Ri
j
k
s
v
e
r
t
e
g
e
nwoor
d
i
g
e
rv
oord
e
ope
nba
r
el
i
c
ha
me
n
Bona
i
r
e
,
S
i
nt
E
us
t
a
t
i
use
nS
a
ba

V
OORT
GANGS
RAPPORT
AGE

F
e
br
ua
r
i
2
0
1
2

1. Inleiding
De Rijksvertegenwoordiger rapporteert
Voor u ligt de tweede voortgangsrapportage van de Rijksvertegenwoordiger voor de
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
In overeenstemming met de afspraken die de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties daarover met de Tweede Kamer heeft gemaakt, zal ik
voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba over ieder half jaar rapporteren over de
verrichtingen van de Rijksoverheid in Caribisch Nederland.
Na de start
Deze rapportage staat in het teken van een eerste evaluatie van de beleidsuitvoering
van de rijksoverheid in Caribisch Nederland.
In de eerste helft van 2011 was de nieuwe structuur net enkele maanden een feit. De
Bonairianen, Statianen en Sabanen begonnen voor het eerst in hun dagelijkse leven
te merken wat de nieuwe start van de drie eilanden voor hen persoonlijk zou
betekenen. De inkt van de wetten en beleidsstukken van de Nederlandse ministeries
in Caribisch Nederland was nauwelijks droog. In mijn eerste rapportage van 2011
stond dan ook het beleid centraal dat de rijksoverheid op Bonaire, Sint Eustatius en
Saba voornemens was te voeren.
Nu worden de eerste gevolgen van de uitvoering van dat beleid meer en meer
zichtbaar. In deze rapportage staan die effecten dan ook centraal. Een tijdige
beoordeling van de uitvoering van het beleid kan er immers toe bijdragen dat – waar
nodig – kan worden bijgesteld.
De Rijksvertegenwoordiger
Deze vertegenwoordiger is een bestuursorgaan van de rijksoverheid en vormt de
bestuurlijke schakel tussen het Rijk en de openbare lichamen. Zijn wettelijke basis is
de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (WolBES). De belangrijkste taak
van de Rijksvertegenwoordiger bestaat uit het bevorderen van de samenwerking
tussen de ministeries en de lokale overheden en besturen op Bonaire, Sint Eustatius
en Saba. Ook zorgt hij voor goede afstemming tussen de ministeries onderling. Ten
slotte vormt hij de ogen en oren in Caribisch Nederland voor de ministers in Den Haag.
De Rijksvertegenwoordiger heeft bovendien diverse taken op het gebied van hoger
toezicht.
Hij is belast met het toetsen van besluiten van de openbare lichamen met het oog op
behoorlijk bestuur. Het gaat dan bijvoorbeeld om benoeming, schorsing en ontslag
van eilandambtenaren. De Rijksvertegenwoordiger kan besluiten van de openbare
lichamen ter vernietiging voordragen aan de verantwoordelijke minster die
vervolgens beziet of het voor vernietiging door de Kroon in aanmerking komt.
Verder moeten sommige eilandsverordeningen door de Rijksvertegenwoordiger
worden goedgekeurd voordat deze in werking kunnen treden. De wet schrijft
bovendien voor dat de Rijksvertegenwoordiger “al het overige ter bevordering van
goed bestuur in de openbare lichamen” doet.

Pagina 1 van 21

Opzet rapportage
In deze rapportage sta ik in de eerste plaats stil bij de beleving die de inwoners van
de drie eilanden koesteren over hun nieuwe status (2. Algemeen). Vervolgens
bespreek ik de coördinatie van de uitvoering van het beleid dat de verschillende
ministeries voeren in Caribisch Nederland en de contacten met de bestuurscolleges
van de drie eilanden (3. Coördinatie rijksbeleid en afstemming lokale besturen) en
de staat van het openbaar bestuur (4. Behoorlijk bestuur). Tenslotte besteed ik per
beleidsterrein aandacht aan de vorderingen die de rijksoverheid maakt (5.
Voortgang per beleidsveld).

2. Algemeen
Inleiding
Langzaam wordt op de eilanden duidelijk wat het betekent om deel uit te maken
van het Nederlandse staatsbestel. De Nederlandse rijksoverheid is manifest
aanwezig met ambtenaren, regels en wetten. Deze Nederlandse aanwezigheid is nog
meer nadrukkelijk omdat de laatste jaren de landsoverheid Nederlandse Antillen
materieel afwezig was. De verwachtingen op de eilanden van wat er komen zou, was
groot. Te groot, kunnen we nu gerust stellen. Dat is deels te verklaren uit een te
optimistisch beeld op de eilanden over het Europese deel van ons land met al zijn
voorzieningen. Tegelijkertijd verliep de implementatie van de verschillende
veranderingen niet synchroon en ook niet gecoördineerd. De voortvarendheid
waarmee de Belastingdienst aan het werk ging en de tijdelijke justitiële inrichting op
Bonaire uit de grond werd gestampt, stond in contrast met bijvoorbeeld het nieuwe
zorgsysteem dat eerst in 2011 langzaam op gang kwam. Het versterkte het idee
onder de inwoners van de eilanden dat Nederland meer aandacht had voor
handhaving en toezicht dan voor verbetering van de leefomstandigheden van de
eilanders.
Een ieder die het transitieproces tot nu toe meemaakte, weet hoe hard en met welke
goede bedoelingen er gewerkt is. Door de rijksoverheid zowel de departementen als
de Rijksdienst CN, door de openbare lichamen, door burgers, zorgverleners en
ondernemers die de vele veranderingen in korte tijd moesten verwerken. Dat deze
historische transitie tot nu toe niet perfect is verlopen, is inmiddels wel duidelijk
geworden. Dat kon eigenlijk ook niet anders gezien de complexiteit. Erkenning
hiervan leidt automatisch tot bereidheid tot aanpassing en verandering. De
onderzoeken over de koopkracht en het referentiekader wijzen gelukkig in die
richting. Belangrijk is hierbij in de komende periode ook aandacht te schenken aan
het management van de verwachtingen over de mogelijkheden tot aanpassingen.
Daarbij hoort ook de armslag die de Rijksvertegenwoordiger heeft op basis van de
WolBES.
Wij – de Rijksdienst Caribisch Nederland en het bureau van de
Rijksvertegenwoordiger – werken onder het motto Samen bouwen aan de toekomst van
Caribisch Nederland. Met de drie eilanden en de steun van Europees Nederland moet
dat lukken.
Beleving Caribische Nederlanders
In mijn opdracht is in 2011 onderzocht hoe de burgers van Caribisch Nederland de
veranderingen als gevolg van de staatkundige omwentelingen binnen het Koninkrijk

Pagina 2 van 21

beleven.1 Het proces van de staatkundige veranderingen is de afgelopen jaren vooral
een zaak geweest van bestuurders. Maar hoe kijken de Bonairianen, Statianen en
Sabanen zelf aan tegen de nieuwe structuur?
De belangrijkste conclusie uit het in oktober 2011 verschenen rapport luidt dat de
inwoners van Caribisch Nederland positief zijn over hun nieuwe toekomst, als
onderdeel van Nederland. Ook ervaren de burgers nu al, een jaar na 10.10.10, op een
aantal belangrijke terreinen flinke vooruitgang. Het gaat dan bijvoorbeeld om
onderwijs en de dienstverlening van de overheid aan de burger. Over een aantal
andere overheidsdiensten, zoals de zorg, de politie en de IND, bestaat
ontevredenheid.
Over de huidige situatie wordt verschillend gedacht. Van de geïnterviewden is 38%
positief, 39% negatief. Er zijn significante verschillen tussen de eilanden. Op Saba is
25% positief, op Sint Eustatius 31% en op Bonaire 43%. De ontevredenheid over de
huidige situatie wordt mede verklaard door de val in koopkracht: 81% van de
respondenten meldt teruggang in koopkracht sinds 10.10.10.
In de vorige rapportage constateerde ik dat het vertrouwen van de burgers van
Caribisch Nederland in hun nieuwe toekomst, pril en kwetsbaar is. Deze cijfers
vormen daar een treffende illustratie van. Er bestaat veel ongenoegen over de
huidige situatie. Tegelijkertijd is er vertrouwen dat binnen afzienbare termijn een
verbetering op zal treden. Bijna 60% van de inwoners van de eilanden is positief over
de ontwikkeling van het eigen inkomen en verwacht koopkrachtherstel de komende
één tot twee jaar. Men verwacht, kortom, dat de overheden van het rijk en de
openbare lichamen gezamenlijk in staat zullen zijn de actuele problemen op te
lossen. Ik vind dat de problemen ook daadwerkelijk opgelost moeten worden. Dat
kan door bijdragen uit Den Haag, maar ook door meer financiële armslag voor de
openbare lichamen, zodat zij zelf kunnen bijdragen aan de oplossing van problemen.
Informatieverstrekking en communicatie
Een belangrijk aspect van de wijzigingen betreft de communicatie. De burger krijgt
zijn informatie over de Rijksdienst CN en de verschillende diensten van de ministeries
vooral via publieke media. De krant is het populairste medium, daarna volgen radio
en televisie. Informatieverstrekking via folders, website en via persoonlijk contact
zijn voor de gemiddelde burger minder populair.
Aan de inwoners is gevraagd of ze voldoende of onvoldoende geïnformeerd zijn over
zorg, belastingen, onderwijs en immigratie. Uit het belevingsonderzoek komt het
volgende beeld:

Dienst van RCN
Medische zorg
Onderwijs
Belastingen
Immigratie – IND

Onvoldoende
26%
13%
27%
27%

Voldoende
54%
57%
49%
42%

1

Het onderzoek is in zijn geheel te vinden op de website van de Rijksdienst Caribisch Nederland:
<http://www.rijksdienstcn.com/nieuws/151/belevingsonderzoek-caribisch-nederland,-meerderheidpositief-over-de-toekomst.html>

Pagina 3 van 21

Gezien de complexiteit van de veranderingen en de onwennigheid van de bevolking
met ingrijpende systeemwijzigingen als zodanig, beschouw ik dit beeld als een goed
resultaat van de vele communicatieactiviteiten op de eilanden.
De Radio Nederland Wereldomroep (RNW) heeft op dit moment in Caribisch
Nederland een belangrijke rol bij het informeren van de inwoners over wat er in
Europees Nederland gebeurd en omgekeerd. De RNW informeert momenteel zijn
mediapartners (in de regel lokale omroepen, kranten en websites) over het
voornemen om de activiteiten in het Caribisch deel van het Koninkrijk te staken, als
gevolg van de veranderde wettelijke taak.
Ik maak me zorgen over de effecten hiervan mede in het licht van wat hiervoor is
opgemerkt over het managen van de verwachtingen. Deze zorgen worden mede
gevoed door signalen vanuit de lokale media dat ze, voor informatie uit het Europese
deel van Nederland, sterk leunen op de informatievoorziening van de RNW. Goede
en objectieve informatievoorziening “over en weer” is hierin essentieel. Van de
voornemens vermeld in de mediabrief van 17 juni 2011 is tot op heden nog niets te
merken.
Belangrijkste knelpunten
De volgende knelpunten uit het belevingsonderzoek en mijn eigen waarnemingen
springen het meest in het oog. Het betreffen kritische observaties die uitnodigen tot
aanpassingen.
• Koopkrachtverlies
Het besteedbaar inkomen is fors achteruitgegaan sinds de transitie. De burgers van
Caribisch Nederland zijn per 2011 geconfronteerd met forse prijsstijgingen en met
een nieuw belastingstelsel. Als de twee oorzaken voor de prijsstijgingen voor tal van
goederen en diensten worden genoemd de invoering van de Amerikaanse dollar
(hoewel de koers van de Antilliaanse gulden reeds was gekoppeld aan de koers van
de dollar) en de introductie van de Algemene Bestedingsbelasting. Cijfers van het
Centraal Bureau voor de Statistiek wijzen uit dat de inflatie in Caribisch Nederland in
2011 zeer fors is geweest: voor Bonaire 5,4%, Sint Eustatius 9,9% en voor Saba 6,4%.
Het verschil in inflatie op de twee Bovenwindse eilanden is opvallend omdat voor
deze eilanden merendeels dezelfde omstandigheden gelden.
De meest betrokken departementen (SZW, Financiën, BZK en EL&I) laten een
onderzoek uitvoeren naar de oorzaken van deze prijsontwikkeling. Het is zaak dat,
zodra de uitkomsten van dit onderzoek beschikbaar zijn, samen met de openbare
lichamen snel maatregelen worden genomen om de prijzen in de hand te houden en
om koopkracht te herstellen en te behouden. Indien die maatregelen op zich laten
wachten en de inflatie hoog blijft, zal met name de economisch meest kwetsbare
groep inwoners in een armoedeval belanden. De per 1 oktober 2011 en 1 januari 2012
ingevoerde fiscale aanpassingen worden op prijs gesteld en zeker ook het snelle
handelen van de staatssecretaris. De effecten op de bevolkingsgroep met een gering
inkomen, zoals gepensioneerden, uitkeringsgerechtigden en mensen met een
minimumloon, zullen echter gering zijn omdat ze veelal buiten de
inkomstenbelasting vallen. Naar ruwe schatting betreft het de helft van de
bevolking.

Pagina 4 van 21

• Botsende normen
Enerzijds is het beleid van Nederland erop gericht om de eigenheid van Caribisch
Nederland te beschermen door het insulaire karakter van de eilanden en de ligging in
Zuid-Amerika te benadrukken, anderzijds worden op steeds meer terreinen de
Europees-Nederlandse normen direct toegepast. Dat leidt steeds vaker tot botsende
normen. De oude normen van de Nederlandse Antillen, komen in botsing met de
Europees-Nederlandse normen.
Een voorbeeld betreft de ambtenarensalarissen. Deze zijn fors lager dan in
Nederland. Een medewerker van de overheid verdient bruto ongeveer de helft van
zijn collega in het Europese deel van Nederland. Dit verschil komt voort uit de
voortzetting van het Antilliaanse loongebouw na 10.10.10. Naast deze Antilliaanse
norm, past de rijksoverheid sinds 10.10.10 echter een strikte Nederlandse regeling
omtrent nevenfuncties toe. Met goede intenties, maar het effect is dat een
brandweerman zijn bijbaan in de bouw moet opgeven en met een laag inkomen
achterblijft. Op de Antillen werd het toegestaan om twee (laag)betaalde banen te
combineren vanuit de gedachte dat het onmogelijk was van één salaris rond te
komen. Door nu tegelijkertijd tegenstrijdige Antilliaanse (laag salaris) en
Nederlandse normen (geen ontoelaatbare nevenfuncties) toe te passen, heeft de
rijksoverheid onbedoeld een groep working poor onder zijn eigen medewerkers
gecreëerd.
Gelijktijdige toepassing van conflicterende Europees-Nederlandse en Antilliaanse
normen kan leiden tot inconsistent handelen door de rijksoverheid. Burgers hebben
nu en dan het gevoel dat met twee maten wordt gemeten, al naar gelang het de
overheid uitkomt. Het is zaak dat de rijksoverheid consequent is in haar
normtoepassing. Het lijkt onvermijdelijk dat daar politieke keuzes voor moeten
worden gemaakt: óf de oude Antilliaanse normen, óf de nieuwe Nederlandse.
Een vergelijkbaar probleem doet zich voor bij de aanbestedingen. Omdat de
Rijksdienst Caribisch Nederland onderdeel uitmaakt van de Europees Nederlandse
rijksoverheid, zijn de Europese aanbestedingsregels van toepassing verklaard op
producten en diensten die de RCN inkoopt. Dit betekent dat in beginsel alle daarvoor
in aanmerking komende aanbestedingen aangeboden moeten worden op de
Europese markt, ook al bevinden de eilanden zich ver van Europa. Bij gebrek aan
ervaring met, en kennis van Europees aanbesteden, is de kans groot dat lokale
bedrijven minder kans hebben om orders van de rijksoverheid te krijgen dan
bedrijven uit Europees Nederland. Deze situatie is voor de economische ontwikkeling
van de eilanden ongewenst. Ik zou graag zien dat aanbesteding plaats kan vinden op
een wijze die past bij de regio.
• Veel nieuwe regels, zonder temporisering
Van de oorspronkelijke inzet om de regeldruk in Caribisch Nederland na de transitie
niet te laten oplopen, is weinig terecht gekomen. Afgesproken was een ‘legislatieve
terughoudendheid’. Was de bedoeling om naast herzieningen van het fiscale en
sociale stelsel en veranderingen op het gebied van onderwijs en zorg maar beperkt
nieuwe wetten van kracht te laten worden, in de praktijk gebeurt het
tegenovergestelde. Kort voor de jaarwisseling werd een uitgebreid pakket nieuwe
milieuvoorschriften voor Caribisch Nederland aangenomen in de Eerste Kamer. Op
het gebied van de regels met betrekking tot de financiële markten komt een forse
verzwaring van de regeldruk voor banken en andere financiële instellingen.
Pagina 5 van 21

Achter al deze regels gaan goede bedoelingen schuil. Maar steeds in het achterhoofd
gehouden moet worden, dat op de eilanden van Caribisch Nederland gezamenlijk
slechts 21.000 mensen wonen. De instituties van de drie eilanden – bedrijven,
overheden, scholen, ziekenhuizen – zijn eenvoudigweg niet in staat om zoveel
nieuwe regels in zulke korte tijd te verwerken.
• Coördinatie en afstemming
Ik constateer dat er dringende noodzaak is om nieuw beleid en snelheid en moment
van implementatie van eerder vastgestelde wettelijke kaders interdepartementaal af
te stemmen en rekening te houden met (nieuw) lokaal beleid. Bij de vormgeving van
beleid werd en wordt niet of nauwelijks gekeken naar samenloop van de
maatregelen en de effecten daarvan op de eilanden. Een voorbeeld. Bonaire kende
de afgelopen jaren een forse sanering van zijn financiën onder toezicht van het
College financieel toezicht (Cft), waarbij de eigen inkomsten fors moesten stijgen.
Om die te realiseren is een aanzienlijke verhoging van de tarieven voor erfpacht
voorzien. Tegelijkertijd wordt in het nieuwe belastingstelsel een nieuwe
vastgoedbelasting aan de eigenaren van bedrijfspanden en van huizen niet bestemd
voor eigen bewoning opgelegd. En daar bovenop kan men binnenkort ook nog de
kosten voor rioolheffing tegemoet zien. Daarbij is het nog onduidelijk wie de kosten
voor de aansluiting op het rioolnet, die naar schatting enkele duizenden dollars of
meer per aansluiting zullen bedragen, voor zijn rekening zal nemen.
Door niet gecoördineerd het onroerend goed als grondslag te nemen voor
verschillende heffingen en belastingen, kan de cumulatie van deze (nieuwe en
verhoogde) lasten voor de eigenaren desastreuze gevolgen hebben.
Noodgedwongen verkoop is niet uit te sluiten ondanks compenserende
maatregelen.
Er bestaat naar mijn mening dan ook een zeer dringende noodzaak voor het
invoeren van een uitvoeringstoets op nieuwe wetgeving voor Caribisch Nederland
(zie ook: Voorjaarsrapportage 2011, p. 2). In hoofdstuk 3 Coördinatie rijksbeleid en
afstemming met lokaal bestuur kom ik daar uitvoerig op terug.
• De vrije uitkering
Naar analogie van de gemeenten in het Europese deel van Nederland, ontvangen de
openbare lichamen ieder jaar een uitkering van het rijk. Deze uitkering is vrij
besteedbaar.
De omvang van de begroting en de toegekende vrije uitkering is voor 2011 en 2012 als
volgt vastgesteld:
Bonaire

Statia

Begroting 2011:
$ x 1.000
51.384
Vrije Uitkering 2011:
$ x 1.000
19.739
Begroting 2012:
$ x 1.000
52.085
Vrije Uitkering 2012:
$ x 1.000
20.430
Bron: CFT: Kaderbrief begroting BES 2012/2013

Saba
11.901

8.726

7.805

6.721

11.923

7.982

8.079

6.956

Pagina 6 van 21

De totale begroting van de eilanden is opgebouwd uit drie hoofdcomponenten: de
vrije uitkering, eigen inkomsten (inkomsten uit belastingen e.d.) en incidentele
inkomsten (bv uitkeringen ihkv SEI/USONA projecten). Door het in de komende jaren
wegvallen van bijvoorbeeld de SEI gelden zal de begroting naar verwachting
krimpen.
Binnen de begrotingen is (vrijwel) geen ruimte om achterstallig onderhoud in te
lopen. Anders dan in het Europese deel van Nederland beschikken de eilanden niet
over (strategische) reserves en is de financiële draagkracht van de bevolking laag. Dit
maakt de eilanden kwetsbaar voor financiële tegenvallers en biedt weinig
ontwikkelingsperspectief.
De openbare lichamen geven aan dat de hoogte van de vrije uitkering niet voldoende
is om de uitgaven te dekken die de lokale overheid minimaal moet doen om goede
voorzieningen aan haar burgers te garanderen. Voor het reguliere onderhoud en het
broodnodige achterstallige onderhoud van de openbare ruimte, zoals de wegen,
overheidsgebouwen en de nutsvoorzieningen ontbreekt het aan middelen, zo geven
de eilanden aan. De bezoeker van Bonaire en/of Sint Eustatius weet uit eigen
waarneming wat dit betekent.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken voert nu een referentieonderzoek uit naar de
hoogte van de vrije uitkering. Dit onderzoek wordt in het eerste kwartaal van 2012
afgerond. Het is zaak dat daarna spoedig maatregelen volgen, want de verschillen
tussen het niveau van de voorzieningen die de lokale overheid en de rijksoverheid
bieden, zijn onbegrijpelijk voor burgers. Twee voorbeelden. Terwijl de middelbare
scholen inmiddels over state-of-the-art onderwijsmateriaal (gefinancierd door OCW)
beschikken, zitten de wegen op Bonaire en Sint Eustatius vol diepe kuilen en is een
groot deel van het wegennet ongeasfalteerd (infrastructuur is een taak van het
openbaar lichaam). Terwijl de huisvesting van de rijksdiensten in Caribisch
perspectief modern en adequaat te noemen is, zijn de ambtenaren van het openbaar
lichaam aangewezen op verouderde en vaak gebrekkige huisvesting.
Deze scheefgroei roept steeds meer vragen op. Het huidige gebrek aan middelen bij
de openbare lichamen levert een verwaarlozing op van de publieke voorzieningen
die niet te rechtvaardigen valt. Deze verschillen moeten snel worden rechtgetrokken.
Dat is niet alleen een kwestie van aanpassing van de vrije uitkering. De lokale
besturen van de eilanden dienen de doelmatigheid van de overheidsbestedingen te
vergroten en het financiële beheer te versterken zodat er meer middelen beschikbaar
zijn voor de hoognodige investeringen. De relatie tussen de taken en de hoogte van
de beschikbare middelen zal worden besproken tijdens de “BES week” in maart 2012
(zie in dit hoofdstuk onder Rijksoverheid en lokale overheid). Dat is naar mijn mening
ook het moment om met elkaar afspraken te maken over het wegwerken van het
achterstallige onderhoud.
• Caribisch Nederland en de regio
De geografische ligging van Caribisch Nederland is onvergelijkbaar met die van het
Europese deel van ons land. De drie eilanden zijn, behalve voor goederen, vrijwel
uitsluitend met het vliegtuig bereikbaar. De handel verloopt grotendeels via
doorvoer over de nabijgelegen eilanden Curaçao (bij Bonaire) en Sint Maarten (bij
Sint Eustatius en Saba).

Pagina 7 van 21

Vóór de transitie was dergelijk verkeer van personen, goederen en diensten tussen
de eilanden vrij: het was verkeer binnen het land van de Nederlandse Antillen. Er
waren geen heffingen en geen beperkingen. Na de transitie zijn Bonaire, Sint
Eustatius en Saba omringd geraakt door de buitengrenzen van de nieuwe landen
Curaçao en Sint Maarten.
Dat heeft grote gevolgen voor de intereilandelijke handel en de arbeidsmarkt. Wie
een artikel koopt op Curaçao, betaalt daar de prijs van het goed, plus
omzetbelasting. Op Curaçao heeft de verkoper bovendien al invoerrechten betaald.
Indien dit goed vervolgens naar een eiland van Caribisch Nederland wordt gebracht,
moet opnieuw 8% belasting worden betaald te Bonaire of 6% te Saba of Sint
Eustatius, ook over de kosten van het transport. In het hoofdlijnen akkoord tussen
Curaçao en Nederland over een nieuwe bilaterale regeling ter voorkoming van
dubbele belasting tussen beide landen, zijn afspraken gemaakt hoe per 1-1-2013 de
problemen met het vervoer van goederen van Curaçao naar Bonaire en vice versa
kunnen worden opgelost. Uiterlijk 1 mei 2012 zullen Curaçao en Nederland de
beoogde uitwerking van vrijstellingen, de toepassing daarvan en controle daarop van
de betrokken belastingdiensten in een convenant vastleggen. Ook voor vervoer van
personen zijn nieuwe barrières opgetrokken: wie een zeiltocht maakt van Bonaire
naar Curaçao, dient eerst uit te klaren bij de douane van Caribisch Nederland en,
eenmaal aangekomen op Curaçao, weer in te klaren. Terug moet het omgekeerde
proces worden gevolgd. Vóór de transitie bood de douane van de Nederlandse
Antillen dergelijke zeilschepen een vrije doortocht.
Het uiteenvallen van de Nederlandse Antillen in verschillende landen, heeft geleid tot
een ontwikkeling die precies tegenovergesteld is aan die van Nederland in WestEuropa. De oude vrijhandelszone heeft plaatsgemaakt voor nieuwe barrières in het
handelsverkeer. Niet alleen tussen de landen onderling, maar zelfs binnen de
eilanden van Caribisch Nederland. Deze nieuwe muren remmen de economische
ontwikkeling van de eilanden. Dit was uiteraard niet de bedoeling en reparatie is
gewenst.
De regelgeving van de Nederlandse Antillen bepaalde dat Europese Nederlanders
gedurende 180 dagen per jaar op de eilanden mochten verblijven. Handhaving van
die bepaling vond niet plaats. Onder de BES-regelgeving is deze bepaling
overgenomen, en handhaving vindt nu wel plaats. Wie langer dan 180 dagen wil
blijven, moet zich officieel vestigen en als ingezetene laten registreren. Dit leidt tot
de bijzondere situatie dat Europese Nederlanders niet langer dan 180 dagen op de
BES-eilanden kunnen verblijven, terwijl omgekeerd deze bepaling niet van
toepassing is. Voor 10-10-10 was het voor een inwoner van Sint Maarten eenvoudig
om op werkdagen op Sint Eustatius te werken en in het weekeinde thuis te zijn. Na
10-10-10 is dat grensoverschrijdende arbeid met alle formaliteiten en
belemmeringen van dien. De feitelijke, eerder ontstane, sociale en economische
situatie komt niet langer overeen met de staatkundig gecreëerde situatie, waarbij
nieuwe landsgrenzen zijn ontstaan. Dit belemmert de economische ontwikkeling en
de werking van de arbeidsmarkt. Zo kan een specialist die in één van de andere
Koninkrijkslanden in de regio woonachtig is, niet meer dan 180 dagen per jaar zijn
werkzaamheden op Bonaire uitoefenen.
Het is wenselijk dat er spoedig afspraken worden gemaakt met de omringende
landen Curaçao, Sint Maarten en Aruba om een vrije doortocht voor goederen ten
behoeve van Caribisch Nederland te garanderen. De driedubbele belasting (OB,
invoerbelasting en ABB) trekt een zware wissel op de koopkracht van de eilanders.

Pagina 8 van 21

Met Curaçao zijn inmiddels afspraken gemaakt, die resulteren in een convenant dat
wellicht per 1 mei 2012 kan worden ondertekend. Het is gewenst dat met de overheid
van Sint Maarten soortgelijke afspraken worden gemaakt.
Om belemmeringen weg te nemen zouden de regels op het gebied van
arbeidsmigratie moeten worden aangepast.
• De lokale overheid
In maart 2011 werden op alle drie de eilanden de verkiezingen voor de leden van de
eilandsraad gehouden. Daarmee werd ook het dualisme geïntroduceerd. Als gevolg
van de nieuwe Kieswet leidden de verkiezingen op Sint Eustatius en Bonaire tot een
verdubbeling van partijen in de Eilandsraad. Op beide eilanden steeg het aantal
partijen van twee naar vier, bij een eilandraad van respectievelijk vijf en negen zetels.
De versnippering heeft de collegevorming bemoeilijkt. Beide eilanden hebben
binnen een jaar na de verkiezingen een collegecrisis gekend met als gevolg
bestuurscolleges met een totaal andere samenstelling.
De invoering van het dualisme heeft net als destijds in het Europese deel van
Nederland tijd nodig voor gewenning. De kleinschaligheid en het doorbreken van
oude tradities en posities van gedeputeerden dragen er aan bij dat het nieuwe
systeem (nog) niet kan rekenen op veel enthousiasme. De eilandsraden zijn met
wisselend succes zoekende naar hun rol in het democratisch proces. Om het lokaal
bestuur vertrouwd te maken met de uitwerking van het dualisme heeft het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties middelen beschikbaar
gesteld voor training en coaching. De uitvoering daarvan wordt grotendeels gedaan
door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Verder heeft het ministerie een
tweejarige subsidie (per eiland 60.000 euro per jaar) verleend om de gezaghebbers
te verzekeren van een persoonlijke juridische ondersteuning. Samen met het
Nederlands Genootschap voor Burgemeesters wordt het komend jaar een
opleidingsprogramma ontwikkeld om de gezaghebbers te steunen om te groeien in
hun rol in een dualistische bestuurscultuur.
In hoofdstuk 4 Behoorlijk bestuur ga ik nader in op het functioneren van het lokaal
bestuur.
• Rijksoverheid en lokale overheid
Tussen het Europees en Caribisch deel van Nederland wordt veelvuldig heen en weer
gereisd voor overleg. De Caribische eilanden hebben aangegeven behoefte te
hebben aan een mogelijkheid tot gestructureerd periodiek overleg. Daarbij werd
verwezen naar de zogeheten “BES-weken” die in de voorbereiding op de transitie in
de periode 2006 tot en met 2008 werden gehouden. Interdepartementaal is
afgesproken dat deze “BES-weken” met ingang van maart 2012 opnieuw zullen
worden georganiseerd. Tweemaal per jaar worden vertegenwoordigers van de
eilanden uitgenodigd om in Nederland te overleggen met vertegenwoordigers van
de departementen en andere overheidsinstanties. In deze weken wordt ook het
bestuurlijk overleg over de financiële verhoudingen gehouden met de minister van
BZK, waarbij de hoogte van de vrije uitkering wordt vastgesteld. Het ministerie van
BZK maakt het mogelijk voor de bestuurders om tweemaal per jaar naar Nederland
te komen voor overleg.
Een punt van aandacht is het contact tussen het Nederlandse parlement en de leden
van de eilandsraden. In de oude constitutionele structuur hadden de leden van de
eilandsraden blijkbaar veel contact met de Statenleden, zeker met leden die
Pagina 9 van 21

afkomstig waren van hun eigen eiland. Zo waren zij aangehaakt bij het landsbestuur.
Dit ontbreken van politiek contact met gekozenen op een ander niveau - door
sommige raadsleden ten onrechte als democratisch deficit aangemerkt - wordt
blijkbaar als een gemis ervaren. In Caribisch Nederland bestaat er immers ook geen
(gekozen) tussenbestuur. Een oplossing kan zijn om in lijn met de BES-week jaarlijks
in Den Haag een goed voorbereide ontmoeting tussen eilandsraadsleden en leden
van Eerste en Tweede Kamer te organiseren. Van mijn kant heb ik naast de
gesprekken met de bestuurscolleges regelmatig ontmoetingen met (leden van) de
raden op de eilanden waarin ik ook het rijksbeleid toelicht en hun opmerkingen
doorgeleid.

3. Coördinatie rijksbeleid en afstemming met lokaal bestuur
Afstemming van rijksbeleid en interdepartementaal
Een belangrijke taak van mij als Rijksvertegenwoordiger is het bevorderen van de
onderlinge samenwerking tussen de op de eilanden werkzame rijksambtenaren en
de afstemming tussen de rijksoverheid en de lokale overheid.
In augustus organiseerde ik een bijeenkomst met de diensthoofden en
kwartiermakers van de departementen en van de rijksdienst Caribisch Nederland,
over knelpunten in het beleid van de rijksoverheid in Caribisch Nederland. De
belangrijkste conclusies uit dat overleg waren (1) er is gebrek aan coördinatie en regie
(2) er is gebrek aan best practices op het gebied van culturele communicatie,
expertise van de eilanden en ophanging van de beleidsunits in de ministeries en (3)
het ontbreekt aan goede afspraken over de uitvoering van rijksbeleid met de
besturen van de eilanden. Daar komt bij dat de aansturing vanuit de departementen
verschillend is. Ook dat maakt het lastig voor het lokaal bestuur om eenduidig te
communiceren met de rijksoverheid. Onder de diensthoofden en kwartiermakers is
draagvlak voor versterking van de coördinatiefunctie van de Rijksvertegenwoordiger.
Daar is ook ruimte voor; de beleidsfunctie in Den Haag schuift naar de achtergrond
en de uitvoeringsfunctie in Caribisch Nederland komt meer op de voorgrond. Dat
betekent dat er meer behoefte is aan overleg en afstemming ter plaatse.
Wekelijks organiseer ik een overleg met de diensthoofden / kwartiermakers van de
departementen, waarbij de actuele onderwerpen worden besproken. Dat overleg
wordt gebruikt om te bespreken waar mogelijkheden liggen om
interdepartementaal samen te werken en waar voorkomen kan worden dat een
overlap in activiteiten plaats vindt. Voor 2012 hebben de departementen aangegeven
welke projecten en activiteiten men voornemens is te gaan organiseren in het
komende jaar. Deze activiteiten en projecten worden verwerkt in een
uitvoeringsagenda. In overleg met het lokaal bestuur zal worden besproken waar de
prioriteiten liggen, welke zaken kunnen worden gebundeld en hoe zo goed mogelijk
gestuurd kan worden op de absorptiecapaciteit van de eilanden. Het principe is dan
dat alleen projecten of activiteiten plaats vinden die op de integrale
uitvoeringsagenda staan.
Het is een illusie om te veronderstellen dat de eilanden met hun beperkte
bestuurscapaciteit in staat zouden zijn om het tempo van de Nederlandse
beleidsmachines bij te houden. Maar al te vaak wordt er aan voorbij gegaan dat alle
werkzaamheden in verband met nieuw rijksbeleid, moeten worden uitgevoerd naast

Pagina 10 van 21

de reguliere dagelijkse werkzaamheden. De lawine aan regelgeving die per 10-10-10
over de eilanden is uitgestort, vraagt veel van de eilanden, te veel vaak.
Er is behoefte aan minder druk en meer coördinatie. De afspraak over legislatieve
terughoudendheid moet dan ook strikt worden nagekomen en waar nodig moet het
mogelijk zijn om de implementatie en handhaving van eerder vastgestelde wettelijke
kaders te temporiseren en/of af te stemmen. Daarnaast is behoefte aan coördinatie
en wel door een instantie die bekend is met de situatie ter plekke en die “er met zijn
neus bovenop zit”. De hiervoor gesuggereerde uitvoeringstoets kan uitkomst bieden.
Zo kan gedacht worden aan een situatie waarbij nieuwe regelgeving en wijziging van
bestaande regelgeving verplicht voor advies wordt voorgelegd aan de
Rijksvertegenwoordiger. Het advies kan dan tot stand komen na overleg van de
Rijksvertegenwoordiger met het lokaal bestuur. De toets vindt plaats op basis van
een door de ministerraad vast te stellen kader gericht op de praktische
consequenties van de nieuwe regels op de lokale situatie in Caribisch Nederland. In
de toelichting op nieuwe of gewijzigde regelgeving, wordt het advies opgenomen.
Een ministerie wordt zo verplicht zich terdege rekenschap te geven van de lokale
uitwerking van nieuwe en aangepaste regelgeving. De eindverantwoordelijkheid
voor implementatie van nieuwe wet- en regelgeving blijft uiteraard bij de
verantwoordelijke bewindspersoon. Deze nieuwe coördinerende en adviserende rol
van de Rijksvertegenwoordiger kan dan worden meegenomen in de evaluatie die vijf
jaar na de transitie plaatsvindt.
Bij ieder beleidsdossier zou de vraag gesteld moeten worden: “hoe gaan we samen
met de eilanden de uitvoering organiseren?”
Nog steeds blijkt dat de Haagse werkelijkheid een andere is dan de realiteit op de
eilanden. Nieuw beleid, hoe goed bedoeld ook wellicht vanuit Europees Nederlands
perspectief, werkt lang niet altijd zo uit als het was bedoeld. De local touch is vaak
onontbeerlijk. In dat verband signaleer ik dat de expertise op de eilanden afneemt
omdat de kwartiermakers van het eerste uur worden teruggetrokken. Van de
departementen BZK, VenJ, Fin, en VWS is geen liaison (meer) gestationeerd in
Caribisch Nederland. Binnen de departementen worden de activiteiten die
betrekking hebben op Caribisch Nederland uit een gespecialiseerd projectteam
gehaald om vervolgens ‘in de lijn’ te worden geplaatst. Het onvermijdelijke gevolg is
dat de verantwoordelijkheid afneemt en dat de kennis binnen de departementen
verdampt. Tegelijkertijd worden mensen bij Caribische dossiers betrokken, zonder
ooit op de eilanden te zijn geweest.
Ik zie dat de departementen in de communicatie met de eilanden de neiging hebben
de Nederlandse standaarden te gebruiken. Voorkomen moet worden dat de
bevolking van de eilanden geconfronteerd wordt met ‘ campagne na campagne’.
Ook hier zie ik een belangrijke coördinerende rol weggelegd voor de
Rijksvertegenwoordiger.
Om meer maatwerk te kunnen leveren en zo de lokale omstandigheden goed te
laten meewegen, is het gewenst dat de departementale beleidsmedewerkers op de
eilanden aanwezig zijn én over een zekere mate van beleidsvrijheid en –ruimte
beschikken. Aansturing uitsluitend vanuit de Haagse departementen is feitelijk
onmogelijk. Veel misverstanden met als gevolg onvrede onder de bevolking zijn
ontstaan door te rigide aansturing vanuit Den haag.

Pagina 11 van 21

4. Behoorlijk bestuur
Het lokaal bestuur op de eilanden krijgt in korte tijd veel nieuwe ontwikkelingen te
verwerken. Het belangrijkste verschil is de hierboven genoemde implementatie van
het duaal stelsel. Terugkijkend op de tweede helft van 2011, vallen positieve
ontwikkelingen waar te nemen en waren er ook redenen tot zorg.
Positief
De eilanden hebben inmiddels eilandgriffiers benoemd. Dat is zonder meer een
positieve ontwikkeling, waarmee de eilandsraden beter in staat zijn om hun taken en
bevoegdheden waar te maken. Meer en meer komt er structuur in het overleg. Zo
was in het verleden sprake van het op ad hoc basis uitroepen van vergaderingen.
Inmiddels worden er vergaderschema’s opgesteld, waardoor de eilandsraden op
reguliere basis bijeen kunnen komen. Nieuw is ook de instelling van een Presidium
uit de raad. Geconstateerd kan worden dat de eilandsraden serieus werk proberen te
maken van hun kaderstellende en controlerende taken. De benoemingsprocedure
van een nieuwe gezaghebber op Bonaire is in goede samenwerking met de raad en
de daaruit gevormde vertrouwenscommissie inmiddels succesvol afgerond.
Het opstellen van de noodzakelijke verordeningen is ter hand genomen en begint
resultaten op te leveren. Volledige implementatie van de WolBES is nog niet
gerealiseerd, maar ik constateer dat de daarvoor gestelde termijnen, wellicht ook te
ambitieus zijn.
Zorgen en aandachtspunten
Reden tot zorg was het functioneren van het openbaar bestuur op Bonaire. De
besluitvorming vond voor een deel plaats buiten de openbaarheid en zelfs buiten de
bestuurlijke organen. Zo vond de besluitvorming van het bestuurscollege plaats
door overleg tussen vertegenwoordigers van de coalitiepartijen. De uitkomsten van
dat overleg werden in quasibesluiten op schrift gesteld en voor uitvoering
voorgelegd aan het bestuurscollege. Besluiten van het bestuurscollege werden sinds
10-10-10 niet meer bekend gemaakt in afkondigingbladen. Daarnaast ontving een lid
van de eilandsraad een maandelijkse vergoeding van een gedeputeerde van zijn
partij. Dit en meer deed mij besluiten om op 1 september een zorgenbrief te sturen
naar de leden van de eilandsraad en het bestuurscollege. Ook de toenmalige
gezaghebber sprak zijn zorgen uit in een ambtsbericht aan de eilandsraad en de
Rijksvertegenwoordiger. Kort nadat de ‘zorgenbrief’ was verzonden, vond een
bestuurswisseling plaats, waarbij nieuwe gedeputeerden zijn aangetreden. Met het
huidige Bestuurscollege verloopt de samenwerking constructief en in een positieve
sfeer.
De benoeming van een eilandgriffier is minder vlekkeloos verlopen en kon blijkbaar
niet anders dan met de kleinst mogelijke meerderheid plaatsvinden. Het gebrek aan
goede afspraken vooraf over de procedure is hier naar mijn opvatting mede debet
aan. Opvallend is dat leden van de vertrouwenscommissie achteraf bij mij
aandringen op het onthouden van de goedkeuring aan de benoeming in plaats van
bij zichzelf te rade te gaan over wat er mis is gegaan. Ik heb daarover een brief naar
de raad gestuurd. Het blijft voor raadsleden moeilijk hun rol in de nieuwe structuur
te vinden.

Pagina 12 van 21

De financiële huishouding van Sint Eustatius was eveneens reden tot zorg. Zo
werden onrechtmatige uitgaven geconstateerd en werden begrotingswijzigingen
afgekeurd door het College financieel toezicht. De minister van BZK heeft hierop
besloten om voorafgaand financieel toezicht in te stellen, zodat het bestuur in
afstemming met het Cft, financieel orde op zaken kan stellen. Een knelpunt hierbij is
dat Sint Eustatius de vacature voor een hoofd Financiën tot op heden niet heeft
kunnen invullen. Inmiddels is er ook op Sint Eustatius recent een nieuw
samengesteld Bestuurscollege aangetreden. Dit nadat een van de vorige
collegepartijen zijn steun aan het college introk.
De reorganisatie van de ambtelijke organisaties van de eilanden verloopt traag. Van
afslanking is (nog) geen sprake en de middelen die beschikbaar zijn gesteld om een
sociaal vangnet te creëren, zijn nog niet of slechts zeer beperkt voor dat doel
aangewend. Daarbij moet wel worden aangetekend dat de arbeidsmarkt op de
eilanden weinig tot geen ruimte biedt om overtollig personeel te herplaatsen.
Financiële verhoudingen
De financiële verhouding tussen de openbare lichamen en de rijksoverheid is
gebaseerd op de taakverdeling. Voor de eilandelijke taken die door het lokaal
bestuur worden uitgevoerd, wordt een vrije uitkering toegekend. Daarnaast worden
de eilandelijke taken bekostigd uit eigen inkomsten en bijzondere uitkeringen. De
hoogte van die uitkering is een terugkerende discussie, waarbij de eilanden
aangeven structureel over onvoldoende middelen te beschikken om hun wettelijke
taken naar behoren te kunnen uitvoeren. Het gebrek aan voldoende middelen is
onder andere de oorzaak van de matige tot slechte staat van de voorzieningen waar
het lokaal bestuur verantwoordelijk voor is. De mogelijkheden voor ontwikkeling
van bijvoorbeeld een bedrijventerrein, al dan niet in een publiek-private
samenwerking, worden door de wet FinBES met het verbod op externe financiering
ernstig beperkt. Op grond van de FinBES kan een vakdepartement besluiten om
voor een specifieke publieke taak een renteloze lening te verstrekken. Dat is echter
alleen mogelijk indien het openbaar lichaam in staat is om via een korting op de vrije
uitkering de lening terug te betalen. Gezien de toch al beperkte financiële ruimte is
het zeer de vraag of dit te verantwoorden is.
Om te komen tot een realistische verhouding tussen middelen en taken, zijn de
eilanden tijdens het bestuurlijk overleg van maart 2011 met de minister van BZK
overeengekomen om een referentiekader vast te stellen. Het onderzoek daartoe is
op het moment van dit schrijven uitgevoerd en de definitieve resultaten worden in
maart 2012 verwacht, waarna de bestuurlijke besluitvorming moet plaatsvinden.
Personeelstoezicht
Zoals hiervoor vermeld worden personeelsbesluiten van de openbare lichamen ter
goedkeuring voorgelegd aan de Rijksvertegenwoordiger. Het personeelstoezicht is
opgenomen in de WolBES ter waarborging van goed bestuur. Goedkeuring kan
onthouden worden wegens strijd met het recht of wegens strijd met het algemeen
belang. Hoewel de wet nadrukkelijk de mogelijkheid biedt nadere invulling van dit
toezicht vast te leggen in een beleidsregel, is dit tot op heden nog niet gebeurd.
Omdat een concreet toetsingskader ontbreekt, is het toezicht naar mijn mening
slechts een administratief proces. Zo ontbreekt mij de mogelijkheid om de mij
aangeleverde stukken, zoals een verklaring omtrent gedrag, inhoudelijk te toetsen.

Pagina 13 van 21

Vermeldenswaardig in dit verband zijn ook de overeenkomsten van opdracht. Deze
privaatrechtelijke overeenkomsten hoeven op basis van de WolBES niet aan mij ter
goedkeuring te worden voorgelegd. Politieke benoemingen kunnen dus altijd in een
overeenkomst van opdracht worden gegoten en zo aan het toezicht ontkomen.
Overigens stel ik ook mijn vraagtekens bij het moment van toezicht, namelijk na
aanstelling van de kandidaat door de bestuurscolleges, of in geval van de
eilandgriffier, na benoeming door de eilandsraad.
Wil het personeelstoezicht zijn doel waarvoor het is ingevoerd – namelijk de
waarborging van goed bestuur – kunnen bereiken, dan moet er nadere invulling aan
het toezicht worden gegeven in een beleidsregel waarin een helder toetsingskader
wordt opgenomen. Voor wat betreft de afgifte van VOG’s zou kunnen worden
aangesloten bij de praktijk in het Europese deel van ons land.
Klachtafhandeling
Voor klachten van burgers over de lokale overheid is nog geen voorziening
beschikbaar. De drie eilanden moeten nog een keuze maken over de ombudsman.
Voor klachten over de rijksoverheid geldt de regeling analoog aan de situatie in
Europees Nederland; in eerste instantie afhandeling door het orgaan waartegen de
klacht is gericht en in tweede instantie door de Nationale ombudsman. Ter
voorbereiding op het bezoek van de Vaste Kamercommissie voor Koninkrijksrelaties
is door de Nationale ombudsman een overzicht gestuurd van de klachten die van
Caribisch Nederland waren ontvangen. Met een totaal van 83 gaf dit een
zorgwekkend beeld. Navraag bij de ombudsman heeft echter geleerd dat de
werkelijkheid een stuk genuanceerder ligt. Van de 83 klachten betroffen er 26 van
zodanig algemene aard dat ze niet als klacht kunnen worden aangemerkt (ging dan
bijvoorbeeld om onvrede over de nieuwe positie van het eilandgebied of de
koopkrachtontwikkeling). Van de resterende 57 klachten blijkt dat een groot deel
niet eerst bij de betreffende overheidsinstantie werd ingediend. De Nationale
Ombudsman heeft voor Caribisch Nederland in feite een eerstelijns functie vervuld.
De klachten zijn nu alsnog doorgestuurd naar de betreffende diensten ter
behandeling.

5. Voortgang per beleidsveld
Onderwijs
Het ministerie van OCW investeert fors in de kwaliteit van het onderwijs in Caribisch
Nederland. De verbeteringen in het onderwijs worden vaak genoemd als voorbeeld
van voordelen van aansluiting bij het Nederlands staatsbestel. OCW heeft een
onderwijsagenda 2011 – 2016 opgesteld, met als doel samen afspraken vastleggen
over het versterken van de onderwijskwaliteit. Centraal in deze aanpak staan het
verbeteren van het taal- en rekenniveau en het vergroten van de kwaliteit van
leraren , schoolleiders en schoolbestuurders. Ruim een jaar na 10-10-10 zijn de
belangrijkste resultaten dat uit de CITO toetsen blijkt dat de prestaties van de
leerlingen zich verbeteren. De scholen besteden extra aandacht aan rekenen en taal
(Nederlands, Engels en Papiaments) en er wordt extra zorg geboden aan leerlingen
met leer- en gedragsproblemen. Verder heeft elke school een schoolverbeterplan
opgesteld. Op de scholen zijn schoolcoaches en docentcoaches ingezet om te helpen

Pagina 14 van 21

bij de kwaliteitsslag. Op ieder eiland is een Expertise Centrum Onderwijszorg
geopend en ieder eiland beschikt over een eilandelijk zorgplan. Het
beroepsonderwijs is op alle drie de eilanden in ontwikkeling.
Ten aanzien van de huisvesting is voor elk eiland een huisvestingsplan 2011- 2015
opgesteld en op alle drie de eilanden zijn bouwprojecten gestart. De bouwkosten
vallen echter tegen en er is sprake van onvoorziene meerkosten. OCW zal hiervoor bij
voorjaarsnota extra middelen claimen. Er zijn extra middelen toegekend voor de
inrichting van schoolgebouwen, waardoor kan worden geïnvesteerd in boeken,
lesmethodes, spelmateriaal, meubilair, digitale schoolboeken en automatisering.
Voorts is er extra financiële ruimte om de salarissen van de leraren te verbeteren.
De Wet studiefinanciering BES biedt mogelijkheden tot financiering van opleidingen
van MBO-niveau tot universitaire opleidingen, inclusief mogelijkheden tot studeren
in de Caribische regio, de VS en Nederland.
In mijn gesprekken met jongeren van de eilanden, blijkt hun enthousiasme over de
nieuwe mogelijkheden tot ontplooiing als gevolg van de nieuwe constitutionele
situatie.
Zorg
De zorg op de eilanden en de uitvoering er van kende een moeizame start, waarbij
veel kritiek en weerstand was ten aanzien van de veranderingen en tegen de wijze
waarop patiënten werden geholpen door het zorgverzekeringskantoor. De negatieve
beeldvorming blijft lang hangen en is moeilijk om te buigen. Een goed begin is het
halve werk, maar hier was eerder het tegenovergestelde het geval. Er is veel energie
gestoken in een verbeter- en communicatietraject. Dat heeft uiteindelijk tot veel
verbetering geleid. Door de inspanningen van VWS zijn goede resultaten tot stand
gebracht. Iedereen is tegenwoordig verzekerd van een ruim zorgpakket. Daarbij is
onder andere medisch spoedvervoer vanaf Saba en Sint Eustatius nu dag en nacht
mogelijk, is anticonceptie opgenomen in het zorgverzekeringspakket en wordt in
samenwerking met de GGD Den Haag de publieke gezondheidszorg verder
ontwikkeld. In samenwerking met het land Sint Maarten wordt bezien hoe de
kwaliteit van de zorg in het medisch centrum aldaar kan worden verbeterd. Een
verbetering die er op termijn toe kan leiden dat patiënten uit Saba en Sint Eustatius
beter gebruik kunnen maken van specialistische hulp op Sint Maarten. Ten aanzien
van de uitzendingen naar Guadeloupe en Colombia bestond in het begin veel
weerstand. Begin december reisde een delegatie bestaande uit vertegenwoordigers
van de lokale overheid, VWS, artsen, Rijksvertegenwoordiger en communicatie naar
Guadeloupe en Colombia. Zo kon ter plaatse een beeld worden gevormd van de zorg
die wordt aangeboden aan patiënten die voor specialistische zorg worden
uitgezonden naar de ziekenhuizen in die landen. De reis heeft geleid tot een goed
beeld van de situatie ter plaatse, meer inzicht in de omstandigheden die patiënten
aantreffen en de kwaliteit van de zorg en de opvang. De breed gedeelde conclusie
van de delegatie was dat de aangeboden zorg in Colombia en Guadeloupe van
uitstekende kwaliteit is.
De financiële haalbaarheid van de gemaakte keuzes zal in de toekomst uiteraard
moeten blijken. Met name ten aanzien van het in stand houden van beide
uitzendopties (Guadeloupe en Colombia) is de financiële haalbaarheid, gezien de
gevoeligheid en aandacht voor het onderwerp, interessant. Een ander belangrijk
punt van aandacht is de taal op Guadeloupe (Frans). Deze taalbarrière levert

Pagina 15 van 21

problemen op, en moet op korte termijn worden opgelost. Zorgen maak ik mij
daarnaast om het St. Elisabeth Hospitaal (SEHOS) op Curaçao, waar patiënten uit
Bonaire voor de meer specialistische zorg naar toe worden gestuurd. De
samenwerking verloopt zeer moeizaam en er zijn veel klachten over de kwaliteit van
de zorg in het SEHOS. Het probleem is dat er weinig alternatieven zijn. Er wordt bij de
inkoop van zorgcapaciteit meer gebruik gemaakt van de mogelijkheden in Colombia
en via jumelages met Nederland en er zou wellicht meer kunnen worden
samengewerkt met Aruba, maar de capaciteit van het ziekenhuis daar is beperkt. Een
finale oplossing is nog niet voorhanden. Het ministerie van VWS werkt er volop aan.
Vanaf half februari zal de nierdialyse op Bonaire fasegewijs van start gaan. Hierdoor
hoeven straks circa 15 patiënten niet langer tot wel drie keer per week naar Curaçao
voor behandeling. In enkele gevallen heeft het wegvallen van de daggeldvergoeding
verbonden aan de behandeling op Curaçao voor deze patiënten geleid tot serieuze
inkomensproblemen. Er wordt in samenwerking met het openbaar lichaam naar een
oplossing gezocht maar het illustreert uitstekend hoe complex de gevolgen van
veranderingen kunnen zijn.
Sociaal beleid en welzijn
Het ministerie van SZW investeert met de eilanden in een integrale aanpak van de
sociaal-economische problematiek. Het departement werkt daartoe samen met
BZK, OCW, VWS en EL&I om de sociaal –economische ontwikkeling op de eilanden te
bevorderen. Dit heeft geleid tot twee werkgelegenheidsprojecten op Sint Eustatius
en mogelijkheden om verbeteringen tot stand te brengen onder meer via job
programs, wijk- en sportvoorzieningen, kinderopvang en huisvesting. De
eilandbesturen zijn zelf verantwoordelijk en kunnen desgewenst worden
ondersteund door de departementen.
Bij de loondervingsuitkering (op basis van de Wet ziekteverzekering BES en de Wet
ongevallenverzekering BES) moest nog een achterstand uit de periode van voor 1010-10 worden weggewerkt. Dit legde een forse druk op de RCN unit SZW, waarbij ook
de werkgevers die met achterstallige betalingen werden geconfronteerd zich lieten
horen. De uitbetaling ligt inmiddels op schema.
Na invoering van het Besluit onderstand BES was herbeoordeling van het oude
bestand noodzakelijk. In een aantal gevallen bleek dat personen te veel hadden
ontvangen. In een individueel gesprek met die personen is gekeken wat de oorzaak
is. Indien geen sprake is van verwijtbaarheid, kan van terugvordering worden
afgezien. Indien moet worden teruggevorderd wordt de wijze van terugvordering
zorgvuldig bezien, bijvoorbeeld door het treffen van een regeling. De procedure is
afgestemd met de bestuurscolleges.
Met het bestuurscollege van Bonaire is afgesproken dat de utvoering van de afgifte
van tewerkstellingsvergunningen bij SZW blijft. Eerder was afgesproken dat die
uitvoering per 1 januari 2012 bij het openbaar lichaam zou worden belegd.
Met de bestuurscolleges is gesproken over de uitkeringen. In het licht van de
uiteenlopende prijsontwikkeling heeft de minister van SZW besloten tot indexering
van de bedragen per eiland.

Pagina 16 van 21

Veiligheid en Justitie
De liaison van Veiligheid en Justitie is per 1 oktober vertrokken. In de opvolging
wordt nu op korte termijn voorzien, maar de afwezigheid van een liason heeft zich
de afgelopen periode als een gemis laten ervaren op de belangrijke VenJ-dossiers.
Van de justitiële inrichting op Bonaire is de capaciteit volledig bezet. Er is zelfs sprake
van een tekort aan celruimte, waardoor gedetineerden vroegtijdig in vrijheid moeten
worden gesteld. Specifieke celruimte voor vrouwelijke gedetineerden ontbreekt nog,
zodat die niet kunnen worden geplaatst.
Gedetineerden uit Saba en Sint Eustatius dienen binnen Caribisch Nederland te
worden geplaatst. Vanwege het ontbreken van detentiecapaciteit op Saba en Sint
Eustatius worden die gedetineerden in de justitiële inrichting op Bonaire geplaatst.
Dat is om meerdere redenen niet ideaal. Niet voor de gevangenen en niet voor hun
familie.
Het gebrek aan celruimte in Caribisch Nederland is een punt van zorg. Het realiseren
van de voorgenomen nieuwbouw op Bonaire en Sint Eustatius is dan ook zeer
gewenst en moet van de eilandbesturen hoge prioriteit krijgen.
De geplande bouw van een justitiële inrichting op Sint Eustatius ondervindt veel
hinder door het feit dat het bestuur van het eiland, ondanks het aandringen van
Dienst Justitiële Inrichtingen, niet op een voortvarende wijze tot een keuze komt
voor een locatie. Daarmee kan het hierboven gesignaleerde probleem niet op korte
termijn worden opgelost en ondervindt de veiligheidsketen ernstige hinder.
De opleidingen voor het gevangenispersoneel zijn afgerond, het verloop is echter
groot.
De politiecellen op Saba zijn op dit moment niet geschikt om arrestanten in op te
sluiten. De aanpassing van de cellen verloopt traag.
De volledige bemensing van het Korps Politie Caribisch Nederland was in 2011 nog
niet voltooid. Met name het gebrek aan recherchecapaciteit is, vooral gelet op de
toegenomen criminaliteit, reden tot zorg.
In de afgelopen drie jaar is de detentiecapaciteit van 26 operationele plaatsen
verhoogd naar structureel 76 detentieplaatsen. Desondanks ervaart de bevolking op
de eilanden, onder andere door het ontbreken van nog meer detentiecapaciteit en
onvolledige bemensing van het Korps Politie, in toenemende mate een gevoel van
onveiligheid. Ondernemers en burgers zoeken actief de publiciteit om aandacht te
vragen voor hun zorgen over de veiligheid.
De Minister van VenJ heeft tijdens zijn bezoek aan Bonaire, namens de
staatssecretaris van VenJ voor 2012 maatregelen op het terrein van
detentiecapaciteit toegezegd. Voor bemensing van het Korps Politie deed hij
eveneens toezeggingen voor 2012.
Aan de toezegging om de eilanden concreet te ondersteunen bij het opstellen van de
wettelijk verplichte plannen voor rampenbestrijding en crisisbeheersing, is nog geen
daadwerkelijke invulling gegeven. De openbare lichamen hopen dat op korte termijn
de hulp wordt geboden en gestart wordt met het opstellen van de plannen.
Milieu en ruimtelijke ordening
In december werd de Wet VROM BES voor de tweede keer behandeld en
aangenomen door de Eerste Kamer, nadat de staatssecretaris een
implementatieplan had opgesteld en toezeggingen had gedaan over financiering van
het EU project voor de afvalwaterzuivering op Bonaire. Daarmee is de weg

Pagina 17 van 21

vrijgemaakt om het milieubeleid en ruimtelijk ordeningsbeleid op de eilanden verder
vorm te gaan geven.
Op Bonaire is de bouw van het rioleringstelsel en de afvalwaterzuivering in volle
gang. De verwachting is dat de bouw in de loop van 2012 is voltooid. Over de
exploitatie van de installatie zijn nog geen duidelijke afspraken gemaakt. Dit kan nog
tot een probleem leiden. Met het inwerking treden van de Wet VROM BES, is ook de
mogelijkheid gecreëerd om de nodige verordeningen voor afvalwater op te stellen.
De laatste fase van het project betreft de aansluiting van hotels en woningen op het
rioleringsysteem. Overleg met betrokkenen daarover loopt nog. Volgens eerste,
voorlopige, berekeningen bedragen de aansluitingskosten voor een particuliere
woning enkele duizenden dollars en voor hotels en appartementencomplexen
kunnen de kosten zelfs oplopen tot enkele honderdduizenden dollars. Zowel de
particulieren als de ondernemers maken nu reeds kenbaar dat dergelijke kosten niet
kunnen worden opgebracht. Nieuwe discussies liggen dan ook voor de hand. Op dit
moment wordt in overleg met de EU een oplossing gezocht door het ministerie van
IenM.
Op Sint Eustatius is hard gewerkt aan het realiseren van een drinkwaternet. De
verwachting is dat ook dit EU project in 2012 wordt voltooid. Daarna dient het
openbaar lichaam een distributiebedrijf op te richten. De voorbereidingen daarop
zijn nog gaande.
Het realiseren van het rioleringssysteem op Bonaire en het drinkwaternet op Sint
Eustatius, is een aanslag op het toch al niet beste wegennet van beide eilanden.
Wegen waren lang afgesloten, gaten en kuilen blijven lang open en het herstel van
de wegen laat te wensen over. Op diverse plaatsen blijven diepe kuilen achter
waardoor gevaar voor het verkeer ontstaat en schade aan voertuigen wordt
toegebracht. Al met al een situatie die in Europees Nederland niet zou worden
geaccepteerd.
De olie op- en overslagterminal NuStar op Sint Eustatius is voornemens om op korte
termijn de opslagcapaciteit fors uit te breiden. Het lokaal bestuur staat positief
tegenover de uitbreidingsplannen. Het ministerie van IenM ondersteunt het lokaal
bestuur bij de voorbereidingen van de benodigde lokale vergunningen. Voor de
uitbreiding zijn ook vergunningen nodig van het ministerie van IenM.
Energievoorziening
De wijze waarop in energie wordt voorzien op de eilanden wijkt nogal af van de
situatie in het Europese deel van ons land. Er wordt stand-alone elektriciteit
geproduceerd. Omdat het eilanden betreft, is er geen internationale koppeling met
andere netten. Op Sint Eustatius en Saba is de brandstof olie evenals op Bonaire
maar wordt daar gecombineerd met wind die voor gemiddeld 30% van de productie
zorgt.
De energiebedrijven zijn eigendom van de lokale overheden, de productie en
distributie zijn op Saba en Sint Eustatius in één hand. Op Bonaire is productie en
distributie gescheiden. De marktordening is aldus dat de consument geen vrije keuze
heeft tussen dienstverleners. De energieprijzen zijn zeker in vergelijking met die in
het Europese deel van ons land erg hoog. Het gebruik van elektriciteit wordt vooral
ingezet voor koeling en airconditioning. Naast hemelwater wordt op de eilanden

Pagina 18 van 21

gebruik gemaakt van drinkwater dat uit zout water wordt gemaakt, een proces dat
veel elektriciteit vergt.
De constellatie is goed te vergelijken met de vroegere situatie in het Europese deel
van ons land toen er sprake was van nutsbedrijven. Het ontbreken van adequate
sectorordening heeft naar mijn idee als gevolg dat de Rijksoverheid meer
verantwoordelijk is in vergelijking met Europees Nederland voor beleidskeuzes
aangaande het borgen van leveringszekerheid en regulerende kaders ten behoeve
van kwaliteit, bereikbaarheid en betaalbaarheid.
In de wet Energievoorziening BES (een voortzetting van de regeling onder de
Nederlandse Antillen) is de verantwoordelijkheid voor de energievoorziening
gedelegeerd aan de openbare lichamen. Naar mijn opvatting een te zware
verantwoordelijkheid die de openbare lichamen snel boven het hoofd zal groeien
zonder hulp van de Rijksoverheid. Deze hulp is inmddels toegezegd door de minister
van EL&I.
Er zijn op de eilanden prima mogelijkheden voor duurzame opwekking van energie.
Het gaat dan vooral om wind, zon en geothermie. Het ministerie van EL&I heeft
opdracht gegeven tot studies naar de mogelijkheden. Mijns inziens zou Nederland
groot voordeel kunnen hebben bij de uitstekende omstandigheden aanwezig op de
drie eilanden voor experimenten met duurzame opwekking van energie. Ook op het
gebied van vervoer biedt een eiland waar de afstanden relatief kort zijn, goede
kansen voor gebruik van andere brandstoffen dan de fossiele.
Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten worden van energie voorzien door het
Gemeenschappelijk Energiebedrijf Bovenwindse Eilanden (GEBE). Na het
uiteenvallen van de Nederlandse Antillen is overeengekomen dat de aandelen van
GEBE worden verdeeld tussen de drie landen. De kosten voor het opwekken van
elektriciteit zijn op Saba en Sint Eustatius hoger dan op Sint Maarten. De tarieven
voor consumenten werden onder de Nederlandse Antillen voor de drie eilanden
gelijk gehouden. Met het uiteenvallen van de Nederlandse Antillen, heeft de regering
van Sint Maarten aangegeven niet te willen doorgaan met deze vorm van
“kruissubsidie”. Het alternatief zou zijn dat Saba en Sint Eustatius elektriciteit krijgen
geleverd tegen een fors hogere prijs. Naast alle prijsstijgingen kunnen de inwoners
van Sint Eustatius en Saba dit er niet meer bij hebben.
Op initiatief van het ministerie van EL&I heeft de voormalige topman van NUON
Ludo van Halderen een voorstel gedaan over de verdeling van de aandelen en de
boedel van GEBE alsmede een voorstel hoe Sint Eustatius en Saba ieder een
zelfstandig energiebedrijf kon stichten. Op 27 oktober 2011 zijn Sint Maarten en de
twee Nederlandse bovenwindse eilanden overeengekomen hoe de aandelen te
verdelen en hoe GEBE financieel te ontmantelen. Sint Eustatius en Saba zouden per 1
januari 2012 zelfstandig opererende energiebedrijven hebben. Deze operatie en het
bijbehorende tijdspad bleek weerbarstiger dan aanvankelijk gedacht. Namens het
ministerie wordt inmiddels geadviseerd over het oprichten van de nieuwe bedrijven
en tevens aangegeven hoe kostenbesparingen kunnen worden bereikt.
Op Saba is op dit moment de elektriciteitsproductie erg kwetsbaar. De installatie is
oud en bevindt zich op een voor weersomstandigheden risicovolle plaats in de
haven.
Op Sint Eustatius bestaat bij calamiteiten de mogelijkheid terug te vallen op de
productiecapaciteit van Nustar.

Pagina 19 van 21

Zowel op deze bovenwindse eilanden als op Bonaire wil EL&I de (verdere) realisatie
van duurzame energie serieus stimuleren. Gebruik van geothermie is in studie maar
vereist om rendabel te zijn wel een groter afzetgebied dan deze twee kleine eilanden.
Windenergie daarentegen kan Sint Eustatius en Saba op korte termijn aanzienlijk
minder afhankelijk maken van de olieprijzen. Daarvoor zijn forse investeringen
nodig. Zonder wezenlijke financiële hulp van de Rijksoverheid zal het volgens mij niet
mogelijk zijn om deze duurzame oplossingen te realiseren tegen een voor de
gebruikers aanvaardbaar tarief. De minister heeft gezegd ernaar te streven dat eind
2012 er op zowel Statia als Saba sprake is van renderende energiebedrijven.
Bonaire wordt van elektriciteit voorzien door de energiecentrale van Ecopower. Het
bedrijf maakt gebruik van windenergie en een oliecentrale. De resultaten uit
windenergie zijn spectaculair te noemen en doen recht aan het Bonaireaanse imago
van ‘groen eiland’. Gemiddeld wordt 30% van de energiebehoefte geproduceerd uit
windenergie en er zijn pieken van meer dan 50%. Opmerkelijk gegeven is dat voor de
windmolens geen cent overheidssubsidie nodig was. De distributie van elektriciteit
verzorgt het Water en Elektriciteit bedrijf Bonaire (WEB). De aandelen van WEB zijn
voor 100% in handen van het openbaar lichaam Bonaire en WEB is een onderdeel
van de Bonaire Holding Maatschappij (BHM). Een geschil tussen WEB en Ecopower
over de tarieven, heeft geresulteerd in een moeizame relatie tussen beide bedrijven
en tot liquiditeitsproblemen bij Ecopower. Door dit geschil is zelfs de
stroomvoorziening onderbroken geweest.
Een bemiddelingspoging van een door EL&I aangewezen deskundige heeft ertoe
geleid dat er gesprekken op gang zijn gekomen die de oplossing van het geschil en
een overname van Ecopower door WEB of BHM beogen. Mocht dit niet lukken dan is
afgesproken de in de overeenkomst tussen WEB en Ecopower voorziene
arbitrageprocedure te starten. Het arbitrageproces is inmiddels in gang gezet
parallel aan de onderhandelingen tussen Ecopower en WEB. Daarmee kan er een
oplossing voor het tarievengeschil komen.
Ecopower maakt deel uit van de boedel van het failliete Econcern. De Rabobank
heeft Ecopower gefinancierd. Op de korte termijn zal een oplossing gezocht moeten
worden die de continuïteit van de elektriciteitsvoorziening op Bonaire tegen redelijke
tarieven verzekert. Vanwege de schaal waarop en de omstandigheden waaronder in
energie wordt voorzien moet de vraag aan de orde komen of het redelijk is dat bij de
gebruiker de volledige kosten in rekening worden gebracht. De vergelijking dringt
zich op met de doorberekening van exploitatiekosten van het nieuwe rioolsysteem
zoals die onlangs bij de bespreking van de VROM-BES-wet in de Eerste Kamer aan de
orde is geweest.
De minister van EL&I heeft onlangs aangegeven mee te willen werken aan de
daadwerkelijke oplossing van de problemen op Bonaire.
Belastingen en Douane
Per 1 januari 2011 is een nieuw fiscaal stelsel BES van kracht geworden. Dit heeft
ingrijpende wijzigingen tot gevolg gehad ten opzichte van het oude, Nederlands
Antilliaanse, stelsel. Bovendien is voor elk van de drie eilanden van Caribisch
Nederland maatwerk geleverd, waardoor de toepassing van de wet- en regelgeving
per eiland tot andere uitkomsten kan leiden. Niet alleen de regelgeving is gewijzigd,
ook de invordering is geprofessionaliseerd. Onder de Nederlandse Antillen liet de
invordering te wensen over, waardoor achterstanden ontstonden en de overheid

Pagina 20 van 21

inkomsten niet ontving. In de nieuwe situatie wordt adequaat geïncasseerd. Op de
eilanden Saba en Sint Eustatius was voor 1-1-11 nauwelijks sprake van invoer- en
belastingenheffing. De administratieve rompslomp bij de invoer van goederen werd
als onnodig belastend en disproportioneel ervaren. Inmiddels zijn de belastingdienst
en Douane bezig om de procedures rondom in- en uitvoer klantvriendelijker te
organiseren.
De onvrede over de nieuwe fiscale maatregelen is door staatssecretaris van
Financiën voortvarend opgepakt. Zijn snelle komst naar de eilanden en de snelheid
waarmee aanpassingen en maatregelen zijn getroffen, werden zeer gewaardeerd.
De voorlopige cijfers wijzen uit dat in 2011 de belastingopbrengsten ruimschoots de
ramingen overtreffen. Eén van de toezeggingen van de staatssecretaris was dat
meeropbrengsten terug moeten vloeien naar de eilanden. Bij de uitvoering van die
toezegging zal er voor moeten worden gewaakt dat eventuele belastingverlagingen
ook daadwerkelijk doorwerken op een wijze dat de inwoners van de eilanden er
concreet baat bij hebben. Zo moet een verlaging van de ABB, leiden tot prijsdaling en
niet tot hogere marges voor de ondernemingen. Een mechanisme om dat te borgen
ontbreekt, maar is wel noodzakelijk.
De ondernemers in Caribisch Nederland vinden dat de voorziene verbeteringen in
het ondernemersklimaat, als gevolg van het nieuwe fiscale systeem niet zijn
uitgekomen. Bovendien zien ondernemingen met veel vastgoed, zoals de hotels, de
vastgoedbelasting die in 2012 te starten met het belastingjaar 2011 zal worden
opgelegd, als een te zware financiële last, die niet kan worden opgebracht. De
bezwaren tegen het onderdeel in nieuwe belastingstelsel waarin voor de
winstbelasting een vastgoedbelasting in de plaats is gekomen, groeien onder
ondernemers. Men vreest grote financiële gevolgen voor met name de toeristische
bedrijfstak en meent dat dit niet in overeenstemming is het een doel van het nieuwe
stelsel: bijdragen aan de economische ontwikkeling.
Tot slot kan nog worden opgemerkt dat het nultarief voor de invoer van
energiezuinige auto’s overeenkomt met het aantal auto’s uit die categorie dat
daadwerkelijk is ingevoerd. Dat komt enerzijds doordat de criteria om in aanmerking
te komen voor het predicaat “zeer zuinig”, bijzonder streng zijn en anderzijds is de
infrastructuur niet berekend op dergelijke hightech voertuigen die naar hun aard
kwetsbaar zijn.

Pagina 21 van 21