hebben wij een laag tot midden hoge opleiding gevolgd. We kunnen volhouden, maar dit is schoolvoorbeeld. Waarbij de regelzucht en efficiënte verbeter nog kant of wal slaat. Ik hoop op het beste.
Door deze werkwijze worden we erg onzeker over onze toekomst. Kunnen we onze investering wel terug
verdienen, en hoe gast het met ons personeel ? We hebben geen zekerheid meer. Onze klantenklantenkring hebben we jaren opgebouwd en valt weg. Het is onacceptabel. Wij staan al 35 jaar op deze plaats en
klanten rekenen op ons elke week weer!
Eerlijk gezegd hard werkend en toezien dat van hogerhand de vloer onder de voeten getrokken word. Geen
bank staat gerant meer ondanks zeer goede cijfers, aangezien ambulante handel bij banken sowieso moeilijk is, is toekomst visie daardoor zeer onzeker!! Los V inkomsten of voor personeel, kunnen zij hun baan
behouden! Ook je naam krijgt geen credit!!
Er heerst veel onduidelijkheid bij de gemeente Ermelo en Almere. In Almere worden we als kooplui voor
het blok gezet, branchering los laten of aan de schaarse vergunning voor een periode van x aantal jaar.
Beide is niet wenselijk, gezien de sterke daling van marktondernemers. Is het juist noodzaak dat deze beroepsgroep bestaan blijft en natuurlijk ook een centrum van een wijk of stad. Zeker ook gezien de daling in
het aantal retail winkels is de markt van belang voor een leefbaarheid en gezelligheid van een centrum. De
vrijgeven van branchering en schaarse vergunningen leidt op korte termijn tot diversiteit maar op de lange
termijn zal je zien dat er te weinig wordt verdient omdat de inkomsten nog meer verdeeld moeten worden
over dezelfdebranche. Waardoor er op termijn er geen geld meer is voor vernieuwingen en investeringen.
Mogelijk zelfs faillissement. Dit omdat er kans op serieuze terug van omzet of stop zetten markten, waardoor ook personeel moet worden ontslagen. De transitie vergoedingen die hier bij komen kijken, zijn zo
hoog dat mogelijk een hoop ondernemers dit niet kunnen betalen en hierdoor de tent moeten sluiten. Dit
lijkt mij niet de bedoeling.
Er is niet gekeken naar de ondernemer. Alleen EEG verplichting opv olgen zonder de belangen van de ondernemer in acht te nemen.
Er ontstaat onzekerheid over de toekomst van je standplaats terwijl je investeerde in je bedrijf en verplichtingen heb naar je personeel.
Er wordt niet gekeken naar het functioneren in het verleden

70

70

Geen duidelijk verhaal
Geen toekomst perspectief.
Geen vastigheid meer dus .toekomst is er niet meer .kan ook niet meer investeren daardoor.
geen zekerheid voor de toekomst alles wat je opbouwt ben je ook zo maar kwjit
Geen zekerheid voor de toekomst, na 5 jaar mag je wegwezen. Een standplaats opbouwen kost tijd, ik sta
er zelf nu 4 jaar; en nu eindelijk valt er wat te verdienen. En dan mag ik nog maar één jaar blijven en
wordt mijn plek verloot, die ik zelf heb opgebouwd en waar voorheen niemand stond.
Gemeentes wachten momenteel af. Gelukkig staat de CVAH mij bij
Heb net een ton geïnvesteerd en heb geen zekerheid.
Ik heb nu in principe nog maar met 1 gemeente te maken. Met het schaarse vergunningen heb ik net alle
papieren binnen en die moet ik nog even na laten kijken door de CVAH.
Het beleid per gemeente verschilt nogal. Dit maakt het verwarrend.
Het hele systeem van schaarse vergunningen is een doodsteek voor de ambulante handel op langer termijn. Dit systeem klopt niet en zou ook niet doorgevoerd mogen worden. Continuïteit van bedrijven komt
in gevaar. Wij bestaan 75 jaar en opvolging is nu een moeilijke situatie.
Het is moeilijk een klantenkring en bekendheid op te bouwen daar werken we jaren aan.
Het is niet eerlijk hoe t nu te werk gaat. Ieder ondernemer wil zijn boterham verdienen
Het is te gek voor woorden als je na 10 jaar hoort dat je vergunning niet verlengt word omdat de EU beslist heeft dat het anders moet. Ik walg van de EU en de gemeenten die deze (ondoordachte)regel doorvoert. Ze hebben totaal geen flauw idee van wat er allemaal speelt op de markt . Bv hoeveel geld er geïnvesteerd is in folders, verkoopwagens en vrachtauto's etc.
Het levert een hoop extra werk en onzekerheid op.
Het toewijzen van schaarse vergunningen bied geen zekerheid voor de ondernemer hierdoor kan hij/zij ook
niet investeren in de standplaats
Hierdoor heb je in de toekomst, gezien de investeringen niet voldoende draagvlak. Dit geeft een zeer onrustig gevoel om in 2024 opnieuw voor de Leeuwen te worden geworpen. Ik moet gaan investeren in een
andere verkoopwagen maar zie daar met de huidige ontwikkeling absoluut van af.
Hoop onzekerheid, geen financiering meer mogelijk. Familiebedrijf houdt op te bestaan
Ik ben er eerlijk gezegd niet erg Bekend mee en wil me graag laten toelichten
Ik ben nog geen vergunning kwijt geraakt door deze nieuwe regel, maar heb er al wel mee te maken gehad. Verder geeft het echt een gevoel van onzekerheid. Wat moet ik tegen mijn kind zeggen die ook bakker wil worden op de markt? En hoe kan ik personeel aannemen voor bepaalde tijd???
ik ben van mening dat bij schaarse vergunningen het beeld en de kwaliteit van een markt zal verslechteren
daar je een investering in een nieuwe verkoopwagen bij lange na niet terugverdient laat sta an dat je zoiets
nog gefinancierd krijgt bij een bank. Het veel gehoorde argument dat andere nu geen kans krijgen is ook
lariekoek. Zodra je een nieuwe vergunning krijgt zal je eerst jezelf in de markt moeten vechten wat ook
heel veel geld kost. Als je vergunning bijna afloopt denk je eerst wel na over een nieuwe aanschaf of dat je
je kinderen er bij betrekken wil. Niemand denkt ook maar aan het aantal ontslagen welke er volgen als je
de vergunning kwijt raakt. Je zal de pech hebben dat je naar 30 of 40 jaar of nog langer je plaats kwijt
raakt. De gemeente zegt toch ook niet tegen Jumbo of Albert Heijn en dergelijke "jammer maar nu is een
ander aan de beurt". Zo ga je niet met familie bedrijven om!
ik kreeg te horen dat ik kon kiezen tussen 3 of 10 jaar maar ik staat op particulieren grond toen ben ik
met CVAH gaan bellen die hebben contact opgenomen met de gemeenten toen kreeg ik een vergunning
voor onbepaalde tijd als er een nieuwe vergunning word verleend dan passen ze het nieuwe be leid toe
Ik maak mij ernstig zorgen. Invoering van dit systeem veroorzaakt een zeer onzekere toekomst vo or ons
familiebedrijf
Ik stond op de wachtlijst op nummer 1
ik vind dat vergunningen voor onbepaalde tijd verstrek moeten worden. Voor een winkel locatie is het ook
voor onbepaalde tijd. Ook wij moeten zekerheid hebben voor onze investeringen.
Ik vind het niet kunnen dat je vergunning na een bepaalde tijd verloopt!

71

71

Is in kader van verzelfstandiging (dmvm)
je kan niet meer investeren op de toekomst. Dus geen garantie voor onszelf als ondernemer, maar ook
voor ons personeel (vast contract e.d.). De tijd die het kost om een plaats op te bouwen neemt meestal
een aantal jaren in beslag. Op het moment dat je een plek hebt opgebouwd, waar je veel in hebt moeten
investeren, kan je er maar een paar jaar van profiteren. Onze ervaring leert dat de volgende vergunninghouder gewoon weer overnieuw moet beginnen met opbouwen. Het is een sneeuwbaleffect. Collega ondernemers gaan ook minder investeren dus gaan de markten op termijn verloede ren.
Je krijgt hier niets meer. Ze doen in deze gemeente geen enkele moeite voor standplaatsen.
kans op een plaats is niet zo groot en is een aangewezen plek
Loting en het niet doen aan branchering
Meest plaatsen staan wij meer dan 50 jaar
Met de nieuwe regels kan ik niet meer investeren, is mijn werk van 31 jaar op de tocht komen te staan
(opbouwen plaatsen vergt jarenlang werken)
Met mijn vergunning had ik voorheen een vaste basis welke nu weggenomen is.
Mijn vergunning voor onbepaalde tijd is plotseling ingetrokken en omgezet naar vergunning voor 10 jaar.
Ik sta reeds meer dan 40 jaar op de markt in mijn woonplaats.
Nee
Niets is meer zeker. Investeren wordt daardoor een groot probleem Financiële instellingen vragen financiele zekerheid en door de schaarse vergunningen wordt de financiële zekerheid onderuit gehaald en dus
wordt investeren heel lastig
Nu hebben we gelukkig de plek gekregen maar ik hou mijn hart vast voor de toekomst wanneer we naar
een paar jaar wat te hebben opgebouwd in 1x weg zouden moeten
om aan de (onlogische en gedurende het vergunningsproces voortdurend veranderende) kwaliteit eisen van
de gemeente te voldoen, moest er voor ruim 125.000 geïnvesteerd worden. Door de korte vergunningstijd
van 10 jaar wilde geen bank daar een lening voor uitgeven. Het is aan vrienden te danken, die wel wilden
investeren in mij, dat ik aan de eisen van de gemeente kon voldoen. Nu, 3 jaar verder, vraag ik mij af of ik
de juiste keus gemaakt heb, ik kan nauwelijks rond komen. Ik had financieel bete r af geweest, als ik gewoon gestopt was, en een uitkering had aangevraagd
omdat onze toekomst met deze regels voor ons niets meer is als lucht en daarom is verdere investeringen
e.d niet meer mogelijk
Ons hele bedrijf is ingericht op een langere termijn strategie. Al jaren wordt van vader op zoon klanten
geworven met kwaliteitsproducten.
Over de regelgeving dat een nieuwe vergunning maar beperkt is ben ik ontevreden. Over de regelgeving
dat de gemeente geregeld heeft dat de ondernemers die voor de regel `schaarse vergunningen` al om de
standplaats stonden levenslang mogen blijven staan, ben ik tevreden .
Sta al ruim 20 jaar op deze standplaatsen, mijn vader heeft er ruim 25 jaar gestaan, en nu weten wij niet
zeker of wij in de toekomst hier weer een vergunning krijgen.
Totaal geen gevoel voor de situatie van ondernemers
totaal geen kennis bij gemeente plus er lijken wel ambtenaren te heersen over dit topic en voelen zich zeer
verheven
Totale goodwill gaat verloren op deze wijze
Van onbepaald naar bepaald geeft stress voor de toekomst na jaren een leuke klantenkring opgebouwd te
hebben met veel geduld en toewijding
Veel gemeenten hebben nog steeds geen besluit genomen. wij staan in net heringedeelde gemeenten en
we weten nu nog steeds niets. De gemeente kent nog geen vergunningenbeleid en ook nog geen prijzen
voor 2019
vergunning is verlengd, geen nieuwe aanvraag
Vergunning van onbepaald naar bepaald (3 jaar!!!), na 3 jr krijg ik nul/geen goodwill van 20 jaar reputatie, wie wil investeren als periode vergunning 3 jr en afschrijving 5 tot 10 jaar is? wordt een grote carrousel van vergunningen, hoe praktisch op te lossen ivm afwijkende maatvoering standplaatsen en logistiek

72

72

materiaal (verkoopwagens/koelwagens), materiaal niet aanpasbaar aan maatvoering standplaatsen!
Verlenging met 5 jaar nadat al 35 jaar standplaats wordt ingenomen; zoon heeft zaak overgenomen met
personeel; ondenkbaar dat wij standplaats moeten verlaten die van 0 af opgebouwd is in 37 jaar
We worden door de gemeenten niet op de hoogte gesteld wat er met onze vergunningen gaat gebeuren op
lange termijn
Wij kunnen niet meer voortbestaan, door onzekerheid. Sommige gemeenten doen nog niets andere 3 jaar
weer ander 10 of 15 jaar. Wat wij opgebouwd hebben in 38 jaar kan in één klap weg zijn, zo ook onze
zaak...
Wij maken gebruik van incidentele vergunningen die schaarse vergunningen worden indien er meer aanvragen zijn dan beschikbare plaatsen*grote mate van onzekerheid, geen route kunnen plannen*kans op
uitloting , uitslag pas 4-6 weken voor evenement en dan zijn er geen alternatieven
meer.*rechtsongelijkheid ten opzichte van collega's die gebruik maken van vaste vergunningen omdat zij
de toewijzing krijgen voor meerdere jaren.* geen landelijk beleid ; elke ge meente heeft zijn eigen interpretatie van het standplaatsenbeleid mbt schaarse vergunningen
Wij staan in de gemeente hier op de markt en wij hebben een standplaats. Dus we hebben hier twee verschillende standplaatsen. Er wordt duidelijk met twee maten gemeten. Voor de markt hebben wij nu een
vergunning van tien jaar gekregen en voor de standplaats vijf jaar.
Wij zijn zeer ontevreden. wij staan met alleen maar aardappels en eieren al 80 jaar in deze stad. Zoiets
opbouwen kost jaren. En niet zoals bij het openbaar vervoer. Daar kan je meteen verder. En het personeel
wordt mee overgenomen. Investeren in nieuw materiaal kan hierdoor niet meer. Onze verkoopwagen is
twee jaar oud. Die wordt afgeschreven in zeven jaar, maar is gebouwd voor minstens 20 jaar. Anders haal
je het er niet uit. Nu hebben we over negen jaar een groot probleem.
Willekeur je bent ambulant je wordt gezien als rondtrekkende zigeuner
We worden in het ongewisse gelaten wij hebben een familiebedrijf en nemen deze standplaats al in sinds
1946

73

73

74

74