Staat van de
Kamer 2017

februari 2018

staat van de kamer 2017

Inleiding
Dit is de achtste staat van de Tweede Kamer; een overzicht van relevante feiten en cijfers die gaan
over het Kamerwerk in 2017. De cijfers gaan terug tot 2012, zodat een helder beeld van de afgelopen
Kamerperiode ontstaat. De Staat van de Kamer gaat over de Kamer als geheel; in dit document is geen
informatie over werkzaamheden van fracties en individuele Kamer­leden opgenomen.

Enkele feiten en cijfers op een rij
Op 15 maart 2017 vonden de Tweede Kamerverkiezingen plaats. De verkiezingen, de installatie van een
nieuw samengestelde Kamer, de kabinetsformatie en – eind oktober – het aantreden van het nieuwe
kabinet, is a
­ llemaal van invloed geweest op het werk in de Kamer en de Kamercommissies. Met name de
lange duur van de kabinetsformatie heeft ervoor gezorgd dat in 2017 veel minder parlementaire activiteiten
hebben plaats­gevonden dan in een regulier jaar; de aanhoudende demissionaire status van het kabinet en
de daarmee samenhangende vertraging in de behandeling van de dossiers die door de Kamer als contro­
versieel zijn aangemerkt, zijn hier uiteraard de belangrijkste verklaring voor. Vrijwel over de volle breedte
van het Kamer- en commissiewerk was er in het jaar 2017 sprake van een daling van de cijfers.
Wat de feiten en cijfers in algemene termen laten zien, is dat het aantal plenaire vergaderingen in 2017 licht
is gedaald ten opzichte van voorgaande jaren. In het verkiezingsjaar 2012 was er eveneens sprake van een
lichte daling. Ook het aantal regelingen van werkzaamheden nam af ten opzichte van 2016: 138 tegen 154.
De langste regeling van werkzaamheden duurde 45 minuten (17 januari 2017). In de plenaire vergaderzaal
zijn in 2017 beduidend meer dertigledendebatten gevoerd: 48 tegen 13 in het jaar 2016. Het aantal debat­
ten over wetsvoorstellen en over actuele kwesties (meerderheidsdebatten) nam af. Er werden door de
regering in 2017 minder wetsvoorstellen ingediend. Ook het aantal initiatiefwetsvoorstellen nam flink af:
werden er in 2016 nog 28 door één of meer Kamerleden ingediend, in 2017 daalde dat aantal naar 12. Het
aantal initiatiefnota’s daalde van 16 in het jaar 2016 naar 4 in 2017. Minder ingediende wetsvoorstellen en
minder plenaire wetsbehandelingen, betekende ook minder amendementen: in 2017 zijn 396 amendemen­
ten ingediend. Daarvan werden er 2 tijdens de behandeling door de regering overgenomen. Er is door de
Kamer gestemd over 246 amendementen, 89 amendementen werden aangenomen.
Voor wat betreft commissievergaderingen geldt dat het aantal algemeen overleggen in 2017 bijna is gehal­
veerd ten opzichte van het voorgaande jaar: 227 tegen 428. Het aantal rondetafelgesprekken, individuele
gesprekken en schriftelijke vormen van overleg daalde licht. Ook waren er minder procedurevergaderingen
en e-mail­procedures.
Kamerleden hebben in 2017 minder mondelinge vragen aangemeld voor het vragenuur: 805 tegen 1182 in
2016. Ook het aantal schriftelijke vragen daalde vorig jaar: van 2627 naar 2112.
Het aantal ingediende moties is in 2017 tot 2476. Tijdens het debat werden 78 moties door de regering
­overgenomen. De Kamer nam in het jaar 2017 817 moties aan.
Tot slot is het aantal door de Kamer gemaakte parlementaire voorbehouden bij EU-voorstellen stabiel
gebleven: 12 in het jaar 2017.
Zelfreflectie
Deze Staat van de Kamer is onderdeel van de Ramingsstukken 2019, en kan dus worden betrokken bij de
behandeling daarvan. Doel ervan is om, op basis van de weergegeven kengetallen, met elkaar te reflecteren
op (ontwikkelingen in) het eigen handelen.

staat van de kamer 2017

1.

Plenaire vergaderingen

Plenaire vergaderingen
Aantal plenaire vergaderingen
Aantal
140
120
100

		

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Aantal uren1

999

1299

1143

1193

1222

894

Gemiddelde duur

9,7

11,8

10,6

10,7

9,4

8,5

1

110
103

108

111

Gemiddelde duur van een vergadering in uren.

113
102

80
60

Aantal Regelingen van werkzaamheden

40

0

2.

138

Aantal:

20

2012

2013

2014

2015

2016

De langste duurde
45 minuten
(17 januari 2017)

2017

Plenaire debatten

Wetsvoorstellen
Aantal
debatten over wetsvoorstellen

Debatten over:

2012

2013

2014

2015

2016

2017

(excl. begrotingen en suppletoire begrotingen)
Aantal

Begrotingen en
suppletoire begrotingen

25

33

29

31

30

29

160

Verslagen van algemeen
overleg (VAO’s)

176

216

179

198

223

117

140

Verslagen van schriftelijk
overleg (VSO’s)

26

24

38

31

35

29

Dertigledendebatten

14

30

30

20

13

48

Hoofdlijnendebatten2

0

1

0

0

1

0

76

75

59

87

91

75

1

3

0

0

0

0

120
100

123
109

104
93

80

Overige debatten

93

Interpellatiedebatten
68

60

2

Hoofdlijnendebatten als bedoeld in art. 91 van het Reglement van Orde: handelend over
een wetsvoorstel en op voorstel van de commissie die over dat wetsvoorstel nog verslag

40

moet uitbrengen. In de praktijk wordt de term ‘hoofdlijnendebat’ door Kamerleden ook
gebruikt in de letterlijke betekenis.

20
0

3

3

Hieronder vallen gewone meerderheidsdebatten, debatten over een Europese top, over
Voor- en Najaarsnota’s

2012

2013

2014

2015

2016

2017

staat van de kamer 2017

3.

Moties

Aantal moties
4000

totaal

3500

3582

3000

aangenomen

3500

3150
2860

2500

2476
2000

2286

1500
1000
500
0

4.

1127
832
615

2012

1165
817

797

		

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Procentueel

27

26

28

31

33

33

Overgenomen4						
78
2013

2014

2015

2016

2017

4

Dit cijfer wordt m.i.v. het jaar 2017 vermeld in de Staat.

Wetsvoorstellen en wetgevingsoverleggen

Totaal aan wetsvoorstellen5

		

300
275
250

267

264
249

225

235

2013

2014

2015

2016

90

91

89

91

87

2017
85

Overige regerings-	
wetsvoorstellen

159

134

160

122

134

108

Initiatiefwetsvoorstellen

18

10

15

13

28

12

Wetgevingsoverleggen6

49

34

39

37

33

27

226

200

205

175

5

Begrotingswetsvoorstellen zijn onderscheiden van overige wetsvoorstellen.

6

Een wetgevingsoverleg wordt alleen gevoerd over grote en gecompliceerde wetsvoorstel­
len, waarbij vaak ook sprake is van relatief veel amendementen. Soms ook om de plenaire

150

agenda te ontlasten.

125
100
75
50
25
0

2012

Begrotingswetsvoorstellen

2012

2013

2014

2015

2016

2017

staat van de kamer 2017

5.

Amendementen

Aantal ingediend
1200
1163
1050
900

1077
988

971
700
841

750

in stemming
gebracht7

600

aangenomen

500

600

400

450
396

300

526
448

458

300
200

150
0

100
0
2012

2013

2014

2015

2016

629

627

2017

229

225
154

246

180

152

89
2012

2013

2014

2015

2016

2017

		

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Procentueel

34

33

36

34

36

36

Overgenomen8

2

5

7

0

3

2

7

Het verschil tussen ‘ingediend’ en ‘in stemming gebracht’ heeft te maken met amende­
menten die aan het eind van een jaar nog in behandeling zijn en met de indiening van
nieuwe, gewijzigde amendementen die ingediende amendementen vervangen.

8

6.

Daarnaast zijn er nog de verworpen en ingetrokken amendementen.

Mondelinge en schriftelijke vragen van individuele Kamerleden

Aantal schriftelijke vragen

		

2012

2013

2014

2015

2016

2017

881

959

907

1096

1182

805

3500

Aangemelde mondelinge
vragen
Mondelinge vragen9

166

180

168

157

144

117

3000
2500

2822
2535

2562

9

2627

vraagsteller en de vervolgvragen van andere leden.

2423

2000

2112

1500
1000
500
0

2012

2013

2014

2015

2016

Bedoeld zijn de mondelinge vragenreeksen, bestaande uit de vragen van de eerste

2017

staat van de kamer 2017

7.

Aantal commissievergaderingen (alle vormen)

8.

2017:

1213

2016:
2015:
2014:
2013:
2012:

1209
1250
1226
1391
1106

Aantal Procedurevergaderingen en procedurebesluiten via e-mail

800

procedure­vergaderingen

700

procedurebesluiten via e-mail

710

600
552

540

500
400

396
300

328

347

326

319

379
300

200

232

276

100
0

9.

2012

2013

2014

2015

Aantal algemeen overleggen

2017:

227

2016:
2015:
2014:
2013:
2012:

428
401
427
437
360

2016

2017

staat van de kamer 2017

10.

Gebruik van informatiebronnen in het constitutionele proces

Brieven aan regering10
2000
1750

		

2012

2013

2014

2015

2016

Feitelijke vragenlijsten

269

268

286

298

274

2017
201

Schriftelijk overleg

206

225

268

240

260

227

10 Hieronder vallen ook veel verzoeken aan een bewindspersoon om te reageren op een
brief van een derde.

1647

1500
1443

1521

1487
1373

1250

1121

1000
750
500
250
0

11.

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Hoorzittingen en dergelijke

Rondetafelgesprek11

		

140
120

2012

2013

2014

2015

2016

Hoorzitting

2

5

1

3

3

2

Hoorzitting
(intensief voorbereid)

1

2

0

0

1

2

149

222

119

165

167

157

Individuele gesprekken12

2017

100
80

82

85

48

20
0

2012

2013

2014

nemen aan de gedachtewisseling, terwijl in een klassieke hoorzitting genodigden één
voor één hun inbreng leveren.
12 Het gaat om gesprekken van een commissie met één persoon of instantie.

72

60
40

11 Tijdens een rondetafelgesprek zitten alle genodigden tegelijkertijd aan tafel om deel te

97

90

2015

2016

2017

staat van de kamer 2017

12.

13.

Aantal initiatiefnota’s

2017:

4

2016:
2015:
2014:
2013:
2012:

16
17
26
11
6

Europa-instrumenten

Parlementair voorbehoud

		

14
12
12

12

2016

2017

11

10
8

7

6
4

4
2
2
0

14.

2012

2013

2014

2015

Aantal buitenlandse werkbezoeken

2017:

21

2016:
2015:
2014:
2013:
2012:

16
17
26
14
9

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Commissievergaderingen
i.v.m. een Europese Raad

63

68

73

56

67

54

Subsidiariteitstoetsen

5

10

3

1

4

9

Politieke dialogen	-	-	-	

1

3

5

staat van de kamer 2017

15.

16.

Aantal ontvangsten buitenlandse gasten en delegaties

2017:

16

2016:
2015:
2014:
2013:
2012:

44
40
45
66
35

Contactvormen met burgers en instellingen in aantallen:

		

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Brieven en e-mails13

6.907

8.128

7.068

6.919

6.541

4.855

Bezoekers

166.176

177.538

177.471

166.853

287.638

223.577

1.340.309

686.840

1.046.890

1.954.521

3.059.451

4.082.726

App Debat Direct15 					23.903

61.739

Tweede Kamer website14

Debat Direct (website)16						
80.367
Twitter17 			34.500

51.194

61.176

72.306

Debat Gemist			277.073

294.056

207.194

368.841

Petities		

94

121

91

111

137

129

Gesprekken18

149

222

119

165

167

157

Verzoekschriften19
- waarvan behandeld
- procentueel

199
66
33

146
45
31

162
49
30

167
41
25

107
20
19

110
11
10

Burgerinitiatieven
0
- waarvan behandeld	-	

5
3

6
1

7
4

5
3

6
2

Binnenlandse werkbezoeken

53

41

33

37

39

17

13 Vermeld zijn alleen de brieven en e-mails van burgers en instellingen die rechtstreeks of na doorgeleiding zijn behandeld
door een commissie en die derhalve in Parlis worden geregistreerd. De aantallen ontvangen brieven e.d. zijn dus hoger.
Met name de Kamervoorzitter ontvangt veel brieven, waarvan een deel wordt doorgeleid naar een Kamercommissie.
14 Het betreft zogenoemde “unieke bezoeken”: elke keer dat een bezoeker verbinding zoekt met www.tweedekamer.nl
15 Totaal aantal downloads op 31 december 2017.
16 Het betreft zogenoemde “unieke bezoeken”: elke keer dat een bezoeker verbinding zoekt met debatdirect.tweedekamer.nl
17 Het betreft volgers van het algemeen Twitteraccount (@2eKamertweets) van de Kamer. Daarnaast zijn er ook
Kamercommissies met een twitteraccount.
18 Bedoeld zijn de, vaak besloten, gesprekken van een commissie met een of meer personen.
19 Een verzoekschrift is een petitie van een burger of instelling over een individuele aangelegenheid. Voor zowel verzoek­
schriften als burgerinitiatieven geldt dat zij, om voor behandeling in aanmerking te komen, moeten voldoen aan de
voorwaarden in het Reglement van Orde. De beoordeling en behandeling hiervan is aan de commissie voor de Verzoek­
schriften en de Burgerinitiatieven.

staat van de kamer 2017

Overzicht verschenen boeken en publicaties in
tijdschriften over de Tweede Kamer
Boogaard, G.
Levende stemkastjes en het verbod van last :
over artikel 67 Grondwet en de plannen van
Geen Peil.
Nederlands Juristenblad 2017 nr. 5 blz. 319-322
Commentaar op het plan van kandidaat-Kamerlid Dijkgraaf (Geen Peil) om zich als een ‘levend
stemkastje’ naar Den Haag te laten afvaardigen.
Het plan is in strijd met de Grondwet, in relatieve
en fundamentele zin.
Bootsma, P.
Coalitievorming : een vergelijking tussen
Duitsland en Nederland
Amsterdam, 2017
In deze studie wordt een verklaring gezocht voor
het verschil in duur van de kabinetsformatie in
Nederland en Duitsland. In Duitsland bedraagt
de gemiddelde duur van coalitievorming
afgerond 43 dagen, en in Nederland met 88
dagen ruim het dubbele daarvan. Waarom kost
dit proces in Nederland gemiddeld meer dan
tweemaal zoveel tijd als in de Bondsrepubliek?

opgehaalde middelen en het (begrotings)beleid
van de regering als de EU-instellingen steeds
meer grip krijgen op de nationale begroting.
Duin, J.T. e.a.
Strafrechtelijke vervolging van leden van de
Staten-Generaal, ministers en staatssecretarissen. Hoe nu verder?
Nederlands Juristenblad 2017 nr. 12 blz. 790-799
Beschouwing van het voorontwerp over
modernisering van de strafrechtelijke vervolging
van leden van de Staten-Generaal, ministers en
staatssecretarissen. Centraal staat de vraag hoe
tot een werkbare regeling van de strafrechtelijke
verantwoordelijkheid voor ambtsdelicten kan
worden gekomen, waarbij de nadruk ligt op de
staatsrechtelijke aspecten.
Erzeel, S. e.a.
Themanummer: De politieke vertegenwoordiging van etnisch-culturele minderheden in de
Lage Landen
Res Publica 2017 nr. 4 blz. 382-526

Bos, A. e.a. (red.)
Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2017 :
het volk spreekt
Amsterdam, 2017

Hakhverdian, A.
Nepparlement? Een pleidooi voor politiek
hokjesdenken
Amsterdam, 2017

Parlementair jaarboek met als thema de
manieren waarop de burger door de jaren heen
in beeld gekomen is bij politiek en parlement.

Onderzoek onder Kamerleden, gemeenteraadsleden en burgers wijst op een politiek
establishment dat op tal van actuele politieke
onderwerpen vooral hoger opgeleide, rijkere
burgers vertegenwoordigt en mijlenver afstaat
van andere groepen in de samenleving. Gepleit
wordt voor een herziening van de politieke
vertegenwoordigers omdat ze geen getrouwe
demografische afspiegeling vormen van het
electoraat.

Bovend’Eert, P.P.T. e.a.
Het Nederlandse parlement
Deventer, 2017 (12e dr.)
Standaardwerk met een integrale beschrijving
van de organisatie, bevoegdheden en werkwijze
van de beide Kamers van de Staten-Generaal.
Braak, B.H. van den e.a.
Zeventig jaar zoeken naar het compromis:
parlementaire geschiedenis van Nederland,
deel II 1946-2016
Amsterdam, 2017
Beschrijving van de Nederlandse parlementaire
geschiedenis van 1946 tot 2016.
Braun, C. e.a.
Themagedeelte: lobbyen en politieke
beïnvloeding
B en M: Tijdschrift voor Beleid, Politiek en
Maatschappij 2017 nr. 1 blz. 79-90
Themagedeelte over lobbyen en politieke beïnvloeding naar aanleiding van de initiatiefnota
Lobby in daglicht: luisteren en laten zien van de
PvdA-Kamerleden Bouwmeester en Oosenbrug.

Hartlief, T. e.a.
Themanummer: Democratie
Nederlands Juristenblad 2017 nr. 10 blz. 630-669
Bevat bijdragen over o.a. het functioneren van
het parlement en evenredige vertegenwoordiging.
Heringa, A.W. e.a. (red.)
De stembus : honderd jaar algemeen
kiesrecht en evenredige vertegenwoordiging
1917-2017
Den Haag, 2017
Beschouwingen over honderd jaar kiesrecht in
Nederland en een beknopt overzicht van het
kiesrecht in landen van de EU.
Koenen, I.
Gezocht: integere bouwers
Cobouw 2017 nr. 6 blz. 10-13

Diamant, M.
Het budgetrecht van het Nederlandse
parlement in het licht van het Europees
economisch bestuur
Deventer, 2017

Interview met projectdirecteur Pieter Dijckmeester en hoofd inkoop- en contractmanagement
Roger Mol over de aanstaande renovatie van de
gebouwen rond het Binnenhof.

Centraal staat de vraag in hoeverre het parlement nog (wezenlijke) invloed kan uitoefenen
op de besteding van de op nationaal niveau

Meer, T. van der
Niet de kiezer is gek
Bussum, 2017

Het probleem van de Nederlandse politiek is dat
een verouderde bestuurscultuur, gedragen door
de gevestigde partijen, niet langer aansluit op
de emancipatie van de Nederlandse kiezer. Deze
bestuurscultuur moet dringend gemoderniseerd
worden.
Ruiter, R. de e.a.
Explaining cross-national policy diffusion
in national parliaments: a longitudinal
case study of plenary debates in the Dutch
parliament
Acta Politica 2017 nr. 2 blz. 133-155
Onderzoek naar het fenomeen van het verwijzen
door Tweede Kamerleden in plenaire debatten
naar vergelijkbare situaties in het buitenland.
Sluysmans, J.
De parlementaire enquête geëvalueerd
Nederlands Juristenblad 2017 nr. 21 blz. 14531457
Bespreking van het rapport van de Tijdelijke
commissie evaluatie Wet op de Parlementaire
Enquête (TCEWPE) waarin drie parlementaire
enquêtes worden geëvalueerd.
Tonkelaar, J.D.A. van den
Rechters en politiek
Trema 2017 nr. 5 blz. 172-179
Ingegaan wordt op de soms ietwat ongemakkelijke verhouding tussen rechters en politici.
Aan de orde komen onder andere het sub
iudice-beginsel, waarbij geen oordeel wordt
gegeven zolang er nog geen uitspraak in een
rechtszaak is.
Veerman, G.J.
Een wetgevingsproces beginnen met
een b
­ eleidsnota of (andere) vormen van
consultatie?
Den Haag, 2017
Aan de orde komen de volgende vragen:
- welke voordelen en nadelen kleven aan de
werkwijze van een afzonderlijke beleidsnota/
beleidsbrief of brede consultatie bij de voor­
bereiding van wetgeving;
- als er voordelen aan kleven, onder welke
voorwaarden kan daarvan worden gebruik­
gemaakt;
- zijn er andere werkwijzen voor de wet­
gevingsprocedure te bedenken die de kans op
kwaliteit vergroten.
Waling, G.
Zetelroof : fractiediscipline en afsplitsing in
de Tweede Kamer, 1917-2017
Nijmegen, 2017
Beschrijving van de opkomst van de parlementaire democratie en de vorming van het
partijstelsel dat sinds 1917 de Nederlandse
politiek domineert. Fractiediscipline en loyaliteit
aan de partij zijn sindsdien op gespannen voet
komen te staan met het individuele mandaat
van onze volksvertegenwoordigers.