JAARVERSLAG 2016

1

INHOUD
WOORD VOORAF

4

INLEIDING

7

DOEL EN OPDRACHT

8

HET JAAR 2016 IN VOGELVLUCHT

10

STRATEGIE 1.
Verduurzaming visserij en natuurontwikkeling

12

STRATEGIE 2.
Completeren voedselweb: biobouwers en vissen

16

STRATEGIE 3.
Vogels: flyway en verbeteren broedsucces

18

STRATEGIE 4.
Verzachten randen vaste wal en natte wad

20

STRATEGIE 5.
Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit

24

STRATEGIE 6.
Verduurzaming havens, scheepvaart en vaargeulmanagement

26

STRATEGIE 7.
Eems-Dollard Estuarium

30

STRATEGIE 8.
Duurzaam Waddentoerisme Werelderfgoed

34

STRATEGIE 9.

2

Effecten van externe invloeden

38

OVERIG

40

COMMUNICATIE

41

PROGRAMMA-ORGANISATIE

42

COLOFON

43

3

Woord vooraf

4

DE AANDACHT VOOR DE WADDEN, DE ZEE EN HET HELE
WADDENGEBIED, IS TERECHT GROOT. HET WERELDERFGOED IS
EEN UNIEK NATUURGEBIED IN DE WERELD, WAAR OOK DOOR
DE MENS ACTIVITEITEN WORDEN ONTPLOOIT. OP EN IN DE ZEE,
AAN DE KUSTSTROOK, IN DE HAVENS EN OP DE EILANDEN
MET VEEL TOERISME IS DE LEEF- EN WERKWERELD VAN DE
MENSEN STERK VAN INVLOED OP DE NATUURLIJKE WAARDEN.
MET EEN DUIDELIJK STREEFBEELD VOOR OGEN WERKEN ALLE
BETROKKENEN AAN HET IN STANDHOUDEN VAN DIE NATUURLIJKE
WAARDEN, HET SCHEPPEN VAN VOORWAARDEN VOOR
ONTWIKKELING VAN DE WADDENZEE EN TEGELIJKERTIJD AAN EEN
DAARBIJ PASSENDE DUURZAME ECONOMISCHE ONTWIKKELING.

De structuurvisie Waddenzee loopt af en het Rijk werkt aan
de opvolger daarvan. Provincies, die verantwoordelijk zijn voor
het natuurbeleid in Nederland, vragen zich af hoeveel ruimte zij
krijgen in het nieuwe nationale beleid. Noord-Holland, Friesland
en Groningen nemen hun verantwoordelijkheid zeer serieus.
De decentralisatie van het Waddenfonds naar de provincies
is daar een voorbeeld van. Tegelijkertijd popt voortdurend de
vraag in het parlement op of dat wel goed komt. Dereguleren
en decentraliseren zijn makkelijk met de mond beleden
uitgangspunten, maar in de praktijk is het een weerbarstige
materie. En de gemeenten, de overheid die het dichtst bij de
inwoners van het gebied staat. Wat is hun invloed?

Dat vraagt om overleg en daar zijn we in Nederland goed in:
het polderen, vaak stroperig, maar wel met een gedragen
resultaat. Dit overleg voeren we in het hart van een politieke
discussie, die enerzijds inhoudelijk (wat willen we bereiken?)
lijkt te zijn aangewakkerd, maar anderzijds ook gaat over invloed.
Negatief geformuleerd: een beetje een machtsstrijd is het wel.

Sinds de Algemene Rekenkamer een kritisch rapport heeft
uitgebracht over het beheer van de Waddenzee, staat dat
onderwerp hoog op de agenda. Ook hier zien we, dat er goed
overleg door alle betrokken beheerders wordt gevoerd. Dat er
afspraken zijn over samen agenderen, samen werken en dat
we op weg zijn om 2018 het zo te organiseren als ware er één

beheerorganisatie. Maar is dit het eindbeeld of willen we naar
echt één organisatie? De meningen daarover zijn verdeeld.
Sommigen, zoals de Waddenvereniging hebben zich er duidelijk
over uit gesproken. Laten we de huidige samenwerking met als
motto ‘als ware één beheerder’ de kans geven te laten zien dat
het resultaat oplevert.
In dit bestuurlijke veld bewijst het Programma naar een Rijke
Waddenzee steeds weer zijn inhoudelijke toegevoegde waarde.
In mijn functie van voorzitter van het Regiecollege voor het
Waddengebied (opperpolderaar dus) wil ik allen, die bij het
Programma betrokken zijn complimenteren; wij blijven graag
van jullie inzet profiteren. In het belang van een prachtig
Werelderfgoed, de Waddenzee en een uniek Waddengebied!
Bas Eenhoorn,
Voorzitter Regie College voor het Waddengebied

5

Inleiding
Het jaarverslag geeft een goed beeld van waar het Programma
naar een Rijke Waddenzee (PRW) allemaal aan werkt in het
Waddengebied. Het watersysteem met sedimentaanvoer,
veiligheid en bereikbaarheid, ecologie en diversiteit in soorten,
natuurontwikkeling, wonen en werken, duurzaam ondernemen
als ook recreatie en beleving van het Werelderfgoed.
Alle onderwerpen komen voorbij.
Daarmee laat dit jaarverslag zien dat in het Waddengebied
alles elkaar beïnvloedt en alles met elkaar te maken heeft.
Het kan niet anders dan dat innovaties en in stand houden elkaar
moeten versterken. Samenwerken is cruciaal. Laten we durven
werken ‘als ware een beheerder’ en ons inzetten voor helder
beleid. We vinden het belangrijk dat de visie voor de langere
termijn samen gaat met samenwerking en uitvoering in de
dagelijkse praktijk.

Een breed palet aan onderwerpen komt dus voorbij in dit
jaarverslag. Als ‘Raad van toezicht’, zo zou je de taak van
het Opdrachtgeverscollectief Beheer Wadden (OBW) kunnen
noemen, bespreken wij met regelmaat deze onderwerpen en
de voortgang. Het OBW coördineert en volgt ook de voortgang
van de Samenwerkingsagenda Beheer Wadden, waar de
beheerders van de Wadden zich aan hebben gecommitteerd.
Een Samenwerkingsagenda waarin we de werkzaamheden van
de beheerders met elkaar in verband brengen en afstemmen,
maar ook ontwikkelingen oppakken en coördineren. Zo komen de
beheer- en de ontwikkelopgave, gericht op het zorgdragen voor dit
zeldzaam unieke en kwetsbare gebied, in samenhang bij elkaar.
Sieben Poel,
Voorzitter van het Opdrachtsgeverscollectief Beheer Wadden

Het Programma Rijke Wadden - gefinancierd door het Rijk, de drie
provincies en de Coalitie Wadden Natuurlijk - is ingesteld om de
unieke natuurwaarde van het Waddengebied te helpen vergroten.
Inmiddels werkt het PRW in een breder perspectief aan die opgave
en aan verduurzaming.
Als kleine organisatie kan PRW met kennis, daadkracht en
vindingrijkheid het verschil maken. Als Ministerie van
Economische Zaken (EZ), Rijkswaterstaat, de Coalitie Wadden
Natuurlijk en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
lenen we medewerkers uit aan PRW. Daarbij gebruikmakend
van expertise van organisatie-, advies- en expertisebureaus,
ZZP-ers en in samenwerking met de Waddenacademie.

6

7

Doel en opdracht
De twee belangrijkste doelen voor het Programma naar
een Rijke Waddenzee (PRW) zijn:
• De natuur in de Waddenzee te versterken
• Duurzaam (economisch) medegebruik te bevorderen
Zo moet het streefbeeld gerealiseerd worden van een
Rijke Waddenzee. Dit doen we door de verbetering van het
waddenecosysteem te agenderen, door te helpen ideeën concreet
te maken en door bestaande natuurherstelplannen voor de
Waddenzee te versnellen en ten uitvoer te brengen. Dat doen we
niet alleen voor de natuur, maar ook voor een vitale toeristische
sector, een duurzame visserijsector en andere economische
sectoren. PRW streeft dus naar een Rijke Waddenzee voor natuur
én mens.
Het streefbeeld van een Rijke Waddenzee (zie kader) is geen
vaststaand einddoel, maar de richting waarlangs natuurherstel
en duurzaam medegebruik worden vormgegeven. En afhankelijk
van de leerervaringen kunnen we de weg er naar toe aanpassen.
‘Leren-door-doen’ is ons adagium. Effectief opereren in een
bewegend morfologisch, ecologisch, maatschappelijk en
bestuurlijk veld vraagt om een flexibele werkwijze, voldoende
lerend vermogen en een heldere koers in verbinding met de
omgeving.

De flexibele werkwijze komt vooral tot uiting in de verschillende
rollen en interventies van PRW. In de praktijk jaagt het programma
projecten, plannen, ideeën, innovaties en initiatieven aan.
Soms gebeurt dat aanjagen door nieuwe kennis in te brengen,
maar bijvoorbeeld ook door uitvoeringsprojecten verder te
ontwikkelen en partijen te ondersteunen in hun samenwerking.
PRW brengt ook kennis bij elkaar door wetenschappers,
beleidsmakers en beheerders bijeen te brengen en hen samen te
laten werken aan de beste oplossing. De eindverantwoordelijkheid
van initiatieven en plannen blijft wel bij de bestaande organisaties.
PRW is dan het zetje om het raderwerk weer op gang te brengen.
Daarmee acteert het programma tussen beleid, uitvoering en
beheer, binnen de beleidsterreinen van; ecologie, economie,
kustveiligheid en waterkwaliteit.
De heldere koers is vervat in het streefbeeld van een
Rijke Waddenzee. Een streefbeeld als baken voor de dialoog
tussen partijen bij het uitwerken van oplossingsrichtingen.
Dit streefbeeld is in 2015 opnieuw herijkt via een intensief traject
met (nieuwe) opdrachtgevers en tal van wetenschappers en
(praktijk)deskundigen. Dit resulteert in de volgende werkwijze
van PRW:

• Ontwikkelen van (uitvoeringsgerichte) projecten
• Aanjagen van (al dan niet) lopende projecten en initiatieven
• Faciliteren van coalities van beleidsmakers, beheerders
en wetenschappers; van overheid, natuurorganisaties
en bedrijfsleven
• Verbinden van kennis en zo nodig op gang brengen van
onderzoek
• Rollen in de beleidsvoorbereiding op specifieke onderwerpen
(zoals beheer)
• Begeleiding transities door actieve ondersteuning
van convenanten
Een netwerkorganisatie kan alleen maar succesvol zijn als het
met een eigen koers meebeweegt in het veld en leert van de
opgedane kennis en ervaringen. Zo kunnen onder het motto
‘leren-door-doen’ nieuwe stappen gezet worden.
Voor de periode 2015-2018 fungeert het Opdrachtgeverscollectief
Beheer Waddenzee (OBW) als formele raad van toezicht van het
programma. In het OBW hebben de Rijksoverheid (Ministeries
Economische Zaken, Infrastructuur & Milieu en Rijkswaterstaat),
de drie Waddenprovincies, de Coalitie Wadden Natuurlijk en de
Waddenzee- en Waddenkustgemeenten zitting. Het OBW stelt de
jaarlijkse uitvoeringsagenda vast en houdt zicht op de juiste koers.

kerntaken PRW:
VAN BELEID NAAR UITVOERING (EN VICE VERSA)
ondersteunen van partijen om projecten gereed te maken voor
uitvoering

VERBINDEN VAN PARTIJEN, INITIATIEVEN EN KENNIS
begeleiden van verduurzamingstrajecten, overzicht creëren,
samenhang aanbrengen, informatie uitwisselen, kennis
bijeen brengen

AANJAGEN INNOVATIE
inzet versnellingsbudget, durven inzetten op kansen
‘leren-door-doen’

RICHTING GEVEN EN AGENDEREN
bijdragen aan (langjarige) programmering van herstelprojecten
en duurzaam medegebruik (niet de verantwoordelijkheid
overnemen), natuurambitie stellen, identificeren van
knelpunten en kansen voor herstel benoemen

DRAAGVLAK CREEREN
betrekken omgeving, bewustmaken, verzorgen dialoog

Streefbeeld Rijke Waddenzee 2030:
1. HET VOEDSELWEB IS IN EVENWICHT
2. EEN GEZOND WATERSYSTEEM
3. DE WADDENZEE ALS VEILIGE PLEK
4. DE WADDENZEE ALS ONMISBARE SCHAKEL VOOR VOGELS EN VISSEN
5. ONDERNEMEN MET WERELDERFGOEDKLASSE

8

9

Het jaar
2016 in
vogelvlucht
12 januari 2016

13 maart

MONDRIAANKWELDER

VAARRECREATIE

Krijgt Terschelling een
kwelder die is geïnspireerd
op het werk van
Mondriaan? Een nieuw
ontwerp biedt kansen
voor meer veiligheid
én natuurwaarden.

Een bijeenkomst over
Vaarrecreatie zorgde
voor een aantal
aanscherpingen. In de
zomer ging de allereerste
integrale monitoring van
vaarrecreatie van start.

JANUARI

MAART

FEBRUARI

3 mei

DARK SKY
Maar liefst 43 partijen
gaan zich inzetten voor
meer duisternis in het
Waddengebied. Het akkoord
kwam in een paar maanden
tot stand en werd bezegeld
in oktober.
Mei/juni

EEMS-DOLLARD
Rijk en regio zijn het eens
over de financiering van
ED2050. Meer dan 60
miljoen voor maatregelen
voor minder slib.

APRIL

MEI

JUNI

21 juli

13 september

24 november

WADDENHUISBERAAD

SCHEEPSWRAKKEN

ECOTOPENKAART

Hoe werken menselijke
activiteiten in op
het ecosysteem
van de Waddenzee?
Wetenschappelijke experts
maakten een ranking.

Kan de bescherming
van scheepswrakken
in de Waddenzee
gecombineerd worden met
natuurontwikkeling?
Start van samenwerking
met de Rijksdienst
Cultureel Erfgoed (RCE).

Deze kaart geeft
beheerders duidelijk beeld
waar welke natuur zit in
het Waddengebied.
Met als doel meer integraal
natuurbeheer in en van het
Waddengebied.

JULI

AUGUSTUS

SEPTEMBER

OKTOBER

NOVEMBER

DECEMBER

17 februari

20 juni

2 augustus

19 oktober

2 December

PLATTE OESTER

WADDENZEEHAVENS

SWIMWAY

PLASTIC

SPOELMEER

Terugbrengen platte
oester in Waddenzee is
maatschappelijk gewenst
en ecologisch kansrijk.
Dat blijkt uit het
haalbaarheids-onderzoek
dat in februari begon.

Alle Nederlandse
waddenzeehavens
beschikken nu over een
EcoPort-certificaat.
Ze hebben de milieuwetgeving onder controle
en nemen extra ‘groene’
maatregelen.

PRW brengt het aantal
goed functionerende
vispassages in beeld.
Opmaat naar de Swimwayaanpak die twee maanden
later door de Wadden Sea
Board wordt goedgekeurd.

Veel draagkracht,
bereidheid en
enthousiasme voor een
plastic-vrije Waddenzee.
Actieplan is gereed en zal
in 2017 en 2018 worden
uitgevoerd.

Kennistafel georganiseerd
voor minder goed werkend
spoelmeer bij Holwerd aan
Zee. Conclusie: zonder
stenen kan het spoelmeer
niet functioneren.
16 December

GARNALENVISSERIJ
Voorjaar

MOSSELRECORD
Het gaat goed met de mosselen in de Waddenzee: gigantische
natuurlijke mosselzaadval, hoogste areaal sinds 2007 en grootste
biomassa sinds 2004.

26 juni

NB-wetvergunning voor
de komende zes jaar
biedt zekerheid en ruimte
voor garnalenvissers op
de Waddenzee om te
investeren in duurzame
visserij.

WERELDERFGOED
In 2016 vierden we voor
het eerst de benoeming
tot Werelderfgoed met de
‘Dag van het Wad’ waar de
natuurwaarden centraal
stonden.

14 januari 2017

VOGELS
2017 begint goed met telling langs de Oost-Atlantische Flyway:
1.500 vogelaars in ruim 30 landen tellen in paar weken tijd
miljoenen vogels. Het doel: inzicht krijgen.

10

11

- KANSEN VOOR NATUURHERSTEL
DOOR RUST OP DE BODEM
- MONITORING NAAR NATUURONTWIKKELING
- MODERNE KLEINSCHALIGE, REGIO GEBONDEN
DUURZAME VISSERIJ IN EEN RIJKE WADDENZEE
Strategietrekker: Ronald Lanters

Strategie 1.
Verduurzaming visserij
en natuurontwikkeling
Bijdrage aan het bereiken van het streefbeeld
De strategie ‘verduurzaming visserij’ richt zich op de ontwikkeling
van een duurzame en economisch gezonde visserijsector én
het herstel van het voedselweb en de biobouwers. De twee
belangrijkste middelen zijn:
• Reductie van de invloed van de bodemberoerende visserij
(o.a. door instellen beschermde gebieden);
• Aanjagen van innovaties om de visserij verder te verduurzamen.
Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor monitoring. In deze
strategie treedt het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW)
vooral op als aanjager en intermediair. In deze rol werkt PRW aan
(de uitvoering van) afspraken tussen de sector, overheden en
belangenorganisaties.
Transitie mosselzaadvisserij
PRW begeleidt de afspraken van het Mosselconvenant en
coördineert de uitvoering. De uitgebreide voortgangsrapportage
over de transitie van de mosselzaadvisserij kent een apart
jaarrapport. De voorjaars mosselzaadvisserij ging begin mei 2016
van start. In een paar dagen werd 100.000 mosselton (10 miljoen
kilogram) opgevist. De opbrengst in de najaarsvisserij van 2016
was ongekend groot. Door een grote natuurlijke mosselzaadval in
de zomer van 2016, groeide een groot bestand aan mosselzaad
in de diepere delen van de westelijke Waddenzee. In totaal is
daarvan circa 30 miljoen kilogram mosselzaad opgevist en voor
het overgrote deel uitgezaaid op de percelen in de Waddenzee.
Begin juli 2016, een maand eerder dan in voorgaande jaren,

12

kwam het oogsten van de Mosselzaadinvanginstallaties (MZI’s)
al op gang. Er werden goede resultaten geboekt. De oogst in 2016
wordt geschat op 20 miljoen kilogram.
Gelijktijdig met deze piek in aanvoer is er een herstel van
mosselbanken te zien. Het areaal aan mosselen op de platen is het
hoogste sinds 2007. Zo’n 1700 hectare (ha), waarvan bijna 600 ha
mosselbank en de rest als gemengde bank (met Japanse oesters).
Ook in het diepe worden meer mosselbanken aangetroffen. In de
beschermde gebieden zijn circa 500 ha meerjarige mosselbanken
tot ontwikkeling gekomen.
Transitie garnalenvisserij
De garnalenvissers hebben eind 2016 de nieuwe vergunning in
het kader van de natuurbeschermingswet verkregen. Belangrijk
is dat de vergunning een geldigheidsduur heeft van 6 jaar.
Deze lange doorlooptijd maakt het voor de sector mogelijk om
te investeren in nieuwe, meer duurzame vistechnieken. Het gaat
dan bijvoorbeeld om technische maatregelen zoals het vissen
met een grotere maaswijdte (minder bijvangst), beperking van
de vistijd en de ontwikkeling van lichtere tuigen (brandstof en
bodem). De garnalensector heeft in VisWad-verband een vergaand
maatregelenpakket gepresenteerd dat tot een halvering van de
invloed garnalenvisserij gaat leiden.
Naast de overeengekomen maatregelen verplicht de huidige
vergunning de deelnemende schepen om vanaf 1 januari 2017 een
blackbox met plaatsbepaling aan boord te hebben. Dit instrument

is van groot belang voor de handhaving van de regels in de
gesloten natuurgebieden in de Waddenzee (artikel 20-gebieden)
en in het Natura 2000 gebied Noordzeekustzone. Het systeem
biedt daarnaast waardevolle informatie over de visserij-inspanning
in de tijd en de verspreiding over het visgebied.
Naast deze belangrijke stappen werken het Waddenfonds,
het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en PRW aan een
tenderregeling garnalenvisserij. Deze regeling heeft tot doel
om het areaal beschermde gebieden te vergroten en het aantal
garnalenvergunningen navenant te reduceren. Staatssteunvragen
maken dit vooralsnog een taai dossier.
Door de gemiddeld hoge garnalenprijzen en hoge aanvoer,
kan 2016 in de boeken als een topjaar.
Transitie handkokkelsector
De kokkelvoorraad in de Waddenzee wordt nog steeds sterk
gedomineerd door de sterke jaarklasse uit 2011. De totale
hoeveelheid kokkels is tussen 2015 en 2016 met zo’n 12%
afgenomen, maar is nog steeds relatief hoog. Daarom zijn er op dit
moment geen zorgen. Bij kokkels is het een bekend patroon dat er
eens in de zoveel jaar een piek in de broedval is, waar vervolgens
een aantal jaar op geteerd kan worden. Zo kenden ook de jaren
1997 en 2003 een relatief omvangrijke broedval van kokkels.
Wat verder opvalt, is dat het visserijgebied van de kokkelvissers is
verschoven. Was 10 jaar geleden Schiermonnikoog een belangrijke
plek, tegenwoordig wordt vooral gevist onder Vlieland.

13

Meer dan 95% van alle oogstbare kokkels komt hier vandaan.
Met ondersteuning van PRW hebben de partijen een start gemaakt
met de voorbereiding van de evaluatie van het handkokkelakkoord.
Japanse oesters
De visserij op Japanse oesters gebeurt nu handmatig en bevindt
zich nog in een experimenteel stadium. Deze exoot valt namelijk
niet onder de Nederlandse visserijwetgeving. Het jaar 2016 was
voorzien als overgangsjaar van het experimenteel rapen van
oesters naar een wat structurelere inbedding van deze nieuwe
activiteit. Om dat te bereiken heeft Sovon Vogelonderzoek extra
onderzoek uitgevoerd. Daarbij was de conclusie dat naarmate
de oesterbanken minder mosselen bevatten, deze banken ook
minder worden benut door vogels (dus oesterrapen doe je bij
voorkeur op schelpdierbanken die worden gedomineerd door
oesters). Inmiddels zijn kaarten beschikbaar en wordt een
toelatingssysteem opgezet voor personen die deze vorm van
visserij willen gaan uitoefenen. Om tot goede afspraken te komen,
is het van belang dat de losse ondernemers zich organiseren.
Dat proces is inmiddels in gang gezet. De nieuwe vergunningverlening wordt in 2017 geregeld.

Demonstratievisserij
In 2016 is door PRW een advies voor het
Ministerie van Economische Zaken (EZ) opgesteld over de
mogelijke ontwikkeling van een aparte demonstratievisvergunning.
Dit advies is eind 2016 opgeleverd. De intentie is om na het
oordeel van EZ hierover in het 1e kwartaal van 2017, in gesprek
te treden met de betreffende ondernemers.
Waddenvisserij van Werelderfgoedklasse
Studenten van Hogeschool Van Hall Larenstein hebben
gewerkt aan een definitie voor een Waddenvisserij van
Werelderfgoedklasse. Daarnaast heeft PRW een aantal
verkennende gesprekken gevoerd met ondernemers en
bestuurders in de visserij die zich met het Werelderfgoed
verbonden voelen. Vanuit de resultaten van beide trajecten
wordt in 2017 een echte start gemaakt met de visserij
van Werelderfgoedklasse.

RESULTATEN STRATEGIE 1 IN 2018
• In de Waddenzee zijn nieuwe, reeds beproefde, locaties in beeld en beschikbaar als kweekperceel voor het mosselzaad van
invanginstallaties. Daarmee is aan een belangrijke voorwaarde voldaan voor een volgende transitiestap in de mosselvisserij.
• De garnalenvissers zijn in staat om onderling afspraken te maken over hun visserij-inspanning middels een beheerplan.
Controle en monitoring vindt plaats via een blackbox-systeem, waarbij de sector zelf verantwoordelijk is voor de naleving
van de afspraken.
• Ook na 2018 houden de visakkoorden stand en wordt de transitie in de verschillende vissectoren doorgezet.
• De visserijsector zelf is de drijvende kracht achter de transitie naar een duurzame Waddenvisserij. Daarbij heeft de
kleinschalige visserij meer voet aan de grond gekregen en is er zichtbaar sprake van een afname van de garnalenvloot.
• Meerdere initiatieven zijn gestart met als doel om de Waddenvisserij van Werelderfgoedklasse te promoten.
• Er vindt een betere bescherming van de bodem plaats door het sluiten van gebieden voor de gesleepte visserij.
Deze gebieden zijn ruimtelijk goed op elkaar afgestemd.
• De commerciële en recreatieve exploitatie van de Japanse oester is in evenwicht met de draagkracht van het systeem
en heeft geen significante effecten op de natuurwaarden van de Waddenzee.
• De afspraken over het handkokkelvissen zijn vastgelegd in een nieuw meerjarenakkoord.

14

15

- NATUURLIJKE POPULATIES EN
INTERACTIES TUSSEN SOORTEN
- NATUURLIJK ETEN EN GEGETEN
WORDEN, VOLDOENDE VOEDSEL
- GESCHIKTE LEEFGEBIEDEN,
DUWTJE IN DE RUG GEGEVEN EN
MET RUST GELATEN
Strategietrekker: Michiel Firet

Strategie 2.
Completeren voedselweb:
biobouwers en vissen
Bijdrage aan het Streefbeeld
De strategie ‘completeren van het voedselweb’ zet in op een
voedselweb dat evenwichtig van opbouw is. Aan de top staan
grote roofdieren zoals zeearend, haaien en zeehonden. Die kunnen
alleen maar aan de top staan, omdat het van onder tot boven goed
voor elkaar is in de keten. Bij deze strategie wordt er in de eerste
plaats ingezet op kansen voor natuurherstel door gebieden met
rust te laten en het goed volgen van de ontwikkeling. In tweede
instantie gaat het om lokaal (op de beste plekken) ervaring op te
doen met kleinschalige herstelprojecten en om het investeren in
kennisontwikkeling.

STRATEGIE 2A: VOORTZETTEN
KENNISONTWIKKELING BIOBOUWERS
Zeegras
Al sinds de jaren ‘90 wordt geprobeerd om de zeegrasvelden in
de Nederlandse Waddenzee te herstellen. Uit modelstudies en
kansenkaarten op basis van hydrodynamiek en morfologie lijken
de omstandigheden op meerdere locaties geschikt te zijn voor
(met name litoraal) zeegras. Toch is er tot dusver geen sprake
van natuurlijk herstel. In 2016 is onder leiding van het Programma
naar een Rijke Waddenzee (PRW) het advies tot stand gekomen
om een Community of Practice op te richten. Hierin kunnen de
verantwoordelijke partijen samenwerken om beleid, beheer,
gebruik en onderzoek te bundelen en beschikbare budgetten
samen te voegen. Hierbij dient een flexibele adaptieve werkwijze
te worden gehanteerd in plaats van een meerjarige
programmering.

16

Ook is in 2016 de natuurlijke zeegrasvondst bij de Rottums
onderzocht. Uiteindelijk bleken hier geen harde conclusies te
kunnen worden getrokken over de herkomst.
Ecotopenkaart
Waar liggen mosselbanken en zeegrasvelden in het
Waddengebied? Wat zijn de zoutwaarden en wat is de dichtheid
van het slib? In 2016 bracht PRW dit soort vragen in beeld via de
ecotopenkaart. De kaart helpt beheerders om duidelijk te krijgen,
waar welke natuur zit in het Waddengebied. Op de lange termijn
is de kaart een instrument om een eenduidig beeld te krijgen over
veranderingen in de natuur. Dit eenduidige beeld helpt beheerders
om er vervolgens gezamenlijk mee aan de slag te gaan.
Harde structuren
Platte oester
PRW heeft in 2016 onderzoek gedaan naar de ecologische
haalbaarheid en de sociaal-maatschappelijk wenselijkheid van een
herintroductie van de platte oester in de Waddenzee. Bij beiden is
het antwoord volmondig ja. Daardoor is inmiddels het proces in
gang gezet voor een proef waarbij het de bedoeling is dat de platte
oester weer terugkeert in de Waddenzee.

aanleg van een zeegrasveld of een schelpdierenbank. In 2017
start er een pilot zodat PRW kan ‘leren-door-doen’.

STRATEGIE 2B: VISSTRATEGIE ('KRAAMKAMER' EN
ONDERDEEL VAN DE SWIMWAY)
Het gaat slecht met de vispopulaties in de Waddenzee.
De kraamkamerfunctie staat onder druk. Soms kunnen vissen
nog wel op andere locaties geschikt leefgebied vinden, maar voor
steeds meer vissen is dit een groeiend probleem. Een deel van
de vispopulaties is afhankelijk van omstandigheden die buiten de
Waddenzee liggen. PRW werkt daarom aan het concept van een
Swimway, analoog aan de Flyway (vogels). Het gaat hierbij om een
denkmodel om het systeem beter te begrijpen en om maatregelen
voor herstel toe te kunnen passen. Het werken aan de Swimway
doen we samen met Duitsland en Denemarken. Daarbij werken
we nauw samen met beheerders en onderzoekers, maar ook
met vissers. We kijken op welke manier zij met hun kennis en
expertise als dienstverlener ingezet kunnen worden binnen de
beheer- en beleidsprocessen. In 2016 keurde de Wadden Sea
Board in Wilhelmshaven het plan van aanpak goed. Daarmee ligt
de Swimway inmiddels weer op schema om in 2018 te komen
met een uitvoeringsprogramma om de visstand te verbeteren.

RESULTATEN STRATEGIE 2 IN 2018
• Op basis van de monitoring van de natuurontwikkeling in de
gesloten gebieden wordt nieuwe kennis opgedaan over
de herstelcapaciteit van het systeem met bijzondere aandacht
voor de biobouwers van het sublitoraal.
• PRW beschikt over een geactualiseerde kansenkaart voor
herstel zeegras en biedt meerjarenperspectief op herstel.
• Voldoende onderbouwing/kansen om besluit te nemen over
de herintroductie van andere biobouwers, met bijzondere
aandacht voor de platte oester.
• Het is duidelijk voor welke vissoorten en voor welke levensfase
de Waddenzee van cruciaal belang is. Dit vormt de basis
voor een verder ontwerp van een toekomstgerichte visstrategie.
• De visstrategie biedt handvatten voor handelingsstrategieën
binnen deze en andere programmalijnen. De visstrategie is
trilateraal afgestemd.
• Er is meer zicht op de specifieke rol van het waddenecosysteem
voor vissen binnen de hele context van de omliggende
zoete en zoute wateren.

Scheepswrakken
De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) beheert honderden
scheepswrakken in de Waddenzee. Soms worden ze beschermd.
Deze bescherming is nu kunstmatig. PRW kijkt samen met de RCE
of de bescherming ook op meer natuurlijke manieren kan zoals de

17

DE WADDENZEE ALS ‘STEPPING STONE’
Strategietrekker: Manon Tentij

Strategie 3.
Vogels: flyway en
verbeteren broedsucces
Bijdrage aan het Streefbeeld
De Waddenzee is onderdeel van een wereldwijd netwerk
van wetlands. Zo’n twaalf miljoen vogels per jaar hebben de
Waddenzee nodig als tussenstop op hun trektocht. En maar liefst
34 verschillende trekvogelsoorten foerageren en rusten uit op de
Wadplaten. Eén derde van deze trekvogelsoorten is voor tenminste
50% van de totale wereldpopulatie afhankelijk van de Waddenzee
voor hun voortbestaan. Het belang van vogels voor de Waddenzee
is dus groot. Dit gegeven is ook één van de belangrijkste pijlers
van de Werelderfgoed erkenning.

STRATEGIE 3A: TREKVOGELS
Het jaar 2016 stond vooral in het teken van de voorbereidingen
voor de grote simultaantelling langs de gehele Flyway.
Begin januari 2017 zijn er in ruim 30 landen door zo’n 1500
vogelaars op hetzelfde moment vogels geteld, van Zuid-Afrika
tot aan het arctische gebied. Vogels die in de Waddenzee
broeden of er verblijven tijdens de trektijd zitten in de winter
vaak in wadgebieden langs de westkust van Afrika. Het gaat dan
bijvoorbeeld om lepelaars, kanoeten en dwergsterns. En veel
ganzensoorten zitten juist in de winter weer bij ons en vertrekken
in het voorjaar richting noordelijke gebieden. Kennis over de
aantallen en omstandigheden daar zijn dus ook van groot belang
voor de bescherming van ‘onze’ wadvogels.

18

Om de telling van 2017 tot een succes te maken, werden er
ondermeer verschillende workshops georganiseerd in Afrika
om meer uniforme telresultaten te krijgen. Een belangrijke
aanvulling op de telresultaten uit 2014 is dat er nu is gekeken naar
bedreigingen. Maar wat is een bedreiging en wat niet? Dit soort
vragen zijn bij de workshops aan bod gekomen.
Daarnaast zijn er stappen gezet in het doorontwikkelen van de
donorstrategie. De tellingen en het onderzoek langs de Flyway
worden nu in belangrijke mate door PRW betaald. Maar in 2018
zal het programma (zeer waarschijnlijk) worden opgeheven.
De financiering voor de Flyway stopt dan ook. Daarom wordt er
nu al gekeken naar welke partijen de verantwoordelijkheid op zich
kunnen nemen. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar overheden
en natuurorganisaties, ook het bedrijfsleven is in het vizier.
Zodoende moet de financiering van de Flywaytelling ook na 2018
worden veiliggesteld.

Het vastleggen van de kustlijn, een gebrek aan nestgelegenheid
in de buurt van voedsel, frequentere overstromingen door
klimaatverandering en predatie zijn bekende problemen.
Maar ook verstoring door recreatie is een probleem voor vogels.
Veel van deze problemen worden ook (gedeeltelijk) opgelost via
andere strategieën. Denk bijvoorbeeld aan het verbeteren van
het gedrag van vaarrecreanten en de aanpak van kwelders.
In 2016 is gewerkt aan een toepassing van het trilaterale actieplan
in Nederland. Het Nederlandse Actieplan Broedvogels is in het
eerste kwartaal van 2017 afgerond en zal zich richten op concrete
maatregelen, toegepast op de lokale situatie. Het wordt een
praktisch uitvoeringsplan waarmee beheerders direct aan de slag
kunnen.

RESULTATEN STRATEGIE 3 IN 2018
• Uitgevoerde tellingen inclusief simultaantelling.
• Staande fondsen/donorstrategie.
• Een uitgewerkte communicatiestrategie gericht op
de Waddenregio in uitvoering.
• Een uitgewerkt, gedeeld en geïmplementeerd actieplan
voor broedvogels van het Nederlandse Waddengebied,
op basis van het trilaterale actieplan broedvogels
Waddenzee (waaronder de aanpak
van strandbroeders).

STRATEGIE 3B: BROEDVOGELS
Met veel broedvogels in het internationale Waddengebied gaat
het slecht. De drie Waddenzeelanden hebben een actieplan
opgesteld om de negatieve trends van broedvogelpopulaties te
keren (Breeding Birds in Trouble: A Framework for an Action Plan).
Voor de Nederlandse situatie ontwikkelde PRW een aparte
strategie die is toegespitst op lokale maatregelen.

19

NATUUR, VEILIGHEID EN
RECREATIE GAAN HAND IN HAND
Strategietrekker: Wim Schoorlemmer

Strategie 4.
Verzachten randen
vaste wal en natte wad
Bijdrage aan het Streefbeeld
De overgang van het natte wad naar de vastelandskust is, veelal
door menselijk ingrijpen in het verleden, op veel plaatsen scherp
en hard. Nederland moet uiteraard beschermd blijven tegen de
dreiging van het water, maar de scherpe scheiding gaat (soms) ten
koste van de natuurwaarden en de beleving hiervan. De strategie
‘verzachten randen vaste wal en natte wad’ is gericht op de
geleidelijke overgang van het natte wad naar de vastelandskust
en op het combineren van opgaven voor veiligheid, natuur- en
recreatie.

STRATEGIE 4A: VERKENNING PILOTS
VERZACHTING HARDE DIJKEN
In 2012 werd de geul Vierhuizergat ineens snel dieper en dreigde
de dijk, ten oosten van Lauwersoog, te ondermijnen.
De spoedingreep is hier op traditionele manier gedaan met
ondermeer stenen en staalslakken. In 2016 is het Programma
naar een Rijke Waddenzee (PRW) in opdracht van de
Projectoverstijgende Verkenning Waddenzeedijken (POV) samen
met Rijkswaterstaat (RWS) en Noorderzijlvest gestart met een
verkenning naar een alternatieve methode. Een methode die beter
te plannen is en gunstiger voor de natuur en in kosten.
De uitkomsten van het onderzoek worden nu meegenomen in
de dijkverbetering en in de beheerafspraken tussen RWS en
het waterschap.

20

Het onderzoek is een van de twaalf onderzoeksplannen
van de POV-Waddenzeedijken van het Hoogwaterbeschermingsprogramma; PRW levert op verzoek ook
bijdragen aan deze POV-pilots. Zo is in 2016 een verkenning
uitgevoerd naar een meer natuurlijke inrichting van de grote- en
kleine Polder bij Termunten. En in opdracht van het waterschap
is er een expertsessie georganiseerd over de nog aan te leggen
Kleirijperij en de bijbehorende natuurkansen. Daarnaast speelt
PRW een onafhankelijke rol binnen de Klankbordgroep POV
Waddenzeedijken.

STRATEGIE 4B: ICONEN VAN NATUURHERSTEL EN
INTEGRALE GEBIEDSONTWIKKELING
Integrale opgave Kop van Noord-Holland
PRW heeft geïnvesteerd in kennismaking, inventarisatie en
voorstellen voor een gezamenlijke aanpak van vismigratie in
de Kop van Noord-Holland. Stakeholders zijn bereid om met
elkaar een gezamenlijke aanpak te verkennen. In dit kader is een
eerste stakeholdersbijeenkomst georganiseerd waarbij diverse
vragen zijn gesteld. Daarmee werd het proces aangejaagd
en na de zomer hebben provincie en Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier de regie van dit proces overgenomen.
PRW heeft nog een ondersteunende rol in de voorbereiding en
uitvoering van een 2e stakeholdersbijeenkomst die moet leiden
tot een beslissing over het vervolg. Bij een positief besluit zal het
Hoogheemraadschap een Waddenfonds-aanvraag voorbereiden.

Lauwersmeer en Waddenzee ecologisch en
toeristisch weer verbonden
Het Lauwersmeer is een belangrijke plek in het Waddengebied
als schakel tussen de zoute zee en het zoete achterland.
PRW denkt mee met kansen voor meer dynamiek in het
gebied, een duurzaam beheer en het creëren van zoet-zoute
overgangszones voor vissen. In toekomst kan mogelijk het
herstellen van de verbinding met de Waddenzee een rol gaan
spelen. Dit jaar zijn keukentafelgesprekken gevoerd met
stakeholders en is er een quickscan uitgevoerd naar haalbaarheid
van een getijdeturbine met gemaal en is een plan van aanpak
opgeleverd over de activiteiten van 2017.
Aanvullende natuurambitie Afsluitdijk
Na het aanjagen van de ontwikkeling van de Vismigratierivier
door de Afsluitdijk, richt PRW zich nu op de invulling van
natuurambitie rond de rest van de Afsluitdijk. In 2016 zijn de
mogelijkheden van extra broedplaatsen voor wadvogels,
ondiepe zones voor de ontwikkeling van vis- en watervogelhabitat
en andere kansen voor natuur aan de IJsselmeerzijde van de dijk
verkend. Daarnaast is er een brainstorm uitgevoerd over kansen
voor natuur aan de Waddenzijde van de dijk. Met De Nieuwe
Afsluitdijk (DNA) zijn afspraken gemaakt om de kansen aan
de Waddenzijde gezamenlijk te ontwikkelen.

Holwerd aan Zee
PRW wilde graag samen met de provincie het trekkerschap voor
twee sporen invullen: leefbaarheid en natuur. Vanuit het bredere
perspectief van gebiedsontwikkeling is het de bedoeling om te
zoeken naar kansen voor ‘recreatie en toerisme’ en tegelijkertijd
voor natuur, landschap en cultuurhistorie. Voor PRW is daarbij
de verbinding met de natuur van de Waddenzee een belangrijk
element. Meest concreet werden de ontwikkelingen rondom het
spoelmeer.
Uit een rapport van Deltares werd duidelijk dat de plannen van
Holwerd aan Zee vooralsnog niet genoeg helpen om de vaarroute
naar Ameland open te houden. Daarmee zou de financiële basis
onder de plannen vandaan vallen. PRW heeft vervolgens samen
met de Waddenacademie gekeken naar een aantal alternatieven
hoe een spoelmeer mogelijk wél zou kunnen werken. De kern
ervan is dat er dan geleide dammen (harde structuren) moeten
worden aangelegd. Het afsluitende advies is nu om in elk geval
een van de drie varianten door te rekenen en vervolgens te kijken
hoe dit uitpakt; financieel, maatschappelijk en juridisch.
Rijkswaterstaat pakt nu de verdere ontwikkeling van een
spoelmeer op. PRW kijkt in 2017 naar de mogelijkheden van
een alternatief plan voor Holwerd en omgeving.

21

Zoet-zout-overgangen
It Fryske Gea en Wetterskip Fryslân willen in 2018 een geleidelijke
zoet-zoutovergang realiseren bij het gemaal Vijfhuizen (vlakbij
Hallum, in het noorden van Friesland). PRW schreef op hun
verzoek een strategie over hoe je de monitoring het beste aan kunt
pakken. De afstemming bij het ontwikkelen en monitoren van een
nieuwe zoet-zout-overgang is een betrekkelijk nieuw fenomeen
in het Waddengebied. PRW is bij meerdere zoet-zoutovergangen
betrokken. Daarom is het advies inmiddels omgezet tot een soort
blauwdruk voor monitoring van (nieuwe) zoet-zout overgangen in
het hele Waddengebied. Op die manier wordt er overal op dezelfde
manier gemonitord. Dat maakt de gegevens beter vergelijkbaar en
beter bruikbaar voor effectief natuurbeheer. De aanpak is onder de
aandacht gebracht bij de werkgroep ‘Basismonitoring Waddenzee’.

er onverwachte afslag ontstaat.
Als PRW vinden we dergelijke maatregelen nuttig, of in de
toekomst zelfs nodig. Pilots zijn daarom belangrijk. Er is in 2016
een samenwerking met Rijkswaterstaat (beheerplan N2000) en
It Fryske Gea afgesproken om een volgende stap te zetten.

STRATEGIE 4D: ZILTE VITALITEIT ACHTER DE DIJKEN
PRW heeft een update uitgebracht van de ‘Kansenkaart Randen
van het Wad’ die in 2014 voor het eerst is verschenen. Als verdere
verdieping daarop heeft PRW een GIS-kaart laten maken van de
fysieke omstandigheden rond de waddendijk aan de vaste wal.
Het gaat dan om grondsoort, grondgebruik, aanwezigheid van
kwelders, waterkwaliteit, bodemdaling en saliniteit.
Deze basiskaart is bedoeld om nieuwe kansen op te sporen
voor het verzachten van de Randen van het Wad. Deze kaart is
de basis voor de strategie voor de zilte zone.

RESULTATEN STRATEGIE 4 IN 2018
• Twee uitgevoerde POV-projecten, waarbij rekening gehouden wordt met natuurlijke morfologische processen,
met voorbeeldwerking voor nieuwe dijkconcepten.
• Verkenningen en zo mogelijk nadere planuitwerking: integrale gebiedsontwikkeling Kop van Noord-Holland
(Amstelmeer-Waddenzee) en herstel brakke overgangszones en kansen toeristisch recreatieve ontwikkeling Lauwersmeer.
• Invulling aanvullende natuurambitie Afsluitdijk.
• Ondersteuning van de verdere verkenning van Holwerd aan Zee.
• Monitoringconcept brakke zone gemaal Vijfhuizen en monitoringconcept brakke zones waar nodig verankeren in de
basismonitoring van de Waddenzee.
• Ontwikkeling van een totaalstrategie voor de vastelandskwelders, vanuit het oogpunt van zowel natuur als veiligheid.
• Demonstratieprojecten met meer dynamiek in de zeereep van de eilanden.
• Ideevorming over lokale projecten met economische en natuurwinst van brakwaterzones en zilte economie.

STRATEGIE 4C: VERBETERING VAN DE HUIDIGE EN
ONTWIKKELING VAN NIEUWE KWELDERS
Kwelders in het Waddengebied verouderen. Daardoor gaan
hun natuurwaarden achteruit. PRW probeert via verschillende
initiatieven meer dynamiek te krijgen in de kwelders, zodat de
biodiversiteit toeneemt. PRW heeft in het najaar van 2015, samen
met kwelderbeheerders, een workshop gehouden over alternatieve
maatregelen, zoals afgraven en het loslaten van de kwelderbuitenrand (door de rijshouten dammen niet meer te onderhouden
of weg te nemen). Dit zijn nogal forse ingrepen die bovendien
stevige garanties van en voor de beheerders vergen voor het geval

22

23

DE SEDIMENTHUISHOUDING BEGREPEN
Rick Timmerman
(vanaf 1 maart 2017 Ernst Lofvers)

Strategie 5.
Sedimenthuishouding voor
veiligheid en biodiversiteit
Bijdrage aan het Streefbeeld
De Waddenzee is een uniek natuurgebied. Uniek doordat er een
bijzondere combinatie is van eilanden, wadplaten en kwelders.
Op andere delen in de wereld komt dit ook wel voor, maar
daar is het na een paar decennia weer verdwenen of compleet
verschoven. De Waddenzee bestaat al honderden jaren vanwege
het ingenieuze systeem van sedimentaanvoer.

De sedimenthuishouding in de Waddenzee is dus de basis voor
haar voortbestaan. Toch weten we er verrassend weinig van.
Deze strategie richt zich daarom op het opdoen van kennis en
praktische ervaring over sedimenthuishouding. Op die manier
willen we passende oplossingen agenderen en initiëren.
Maar bovenal ligt de rol er voor het Programma naar een
Rijke Waddenzee (PRW) in om de koppeling te maken
met projecten voor natuurherstel en verbindingen leggen
tussen partijen. Zo kan een zandmotor bijvoorbeeld ook een
Hoogwatervluchtplaats zijn voor vogels.

Kwelderherstel Terschelling
Het kwelderherstelproject aan de zuidkant van Terschelling
is gericht op behoud en herstel van de kwelders (KRW-doel),
maar wél op een innovatieve manier die ook bijdraagt aan de
natuur- en cultuurbeleving. Het project kan daarmee één van de
icoonprojecten van Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018 worden.
Het afgelopen jaar is er gewerkt aan de uitwerking en
voorbereiding. De haalbaarheid van het project is uitvoerig
onderzocht, er zijn uitgebreide hydromorfologische modelleringen
uitgevoerd, benodigde MIRT-documenten zijn opgesteld, de
vergunbaarheid van het project is geanalyseerd en er is met
diverse stakeholders gesproken. Het bleek een ingewikkeld
proces, maar in februari 2017 neemt de stuurgroep nu een besluit
over het definitieve ontwerp en over het vervolg.

Stuifkuil Schiermonnikoog
Met betrekking tot dynamisch kustbeheer heeft het PRW op
verzoek van het Nationaal Park Schiermonnikoog een definitief
ontwerp gemaakt voor het aanbrengen van een kuil in de duinen,
ten behoeve van verstuiving in de zeereep van Schiermonnikoog.
Dit is enerzijds bedoeld om een bijdrage te leveren aan de
herstelopgave van de duinen en anderzijds maakt het bewoners
meer vertrouwd met de dynamiek van stuivend zand in de zeereep

Windwerk
Het PRW is in 2016 een meerjarige samenwerkingsverband
aangegaan met Windwerk, een initiatief van Stichting
Landschapstheater en meer (SLeM). Het project Windwerk is
geïnspireerd op de metamorfosetekeningen van M.C. Escher.
Voor het Oerolfestival is op het Terschellinger strand, tussen
Midsland en Formerum, helmgras aangeplant in een patroon van
150 bij 400 meter waarmee jonge duinvorming wordt gestimuleerd.

STRATEGIE 5A: MEEGROEIEN MET DE ZEE

24

en de effecten daarvan op de omgeving. Het ontwerp is afgestemd
met bevolking en belanghebbenden. Voor PRW is daarmee de zaak
afgerond terwijl andere partijen nu op zoek gaan naar financiering
voor realisatie.

Door de tijd, in een spel van wind en zand, ondergaat het
landschap geleidelijk een metamorfose. Het geometrische
landschap transformeert langzaam naar een natuurlijk
duinlandschap met ronde vormen en patronen. Deze transformatie
wordt vastgelegd via timelapse-luchtfoto’s. Door deze foto’s
met elkaar te vergelijken wordt aanwas en erosie van de jonge
duinen gemeten en kunnen onderzoekvragen worden beantwoord.
Het project valt binnen een bredere context van beeldende
experimenten in de voorzones van de kustverdedigingszone,
in het kader van het dynamisch kustbeheer.
Verkenning ‘Rijke onderwaterbestortingen’
De Waddenzee is een hoogdynamisch gebied. Onderwater verplaatsen
geulen zich. Dit heeft gevolgen. Ondermeer voor de kustveiligheid
en de ligging van vaargeulen. Maar denk ook aan het toegankelijk
kunnen houden van havens. Daarom zijn er op meerdere plekken
onderwaterbestortingen in de Waddenzee. Zo kan er worden
bijgestuurd. PRW vroeg zich af in hoeverre de maatregelen die worden
genomen voor kustveiligheid en vaargeulmanagement ook kansen
biedt voor de natuur? Het antwoord daarop blijkt lastig te geven.
Dit omdat veel kennis nog ontbreekt. Uit een uitgevoerde verkenning
lijkt een no-regret-maatregel in elk geval om harde structuren zo ruw
mogelijk af te leveren zodat ze een broedplaats van onderwaterleven
kunnen worden. Om de beheerders inzicht te geven in de keuzes
rond het toepassen van hardsubstraat is een beslisboom ontwikkeld,
waarmee ze kunnen bepalen of en wat er mogelijk is. Het gaat dan
om locaties waar werkzaamheden aan onderwaterbestortingen plaats
zullen vinden.

Vertroebeling aanpakken
Kennisprogramma Sedimenthuishouding
PRW werkt samen met Rijkswaterstaat en de Waddenacademie
aan een integrale kennisagenda met betrekking tot de
sedimenthuishouding. De ontwikkeling van natuurwaarden zijn
daarbij een prioriteit. Eind 2016 is een meerjarige opdracht
gegeven om een dergelijk programma te ontwikkelen en in te
bedden in de diverse beheer- en beleidscycli. Dit gebeurt in nauwe
samenwerking met de Waddenacademie en Rijkswaterstaat,
en zal complementair en nauw verweven zijn met het door
Rijkswaterstaat ontwikkelde Kennisplatform Primair Proces (KPP)
Waddenzee kennisontwikkeling morfologie.

RESULTATEN STRATEGIE 5 IN 2018
• De kennis over de sedimenthuishouding is zover voortgeschreden
dat duidelijk is welke problemen zich voor natuur en mens (gaan)
voordoen en welke maatregelen daartegen effectief zijn.
• De resultaten van de slibverkenning geven inzicht in de menselijke
activiteiten die zorgen voor een mate van vertroebeling die schadelijk
is voor de natuur en in welke deelgebieden dit speelt; hieruit volgen
ook de eventueel te treffen maatregelen.
• Uitvoering van diverse pilotprojecten op het gebied van sedimenthuishouding en vermindering van vertroebeling, die de kennisontwikkeling op bovenstaande gebieden ondersteunen en die
tegelijkertijd soelaas bieden daar waar (lokale) verstoring van
natuurwaarden, gebruik of waar veiligheidsrisico’s optreden.

25

- DUURZAME HAVENS LIGGEND
AAN EEN WERELDERFGOED
- BEREIKBAARHEID HAVENS
NATUURLIJK GEBORGD
Strategietrekker: Lianne Huzen

Strategie 6.
Verduurzaming havens,
scheepvaart en
vaargeulmanagement
Bijdrage aan het Streefbeeld
Havens en scheepvaart horen bij de Waddenzee en spelen een niet
weg te denken rol in de Waddeneconomie. Maar ze beïnvloeden
ook de natuurlijke omgeving van de Waddenzee. Havens via
hun vorm en via de manier waarop zij het sediment dat in de
havens neerslaat weer in omloop brengen. Geulen worden voor
de scheepvaart op diepte gehouden, soms tegen de natuurlijke
processen in. Het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW)
kijkt hoe haven- en natuurontwikkeling hand-in-hand kunnen
gaan. En hoe het baggeren zodanig vorm kan worden gegeven dat
het inspeelt op de slibhuishouding van de Waddenzee.

STRATEGIE 6A: NAAR DUURZAME WADDENZEEHAVENS
Duurzame Waddenzeehavens
In 2016 heeft PRW een stevige inhoudelijke en financiële
bijdrage geleverd aan het programma van de samenwerkende
Waddenzeehavens. Dat heeft tot veel resultaten geleid. Zo is er
op initiatief van de Raad van Advies van de Waddenzeehavens
en PRW de Trilateral Conference Unesco Ports georganiseerd.
Alle Nederlandse Waddenzeehavens kregen hier het
EcoPort-certificaat uitgereikt.
In lezingen en workshops stond de transitie naar duurzame havens
centraal, die opereren aan de rand van een natuurgebied met de
Werelderfgoedstatus. Conclusies en aanbevelingen zijn verder
uitgewerkt in een drietal werkateliers met betrekking tot trilaterale
samenwerking tussen havens, innovatie en natuurdoelen.

26

De geïntensiveerde samenwerking tussen havens en PRW heeft
ook andere resultaten opgeleverd; wederzijdse “awareness” en
elkaar scherp houden. Ook hebben de havens de Intentieverklaring
Dark Sky Waddengebied ondertekend.
Actieplan Plasticvrije Waddenzee
Plastic hoort niet thuis in Werelderfgoed Waddenzee.
Daarover is iedereen het wel eens. Maar plastic is een groeiend
probleem voor de Waddenzee. Vogels en zeehonden raken
bijvoorbeeld verstrikt in visnetten. Of hun magen vullen zich
ermee. En flessen, autobumpers en kunststofonderdelen ontsieren
het Werelderfgoedgebied. Op verzoek heeft PRW een richtlijn
laten opstellen hoe je op een goede manier, zonder verstoring,
plastic kunt opruimen. Ook is een inventarisatie uitgevoerd naar
opruiminitiatieven en organisaties die betrokken zijn bij het
realiseren van een plasticvrije Waddenzee. Hieruit blijkt dat er
met name bij het beheer een taak is weggelegd om enthousiaste
opruimactiviteiten te faciliteren en kansen te benutten voor een
ketenaanpak. Daarom is er vervolgens in samenwerking met de
beheerders een Actieplan opgesteld om enerzijds meer plastic
op te ruimen en anderzijds minder vervuiling te krijgen.
Het Actieplan wordt in 2017 en 2018 uitgevoerd.
Gedragscode
In het kader van de Trilaterale Wadden Conferentie is voorgesteld
te verkennen of bedrijven uit onder andere de energiesector meer
betrokken kunnen worden bij de Waddenzee. Dat zou bijvoorbeeld

via een Code of Conduct kunnen (gedragscode). Oftewel; kunnen
bedrijven in aanvulling op wet- en regelgeving met elkaar
afspreken hun activiteiten uit te voeren op een manier die zo
gunstig mogelijk is voor de kwaliteiten van de Waddenzee?
In overleg met het Ministerie van Economische Zaken (EZ) is
gekozen voor de groeiende windenergie-sector. Een aantal
bedrijven uit deze sector zijn, na een deskstudy, geïnterviewd.
Een rapportage met conclusies en aanbevelingen verschijnt in 2017.

STRATEGIE 6B: GEULMANAGEMENT
Het haventje van Noordpolderzijl is via een smalle geul verbonden
met de Zuidoost Lauwers. De kosten van het bevaarbaar houden
van de geul zijn (relatief) hoog. En ondanks deze inspanning is de
geul minder open dan vroeger, waardoor de bereikbaarheid van de
haven vaak slecht en in ieder geval onzeker is. Ook de inmiddels
gerealiseerde vispassage is minder effectief. Een (duurzame)
oplossing is wenselijk en daarom heeft PRW een verkenning
uitgevoerd waarin de problematiek rond haven en geul is
doorgelicht. Ook zijn varianten, om een duurzame bereikbaarheid
te realiseren, ontwikkeld en vergeleken. Op basis van deze
verkenning hebben provincie, gemeente en waterschap besloten
tot vervolgstappen waarin de effectiviteit van een spoelzee nader
wordt onderzocht en de kosten van de mogelijke varianten worden
bekeken. PRW levert voor de uitvoering van deze vervolgstappen
een projectleider.

27

STRATEGIE 6C: SLIMMER MET SLIB
PRW liet binnen de kaders van E&E (Economie en Ecologie
in Balans Eems-Dollard) een verkenning uitvoeren naar een
meerjarenprogramma Slimmer met Slib in het Eems-Dollard
estuarium (zie voor resultaten strategie 7). Voor de komende
jaren is het van belang de in de Eems-Dollard opgedane kennis
en ervaringen te delen, op te schalen en (waar mogelijk) toe te
passen in het gehele Waddengebied.

STRATEGIE 6D: VERKENNEN (ON)MOGELIJKHEDEN
ANDERS VAREN
PRW is in 2016 met twee verkenningen gestart. De eerste
betreft de verkenning met stakeholders naar een duurzame
bereikbaarheid van de Waddeneilanden. Doel is om samen met
de regio een inspiratiekaart samen te stellen welke kansen wij
als regio zien voor een duurzame bereikbaarheid in 2029.
De inspiratiekaart wordt vervolgens bij het Ministerie
van Infrastructuur en Milieu voor het voetlicht gebracht.
Laatstgenoemde gaat de input van de regio benutten voor een
tussentijdse evaluatie van de huidige veerconcessies en de
nieuw te verlenen concessies in 2029.

RESULTATEN STRATEGIE 6 IN 2018
• Uitvoering eerste fase ‘Building with Nature
Waddenzeehavens’, en plan voor vervolg.
• Uitgevoerd open planproces Holwerd-Ameland
en besluitvorming over vervolgstappen.
• Aantoonbaar meer grip op slibhuishouding Waddenzee,
inclusief slib als bewezen grondstof voor dijk/
kustbeheer.
• Innovatieprogramma ‘Slimmer met Slib’.
• Onderbouwde innovatieve vaargeulstrategieën en
‘bedreigende natuurlijke geulen’-strategie benoemd.

Samen met de Coalitie Wadden Natuurlijk (CWN) werkgroep
Eems-Dollard is een tweede verkenning gestart naar innovaties
in scheepvaart en transport over water. Deze innovaties moeten
leiden tot minder ingrepen in het ecosysteem. Bijvoorbeeld doordat
er minder brede en diepe vaargeulen nodig zijn.

28

29

- ECONOMIE EN ECOLOGIE IN BALANS
- ZOEKEN NAAR DE SYSTEEMSPRONG
- SLIMMER MET SLIB
Strategietrekker: Michiel Firet

Strategie 7.
Eems-Dollard Estuarium

30

Bijdrage aan het Streefbeeld
Het Eems-estuarium is een van de twee laatste open estuaria in
Nederland, met een open verbinding tussen zoet- en zoutwater.
Alle andere openingen zijn vorige eeuw dichtgemaakt. Vanuit de
ecologie hebben deze afsluitingen veel nadelen. Estuaria zijn van
oudsher plekken met heel veel dieren en planten. Bovendien is
het met name voor trekvissen van levensbelang. Het afsluiten van
openingen tussen zoet en zout is ook een van de reden waarom het
zo slecht gaat met de visstand. De Eems-Dollard is gelukkig nog
open, maar doordat de rivier steeds verder is ingeperkt, en door
het diepbaggeren, gaat ook hier de ecologische rijkdom langzaam
maar zeker verloren. Het Programma naar een Rijke Waddenzee
werkt al een aantal jaar aan het keren van het tij. In 2016 zijn weer
belangrijke stappen gezet.

PRW financiert sinds dat moment 50% van de programmamanager
van E&E. In 2016 is het programma Eems-Dollard 2050 ontwikkeld
en gestart. PRW heeft hierin een actieve rol gespeeld.
Naast de inzet van de programmamanager, organiseerde PRW de
samenhang tussen de verschillende processen. Bovendien zijn
een aantal projecten desgevraagd ondersteund met adviezen en
procesfinanciering.

Achtergrond
PRW heeft jaren geleden de huidige ontwikkelingen in het EemsDollardgebied aangejaagd en geagendeerd. Ondermeer door
studies te laten doen naar de toestand van het Eems-estuarium
en mogelijkheden voor verbetering (bijv. Productief en Helder).
Zo blijkt dat het estuarium fysiek uit balans is geraakt, vooral
door inpolderingen en (in mindere mate) vaargeulverruimingen.
Uit de consensus die ontstond, kon begin 2014 een
samenwerkingsovereenkomst ontstaan tussen overheden, natuuren milieuorganisatie en bedrijfsleven: Economie & Ecologie in Balans
Eems-Dollard. Gezamenlijk doel is werken aan natuurontwikkeling in
combinatie met ruimte voor belangrijke economische activiteiten.

ED2050 kent een aantal deelprogramma’s, die samen naar
het streefbeeld toewerken;
1. Deelprogramma Vitale Kust
2. Innovatieprogramma Nuttig toepassen Slib
3. Deelprogramma Hydromorfologische verbetering
4. Samenwerking met Duitsland

Belangrijke stappen in 2016
Het belangrijkste wapenfeit in 2016 is het Uitvoeringsprogramma
Eems-Dollard2050, oftewel ED2050. Rijk en regio zijn samen
overeengekomen om tal van projecten voor ruim 60 miljoen euro
te financieren. Ook de natuur- en milieuorganisaties en
het bedrijfsleven in en rond de Eemshaven dragen bij.

1. Vitale kust
Binnen Vitale kust werd in 2016 gestart met de uitvoering van
Marconi, de aanleg van twee broedeilanden, en de uitvoering van de
dijkversterking Eemshaven-Delfzijl. De Vitale Kustprojecten Dubbele
Dijk en Rijke Dijk zijn hier onderdeel van. De broedeilanden lossen

het tekort op aan geschikt broedgebied voor visdiefjes en noordse
sterns. Het project Dubbele Dijk creëert een 60 hectare (ha) grote
lagune tussen twee dijklichamen, waar straks slib wordt ingevangen
en zilte landbouw gaat plaatsvinden. Het is op Nederlandse schaal
een uniek project, en een voorbeeld van adaptief Deltamanagement.
2. Meerjarig innovatieprogramma Slib
Het meerjarig Innovatieprogramma Nuttig Toepassen Slib zoekt naar
mogelijkheden om slib uit de Eems-Dollard te halen en nuttig toe
te passen. Eén daarvan is het idee van de Kleirijperij: slib omzetten
in klei voor dijkversterking. Dit idee is in 2016 concreet uitgewerkt
en de planvoorbereiding was eind 2016 vrijwel gereed. Het plan
voorziet in twee depots waar slib in twee tot drie jaar tijd omgezet
wordt in klei. Onderzoekers proberen meerdere manieren uit zodat
aan het eind de beste techniek beschikbaar is. Het waterschap
Hunze en Aa’s gebruikt de klei in een proef-dijkversterking van de
Dollard Dijk. Wanneer de proef slaagt, hebben partijen een technologie
in handen die ook ver buiten de Eems-Dollard bruikbaar is.
Een ander idee is het persen van baggerspecie tot bouwelementen.
In 2016 beleefde de eerste geperste slibsteen zijn primeur.
De steen is geperst in een speciale baggerfabriek. Het is voor tal
van toepassingen bruikbaar. Bijvoorbeeld voor dijkversterking,
beschoeiingen, golfbrekers, geluidsschermen en wellicht zelfs
gebouwen. Het uiteindelijke doel van het slibprogramma is dat het
in 2022 economisch rendabel is om slib uit de Eems te halen.

31

3. Hydromorfologische Verbetering
Dit spoor is vooral gericht op kennisontwikkeling. Spoor 1 en 2 zijn
gericht op de korte termijn. Het is echter de vraag wat deze ingrepen
betekenen op de lange termijn en op systeemniveau.
Het is de overtuiging dat het antwoord te vinden is, als we het
geheel van geulen en platen, de waterstroming en het slib beter
begrijpen. In 2016 is het onderzoek naar de waterbeweging, de
vorm van de geulen en platen en het gedrag van het slib weer
opgepakt. Naast de bekende modellen maken onderzoekers nu
ook gebruik van historische gegevens. Het gebied wordt zo op
meerdere manieren bekeken.
4. Duitse samenwerking
We delen het estuarium met de Duitsers. Het is dus verstandig
om onze maatregelen altijd in gezamenlijkheid te bekijken.
De maatregelen die beide landen (willen) nemen kunnen
nadelig effect hebben op de natuur in het andere land. Zo ligt
de onderzoeksfocus aan Duitse zijde op het reguleren van de
vloedstroom van de Ems via ingrepen bij het Ems-sperrwerk bij
Gandersum. Dat zou kunnen leiden tot een weerkaatsing van de
vloedgolf in de Dollard met extra troebelheid als gevolg. Dat maakt
een betere afstemming en informatiedeling tot een urgente zaak.
Tot op heden beperkte de samenwerking tussen Nederland en
Duitsland in het estuarium zich tot verschillende formele en
informele overlegstructuren. In 2016 is de basis gelegd voor twee
bilaterale werkgroepen die meer structuur geven aan de bilaterale
samenwerking.
Communicatie
Het programma ED2050 werd gelanceerd tijdens DelfSail op 1 juli,
en formeel bekrachtigd op 5 juli in een bestuurlijk overleg tussen
minister Melanie Schultz-Van Haegen en gedeputeerde Henk
Staghouwer (Groningen). Rond de presentatie van ED2050 is een
korte film en animatie gemaakt, en ED2050 was onderdeel van
een grotere tentoonstelling over het gezamenlijk werken aan de
Eems-Dollard. Zowel de landelijke als regionale pers heeft aandacht
besteed aan ED2050.

RESULTATEN STRATEGIE 7 IN 2018
• Uitgewerkte projectvoorstellen en pilots E&E in Balans.
• Integraal beeld herstelprojecten langs de randen van
de Eems-Dollard.
• Innovatieprogramma ‘Slimmer met Slib’.

32

33

- BELEVEN EN VERDIENEN
- ONTWIKKELING VAN UITVOERINGSSTRATEGIE
EN BUNDELING VAN KRACHT
- HET ‘MERK’ WADDENZEE WERELDERFGOED OP
EEN HOGER PLAN, VANUIT EIGEN IDENTITEIT
Strategietrekker: Taco van den Heiligenberg
(vanaf 1 maart 2017 Peter Ros)

Strategie 8.
Duurzaam Waddentoerisme
Werelderfgoed
Bijdrage aan het Streefbeeld
De Waddenzee is in 2030 nog steeds een door
UNESCO Werelderfgoed aangewezen Werelderfgoed.
De unieke natuurwaarden zijn bij iedereen in Nederland bekend
en ver daarbuiten. Daardoor heeft het gebied een enorme
aantrekkingskracht op toeristen. Maar wel toeristen die naar
het gebied trekken om van de natuur te genieten. Daarom zijn
ondernemers in de regio ook blij met natuurherstelprojecten,
sterker nog; ze zijn een van de drijvende krachten hierachter.
Werelderfgoed Waddenzee is zo een aanjager voor de lokale en
regionale economie én de natuurwaarden van het gebied.
Programma naar een Rijke Waddenzee zet haar capaciteit en
organiserend vermogen in om met de verschillende partners een
impuls te geven aan het duurzame Waddentoerisme passend bij
de status van het gebied als Werelderfgoed. Dit door bestaande
initiatieven bijeen te brengen, gezamenlijk samenhang te
organiseren en aanvullende capaciteit te leveren. Daarnaast is
PRW medeverantwoordelijk voor de financiering van de aanjager
van het Werelderfgoed Waddenzee.
Bovendien werkt deze strategie ook door in de andere strategieën.
Bij kwelderherstel wordt ook rekening gehouden met de toeristische
kansen, bij Holwerd aan Zee is volop aandacht voor beleving en de
Flyway trekt vaak media-aandacht en dus aandacht voor de fraaie
natuur.

34

STRATEGIE 8A/B/C/D: DUURZAAM WADDENTOERISME
In nauw overleg met de provincie Fryslân is een structureel overleg
gestart, waaraan deelnemen het ministerie van Economische Zaken
(EZ), de aanjager Werelderfgoed, PRW, de Waddenprovincies, de
regionale marketingorganisaties en enkele ondernemers. Daar is
overzicht gecreëerd, worden werkzaamheden op elkaar afgestemd
en taken verdeeld. Ook worden via dit ‘Team Werelderfgoed’
de relaties onderhouden met de voorbereiders van de trilaterale
ministersconferentie in 2018.
Marketing
Samen met marketingorganisaties zijn de voorbereidingen gestart
voor een Waddenzee-brede marketingcampagne. Niet meer ieder
eiland voor zich, maar het hele gebied moet op de kaart. Dit is met
name van belang voor de uitstraling richting de internationale toerist.
Halverwege 2016 is Gerard Kremer als boegbeeld voor
Duurzaam Waddentoerisme aangesteld. Zijn taak is om samen
met ondernemers te werken aan het beter benutten van de
Werelderfgoedstatus. Kremer zorgt voor samenhang in de promotie
van het gehele Waddengebied.
Mooiste natuurgebied
Het Nederlandse Waddengebied heeft de verkiezing van het
Mooiste Natuurgebied van Nederland gewonnen. Het natuurgebied
kreeg ruim 15.000 stemmen van het publiek en eindigde
ruimschoots voor de nummers twee en drie: de Veluwe en
Hollands Duin. PRW ondersteunde de campagne, was een van

de aanjagers en heeft zitting in de stuurgroep.
Uniforme uitstraling
Samen met de bestaande educatieve centra (zoals Ecomare) werkt
PRW aan een standaard voor Werelderfgoedcentra, certificering van
gidsen en een meer uniforme uitstraling. Er is een startbijeenkomst
geweest om meer samenhang te krijgen in het aanbod en om te
kijken waar schaalvoordelen zijn te behalen (gezamenlijke inkoop).
In 2016 zijn er voor alle beheerders speciale Werelderfgoedspullen
aangeschaft (o.a. kleding, vlaggen en borden). Deze spullen
vervangen de eigen logo’s niet. De beheerders gaan actief het
Waddenzee Werelderfgoed-logo gebruiken om de gezamenlijke
herkenbaarheid te vergroten en de unieke waarden van het gebied
uit te dragen.
Dag van het Wad
Op zondag 26 juni vierden tal van partijen in het Nederlandse
Waddengebied een feestje. Op die datum werd de Waddenzee
namelijk tot Werelderfgoed benoemd (in 2009). Het is een traditie
die we hebben afgekeken van onze Duitse buren. Daar vieren ze
deze Geburtztag al een aantal jaar. In Nederland nu ook.
PRW coördineerde deze allereerste Dag van het Wad die op tal
van plekken langs de kust gevierd werd met tal van activiteiten.
In 2017 komt er een vervolg.
Dark Sky Werelderfgoed
Tijdens de Nacht van de Nacht verbonden 43 partijen zich aan een
maatregelenpakket om minder lichtuitstoot te veroorzaken in het

Waddengebied. Duisternis draagt bij aan de natuurwaarden en
biedt bovendien volop kansen voor ecotourism. PRW en Stichting
Feel the Night initieerden het proces en verzorgden de samenhang.
Het is nu aan alle deelnemers om de maatregelen uit te gaan
voeren. PRW nam zelf het initiatief om drie ontwerpers te
ondersteunen om een starbarn te ontwikkelen. Simpel gezegd; een
schuurtje waar je via een telescoop naar de sterren kan kijken.
Als het ontwerp een succes is, kunnen er meer starbarns komen
in het Waddengebied.
Garnalefabryk
De Garnalefabryk in Paesens-Moddergat moet via een duidelijke
programmering uitgroeien tot een plek die op jaarbasis zo’n 10.000
bezoekers kan trekken. PRW ondersteunde de programmering.
In het kielzog van Paesens-Moddergat is vervolgens een potje met
geld gecreëerd. PRW wil zo lokale ideeën faciliteren die duurzaam
toerisme aanjagen. Gelijk na de bekendmaking belden al drie
ondernemers op met een plan.
Sense of Place
In 2016 hebben PRW en Sense of Place de handen in een geslagen
voor een meerjarige samenwerking tot en met 2018. Naast een
financiële bijdrage helpt PRW via haar netwerk mee aan het
realiseren van ideeën. Dit moet voor LWD2018 (Leeuwarden
Culturele Hoofdstad van Europa) leiden tot een aantal blikvangers
langs de Waddenkust op het snijpunt van natuur en cultuur.

35

STRATEGIE 8E: ACTIEPLAN VAARRECREATIE WADDENZEE

STRATEGIE 8F: TRILATERAAL VERBONDEN

De Waddenunit en de Wadwachters van Natuurmonumenten
constateren dat in 2016 steeds meer vaarrecreanten en
beroepschippers bewuster omgaan met de natuur en minder
verstoring veroorzaken. Dit heeft onder andere met voorlichting te
maken. Vooral bij de beroepsvaart is er een effectief programma
ontwikkeld vanuit het Actieplan. Bij de individuele recreatievaarder
zijn er echter nog grote verschillen in kennis over het gedrag.
Dit kan tot onnodige verstoring leiden. Ondermeer een speciale
ansichtkaarten bracht de Erecode op een nieuwe manier onder
de aandacht.

De relaties met het trilaterale werk aan Sustainable Tourism zijn
gelegd. Op marketinggebied wordt gewerkt aan de hand van de
brand concepts van het CWSS. Er zijn twee Interreg-projecten:
de ‘Waddenagenda’ is inmiddels van start, met Nederlandseen Duitse partners.

RESULTATEN STRATEGIE 8 IN 2018
• Een gezamenlijk programma en afgestemde inzet Duurzaam Waddentoerisme.
• Een permanent kernteam van provincies, natuurorganisaties en ondernemers.
• De basis voor een netwerk van op natuurbeleving gerichte ondernemers en organisaties.
• Een uitvoeringsgericht meerjarenprogramma Duurzaam Waddentoerisme.
• Een interprovinciaal gedragen overkoepelende marketingstrategie.
• Herkenbare uitstraling, incl. bebording, ‘toolbox’, marketing-uitingen, et cetera.
• Structurele toepassing van de leerervaringen Actieplan Vaarrecreatie.

Het is de bedoeling om de waarnemingen van beheerders over
vaarrecreatie ook meer wetenschappelijk in te steken via een
opdracht gestuurde monitoring. In 2016 is het gelukt om hier
de financiering voor rond te krijgen waardoor de monitoring kon
plaatsvinden. De uitkomsten hiervan worden in april 2017 verwacht.
Naast voorlichting is een ander belangrijk onderdeel van het
actieplan de dynamische zonering. Zo is er in de zomermaanden
een extra vaarroute gecreëerd voor de recreatievaart tussen
Ameland en Terschelling. Door deze kortere route krijgen vogels en
zeehonden meer rust en recreanten kunnen makkelijker en veiliger
op het Wad varen. Betrokken partijen waren na afloop erg tevreden
over de onderlinge samenwerking. Voor de komende zomer is het
de bedoeling dat er een proef start met virtuele markering in het
Waddengebied.

36

37

- ONDERDEEL VAN EEN GROTER GEHEEL
- OMGAAN MET ONZEKERHEDEN
- OVERIGE ZAKEN
Strategietrekker: Ronald Lanters
(vanaf 1 maart 2017 Hein Sas)

Strategie 9.
Effecten van
externe invloeden
Bijdrage aan het Streefbeeld
De Waddenzee houdt niet op bij de Eems-Dollard. Hij loopt door
tot aan Esbjerg in Denemarken. Bovendien is de kwaliteit van de
Waddenzee afhankelijk van de gebeurtenissen in de Noordzee,
maar ook via de achterliggende rivieren. Ook dammen en dijken
hebben invloed op de Waddenzee net als de zandsuppleties in de
Noordzee. En het baggeren van vaargeulen. De crux is dus steeds
om bepaalde ontwikkelingen in een integraal kader te zien.
Externe effecten
Als eerste stap is er begin 2016 een herhaling van het “Fryske
Akademy” beraad uit 2004 georganiseerd in nauwe samenwerking
met de Waddenacademie. De naam is anno 2016 wel anders;
Het Waddenhuisberaad. Een aantal deskundigen op het gebied
van economie en ecologie heeft hier een overzicht samengesteld
van de verschillende “drukfactoren” in de Waddenzee, en
deze vervolgens van een waardeoordeel voorzien. Met name
klimaatverandering en een aantal visserij-activiteiten scoren hoog
als het gaat om ecologische impact op de natuurwaarden van
Werelderfgoed Waddenzee.

38

De resultaten van dit beraad geven een overzichtelijke ranking
op basis waarvan bepaalde keuzes gemaakt kunnen worden.
Het wordt ook gebruikt bij het opstellen van de nieuwe versie
van de Structuurvisie Waddenzee (de huidige Structuurvisie loopt
tot en met 2017). Het Ministerie Infrastructuur en Milieu heeft
aangegeven dat indien, ten aanzien van bepaalde onderdelen van
het Waddenhuisberaad, de meningen van de experts grote variatie
vertonen en de uitkomsten ook door de stakeholders worden
betwist nader onderzoek en overleg noodzakelijk is voor een
stevige onderbouwing van toekomstige beleidsafwegingen.
Daarnaast zijn in 2016 de voorbereidingen getroffen voor
het komende jaar. Zo komen er een aantal bijeenkomsten
voor het nieuwe jaar die een top-5 moeten samenstellen van
externe invloeden op de Waddenzee. Dit helpt bestuurders
en beleidsmakers, en ook het PRW, bij keuzes en prioritering.
Daarnaast vertaalt PRW het Quality Status Report van het CWSS
(Common Wadden Sea Secretariat in Wilhelmshaven) naar
concrete situaties in Nederland.

39

OVERIG
Beheer
Op verzoek van het Ministerie van Economische Zaken (EZ)
vervult PRW sinds 2013 de secretarisfunctie van de Beheerraad
Waddengebied. In dat jaar oordeelde de Algemene Rekenkamer
(AR) dat het beheer van de vijftien beheerders niet goed is
gestroomlijnd, waardoor informatie niet goed wordt uitgewisseld
en er niet goed wordt samengewerkt. Volgens de AR was
dit een van de redenen waarom de beleidsdoelstelling van
natuurontwikkeling niet goed uit de verf komt.
In samenwerking met het secretariaat van het Regiecollege
Waddengebied is vervolgens een plan opgesteld om dit te
verbeteren. Met de Samenwerkingsagenda Beheer Waddenzee
(SWA) hebben het Regiecollege Waddengebied (RCW) en de
beheerders in het Waddengebied de ambitie om in 2018 te werken
als één beheerder met één integraal beheer- en inrichtingsplan.
De voortgang wordt gecontroleerd door het
Opdrachtgeverscollectief Beheer Waddenzee, het OBW.
De Samenwerkingsagenda Beheer kent een aparte
Voortgangsrapportage. Deze wordt uiteindelijk door het RCW aan
de Tweede Kamer aangeboden. PRW ondersteunt de uitvoering
van de SWA.

Communicatie
Samenwerking andere partners
Waddenfonds
Voor een belangrijk deel overlappen de doelen van het
Programma naar een Rijke Waddenzee en het Waddenfonds
elkaar. Zo stimuleren beiden het natuurherstel en de duurzame
ontwikkeling van het Waddengebied. Er vindt regelmatig overleg
plaats om kennis en ontwikkelingen te delen.
Waddenacademie
PRW en de Waddenacademie hebben regulier overleg.
Daarnaast is de Waddenacademie vaste gast bij de
PRW-teamvergaderingen. De onderzoeksvragen waar de
Waddenacademie zich op richt, heeft raakvlakken met het
werk van PRW. Tevens richt PRW zich meer op toegepaste
kennisvragen. De afstemming hierover verloopt goed.
Waddenlab
PRW en Hogeschool Van Hall Larenstein gaan gezamenlijk aan
de slag met een Living Lab Werelderfgoed Waddenzee; het
zogenaamde WaddenLab. Daarvoor hebben beide partijen in
2016 een intentieverklaring ondertekend. Vanwege onze lineaire
economie en toenemende bevolkingsdichtheid ontstaat er
steeds meer spanning tussen geld verdienen, de kwaliteit van
de leefomgeving en de ecologische veerkracht. Dit vraagt om
een fundamenteel andere aanpak van hoe wij gebruik maken
van ecosysteemdiensten, zoals de Waddenzee. PRW wil het
WaddenLab graag gebruiken om actuele vraagstukken vanuit
het Waddengebied op te pakken samen met studenten en
docenten van Hogeschool Van Hall Larenstein. Hiermee wordt
een inspirerende leer- en onderzoeksomgeving gecreëerd voor
alle partijen. Er is gekozen voor een groeimodel waarbij steeds
meer hogescholen en ondernemers zich aansluiten.

De communicatie van het Programma naar een Rijke Waddenzee
(PRW) vindt plaats op drie niveaus. Op het niveau van het
streefbeeld (Rijke Waddenzee voor mensen en natuur), op het
niveau van de programma-organisatie (unieke samenwerking
tussen gebruikers, overheden en natuurorganisaties) en op het
niveau van concrete projecten. De primaire doelgroep is voor de
meeste strategieën de Waddenzeeprofessional. Doordat ‘duurzaam
toerisme’ een nieuwe strategie is, hebben we qua communicatie
dit jaar ook ingezet op een nieuwe doelgroep; de Waddentoerist.
Waddentoerisme
Dit jaar heeft PRW stappen gezet om de recreant in het
Waddengebied te vertellen over de natuurwaarden van de
Waddenzee. Denk bijvoorbeeld aan de ansichtkaartenactie voor
Wadvaarders. De Dag van het Wad betekende extra aandacht voor
de redenen achter de Werelderfgoedstatus van de Waddenzee.
Het evenement trok vele bezoekers naar het Waddengebied en
kreeg ook veel media-aandacht, ondermeer via een speciaal
katern in een aantal regionale dagbladen (oplage 182.000).

Nieuws
De doelgroep van onze communicatie-inspanningen is primair de
Waddenzeeprofessional, maar geregeld komen de inspanningen
van PRW ook in de nieuwsmedia terecht. Soms verstuurt PRW een
persbericht, maar vaak wordt het nieuws al opgepikt via social
media en de website. Zo kwam de Flywaytelling in verschillende
media terecht, waaronder het JeugdJounaal en zelfs het NOS
Achtuurjournaal. Het meerjarenprogramma van de Garnalefabryk
was de opening van Omrop Fryslân en bijvoorbeeld het nieuws
over de plastic-aanpak in de Leeuwarder Courant zorgde voor
vragen in de Provinciale Staten van Fryslân.
PRW was zelfs even in Mexico nieuws. De Nederlandse
ambassadeur noemde PRW als voorbeeld van een geïntegreerde
stakeholder aanpak. Om zo verlies van biodiversiteit tegen te
gaan. De ambassadeur deed haar uitspraak tijdens een door
Mexico georganiseerde internationale ministersbijeenkomst over
het ‘mainstreamen’ (meer gangbaar maken) van behoud van
biodiversiteit.

Eigen media
Het bezoekersaantal naar de website van een Rijke Waddenzee
groeit al jaren. In 2016 trokken zo’n 17.000 unieke gebruikers
naar rijkewaddenzee.nl. Dat is 2.000 meer dan het jaar daarvoor.
Halverwege 2016 stapte PRW over naar een nieuwe website.
Daardoor zien we dat, ondanks het toenemende mobiele gebruik,
de bezoekersduur iets is gestegen. Ook het Twitteraccount groeide
van zo’n 1.000 volgers naar meer dan 1.500 volgers.
De nieuwsbrief is stabiel gebleven met zo’n 500 geïnteresseerden.
Via deze kanalen kan PRW de Waddengemeenschap snel op de
hoogte houden van de ontwikkelingen in het Waddengebied en
de werkzaamheden van PRW.
Een enkele keer is er ook nog ruimte voor drukwerk. De Kansenkaart Randen van het Wad 2.0 is daar een mooi voorbeeld van.
De lancering van die kaart trok de nodige aandacht ondermeer
van burgemeesters en wethouders die een papieren versie
aanvroegen.
Congressen en bijeenkomsten
PRW heeft het afgelopen jaar op meerdere manieren een
bijdrage geleverd aan tal van bijeenkomsten en congressen.
Soms organiseert PRW zelf de bijeenkomst. Vaak in samenwerking
met andere partijen. Soms leveren we een bijdrage in de vorm
van kennis, geld, of organisatievermogen. Denk bijvoorbeeld aan
het congres in Hamburg over de visstand in de Waddenzee, de
Tweede Kennistafel Holwerd aan Zee, Het Waddenhuisberaad en
de startbijeenkomst van bezoekerscentra in het Waddengebied.

40

41

Programma-organisatie:
COLOFON
In 2016 had PRW het volgende begroot:
• Euro 1.560.000,• 3.000 uren inzet van RVO
• 1.900 projecturen van de provincies en 2 fte voor het kernteam
Aanvullend daarop levert EZ 1,6 formatieplaats aan PRW en
Rijkswaterstaat de huisvesting en 0,6 formatieplaats. Jaarlijks
wordt daarvoor een uitvoeringsagenda en een begroting opgesteld,
die goedgekeurd dient te worden door het OBW.
In totaal heeft PRW euro 1.762.000,- ontvangen, waarvan
euro 100.000,- extra van Rijkswaterstaat voor de planuitwerking
van de kwelder Striep op Terschelling en euro 150.000,- van de
provincies vanuit het Waddenfonds.

Het programmabureau is het hart van Programma naar een Rijke
Waddenzee (PRW). Het programmabureau is als volgt opgebouwd:
• Programmadirecteur
• Secretaris
• Strategietrekkers
• Projectleiders
• Officemanager
Het Programma staat onder leiding van een programmadirecteur
(Hendrikus Venema), ondersteund door een secretaris en
officemanager. Elke strategie kent een strategiemanager welke
verantwoordelijk is voor de uitvoering. De programmadirecteur,
strategiemanager en secretaris vormen het kernteam/
managementteam van het Programma naar een Rijke Waddenzee.
Naast het Kernteam is er ook een Programmateam, waar alle
betrokken organisaties, projectleiders en belanghebbenden in
deel nemen. Dit programmateam vergadert eens per maand
waarbij één strategie centraal staat. Hier wordt de betrokkenheid
verankerd en leerervaringen gedeeld. Het CWSS (Common
Wadden Sea Secretariat), het Waddenfonds, de Waddenacademie,
het secretariaat van de Waddenzee- en kustgemeenten
en het Regiecollege Waddengebied zijn betrokken bij het
Programmateam. Afhankelijk van het thema worden ook andere
gebruikers uitgenodigd.
Opdrachtgeverscollectief
Voor de periode 2015-2018 fungeert het Opdrachtgeverscollectief
Beheer Waddenzee (OBW) als formele stuurgroep (raad van
toezicht) van het Programma. Het OBW bestaat uit:
• Sieben Poel (voorzitter) namens Rijkswaterstaat en het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Hoofdingenieur
Directeur Rijkswaterstaat

42

• Jaap Verhulst, namens het Ministerie van Economische Zaken,
Regioambassadeur
• Henk Staghouwer (tot juli 2016)/Klaas Kielstra (vanaf juli 2016),
namens de drie Waddenprovincies, Gedeputeerde provincie
Groningen/Fryslân
• Piet Winterman, namens de Coalitie Wadden Natuurlijk,
Directeur Staatsbosbeheer
• Albert de Hoop, namens alle Waddengemeenten,
Burgemeester Ameland
• Bas Eenhoorn (adviseur), namens het Regiecollege
Waddengebied, voorzitter RCW
Het OBW ziet tevens toe op de snelheid van de voortgang in de
Samenwerkingsagenda Beheer. Waar PRW een coördinerende rol
in heeft.
Organisatie
Het programma heeft in 2016 de beschikking gehad over ruim 20
medewerkers, deels parttime. Die medewerkers werden geleverd
vanuit het ministerie van Economische Zaken, de Coalitie Wadden
Natuurlijk, Rijkswaterstaat, de Waddenprovincies en de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland. Daarnaast wordt er veelvuldig
gebruik gemaakt van expertise op projectbasis vanuit de markt.
Financiën
Een slagvaardige netwerkorganisatie vraagt om een stabiele
programma-financiering met mandaat. Voor de periode 2015-2018
wordt PRW gefinancierd door het Ministerie van Economische
Zaken, het Ministerie van Infrastructuur & Milieu, Rijkswaterstaat
en de drie Waddenprovincies (Noord-Holland, Fryslân en
Groningen). Conform afspraken heeft PRW jaarlijks circa 2 miljoen
euro in de vorm van mensen en middelen tot zijn beschikking voor
zowel de programmaorganisatie als voor het initiëren en
faciliteren van projecten (aanjaagbudget).

De begroting voor de Uitvoeringsagenda 2016 is verdeeld over
de 9 strategieën van PRW voor de uitvoering van projecten.
Daarbij kan het gaan om de inhuur van een projectleider,
of om middelen voor kennis, een verkenning, organisatie van
bijeenkomsten, etc. In totaal is er in 2016 voor een bedrag
van Euro 2.700.000,- verplicht.
Belangrijke uitgavenposten voor het aanjagen of versnellen van
projecten en initiatieven waren in 2016:
• Eems-Dollard: het onafhankelijk procesmanagement E&E
in Balans, opstellen streefbeeld estuarium, werksessies en
verkenningen over de Kleirijperij en de inrichting van de grote
en kleine polder in Termunten
• Duurzaam kwelderherstel Terschelling
• Projectleiding en bijdragen Holwerd aan Zee
• Natuurversterking Kop van Noord-Holland
• Ontwikkeling Swimway
• Transitie Garnalenvisserij, Handkokkelen, Mosselen
en Oesterrapen
• Programma UNESCO Ports
• Duurzame bereikbaarheid havens en vaargeulen
• Duurzaam Waddentoerisme
• Diverse projecten Randen van het Wad
• Programma Dark Sky Waddengebied
• Flyway Monitoring en actieplan Broedvogels

Opdrachtgever:
Programma naar een Rijke Waddenzee
Redactie:
- Eindredactie: Christiaan Kooistra
- Redactie: Hendrikus Venema, Wim Schoorlemmer,
Christiaan Kooistra, Manon Tentij, Rick Timmerman,
Lianne Huzen, Hein Sas, Rosann Kok en Ronald Lanters.
Vormgeving en productie:
TEAM communicatie
Fotografie:
Wilco de Bruijne; Voorpagina, 8-9, 17.
Beeldbank Pixabay; Pagina 4-5, 23
Harold Slomp; Pagina 6-7, 10
Wouter Lengkeek; Pagina 10
Jouke Altenburg; Pagina 11
Marianne Wildenberg; Pagina 11
Nienke Dijkstra; Pagina 11, 28
Meindert van Dijk, Milieufoto; Pagina 10
Rienk Nadema; Pagina 12-13
Klaas Kreuijer; Pagina 13
Herman Verheij; Pagina 15, 39
Bert Meerstra; Pagina 16-17
Roef Mulder; Pagina 19
Michiel Firet; Pagina 20-21, 26
Adema Architecten; Pagina 22
Shutterstock; Pagina 24-25
Herman Verheij; Pagina 26
Christiaan Kooistra; Pagina 29, 36
Beeldbank Provincie Groningen; Pagina 30-31
Hans Jellema; Pagina 34-35
Eelke Sybren Dijkstra; Pagina 37
Arjan Gittenberger; Pagina 38
Sjerpy Joustra; Pagina 38
GeoGraphixs (www.geographixs.com) betreft originele foto,
genomen vanuit ISS en gemaakt door NASA astronaut
Jeffrey Williams op 24 mei 2016; Pagina 38-39
Seedykstertoer; Pagina 40
Christiaan Kooistra; Pagina 41
April 2017

43

Zuidersingel 3, 8911 AV Leeuwarden

www.rijkewaddenzee.nl
RijkeWaddenzee

44