Positie- en informatiememorandum ter voorbereiding van het rondetafelgesprek over het
ontwerpbesluit gaswinning Groningen, vaste commissie voor Economische Zaken, Tweede
Kamer der Staten Generaal d.d. 8 september 2016.

De transitie van L- naar H-gas in Duitsland vereist tijd en planningszekerheid
Management Summary
De vraag naar laagcalorisch gas (L-gas) in Noordwest-Duitsland wordt op dit moment met name
voorzien door L-Gas uit Duitsland en Nederland. Omdat de L-gas voorraden in Duitsland en Nederland
gestaag teruglopen, wordt het L-gasnet geleidelijk overgezet naar H-gas. Dit omschakelingsproces is
complex en kost veel tijd. Naar verwachting zal Duitsland deze omzetting op zijn vroegst in 2029
afronden.
De complexiteit zit niet zozeer in de technische uitdaging, als wel in de logistiek en planning van het
omzettingsproces alsmede het feit dat er tot nu nauwelijks gekwalificeerd en gecertificeerd personeel
voor de werkzaamheden beschikbaar is.
De omzettingsplanning is gebaseerd op de aankondigingen met betrekking tot de terugloop van de
GTS-exporten vanaf 2020 en de teruglopende Duitse productie. Een onvoorziene vermindering van de
Nederlandse export zou grote problemen voor de geplande markttransitie en de
voorzieningszekerheid in Noordwest-Duitsland betekenen. Dit komt doordat er geen alternatieven
voor het Nederlandse L-gas voorhanden zijn die in de Duitse behoefte zouden kunnen voorzien.
EWE deelt de zorgen van de mensen en bestuurders in Groningen over de gevolgen van de
gaswinning. Dit komt onder meer door de sterke, grensoverschrijdende culturele en sociale banden in
de regio. Tegelijkertijd is EWE verantwoordelijk voor de voorzieningszekerheid van circa twee miljoen
mensen in Duitsland die sinds meer dan vijftig jaar gebruik maken van Nederlands L-gas.
EWE zal samen met de andere betrokken Duitse energieleveranciers en de netbeheerders de
regelmatige coördinerende overleggen met GTS voortzetten om de harmonisatie van de
planningsuitgangspunten en een ordelijke omzetting te waarborgen. Hiervoor is planningszekerheid
vanuit de Nederlandse politiek noodzakelijk.
EWE zelf heeft al een aantal maatregelen onderzocht om de risico’s te mitigeren. De belangrijkste
maatregel betreft de versnelling van de markttransformatie binnen het EWE-netgebied t.o.v. de
bestaande planning op basis van het Netzentwicklungsplan 2016. EWE wil daarom die markttransitie
van het EWE-net niet, zoals oorspronkelijk gepland in 2021, maar al in 2018 op kleine schaal (4000
omzettingen) beginnen en ook twee jaar eerder dan gepland, in 2027 afronden. Althans dat is nu de
gedachte.

1

Situatie in Duitsland
Rond dertig procent van de Duitse aardgasmarkt wordt op dit moment voorzien van L-gas, afkomstig
uit Duitsland en Nederland. De overige gebieden in Duitsland worden voorzien van H-gas uit
Denemarken, Noorwegen, Rusland en via LNG-terminals.

L-Gas-gebied in Duitsland (Bron: Bundesnetzagentur)

De Duitse L-gas reserves krimpen sterk. Niettemin wordt het resterende Duitse L-Gas zo lang
mogelijk gewonnen teneinde afnemers in hun behoefte te voorzien.

Terugloop van de L-gas productue in Duitsland (Bron: Transmissienetbeherders)

2

Huidige en toekomstige betekenis van het Nederlandse L-gas voor Duitsland
60 procent van de Duitse L-gasbehoefte wordt door importen uit Nederland gedekt. Het Groningse
veld, ontdekt in de jaren vijftig, is een van de grootste aardgasgebieden in Europa en de belangrijkste
bron voor de Duitse L-gas behoefte. Na het bereik van het hoogste productieniveau in Groningen
begon het Nederlandse ministerie van Economische Zaken met het opstellen van transitie- en
exitscenario’s. Tegen deze achtergrond heeft GTS in 2013 aangekondigd de Nederlandse gasexporten
naar Duitsland vanaf 2020 jaarlijks met 10 procent te willen verlagen. In 2030 zouden de laatste
grensoverschrijdende L-gastransporten plaatsvinden.

Cijfers omtrent de capacitieve L-gasbalans in Duitsland (Bron: Transmissiesysteembeheerders)

Markttransitie Duitsland
De twee verschillende soorten aardgas moeten vanwege technische en juridische redenen, alsook
omwille van veiligheid, binnen gedefinieerde grenzen en van elkaar gescheiden systemen
getransporteerd worden. Bij netgebieden die met L-gas voorzien worden, moet de
gebruiksapparatuur worden aangepast. In totaal zijn er in Duitsland rond acht miljoen
verbruikstoestellen die omgezet dienen te worden. Het merendeel hiervan betreft particuliere
huishoudens, maar in mindere mate ook bedrijven en industriële gebruikers. Met circa vijftien
miljoen Duitse inwoners raakt deze transitie bijna evenveel Duitsers als Nederlanders.

3

Cijfers omtrent de capacitieve L-gas balans in Duitsland voor Q1 en Q2 (Bron: Transmissiesysteembeheerders)

Het Netzentwicklungsplan speelt een belangrijke rol bij de planning van het Duitse gastransportnet.
Deze wordt jaarlijks als centraal planningsinstrument opgesteld door de
transmissiesysteembeheerders (TSO’s) in Duitsland.
Teneinde een geordende markttransitie in Duitsland te bewerkstelligen wordt het thema L-/H-gas
transitie sinds 2013 in het Netzentwicklungsplan opgenomen. Sindsdien worden de contouren van
het transitieplan elk jaar verfijnd. Gasunie Deutschland Transport Services GmbH is als
dochteronderneming van GTS direct betrokken bij het opstellen van het Duitse
“Netzentwicklungsplan Gas”, GTS wordt intensief geconsulteerd.
In 2015 is het proces van de markttransitie in Duitsland begonnen en zal volgens het meest actuele
Netzentwicklungsplan in 2029 afgerond zijn. Het aantal verbruikstoestellen dat jaarlijks aangepast
wordt, zal van enkele duizenden gestaag oplopen naar 450.000 toestellen per jaar vanaf 2021. De
snelheid van de transformatie is hiermee optimaal afgestemd op de aangekondigde reductie van de
grensoverschrijdende transporten.
Onverwachte dalingen van de leveringen zijn niet in het plan opgenomen. De vraag naar L-Gas wordt
enerzijds door langetermijncontracten en anderzijds door, op korte termijn verkregen, aardgas
gedekt. Rond zestig procent wordt door langetermijncontracten met looptijden van soms wel 40 jaar
gedekt; de overige veertig procent wordt ondervangen door korte termijn aankopen op de beurs of
via OTC. Beide manieren van levering zijn even belangrijk tot aan het afronden van de transitie om
aan de Duitse vraag naar L-Gas te kunnen voldoen.
Overzetten van de aansluitingen van L- op H-Gas is technisch haalbaar maar logistiek complex
De markttransitie van L-naar H-gas raakt transmissiesysteembeheerders en netbeheerders, evenals
consumenten van de industriële gasturbine tot de particuliere cv-ketel.

4

Aanpassingsmaatregelen in het gasnet
Ten eerste moeten de netbeheerders in hun eigen net de nieuwe gasstromen simuleren en de
overzettingssectoren bepalen. Successievelijk worden verbindingen naar H-gas-netbeheerders
gepland en aangelegd. Omdat de omschakeling binnen een netsegment geleidelijk moet gebeuren,
worden ten slotte afsluiters voor de splitsing van het net in L- en H-gas secties gepland en ingericht.
Aanpassingsmaatregelen gastoestellen
Voor de aanpassingen van gastoestellen hebben netbeheerders een aanlooptermijn van twee jaar
nodig, onder meer voor de planning en aanbesteding van de transitiewerkzaamheden. De duur van
de overzetting verschilt per netbeheerder en hangt sterk af van de omvang van het net en de
complexiteit van de netstructuur. Dit kan variëren van één jaar voor kleine tot tien jaar voor grote
distributienetbeheerders.
Tot de definitieve overgang moet de afnemer ten minste vier keer bezocht worden:
1) Registratie van alle gastoestellen in het over te zetten gebied (“Umstellungsbereich”) (onder
andere vaststellen welke van de 15.000 verschillende vervangingsonderdelen nodig zijn);
2) Verificatie van het aansluitpunt van het toestel kort voor het begin van de omzetting;
3) Aanpassing toestel;
4) Kwaliteitscontrole.
De bijzondere logistieke uitdaging bestaat onder andere uit het gegeven dat de aanpassing van alle
toestellen in een van tevoren bepaald gebied tegelijk moeten worden doorgevoerd. Elke afwijking
van het geplande verloop, bijvoorbeeld door het weigeren van toegang tot het toestel, door gebrek
aan benodigde reserveonderdelen op het juiste moment of door toestellen die technisch niet
aangepast kunnen worden, kan een gedegen planning alsnog vertragen. De overzettingen zullen
bovendien afhankelijk van het seizoen plaatsvinden, dat wil zeggen werkzaamheden aan de
toestellen zijn vanwege de temperatuur alleen mogelijk tussen april en september en niet in de
koude maanden van oktober tot en met maart.
De definitieve aanpassing bij de eindafnemer omvat de volgende zeven stappen en duurt per toestel
ongeveer 1,5 uur:

5

1. Vasstelling van
identiteit toestel

7. Documentatie

6. Markering
"omgebouwd'

2. Technisch onderzoek/
buitenbedrijfstelling

3. Ombouw
toestel

5.
Emissiecontrole

4.
Heringebruikname

Stappenplan voor de ombouw van gebruiksapparatuur bij de eindklant (Bron: eigen schets)

De kosten van het overschakelen van L-naar H-Gas in Duitsland bedragen naar schatting circa twee
miljard euro en worden in heel Duitsland doorberekend in de netwerktarieven.
Gebrek aan gekwalificeerd personeel
Voor de marktaanpassing van L- naar H-gas zijn gekwalificeerde en gecertificeerde vakmensen
(wettelijk voorgeschreven) nodig. Momenteel zijn er zeer weinig gekwalificeerde monteurs (circa tien
tot vijftien in heel Duitsland). Op basis van eigen schattingen kan een monteur ongeveer vijf
aansluitingen per dag omzetten. Rekening houdend met het seizoensgebonden karakter van dit werk
(geen aanpassingen in de winterperiode) komt dit neer op circa 800 aansluitingen per jaar per
monteur. Om de geplande 450.000 toestellen per jaar aan te kunnen, zijn daarom 560
gecertificeerde monteurs nodig. Teneinde een personeelsbestand van deze omvang op te bouwen,
moeten er in de komende jaren veel mensen worden opgeleid. De opleiding van dit soort technici
duurt ongeveer zes maanden. Voor reeds opgeleide gastechnici is omscholen geen aantrekkelijk
perspectief, omdat de markttransitie slechts een tijdelijk karakter heeft.

6

Aantal jaarlijks over te zetten gebruiksapparatuur tot 2030 ten opzichte van het Netzentwicklungsplan Gas 2015
(Bron: Transmissienetbeheerders)

L-/H-Gas markttransitie in het distributiegebied van EWE
Het distributiegebied van EWE in Noordwest-Duitsland aan de Duits-Nederlandse grens wordt
bijzonder sterk geraakt door de markttransitie. In totaal moeten in het netgebied van EWE meer dan
800.000 gasverbruikstoestellen aangepast worden. Daarmee worden meer dan twee miljoen burgers
door de transitie geraakt.
EWE wordt – evenals Gasunie Deutschland Transport Services – uitsluitend via het Lgasgrensoverschrijdingspunt Oude-Statenzijl direct met het gas uit Groningen voorzien. Het is niet
mogelijk om extra L-Gas via de grensovergangen van Open Grid Europe en Thyssengas in
Winterswijk/Vreden, Zevenaar/Elten, Tegelen en Haanrade uit Nederlandse conversie-installaties te
importeren.
In totaal is 75% van het L-Gas in het EWE-gebied afkomstig uit de regio Groningen. Omdat EWE niet
is aangesloten op conversie-installaties, kunnen zij deze installaties niet benutten om hiermee
onverwachte dalingen in productie van het L-gas te compenseren. Het omlaag schroeven van de
gaswinning heeft dus directe invloed op de leveringszekerheid van het EWE-gebied.
In het eveneens tot het EWE-concern behorende distributiegebied van Stadtwerke Bremen (swb), in
het gebied Bremen/Delmenhorst, vindt de transitie van 2017 tot 2021 plaats. De markttransitie in
het EWE-netgebied zelf zal naar verwachting van EWE niet zoals oorspronkelijk gepland in 2021,
maar alvast in 2018 op kleine schaal (4000 overzettingen) beginnen en ook twee jaar eerder dan in
het Netzentwicklungsplan 2016 voorzien, al in 2027 afgerond zijn. Althans dat is het voornemen. Met
de vervroegde markttransitie wil EWE het risico voor de voorzieningszekerheid reduceren. Een nog
snellere of eerdere ombouw is gezien het gebrek aan technisch opgeleid personeel niet mogelijk.
Voor een succesvolle markttransitie heeft EWE een hoge mate van planningszekerheid nodig. Mocht
dit niet gewaarborgd zijn, dan loopt de voorzieningszekerheid van ongeveer twee miljoen mensen
gevaar.

7

Beoordeling
De markttransitie van L- naar H-Gas is niet alleen noodzakelijk omdat de gasreserves in het Groningse
veld en Duitsland krimpen maar ook door de toenemende frequentie van aardbevingen in het
productiegebied in Groningen.
In Duitsland bestaat met het Netzentwicklungsplan een zeer gedecideerde en gedetailleerde
planning voor de overgang van L- naar H-gas. Deze wordt sinds het begin van de plannen voor de
markttransitie 2013 jaarlijks concreter. De ombouw is tijdsintensief maar technisch haalbaar. Qua
logistiek en planning is de transitie echter een complexe uitdaging en storingsgevoelig. De Duitse
netbeheerders doen er alles aan om de transitie verder te versnellen. Beduidende tijdswinst van
meerdere jaren is vanwege de complexiteit van het transitieproces en het tekort aan gekwalificeerd
personeel zeer onwaarschijnlijk.
Met een blik op de voorzieningszekerheid heeft de markttransitie voor EWE, die 75 procent van zijn
L-gas behoefte met gas uit Groningen dekt, een bijzondere betekenis. Onvoorziene dalingen van de
leveringen voor EWE kunnen niet worden gecompenseerd met conversie-installaties, omdat EWE
direct via de grensovergang Oude-Statenzijl aan het Groningse veld op het gasnet is aangesloten en
niet op de Nederlandse conversie-faciliteiten.
EWE deelt de zorgen van de inwoners en bestuurders van Groningen omtrent de gevolgen van de
gaswinning. Tegelijkertijd is EWE ook verantwoordelijk voor de voorzieningszekerheid van twee
miljoen inwoners. Hierbij is EWE afhankelijk van Nederlands L-gas. EWE was een van de eerste
buitenlandse afnemers van het Nederlandse L-gas en ontvangt sinds de jaren zestig gasleveringen uit
Groningen. Deze lange verbondenheid voelt als verplichting alles aan een geruisloos afscheid van de
eindige energiebron L-gas te doen. EWE en de andere Duitse netbeheerders zullen de coördinerende
overleggen met GTS voortzetten om de harmonisatie van de belangrijkste planningsuitgangspunten
ook in de toekomst te waarborgen en een geordende transitie naar H-gas te bewerkstelligen.
Wensen van EWE
Door het nemen van beslissingen over de toekomstige L-gas productie in Nederland bepaalt de
Nederlandse overheid ook essentiële aspecten van de planning van het transitieproces van L-naar Hgas in Duitsland en beïnvloedt hiermee ook de mate van de voorzieningszekerheid. Om het complexe
transitieproces in Duitsland storingsvrij en binnen het tijdschema te volbrengen en gelijktijdig het
hoogst haalbare niveau van voorzieningszekerheid voor de inwoners in het desbetreffende
overzettingsgebied te kunnen waarborgen, hebben de energiemaatschappijen en netbeheerders
gedurende de transitieperiode tot aan 2029, voldoende planningszekerheid nodig.

8

Profiel EWE
Als innovatieve dienstverlener met een regionale oriëntatie is EWE actief in de zakelijke gebieden van
energie, telecommunicatie en informatietechnologie. De vereniging van deze drie velden onder één
dak stelt EWE in staat om slimme energiesystemen te ontwikkelen en te beheren.
Door een reeks van innovatie producten voor particuliere en zakelijke klanten organiseert EWE op
deze manier de energievoorziening van de toekomst met maximale duurzaamheid, efficiëntie en
betrouwbaarheid. Met ongeveer 9.000 medewerkers en circa acht miljard euro omzet in 2015 is EWE
één van de grootse energiebedrijven in Duitsland. EWE, dat is gevestigd in Oldenburg (Nedersaksen),
is overwegend in handen van regionale overheden. EWE voorziet in Noordwest-Duitsland,
Brandenburg en Rügen, alsook delen van Polen en Turkije, rond 1.3 miljoen klanten van elektriciteit,
meer dan 1.7 miljoen klanten van gas en meer dan 600.000 klanten van telecommunicatiediensten.
Hiervoor beheren verschillende dochterondernemingen van EWE in totaal ongeveer 200.000
kilometer aan energie- en communicatie netwerken.
Contact
Tobias Kempermann
Leiter Markt & Politik
T: +49 (0) 30 / 221 726 120
M: +49 (0) 162 / 138 4850
F: +49 (0) 30 / 221 726 199
E-Mail: tobias.kempermann@ewe.de
____________________________________
EWE Aktiengesellschaft
Büro Berlin
Pariser Platz 6a
10117 Berlin

9