Eindrapport
Expertconsultatie Alcoholreclame
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
t.a.v. Mevrouw A. van Bolhuis
Postbus 20350
2500 EJ 'S-GRAVENHAGE

Maandag 18 augustus 2008

ConQuaestor B.V.
dr. Jeroen A.G.M. van den Heuvel
Laan van ‘s Gravenmade 68
2495 AJ ‘s Gravenhage

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 0

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave...................................................................................................................... 1
1. Inleiding............................................................................................................................. 2
2. Samenvatting van beoordelingen en selectie van studies.................................................. 4
Studie 1: samenvatting van de beoordelingen.................................................................... 4
Studie 2: samenvatting van de beoordelingen.................................................................... 5
Studie 3: samenvatting van de beoordelingen.................................................................... 6
Studie 4: samenvatting van de beoordelingen.................................................................... 7
Studie 5: samenvatting van de beoordelingen.................................................................... 8
Studie 6: samenvatting van de beoordelingen.................................................................. 10
Studie 7: samenvatting van de beoordelingen.................................................................. 11
Studie 8: samenvatting van de beoordelingen.................................................................. 13
Studie 9: samenvatting van de beoordelingen.................................................................. 14
Studie 10: samenvatting van de beoordelingen................................................................ 15
3. Geselecteerde studies over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik ............... 17
De selectie van de studies op basis van de (kwaliteits)beoordelingen.............................. 17
De conclusies van de wetenschappers per geselecteerde studie..................................... 19
Studie 5: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik ................................. 19
Studie 6: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik ................................. 20
Studie 7: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik ................................. 22
Studie 9: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik ................................. 23
Bijlage 1: Overzicht van de 10 beoordeelde studies ............................................................ 25
Bijlage 2: De vragenlijst voor de beoordelingen van de wetenschappers............................. 26
Bijlage 3: Toelichting op de gebruikte begrippen ................................................................. 28

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 1

1. Inleiding
Voor u ligt het eindrapport van het onderzoek ‘Expertconsultatie Alcoholreclame’. Dit onderzoek is
uitgevoerd door ConQuaestor, in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Achtergrond en aanleiding
De relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik onder jongeren is een onderwerp dat sinds enkele
jaren op de maatschappelijke agenda staat. Op dit gebied zijn reeds vele wetenschappelijke en semiwetenschappelijke studies uitgevoerd en gepubliceerd. Echter, de resultaten van deze studies hebben
nog niet geleid tot een conclusie over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik onder
jongeren waarin alle partijen zich kunnen vinden. Bovendien ontbreken in de meeste studies
specifieke aanbevelingen voor de Nederlandse samenleving.
Mede daarom heeft de Minister van VWS besloten enkele documenten rond het thema
alcoholreclame, te onderwerpen aan een uitgebreide consultatie door een zestal Nederlandse
wetenschappers. De eindrapportage van deze consultatie ligt voor u.
Het proces
Er is gekozen voor een proces waarin zowel het Ministerie van VWS als de STIVA1 zijn gekend en
mee akkoord gegaan. Het proces bestaat uit drie fasen die hebben plaatsgevonden in de periode van
maart 2008 tot en met medio augustus 2008. De belangrijkste stappen en aspecten van het proces
zijn:
 Het aandragen van 10 studies (zie Bijlage 1: Overzicht van de 10 beoordeelde studies, p.25) die in
het kader van deze expertconsultatie zijn beoordeeld door wetenschappers (5 studies zijn
aangedragen door het Ministerie van VWS en 5 studies door de STIVA);
 Het opstellen van een lijst met 6 wetenschappers2, geaccordeerd door het Ministerie van VWS en
de STIVA:
o Twee wetenschappers aangedragen door het Ministerie van VWS
o Twee wetenschappers aangedragen door de STIVA
o Twee wetenschappers aangedragen door ConQuaestor (focus op methode en techniek)
 Het opstellen van onafhankelijke en algemeen wetenschappelijk aanvaarde criteria door
ConQuaestor, geaccordeerd door het Ministerie van VWS en de STIVA, op basis waarvan elk van
de 10 aangedragen studies is beoordeeld door elk van de 6 wetenschappers (zie Bijlage 2: De
vragenlijst voor de beoordelingen van de wetenschappers, p.26 en Bijlage 3: Toelichting op de
gebruikte begrippen, p.28);
 Het belang en benutting van de onafhankelijke rol van ConQuaestor:
o Alle communicatie en de financiële afhandeling met de wetenschappers is verlopen via
ConQuaestor;
o Zowel het Ministerie van VWS en de STIVA zijn beiden door ConQuaestor betrokken in
beslissingen aangaande het proces en de opzet van de expertconsultatie. Er is gezocht naar
een aanpak en opzet waar beide partijen zich in konden vinden;
o ConQuaestor heeft de wetenschappers niet op de hoogte gesteld over welke studies door VWS
dan wel de STIVA zijn aangedragen;
o Dit eindverslag is geschreven op basis van de feitelijke beoordelingen van de wetenschappers,
waarbij steeds gebruik is gemaakt van citaten uit de beoordelingen van de wetenschappers en
geen interpretatie door ConQuaestor heeft plaatsgevonden.

1

De STIVA staat voor Stichting Verantwoord Alcoholgebruik en levert namens de Verenigde Nederlandse producenten en
importeurs van alcoholische dranken een actieve bijdrage aan het bevorderen van een verantwoord alcoholgebruik en het
terugdringen van alcoholmisbruik. Meer informatie kunt u vinden op www.stiva.nl.
2
De wetenschappers worden in dit eindrapport niet bij naam genoemd, opdat zij niet door willekeurige partijen kunnen worden
benaderd / worden aangesproken op de inhoud van hun beoordelingen. Dit komt de onafhankelijkheid van het onderzoek ten
goede. Echter, om de afkomst van bepaalde beoordelingen wel te kunnen duiden worden hun namen als volgt weergegeven:
VWS1, VWS2, STIVA1, STIVA2, CQ1, CQ2.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 2

Centrale vraagstelling
In het onderzoek is specifieke aandacht besteed aan de volgende centrale vraag:
Wat is de kwaliteit van de aangedragen documenten en wat kan er op basis van deze
documenten – de kwaliteit ervan in ogenschouw genomen – worden geconcludeerd met
betrekking tot de relatie tussen alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren, en
welke aanbevelingen kunnen op basis van die conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving?
Doelstelling
Om de centrale vraagstelling te beantwoorden is de doelstelling van de Expertconsultatie
Alcoholreclame als volgt geformuleerd:
De expertconsultatie moet duidelijkheid geven over:
 de kwaliteit van de verschillende documenten die door het Ministerie van VWS en Stiva zijn
aangedragen (10 in totaal) over de relatie tussen alcoholreclame en alcoholgebruik, met name
bij jongeren;
 wat de belangrijkste conclusies zijn die uit de 10 aangedragen studies;
 of een inschatting kan worden gemaakt of de bevindingen betrokken kunnen worden op de
Nederlandse situatie;
 zo ja, welke conclusies kunnen worden getrokken en welke aanbevelingen kunnen worden
gedaan voor de Nederlandse samenleving.
Inhoud en structuur van het eindrapport
In de hiernavolgende gedeelten van het eindrapport komen de volgende zaken aan de orde.
Deel 2 van dit eindrapport geeft een samenvatting van de beoordelingen van de studies weer. In dit
deel van het eindrapport staan de beoordeling van de kwaliteit van de studies centraal. Deze
samenvatting van de kwaliteit van de studies is gebaseerd op en direct afgeleid van de beoordelingen
van de wetenschappers3.
In deel 3 van dit rapport wordt vervolgens een selectie gemaakt van de studies op basis van twee
selectiecriteria:
1. Het gemiddelde van de door de wetenschappers toegekende score aan de studies op de
kwaliteitscriteria en;
2. De onafhankelijkheid / objectiviteit / onpartijdigheid van de studie op basis van de beoordeling van
de wetenschappers die zijn voorgedragen door ConQuaestor. Een nadere uitleg over deze criteria
wordt gegeven op p.17 van dit rapport in de paragraaf “De selectie van de studies op basis van de
(kwaliteits)beoordelingen”.
Voorts wordt in deel 3 van dit rapport ingegaan op de inhoud van de geselecteerde studies met
betrekking tot het onderwerp van de expertconsultatie: ‘Alcoholreclame en drankgebruik (met name
onder jongeren)’. Dit deel heeft een rapporterend karakter; de feitelijke conclusies van de
wetenschappers bij elke studie wordt weergegeven.

3

ConQuaestor heeft samen met VWS en de STIVA een indeling gemaakt naar wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke
studies. Voor beide categorieën is een aangepast beoordelingsformulier gemaakt, omdat bepaalde criteria die wel gelden voor
wetenschappelijke studies niet van toepassing zijn op niet-wetenschappelijke studies. Voor een aantal vragen van de
beoordeling is aan de wetenschappers gevraagd om een score op een schaal van 1-10 te geven (opm.: STIVA1 geeft in geen
enkele beoordeling een kwantitatieve score weer en de gemiddelde score van de STIVA wetenschappers is dus gelijk aan de
score van STIVA2).

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 3

2. Samenvatting van beoordelingen en selectie van studies
Studie 1: samenvatting van de beoordelingen
Anderson P.
The impact of alcohol advertising; ELSA project report on the evidence to strengthen regulation to
protect young people. National Foundation for Alcohol Prevention, 2007.
Algemene beschrijving
 Wetenschappelijk / semi-wetenschappelijk / beleidsmatig;
 Geschreven door een erkend wetenschappelijk expert (Peter Anderson) voor de Europese
Commissie, gepubliceerd als rapport door STAP in mei 2007, niet peer reviewed zoals een
wetenschappelijke publicatie;
 Literatuurstudie.
Validiteit
De validiteit van deze studie hangt voornamelijk samen met de manier waarop de onderliggende
studies zijn geselecteerd en de validiteit van de onderliggende studies (STIVA1). Hierover wordt het
volgende door de wetenschappers geschreven: 1. er wordt een wetenschappelijke selectiemethode
gebruikt (CQ1), 2. een uitgebreide collectie studies die wordt gereviewed (VWS1), 3. merendeel wel
afkomstig uit de VS en niet zonder meer te generaliseren en dus niet zonder meer van toepassing op
Nederlandse context (CQ2), 4. een relatief klein aantal (6) longitudinale studies en (15)
econometrische studies, die een minder eenduidig beeld weergeven (STIVA2, VWS1) en 5. de review
lijdt enigszins aan de ‘confirmation bias’, studies en conclusies die stroken met de conclusie die de
reviewer trekt worden sterk belicht (CQ1) (de gemiddelde score is 7,0: behalve STIVA1 geeft ook
VWS1 geen score).
Betrouwbaarheid
De betrouwbaarheid van deze studie hangt voornamelijk samen met de manier waarop de
onderliggende studies zijn geselecteerd en de betrouwbaarheid van de onderliggende studies.
Hierover wordt het volgende door de wetenschappers geschreven: 1. de betrouwbaarheid van de
studies uit de collectie is moeilijk na te gaan (CQ1), 2. weinig aandacht voor de beperkingen van de
studies uit de collectie (VWS1), 3. daardoor soms verdergaande conclusies dan dat de
onderzoeksliteratuur nu toelaat (VWS1), 4. directe aanwijzingen voor een sterke overbelichting van
studies die de conclusie van de auteur ondersteunen (CQ2, STIVA2) en onderbelichting van
beperkingen van deze studies (VWS1) (de gemiddelde score is 7,0).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
De kwaliteit en gebruikte methode van de literatuurverzameling is goed; de verzameling is grondig,
gedegen en breed opgezet (VWS1&2, STIVA1 en CQ1). Wel worden er voornamelijk studies vanuit
enkel de medische/psychologische wetenschap gebruikt en niet uit andere disciplines zoals bijv.
marketing (CQ2). STIVA2 geeft aan dat de literatuurverzameling incompleet is. STIVA1&2 geven hier
beiden aan dat de theoretische onderbouwing kritischer had kunnen zijn, en dat met name de afleiding
van de conclusies van het rapport uit de onderliggende collectie van studies eenzijdig is belicht.
Gebruikte methode/techniek en kwaliteit van de toepassing ervan
Voor de kwaliteit met betrekking tot de gebruikte methode en toepassing daarvan voor de
literatuurverzameling lopen de beoordelingen van de wetenschappers enigszins uiteen. Enerzijds
wordt gesproken over een goed overzicht van de onderliggende studies waarin verschillende
perspectieven worden gehanteerd (WVS1, STIVA1). Anderzijds wordt vermeld dat er sprake is van
een subjectieve selectie van de studies in de gereviewde verzameling (STIVA2).
Met betrekking tot de weergave van de kwaliteit van de gebruikte methode/techniek en de toepassing
daarvan in de onderliggende studies van de verzameling wordt als volgt beoordeeld: 1. er is sprake
van een selectieve weergave/interpretatie en beklemtoning van de conclusies uit de onderliggende
studies in de richting van de conclusies die worden getrokken in de literatuurstudie (STIVA1&2, CQ1),

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 4

2. ook is er weinig aandacht voor tekortkomingen van de studies die in de verzameling van
gereviewde studies zijn opgenomen (CQ2), 3. er zou meer gebruik gemaakt kunnen worden vanuit de
discipline marketing (CQ2), 4. VWS2 geeft aan dat er ondanks dat wel duidelijke aanwijzingen zijn
voor de invloed van alcohol-reclame op drinkgedrag van jongeren en jong volwassenen, waarmee niet
gezegd wordt dat die invloed groot is en met de kanttekening dat ook andere factoren van invloed
kunnen zijn, 5. complementaire methoden zijn gewenst om eenduidiger conclusies te kunnen trekken
(CQ2).
Kwaliteit van de rapportage
De rapportage wordt beoordeeld als helder geschreven en over het algemeen goed (CQ1, VWS2 en
STIVA2), echter met de prominent aanwezige kanttekening dat het rapport niet onpartijdig en gekleurd
is en kritischer had mogen zijn over de kwaliteit van de onderliggende studies (STIVA1&2, CQ1&2)
(de gemiddelde score is 7,1).
Algemene beoordeling
Gemiddeld wordt deze studie beoordeeld met een 7,1 (STIVA1 geeft geen cijfermatige beoordeling).
Sterke punten: brede opzet (STIVA1) / systematische review met nadruk op longitudinale studies
(VWS2) / uitgebreid en redelijk volledig verslag (VWS1) / goed en zeer informatief overzicht van wat er
bekend is op dit terrein (CQ1).
Zwakke punten: selectief en eenzijdig beeld (STIVA1&2, CQ1&2) / lastig te verifiëren zonder de
originele bronnen (CQ2) / conclusies wat te sterk geformuleerd gezien de beperkingen van de
literatuur (VWS1) (de gemiddelde score is 7,3).

Studie 2: samenvatting van de beoordelingen
Landmark Europe.
Alcoholic beverage advertising and marketing in Europe. 2007.
Algemene beschrijving
 Deze studie is een reactie op studie 1 (ELSA report);
 Het rapport is geschreven door Landmark (een adviesbureau) in opdracht van de European Forum
for Responsible Drinking, een alliantie / consortium van brouwerijen en alcoholproducenten;
 Kwalitatief / literatuurstudie; een samenvatting van een variëteit aan studies, waaronder ook
Europese onderzoeken.
Validiteit
Hier dient een onderscheid te worden gemaakt in het perspectief dat wordt genomen; deze studie als
op zichzelf staande studie of als reactie op de studie van Anderson (het ELSA project report).
Indien deze studie (Landmark Europe) als zelfstandige studie wordt gezien gelden de volgende
beoordelingen van de wetenschappers: 1. lage validiteit en moeilijk te beoordelen; geen
systematische/wetenschappelijke review (VWS1&2), 2. gekleurd (biased) en duidelijk bedoeld als
tegenhanger van het ELSA rapport (STIVA1&2), 3. wel evenwichtiger dan het ELSA rapport (STIVA2).
Indien deze studie (Landmark Europe) als reactie op de ELSA studie wordt gezien gelden de
volgende beoordelingen van de wetenschappers: 1. ten aanzien van de relatie alcoholreclame –
alcoholgebruik is de kritiek op het ELSA rapport niet goed onderbouwd (STIVA1), 2. redelijk, gekeken
naar de mate waarin deze studie hiaten in het ELSA rapport opvult (CQ1), 3. goed; de in deze studie
aangegeven tekortkomingen van het ELSA rapport worden helder genoemd en goed onderbouwd
(CQ2).
Betrouwbaarheid
Bij de betrouwbaarheid van het Landmark Europe rapport wordt enerzijds door de wetenschappers
vermeld dat: 1. Het rapport duidelijk met een oogmerk geschreven is om de conclusies van het ELSA
rapport te kunnen invalideren/weerleggen (CQ1, VWS2, STIVA1&2), 2. en de onderbouwing van de
argumenten tegen het rapport van ELSA niet goed is: gebaseerd op een oppervlakkige ‘literature
search’ en selectief (STIVA1, VWS1&2). Anderzijds wordt ook beoordeeld dat: 1. het Landmark

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 5

rapport een evenwichtig(er) beeld laat zien van de literatuur en tekortkomingen van verschillende
benaderingen (CQ2), 2. waardoor een betrouwbaarder beeld ontstaat in de mogelijke effecten van
alcoholreclame op drankgebruik (STIVA2).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
Als op zichzelf staande studie wordt de kwaliteit van de theoretische onderbouwing als te summier en
beperkt aangemerkt, mede door de validiteit van het Landmark rapport (zie ook punt 2. hierboven,
VWS1&2). Echter, als het Landmark rapport als reactie op het ELSA rapport wordt beschouwd wordt
de kwaliteit van de theoretische onderbouwing als compleet en evenwichtig beoordeeld en een goede
aanvulling op het ELSA rapport (STIVA2, CQ1&2).
Kwaliteit van de rapportage
Eén wetenschapper (STIVA2) geeft onverdeeld aan dat de kwaliteit van de rapportage en de
conclusies evenwichtig zijn. Twee wetenschappers (CQ1&2) geven aan dat deze publicatie de eerste
studie op essentiële punten aanvult en een terechte nuancering aanbrengt. Verder wordt aangemerkt
dat de rapportage tendentieus/bevooroordeeld is (STIVA1, VWS2 en CQ1) en dat de causaliteit
onvoldoende is gespecificeerd om uitspraken te kunnen doen (STIVA1) (de gemiddelde score is 6,2).
Algemene beoordeling
Sterke punten: 1. het benoemen van de zwakke punten in de ELSA studie (zie studie 1) (STIVA1,
CQ1), 2. en een meer compleet en evenwichtig beeld dan studie 1 (CQ2, STIVA1), 3. het noemen van
andere - dan alcoholreclame – determinanten van alcoholgebruik (CQ1), 4. evenwichtige conclusies
gebaseerd op inzichten in de effecten van reclame in het algemeen (STIVA2).
Zwakke punten: 1. selectieve bewijsvoering voor de relatie tussen alcoholreclame en
alcoholconsumptie (CQ2), m.n. de overmatige aandacht voor de invloed van regulation/self-regulation
op alcoholgebruik die niet goed wordt onderbouwd (STIVA1, CQ1) (de gemiddelde score is 6,4:
STIVA1 geeft geen cijfermatige beoordeling).

Studie 3: samenvatting van de beoordelingen
Anderson P.
Landmark Europe and the ELSA report on the impact of alcohol advertising. 2008.
Algemene beschrijving
 Dit stuk / rapport is een reactie op studie 2 (Landmark Europe), ter verdediging van studie 1 (ELSA
report);
 Het rapport is geschreven door Anderson in opdracht van ELSA/STAP.
Validiteit
Zoals in de vorige paragraaf is gesteld is deze studie een repliek op de ontvangen kritiek uit het
Landmark Europe Report (studie 2) ten aanzien van het ELSA project report (studie 1). CQ2 vermeld
dat de auteur van de derde studie de kritiek van dominantie van studies uit de VS in het ELSA project
report erkent. CQ1 geeft aan dat de response van studie 3 op die kritiek niet sterk is. STIVA1 geeft
aan dat de kritieken van de tweede studie op studie 1 over het algemeen niet goed worden weerlegd
door studie 3. STIVA2 voegt hieraan toe dat studie 3 verdedigend is en derhalve een lage validiteit
heeft. Verder wordt aangegeven dat het weerwoord van studie 3 terecht is (VWS2) en de validiteit van
studie 3 op zich prima is, maar dat sommige kritiekpunten niet helemaal zijn ondervangen (VWS1).
Betrouwbaarheid
Een aantal wetenschappers omschrijven de betrouwbaarheid van deze studie als goed (VWS1&2),
maar CQ1 vermeld dat betrouwbaarheid eigenlijk niet van toepassing is vanwege het niet
wetenschappelijke karakter van de studie. Het is een weerlegging van kritiek, dus een poging om de
betrouwbaarheid van het ELSA rapport te verdedigen (STIVA2). De conclusies over de
tekortkomingen van studie 1 kunnen op basis van studie 3 gehandhaafd blijven (CQ2, STIVA1).

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 6

Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
Hierover oordelen de wetenschappers dat die niet erg sterk (CQ1), wisselend (VWS1), onvolledig
(STIVA2) en zwak (STIVA1) is. De genoemde argumenten zijn: 1. dat de getrokken conclusies – gelet
op de onderbouwing – vaak te sterk zijn (VWS1), 2. dat er geen nieuwe argumenten worden
aangedragen om de kritiek van studie 2 op studie 1 te weerleggen (CQ2, STIVA1) en 3. dat er niet
wordt ingegaan op het effect van merk- en marktaandeel, effecten van reclameverboden en dat het
onderscheid van correlationele en causale verbanden niet goed wordt gemaakt (STIVA2).
Kwaliteit van de rapportage
De beoordeling van de kwaliteit van de rapportage loopt uiteen van zwak en noodzakelijkerwijs
eenzijdig rapport (STIVA 1&2) tot rondom voldoende (CQ1&2) tot goed (VWS1) en bondig weerwoord
op quasi wetenschappelijk rapport van Landmark (VWS2). Deze uiteenlopendheid is te verklaren door
de wijze waarop het rapport wordt beschouwd; als min of meer op zichzelf staand of als reactie op
studie 2 (de gemiddelde score is 6,7).
Algemene beoordeling
VWS2 oordeelt dat deze studie een goed weerwoord is op de kritiek van studie 2 op studie 1. CQ1&2
en STIVA1 oordelen echter dat de tegenwerping van studie 3 niet overtuigend is en dat de kritiek van
studie 2 op studie 1 hierdoor niet wordt weerlegd. STIVA2 vermeldt dat het rapport als verdediging
noodzakelijkerwijs eenzijdig is (de gemiddelde score is 6,7).

Studie 4: samenvatting van de beoordelingen
Bergler R.
Causes of alcohol consumption in adolescence. 2000.
Algemene beschrijving
 Dit is een (Engelstalige) beschrijving van een (Duitstalige) wetenschappelijke, empirische studie
die is uitgevoerd door de afdeling Sociale Psychologie van de Universiteit van Bonn. In deze studie
wordt aangegeven dat de studie in een Duits(talig) boek zal worden gepubliceerd. Wellicht is dit
inmiddels gebeurd, maar er wordt geen bewijs van aangegeven door de wetenschappers).
 Het is een kwantitatief onderzoek met primaire data over 997 Duitse jongeren met 246 regelmatige
drinkers, 451 gelegenheidsdrinkers en 300 jongeren die (nog) geen alcohol drinken.
 Voor de studie is een vragenlijst gebruikt, waarvan de antwoorden zijn geanalyseerd door middel
van multivariate analyse (o.a. factoranalyse en structural equation modelling) in LISREL.
 Cross-sectioneel en voornamelijk deductief (deels inductief).
Validiteit
De volgende positieve punten zijn door de wetenschappers genoemd:
 een solide data-analyse (STIVA1);
 naast de variabele reclame zijn veel andere verklarende variabelen van alcoholgebruik opgenomen
(zoals: ouders en vriendjes, persoonlijkheid, waargenomen kosten/basten van alcoholgebruik)
(STIVA2, CQ2);
 zeer acceptabele omvang van de steekproef (CQ1);
De volgende kritiekpunten zijn door de wetenschappers genoemd:
 de studie voldoet niet aan wetenschappelijke eisen (bijv. referenties, precieze beschrijving van de
methode, gedetailleerd verslag van de gegevens en analyses) (VWS2, CQ1&2) en is ‘work-inprogress’ (CQ1&2, VWS2);
 het betreft een cross-sectionele studie, waar geen conclusies m.b.t. causale verbanden aan
kunnen worden ontleend (VWS2, CQ1&2);
 theoretisch en conceptueel kader is zwak (STIVA1) / niet overtuigend onderbouwd (CQ1);
 het gebruik van ‘self-reports’ (CQ2).
(de gemiddelde score is 6,7)

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 7

Betrouwbaarheid
Positieve door de wetenschappers genoemde punten:
 ziet er betrouwbaar uit (STIVA2);
 de auteur weet hoe de gebruikte techniek van modelleren werkt (VWS2).
Punten van kritiek door de wetenschappers genoemd:
 gebrekkige informatie, onduidelijke concepten, ontbrekende definities (STIVA1);
 ontbrekende vragenlijst (STIVA2);
 de betrouwbaarheid is lastig te beoordelen vanwege ontbrekende informatie daarover in het
rapport (CQ1&2).
(de gemiddelde score is 6,2)
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
Het manuscript heeft een brede oriëntatie, laat een volledig beeld van de literatuur zien, incorporeert
meerdere factoren die van invloed kunnen zijn op alcoholconsumptie van jongeren en geeft een
overzicht van de belangrijkste benaderingen voor de studie van de relatie tussen alcoholreclame en consumptie met vermelding van sterke en zwakke punten (CQ1&2). Echter, STIVA1&2 geven aan dat
het ontbreken van een literatuurlijst en verwijzingen waardoor het onduidelijk is op welke literatuur en
aannames het onderzoek is gebaseerd. VWS2 geeft aan dat de kwaliteit van de theoretische
onderbouwing zwak is vanwege de redenering dat als er andere factoren drankgebruik bij jeugdigen
voorspellen, dat het niet aan adverteren kan liggen.
Gebruikte methode en kwaliteit van de toepassing ervan
Deze studie gebruikt LISREL (STIVA1) / structural equation modelling, een krachtige, geavanceerde
multivariate techniek (CQ1&2, STIVA2). Over de kwaliteit van de toepassing ervan valt moeilijk te
oordelen door gebrek aan relevante gegevens daarover (CQ1&2).
Kwaliteit van de rapportage
Positieve punten ten aanzien van de kwaliteit van de rapportage:
 duidelijk leesbaar en goed te volgen (CQ1);
 een relatief compleet literatuuroverzicht (CQ2).
Punten van kritiek ten aanzien van de kwaliteit van de rapportage:
 ontbrekende gegevens m.b.t. de analyse (CQ1&2);
 beneden de internationale wetenschappelijk standaard (STIVA1) en voldoet op geen enkele manier
aan de eisen van een wetenschappelijk rapport (VWS2);
 alleen de eigen studie wordt gerapporteerd, maar niet ingekaderd in de literatuur (STIVA2).
(de gemiddelde score is 5,3; VWS1&2 gem. 2,0 / CQ1&2 gem. 7,3 / STIVA2 8)
Algemene beoordeling
STIVA2 vindt het een goede rapportage van de eigen studie. CQ2 meldt dat de studie een compleet
literatuuroverzicht geeft en vindt het testen van twee alternatieve modellen een sterk punt. Wel wordt
aangegeven dat er sprake is van ontbrekende gegevens / hiaten in de verslaglegging. Daardoor is
geen goede onderbouwing mogelijk (CQ1&2 en VWS1) (de gemiddelde score is 5,9; VWS1&2 gem.
3,0 / CQ1&2 gem. 7,7 / STIVA2 8).

Studie 5: samenvatting van de beoordelingen4
Bot S.M.
Alcohol portrayal on television affects actual drinking behaviour. In: Real life in the pub; an
observational study on predictors of young adult social drinking. Radboud University, 2007.
Algemene beschrijving
 Dit is een wetenschappelijk manuscript/paper dat is ingediend bij een wetenschappelijk tijdschrift.
4

VWS1 onthoudt zich bij deze studie van beoordeling. De reden die hiervoor wordt aangegeven heeft geen betrekking op de
inhoud of de conclusies van deze studie.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 8

 De studie is uitgevoerd door de Radboud Universiteit Nijmegen.
 Het is een kwantitatief – experimenteel onderzoek onder een groep studenten (40 vriendenparen,
80 personen) bestaande uit Nederlandse mannen van 18-29 jaar.
 In het experiment wordt het wel/niet drinken van alcohol tijdens de film factorieel gemanipuleerd
(zoals de opzet van een experiment beoogd).
 Inductief.
Validiteit
STIVA1&2, VWS2 en CQ1 beoordelen de interne validiteit als hoog en uitstekend. CQ2 geeft hierbij
wel aan dat het de vraag is of de daadwerkelijke reclameboodschap, of het imiteren van gedrag in de
reclameboodschap tot de onderzoeksresultaten heeft geleid.
Een aantal wetenschappers plaatst wel enige kanttekeningen bij de externe validiteit: 1. de
deelnemers weten dat ze aan een experiment meedoen en kunnen zich daardoor anders gaan
gedragen (STIVA1&2), 2. alcohol was aanwezig tijdens het experiment (STIVA1), 3. het experiment is
uitgevoerd met als participanten mannelijke studenten van 18-29 jaar die niet op alle vlakken
representatief zijn voor jongeren (VWS2, CQ2) 4. een controlegroep ontbreekt (CQ2) (de gemiddelde
score is 7,5).
Betrouwbaarheid
STIVA1&2, VWS2 en CQ1 merken de betrouwbaarheid aan als hoog en zeer goed. De studie is
repliceerbaar (STIVA1), er wordt een gedegen beschrijving van het experiment gegeven (STIVA2), de
resultaten zijn statistisch betrouwbaar (VWS2) en er is geen twijfel over de resultaten (CQ1). CQ2
merkt op dat het experiment plaatsvond in een ‘bar laboratory’ en dat de deelnemers aan het
experiment werd verteld dat ze zich vrij konden voelen om alcohol te drinken. Dit kan de
onderzoeksresultaten inflatoir beïnvloeden (de gemiddelde score is 7,5).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
STIVA1 geeft aan dat de kwaliteit van de theoretische onderbouwing goed, evenwichtig, kritisch en
scherp is. CQ1 sluit zich hierbij aan met de opmerking dat er weinig misverstand kan bestaan over de
toegepaste condities en de afhankelijke variabelen. VWS2 stelt dat er sprake is van een redelijke
onderbouwing. STIVA2 vermeld dat de relevante literatuur grotendeels onbesproken blijft.
Gebruikte methode en kwaliteit van de toepassing ervan
De methode en toepassing ervan worden als goed verantwoord (CQ1) en correct uitgevoerd (STIVA1)
aangemerkt. STIVA1 plaatst hierbij als enige bemerking dat de proefpersonen expliciet erop werden
gewezen dat ze alcohol mochten gebruiken. ANCOVA is hier een geschikte analysemethode
(STIVA2). Verder wordt gesteld dat de methode innovatief en een belangrijke aanvulling bij
longitudinale studies is (VWS2). CQ1 merkt op dat er een gepaarde t-toets is uitgevoerd, maar dat
voor proporties een z-toets meer geschikt is (Altman, 1991)5.
Kwaliteit van de rapportage
De kwaliteit van de rapportage wordt aangemerkt als uitstekend (STIVA1) en helder (VWS2), prima
discussie waarin de beperkingen van de studie worden belicht (STIVA1), goede en volledige
beschrijving van het experiment en de conclusies (STIVA2), goed en gedetailleerd geschreven met
goed onderbouwde conclusies (CQ1) en de rapportage is uitvoerig en bevat alle relevante informatie
om de kwaliteit van de studie in te kunnen schatten (CQ2) (de gemiddelde score is 7,9).
Algemene beoordeling
Als sterke punten van deze studie worden genoemd: 1. unieke experimentele studie in dit domein
(VWS2), 2. origineel, goed opgezet en uitgevoerd experiment en duidelijke beschrijving, ook van de
conclusies (STIVA2), 3. precisie (STIVA1).
De aangegeven minder sterke punten van deze studie zijn: 1. minder gewaagde vraagstelling (CQ1)
en een beperkte reikwijdte, waaronder de specifieke groep respondenten, de termijn van het effect en
de setting (CQ1 en STIVA1&2), 2. een aantal methodologische tekortkomingen (CQ2) en 3. enkele
vraagtekens bij de externe validiteit (STIVA2, VWS2) (de gemiddelde score is 7,5).
5

Altman, D.G. (1991), Practical Statistics for Medical Research, Chapman & Hall/CRC.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 9

Studie 6: samenvatting van de beoordelingen
Smith L.A., Foxcroft D.R.
The effect of alcohol advertising and marketing on drinking behaviour in young people; a systematic
review. 2007.
Algemene beschrijving
 Deze studie is een wetenschappelijk literatuuroverzicht dat (waarschijnlijk) nog niet is gepubliceerd
in een tijdschrift. De studie is opgesteld aan de Oxford Brookes Universiteit.
 Het literatuuroverzicht bevat 7 longitudinale (“cohort”) studies met populaties jongeren uit Nieuw
Zeeland (2 studies), de VS (3) en België / Vlaanderen (1).
 Inductief.
Validiteit
Deze review studie geeft een inhoudelijk goede, kritische (STIVA2) en verantwoorde beschrijving van
7 relevante en gedegen studies (CQ1) resulterend in een evenwichtig en compleet beeld van de
studies en hun waarde voor het onderzoek aangaande de veronderstelde relatie tussen
alcoholreclame en -consumptie (CQ2). Ook wordt ingegaan op de sterke en zwakke punten van elke
studie (CQ1) en worden de methodologische beperkingen van de besproken studies geschetst
(VWS1, CQ2). VWS2 geeft aan dat dit de beste review is van de 10 ter beoordeling voorgelegde
studies.
Een aantal opmerkingen worden geplaatst: 1. de validiteit van de conclusies van deze studie is
afhankelijk van de onderliggende studies, waar weinig informatie over is (STIVA1), 2. de causale
relatie tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie wordt niet eenduidig aangetoond, 3. alleen
longitudinale studies zijn gereviewed en experimentele studies worden niet meegenomen (VWS2), en
4. de gebruikte modellen zijn relatief eenvoudig en er kunnen derhalve relevante variabelen ontbreken
(CQ2), waardoor de vraag blijft of er nog andere ‘derde’ factoren van invloed zijn op de
alcoholconsumptie (STIVA2) (de gemiddelde score is 7,8).
Betrouwbaarheid
Deze studie wordt beoordeeld als zeer betrouwbaar (VWS2) en een gedegen verslag van de
gereviewde studies (VWS1). Het zijn goede en betrouwbare metingen (STIVA2) met objectieve en
transparante criteria (VWS2). De auteurs – met goede naam (VWS2) – van deze studie hebben zich
zichtbaar verdiept in de cruciale details van elk onderliggend onderzoek (CQ1). Ook worden de juiste
kanttekeningen geplaatst bij de causale interpretatie, m.n. de factoren die de relatie tussen
alcoholreclame en alcoholconsumptie kunnen modereren worden behandeld (VWS2).
Kanttekeningen die bij de betrouwbaarheid worden geplaatst zijn de volgende: 1. bij het onderzoek /
de selectie van gereviewde artikelen is uitgegaan van twee medische databases en de
bedrijfseconomische (marketing) literatuur wordt niet gebruikt, wat kan leiden tot een eenzijdig beeld
(CQ2), 2. de zeven gereviewde studies verschillen in hun meting; retrospectieve metingen zijn over
het algemeen minder betrouwbaar dan momentane metingen (STIVA2) (de gemiddelde score is 7,3).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
De selectiemethode die is gebruikt om de (zeven) meest geschikte studies (uit 917 studies) te
selecteren is zeer zorgvuldig (STIVA1), scherp (STIVA2), grondig (VWS1) en uitstekend en
gebalanceerd (VWS2). Verschillende benaderingen worden besproken (CQ2) en de opzet en
uitkomsten van de onderliggende studies worden goed beschreven en de conclusie snijdt hout (CQ1).
Als kanttekeningen worden genoemd dat de volledigheid / representativiteit van de onderliggende
studies niet goed kunnen worden beoordeeld (STIVA1, VWS1) en dat experimentele studies ook
hadden kunnen worden beschouwd (VWS2).
Gebruikte methode en kwaliteit van de toepassing ervan
De methode en kwaliteit van de toepassing ervan wordt beoordeeld als een goede (CQ1) en
systematische (VWS2) review met hoge kwaliteit door zorgvuldigheid in de scherpe (STIVA2) selectie
van de gereviewde studies (STIVA1). Het manuscript geeft een vrij gedetailleerd beeld van de sterke
en zwakke punten van de zeven opgevoerde studies (CQ2). CQ2 merkt hierbij op dat een toevoeging
van studies uit andere disciplines (niet alleen de medische, maar ook de bedrijfseconomische /

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 10

marketing) een waardevolle zou zijn. STIVA1 merkt op dat niet alle zeven studies even functioneel
zijn.
Kwaliteit van de rapportage
De rapportage is goed (VWS1&2, CQ2, STIVA1), kritisch (STIVA2), helder leesbaar en geschreven en
inhoudelijk goed gedocumenteerd (CQ1) met een prima discussie (STIVA1). In de rapportage is er
oog voor detail en voor de sterke en zwakke punten (STIVA2) en methodologische beperkingen van
de literatuur in het onderzoeksdomein (VWS1). Een nadeel is dat het een beschrijvend verslag is en
geen meta-analyse, maar dit was ook niet mogelijk geweest (VWS1). Verder vermeld STIVA1 dat er
grenzen zijn aan de mogelijkheid om goed over het bestaande materiaal te rapporteren en dat er een
eigenaardige eindconclusie wordt gegeven op basis van de discussie. CQ1 voegt hieraan toe dat er
een paar ongefundeerde uitspraken worden gedaan die afbreuk doen aan de uiteindelijke kwaliteit van
het manuscript (de gemiddelde score is 8,1).
Algemene beoordeling
Als sterke punten worden genoemd: 1. zorgvuldige selectie van de gereviewde studies (STIVA1), 2.
focus op alcoholconsumptie (STIVA1), 3. relativerende discussie (STIVA1) met aandacht voor
voordelen en beperkingen van de besproken studies (VWS1, CQ2) en alternatieve en plausibele
verklaringen (CQ1) en 4. goede rapportage en heldere conclusies (STIVA2).
Als zwakke punten worden genoemd: 1. de uitsluiting van experimentele studies in de review (VWS2)
en 2. een ongefundeerde conclusie (STIVA1) (de gemiddelde score is 8,2).

Studie 7: samenvatting van de beoordelingen
Snyder L.B., Milici F.F., Slater M. a.o.
Effects of alcohol advertising exposure on drinking among youth. Arch Pedriatr Adolesc Med, 2006,
160, 18-24.
Algemene beschrijving
 Deze studie is uitgevoerd aan de University of Connecticut en gepubliceerd in een gerenommeerd
wetenschappelijk tijdschrift (opgenomen in de SCI – Sciences Citation Index, met impact factor
3.565 in 2006).
 Het onderzoek is uitgevoerd in de US (1999-2000) onder jong-volwassenen (15-26 jaar).
 Het is een kwantitatief onderzoek waarin zowel secundaire data (reclame-investeringen,
hoeveelheid alcohol consumptie) als primaire data (via telefonische interviews, ‘self-reports’) zijn
gebruikt.
 Het onderzoek is longitudinaal en inductief.
Validiteit
Voor wat betreft de validiteit wordt beoordeeld dat er sprake is van een goed design (VWS1) en een
zorgvuldig geselecteerde (CQ1), grote representatieve Amerikaanse steekproef (VWS1&2) van 1872
jongeren van 15-26 jaar die in totaal 4 keer is ondervraagd (CQ1). Hierbij worden de volgende
kanttekeningen geplaatst:
Een grote uitval (VWS1&2) van respondenten (van 1872 – 588) over de 4 ‘waves’ van telefonische
ondervragingen (CQ1&2) met hoge ‘attrition rates’ van bijv. 99% voor jongeren < 21 jaar (CQ2).
 Geen toetsing van de representativiteit van de steekproef (CQ2).
 Gebruik van grove meetinstrumenten en onbekende psychometrische kwaliteiten en definities
(CQ2, VWS1); alleen de hoeveelheid geïnvesteerde reclamegelden zijn hard (CQ1) en er werden
slechts 3 vragen over alcoholgebruik en 8 over welke reclames ze hadden gezien gesteld (CQ1).
 Mogelijke vertekeningen door: 1. het gebruik van ‘self-report measures’ over een langere periode
(STIVA1) en de daarmee samenhangende afhankelijkheid van de herinnering van de
respondenten (‘recall effect’) (CQ2), 2. de mogelijke aanwezigheid van sociale wenselijkheid van
de antwoorden (‘social desirability’) (CQ1&2) en 3. aanwezigheid van de ‘common method bias’
(CQ2).
 Alternatieve verklaringsmethoden zijn niet meegenomen (STIVA1).
(de gemiddelde score is 6,5)

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 11

Betrouwbaarheid
VWS2 en STIVA2 geven aan de er sprake is van goede betrouwbare metingen en effecten, maar dat
negatieve effecten op de betrouwbaarheid mogelijk zijn door de grote uitval (VWS2) en sociale
wenselijkheid in de antwoorden (STIVA2). CQ1 stelt dat de meting van de variabele reclame zeer
globaal is en ruimte geeft voor veel onnauwkeurige antwoorden, maar geeft ook aan dat dit enigszins
wordt gecompenseerd door het grote aantal waarnemingen. Verder wordt opgemerkt dat de
betrouwbaarheid van ‘self reports’ moeilijk is in te schatten (CQ2), dat er niet wordt ingegaan op de
interne betrouwbaarheid van ‘advertising exposure’ (CQ2) en de test-hertestbetrouwbaarheid van het
effect van alcoholconsumptie en ‘advertising exposure’ (CQ2, VWS2) (de gemiddelde score is 6,6).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
VWS1 beoordeelt dit aspect als redelijk goed, mede doordat de studie uitgaat van cumulatieve invloed
van adverteren op drinken bij jongeren. STIVA2 oordeelt dat het een goede weergave van de
literatuur en theorie is. Ook CQ1 is positief: de vraagstelling is goed onderbouwd en nieuw is dat er
‘harde’ gegevens over reclame uitgaven en drankconsumptie worden ingebracht. Kritische
opmerkingen zijn: 1. dat het een erg beperkt verklarend model is (VWS1), 2. dat de auteurs vertrekken
vanuit de hypothese dat er een positief effect van alcoholreclame op alcoholconsumptie te
6
onderkennen valt en dat de hypothese dat er sprake is van ‘reverse causality’ niet wordt onderkend
noch getoetst (CQ2). STIVA1 beoordeelt de kwaliteit van de theoretische onderbouwing als slecht.
Gebruikte methode en kwaliteit van de toepassing ervan
VWS1 geeft aan dat de analyses prima zijn uitgevoerd. STIVA2 voegt hieraan toe dat de analyse van
de mogelijke effecten goed is. Verder geven CQ1&2 en VWS2 aan dat de techniek multilevel
modelling adequaat (CQ2) en redelijk (VWS2) is voor dit soort onderzoek en dat er goed
gemodelleerd is (CQ1). CQ2 vermeldt ook dat de auteurs een relatief simpel ‘black-box’ model als
uitgangspunt nemen, waarin demografische variabelen wel zijn opgenomen, maar waarin invloed van
ouders en ‘peers’ niet is meegenomen, evenals het proces waarop alcoholreclame de
alcoholconsumptie onder jongeren beïnvloed.
Kwaliteit van de rapportage
Het is een goed geschreven artikel (VWS1, STIVA2) van tijdschrift niveau (VWS2) met volledige en
goede documentatie (CQ1). Wel wordt door STIVA1 en VWS1 aangegeven dat er te weinig aandacht
is voor de beperkingen van het onderzoek. CQ2 vult hierop aan dat het manuscript summier is m.b.t.
de ontwikkeling van het conceptuele model en de uitgevoerde analyses. M.n. de onderbouwing van de
causale richting en de vermelding van de mogelijke aanwezigheid van ‘reverse causality’ hadden
nadrukkelijker naar voren gebracht mogen worden (de gemiddelde score is 7,4).
Algemene beoordeling
De wetenschappers geven aan dat het een kritische (STIVA2), gedegen studie is met duidelijke
uitkomsten (CQ1) en goede beschrijvingen (STIVA2). Wel is de uitval van respondenten over de
verschillende (4) interviewrondes groot (VWS2). CQ2 benadrukt de methodologische tekortkomingen.
Tot slot beoordeelt STIVA1 dat deze studie slecht en onbruikbaar is (de gemiddelde score is 6,8).

6

De omgekeerde hypothese dat alcoholreclame wordt beïnvloed door alcoholconsumptie.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 12

Studie 8: samenvatting van de beoordelingen
ICAP.
Industry views on beverage alcohol advertising and marketing, with special reference to young people.
2002.
Algemene beschrijving
 Dit is een opiniërend (beleids)rapport dat is geschreven door het International Center for Alcohol
Policies (ICAP) op verzoek van de alcoholindiustrie.
 Het rapport laat zich het best kenmerken als literatuuroverzicht.
Validiteit
Deze studie is een document dat het standpunt (STIVA2) en de visie (VWS2) van de
(alcoholproducerende) industrie beschrijft. CQ1 sluit hierbij aan door aan te geven dat de studie
bestaat uit een duidelijke opsomming van de feiten die zodanig zijn geselecteerd dat het standpunt
onontkoombaar lijkt en CQ2 vult aan door te stellen dat de rapportage een relatief eenzijdig beeld laat
zien over de relatie tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie, mede doordat econometrische
studies die een positieve relatie tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie aantonen ontbreken.
VWS1 oordeelt dat de validiteit laag is. STIVA1 schrijft dat een oordeel over de validiteit van deze
studie moeilijk is te geven, omdat de studie naar meerdere onderliggende studies verwijst, maar dat
de conclusie dat er geen relatie is tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie onder jongeren niet
valide is vanwege de selectiviteit.
Verdere opmerkingen van de wetenschappers zijn dat: 1. de mogelijkheid van ‘reverse causality’
wordt onderstreept (CQ2), 2. dat de rapportage het effect van additionele antecedenten van
alcoholconsumptie zoals bijvoorbeeld de rol van de ouders, sociale invloeden, cultuur en subcultuur
worden onderkent (CQ2) en 3. dat argumenten zijn dat andere factoren alcoholconsumptie door
jongeren in sterkere mate beïnvloeden dan alcoholreclame (wat nog niet wegneemt dat deze invloed
er nog steeds kan zijn) en dat zelfregulatie door de industrie beter werkt dan overheidsregulatie
(VWS2).
Betrouwbaarheid
Voor wat de betrouwbaarheid van deze studie betreft wordt door VWS2 weergegeven dat de studie de
mening van de drankindustrie op betrouwbare wijze weerspiegelt. STIVA2 oordeelt dat de beschrijving
als vrij volledig en goed onderbouwd kan worden aangemerkt. De studie geeft wel een sterk gekleurde
kijk op de aanpak van alcoholgebruik (VWS1) en laat een eenzijdig beeld zien (CQ2).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
CQ1&2 en STIVA2 geven aan dat het een goede weergave van de literatuur in 2002 is (CQ2), volledig
(STIVA2) en met een goed betoog (CQ1). STIVA1&2 en CQ1&2 schrijven voorts dat de weergave
eenzijdig (CQ2, STIVA2), tendentieus (CQ1), slecht en duidelijk gebiased en onevenwichtig (STIVA1)
is. VWS1 oordeelt dat de kwaliteit van de theoretische onderbouwing slecht, amper aanwezig en te
anekdotisch is. Voorts oordeelt VWS2 dat de kwaliteit van de theoretische onderbouwing zwak is
waarin de volgende bekende ‘redeneerfout’ wordt gemaakt: er zijn andere factoren die drankgebruik
bij jongeren beïnvloeden, dus alcoholreclame heeft geen invloed.
Kwaliteit van de rapportage
STIVA2 schrijft dat het een goed gedocumenteerde en volledige rapportage is. CQ2 beschrijft dat de
weergave van de stand van zaken voor het tijdstip van de publicatie redelijk volledig is. Echter,
econometrische studies die een positieve relatie tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie
aantonen ontbreken en de beschikbare longitudinale studies komen niet aan de orde (CQ2).
(de gemiddelde score is 5,6: VWS1&2 gem. 2,8 / CQ1&2 gem. 7,3 / STIVA2 geeft score van 8)
Algemene beoordeling
STIVA2 en CQ2 vermelden dat het rapport voor wat betreft de beschrijving van de determinanten van
alcoholgebruik volledig is waarin diverse aspecten worden belicht. VWS2 noemt hier dat het een niet
wetenschappelijk onderbouwde mening van de drankindustrie is. STIVA1 en VWS1 sluiten zich hierbij
aan met de opmerking dat de studie te bevooroordeeld is om als wetenschappelijke input mee te

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 13

nemen in de eindconclusie (STIVA1) mede omdat dit document niet op wetenschappelijk merites kan
worden beoordeeld (VWS1). Verder wordt gesteld dat het rapport duidelijk vooringenomen (CQ1) en
partijdig is (STIVA2) (de gemiddelde score is 5,3: VWS1&2 gem. 2,8 / CQ1&2 gem. 7,0 / STIVA2 geeft
score van 7,0).

Studie 9: samenvatting van de beoordelingen
Ministry for Health and Children
Teenagers’ views on solutions to alcohol misuse. Report on a national consultation. Ireland, 2008.
Algemene beschrijving
Deze studie wordt gekarakteriseerd als beleidsmatig en is uitgevoerd en geschreven door het Ierse
Ministerie voor Gezondheid en Kinderen.
Het is een kwalitatief onderzoek, waarin gebruik wordt gemaakt van “workshops” of focusgroepen
onder 257 Ierse jongeren van 12-18 jaar.
Cross-sectioneel, inductief
Validiteit
CQ1&2 geven aan dat de opzet van de studie uitstekend, breed en goed is. Volgens VWS2 zijn de
ideeën van Ierse scholieren op redelijk valide wijze in kaart gebracht. Er worden ook punten genoemd
die de validiteit verlagen omdat: 1. de jongeren die zich inlaten met binge-drinken hoogst
waarschijnlijk ondervertegenwoordigd zijn (CQ1), 2. de externe validiteit (in de zin van de
aangedragen ideeën serieus nemen voor preventiemaatregelen) nihil is (VWS2), 3. het onduidelijk is
welke jongeren zijn gevraagd te participeren (STIVA1), 4. er een mogelijkheid bestaat dat er sociaal
wenselijk gedrag is vertoond door de respondenten (Ierse jongeren van 12-18 jaar) (STIVA2) en 5.
definities van ‘misuse’ niet zijn gegeven (STIVA1). VWS1 beoordeelt de validiteit van deze studie als
slecht.
Betrouwbaarheid
Het aantal respondenten (n=257) is voor een kwalitatieve studie vrij hoog (CQ2). De verkregen
informatie mag dan ook als een goede afspiegeling van de opinies van de jongeren zelf worden
beschouwd (CQ1) en geeft een redelijk betrouwbare beschrijving van naïeve theorieën over preventie
(VWS2). Er zijn echter ook zaken die de betrouwbaarheid van deze studie verlagen: 1. de spreiding
over Ierland is beperkt tot de meer stedelijke gebieden (CQ2), 2. de selectie van de respondenten is
bepaald door zelfselectie, wat de resultaten kan beïnvloeden (CQ2), 3. er is een gevaar van sociale
wenselijkheid in de antwoorden van de respondenten (STIVA2) en 4. er is niet nagegaan hoe
alcoholmisbruikende jongeren zelf op de beleidsmaatregelen zouden reageren (STIVA1).
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
De opzet van het onderzoek wordt door CQ1 als helder en verantwoord aangemerkt. Verder wordt
door de wetenschappers gemeld dat het een exploratieve studie is (CQ2, STIVA2), met beperkte
bespreking van de literatuur (VWS1, CQ2). STIVA1 schrijft dan ook dat er geen onderbouwing is, in
de vorm van theoretische modellen (VWS1). CQ2 meldt dan ook dat de generaliseerbaarheid van de
resultaten beperkt is.
Kwaliteit van de rapportage
De wetenschappers vinden het een goede rapportage (STIVA2) dat redelijk goed is geschreven
(VWS1&2), met een duidelijke weergave van het onderzoeksproces en de resultaten (CQ1&2,
STIVA1) (de gemiddelde score is 7,8).
Algemene beoordeling
Sterke punten van deze studie zijn dat de studie goed is beschreven (STIVA2) en dat het een eerste
inventarisatie van mogelijke maatregelen is (STIVA1) die door de genuanceerde kijk op de
problematiek voortkomend vruchtbare suggesties oplevert die zijn ontleend aan jongeren zelf (CQ2).

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 14

VWS1&2 geven echter aan dat het een zwak explorerend onderzoek is zonder theoretische basis en
dat het niet de juiste methode is om met accurate inzichten te komen over hoe alcoholgebruik bij
adolescenten te reduceren. Voorts wordt genoemd dat het probleem niet is gedefinieerd, dat de
doelgroep mogelijk niet de doelgroep is van het beleid en dat een toets ontbreekt (STIVA1) (de
gemiddelde score is 6,3: VWS1&2 gem. 3,8 / CQ1&2 gem. 8 / STIVA2 geeft score van 8).

Studie 10: samenvatting van de beoordelingen
Weinberg Group.
Influences on adolescence drinking. In: An independent review of issues related to alcohol
consumption in Europe. 2006.
Algemene beschrijving
 Dit rapport is opgesteld door de Weinberg Group (bestaande uit een aantal
medisch/epidemiologische onderzoekers) in opdracht van alcoholproducenten, ‘The Brewers of
Europe’.
 De studie laat zich het best omschrijven als literatuurstudie.
Validiteit
Enerzijds wordt de studie aangemerkt als een gedegen en grondige review (CQ1) die een evenwichtig
en compleet beeld van de beschikbare literatuur geeft (CQ2). STIVA2 voegt hieraan toe dat het een
vrij volledig overzicht is van de determinerende factoren van alcoholgebruik, inclusief reclame.
Anderzijds schrijft STIVA1 dat het gedeelte over effecten van alcoholreclame te weinig studies
beschrijft om een algemene conclusie op te kunnen baseren en vinden VWS1&2 de studie weinig
valide en zwak. Hiervoor noemen zij als reden dat: 1. de review selectief is, zonder duidelijke
argumentatie voor de keuze van de besproken onderzoeksartikelen en de voor- en nadelen van de
studies (VWS1&2) en 2. dat er geen helder onderscheid wordt gemaakt tussen typen studies en
bijvoorbeeld econometrische en cross-sectionele studies wel uitgebreid worden besproken, terwijl
longitudinale studies niet of nauwelijks worden besproken (VWS2).
Betrouwbaarheid
Met betrekking tot de betrouwbaarheid wordt door VWS1&2 verwezen naar de argumenten die in de
voorgaande paragraaf over de validiteit zijn genoemd. Daarmee zijn zij niet positief over de
betrouwbaarheid van deze studie. STIVA1 oordeelt dat de betrouwbaarheid, gezien de beperkte
selectie van artikelen, laag is. STIVA2 geeft hier aan dat er een grote mate van volledigheid en
breedheid is, maar dat de studie hierdoor minder diepgravend is.
Kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur / literatuurverzameling
CQ1&2 merken de onderbouwing van de review aan als verantwoord en goed. Echter, zij geven
daarbij aan dat er op onderdelen meer nuancering kan worden aangebracht (CQ1), m.n. omdat de
verzameling van geselecteerde studies onvolledig is (CQ1&2, VWS1&2, STIVA1). STIVA2 merkt op
dat deze studie een overzicht bevat van (bijna) alle factoren die alcoholgebruik (kunnen) beïnvloeden,
maar dat zij niet uitgebreid en diep worden geanalyseerd. STIVA1 beoordeelt dit kwaliteitscriterium als
beperkt.
Kwaliteit van de rapportage
Het rapport wordt omschreven als een genuanceerd overzicht (CQ1) dat goed is geschreven (CQ2)
en goed leesbaar is (STIVA2), doch met een aantal onvolkomenheden (CQ2). De conclusies worden
door een expertpanel onderschreven (CQ2). Echter, VWS1&2 geven aan de kwaliteit van de
rapportage slecht te vinden, met verwijzing naar eerder door hen genoemde punten. STIVA1 kan de
kwaliteit van de rapportage niet beoordelen vanwege de brede waaier aan onderwerpen en geeft aan
dat de kwaliteit van de passage over effecten van reclame beperkt is vanwege de geringe omvang.
(de gemiddelde score is 6,1: VWS1&2 gem. 4 / CQ1&2 gem. 7,5 / STIVA2 geeft score van 7,5)

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 15

Algemene beoordeling
De algemene beoordeling van de wetenschappers loopt hier nogal uiteen. Als positieve aspecten
worden genoemd: 1. goed leesbaar (STIVA2) met een heldere structuur (CQ1), 2. een evenwichtige
verwijzing naar resultaten die de relatie tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie wel en niet
suggereren (STIVA1), 3. de conclusies worden door een expert panel onderschreven, 4. breed
georiënteerde informatie met oog voor de bijzondere aspecten van de adolescentenfase (CQ2) waarin
reclame-effecten duidelijk in hun context worden geplaatst (STIVA2) en 5. volledig (STIVA2).
Echter, er wordt ook een aantal negatieve aspecten benoemd die tegengesteld zijn aan de positieve
aspecten: 1. niet volledige (CQ1&2, VWS1), globale review (VWS2), 2. waarbij vooral de breedte aan
bod komt ten kosten van de diepgang (STIVA1) en 3. de opdrachtgever en financier is de
drankindustrie (CQ1, VWS2) (de gemiddelde score is 6,4: VWS1&2 gem. 4 / CQ1&2 gem. 8 / STIVA2
geeft score van 8).

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 16

3. Geselecteerde studies over de relatie tussen
alcoholreclame en drankgebruik
In dit deel van het rapport wordt de selectie van de studies gemaakt op basis van vooraf vastgestelde
selectiecriteria. De selectie van studies leidt er toe dat goede en vooral juiste conclusies kunnen
worden getrokken die voortkomen uit onderzoek dat voldoet aan wetenschappelijke kwaliteitscriteria
en objectiviteit. Immers, in het kader van de betrouwbaarheid van de conclusies is het alleen nuttig om
conclusies weer te geven van studies die voldoen aan een zekere minimumkwaliteitseis.
Daarna wordt ingegaan op de conclusies van de geselecteerde studies. De weergave van deze
conclusies is strikt gehouden aan de teksten van de wetenschappers, om elke vorm van interpretatie
van de conclusies van de wetenschappers te voorkomen.

De selectie van de studies op basis van de (kwaliteits)beoordelingen
Als eerste selectiecriterium worden de gemiddelde scores die de wetenschappers voor elke studie
hebben gegeven op de verschillende kwaliteitscriteria gehanteerd. Om de kwaliteit van de
geselecteerde studies van voldoende niveau te laten zijn is gekozen om studies waarvan het
gemiddelde van alle wetenschappers gelijk aan of hoger dan 7,0 is wel te selecteren en alle studies
met een gemiddelde score lager dan 7,0 buiten beschouwing te laten.
Als tweede selectiecriterium geldt dat de geselecteerde studies niet bevooroordeeld / vooringenomen
mogen zijn. Dit criterium is als volgt geoperationaliseerd: indien de wetenschappers van ConQuaestor
aangeven dat een studie niet objectief en onpartijdig is, dan wordt deze niet geselecteerd. Dit criterium
is verder geconcretiseerd door studies die worden aangemerkt als ‘partijdig’, ‘eenzijdig’, ‘gekleurd’,
‘tendentieus’, ‘bevooroordeeld’ niet te selecteren.
In onderstaande tabel is in de eerste kolom het nummer van de studie weergegeven,
corresponderend met de nummers uit deel 2 van dit rapport. In de tweede kolom is de gemiddelde
score van de wetenschappers weergegeven. Dit gemiddelde is gebaseerd op de derde, vierde en
vijfde kolom, waarin per studie en categorie wetenschappers het gemiddelde over de scores van alle
kwaliteitscriteria is weergegeven. In de zesde en laatste kolom tenslotte, is de beoordeling van de
onafhankelijkheid van elke studie weergegeven op basis van het oordeel van de wetenschappers van
ConQuaestor.

Studie
1
2
3
4
5
6
7

*

Gemiddelde
VWS, STIVA, CQ*

Gemiddelde
score
WetVWS**

Gemiddelde
score
WetCQ**

Gemiddelde
score
WetSTIVA**

7,0

7,6
4,5
7,5
3,5
8,3
8,3
6,8
2,8
5,4
4,0

6,9
7,3
5,8
7,1
7,1
7,6
6,4
6,9
8,0
7,8

6,5
8,0
7,0
8,0
8,0
7,5
7,9
8,0
8,0
7,8

6,6
6,8
6,2
7,8
7,8
7,0

8
9

5,9
7,1

10

6,5

Beoordeling van
onafhankelijkheid
door de CQ
wetenschappers***
nee
nee
ja
ja
ja
ja
ja
nee
ja
ja

In deze kolom wordt per studie de gemiddelde score van alle wetenschappers weergegeven met de volgende berekening:
(‘Gem. score WetVWS’ + ‘Gem. score WetCQ’ + ‘Gem. score WetSTIVA’) / 3

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 17

**

***

In deze kolommen wordt per studie weergegeven wat de gemiddelde score van de wetenschappers van resp. VWS, CQ
en de STIVA is op alle onderdelen van de studies die op een schaal van 1-10 zijn gescoord. Ter illustratie: in het
gemiddelde van bijvoorbeeld de door ConQuaestor aangedragen wetenschappers op studie 1 is het gemiddelde berekend
van alle scores die zijn gegeven door de wetenschappers van ConQuaestor op de verschillende kwaliteitscriteria bij studie
1. Hier is gekozen voor het meenemen van de scores op de verschillende kwaliteitscriteria, omdat bijvoorbeeld: 1) een
goede rapportage nog niet betekent dat ook de validiteit goed is, of bijv. 2) dat een goede ‘algemene beoordeling’ nog niet
betekent dat de betrouwbaarheid ook goed is. Op deze manier worden de beoordelingen/scores op alle onderdelen dus
meegenomen en kan het gemiddelde daarvan worden gezien als integrale beoordeling/score van een studie.
‘ja’ betekent onbevooroordeeld en ‘nee’ betekent bevooroordeeld.

Op basis van deze selectiecriteria en de scores en beoordeling in bovenstaande tabel is de volgende
selectie van studies gemaakt:
Wel geselecteerd

Niet geselecteerd

Studie 5: Bot S.M.
Alcohol portrayal on television affects actual
drinking behaviour. In: Real life in the pub; an
observational study on predictors of young adult
social drinking. Radboud University, 2007.
Studie 6: Smith L.A., Foxcroft D.R.
The effect of alcohol advertising and marketing
on drinking behaviour in young people; a
systematic review. 2007.
Studie 7: Snyder L.B., Milici F.F., Slater M. a.o.
Effects of alcohol advertising exposure on
drinking among youth. Arch Pedriatr Adolesc
Med, 2006, 160, 18-24.
Studie 9: Ministry for Health and Children
Teenagers’ views on solutions to alcohol misuse.
Report on a national consultation. Ireland, 2008.

Studie 1: Anderson P.
The impact of alcohol advertising; ELSA project
report on the evidence to strengthen regulation to
protect young people. National Foundation for
Alcohol Prevention, 2007.
Studie 2: Landmark Europe.
Alcoholic beverage advertising and marketing in
Europe. 2007.
Studie 3: Anderson P.
Landmark Europe and the ELSA report on the
impact of alcohol advertising. 2008.
Studie 4: Bergler R.
Causes of alcohol consumption in adolescence.
2000.
Studie 8: ICAP.
Industry views on beverage alcohol advertsing
and marketing, with special reference to young
people. 2002.
Studie 10: Weinberg Group.
Influences on adolescence drinking. In: An
independent review of issues related to alcohol
consumption in Europe. 2006.

In het hiernavolgende deel wordt ingegaan op de conclusies van de geselecteerde studies, zoals
weergegeven door de wetenschappers.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 18

De conclusies van de wetenschappers per geselecteerde studie
Studie 5: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik
Bot S.M.
Alcohol portrayal on television affects actual drinking behaviour. In: Real life in the pub; an
observational study on predictors of young adult social drinking. Radboud University, 2007.
Kan op basis van deze studie / dit document worden geconcludeerd dat er een relatie is tussen
alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren? Zo ja, welke conclusies(s) zijn dat?
Zo nee, waarom niet?
STIVA1
Ja, mits deze zich beperkt tot ad-hoc alcoholconsumptie in situaties waar alcohol direct beschikbaar is
en als consumptiemogelijkheid expliciet wordt aangeboden.
STIVA2
Er blijkt een effect te zijn van alcoholgebruik in films en commercials op imitatie en dus onmiddellijke
consumptie. Helaas is er een verstoring door de pre-experimentele verschillen tussen de subgroepen.
Hierdoor zijn de conclusies niet hard.
VWS1
Geen commentaar.
VWS2
Het is een aanvullend stukje in de puzzel (zie mijn opmerkingen bij elsa rapport).
CQ1
De conclusie is dat reclame en voorbeeldgedrag werkt op het moment dat deze worden aangeboden.
De vraag is of deze effecten slechts tijdelijk en situationeel zijn of ook doorwerken bij afwezigheid van
de invloeden; bijv. als er niet naar een dergelijke film wordt gekeken of bijv. of er nog effect is enkele
uren nadat de reclame is bekeken.
De studie betreft vooral imitatiegedrag en onmiddellijke uitlokkers. De vraag is bijv. of in nieuwe,
volgende situaties concurrerende voorbeelden de effecten teniet doen.
CQ2
Op basis van bovenstaand manuscript is de conclusie, dat alcoholreclame tot alcoholconsumptie leidt
als causaal verband niet zonder meer houdbaar.
Voor welke doelgroep zijn deze conclusies relevant?
STIVA1: Studenten, maar het is de moeite waard om te testen of dit ook geldt voor andere populaties.
STIVA2: Mannen tussen 18 en 29 jaar.
VWS1: Geen commentaar.
VWS2: Jongeren en jong-volwassenen.
CQ1:
Voor studenten. Maar er is geen enkele reden om te denken dat andere bevolkingsgroepen
minder gevoelig zouden zijn voor directe impulsen in een dergelijke situatie.
CQ2:
Met name mannelijke studenten van 18-29 jaar.
Kunnen op basis van deze studie / dit document conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving, waarom wel/niet?
STIVA1
Ja. Oppassen voor gebruik alcohol op tv / in films als deze getoond worden in situaties waarin alcohol
voorhanden is en een sfeer is geschapen waarin consumptie geaccepteerd wordt.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 19

STIVA2
Ja, over imitatiegedrag bij confrontatie met alcoholgebruik in films en commercials.
VWS1
Geen commentaar.
VWS2
Niet op basis van deze studie alleen, maar in combinatie met de rapporten van Anderson en van
Smith & Foxcroft wel: het is zeer aannemelijk dat drankgebruik bij jongeren en jong-volwassenen
beïnvloed wordt door alcohol-reclame.
CQ1
De conclusie is zeer algemeen te trekken dat reclame inderdaad werkt.
CQ2
De steekproef omvat Nederland respondenten, weliswaar alleen mannelijke studenten van 18-29 jaar.
De studie laat echter een aantal belangrijke methodologische tekortkomingen zien.

Studie 6: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik
Smith L.A., Foxcroft D.R.
The effect of alcohol advertising and marketing on drinking behaviour in young people; a systematic
review. 2007.
Kan op basis van deze studie / dit document worden geconcludeerd dat er een relatie is tussen
alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren? Zo ja, welke conclusies(s) zijn dat?
Zo nee, waarom niet?
STIVA1
Nee, vanwege beperkingen in geselecteerde studies.
STIVA2
Ja mogelijk, hoewel ook hier de causaliteit niet onomstotelijk is vast te stellen. Er is nog steeds een
invloed van een ‘derde factor’ (confounding).
VWS1
De studies besproken in de review laten eenduidige resultaten zien. Alhoewel de effect sizes beperkt
zijn, laten ze allen een relatie zien tussen alcohol reclame en drinkgedrag van jongeren.
De vraag is of de relaties blijven staan als de door mij (en aantal issues zijn ook door de auteurs
gemaakt) eerder gemaakte methodologische en theoretische aspecten worden verwerkt in nieuw
short-term longitudinaal en experimenteel onderzoek.
VWS2
Ja, er is een duidelijk verband tussen alcohol blootstelling in reclame en drinkgedrag bij jongeren. Het
is niet de enige invloed op drankgebruik bij jongeren en geen enorm effect, maar het verband is wel
zeer consequent aanwezig in goed gecontroleerde longitudinale studies.
CQ1
De conclusie is dat alcohol reclame en marketing een effect heeft op later drankgebruik onder
jongeren. Hoewel de uitkomsten van de verschillende studies enigszins uiteenlopen, is het
bovengenoemde fenomeen betrekkelijk consistent over de verschillende onderzoeken.
Niettemin is het mogelijk dat een of meer andere factoren zowel het drinkgedrag als het waarnemen,
kijken, aandacht schenken aan reclame beïnvloed. De rol van verwachtingen, gezinsachtergrond,
invloed van leeftijdsgenoten en persoonlijkheidskenmerken zijn kandidaten voor een dergelijke
intermediërende rol.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 20

CQ2
Op de basis van dit manuscript kan slechts geconcludeerd worden, dat er sprake is van een positief
verband tussen alcoholreclame en alcoholconsumptie, maar dat gegeven de tekortkomingen in de
opzet van de zeven studies (p. 3) “Inferences are limited by the potential influence of residual or
unmeasured confounding.”
Voor welke doelgroep zijn deze conclusies relevant?
STIVA1: n.v.t.
STIVA2: Jongeren
VWS1: Jongeren
VWS2: Jongeren
CQ1:
Jongeren
CQ2:
Jongeren
Kunnen op basis van deze studie / dit document conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving, waarom wel/niet?
STIVA1
Nee, vanwege beperkingen in geselecteerde studies.
STIVA2
Beperkt, een studie uit Vlaanderen.
VWS1
Nee, ik denk zelf – alhoewel ik dit niet hard kan maken op basis van empirische studies (er zijn
namelijk geen vergelijkende studies voorhanden die dezelfde design, meetinstrumenten en analyses
hebben) – dat het moeilijk is om op basis van Amerikaans en Australisch onderzoek conclusies te
trekken over impact van bijv. alcohol reclame op gedrag van Nederlandse jongeren. Dit door a) sterke
verschillen in drinkgewoonten en cultuur, b) sterke verschillen in media consumptie maar wellicht
belangrijker nog c) verschillen in persoonlijkheids- en sociaal/culturele factoren die ontwikkeling van
alcoholgebruik voorspellen.
VWS2
Gezien de duidelijke conclusie over alle geïncludeerde studies dat er sterke aanwijzingen zijn dat
blootstelling aan alcoholadvertenties drankgebruik bij jongeren beïnvloedt, is dit voor Nederland
relevant. Temeer omdat een deel van de studies uit de VS komt, maar een vergelijkbaar patroon
gevonden wordt in België.
CQ1
De conclusies zijn redelijk consistent over een 3-tal verschillende landen. Hoewel de NL context
wellicht unieke aspecten heeft, is het redelijk te veronderstellen dat ook hier deze relatie gevonden zal
worden. Maar de conclusie dat er een direct causaal verband is, ligt niet onmiddellijk voor de hand .
Andere factoren die met het sociale milieu te maken hebben kunnen achterliggend een grote
oorzakelijke rol spelen.
CQ2
Op basis van dit manuscript is de conclusie, dat alcoholreclame tot alcoholconsumptie leidt als
causaal verband niet zonder meer houdbaar.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 21

Studie 7: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik
Snyder L.B., Milici F.F., Slater M. a.o.
Effects of alcohol advertising exposure on drinking among youth. Arch Pedriatr Adolesc Med, 2006,
160, 18-24.
Kan op basis van deze studie / dit document worden geconcludeerd dat er een relatie is tussen
alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren? Zo ja, welke conclusies(s) zijn dat?
Zo nee, waarom niet?
STIVA1
Nee, ook al beweren de auteurs dat wel.
STIVA2
Ja, vooral in reclame-intensieve omgevingen. Gegevens uit de USA.
VWS1
De conclusie kan getrokken worden dat in deze steekproef met dit type instrumenten een effect van
alcoholreclame op consumptie, en stijging in consumptie (dus gecorrigeerd voor baseline
consumptie), is. Maar gezien beperkingen van de studie lijkt me replicatie nodig.
VWS2
Gezien de grote uitval zou ik dat niet in sterke mate uit deze specifieke studie willen concluderen. De
relatie is wel aannemelijk door het consistente patroon van de resultaten van dit soort studies over
verschillende landen (Smith & Foxcroft; Anderson) en wordt verder aannemelijk gemaakt door
experimentele data (Bot et al.)
CQ1
Ja, er is onomstotelijk een effect. (1 extra advertentie heeft een effect van 1% toename in aantal
glazen alcohol). Maar het is onzeker of er niet andere, niet gemeten variabelen als
gemeenschappelijke bron verantwoordelijk is voor de relatie. Reclameuitgaven worden doorgaans
doelbewust besteed in regio’s waar consumptie al flink op peil is (stedelijke, welvarende gebieden,
veel uitgaansleven).
CQ2
Op basis van bovenstaand manuscript is de conclusie, dat alcoholreclame tot alcoholconsumptie leidt
als causaal verband niet zonder meer houdbaar.
Voor welke doelgroep zijn deze conclusies relevant?
STIVA1: Conclusies zijn irrelevant
STIVA2: Jongeren
VWS1: Adolescenten en jong-volwassenen
VWS2: Direct: Amerikaanse jongeren. Indirect (hele patroon data zie vraag 7): Nederlandse
jongeren
CQ1:
Jongeren tussen 15-26 jaar
CQ2:
Jongeren van 15-26 jaar in de VS
Kunnen op basis van deze studie / dit document conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving, waarom wel/niet?
STIVA1
Nee (zie eerder commentaar)
STIVA2
Amerikaanse studie; niet zonder meer toepasbaar op Nederland.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 22

VWS1
Nee. Met name door de uitval en door de inclusie van analyses per staat (die regionale verschillen in
beleid en marketing hebben we in Nederland natuurlijk niet).
VWS2
Nee. Zie hierboven.
CQ1
De conclusie lijkt dat het effect van reclame op drankgebruik bestaat, maar niet erg groot is.
Maar het onderzoek heeft betrekking op US jongeren; een generalisatie naar NL situatie is lastig.
CQ2
De studie is uitgevoerd in de VS en derhalve slechts beperkt generaliseerbaar voor een Nederlandse
context.

Studie 9: over de relatie tussen alcoholreclame en drankgebruik
Ministry for Health and Children
Teenagers’ views on solutions to alcohol misuse. Report on a national consultation. Ireland, 2008.
Kan op basis van deze studie / dit document worden geconcludeerd dat er een relatie is tussen
alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren? Zo ja, welke conclusies(s) zijn dat?
Zo nee, waarom niet?
STIVA1
Nee.
STIVA2
Nee, dit wordt expliciet genoemd. De jongeren zeggen niet door reclame beïnvloed te worden.
VWS1
Nee, dat heeft geen enkele zin.
VWS2
Nee. Enquête over ideeën van (Ierse) scholieren heeft daar geen waarde voor.
CQ1
De jongeren geven aan dat reclame hen niet of nauwelijks beïnvloed m.b.t. drankgebruik. Wel zien ze
als effectieve maatregel tegen binge-drinking een shock-campagne (afstervende hersencellen als
gevolg van weer een glas bier?)
CQ2
Op basis van bovenstaand manuscript is de conclusie, dat alcoholreclame tot alcoholconsumptie leidt
als causaal verband niet zonder meer houdbaar.
Voor welke doelgroep zijn deze conclusies relevant?
STIVA1: Geen
STIVA2: Jongeren tussen 12 en 18 jaar.
VWS1: (geen commentaar)
VWS2: Voor literatuur over naïeve theorieën.
CQ1:
Tieners.
CQ2:
Met name jongeren.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 23

Kunnen op basis van deze studie / dit document conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving, waarom wel/niet?
STIVA1
Nee.
STIVA2
In beperkte mate. Het betreft Ierse jongeren. Met name voor jongeren tussen 12-18 jaar.
VWS1
Nee.
VWS2
Nee. Het gaat niet om de mening van betrokkenen, maar om wat betrouwbaar wetenschappelijk
onderzoek laat zien. Het enige waarvoor dit soort studies kunnen dienen is om ideeën te genereren
die dan wetenschappelijk onderzocht kunnen worden.
Er was een idee in deze studie dat ik aardig vond: het idee van een drankpasje met foto-id. Je moet
een bepaalde leeftijd hebben om het te krijgen (de scholieren stellen 16 voor, ik zou dat op 18 zetten)
en het pasje kan (tijdelijk) afgenomen worden na misdragingen onder invloed. Als dit goed
gecontroleerd zou worden (alleen drank met dat pasje) en het pasje fraudebestendig gemaakt kan
worden (maar dat schijnt moeilijk te zijn laat de ov-chip zien), dan zou dat een goed systeem kunnen
zijn. Uiteraard zou dat nog verder getest moeten worden.
CQ1
Voorzover NL jongeren vergelijkbaar zijn met Ierse jongeren, lijkt een voor hand liggende conclusie
dat educatieve voorlichtingsprogramma’s en een bombardement over ”killing effects of binge drinking”
als effectieve maatregelen worden beschouwd.
CQ2
Gezien de culturele verschillen tussen Ierland en Nederland is er sprake van een beperkte
generaliseerbaarheid van de resultaten naar een Nederlandse context.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 24

Bijlage 1: Overzicht van de 10 beoordeelde studies
Nr.

Aanleverende organisatie

Studie

1

Ministerie van VWS

2

STIVA

3

Ministerie van VWS

4

STIVA

5

Ministerie van VWS

6

Ministerie van VWS

7

Ministerie van VWS

8

STIVA

9

STIVA

10

STIVA

Anderson P.
The impact of alcohol advertising; ELSA project report on the
evidence to strengthen regulation to protect young people.
National Foundation for Alcohol Prevention, 2007.
Landmark Europe.
Alcoholic beverage advertising and marketing in Europe.
2007.
Anderson P.
Landmark Europe and the ELSA report on the impact of alcohol
advertising.
2008.
Bergler R.
Causes of alcohol consumption in adolescence.
2000.
Bot S.M.
Alcohol portrayal on television affects actual drinking behaviour.
In: Real life in the pub; an observational study on predictors of
young adult social drinking.
Radboud University, 2007.
Smith L.A., Foxcroft D.R.
The effect of alcohol advertising and marketing on drinking
behaviour in young people; a systematic review.
2007.
Snyder L.B., Milici F.F., Slater M. a.o.
Effects of alcohol advertising exposure on drinking among youth.
Arch Pedriatr Adolesc Med, 2006, 160, 18-24.
ICAP.
Industry views on beverage alcohol advertsing and marketing, with
special reference to young people.
2002.
Ministry for Health and Children
Teenagers’ views on solutions to alcohol misuse. Report on a
national consultation.
Ireland, 2008.
Weinberg Group.
Influences on adolescence drinking.
In: An independent review of issues related to alcohol
consumption in Europe.
2006.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 25

Bijlage 2: De vragenlijst voor de beoordelingen van de
wetenschappers
Beoordelingsformulier Expertconsultatie Alcoholreclame
1) Algemene beschrijving van de studie / het document.*
...
Waaronder, indien van toepassing, bijv.:
- wetenschappelijk / semi-wetenschappelijk / beleidsmatig / anderszins,
- Is de studie / het document gepubliceerd? Indien ‘ja’, in welk tijdschrift (A, B, C, D, ...) en/of onder
welke publicerende instantie (bijv. Europese instantie, Ministerie van..., Stichting van..., etc.),
- kwantitatief / kwalitatief / literatuurstudie,
- kwantitatief: primaire data / secundaire data,
- kwalitatief: type studies / interviews / directe observatie / participant-observatie / fysieke-culturele
artifacten,
- onderzochte populatie (ook: in welk(e) land(en) / regio(‘s) ) en de grootte van de steekproef,
- gebruikte methode(n)/techniek(en) met, indien van toepassing, standaard indicatoren,
- cross-sectioneel / longitudinaal
- inductief / deductief
2) Validiteit: hoe beoordeelt u de validiteit van de (/het) hierboven genoemde studie
(/document)?**
(de grootte van de steekproef en beschrijving van de populatie/doelgroep (onder jongeren?) staan hierbij centraal,
verder kunt u – indien van toepassing – bijvoorbeeld ingaan op de 1) interne validiteit, 2) externe validiteit, 3) face
validiteit, 4) inhoudsvaliditeit, 5) criteriumvaliditeit, 6) constructvaliditeit).*

1-10***

(toelichting)...

3) Betrouwbaarheid: hoe beoordeelt u de betrouwbaarheid van de (/het) hierboven genoemde
studie (/document)?**
(u kunt hierbij – indien van toepassing – bijvoorbeeld ingaan op de 1) interne betrouwbaarheid, 2) externe
betrouwbaarheid, 3) test-hertest betrouwbaarheid, 4) equivalentiebetrouwbaarheid, 5) argumentatieve
betrouwbaarheid, 6) onderzoekersbetrouwbaarheid).*

1-10***

(toelichting)...

4) Wat is de kwaliteit van de theoretische onderbouwing / gebruikte literatuur (o.a. m.b.t. evt.
hypothesen / (veronder)stellingen)
En in het geval de studie / het document een literatuurstudie is: Wat is de kwaliteit
(grondigheid/volledigheid) van de literatuurverzameling?
(toelichting)...

5) Gebruikte methode(n) / techniek(en) en uw oordeel over de kwaliteit van de toepassing
ervan.
(omschrijving / toelichting)...

6) Wat is de kwaliteit van de rapportage?
1-10***
(toelichting)...

7) Kan op basis van deze studie / dit document worden geconcludeerd dat er een relatie is
tussen alcoholreclame en alcoholgebruik, met name bij jongeren? Zo ja, welke conclusie(s) zijn
dat? Zo nee, waarom niet?

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 26

(omschrijving / toelichting)...

8) Kunnen op basis van deze studie / dit document conclusies worden getrokken voor de
Nederlandse samenleving? (Waarom wel / niet? In het geval van ‘wel’: welke conclusies zijn
dat? In het geval van ‘niet’: waarom niet?)
(omschrijving / toelichting)...

9) Voor welke doelgroep zijn deze conclusies relevant (gelet op de steekproef, onderliggende
literatuur)?
(bij doelgroepen kunt u denken aan bijv.: 1) m.n. ouderen / jongeren, 2) mannen / vrouwen, 3) etc. ...)

(toelichting)...

10) Algemene beoordeling van deze studie / dit document: welke zijn de sterke en zwakke
punten?
1-10***
(toelichting)...

11) Eventuele opmerkingen.
...

*
**

***

Naast de algemene beschrijving, waar mogelijk: doorhalen indien niet van toepassing.
Deze criteria zijn een handreiking aan de hand waarvan u de beoordeling kunt vormgeven. Echter, door
de diversiteit van de studies / documenten kan het zijn dat bepaalde beoordelingscriteria niet voor iedere
studie / ieder document van toepassing zijn. Deze criteria gelden voor zowel kwantitatieve studies als
kwalitatieve studies (Yin 1994 p.33; Kidder & Judd 1986 pp. 26-29). Zie bijlage ‘Toelichting op gebruikte
begrippen’ voor definities en omschrijvingen.
U wordt gevraagd om op een schaal van 1-10 weer te geven hoe deze studie / dit document op dit
beoordelingscriterium scoort. Halve intervallen zijn toegestaan.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 27

Bijlage 3: Toelichting op de gebruikte begrippen
Toelichting op gebruikte begrippen
Validiteit
De validiteit van een empirisch onderzoek is de interpreteerbaarheid en de veralgemeenbaarheid van
de resultaten van het onderzoek. Interpreteerbaarheid en veralgemeenbaarheid worden ook wel
respectievelijk interne en externe validiteit genoemd.
Interne validiteit:
Verwijst naar de mate waarin de resultaten van een empirisch onderzoek adequaat kunnen worden
geïnterpreteerd en de mate waarin we in die interpretaties vertrouwen kunnen hebben. Bij
experimenteel onderzoek wordt de interne validiteit geëvalueerd aan de hand van de mate waarin
causale inductie en causale interpretaties mogelijk worden gemaakt, met andere woorden door na te
gaan of geobserveerde effecten wel toe te schrijven zijn aan de gemanipuleerde variabelen, of er
geen alternatieve verklaringen zijn en dus of er voldoende controle was op potentieel storende
variabelen.
Externe validiteit:
Verwijst naar de mate waarin de resultaten van een empirisch onderzoek veralgemeenbaar zijn naar
een bredere populatie en/of andere omstandigheden. Bij steekproefonderzoek beoogt men in eerste
instantie dit soort van populatie inductie door specifieke technieken van steekproeftrekking te
hanteren. Externe validiteit betekent echter niet dat resultaten naar zoveel mogelijk populaties of
omstandigheden veralgemeenbaar moeten zijn.
‘Face’-validiteit:
Is de mate waarin een meetinstrument op het eerste zicht lijkt te meten wat het behoort te meten.
Inhoudsvaliditeit:
Is de mate waarin het instrument het kennisdomein in kwestie meet. Is de test een representatieve
afspiegeling van het kennisdomein?
“De mate waarin gegevens, begrippen of beschrijvingen een goede representatie vormen van alle
mogelijke relevante gegevens. De relevantie van de gegevens hangt af van de theoretische
invalshoek, de vraag- en doelstelling, het bestudeerde fenomeen, de beoogde inhoud enzovoorts.”
(Smaling 1987, pp. 280-281)
Criteriumvaliditeit:
Is de mate waarin een meetinstrument de prestatie van een respondent kan voorspellen op een extern
criterium (een afhankelijke variabele). Hoe voorspelt een meetinstrument gedrag in het echte leven?
Het verband tussen de scores op items van het meetinstrument en het criterium wordt de
criteriumvaliditeit genoemd.
“Met behulp van een externe maatstaf (het criterium) wordt de geldigheid van de meetprocedure
ondersteund. De kern van deze methode bestaat dan ook uit het vergelijken van de meetresultaten
van de te valideren meetprocedure met andere meetresultaten bij dezelfde elementen. De vergelijking
heeft dan ofwel betrekking op:
a. de uitkomsten van een soortgelijk instrument of
b. op de verdeling van een variabele die met het te valideren instrument kan worden voorspeld.”
(Segers 1987, pp. 203-204)
Constructvaliditeit (of: begripsvaliditeit):
Deze validiteit vraagt zich af wat een score op een item precies betekent. Deze vraag kan worden
beantwoord door na te gaan of de variabelen treffelijk zijn geoperationaliseerd.
“Het betreft de vraag of van in de operationele voorspellingen gebruikte begrippen teruggegaan kan
worden naar theoretische, algemene begrippen. Begripsvaliditeit heeft betrekking op theorieën waarin
het kenmerk-zoals-bedoeld gerelateerd is aan andere kenmerken. Om de begripsvaliditeit na te gaan
verzamelt men zoveel mogelijk redelijk getoetste en niet weerlegbare uitspraken waarin het kenmerk

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 28

gerelateerd is aan andere kenmerken. Zo mogelijk meet men die kenmerken in het onderzoek en
berekent men correlaties.” (Swanborn 1987, pp. 189-190)

Betrouwbaarheid
Betreft de consistentie en de repliceerbaarheid van de methoden, de omstandigheden en de
resultaten van dat onderzoek. Betrouwbaar zijn waarnemingen, die onder dezelfde omstandigheden
herhaald, dezelfde uitkomst geven.
Consistentie en repliceerbaarheid zijn dus twee aspecten van betrouwbaarheid, en worden ook wel
respectievelijk interne en externe betrouwbaarheid genoemd (Wiersma, 1995).
Interne betrouwbaarheid:
Verwijst naar de mate waarin de gegevensverzameling, de data-analyse en de conclusies binnen het
onderzoek zelf consistent zijn.
Externe betrouwbaarheid:
Verwijst naar de mate waarin onafhankelijke onderzoekers het onderzoek in gelijkaardige
omstandigheden kunnen repliceren. Als het onderzoek extern betrouwbaar is, dan zal een
onderzoeker die dezelfde methoden, condities en dergelijke gebruikt tot resultaten moeten komen die
vergelijkbaar zijn met de resultaten uit voorgaand onderzoek. Om repliceerbaar te zijn, moet in de
rapportering van het onderzoek voldoende aandacht worden geschonken aan een nauwkeurige
beschrijving van de procedures, condities en algemene setting.
Hiernaast kunnen de volgende soorten betrouwbaarheid worden onderscheiden (De Munter 1999, pp.
116-118):
Test-hertestbetrouwbaarheid:
Indien een herhaling van de meting door dezelfde onderzoeker zonder verandering van de
onderzoekseenheden of zonder ongewenste beïnvloeding mogelijk is, dan zal men de testhertestbetrouwbaarheid berekenen. Zo meet men de stabiliteit van de meting. Dit kan door het
berekenen van een correlatiecoëfficiënt.
Equivalentiebetrouwbaarheid:
Indien geen herhaling van de meting mogelijk is, dan zal men trachten een instrument te ontwikkelen
dat equivalent is met het eerste meetinstrument. Vervolgens heeft men twee mogelijkheden.
a. parallelbetrouwbaarheid: op twee verschillende tijdstippen wordt met twee equivalente (parallelle)
meetinstrumenten het begrip-zoals-bedoeld gemeten.
b. halveringsbetrouwbaarheid: op hetzelfde tijdstip wordt met twee gelijkwaardige 'halve' instrumenten
de betrouwbaarheid gemeten. De overeenstemming tussen de twee halve tests duidt op de
homogeniteit van de itemverzameling. Deze homogeniteit of interne consistentie wordt onder meer
vastgesteld door de samenhang van het item met de test als geheel na te gaan.
Segers (1987, p. 210) spreekt ook wel van instrumentbetrouwbaarheid. Het gaat om het onderzoek
van toevalsfouten, die terug te voeren zijn op de selectie van indicatoren en de uitwerking ervan in het
meetinstrument.
Argumentatieve betrouwbaarheid:
De onderzoeker kan verantwoordelijk zijn voor toevalsfouten. Om de herhaalbaarheid van het
onderzoek te waarborgen kunnen we als onderzoeker alle argumenten en redeneringen expliciteren
zodat een andere onderzoeker het onderzoek kan overdoen. Deze vorm van betrouwbaarheid
noemen we argumentatieve betrouwbaarheid.
Onderzoekszoekersbetrouwbaarheid:
Een instrument is betrouwbaar als twee verschillende onderzoekers dezelfde meetuitkomsten voor
dezelfde onderzoekseenheden als resultaat krijgen. Deze onderzoekersbetrouwbaarheid noemen we
ook intersubjectieve overeenstemming. Als het de overeenstemming betreft tussen twee of meerdere
beoordelaars (observators, interviewers enzovoorts), dan spreken we van
interbeoordelaarsbetrouwbaarheid.

Expertconsultatie Alcoholreclame: Eindrapport

Pagina 29