Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 826

Mensenrechten in Nederland

Nr. 25

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 januari 2019
Op 14 juni 2018 heeft het College voor de Rechten van de Mens (hierna
ook wel: College) zijn jaarrapportage Mensenrechten in Nederland 2017
uitgebracht. Dit is de zesde jaarrapportage die het College sinds zijn
oprichting in oktober 2012 heeft gepubliceerd. Het vijfjarig bestaan van
het College in 2017 was voor het College aanleiding om deze keer breed te
rapporteren over mensenrechten in Nederland. Het doet daarbij 26
aanbevelingen aan het kabinet. Hierbij stuur ik u een reactie op het
jaarrapport, mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid, de
Minister voor Rechtsbescherming, de Minister en Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, de Minister voor Basis en Voortgezet Onderwijs en Media en
de Minister en Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Deze reactie is gericht op de kernboodschap die het College centraal heeft
gesteld in zijn jaarrapportage, namelijk: neem de mensenrechten als
uitgangspunt in wetgeving, beleid en praktijk, omdat mensenrechten voor
iedereen van nut en waarde zijn. Dat betekent dat de afzonderlijke
aanbevelingen, anders dan de voorgaande jaren, zo veel mogelijk zijn
geïntegreerd in deze reactie. Voor zover zij daarin niet of niet volledig aan
de orde komen, zijn (ook) zij onderwerp van de waardevolle dialoog die
het College aanhoudend voert met de ministeries op de desbetreffende
beleidsterreinen. Met deze invalshoek beoogt het kabinet bij te dragen aan
de toegankelijkheid van de jaarrapportage en de reactie daarop en aldus
bij te dragen aan de mogelijkheid van een inhoudelijke dialoog over de
jaarrapportage tussen College, parlement en kabinet.1

1

kst-33826-25
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Zie reactie op evaluatie van de Wet College voor de rechten van de mens Kamerstuk 34 338, nr.
3, p. 9–10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

1

Het College en zijn jaarrapportage
Voorop zij gesteld dat het College veel tot stand heeft gebracht de
afgelopen zes jaren. Vanwege het vijfjarig bestaan van het College op
1 oktober 2017 heeft een extern onderzoeksbureau vorig jaar in opdracht
van de toenmalige Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
in samenwerking met de toenmalige Minister van Veiligheid en Justitie
onderzoek gedaan naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het
functioneren van het College en heeft het College evaluaties uitgevoerd
van de Wet College voor de Rechten van de Mens en van de gelijke
behandelingswetgeving waarmee het werkt. De resultaten van deze drie
evaluaties en de vervolgstappen die daaruit voortvloeien heb ik u, mede
namens de Minister voor Rechtsbescherming, afgelopen zomer aangeboden.2 Zoals ook daarin is aangegeven, ben ik ervan overtuigd dat het
College zich in de afgelopen vijf jaar heeft ontwikkeld tot een veelzijdige
organisatie die zich op diverse niveaus en bij diverse actoren inzet om een
breed scala aan mensenrechten te «bewaken, beschermen, belichten en
bevorderen».3 Het College is een belangrijke gesprekspartner voor vele
actoren, waaronder de rijksoverheid en decentrale overheden, als het gaat
om de realisering van mensenrechten. Het voert daartoe de dialoog en
brengt met regelmaat rapporten, onderzoeken en adviezen uit. Daarvan is
de voorliggende jaarrapportage 2017 een belangrijk voorbeeld
(https://mensenrechten.nl/nl/jaarlijkserapportage).
In zijn jaarrapportage 2017 beschrijft het College enkele trends en de
gevolgen daarvan op de mensenrechtensituatie in Nederland met
betrekking tot tien verschillende thema’s: huisvesting, recht op goed
onderwijs op basis van gelijke kansen, zorg en ondersteuning voor
volwassenen, flexibele arbeidsmarkt, geweld tegen minderjarigen en
vrouwen, vrijheid van meningsuiting/ persvrijheid/ demonstratie-vrijheid,
veiligheidsrisico’s en mensenrechten, vrijheid van godsdienst, toegang tot
het recht en vrijheidsbeneming, en tot slot het VN-verdrag handicap. Het
College geeft daarbij aan dat er positieve ontwikkelingen zijn en benoemt
deze ook, zowel op het terrein van verdragen en regelgeving als dat van
onderzoek en uitvoering. Toch heeft niet iedereen het goed in Nederland;
daarbij vallen twee algemene trends op, volgens het College. Als eerste
trend ziet het een overheid die steeds meer doet als het gaat om de
bescherming van de veiligheid en daarmee steeds meer maatregelen
neemt die de vrijheidsrechten beperken; demonstranten hebben steeds
minder ruimte om hun minderheidsstandpunt uit te dragen en gelovigen
worden steeds meer beperkt in het uiten van hun religie in het openbaar,
aldus het College. Als tweede trend ziet het College een overheid die zich
terugtrekt in het sociaaleconomische domein en – wat betreft de verwezenlijking van de sociaaleconomische rechten – niet méér lijkt te willen
doen dan de internationale standaarden minimaal vereisen. Als gevolg
daarvan vallen sommige, veelal niet zelfredzame en kwetsbare mensen
buiten de boot. Gelet op deze twee trends vindt het College het zorgelijk
dat het noodzakelijke vangnet om mensenrechten te beschermen, de
rechtsbescherming, in toenemende mate onder druk staat. Tegen deze
achtergrond pleit het College ervoor om mensenrechten niet als minimum
te nemen maar als uitgangspunt, waardoor een integrale – op mensenrechten gebaseerde – aanpak van maatschappelijke vraagstukken mogelijk
wordt.

2
3

Kamerstuk 34 338, nr. 3.
Vgl. artikel 1, lid 3, van de Wet College voor de rechten van de mens: Het College heeft tot doel
in Nederland de rechten van de mens, waaronder het recht op gelijke behandeling, te
beschermen, het bewustzijn van deze rechten te vergroten en de naleving van deze rechten te
bevorderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

2

Belang van mensenrechten
In reactie op de inhoud van de rapportage wenst het kabinet allereerst te
benadrukken dat mensenrechten er zijn voor iedereen. Mensenrechten
zijn van wezenlijk belang als onderdeel van onze democratische rechtsstaat. De overheid heeft de plicht deze mensenrechten te respecteren, te
beschermen en te bevorderen en doet dit op vele manieren en tal van
(beleids)terreinen, waarop ik hieronder zal ingaan. Het respecteren,
beschermen en bevorderen van de mensenrechten dient behalve de
belangen van het individu en diens vertrouwen in de overheid, ook die
van de samenleving als geheel. Burgers en bedrijven dragen daarbij ook
zelf verantwoordelijkheden, in het bijzonder voor wat betreft de naleving
van mensenrechten tussen burgers en tussen burgers en bedrijven
onderling. Dit doet zich bijvoorbeeld voor op het terrein van
non-discriminatie, privacy en de invulling die kan worden gegeven aan
sociaaleconomische mensenrechten. Dit is te meer het geval bij een
terugtredende overheid, zoals in het sociaal domein en op het terrein van
huisvesting. Door de overheveling van taken door het Rijk naar
gemeenten zal ook voor de gemeenten het belang van de naleving en
bevordering van mensenrechten in gewicht toenemen; dat sluit niet uit
dat de Staat steeds (internationaalrechtelijk) aansprakelijk is en in zoverre
eindverantwoordelijk blijft. Deze verantwoordelijkheid betreft uiteraard
ook Caribisch Nederland. Het College toont zich bekend met de onderscheidende situatie van dit deel van Nederland ten opzichte van Europees
Nederland en geeft terecht aan dat voor Caribisch Nederland maatwerk
nodig is. Het kabinet werkt daar aan, bijvoorbeeld door middel van een
verkenning naar de benodigdheden om de gelijke behandelingswetgeving
en hoofdstuk 2 van de Wet College rechten van de Mens van toepassing te
verklaren voor Caribisch Nederland.4
Uiteindelijk dient de naleving en bevordering van mensenrechten en het
toezicht daarop ook de legitimiteit en daarmee de effectiviteit van het
overheidsoptreden, in het bijzonder voor wat betreft de langere termijn.
Dit is tevens een voorwaarde voor het functioneren van de Europese Unie
als rechtsgemeenschap en voor de samenwerking op diverse terreinen,
zoals de vrije interne markt en de strafrechtelijke samenwerking. Tot slot is
daarmee ook de geloofwaardigheid van het externe mensenrechtenbeleid
van Nederland gediend. Kortom, velen zijn gebaat bij een effectieve
bescherming en handhaving van mensenrechten in eigen land.5
Het kabinet herkent de positieve ontwikkelingen waarnaar het College
verwijst, zoals de ratificatie van het VN-Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap en het Verdrag van Istanbul over geweld
tegen vrouwen en huiselijk geweld, waaruit tal van concrete verplichtingen volgen. Ook wijst het College terecht op de grootschalige onderzoeken naar zaken als geweld in afhankelijkheidsrelaties, waardoor inzicht
kwam in deze problematiek, en de toegenomen ruimte voor maatwerk bij
zorg en ondersteuning door het verleggen van taken van het Rijk naar
gemeenten.
In reactie daarop breng ik graag ook de volgende punten onder de
aandacht ten aanzien van regelgeving, beleid en praktijk.

4

Vgl. Kamerstuk 34 338, nr. 3, p. 12 en aanbeveling 26. Voor deze thematiek wordt ook aandacht
gevraagd in het advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, «Fundamentele rechten
in het Koninkrijk: eenheid in bescherming» 2018. Een reactie van het kabinet op dit AIV-advies
is in voorbereiding. Zie voor wat betreft het economisch perspectief: regeerakkoord 2017–2021,
p. 8 (Kamerstuk 34 700, nr. 34).
5
Vgl. Bijlage bij Kamerstuk 33 826, nr. 1 (Nationaal actieplan mensenrechten 2013), p. 6–7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

3

Mensenrechten via wet- en regelgeving
Wat betreft relevante regelgeving zijn in eerste lezing aangenomen het
voorstel tot opneming van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet
en het voorstel tot verankering van een algemene bepaling in de
Grondwet. Deze bepaling luidt dat de Grondwet de grondrechten en
democratische rechtsstaat waarborgt. Wat betreft verdragen kan worden
gewezen op voornoemd Verdrag van Istanbul. Het kabinet heeft de
besluitvorming rondom het facultatief protocol bij het VN Verdrag inzake
economische, sociale en culturele rechten (IVESCR) echter nog niet
afgerond. Het advies van de Raad van State daarover is nog in bestudering, reden waarom ook rondom het facultatief protocol bij het VN
Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap nog geen
standpunt is ingenomen.6 Ook in de EU is veel regelgeving tot stand
gekomen waarmee de fundamentele rechten en de rechtspositie van
burgers wordt versterkt, zoals de Algemene verordening gegevensbescherming.
Daarnaast is er veel wetgeving die uitwerking geeft aan de genoemde
mensenrechtelijke standaarden, zoals de Algemene wet gelijke behandeling en de Wet openbare manifestaties (Wom), die beide zijn geëvalueerd de afgelopen jaren en waarover ik uw Kamer medio 2018 in kennis
heb gesteld.7 Voorts is er veel beleid en wetgeving die (mede) invulling
geeft aan de rechtsplicht van de overheid om klassieke en sociaaleconomische mensenrechten te realiseren op alle door het College genoemde
beleidsterreinen. Het kabinet hecht daaraan. Zo onderschrijft het kabinet
bijvoorbeeld het belang van eerlijke kansen en gelijke bescherming van
alle groepen Nederlanders op de arbeidsmarkt en het tegengaan van de
ongewenste gevolgen van flexibilisering; reden waarom de regering in
november het wetsvoorstel «Arbeidsmarkt in balans» heeft ingediend bij
de Tweede Kamer.8 Overigens meent het kabinet dat wetgeving niet altijd
noodzakelijk en wenselijk is. Zo is het kabinet, anders dan het College, van
oordeel dat de herbeoordeling van een levenslange gevangenisstraf het
best via een gratieprocedure kan verlopen, omdat het daarbij gaat om een
administratieve verantwoordelijkheid. In de zaak Murray t. Nederland
heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bevestigd dat ook
een gratieregeling aan de vereisten van artikel 3 EVRM kan voldoen.9
Onderzoek, monitoring, actieplannen en beleid
In het kader van wetgeving en beleid wordt ook veelvuldig onderzoek en
monitoring verricht dat kan bijdragen aan de beleidsvorming, zoals het
onderzoek naar algoritmes en grondrechten,10 andere onderzoeken op het
vlak van technologisering, en de monitoring van het kwaliteitskader
«Thuis in het Verpleeghuis»; monitoring waarin de mens centraal staat,
zoals het College aanbeveelt.11 Ook op het terrein van bijvoorbeeld wonen
wordt bij het formuleren van beleid, de monitoring en evaluatie rekening
gehouden met mensenrechten;12 de Nederlandse overheid staat voor een
vrij toegankelijke, vraaggerichte woningmarkt met steun voor degenen die
dat nodig hebben.

6

Vgl. aanbeveling 25.
Kamerstuk 34 338, nr. 3, p. 10–12 (Awgb-evaluatie) en Kamerstuk 34 324, nr. 3 (Wom-evaluatie).
Kamerstuk 35 074 nr. 3.
9
De aanbeveling van het College om deze procedure bij wet bij de rechter neer te leggen, wordt
dan ook niet opgevolgd; vgl. aanbeveling 23.
10
Vgl. Onderzoeksrapport Algoritmes en grondrechten van de Universiteit Utrecht, bijlage bij
Kamerstuk 26 643, nr. 553.
11
Vgl. aanbeveling 7.
12
Vgl. aanbeveling 1.
7
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

4

Verder zijn er vele actieprogramma’s ontwikkeld die tot doel hebben
concrete maatschappelijk problemen aan te pakken en waarmee op tal
van terreinen meer of minder expliciet wordt bijgedragen aan de
realisering van grondrechten.
Op de door de aanbevelingen bestreken beleidsterreinen kunnen onder
andere worden genoemd: het Nationaal Actieprogramma tegen Discriminatie (2016-),13 Actieplan Zwangerschapsdiscriminatie,14 Actieplan
Arbeidsmarktdiscriminatie (2018–2021),15 Programma Verdere Integratie
op de Arbeidsmarkt,16 Nationaal Actieplan Mensenrechten (2013–2017),
Meerjarenagenda beschermd wonen en maatschappelijke opvang
(2018),17 Emancipatienota 2018–2021 (2018), Actieplan Zorg voor de
Jeugd, Actieplan Brede Schuldenaanpak, Actieplan Perspectief voor
vijftigplussers,18 Actieprogramma Geweld tegen vrouwen (2018),
actieprogramma «Geweld hoort nergens thuis», ondersteuning van de
Alliantie Act4respect van Rutgers en Atria (2018–2023) en campagne
White Ribbon,19 Programma onbeperkt meedoen,20 Programma
«Volwaardig leven», en vele andere. Daarnaast zijn ook op beleidsterreinen die niet of minder door de aanbevelingen van het College
worden bestreken, verschillende actieprogramma’s of agenda’s relevant.
Zo is de relevantie en betekenis van mensenrechten in het kader van
digitale ontwikkelingen expliciet betrokken bij de brede Agenda Digitale
Overheid «NL DIGIbeter»,21 waarmee het kabinet beoogt de verdere
digitalisering van het openbaar bestuur op verschillende niveaus tot stand
te brengen.
Deze actieplannen zijn of worden opgesteld in overleg met het veld
waarop zij betrekking hebben en veelal voorzien van voortgangsrapportages. De lopende herziening van het curriculum voor het primair en
voortgezet onderwijs vindt bijvoorbeeld plaats onder regie van de
vertegenwoordigende partijen binnen het onderwijs. Hierbij ontwikkelen
teams van leraren en schoolleiders bouwstenen voor een vernieuwd
curriculum, waarbij ook aandacht bestaat voor thema’s als genderdiversiteit en seksuele geaardheid.22 Wetten en beleidsmaatregelen worden
ook zo veel mogelijk opgesteld in lijn met verdragsrechtelijke verplichtingen en de aanbevelingen van het College en internationale toezichthouders daaromtrent. Een voorbeeld daarvan is het genoemde integrale
actieprogramma «Geweld hoort nergens thuis» dat in april 2018 is
uitgebracht door de Ministers van VWS en JenV en de VNG, dat mede is
gebaseerd op het Verdrag van Istanbul.23 Dit geldt ook voor de Wet
wijziging curatele, beschermingsbewind en mentorschap die in januari
2014 in werking is getreden en die mede is ingegeven door het
VN-Verdrag inzake de rechten van mensen met een handicap. Deze wet en
het daarop gebaseerde besluit verplicht curatoren, beschermingsbewindvoerders en mentoren om, waar mogelijk, de zelfredzaamheid van de
mensen die zij bijstaan te bevorderen en hen bij hun maatregelen te
betrekken, zoals het College aanbeveelt.24 De actieplannen en
-programma’s fungeren ook als een kwaliteitskader: daarin staan
13

Vgl. aanbevelingen 9, 10, 19.
Vgl. aanbeveling 9.
15
Vgl. aanbevelingen 9, 10.
16
Vgl. aanbeveling 20; Kamerstuk 29 544, nr. 848.
17
Vgl. aanbevelingen 2, 3.
18
Vgl. aanbeveling 9.
19
Vgl. aanbevelingen 11, 12, 13.
20
Vgl. aanbeveling 24.
21
Kamerstuk 26 643, nr. 549.
22
Vgl. aanbeveling 5. De (tussen)producten worden openbaar, waarna belanghebbenden hierop
feedback kunnen geven. De resultaten van de ontwikkelteams worden in het voorjaar van 2019
verwacht.
23
Vgl. aanbevelingen 11 en 12.
24
Geen aanbeveling, maar vgl. p. 171.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

5

maatregelen die, meer of minder expliciet, richting geven aan de kwaliteit
van wetgeving en beleid. Daarom acht het kabinet het niet altijd noodzakelijk om een apart kwaliteitskader op te stellen, zoals voor de ondersteuning in de thuissituatie bij langdurige zorg.25 Behalve onderzoek en
actieplannen zijn er beleidskaders waarbij mensenrechten uitgangspunt
zijn voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken, zoals het
beleidskader woonwagenstandplaatsen.26
Instrumenten ter waarborging van mensenrechten in wetgeving en beleid
Er is ook beleid en wetgeving dat de mensenrechten beperkt, zoals op het
terrein van veiligheid en openbare orde. Onder omstandigheden kan het
echter geboden en gerechtvaardigd zijn om vrijheden te beperken of – in
het geval van sociale grondrechten – toepassingsvoorwaarden te
hanteren, zoals het College onderkent. Dat vergt zorgvuldige afwegingen.
Mede ten behoeve daarvan zijn tal van institutionele mechanismen en
instrumenten ontwikkeld. Deze dragen eraan bij dat de mensenrechtenstandaarden verder worden ontwikkeld, nageleefd alsook worden
toegepast in de vorming van beleid en wetgeving en in de uitvoeringspraktijk.27 Ik wijs daarbij bijvoorbeeld op de vele kwaliteitsinstrumenten
die de overheid heeft ontwikkeld en die zij onderhoudt, zoals het Integraal
Afwegingskader Wetgeving en Beleid, waarin verschillende leidraden zijn
opgenomen voor de realisering van klassieke en sociaaleconomische en
culturele rechten.28 Ook het BAKT-kader29 en de adviezen van het College
en van andere instituties zijn daarbij bijzonder behulpzaam. Deze
instrumenten staan niet op zich zelf, maar krijgen ook aandacht in het
onderwijs aan de Academie voor Wetgeving en de Academie voor
Overheidsjuristen. Daarnaast vindt regelmatig een dialoog plaats tussen
enerzijds het College en andere instituties of (maatschappelijke) organisaties en anderzijds beleidsambtenaren om het mensenrechtenperspectief
te bespreken. Wat betreft het demonstratierecht, waar het College
specifiek op wijst, blijkt uit de hiervoor genoemde evaluatie van de Wom
dat de wet in de praktijk in beginsel nog steeds adequaat functioneert,
maar dat er in de uitvoering aandacht nodig blijft voor een adequate
toepassing ervan. Daarom vind ik het belangrijk dat er nu een Handreiking
is voor gemeenten, gepresenteerd op 4 oktober jl.30
Voor zover er toch sprake is van misstanden of tekortkomingen in
wetgeving, beleid of uitvoering, kan daarvoor aandacht worden gevraagd
via (democratische, rechterlijke en semi-rechterlijke) verantwoordingsmechanismen en kan hiertegen worden opgekomen bij de rechter of middels
klachtvoorzieningen, waaronder het College voor wat betreft discriminatie.31 Zoals het College benadrukt, is hiervoor ook een goed functionerend rechtssysteem nodig, zodat mensen kunnen opkomen voor hun
rechten. Hierbij spelen het recht op een eerlijk proces, toegang tot de
rechter en het recht op rechtsbijstand een belangrijke rol.32 Het College
besteedt aandacht aan de bezuinigingen in het stelsel van rechtsbijstand
waarop bij voorgaande kabinetten de focus lag en beveelt aan om bij
25

Vgl. aanbeveling 7.
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 70, vgl. aanbeveling 1.
27
Vgl. aanbevelingen 17 en 18. Uitvoerig over deze mechanismen: zie noot 4. Wat betreft de
constitutionele toets in het wetgevingsproces, zie: Kamerstuk 35 000 VII en Kamerstuk 22 112,
nr. 38.
28
https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-voor-beleid-en-regelgeving
29
BAKT: Beschikbaar, Aanvaardbaar, Kwaliteit, Toegankelijk; criteria waaraan voorzieningen
zouden moeten voldoen.
30
Vgl. aanbeveling 14. Handboek «Demonstreren «Bijkans heilig» van de gemeente Amsterdam,
samengesteld in samenwerking met Nationale Politie en Openbaar Ministerie.
31
Vgl. aanbeveling 19.
32
Vgl. aanbevelingen 21, 22, 23.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

6

herziening van het stelsel van rechtsbijstand niet het bezuinigingsdoel,
maar het recht op een eerlijk proces en toegang tot de rechter als
uitgangspunt te nemen. In lijn met deze aanbeveling is voor de opdracht
uit het regeerakkoord om het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand te
herzien geen bezuinigingsdoel gesteld, maar zijn de bestaande budgettaire kaders het uitgangspunt voor het vormgeven van het recht op een
eerlijk proces en toegang tot de rechter, ook voor mensen die dat zelf niet
kunnen betalen.33 Uit een recente studie van de Raad van Europa blijkt dat
Nederland met een jaarlijkse uitgave aan rechtsbijstand van € 27,42 per
hoofd van de bevolking in de top van de 41 onderzochte landen staat.34 Bij
brief aan de Tweede Kamer van 11 juli 2018 hebben de Minister van
Justitie en Veiligheid en de Minister voor Rechtsbescherming aangekondigd dat in het najaar van 2018 wordt gestart met het bieden van een
«standaard consult» voorafgaand aan het eerste politieverhoor voor
iedere aangehouden verdachte van wie de zaak via de ZSM-werkwijze
wordt afgehandeld. Dit om er zeker van te zijn dat iedere verdachte
voldoende is geïnformeerd over zijn rechten. In aansluiting daarop is Uw
Kamer bij brief van 1 november jl. geïnformeerd dat de ervaringen met
betrekking tot de introductie van de raadsman bij het politieverhoor
aanleiding vormen om verder te werken aan verbeteringen in de
organisatie van de rechtsbijstand in de eerste fase van het opsporingsonderzoek.35 Voorbeelden hiervan zijn de toepassing van videoconferencing
en het stationeren van advocaten op verhoorlocaties, waarvan de
mogelijkheden de komende periode op regionaal niveau verder zullen
worden uitgewerkt in het kader van de ZSM-werkwijze. Het recht op
toegang tot een raadsman in strafprocedures wordt binnen dit stelsel
gewaarborgd.36
Tegen deze achtergrond herkent het kabinet niet de trend die het College
meent te ontwaren dat de overheid een minimuminzet pleegt bij de
verwezenlijking van economische en sociale rechten en evenmin de
vermeende trend dat steeds meer maatregelen worden getroffen om de
vrijheidsrechten te beperken. Wat deze tweede trend betreft; voor zover
van een toename sprake zou zijn, is voor elke nieuwe maatregel afzonderlijk steeds bezien of daar een rechtvaardiging voor aanwezig is
geweest, mede in het licht van al bestaande maatregelen.37 Wat betreft de
aanbeveling van het College om de positie van de Commissie van
Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) te
versterken,38 merk ik op dat dit vraagstuk uitvoerig aan de orde is geweest
tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel dat heeft
geleid tot de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Dat is
met ruime meerderheid door de Tweede en Eerste Kamer is aanvaard; een
tot het opnemen van de aanbeveling van het College strekkend
amendement is door het toenmalige kabinet ontraden en door de Tweede
Kamer verworpen.39 Het huidige kabinet ziet geen aanleiding voor het
innemen van een ander standpunt daarover.
Dit alles neemt niet weg dat discussie mogelijk is over de mate waarin
sociaaleconomische rechten kunnen of moeten worden bevorderd en of
er wetgeving moet komen die vrijheidsrechten inperkt ten dienste van de
bescherming van andere legitieme belangen zoals genoemd in de
Grondwet of verdragen. Dat is vaak ook een kwestie van maatvoering en
33

Zie brief Minister voor Rechtsbescherming «Contouren herziening stelsel gesubsidieerde
rechtsbijstand», 9 november 2018.
34
Zie Cepej Studies No. 26 van de Raad van Europa «European judicial systems», oktober 2018.
35
Kamerstuk 31 753, nr. 154.
36
Vgl. aanbevelingen 21, 22, 23.
37
Vgl. aanbevelingen 17 en 18.
38
Vgl. aanbeveling 18.
39
Kamerstuk 34 588, nrs. 52 en 32.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

7

zorgvuldige besluitvorming waarbij alle argumenten en invalshoeken van
vele betrokken actoren worden gewikt en gewogen. Dat werk is nooit af
en verdere verbetering is vaak mogelijk, waarbij van fouten kan worden
geleerd. Dit kabinet sluit de ogen daarvoor niet.
Het kabinet onderschrijft dan ook de oproep van het College om de
mensenrechten als uitgangspunt te (blijven) nemen in wetgeving, beleid
en praktijk, omdat mensenrechten voor iedereen van nut en waarde zijn.
Een mensenrechtenperspectief bij de beleids- en besluitvorming kan er
inderdaad voor zorgen dat daarbij vele relevante belangen en gevolgen
worden meegenomen, met daarbij aandacht voor de situatie van
kwetsbare groepen of minder populaire meningen. Het kabinet is zich
ervan bewust dat aandacht voor mensenrechtelijke vereisten en uitgangspunten nog niet altijd de eerste stap vormt bij het formuleren van
wetgeving of beleid, of in de praktijk. Wel heeft dit de uitgebreide
aandacht van het kabinet, zoals ook hiervoor is geschetst in het kader van
onder andere de verschillende actieplannen en wetgevingskwaliteitsinstrumenten. Daar blijft het niet bij.
Het belang van mensenrechten voor mensen, samenleving en overheid
verdient voortdurende aandacht en articulering. Daarom heeft het,
evenals het College en andere instellingen, uitgebreid stilgestaan bij de
viering van 70 jaar Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Op
12 december 2018 organiseerde het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties een bijeenkomst voor ambtenaren van ministeries en
gemeenten om de bewustwording te vergroten dat vrijwel elk beleidsterrein mensenrechtenaspecten kent en om de toegevoegde waarde van
een mensenrechtenperspectief te laten zien. Voorts heeft het proces van
de VN-Universal Periodic Review en het proces om te komen tot een
volgend Nationaal Actieprogramma Mensenrechten, mede tot doel om de
bewustwording over mensenrechten in het openbaar bestuur te
vergroten.
Het nieuwe Nationaal Actieplan Mensenrechten zal zichtbaar maken wat
er gebeurt ter realisering van mensenrechten in Nederland en een
gerichte impuls geven aan de verdere verwezenlijking daarvan. Want er
valt altijd nog iets te verbeteren en er zijn steeds nieuwe maatschappelijke
ontwikkelingen die aandacht behoeven. Het actieplan wordt gerealiseerd
samen met diverse vertegenwoordigers van het maatschappelijk
middenveld en in samenspraak met gemeenten die een belangrijke rol
spelen in de naleving van mensenrechten op lokaal niveau. Het actieplan
mensenrechten zal worden uitgebracht op 10 december 2019.
Tot slot
Het kabinet waardeert de wijze waarop het College ieder jaar een
overzicht biedt van de vele mensenrechtelijke vraagstukken die in
Nederland leven. Tegelijkertijd is er het besef dat het onmogelijk is om alle
ontwikkelingen in het brede mensenrechtendomein in één rapportage of
brief te behandelen. Het kabinet blijft daarom ook aandacht houden voor
die mensenrechtelijke onderwerpen die niet in deze kabinetsreactie
genoemd zijn. Alleen op die manier kan het hoge beschermingsniveau
van mensenrechten in Nederland behouden en – waar mogelijk of
noodzakelijk – verbeterd worden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 826, nr. 25

8