Löss, wat hier leeft,
wat hier raakt.
Wat hier kleeft,
wat hier maakt!

2

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Profielplan
Stedelijke Cultuurregio Zuid

Löss, wat hier leeft,
wat hier raakt.
Wat hier kleeft,
wat hier maakt!
Oktober 2018

Foto: Simon van Boxtel

4

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Inhoud
Voorwoord 07

5

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

1.

Eén regio 11

1.1
1.2
1.3

Bestaand beleid 12
Relatie met het Rijk 13
Waarde van Cultuur 13

2.

Samen doen 17

2.1
2.2
2.3

Uitdagingen 17
Bestuurlijke samenwerking 18
Bestuurlijke samenwerking met het Rijk 19

3.

Profiel 21

3.1
3.2
3.3

Internationalisering 22
Publiekstrategieën 23
Ruimte voor Makers 23

4.

Proeftuinen 27

4.1
4.2
4.3

Ruimte voor Makers 28
Dans 30
Film 32

5.

Pact van Zuid 35

Foto: Ermindo Armino

6

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Voorwoord
De Stedelijke Cultuurregio Zuid wordt van oudsher gekenmerkt door
de vele invloeden van buitenaf. Het Romeinse verleden van Heerlen,
de Franse en Spaanse invloeden in Maastricht en de rijke culturele
inbreng van de vele gastarbeiders in de Mijnstreek hebben de Stedelijke
Cultuurregio Zuid (SCRZ) gevormd tot een veelzijdige regio waarin
cultuur op vele wijzen wordt beleefd. Onze regio kent een sterke culturele
identiteit – vaak met een lokaal karakter – die tot uiting komt in vele
volksculturele activiteiten. Wij zijn echter ook een regio waarin invloeden
van buitenaf langzaam onderdeel worden van deze lokale identiteit en
tradities. Een hedendaagse, stedelijke omgeving waarin het (religieus)
erfgoed en de urban mentaliteit elkaar ontmoeten. Waar vroeger de
energie uit de bodem werd gehaald, is de energie nu vooral onder de
mensen te vinden die zich op bijzondere wijze inzetten voor hun eigen
omgeving. Deze energie hebben we de afgelopen twee jaar nadrukkelijk
mogen ervaren bij het culturele veld in de SCRZ. Vanaf januari 2016 zijn
we, overheden en culturele veld, met elkaar het proces gestart om vorm
te geven aan de Stedelijke Cultuurregio Zuid.

7

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

We delen als overheden in de SCRZ dezelfde opvatting namelijk dat de rol van cultuur binnen
de Stedelijke Cultuurregio Zuid van groot belang is, dat we de urgentie zien om die rol van
cultuur voor deze omgeving sterker te maken door onze slagkracht te bundelen en dat wij hierbij
nadrukkelijk een coproductie met het culturele veld nastreven. Vandaar onze bestuurlijke visie
op de Stedelijke Cultuurregio Zuid; het profielplan Löss. Aan de basis van dit plan staan twee
documenten: De Ketenverkenningen en het Pact van Zuid, die door het culturele veld zijn geschreven.
Pact van Zuid: ‘‘In Limburg is een zeer vruchtbaar makersklimaat dat van oudsher al ver
ontwikkeld is in zijn multidisciplinaire aanpak. Het is ambachtelijk vanuit historie, traditie,
gemeenschap en werkgelegenheid. Het is artistiek vanuit de wil en de wens om hier te maken wat
hier relevant is en vanuit wordt dat aspect ook relevant voor de rest van Nederland en daarbuiten.
Dit makersklimaat wil de SCRZ krachtiger borgen. De sector beeldende kunst vraagt bijvoorbeeld
om ruimte en aandacht voor een krachtiger makersklimaat door een geactualiseerde visie op een
stimuleringsbeleid voor galeries in de SCRZ, het ondersteunen van jonge makers en het doorontwikkelen van een passend atelierbeleid. De nog jonge filmsector vraagt een andere manier
van produceren door flexibele ondersteuning van jong talent, bijvoorbeeld in regionale talent
hubs. Makers brengen tijdens conferenties, gehouden op weg naar SCRZ, steevast naar voren
dat er een grote behoefte is aan mentale, financiële en fysieke ruimte om artistieke
samenwerkingen aan te gaan, maar ook om in te spelen op vragen vanuit andere domeinen.
De aanwezigheid van veel industrieel- en religieus erfgoed in Zuid-Limburg kan hierbij zorgen
voor een inspirerende, aantrekkelijke en vruchtbare omgeving. De SCRZ ziet ook hier een grote
rol weggelegd voor een breed gedeeld kunstbeleid.”
Uit deze twee documenten blijkt eens te meer dat we onze energie willen en gaan inzetten op
samenwerken: samen maken en samen doen!
Vanuit de gedeelde energie en de wil om samen te werken aan een stevige en inspirerende
stedelijke Cultuurregio investeren wij in onze regio al geruime tijd in cultuur en dat blijven we ook
doen. Wij zijn blij dat er nu dan ook oog is voor deze regio ten aanzien van onze grote inzet voor
cultuur en de samenwerking hierin met het Rijk, zodat we samen de bestaande dynamiek kunnen
versterken.
Aangeboden op 1 november 2018 aan de Minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven
door Gedeputeerde Cultuur Ger Koopmans, Wethouder Cultuur Maastricht Jim Janssen,
Wethouder Cultuur Heerlen Jordy Clemens, Wethouder Cultuur Sittard-Geleen Jos Bessems.

8

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Rene Bradwolff

9

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Yoriyas

10

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

1. Eén regio
De Stedelijke Cultuurregio Zuid (SCRZ) bestaat uit de steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen. De afgelopen jaren
hebben de drie steden zich samen met de Provincie Limburg ingezet om op het gebied van kunst en cultuur een
gezamenlijke impuls aan innovatie te geven. De reden hiervoor is dat kunst en cultuur zich meer en beter moeten
verhouden tot de directe, relevante omgeving om zo draagvlak en daarmee betekenis te behouden. Via intensieve
rondes met het culturele veld uit de drie steden zijn verkenningen gedaan, is over de nieuwe culturele praktijken
gesproken, zijn kansen en bedreigingen benoemd, en is de noodzaak van innovatie (h)erkend. De noodzaak van het
ontwikkelen van nieuwe vormen van samenwerking wordt gedeeld en men ziet het grote belang dat het stedelijke gebied
hierbij speelt. Het ‘Pact van Zuid’ is het manifest van het veld en de uitkomst van een lang proces van verkenning en
verdieping en vormt daarmee een belangrijke basis voor het profielplan van de Stedelijke Cultuurregio Zuid.

Met dit profielplan formuleren de steden en Provincie samen een plan van aanpak waarin de
thema’s internationalisering, publieksstrategieën en ‘ruimte voor makers’ centraal staan. Het
proces dat de steden en de Provincie Limburg hebben ingezet om te komen tot dit gezamenlijk
profielplan is geen snelle klus van culturele engineering geweest, maar een proces waarin het
culturele veld een prominente rol heeft gekregen.
De drie steden in de Stedelijke Cultuurregio Zuid hebben ieder een eigen signatuur. Heerlen
(centrum van Parkstad) kenmerkt zich als een plaats met een sterk podiumkunstenaanbod in
theater en festivals en weet met urban arts een nieuwe publieksdoelgroep aan te spreken die
zorgt voor cultuurparticipatie van inwoners die normaliter niet ‘aan cultuur doen’. Maastricht
(centrum Maastricht, Heuvelland en bestuurlijk centrum) is de historische kern en hoofdstad
van de provincie en landelijk cultureel brandpunt met een groot scala aan landelijk gefinancierde
kunstinstellingen en een uitgebreid repertoire aan kunstvakopleidingen. Sittard-Geleen
(als centrum van de Westelijke Mijnstreek) is met de vele internationale kenniswerkers in de
chemische, automotive en aanverwante industrie een belangrijke banenmotor voor de hele regio

11

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

en ver daarbuiten (de smidse van Zuid Limburg). De Brightlands Chemelot Campus behoort tot
de 8 topcampussen als het gaat om innovatie en is ook een belangrijke speler als het gaat om
de energietransitie in Nederland. Op het gebied van cultuur huisvest Sittard-Geleen diverse
culturele organisaties gericht op jongeren, zoals Kunstbende en BIS gezelschap Het Laagland.
Deze drie steden kennen een jarenlange historie van groeiende onderlinge samenwerking en
hebben er bewust voor gekozen om gewenste innovaties in gang te zetten samen met de
Provincie Limburg. De signatuur van de steden is herkenbaar in de beleidsspeerpunten die
hieronder kort zijn weergegeven.

1.1 Bestaand beleid
Heerlen is de thuishaven voor festivals Cultura Nova en The Notorious IBE en is bekend om
de vele street-art uitingen, modernisme en avant-gardisme. Met het Parkstad Limburg Theater,
Schunck en Poppodium de Nieuwe Nor heeft Heerlen een centrumfunctie voor de regio Parkstad
op onder andere het gebied van cultuureducatie, popmuziek en podiumkunsten. Naast haar
culturele infrastructuur heeft Heerlen veel te bieden op het gebied van evenementen met een
urban karakter en kunst in de openbare ruimte. Om de binnenstad verder te transformeren heeft
Heerlen samen met IBA-Parkstad (Internationale Bau Ausstellung) en de Provincie Limburg
25 ambities geformuleerd waarin cultuur en erfgoed een belangrijke rol spelen. Daarnaast is
er in Heerlen specifiek aandacht voor het vergroten van (cultuur)participatie.
Maastricht is een stad met een uitgebreide culturele infrastructuur, een breed repertoire aan
kunstvakopleidingen, een vitale productie en presentatiestructuur, een innoverend klimaat van
cultuurparticipatie en amateurkunsten en dynamische groeiende creatieve sectoren, waaronder
mode en film. In Maastricht zijn zes BIS instellingen en diverse Rijkscultuurfonds gefinancierde
instellingen gevestigd. Hiermee is de stad een van de negen culturele brandpunten van het land.
Er bestaan intensieve onderlinge relaties en netwerken binnen de cultuur in de stad.
De gemeente heeft geïnvesteerd in nieuwe plekken in bestaand cultureel en industrieel erfgoed
om de kunsten in de stad een adequate plek te verlenen, zoals onder andere de AINSI (jong talent
in oude cementindustrie), de Timmerfabriek (filmhuis en poppodium/festival in oude Sfinxfabriek)
en Gebouw M (amateurkunsten in oude kazerne).
Sittard-Geleen wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van een groot aantal monumentale
kerken en kloosters maar ook door de aanwezigheid van de Brightlands Campus en vele
chemiemultinationals die er samen voor zorgen dat ruim de helft van de Nederlandse octrooien
en patenten uit deze regio komen. Naast het professionele theatergezelschap Het Laagland kent
Sittard-Geleen een groot aantal amateurtoneelverenigingen en zijn er tal van festivals rondom

12

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

cultuur en erfgoed zoals het Sint Rosa Festival en het Oktoberfeest. Ook het Cultuurbedrijf De
Domijnen en de grootste regionale afdeling van Kunstbende zijn hier gevestigd. In samenwerking
met de Brightlands Campus wordt er een Material Exchange opgezet waarin creatieve ondernemers
en product- en materiaalontwikkelaars elkaar vinden. Dit soort initiatieven profiteren van de
aanwezigheid van leegstaand erfgoed/vastgoed.
De Provincie beoogt het behoud en de verdere ontwikkeling van een solide, krachtige en onderling
verbonden culturele basisinfrastructuur en ziet voor haarzelf een belangrijke aanjagende,
verbindende en faciliterende rol weggelegd binnen de Stedelijke Cultuurregio Zuid, de samenwerking
met andere provincies, specifiek provincie Noord-Brabant, en het internationale ommeland.
De vier overheden samen financieren jaarlijks 90 miljoen euro in cultuur in de SCRZ. Daarnaast
investeren de steden en de provincie tientallen miljoenen in huisvestigingsvoorzieningen.

1.2 Relatie met het Rijk
De Stedelijke Cultuurregio Zuid herbergt zeven BIS instellingen waarvoor de gemeente
Maastricht, de gemeente Sittard-Geleen en de Provincie Limburg met het Rijk samen de
verantwoordelijkheid dragen. Naast de BIS instellingen; de Van Eyck, Toneelgroep Maastricht,
Marres, Opera Zuid, philharmonie zuidnederland, Het Laagland en festival de Nederlandse
Dansdagen, ontvangen makers en instellingen in de SCRZ ook geld van de Rijkscultuurfondsen
zoals Sally Dansgezelschap Maastricht, Lieke Benders, Cultura Nova en Via Zuid. In de
afgelopen jaren is de financiële en inhoudelijke samenwerking met het Rijk stap voor stap weer
aan het groeien. Er is een steeds grotere bewustwording te constateren bij zowel het Ministerie
van OCW als ook de Rijkscultuurfondsen dat wat hier wordt gemaakt ook van waarde en van
belang is voor Nederland en daarbuiten. Naast dat er een opbouw te zien is in de samenwerking,
hebben veel gezelschappen, instellingen en makers het de afgelopen jaren zwaar gehad om hun
plek aan te boren en te behouden in de BIS en de Rijkscultuurfondsen structuur.

1.3 Waarde van Cultuur
Gezamenlijk kunnen de steden zich verder ontwikkelen en het culturele veld ondersteunen om
zich te versterken. De partners erkennen dat cultuur de (talent)ontwikkeling van mensen stimuleert
en aanzet tot creatief en innovatief denken. Cultuur draagt bij aan de sociale cohesie, economie,
aantrekkelijkheid en regionale- en internationale identiteit van de Stedelijke Cultuurregio Zuid.
Cultuur is intrinsiek van waarde en daardoor van belang voor het behoud en de verbetering van

13

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Anne Jannes

14

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

de kwaliteit van het leef- en vestigingsklimaat
in de regio. Hieraan wordt met hart en ziel
gewerkt door de brede cultuursector.
Het wordt steeds duidelijker dat cultuur een
grote rol speelt in de sociaaleconomische
ontwikkeling van een stad. Cultuur is veel
meer dan een gouden randje of een mooie
tijdsbesteding. Het brengt een stad immers
vooruit.
Cultuur (en kunst) hebben daarnaast een grote
economische betekenis voor een stad. Ze
vormen een positieve vestigingsfactor van
jewelste: werkgevers vestigen zich graag in
een stad met veel uitingen van kunst en
cultuur. Zo’n stad is immers aantrekkelijk voor
potentiële werknemers. In een cultureel vitale
en bruisende stad vindt een werkgever eerder
goed personeel. Met andere woorden: cultuur
vergroot de werkgelegenheid in een stad en
de regio. Daarbij wordt de cultuur-sector zelf
ook een steeds grotere werkgever. In onze
regio formuleert cultuur tevens een antwoord op
terugtrekkende economische activiteiten door
een nieuwe impuls te geven aan leisure, aan de
waarde van vastgoed en levendigheid van de
steden. De culturele instellingen en creatieve
bedrijven zijn inmiddels goed voor duizenden
arbeidsplaatsen en veel werk voor zzp-ers.
Bezig zijn met cultuur, passief of actief, is niet
alleen leuk, mooi, plezierig en ontroerend. Het
stimuleert ons ook om competenties te
ontwikkelen, die we in de kennissamenleving
hard nodig hebben. Creativiteit, die met kunsten cultuur wordt aangewakkerd, is een
grondstof voor innovatie, omdat men “buiten
de kaders” treedt en daarmee komt tot nieuwe

creatieve oplossingen. Innovatie is op haar beurt weer van belang om te komen tot nieuwe
verdienmodellen en continuïteit in onze (kennis)economie. Steeds meer afgestudeerden van
kunstvakopleidingen worden ingehuurd om te komen tot duurzame oplossingen.
Cultuur is een voertuig om met een open blik naar de wereld te kijken. Het versterkt onze kritische
vermogens, leert ons beter kijken en luisteren, zet ons aan het denken en laat ons kennis maken
met vernieuwing en andere culturen. Mensen die, op welk niveau dan ook, ‘aan cultuur doen’,
sluiten zich minder snel af van de rest van de wereld. Ze zijn gastvrijer en staan opener voor
veranderingen; eigenschappen waarmee je in de dynamische wereld van nu eerder vooruitkomt.
Het is in de steden waar mensen (door bijvoorbeeld studie of eerste werkkring) de basis leggen
voor hun carrière en persoonlijke groei (in het jargon ‘sociale stijging’ genoemd). Dat lukt het best
als steden veel mogelijkheden bieden tot interactie: inspirerende en vernieuwende ontmoetingen
en confrontaties met andere mensen. Sterker nog, een stad wordt tegenwoordig meer gezien
als een brandpunt van interacties dan een grote verzameling gebouwen en mensen. Een sterk
cultureel domein is bij uitstek geschikt om deze interacties tot stand te brengen. Cultuur is
daarmee de misschien wel belangrijkste drager van (nieuwe) stedelijkheid. Daarnaast heeft de
aanwezigheid van veel kunst en cultuur nog meer positieve effecten: het trekt bezoekers van
buiten aan die in de stad geld uitgeven, het zorgt voor een beter imago en het versterkt het gevoel
van trots op de eigen stad en regio.
Het publiek in de Stedelijke Cultuurregio Zuid onderschrijft de waarde van kunst en cultuur en is
bereid hieraan bij te dragen, bijvoorbeeld via het crowdfunding-platform voordekunst. Limburgers
droegen in de afgelopen jaren meer dan € 400.000,- bij aan projecten op voordekunst. Als overheden
juichen wij deze verbindingen, ook vanuit het oogpunt van cultureel ondernemerschap, toe. Daarom
was Limburg één van de eerste partners waar voordekunst een matchingconstructie mee heeft
opgezet.

15

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Bjorn Frins

16

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

2. Samen doen
2.1 Uitdagingen
De Stedelijke Cultuurregio Zuid maakt onderdeel uit van de Euregio met in een straal van 100 km
drie miljoen Nederlanders, Duitsers, Walen en Vlamingen. Binnen een uur rijafstand liggen steden
als Aken, Keulen, Düsseldorf, Luik, Brussel en Antwerpen en wordt een gebied bediend dat voor
een breed perspectief aan afzet-, instroom en uitwisselingsmogelijkheden zorgt. Het maken en
beleven over de grens kent echter ook zijn uitdagingen: uiteenlopende regelgeving, verschillen in
financieringsstromen, tol en taal. Er ligt hier dan ook een opgave voor de overheden zowel in de
stedelijke regio als over de grens om deze uitdagingen samen met het culturele veld aan te gaan.
Niet alleen over de grens liggen er kansen om ons verder te ontwikkelen, maar ook binnen onze
eigen regio en onder onze eigen bewoners zijn die kansen er. De SCRZ kent een actief en
betrokken (hoofdzakelijk hoger opgeleid) publiek voor het cultuuraanbod van de hier gevestigde
instellingen en makers. Maar er is ook een grote groep niet gebruikers van cultuur, ook wel “non
publiek” genoemd. Het is van groot belang voor het draagvlak voor en de zeggingskracht van
cultuur om de creatieve krachten in dit non-publiek te mobiliseren en te faciliteren zodat zij zelf
hun omgeving kunnen bedienen met de eigen verhalen uit de omgeving en de geschiedenis.
Cultuur kan op deze manier ook voor deze tot nu toe buitengesloten groepen betekenis krijgen
(non-publiek wordt hierna genoemd als publieksstrategieën). Er zijn veelbelovende initiatieven
ten aanzien van het betrekken van het publiek dat niet participeert in kunst en cultuur. Deze
acties worden nu nog incidenteel ontwikkeld, maar verdienen een structureel karakter om echt
werk te maken van een grotere publieksbinding. Dat betekent het aanleren van totaal nieuwe
competenties en kwaliteiten bij de bestaande culturele instellingen, die naast programmeren en
werven ook moeten ontvangen en mogelijk maken.

En dat vraagt om “ruimte”.
Ruimte voor nieuwe makers met nieuwe praktijken en dus ook nieuwe presentatieplekken.
De economische ontwikkelingen van de afgelopen decennia hebben deze ruimte voor cultureel
experiment zowel in de fysieke als mentale zin gecreëerd. In leegstaande complexen in de stad,
in de wijken, maar ook op andere plekken van samenkomst zoals op festivals.
Het vele erfgoed en de unieke landschappelijke kwaliteiten van de regio maken het gebied tot
een aantrekkelijke verblijfsregio voor (internationale) cultuurmakers en -genieters. Deze specifieke
eigenschap kan echter optimaler worden benut door de rijkdom aan erfgoed een rol te laten spelen,
waarin de steden binnen het gebied elkaar kunnen aanvullen en waarmee de leefomgeving voor
bewoners wordt verbeterd.

17

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De samenwerking met het Ministerie van OCW en de Rijkscultuurfondsen vraagt om meer vertrouwen
en flexibiliteit. De bewezen kracht van de culturele sector in de SCRZ heeft behoefte aan een groter
vertrouwen van het Rijk dat zich uit in het delegeren van zeggenschap, het toekennen van middelen,
en ook kennis hebben van en het ervaren wat hier speelt. De matchmakers van het Fonds
Podiumkunsten (matchmaker Jop Vermeesch in Heerlen) is een eerste stap hierin.

2.2 Bestuurlijke samenwerking
De bestuurlijke samenwerking in deze regio volgt en is geïnspireerd door de samenwerking in
het veld. Zoals bij Cultuureducatie met Kwaliteit en de Talentontwikkelingsplatformen Via Zuid en
Cinesud is het initiatief hierbij genomen vanuit de culturele praktijk en wordt dit gewaardeerd met
gezamenlijk beleid en financiering. Daarom is het ook vanzelfsprekend dat de totstandkoming van
de SCRZ van onderaf is opgebouwd. We gaan dan ook vooral door met de ervaringen en samenwerking die we in het verleden hebben opgebouwd, bijvoorbeeld op het terrein van cultuureducatie.
Dit is namelijk een noodzakelijk en zeer essentieel onderdeel van onze culturele infrastructuur.
Onze ambitie om cultuureducatie als vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijs in samenwerking met het culturele veld vorm te geven en uit te voeren staat zeer hoog op de agenda.
Tijdens de werksessies met het culturele veld zijn de vele uitdagingen binnen de sector aan bod
gekomen en werd het belang van benoemen en herijken van culturele strategieën, vooral op het
vlak van productie, publiek, presentatie, internationalisering en ondernemerschap, onderstreept.
Dit heeft geresulteerd in het Pact van Zuid waarin een lijst is opgenomen met onderwerpen die
een duidelijke relatie hebben met onze stedelijke omgeving. Denk hierbij aan het verblijfsklimaat,
nieuwe productievormen in samenhang met andere maatschappelijke domeinen, internationalisering,
maatschappelijk bewuste talentontwikkeling en publieksbenadering. Deze onderwerpen, die zowel
binnen als buiten ons stedelijk netwerk belangrijk zijn, vormen een gemeenschappelijke agenda
voor de komende jaren. Voor dit profielplan van de Stedelijke Cultuurregio Zuid is uit deze agenda
gekozen voor drie thema’s. Deze thema’s behelzen de belangrijkste uitdagingen en bieden de
grootste ruimte voor innovatie en vernieuwing. Wij gaan in de proeftuinen de drie thema’s
internationalisering, publieksstrategieën en ruimte voor makers samen aanpakken.
De afgelopen jaren heeft de SCRZ zich reeds ingezet om ook op het gebied van kunst en cultuur
een gezamenlijke impuls aan innovatie te geven. Het motief hiervoor is dat kunst en cultuur zich
meer en beter moeten verhouden tot de directe, relevante omgeving om meer draagvlak en
betekenis te verkrijgen. Er zijn echter nog voldoende uitdagingen die in de bestuurlijke context
van de SCRZ aangepakt moeten worden. Los van de eerdergenoemde drie thema’s stellen de

18

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

steden en Provincie zich tot doel om bijvoorbeeld de administratieve lasten voor instellingen te
verminderen en daar waar mogelijk subsidie- en verantwoordingsmethodieken beter op elkaar en
op het Rijk af te stemmen. De grootste bestuurlijke uitdaging ligt in de twee volgende acties. De
SCRZ werkt er met het culturele veld aan om de programmering van de instellingen in de steden
beter op elkaar af te stemmen. In navolging van Via Zuid willen we ervoor zorgdragen dat er meer
instellingen gezamenlijk door de overheden inhoudelijk en financieel worden ondersteund. Door
middel van de proeftuinen (die later nog worden toegelicht) willen wij niet alleen thematisch
samenwerken, maar ook de bestuurlijke samenwerking verder uitbouwen.

2.3 Bestuurlijke samenwerking met het Rijk
Wij rekenen op verdere zeggenschap over de Rijksmiddelen die aansluiten bij de kracht en
de behoeftes van onze regio.

We willen samen met de Minister invulling geven aan de versterking van
de regionale BIS-instellingen en instellingssubsidies, ombuiging van de
outputfinanciering door landelijke Cultuurfondsen en de regionalisering
van de landelijke Cultuurfondsen.
Er bestaan in deze regio al concrete ideeën en voorstellen over hoe deze zeggenschap ingevuld
kan worden en we gaan graag met de minister in gesprek. Het verschil tussen grote en kleine
instellingen in de BIS dient te worden opgeheven zodat bijvoorbeeld Opera Zuid de functie van
derde operagezelschap in Nederland volwaardig kan blijven vervullen en Toneelgroep Maastricht
een budget krijgt dat past bij de impact van het gezelschap in de eigen regio en ver daarbuiten.
Deze maatregel geeft de regionale BIS-instellingen de middelen en de kracht om de ingezette
regionalisering en oriëntatie op de eigen regio structureel door te zetten en te verstevigen. De
maatregel brengt veel extra potentie naar de regio zonder dat er fundamenteel gesleuteld wordt
aan het landelijke bestel en kan tevens door een matchingbeweging van de regionale overheden
worden versterkt. Een regionalisering van Rijkssubsidiestromen kan ervoor zorgen dat de in een
regio gevestigde makers (mid career) zich verder kunnen ontwikkelen en kunnen verbinden met
regionale partners en projecten. De output financiering moet worden omgebogen naar een meer
omgevingsrelevante systematiek waardoor bijvoorbeeld kunstenaars die nu nog omwille van
de werkgelegenheid in de Randstad wonen of zich daar na het afstuderen willen vestigen
zich projectmatig verbinden met regionale partners en projecten in de regio. Daarnaast rekent
de SCRZ minimaal op de handhaving van de budgetten voor de overige BIS instellingen
en de via de Rijkscultuurfondsen gefinancierde initiatieven.

19

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Ben van Duin

20

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

3. Profiel
Löss, wat hier leeft, wat hier raakt. Wat hier kleeft, wat hier maakt!

In de Stedelijke Cultuurregio Zuid is er ruimte voor cultuur. Om cultuur te maken, op te bouwen en te (be)leven. De diepgang
van steenkool-, kalksteen- en zilverzandgroeves gaat gepaard met heuvels en de prachtigste vergezichten richting het
nabije buitenland, met cultureel erfgoed zo ver als het oog reikt. Boerderijen, kloosters, kerken en fabriekscomplexen zijn
in groten getale aanwezig en maken juist deze regio voor velen een plek waar ze willen zijn. Zoals ook de omgeving uit een
kleurrijk mozaïek van unieke landschapselementen bestaat, zo zijn de steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen in hun
diversiteit complementair aan elkaar.
Deze regio komt echt tot bloei door de mensen, de geschiedenis en verhalen, de mogelijkheden
en de ambities. Deze verhalen worden steeds vaker verteld in culturele producties, die zowel in
de Stedelijke Cultuurregio Zuid als ook in Amsterdam, Den Haag, Groningen en in het buitenland
publiek aantrekken.
Bovenop de oude mijnschachten werken nu dagelijks jonge mensen uit de hele wereld aan
innovatieve oplossingen op de Brightlands Campus, die zowel relevant zijn voor Nederland als
voor de wereld. Het is mede hierdoor en door de aanwezigheid van de Universiteit Maastricht dat
in dit deel van Nederland, in het pact van de steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen veel
mensen wonen en verblijven met een internationaal karakter. Ofwel geboren op de Limburgse
grond, maar met ouders uit Polen of Turkije, ofwel recentelijk ingevlogen vanuit allerlei landen,
of als behorend bij een steeds grotere groep van toeristen vanuit de hele wereld.

Mensen willen hier zijn!
Naast het dialect worden hier ook andere talen zoals Duits, Frans en Engels gesproken. We weten
in het zuiden hoe we elkaar kunnen verstaan en hoe we met elkaar in dit unieke landschap kunnen
bijdragen aan dat wat er al is én iets kunnen maken dat er nog niet was. Het historisch gegroeide
zelfbewustzijn en de trotse culturele zelfredzaamheid zorgt voor een grote verscheidenheid aan
culturele initiatieven. Het is die combinatie van eigenwijze, eigen initiatieven van inwoners en
21

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

makers, en de ruimte voor herbezinning en innovatie in deze omgeving, die dit gebied tot een
bijzonder vruchtbare regio maakt voor de ontwikkeling van talent en het inslaan van nieuwe wegen
in de cultuur.
Het grote aanbod aan kunstvakopleidingen op alle niveaus in combinatie met een compleet
aanbod aan professionele kunsten zorgen voor een constante in- en uitstroom aan internationale
talenten. Zij krijgen via netwerkorganisaties/talentplatformen als Cinesud (film), Intro in Situ
(muziek) en Via Zuid (podiumkunsten) de kans om samen met partners te werken aan nieuwe
kunstpraktijken in een productief verband met het hier aanwezige, deels internationale, publiek.
Dit alles maakt de Stedelijke Cultuurregio Zuid dé plek voor makers en voor interessante
verhalen, voor culturele pioniers en producerende instellingen die samen met andere culturele
organisaties en overheden de volgende stappen durven te zetten.
Met aandacht voor de betekenis en de toekomst van tradities en evenveel lef en daadkracht om
nieuwe verhalen te vertellen, gaan wij, overheden, culturele sector en publiek, op zoek naar
nieuwe manieren van samenwerken.

3.1 Internationalisering
Aan alle kanten omgeven door het buitenland is er in onze Stedelijke Cultuurregio Zuid al heel
lang sprake van grensoverschrijdende samenwerking en uitwisseling. Cultuurinstellingen
investeren hier fors in door gezamenlijk te programmeren en bezoek over en weer te stimuleren.
Vanuit de samenwerking ontstaan nieuwe producties en vinden producties vanuit het buitenland
via onze stedelijke regio hun weg naar de rest van Nederland. Andersom vinden producties ook
hun weg via de stedelijke regio naar het buitenland. Bijvoorbeeld in de popmuziek waar Nederlandse
groepen onze podia gebruiken als springplank naar het buitenland en waar buitenlandse bands
er bewust voor kiezen om hun Europese tournee juist hier te starten.
Ook door de overheden aan weerszijde van de grens wordt veelvuldig samengewerkt. Op het
vlak van mobiliteit, toerisme en onderwijs maar ook op het vlak van cultuur weten wij onze buren,
waarmee wij in cultureel opzicht veel gemeen hebben, te vinden. In het recent ondertekende
convenant Aken-Heerlen bijvoorbeeld, wordt cultuur als één van de terreinen voor samenwerking
benoemd. In de contacten met overheden over de grens vervullen wij een ambassadeursfunctie
voor het culturele veld en brengen wij initiatiefnemers van projecten op het gebied van Euregionale
culturele samenwerking in contact met de counterparts.
Los van het feit dat de internationale culturele samenwerking en uitwisseling de economische
ontwikkeling ten goede komt blijft de intrinsieke waarde van internationale culturele samenwerking

22

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

in de SCRZ voorop staan. Doordat makers moeten nadenken over hoe je taal- en cultuuronafhankelijk verstaanbaar kan zijn, wordt over de essentie van artistieke productie nagedacht.
waarbij de hier aanwezige buitenlanders een accelerator zijn in dit proces. Dat maakt dit gebied
aantrekkelijk als oefenterrein voor “artists in residence”, kunstenaars van hier en van elders om
zich voor te bereiden op een internationale praktijk.
De uitdrukkelijke inzet op internationale aspecten creëert een duidelijke culturele meerwaarde
voor de burger, de bezoeker en de betrokken culturele organisatie in onze regio. Het versterkt
bovendien de aantrekkelijkheid van deze regio voor de vestiging van internationals en daarmee
de economische vooruitgang. Daarom zetten wij het belang van internationale culturele
samenwerking onverminderd op de agenda.

3.2 Publiekstrategieën
Het publiek in deze regio kenmerkt zich door een sterke wil van de bevolking om samen cultuur
te maken en te beleven. De ontwikkelingen in mijnbouw en industrie hebben voor een levendige
verenigingscultuur gezorgd. Deze energie kreeg na de teloorgang opnieuw impulsen door het
cultureel zelfbewustzijn van de inwoners. Naast de trots op de eigen omgeving en de eigen
cultuur is er ook het besef dat nieuwe tijden om nieuwe initiatieven vragen. Door de aanwezige
culturele instellingen en makers, die nationaal en internationaal relevant zijn, wordt hier ook
steeds meer op ingespeeld. Zo worden als vanzelfsprekend in co-creatie voorstellingen, festivals,
concerten en beeldende projecten gerealiseerd. Inwoners omarmen deze initiatieven vanwege
het belang voor hun identiteit en vanuit een gevoel van eigenaarschap. Ook initiatieven van
inwoners en makers die nu nog niet scherp op het netvlies van de overheden of het culturele
veld staan, moeten de kans krijgen om zich in onze regio te ontwikkelen.

Onze blik moet dan ook, meer dan ooit, weids zijn.
Door ruimte te maken voor nieuwe initiatieven van inwoners die tot nu toe niet of nauwelijks
bij cultuur betrokken waren of zich erbij aangesloten voelden, kunnen ook die verhalen vorm
en plaats krijgen in een uitgebreider cultuuraanbod dat breder aanspreekt.
Op deze wijze wordt het draagvlak en de betekenis van cultuur voor de toekomst en voor
nieuwe generaties vorm gegeven en geborgd.

23

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

3.3 Ruimte voor Makers
De ontvangstkwaliteit van de regio geeft, gecombineerd met een schat aan cultuurhistorisch-,
religieus- en industrieel erfgoed, veel ruimte aan nieuwe makers en initiatieven. Belangrijke
culturele instellingen en opleidingen zijn bijvoorbeeld in Maastricht al decennia gevestigd in
historische gebouwen en maken daarmee de stad leefbaar en levendig. Daarmee versterken
ze niet alleen de bezoekaantrekkelijkheid voor cultuurtoeristen, maar bieden ze ook een
leefomgeving met karakter voor de inwoners. Bijvoorbeeld inwoners die zeer betrokken zijn bij
hun eigen omgeving en voor het behoud van de historische waarde ervan ook graag een handje
toesteken om als vrijwilliger actief te zijn bij die instellingen.
Die kwaliteit en ruimte in onze stedelijke omgeving wordt in toenemende mate, al dan niet tijdelijk,
ingezet om letterlijk ruimte te bieden aan nieuwe makers, gezelschappen, creatieve projecten en
festivals, en daarmee ook voor nieuw publiek. Veel van de (dreigende) leegstand betreft
gebouwen, die in de geschiedenis een belangrijke sociale en of religieuze functie hebben gehad
als plek voor samenkomst, bidden en werken. Door de gebouwen opnieuw in te zetten voor
makers die bereid, en in staat zijn zich te verhouden tot de omgeving en daarmee tot de
inwoners, kunnen de ruimtes opnieuw een bindende functie krijgen in de gemeenschap waarin
ze ooit zo’n belangrijke functie hadden. Tevens gaan we, zoals eerder aangegeven, meer
creatieve ruimte creëren door vertrouwen te geven aan makers en regelgeving te flexibiliseren.
In de SCRZ staat een generatie “hybride makers” klaar die kunstdisciplines en artistieke
verbeelding moeiteloos combineren met maatschappelijk en sociaal engagement. Een generatie
die autonoom werken organisch weet te verweven met werken in opdracht. Een generatie die
zich makkelijk beweegt tussen onafhankelijk en authentiek kunstenaarschap en commercieel en
toegepast werken in de wereld om zich heen. ‘Ruimte voor makers’ wil zeggen dat we nieuwe
verbindingen (gaan) zien, ontsluiten en vormgeven. Ideeënrijkdom van makers leidt via ruimte
voor onderzoek en experiment tot relevante producten! ‘Ruimte voor makers’ betekent ook
het faciliteren van het productieproces en het verstevigen van het financiële fundament. Voor
verbinding, borging en olievlekwerking zijn fysieke werk- en woonruimtes noodzakelijk, dicht
op de huid van de stedelijke regio .
Wij kiezen ervoor om ons de komende jaren op drie thema’s te richten, te weten
internationalisering, publieksontwikkeling en “ruimte voor makers”. Rondom deze drie
thema’s gaan wij experimenteren in drie proeftuinen.

24

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Alf Mertens

25

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Jonathan Vos

26

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

4. Proeftuinen
Onze speerpunten, vragen, kansen en onze ambitie voor thematische samenwerking zijn verwoord in drie proeftuinen die
voor ons de start vormen voor de Stedelijke Cultuurregio Zuid. Deze proeftuinen worden allen uitgevoerd. De urgentie
en de wil om aan de slag te gaan is groot. We werken graag in onze proeftuinen samen met het Rijk, omdat we ervan
overtuigd zijn dat dit vraagstukken zijn die landelijk van belang zijn en bijdragen aan het cultuurbeleid van heel Nederland.
In de hedendaagse kunstpraktijk sluiten we aan op de nieuwe generatie van hybride makers en
daarom kiezen wij voor een multidisciplinaire proeftuin: ‘Ruimte voor makers’. In deze proeftuin
gaan we de energie en betrokkenheid van omwonenden combineren met de professionele inzet
en drive van makers in de herbestemming van religieus en industrieel erfgoed. Tevens
onderzoeken we hoe er door het beter op elkaar afstemmen van regelgeving tussen overheden
meer creatieve ruimte ontstaat voor makers. Ruimte voor makers is een thema dat aansluit bij
een van de speerpunten die door de Minister is genoemd in haar brief: “Cultuur in een open
samenleving” van 12 maart jl. Wij zijn ervan overtuigd dat de urgentie om antwoorden te krijgen
op vraagstukken rondom herbestemming en creatieve ruimte in de SCRZ het grootst is in
Nederland. Onze regio wil daarom ook de landelijke broedplaats zijn voor ruimte voor makers om
zo richting te geven aan de opgaven rondom herbestemming en creatieve ruimte voor makers.
Daarnaast kiezen we binnen de twee andere proeftuinen voor een gerichte benadering ten
aanzien van podiumkunsten en audiovisuele kunsten. Experimenten binnen deze twee sectoren
bieden ons de ruimte om de ervaringen die we hierin opdoen breed in te zetten voor alle sectoren.
Door bewust de keuze te maken voor experimenten in deze twee ketens willen we, zonder de
hybride maakpraktijk uit het oog te verliezen, de slagkracht en dus de ruimte om écht anders te
kunnen werken vergroten. Voor wat betreft podiumkunsten leggen we de focus op dans omdat
we recht willen doen aan het momentum dat in het landelijke danslandschap zichtbaar is, namelijk
de verschuiving van makers van de Randstad naar deze regio en de unieke brede samenwerking
in het dansveld, die in deze regio aan het ontstaan is. We willen hiervoor alle ruimte geven en
samen met het (landelijke) dansveld hiervoor kaders opstellen.
Limburg heeft als eerste provincie van Nederland de discipline film omarmd met als doel een
bloeiend filmklimaat te creëren samen met het veld. Deze unieke beweging vraagt een tweede
stap ten aanzien van samenwerking met het Rijk. Door de uitvoering van de proeftuin film willen
we ook andere overheden, filmmakers, instellingen en specifiek het Nederlandse Filmfonds
uitdagen om meer samen te werken.
27

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

4.1 Ruimte voor Makers
Cultuurmakers willen een sterkere relatie met de omgeving en het potentieel nieuwe publiek
aangaan. Het in gebruik nemen van erfgoed en andere lege plekken biedt makers de unieke kans
voor een duurzame en inhoudelijke interactie met dat publiek en de verhalen van de Stedelijke
Cultuurregio Zuid (SCRZ). Dit gaan we doen door bewust de leefomgeving als plek voor productie
en presentatie te kiezen én door de lokale verhalen samen met de bewoners vorm te geven en
van een nieuwe, spannende presentatievorm te voorzien. Zo worden leegstaande plekken in de
wijken weer een bron van levendigheid en ontstaan publieksrelevante cultuurproducties.
Naast de behoefte aan fysieke ruimte, hebben cultuurmakers behoefte aan creatieve “maakruimte”
die zij nu al deels vinden bij presentatieplekken zoals festivals en podia. In Limburg, waar de
gebouwde omgeving zich midden in een voor Nederland uniek landschap bevindt, kan die
de vrije loop krijgen. Hier is juist die “ruimte” voor bezinning die tot nieuwe inzichten leidt, “ruimte”
voor het experimenteren met nieuwe praktijken en ambachten en “ruimte” voor try-outs voor een
kritisch lokaal- en internationaal publiek. Daarmee willen wij de ideale omstandigheden creëren
om ‘artists in residence’, die hier langere tijd willen werken en verblijven en die bewust omgaan
met de omgeving, gastvrij te ontvangen.
De SCRZ onderscheidt zich ook van andere stedelijke gebieden door de aanwezigheid van een
opvallend grote hoeveelheid bijzonder erfgoed, vaak gebouwen met een van oorsprong religieuze
betekenis en industriële panden die vaak al tijden leegstaan. Dit zijn vaak markante bouwwerken,
die voor de drie steden in economisch en sociaal- maatschappelijk opzicht een centrumfunctie
vervulden. Ze waren waardevol én zijn dat vanuit cultuurhistorisch en emotioneel perspectief nog
steeds. Kerken, kloosters en fabriekscomplexen zijn in deze regio bij uitstek plekken waar vroeger
ontmoetingen of productie plaatsvonden. Nu zijn zij vaak een symbool van vertrek, verval en
verlies. Voor ons de opdracht: hoe zetten wij samen met de makers de geschiedenis in voor de
toekomst van onze cultuurregio en ontwikkelen we een gezond en vitaal makersklimaat?

28

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Centrale vragen
1. Hoe koppelen we als overheden de betrokkenheid van inwoners bij hun omgeving aan de
maaklust van culturele ondernemers, die zich tot de directe omgeving willen verhouden om
daarvoor van betekenis te zijn?
2. Hoe organiseren wij de benodigde gezamenlijke inzet vanuit de betrokken overheden
(gemeenten, Provincie en Rijk) om zowel in fysieke als in creatieve zin meer “ruimte voor
makers” te creëren?
Doelen
❚ Het betrekken van het publiek van de SCRZ bij het culturele maakproces;
❚ Het zinvol herbestemmen van cultureel erfgoed in de SCRZ;
❚ Het op gang brengen van de (inter)nationale doorstroom en het creëren van de daarmee
gepaard gaande culturele relevantie en maatschappelijke impact;
❚ Het vergroten van de zichtbaarheid en het gezamenlijk promoten van de SCRZ als ideale plek
voor makers, ook voor starters en makers van buiten Nederland;
❚ Het laten zien van het unieke potentieel van de makers (van diverse en nieuwe vormen van
kunst en cultuur);
❚ Het optimaliseren van de aantrekkelijkheid van de werkplaatsen in de SCRZ.
Uitwerking
❚ Door in kaart te brengen over welk leegstaand cultureel erfgoed de SCRZ beschikt;
❚ Door de behoefte van de makers en bewoners met behulp van onderzoek in beeld te brengen;
❚ Door een gezamenlijk plan van de betrokken overheden (inclusief de Rijksdienst voor
Cultureel Erfgoed) op “Ruimte voor Makers” te maken en uit te voeren, waarin de kennis en
expertise van gelieerde beleidsterreinen zoals ruimte, omgeving en economie worden
meegenomen om tot een sector-overstijgende implementatie te komen.
Resultaat
1. Grotere mobiliteit van makers tussen de werkplaatsen in de steden van de SCRZ;
2. Het op elkaar afstemmen van regelgeving en overheidsbeleid (gemeenten, Provincie en Rijk)
op het gebied van ruimte en leefomgeving;
3. Een gezamenlijke eenduidige subsidiesystematiek op dit thema;
4. Verdere proactieve samenwerking tussen de overheden binnen de SCRZ en het Rijk.

29

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

4.2 Dans
In de hele stedelijke regio is een bloeiend en diverse dansketen en een groeiende bijzondere
samenwerking. Het betreft zowel BIS-instellingen, fonds-, provinciaal als gemeentelijk
gesubsidieerde instellingen, maar ook veel particulier initiatief. Wij zien zowel het zogenaamde
“gecanoniseerd aanbod”, als de vele subculturen die ervoor zorgen dat onze cultuurregio zowel
regionaal, nationaal als internationaal (over de grens) van betekenis is. Hiernaast zijn er directe
liaisons met aanpalende terreinen zoals zorg, sport, creatieve industrie en (commerciële)
evenementen. In iedere stad wordt gedanst! Denk hierbij aan Sally Dansgezelschap Maastricht,
de vele lokale dansscholen, CIOS Sittard mbo-dans en ook een matchmaker voor urban vanuit
de landelijke cultuurfondsen. Wij zien een groter wordend publiek voor dans in de traditionele
theaters, maar ook bij de festivals zoals het internationale breakdance festival – The Notorious
IBE – zit veel groei. Jonge makers werken niet meer vanuit één discipline maar kiezen ervoor om
interdisciplinair te werken. Zo gebruikt de hedendaagse maker, die eerder veelal gericht was op
toneel, nu steeds vaker invloeden vanuit de dans. Bijzonder in deze regio is de samenwerking
tussen productie en presentatie en tussen amateurs en professionals. Deze samenwerking is
organisch gegroeid en kent zijn weerga landelijk niet. Dans is een universele taal, die geen
ondertiteling behoeft. In deze internationale regio is dans dan ook de discipline waar wij de
grenzen van de publieksgroei gaan opzoeken!
Centrale vraag
Kunnen wij door een andere manier van samenwerken tussen makers, culturele instellingen,
publiek en de overheden, op het gebied van presentatie, voorzieningen, productie, opleiding,
publiek en amateurbeoefening de actieve betrokkenheid van nieuw publiek regionaal, landelijk
en internationaal vergroten?
Doelen
❚ Vergroten van de zichtbaarheid van de dans (op alle schaalniveaus);
❚ Doorontwikkelen van de strategieën voor presentatie, productie, opleiding, publiek en
amateurbeoefening;
❚ Gestructureerde overheidssamenwerking ten aanzien van subsidiebeleid en lobby,
ook over de grens;
❚ Verstevigen van de functie van Via Zuid in samenwerking met de festivals zoals De
Nederlandse Dansdagen en gezelschappen. Ook meer aandacht voor talentontwikkeling
voor jonge dansmakers, waaronder het verstevigen van de werkplaatsen zoals de
‘artist in residence’ functie voor de mid-career makers.

30

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

❚
❚

❚
❚

Onderzoek naar de mogelijkheden om te
komen tot een hbo-opleiding voor dans;
Onderzoek naar de mogelijkheden voor
samenwerking in de vorm van een
danshuisstructuur waarin presentatie,
productie, makers en back office
samenkomen;
Verder stimuleren van initiatieven tot
internationale coproducties;
Stimuleren van ontluikende samenwerkingen tussen enerzijds dansfestivals,
gezelschappen en makers en anderzijds
aanpalende terreinen, zoals zorg, sport en
de creatieve industrie.

Uitwerking
❚ Het starten van een praktijkgericht
onderzoek naar de mogelijkheden voor
dansmakers, festivals en gezelschappen
om samen te werken op de gebieden;
1) talentontwikkeling 2) artist in residence
3) voorzieningen 4) programmering
5) publieksbereik en 6) opleiding;
❚ Het onderzoeken hoe een danshuis
structuur kan functioneren voor de gehele
SCRZ;
❚ In samenwerking met de culturele partners
pilotprojecten potentieel actief en betrokken
publiek uit de SCRZ en de Euregio.

Foto: Tycho Merijn

31

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

4.3 Film
De audiovisuele keten is, in al haar diversiteit,
overal in de Stedelijke Cultuurregio Zuid
(SCRZ) aanwezig en volop in ontwikkeling.
De SCRZ is meerdere filmfestivals (Dutch
Mountain Film Festival, Docfest, SHIFT Film
Festival, Euregion Film Festival en
Fashionclash Film Festival) rijk en de spelers
in het veld weten elkaar goed te vinden. Naast
de filmhuizen, de festivals in Maastricht en
Heerlen, Media Valley in Sittard-Geleen en
organisaties als Cinesud (talentontwikkeling,
productie en netwerkvorming) en Videopower
(productie) zijn er tal van makers, zowel van
binnen als buiten de regio, die in Limburg
films maken.
Men wil graag samenwerken, zowel binnen
als buiten de eigen sector en ook over landsgrenzen heen. Er liggen laagdrempelige
kansen voor internationale coproducties met
zowel België als Duitsland. Dit alles werd ook
duidelijk in de ketenverkenning waarin film
als meest krachtige sector naar voren komt.
Het feit dat het beleid van de overheden op
het gebied van film nog in de kinderschoenen
staat, geeft blijk van de kracht en het
organisatievermogen dat de sector zelf heeft.
Ondanks de omvang en navenante activiteiten
van deze Limburgse sector ervaart deze
echter onvoldoende steun en aandacht op
landelijk niveau.

Foto: Richard Dols

32

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De filmsector in Limburg
is jong en ambitieus!

De sector zelf ervaart de urgentie en ziet de
mogelijkheden van verdere samenwerking,
verdere ontwikkeling van het beleid en de
afstemming met het landelijke bestel. Er zijn in
de SCRZ meerdere organisaties die makers en
talenten ondersteunen bij de productie. Met het
Limburgs Film Fonds zijn de eerste stappen
in financiële ondersteuning ook gemaakt
en met de Limburgse Film Commissioner is
een aanspreekpunt voor partijen van zowel
binnen als ver buiten de regio aanwezig.
De sector biedt volop mogelijkheden voor
crossovers, bijvoorbeeld met het aanwezige
audiovisuele (mbo- en hbo-) onderwijsaanbod,
met het thema mediawijsheid op scholen, op
het brede terrein van digitalisering en met het
bedrijfsleven. Film is een zeer laagdrempelige
vorm van cultuur, waarmee ook in onze regio
een breed publiek wordt aangesproken.
Daarnaast stelt film velen in staat om
bijvoorbeeld via social media, hun eigen
verhaal te vertellen (waar of over wie dit ook
gaat!). Tevens is film een medium dat bij
uitstek jongeren, een breed publiek en de
makers van de toekomst aanspreekt en laat
participeren.
Centrale vraag
Kunnen we door grensoverschrijdende
samenwerking rondom (internationale)
productie en innovatieve samenwerking op
het gebied van presentatie de betekenis
en de financiering van audiovisuele kunsten
versterken?

33

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Doelen
❚ Limburgse filmsector versterken en zichtbaarheid vergroten door:
❚ Makers te ondersteunen door voorzieningen te verbeteren dan wel te creëren;
❚ Festivalkracht te bundelen en zo in toenemende mate euregionaal publiek bereiken;
❚ Experimenteren met nieuwe vormen van aanbod, in relatie tussen maker en publiek
en verdienmodellen (bijvoorbeeld video-on-demand);
❚ Internationale coproducties stimuleren;
❚ Gestructureerde overheidssamenwerking ten aanzien van subsidiebeleid en -lobby,
ook over de grens, mogelijk te maken.
Uitwerking
❚ Onderzoeken of er een of meerdere fysieke plekken (filmlab) in de drie steden kunnen
worden gecreëerd waar makers van binnen en buiten de regio met technisch en voor hen
artistiek interessante middelen kunnen werken, die nu nog niet in de regio voor deze groep
makers voorhanden zijn en waar vanuit educatie en talentontwikkeling wordt gefaciliteerd
en gestimuleerd (regionale talent hub);
❚ De huidige samenwerking rondom de backoffice van bestaande festivals en filmhuizen
uitbreiden en experimenteren met het gezamenlijk programmeren en presenteren;
❚ Het experimenteren met een video-on-demand platform voor korte film (nieuw in Nederland)
wellicht vooruitlopend op één landelijk, breed on-demand kanaal;
❚ Bezien of het Limburgs Film Fonds aangepast kan worden zodat internationale coproductie
voor (beginnende) makers beter mogelijk wordt;
❚ Onderzoeken waar mogelijkheden tot matching van regionale producties liggen bij het
Nederlands Film Fonds.

Foto: Gert Jan van Rooij

34

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

5. Pact van Zuid
Grondstof voor de Stedelijke Cultuurregio Zuid Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen en de Provincie Limburg

Deel 1
1.1 Aanleiding
Bij de ontwikkeling van een vernieuwd, toekomstbestendig cultuurbeleid per 2021, willen Rijk,
regionale overheden en de Raad voor Cultuur (RvC) meer afstemming en samenwerking tussen
verschillende bestuurlijke niveaus. Het cultuurdebat bevraagt vanuit dat perspectief het bestaande
(landelijke) beleid op fundamentele vragen. De kern van die vragen voegt zich naar de relatie
tussen kunst & cultuur en samenleving. Er moet een inhaalslag in het cultuurbeleid plaatsvinden,
opdat een betere aansluiting wordt gerealiseerd met actuele, maatschappelijke ontwikkelingen,
nieuwe maakpraktijken, veranderend publieksgedrag, effecten van globalisering en diversiteit,
internationalisering, regionalisering en behoeften van een breed, divers publiek.
De RvC adviseert daarbij nadrukkelijk te kijken naar stedelijke omgevingen als natuurlijke
brandpunten van (culturele) dynamiek (zie de Agenda Cultuur 2017-2020 en verder[1]). Een focus
op stedelijke regio’s maakt meer maatwerk en meer onderscheid mogelijk, aldus de RvC.
‘Stedelijkheid’ en ‘globalisering’ vormen de dynamische onderleggers voor een nieuwe
maatschappelijke en culturele werkelijkheid. Het initiatief en de regie in landelijk cultuurbeleid
verschuiven dus van ‘alleen het Rijk’ naar een ‘gezamenlijk optrekken van Rijk, gemeenten en
provincies’: die laatste twee besteden immers gezamenlijk jaarlijks zo’n driekwart van de totale
overheidsbestedingen aan cultuur. Drie keer zoveel als de landelijke overheid.
Geef stedelijke regio’s een centrale rol in het cultuurbeleid; het zijn natuurlijke brandpunten in het
culturele aanbod. Stedelijke regio’s kunnen rekening houden met de eigen identiteit en inspelen
op de samenstelling en behoeften van de bevolking. Zo worden meer maatwerk en onderscheid
mogelijk. Dat adviseert de Raad voor Cultuur in Agenda Cultuur 2017-2020 (en verder).

[1] Raad voor Cultuur, Agenda Cultuur 2017-2020
en verder, Den Haag april 2015.

35

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

In deze visie blijft het Rijk een belangrijke partner en financier van cultuurbeleid maar verschuift
het initiatief naar stedelijke regio’s. De RvC wil deze verschuiving mogelijk maken door de
bestaande BIS (Basisinfrastructuur) te versterken en uit te breiden (waarbij even sprake is
geweest van uitbreiding met een RIS (Regionale Culturele Infrastructuur) maar dat acht OCW
niet haalbaar). Door intensieve regionale samenwerking kan een bepaald gebied zich cultureel
onderscheiden van andere 'stedelijke regio's'. Wanneer het cultuurbeleid van een stedelijke

cultuurregio voldoet aan door het Rijk gestelde doelen, adviseert de RvC de plannen financieel
te matchen. Regionaal en landelijk cultuurbeleid moeten zo beter op elkaar worden afgestemd.
Op het gebied van rijkssubsidies wordt de leidende rol van de Rijksoverheid verschoven naar meer
verantwoordelijkheid en eigenaarschap bij lagere overheden; op het gebied van culturele
infrastructuur streeft de RvC naar maatwerkarrangementen per stedelijke regio. De RvC nodigt
daarom stedelijke regio’s uit plannen te formuleren voor een regionale culturele infrastructuur
waaraan alle betrokkenen (overheden, veld, maatschappelijke en private partijen) zich committeren.

Er moet een inhaalslag in cultuurbeleid plaatsvinden, opdat een betere aansluiting wordt
gerealiseerd met actuele, maatschappelijke ontwikkelingen, nieuwe maakpraktijken,
veranderend publieksgedrag, effecten van globalisering en diversiteit, internationalisering,
regionalisering en behoeften van een breed, divers publiek. Regionaal en landelijk
cultuurbeleid moeten via stedelijke cultuurregio’s beter op elkaar worden afgestemd.

1.2 Proces: Zuidelijke opmars
De collectieve propositie het Pact van Zuid, grondstof voor de Stedelijke Cultuurregio Zuid is een
brede verkenning van het culturele veld. Het Pact van Zuid is een breed gedragen visie om een
duurzame transitie in cultuurbeleid in gang te zetten. De gemeenten Heerlen, Maastricht en
Sittard-Geleen hebben zich met steun van de Provincie Limburg gecommitteerd aan deze
gezamenlijke opdracht en vanaf het begin deze transitie opgevat als proces in volle
samenwerking mét het culturele veld.
Het proces heeft geleid tot deze ‘collectieve propositie’: een brede verkenning van het culturele
veld waarin de culturele infrastructuur van de drie steden in samenhang wordt bezien en waarin
met het culturele veld en belangrijke aanverwante spelers, speerpunten worden ontwikkeld voor
een vruchtbaar, effectief en breed gedragen cultuurbeleid in de Stedelijke Cultuurregio Zuid
(SCRZ) vanaf 2021.
Het Pact van Zuid is gevoed door vertegenwoordigers van zo veel mogelijk culturele instellingen
uit de drie steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen. De tekst is geformuleerd door een
daaruit samengesteld gezelschap, met steun van wethouders en ambtenaren uit de drie
genoemde steden alsook van Gedeputeerde Cultuur en Cluster Cultuur van Provincie Limburg.
Die laatsten tekenen voor de implementatie en tekst van het bijbehorende profielplan. Naast de
instellingen die tot nu toe concreet betrokken zijn bij de formulering van deze collectieve
propositie, sluiten ook andere spelers uit het veld zich aan, waardoor gaandeweg een completer
beeld ontstaat van de bestaande en de gewenste regionale culturele infrastructuur.

36

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Het Pact van Zuid is een door het culturele veld geformuleerde brede verkenning waarin de
culturele infrastructuur van Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen in samenhang wordt bezien
en waarin met het culturele veld en belangrijke aanverwante spelers, speerpunten worden
ontwikkeld voor een vruchtbaar, effectief en breed gedragen cultuurbeleid in de SCRZ.

1.3 Doel
Wie het advies van de Raad voor Cultuur over de stelselherziening (Cultuur voor stad, land en regio
– Naar een betere samenwerking tussen de overheden, nov 2017 [2]) leest, komt tot de conclusie
dat een van de belangrijkste doelstellingen van deze stelselherziening ligt in de ontwikkeling van
een nieuwe, evenwichtiger verhouding tussen rijksoverheid en decentrale overheden. Er moet recht
worden gedaan aan de kracht van de regio’s, ruimte komen voor regionale en lokale overwegingen
en rekening worden gehouden met de breedte, diversiteit en kwaliteit van het regionale culturele
landschap. In eenzelfde beweging moet het stelsel worden aangepast om belangrijke veranderingen
in cultuur en samenleving te vertalen naar adequaat en eigentijds cultuurbeleid.
Daarbij gaat het om uitdagingen als:
❚ het bereiken en bedienen van een breder en diverser publiek
❚ het belang van een betere verankering van cultuureducatie in het onderwijs om gelijke
toegang tot cultuur voor iedereen te waarborgen
❚ nieuwe multidisciplinaire kunstvormen, nieuwe maakpraktijken en nieuwe vormen van
samenwerking tussen kunstenaars (crossovers, digitalisering, interdisciplinariteit)
❚ nieuwe verdienmodellen en
❚ het faciliteren van nieuwe verbindingen tussen de cultuursector en andere maatschappelijke
sectoren.
De Raad voor Cultuur stelt geen radicale wijzigingen van (de structuur van) het huidige stelsel
voor: de BIS en de Fondsenstructuur blijven bestaan. Zij moeten echter worden versterkt en
beleidsmatig bijgebogen om de regionale belangen een belangrijker positie te verschaffen binnen
het totale cultuurbeleid. De dialoog tussen rijksoverheid en de decentrale overheden dient uit te
monden in een helder beleidskader betreffende de inrichting van een versterkte BIS én de wijze
waarop de landelijke en regionale culturele infrastructuur in elke stedelijke cultuurregio idealiter op
elkaar aansluiten en elkaar versterken.

[2] Raad voor Cultuur: Cultuur voor stad, land en regio,
november 2017

37

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Daarbij spelen gezamenlijke adviesaanvraagprocedures en gecoördineerde advisering door RvC,
regionale, provinciale en gemeentelijke adviescommissies een belangrijke, voorwaardenscheppende
rol. Zonder afstemming hiervan stuiten de collectief voorbereide plannen van stedelijke regio’s op
een weerbarstige praktijk van conflicterende regelingen. Het draait om samenwerking, dialoog en
afstemming, op weg naar één bestel in plaats van naast elkaar en tegen elkaar inwerkende stelsels.

Voor de SCRZ vraagt dit een specifieke uitwerking van:
een versterking van de BIS vanuit het perspectief van het regionale cultuurbeleid en de gewenste regionale culturele infrastructuur. Daarbij
gaat het ook om versterking van de bestaande BIS instellingen (door bijvoorbeeld het onderscheid tussen groot en klein te schrappen in de
BIS of subsidieplafonds te verhogen, betreffende Opera Zuid, Toneelgroep Maastricht, Het Laagland, De Nederlandse Dansdagen e.d.),
alsook over instellingen die opgenomen zouden moeten worden in de BIS (zoals het Bonnefantenmuseum, Cultura Nova, Musica Sacra e.d.).
Hiermee dient extra rijksgeld in de regio te worden geïnvesteerd. Bijzondere aandacht moet bovendien uitgaan naar het middenveld, dat op
termijn naar een BIS-status kan doorgroeien, maar ook op zichzelf van groot belang is voor een bloeiende regionale culturele infrastructuur.
• samenhang in de regionale basisinfrastructuur, zodat die een verbindende keten biedt als basis voor eigentijds cultuurbeleid in de SCRZ,
bezien vanuit zes culturele strategieën, te weten: onderzoek, opleiding, productie, presentatie, publiek en internationalisering.
• de wijze waarop de door het Rijk gesubsidieerde Fondsen – die als doel hebben dynamiek
en innovatie te stimuleren in het gehele bestel – meer rekening houden met de regionale behoeften aan project- en programmagelden
en deze sterker dan nu zullen honoreren. Wellicht valt daarbij te denken aan een effectieve regionalisering van de Fondsen.
Met als doel de 'culturele factor' in Zuid-Limburg naar een hoger en relevanter niveau brengen, dat wil zeggen:
- met meer betekenis voor de bewoners van deze drie steden, hun omgeving en achterland
- met een onderscheidend vermogen dat landelijk erkenning verdient
- met een sterke, samenhangende culturele regionale infrastructuur voor een breed spectrum aan cultuur, d.w.z. van autonome kunst
tot projecten met sociaal-maatschappelijke opdracht
- met een lokale, regionale, landelijke en internationale focus, die recht doet aan de intrinsieke kwaliteit en de culturele potentie van deze
		 regio en die bijdraagt aan een transformatieproces om het zelfvertrouwen van, de kracht van en de binding met deze regio te vergroten
en zichtbaarder te maken.
- met een sterker beleid op het gebied van cultuureducatie in Limburg
- en met een sterke samenhang tussen de specifieke kwaliteit van de kunsten en de aanwezige opleidingen en educatiemogelijkheden
in dit gebied.
•

38

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen bieden
samen onderdak aan een aantal toonaangevende boegbeelden met landelijke zichtbaarheid, zoals het Bonnefantenmuseum,
Toneelgroep Maastricht, Opera Zuid,
philharmonie zuidnederland, jeugdtheatergezelschap Het Laagland, festival Cultura
Nova, Hoge Fronten/Lieke Benders, het
postacademisch instituut Van Eyck (Jan
van Eyck Academie), de Toneelacademie
Maastricht, Festival de Nederlandse
Dansdagen, Sally Dansgezelschap Maastricht,
Musica Sacra, TEFAF, het Wereld Muziek
Concours en Festival Schrit_tmacher.
Toch is slechts een miniem aantal van deze
instellingen opgenomen in door het Rijk
gefinancierde regelingen. De samenstellers
van deze culturele propositie veronderstellen
dat bij de beoogde stelselherziening rond
stedelijke regio’s dan ook sprake zal zijn van
een versterkte BIS, waarbij een aantal van de
genoemde instellingen op actueel, relevant
niveau gebracht wordt, zodat ze vanuit hun
inbedding in de SCRZ een landelijk onderscheidende functie kunnen (blijven) vervullen,
alsook vice versa: dat ze vanuit hun landelijk
onderscheidende rol stevige pijlers vormen
binnen de infrastructuur van de SCRZ.
Kunst & cultuur zijn als geen ander in staat
verhalen naar boven te halen, die actuele
maatschappelijke ontwikkelingen een gezicht
geven, daarbinnen nuances aanbrengen,
grijstinten durven laten bestaan, betrokkenheid
stimuleren en sociale cohesie zichtbaar
maken. De SCRZ stimuleert de articulatie en
weerklank van al deze verholen verhalen
binnen een regionale culturele infrastructuur.

39

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

De SCRZ stimuleert:
een inhoudelijke focus op regionale oriëntatie, onder meer via thema’s waarmee
cultuurmakers aan de slag gaan
de versterking van de regionale, culturele infrastructuur
regionale samenwerking tussen culturele basisvoorzieningen, cultuureducatie, creatief
kapitaal, (kunstvak)opleidingen, topinstellingen en maatschappelijke domeinen
goede afstemming tussen talentontwikkeling, opleidingen, culturele instellingen,
productieklimaat en arbeidsmarkt
versterking van de regionale instellingen richting nationaal en internationaal niveau
versterking van het verblijfsklimaat en waar mogelijk vestigingsklimaat voor creatieven
een regionale focus op publieksbinding en de vergroting van publieksbereik
een grotere diversiteit aan publiek en cultuurparticipanten, bijvoorbeeld door middel van
een breed opgezet kwalitatief en kwantitatief publieksonderzoek naar cultuurparticipatie
(actief en receptief) en door steun bij de implementatie van de Code Culturele Diversiteit
de dialoog tussen de professionele en de amateurkunst
culturele carrières zoals de ontwikkeling van talent en het middensegment
betere afstemming van aanbod en afname (bijvoorbeeld via podia)
samenwerking tussen cultuur en sociaal-maatschappelijke en/of economische domeinen
meer verbinding met het bedrijfsleven
ontschotting
internationalisering
goed ingebedde cultuureducatie, zowel in het onderwijs als in het culturele veld
de kracht van en de trots op zuidelijk DNA
het zelfvertrouwen van bewoners in deze regio
voorzieningen van regionale en/of (inter)nationale uitstraling passend bij dit makersklimaat, dit publiek en deze identiteit
culturele inbedding van en reflectie op actuele maatschappelijke thema’s in deze regio
zoals vergrijzing, krimp, populisme, de kloof veroorzaakt door laaggeletterdheid,
leefbaarheidsproblemen, sociale cohesie en de ontvangst van nieuwkomers

Deel 2 Analyse en visie
2.1 De (culturele) eigenheid van Zuid-Limburg
Zuid-Limburg - met c.a. 607.000 inwoners ruim de helft van het totale aantal in de provincie
Limburg - vertoont als bijzonder deel van de zuidelijkste provincie van Nederland een grote
culturele eigenheid. De regio, globaal omvat door de tri-pool Heerlen, Maastricht en SittardGeleen, en nu samen de SCRZ vormend, kent een gestage vorm van verstedelijking, die heeft
geleid tot een nieuwe verhouding tussen de drie steden en de gemeenten en dorpen in het
omliggende Heuvelland, de Westelijke Mijnstreek en Parkstad Limburg.
De regio heeft een bevolkingsdichtheid van 955 inw/km² en is daarmee - dat zal wellicht
verbazen - een van de meest verstedelijkte gebieden van Nederland. Met ruim 600.000
inwoners op 635 km² is er sprake van stedelijke verdichting, zonder dat dit afbreuk doet aan
de rust die het gebied uitstraalt. De verstedelijking in Zuid-Limburg heeft een eigen karakter,
mede als gevolg van de effecten van jarenlange delfstoffenwinning en de inbedding in een
bijzonder landelijke omgeving.
De steden Heerlen (± 87.000 inw; deel van Parkstad Limburg met ± 245.000 inw), Sittard-Geleen
(± 93.000 inw) en Maastricht (± 122.500 inwoners) zijn fysiek met elkaar verbonden door het
Heuvelland, de Westelijke Mijnstreek en Parkstad Limburg en bijna volledig omringd door
Duitsland en België.[3] Binnen een uur reisafstand liggen grote steden als Aken, Keulen,
Düsseldorf, Luxemburg, Luik, Hasselt, Antwerpen en Brussel. Luxemburg ligt bijvoorbeeld op
kortere afstand dan Rotterdam.

[3] www.statline.cbs.nl

Deze hybride verhouding tussen stad en ommeland én de euregionale ligging vormen samen
een cultuur van verschillende snelheden. De ene snelheid wordt vooral gekenmerkt door een
cultuur van ambachtelijkheid, onthaasting en gezamenlijkheid. Culturele en religieuze
amateurverenigingen (carnaval, toneel, schutterijen, koren, harmonieën, fanfares, drumbands,
(garde)dansensembles, religieuze processies e.d.) maken deel uit van het sociale leven en
koesteren tradities en de ambachtelijke aanpak. Zuid-Limburg kent nog steeds een bloeiende
amateurcultuur, zij het dat krimp ook hier her en der voor terugloop zorgt, echter minder dan
verwacht. De krimp krimpt minder, zo laten recente onderzoeken zien.[4]

[4] "De krimp krimpt", omschrijft Jan Latten, hoofddemograaf bij het CBS, deze tendens. "De meest
recente prognoses geven aan dat Zuid-Limburg tot 2025
maar beperkt krimpt en 50.000 inwoners meer heeft
dan in 2005 werd voorspeld voor 2025. Die beduidend
minder snelle afname zal ook voor Parkstad gelden."
De Limburger 10 januari 2017

Wie Zuid-Limburg binnenrijdt, ontsnapt niet aan een gevoel van onthaasting en ontmoet een
infrastructuur die gericht is op de omliggende streek en lokale kwaliteiten. Leefomgeving,
landschap, cultuurhistorie, milieu en infrastructuur passen onder een noemer, die ook wel slow
city quality wordt genoemd. Ze zijn minder vatbaar voor de waan van de dag; het ambacht geniet
hoog aanzien en het gevoel van collectiviteit is sterk ontwikkeld. Daar ligt ook de voedingsbodem
voor een sterke ambachtelijke makers-cultuur.

De Krimp krimpt even niet. De Limburger, 3 april 2017
“Voor het eerst in jaren is het drukker geworden in
Limburg. Vorig jaar kwam een eind aan de krimp, want de
bevolking groeide licht…De Limburgse bevolking is met
1.395 zielen toegenomen tot een totaal van 1.117.655.”

40

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

In de drie steden verhouden kunst en cultuur, door de sterke opkomst en nadrukkelijke
aanwezigheid van professionele kunsten, zich anders tot de traditie – professionele kunsten
zijn meer gericht op culturele verandering en vernieuwing. Dit kent een andere dynamiek,
met een andere snelheid. Het proces van verstedelijking zorgt zeker ook in Limburg, voor

de opkomst en ontwikkeling van een professioneel kunstklimaat in een verstedelijkende
omgeving. Dat manifesteert zich sterk in deze tri-pool. Belangrijk daarbij is dat het nabije
buitenland door inwoners niet als vreemd grondgebied wordt ervaren; het maakt onderdeel uit
van hun daily urban system.[5]
Dit soort vloeiende grensovergangen wordt niet alleen door de inwoners van Zuid-Limburg zo
ervaren, maar ook vice versa, door de inwoners van België en Duitsland. Er wordt gewoond,
gewerkt en gereisd naar toeristische attracties, supermarkten, festivals en detailhandel aan beide
zijden van de grens, en incidenteel ook naar voorstellingen, tentoonstellingen en presentaties.
Men deelt op een aantal vlakken eenzelfde verleden en heden.
❚ Neem het internationale dansfestival Schrit_tmacher. Nu Aken en Heerlen vanaf 2010 samen
optrekken en de schouders eronder zetten, komen er ruim 11.000 liefhebbers op af (editie
2013). Inmiddels aangegroeid tot 16.000 (editie 2017).
Het publiek trekt tijdens het vijf wekende durende festival massaal de grens over. “Het komt voor
dat vijftig tot zestig procent van ons publiek uit Duitsland komt.”, aldus Bas Schoonderwoerd,
directeur Parkstad Limburg Theaters in tijdschrift ‘Zuiderlucht’. Gevraagd naar het budget van het
festival komt Schoonderwoerd met wat misschien ook wel een succesfactor mag heten. Hij weet
het niet, om de eenvoudige reden dat er geen gemeenschappelijk budget ís. Schoonderwoerd:
“Wij financieren de programmering in onze zaal, zij doen dat voor de uitvoeringen in Aken.”
Juist deze vanzelfsprekendheid bij het overschrijden van cultuur- en landsgrenzen maakt de regio
uniek in Nederland, en bijzonder aantrekkelijk voor publiek en cultuurmakers. Het begrip Euregio
moet weliswaar opnieuw worden geladen, omdat de laatste tien jaar Europa politiek gezien snel
in crisis verkeerd. Maar de euregionale positie van Zuid-Limburg blijft een niet weg te denken
aspect van de culturele dynamiek en biedt volop kansen voor kunstenaars waar het gaat om
internationale samenwerking, afzetmarkt en publieksbereik.

De regio Zuid-Limburg heeft een bevolkingsdichtheid van 955 inw/km² en is daarmee een
van de meest verstedelijkte gebieden van Nederland. Met ruim 600.000 inwoners op 635 km²
is er sprake van stedelijke verdichting, zonder dat dit afbreuk doet aan de rust die het gebied
uitstraalt. De verstedelijking in Zuid-Limburg heeft een sterk eigen karakter.
De steden Heerlen (± 87.000 inw; deel van Parkstad Limburg met ± 240.000 inw), SittardGeleen (± 93.000 inw) en Maastricht (± 122.500 inwoners) zijn fysiek met elkaar verbonden
door het Heuvelland, de Westelijke Mijnstreek en Parkstad Limburg en bijna volledig
omringd door Duitsland en België. Binnen een uur reisafstand liggen grote steden als Aken,
Keulen, Düsseldorf, Luxemburg, Luik, Hasselt, Antwerpen en Brussel.

2.2 Waarom een Stedelijke Cultuurregio Zuid?
[5] Halás, Marián, and Zuskáčová, Veronika , "Travelling
to Services in the Daily Urban System of Olomouc.".
Bulletin of Geography. Socio–economic Series. 20:
23–41. (April 23, 2017).

41

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De identiteit van Zuid-Limburg is een sterke; het culturele zelfbewustzijn werd een tijdlang
afgeremd door pijn uit het verleden (voortkomend uit de mijnhistorie en traditionele maakindustrie),
maar wordt nu intensief gevoed door een nieuwe kenniseconomie, een groeiend toerisme en een

toename van cultureel toonaangevende activiteiten. De drie steden Heerlen, Maastricht en
Sittard-Geleen, met elk een eigen karakter en geschiedenis, zijn duidelijk complementair aan
elkaar, in een gebied waar stedelijkheid en natuur organisch hand in hand gaan – natuur en
buitenland zijn nooit ver weg.
Op grond van cijfers kan Zuid-Limburg inderdaad als stedelijke regio worden aangemerkt. Toch
ervaart zowel de bewoner als de bezoeker Zuid-Limburg eerder als een gebied dat rust uitstraalt.
De drie steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen weten zich omringd door landelijk gebied
met een grote attractieve toeristische waarde. Er is geen sprake van een verlaten agrarisch
gebied. De helft van de bevolking woont in het Heuvelland, de Westelijke Mijnstreek en de
omgeving van Parkstad. De andere helft woont in de drie stedelijke gebieden: het van oudsher
culturele en bestuurlijke centrum Maastricht, het herrijzende, urbane Heerlen en de gemeente
Sittard-Geleen, gedomineerd door de industriële banenmotor Chemelot en in de hele regio door
de Brightlands Campus (een vierdelige grensoverschrijdende community voor open onderzoek in
gezondheid, voedsel, chemie, kennis, smart services, innovatie en duurzaamheid, gesitueerd in
Heerlen, Maastricht, Sittard-Geleen en Venlo). In deze gebieden proef je een andere sfeer.
Ambitieus wordt hier, op verschillende manieren, naar de toekomst gekeken. Een internationaal
gewaardeerde universiteit, een innovation center en een wereldspeler op het gebied van chemie
zijn zomaar drie voorbeelden van aanjagers van ambitie en honger naar vooruitgang.
In het proces van verstedelijking waarin Zuid-Limburg zich bevindt, beïnvloeden deze mentaliteiten
elkaar wederzijds en ontwikkelt zich meer en meer een eigen stedelijke culturele mentaliteit.
Verschillen in sfeer en mentaliteit combineren bovendien vanzelfsprekend met de landelijke
gebieden die deze centra van ontwikkeling omringen, ook al kunnen deze verschillen qua
inrichting van het landschap soms surrealistisch aandoen.
Bewoners en bezoekers ervaren de dynamiek van vernieuwende (post-)industriële highlights
tegenover het rustgevende heuvellandschap echter nog te weinig als een vruchtbaar nieuw elan
en versterking van het zelfbewustzijn. Voor een omgeving met zoveel hoogwaardige wetenschappelijke en economische activiteit is het opvallend dat het zelfbeeld van de inwoners lang
gekenmerkt bleef door weinig zelfvertrouwen en een gedeeld gevoel van achtergesteld te zijn.
Dit vindt zijn oorzaak allereerst in het feit dat het gebied historisch gezien door verschillende
overheersende machten eerder is behandeld als rijk wingewest dan als volwaardige deelnemer
binnen een politiek-bestuurlijke structuur. De Zuid-Limburger was zelden in de gelegenheid zijn
achterland naar eigen goeddunken in te richten. Bourgondiërs, Fransen, Duitsers en tot slot ‘de
Hollanders’ hebben het gebied overheerst en naar hun hand gezet.
Deze historie van voortdurend wisselende overheersing gecombineerd met de economische achteruitgang die vanaf de jaren ’70 enige tientallen jaren duurde, heeft bij de Zuid-Limburger een gevoel
teweeg gebracht, van niet gezien en niet gehoord te worden door landelijke machthebbers. Eeuwen
van vreemde overheersing hebben een grote betrokkenheid op elkaar en de eigen cultuur bewerkstelligd. Een grote culturele, vaak ook voor buitenstaanders gesloten eigenheid is daarvan het gevolg.
Maar ook de worsteling om tot een groter geheel te behoren en daarin voor vol te worden aangezien.

42

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Dit hardnekkige zelfbeeld bleek jarenlang lastig te bevechten, maar is inmiddels duidelijk kerende.
De grote sociale, economische en culturele ontwikkelingen van de afgelopen halve eeuw –
globalisering, ontzuiling, individualisering, schaalvergroting, ontwikkeling van de vrije tijds- en
consumptiemaatschappijen, communicatie-en informatietechnologie enz. – hebben de wereld
dichterbij gebracht en tegelijkertijd de traditionele sociale verbanden opengebroken. De nieuwe
generatie ervaart minder tot geen ballast van deze historie, al is een gerichtheid op de eigen
cultuur nog altijd groot (getuige bijvoorbeeld het feit dat de PVV in Limburg als grootste partij uit
de bus kwam, tijdens de Tweede Kamerverkiezingen in 2017).
Door economische en maatschappelijke ontwikkelingen, en door kunst als motor van culturele
innovatie, is het zelfbeeld van Limburgers aan het kantelen. Kunst & cultuur zijn ideale
instrumenten om het zelfbewustzijn van de bevolking te versterken. Zeker in Zuid-Limburg, omdat
hier een schat aan veelzeggende verhalen ligt ingebed in een unieke, kwalitatief rijke omgeving
met veel bijzonder erfgoed tegen een interessante historische achtergrond.
Kunst & cultuur vormen bovendien een actieve stimulans voor een jonge generatie, om zich
creatief te ontwikkelen, zich positief te verbinden aan deze omgeving en de collectieve
vernieuwingskracht van hun regio te ontdekken, tot uiting te brengen en mede vorm te geven.
Dit proces wordt versterkt doordat cultuurmakers op een originele, zichtbare en manifeste manier
verhalen, thema’s, emoties en fricties naar boven halen. Hun makerspraktijk is op een organische
manier hybride – ze vertrekken vanzelfsprekend vanuit een mix van verschillende disciplines.
Daardoor dienen zich nieuwe kansen aan die onlosmakelijk verbonden zijn met de intrinsieke
kwaliteiten van dit gebied en de ligging ervan in Europese context. Met recht kan worden gezegd:
cultuurmakers her- en verrijken Zuid-Limburg. Voorbeelden hiervan zijn:
❚ PINKPOP, een muzikaal liefdesverhaal (door Toneelgroep Maastricht en Rowwen Hèze, met
uitdrukkelijke en initiële samenwerking tussen TM èn Parkstad Limburg Theaters in mindere
mate ook met De Limburger, later ook De Maaspoort Venlo en L1. Groeide uit tot een
ongekende hit (27.000 bezoekers voor één productie!) over het oudste popfestival van
Nederland en bracht uiteenlopende publieksgroepen samen. De Advocaat (over een bekend
Limburgs geslacht van juristen) en Ich bau dir ein schloss van Toneelgroep Maastricht (i.s.m.
Cultura Nova, over de architecturale herinrichting van Zuid-Limburg)
❚ Het tentoonstellingsconcept Elements: een samenwerking over landsgrenzen heen, tussen
culturele instellingen (NL/B/DUI) met focus op materiaal uit die regio. Maastricht bijvoorbeeld
keramiek en Sittard kunststoffen. Dat wordt vertaald naar universeel menselijke thema’s.
❚ FutureXpress (2014, 2015 & 2016): in opdracht van Stichting Lichting Zuid speciaal gemaakte
trailervoorstelling voor groep 8 van het basisonderwijs, waarin de innovatieve kracht van Limburg
centraal staat én de vraag hoe studie en toekomst van 12-jarigen in Limburg kunnen liggen.
❚ Zujerleech (2015): de eerste dialectvoorstelling van jeugdtheatergezelschap Het Laagland,
geschreven door Benny Lindelauf (Sittard, 1964), over de ramp met de DSM-naftakraker (1975),
waarin dit ingrijpende grote-mensen-verhaal wordt verteld vanuit de beleving van kinderen.
❚ Jongens van Toen (2015): locatieproject van Jong Laagland i.s.m. Het Jaar van de Mijnen &
Cultura Nova over de ondergrondse vakschool OVS, gespeeld in een markant schoolgebouw
❚ STILTE-project van Hoge Fronten/Lieke Benders, met een stilte-lab, een stiltesuite in Klooster
Wittem en een tentoonstelling STIL, de natuur.

43

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Cultuur verstaat de kunst universeel menselijke thema’s reliëf te geven, ook als die verhalen een
regionale oorsprong hebben. Of juist dan. Kunst & cultuur verruimen en verbreden daarmee de
regionale oriëntatie, en kunnen moeiteloos de provinciegrenzen overschrijden en zowel een
nationale als internationale uitstraling bewerkstelligen. Regionale oriëntatie is namelijk niet
synoniem aan provincialisme: het is de zoektocht naar thema’s, geworteld in de regio, waarin
een breed en divers publiek zich kan herkennen en zich toe kan verhouden, ook tot anderen.
Citaat uit het kunstenplan van Het Laagland: “We trekken ons niet terug in onze regio,
integendeel: we verbinden Limburg met de wereld en andersom.”
Daarvoor zijn het cultureel zelfbewustzijn en de artistieke diepgang bepalende factoren.
Die ambitie wil de SCRZ tot volle wasdom brengen, met sociologisch en artistiek relevant
cultuurbeleid. Juist binnen de Stedelijke Cultuurregio Zuid kunnen hiervoor de voorwaarden
worden geschapen.

Door economische en maatschappelijke ontwikkelingen, en door kunst als motor van culturele
innovatie, is het zelfbeeld van Limburgers aan het kantelen. Kunst & cultuur zijn ideale
instrumenten om het zelfbewustzijn van de bevolking te versterken. Zeker in Zuid-Limburg,
omdat hier een schat aan veelzeggende verhalen ligt ingebed in een unieke, kwalitatief rijke
omgeving met veel bijzonder erfgoed tegen een interessante historische achtergrond.
Regionale oriëntatie is niet synoniem aan provincialisme: het is de zoektocht naar thema’s,
geworteld in de regio, waarin een breed en divers publiek zich kan herkennen en zich toe
kan verhouden, ook tot anderen.
Kunst & cultuur vormen bovendien een actieve stimulans voor een jonge generatie, om
zich creatief te ontwikkelen, zich positief te verbinden aan deze omgeving en de collectieve
vernieuwingskracht van hun regio te ontdekken, tot uiting te brengen en vorm te geven.

2.3 De visie van de Stedelijke Cultuurregio Zuid
De SCRZ zet in op een regionale sterke culturele infrastructuur, mede ten faveure van het
groeiend zelfbewustzijn in Zuid-Limburg - een stimulans die gepaard gaat met de openheid
van een urbane dynamiek. Culturele energie speelt zich namelijk voor een groot deel af binnen
een relevante omgeving waarin cultuur zich concreet vermengt met andere domeinen van het
dagelijks leven. In steden interfereert de dynamiek van cultuur, economie, productie, onderwijs,
ruimtelijke inrichting en andere sociale stratificaties met elkaar. Daar is de afstand klein tussen
creatie, doel, effect en reflectie van kunst & cultuur. Er is een vruchtbare grond voor een actieve
werking van cultuur binnen het hele assenstelsel dat het dagelijks leven kleurt.
De authentiek-ambachtelijke cultuur die Zuid-Limburg enerzijds zo’n bijzonder karakter geeft en
die zich manifesteert in carnavalsverenigingen, toneelclubs, kerkkoren, harmonieën, schutterijen
en fanfares, verbindt zich steeds meer met dat wat er in de stedelijk centra bij belangrijke
culturele partners door andere kunstvormen naar voren wordt gebracht. Cultura Nova, De

44

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Nederlandse Dansdagen, Musica Sacra, Pinkpop, het Wereld Muziekconcours, HaFa Concerten
(een samenwerking tussen philharmonie zuid en met fanfares en harmonieorkesten), de
Heiligdomsvaart met nieuw Heiligdomsvaartlied en uitvoeringen in samenwerking met
Toneelgroep Maastricht, philharmonie zuidnederland en het Limburgs Jeugdsymfonieorkest
Amikejo: het zijn allemaal succesvolle evenementen met een (inter)nationale uitstraling en (deels
groeiende) regionale inbedding. Door nieuwe intensieve samenwerking met andere partijen in
de keten en het samen optrekken van de drie steden kunnen deze kunstzinnige evenementen
uitgroeien tot cruciale verbindingsstukken van de keten en tot culturele activiteiten waarmee
alle inwoners van Zuid-Limburg zich kunnen identificeren. De afstand tussen kunstzinnige
evenementen in een stedelijke omgeving, en culturele activiteiten in de omtrek, wordt langzaam
kleiner en ontvouwt een nieuw parcours aan publieksstrategieën en andersoortige, hybride
maakpraktijken.
Dit bouwen aan nieuw divers publiek en een verenigd zelfbewustzijn is een taak die door veel
culturele instellingen in Zuid-Limburg serieus wordt genomen; ze verheffen het tot een van hun
(kern)taken of zien het als interessant gevolg van hun activiteiten. Dit geschiedt vanuit alle
cultuurvormen, echter nog te weinig in samenhang, en nog niet gevoed door een overstijgend
cultuurbeleid. Vanuit beeldende kunst, popmuziek, klassieke muziek, theater, film, dans, opera,
educatie, erfgoed en architectuur – neem het Maankwartier in Heerlen als inspirerend voorbeeld
– wordt gewerkt aan een groeiend zelfvertrouwen rond de waarden en opdrachten waar de
Zuid-Limburger voor staat. Het ontwikkelen van een gezamenlijk cultuurbeleid, met voldoende
landelijke steun, is voor het verwezenlijken van deze ambitie een voorwaarde. De SCRZ richt zich
door verregaande samenwerking op een cultureel hechte infrastructuur, waarin elke inwoner zich
vroeg of laat (h)erkend voelt.
De eerste stap die de culturele instellingen daarvoor zetten is naar elkaar toegroeien zonder hun
eigenheid op te geven. Juist vanuit vertrouwen in eigen kennis, kunde en creativiteit kan er ruimte
worden gegeven aan andere kunstdisciplines en kunstinstellingen om activiteiten te ontwikkelen
die in combinatie aan kracht kunnen winnen. De culturele instellingen ontwikkelen een
gemeenschappelijke agenda met een gemeenschappelijke horizon, als gevolg van een goed
afgestemde, onderbouwde en gefinancierde samenwerking.
De door de SCRZ geïnitieerde ketensessies en de daaruit voortvloeiende ketenverkenning
vormen een eerste stap richting meer vormen van constructieve samenwerking.
Het Pact van Zuid streeft naar de ontwikkeling van een masterplan waaraan de instellingen zich
voor de komende jaren committeren. Een plan dat grote kans van slagen heeft omdat, zo blijkt
als één van de belangrijkste uitkomsten van het proces van de Zuidelijke Opmars, cultureel
Zuid-Limburg gekenmerkt wordt door een positief samenwerkingsklimaat.

De SCRZ zet in op een regionale sterke culturele, hechte infrastructuur, mede ten faveure
van het groeiend zelfbewustzijn in Zuid-Limburg - een stimulans die gepaard gaat met de
openheid van een urbane dynamiek. Door nieuwe intensieve samenwerking met andere
partijen en het samen optrekken van de drie steden kunnen kunstzinnige evenementen

45

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

uitgroeien tot cruciale verbindingsstukken in de culturele keten en tot culturele activiteiten
waarmee alle inwoners van Zuid-Limburg zich kunnen identificeren. Dit bouwen aan nieuw
divers publiek en een verenigd zelfbewustzijn is een taak die door veel culturele instellingen
in Zuid-Limburg serieus wordt genomen. Dit geschiedt vanuit alle cultuurvormen, echter
nog te weinig in samenhang, en nog niet gevoed door een overstijgend cultuurbeleid.
Het ontwikkelen van een gezamenlijk cultuurbeleid, met landelijke steun, is voor het
verwezenlijken van deze ambitie een voorwaarde.

2.4 Positief samenwerkingsklimaat van kleine tot middelgrote spelers
Samenwerking zit in Zuid-Limburg in het culturele DNA. Het ‘pakt zich good’, om het op z’n
Limburgs te zeggen - ook de term pact kan als zodanig gelezen worden. De compacte
samenstelling van Zuid-Limburg en de afstand tot de rest van Nederland, maken dat bewoners,
gezelschappen, universiteit, opleidingen, festivals en instellingen elkaar gemakkelijk weten te
vinden. De relatief kleine en middelgrote spelers in de cultuursector zien elkaar eerder als
collega’s dan als concurrenten. Wel gebeurt dit nog vaak op incidentele en informele basis, mede
door gebrek aan beleid, mankracht en financiële middelen. SCRZ wil dit vermogen versterken en
uitbouwen tot een cultureel krachtige infrastructuur. Samen groot zijn is een voorwaarde om
slagvaardig naar de toekomst te kijken. Dit moet geen holle kreet worden, maar vanuit inhoud
worden gedacht. Daar waar mogelijk en nodig ondersteunt de SCRZ aanjagersfunctie die het
samenspel faciliteert bijvoorbeeld in de beeldende kunst tussen musea, presentatie-instellingen,
kunstenaars en publiek, in de podiumkunsten tussen makers en presentatieplekken voor het
inhoudelijk ontwikkelen van nieuwe publieksstrategieën en op educatief gebied om kennis,
ervaring en initiatieven met elkaar te verbinden.
De urgentie tot samenwerking is sterk voelbaar. Doordat gezelschappen en instellingen elkaar
gemakkelijk iets gunnen ontstaan mooie producten, die (tijdelijk) voor veel culturele dynamiek
zorgen maar die door obstakels, zoals schotjes tussen subsidieregelingen, kleinschalige
organisaties of lokale en regionale verschillen in regelgeving, moeilijk structureel kunnen worden
gecontinueerd. Die kleinschaligheid maakt veel gezelschappen en instellingen en hun
samenwerkingsvormen helaas dus ook kwetsbaar.
❚ Zo heeft Festival Cultura Nova met overweldigend succes de in gebruik name van de
Noorderbrug in Maastricht opgeluisterd met een groot theatraal openluchtspektakel, kort
nadat dezelfde beeldende theatergroepen (Theater Titanick en Les Plasticiens Volans) in
Heerlen het festival had geopend. Die samenwerking werd door alle partijen enorm
gewaardeerd, maar moest veel logistieke hobbels overwinnen.
❚ De Museumnacht Maastricht is ook een voorbeeld van ‘korte lijntjes’ en ‘snel doorpakken’.
Binnen zeer korte tijd is een plan gemaakt, en zijn partners en financiering gezocht.
De eerste editie trok meteen 3500 bezoekers.
De relatief kleine omvang van Limburgse kunstinstellingen – zowel de ‘grote’ als de ‘kleine’ –
vormt zowel hun kracht als hun zwakte. De kracht is gelegen in hun flexibiliteit en hun besef van
de noodzaak om samen te werken; de zwakte vooral in hun geringe slagkracht en beperkte

46

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

ontwikkelingspotentie. Vermogen tot samenwerking en korte lijntjes tussen culturele instellingen
onderling, en tussen het culturele veld en de politiek zijn belangrijke kwaliteiten van de huidige
culturele dynamiek maar moeten steviger ingebed in een culturele regionale infrastructuur om de
structurele ontwikkeling ervan mogelijk te maken.
Het gebrek aan slagkracht (mankracht en budget) en ontwikkelingspotentie vormt namelijk een
belangrijke belemmering voor de ontwikkeling van culturele instellingen, voor de spankracht van
de keten en daarmee voor de culturele ontwikkeling van Zuid-Limburg als geheel. Om die
potentie, spankracht en slagkracht te vergroten is versterking van een aantal culturele
organisaties in Zuid-Limburg een eerste vereiste. Er moet worden geïnvesteerd. Dat wil niet per
se zeggen dat zij zich daarmee vooral tot grote(re) organisaties moeten ontwikkelen. Er kan ook
worden geïnvesteerd in de ontwikkeling van structurele samenwerking. De organisaties blijven
wendbaar en flexibel, maar investering in meer samenwerking zorgt voor ontwikkelkracht. De
kleinere instellingen dienen eveneens in staat worden gesteld tot vruchtbare samenwerking.
De SCRZ onderzoekt de mogelijkheden voor een productiebudget waaruit
samenwerkingsprojecten van cofinanciering voorzien kunnen worden. Mét landelijke matching,
want het culturele profiel van SCRZ wordt sterk gevoed door dit soort samenwerkingsprojecten.
Niet alleen via output (zoals coproducties) en thematische samenwerking (zoals onder de paraplu
van Het Jaar van de Mijnen) maar ook door een gezamenlijke zorg voor talentontwikkeling, alsook
waar mogelijk een gedeelde backoffice (zoals publieksonderzoek, marketing, slagkracht op het
gebied van educatie en het instellen van een gemeenschappelijke pool technici). Denk ook aan
het verstevigen van het verblijfsklimaat door het delen van artists in residence en gastenverblijven. Daarom is het ook belangrijk te investeren in een goed verblijfsklimaat in de SCRZ
door voor culturele organisaties budgetten beschikbaar te stellen om belangrijke, innovatieve
kunstenaars door middel van residenties, gastcuratorschappen e.d. tijdelijk naar Zuid-Limburg te
halen om er te werken en de regio te bevruchten met nieuwe en vernieuwende artistieke impulsen
(zie 2.7).

Samenwerking zit in Zuid-Limbug in het culturele DNA. Het ‘pakt zich good’, ook de term
PACT kan als zodanig gelezen worden. De compacte samenstelling van Zuid-Limburg en
de afstand tot de rest van Nederland, maken dat bewoners, gezelschappen, universiteit,
opleidingen, festivals, bedrijfsleven en instellingen elkaar gemakkelijk weten te vinden.
De relatief kleine omvang van Limburgse kunstinstellingen – zowel de ‘grote’ als de ‘kleine’
– vormt echter zowel hun kracht als hun zwakte. De kracht is gelegen in hun flexibiliteit en
hun besef van de noodzaak tot samenwerking; de zwakte vooral in hun geringe slagkracht
en beperkte ontwikkelingspotentie. Vermogen tot samenwerking en korte lijntjes tussen
culturele instellingen onderling, en tussen het culturele veld en de politiek zijn belangrijke
kwaliteiten van de huidige culturele dynamiek maar moeten steviger ingebed in een culturele
regionale infrastructuur om de structurele ontwikkeling ervan mogelijk te maken.

47

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Alf Mertens

48

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

2.5 Demografisch perspectief
Professionele cultuur gedijt goed in een stedelijke omgeving. Cultuur en urbanisatie gaan hand in
hand. In steden is een kritische massa aanwezig: de dichtheid van mensen voor wie cultuur een
levensbehoefte is, is er veel groter dan buiten de stad. Ook historisch gezien is er een parallel te
trekken tussen de opkomst van kunst & cultuur als autonome menselijke expressie en activiteit en
de verstedelijking van de samenleving. Steden zijn de motoren van maatschappelijke verandering
en vernieuwing, brandhaarden van creativiteit, versnellers van ontwikkeling.
Dit gegeven is voor Limburg op een bijzondere manier relevant, omdat Limburg geen wezenlijk
grote steden kent. Maastricht is met 122.000 inwoners Limburgs grootste stad - naar landelijke
maatstaven is het echter een middelgrote stad, nummer 22 op de lijst van grootste gemeenten.
Maastricht is de culturele hoofdstad van Limburg, maar heeft een betrekkelijk bescheiden
omvang, waardoor de culturele ontwikkelkracht en de culturele carrières van gezelschappen,
kunstenaars en instellingen niet tot volle wasdom komen. Maastricht is bovendien een
universiteitsstad met de aanwezigheid van hoog opgeleid arbeidspotentieel, een conservatorium
en één van de beste (zo niet de beste) toneelacademies van Nederland, maar mist vooralsnog
de kleefkracht om jonge hoog opgeleide twintigers en dertigers aan de regio te binden.
Heerlen kent een sterke opleving van urbane cultuur, manifesteert zich nadrukkelijk met
vernieuwende urbane architectuur, en ontwikkelt binnen het bestuurlijke samenwerkingsverband
Parkstad (met 245.000 inwoners de grootste stedelijkheid in Zuid-Limburg[6]) een uitstraling van
een provinciale of culturele hoofdstad. Onder meer de Open Universiteit in Heerlen, Zuyd
Hogeschool en het Arcus College met de opleiding Kunst, Theater en Media dragen hier
nadrukkelijk aan bij, alsook culturele podia en platforms zoals Parkstad Limburg Theaters,
Poppodium Nieuwe Nor en Festival Cultura Nova.
❚ Theater Heerlen behaalde in de stedelijke monitor een reikwijdte van maar liefst 56% van de
Heerlense bevolking.[7]
Sittard-Geleen is na Maastricht en Venlo met 93.000 inwoners de derde grootste gemeente van
Limburg en behoort tot één van de vier gemeenten in Nederland die zowel aan Duitsland als
België grenzen.[8] Sittard-Geleen opereert kleinschalig wat cultureel klimaat betreft. De gemeente
heeft bijvoorbeeld nog geen structurele subsidierelatie met het BIS-gezelschap Het Laagland,
dat wel in deze gemeente gevestigd is. Daarom is het ook demografisch van groot belang dat
Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen als tri-pool gaan functioneren in de ontwikkeling van
cultuurbeleid, geëffectueerd vanaf 2021.

[6] Dashboard Demografische gegevens Zuid-Limburg 2017
[7] Jaarverslag 2017 Parkstad Limburg Theaters
[8] www.statline.cbs.nl

49

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Met hun complementaire samenstelling versterken Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen de
kritische massa aan potentieel publiek en vergroten ze het maatschappelijk draagvlak voor
culturele voorzieningen. Bovendien kan de culturele sector, wanneer intensief wordt
samengewerkt, een wezenlijke rol van betekenis spelen bij het waarborgen van gevoelens
van veiligheid en sociale cohesie: een belangrijke prioriteit van de Limburgse gemeenten.

2.6 Publieksontwikkeling en publieksstrategieën
Geen van de drie steden in de Stedelijke Cultuurregio Zuid is op zichzelf groot genoeg om grote
professionele, culturele instellingen als een opera, orkest, toneelgezelschap, dansgezelschap of
museum zelfstandig van een voldoende grote publieksbasis te voorzien en zo te laten bloeien en
in hun ontwikkeling te stimuleren. De kritische massa van betrokken publiek dat een intrinsieke
interesse heeft om op zoek te gaan naar professioneel cultuur aanbod is hiervoor kwantitatief te
gering aanwezig binnen de stadgrenzen.[9] Maar vanuit het perspectief van de tri-pool is er wel
een substantieel deel publiek aanwezig met een intrinsieke interesse in cultuur. Bovendien komt
er nog een groot potentieel publiek bij, waarvan door middel van een andere publieksbenadering
een latente interesse aangeboord kan worden.
Aanspreken op identiteit blijkt daarbij goed te werken. Nu gebeurt dat veelal nog incidenteel.
Kennisdeling kan al helpen. Maar ook het ontwikkelen van gezamenlijke publieksstrategieën.
Niet iedere instelling hoeft en kan het wiel opnieuw uit te vinden.

[9] Thomas Renz: Nicht-Besucherforschung: Die Förderung
kultureller Teilnahme durch Audience Development
(Schriften zum Kultur- und Museumanagement). ISBN
978-3-8376-3356-6. Thomas Renz (Dr. phil.), geb. 1979
[10] Raad voor Cultuur, Agenda Cultuur 2017- 2020 en
verder, 2015, p.2
[11] https://www.cultuur.nl/actueel/nieuws/cultuurverkenningwat-zijn-belangrijke-ontwikkelingen-en-trends/item3109

50

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Zonder publiek komt cultuur niet tot leven.[10] Maar gedrag, smaak en samenstelling van het
publiek veranderen ingrijpend.[11] Voor elke culturele activiteit – experimenteel of gespecialiseerd,
traditioneel of vernieuwend – kan en moet een publiek gevonden worden. Dat is een belangrijke
taak voor theaters, podia, festivals, musea, instellingen, makers en (sociale) media. Wie op zoek
wil naar nieuwe publieksgroepen, presenteert een eigen, herkenbare programmering, doet
publieksonderzoek, betrekt het publiek actief (vroeg) bij activiteiten, verkent alternatieve locaties,
gaat allianties aan - ook buiten de sector - en onderzoekt nieuwe (digitale) manieren van
presenteren. Wanneer vanaf de basis samen wordt opgetrokken, kan er veel nieuwe
betrokkenheid op dit terrein worden gerealiseerd. Bovendien hebben podia veel kennis en
ervaring in huis, op het terrein van marketing, publieksbinding en publieksontwikkeling. Die kennis
en ervaring zou al vanaf het begin van het maakproces gedeeld moeten worden. Zodat publiek
niet pas in beeld komt wanneer kaartjes verkocht worden, maar dat het actief bij de hybride en
dynamische makerscultuur in Zuid-Limburg betrokken wordt.
❚ Het Bonnefantenmuseum presenteert zich bijvoorbeeld op een alternatieve locatie, om nieuw
publiek te trekken: Bonnefanten Pinkpop-up museum. Dit is een pop-uptentoonstellingsruimte tijdens Pinkpop, op het festivalterrein. Conservatoren bedenken met
de jongerenafdeling van het museum, YOUNG OFFICE, en in praktisch overleg met de
festivalorganisatie randprogrammering; die wordt met veel enthousiasme uitgevoerd door
YOUNG OFFICE.
❚ Maastricht Centre for the Innovation of Classical Musica (MCICM) is een samenwerking
tussen Universiteit Maastricht, Hogeschool Zuyd en philharmonie zuidnederland, die de
dynamiek onderzoekt achter een veranderende praktijk van de uitvoering van klassieke
muziek en de sociale context waarin deze plaats kan vinden.
❚ Spicy Classics & I-classics: series: hierin zoekt philharmonie zuidnederland samenwerking
tussen klassieke muziek en andere kunstdisciplines, zoals muziek en theater door Vincent
van Warmerdam en Mischa Hamel
❚ Lumière Cinema Maastricht betrekt bijvoorbeeld publieksgroepen op basis van thema’s zoals
Chinese (ondernemer)families bij de vertoning van de documentaire ‘De keuze van mijn
vader’ van Yan Ting Yuen

Instellingen als Opera Zuid, Toneelgroep Maastricht, Het Laagland en het Bonnefantenmuseum
hebben allemaal een respectabele, maar landelijk gezien een relatief korte geschiedenis.
Landelijk vergeleken behoren zij tot de kleinere organisaties in hun soort. De philharmonie
zuidnederland is als fusieorganisatie nog jong, maar komt eigenlijk voort uit het oudste orkest
van Nederland: het LSO (Limburgs Symfonie Orkest).Het LSO is door de fusie met het Brabants
Orkest en de bijbehorende uitbreiding van het verzorgingsgebied een nieuwe weg ingeslagen:
philharmonie zuidnederland heeft het in zich om uit te groeien tot een van de grootste en beste
orkesten van Nederland. Toneelgroep Maastricht draagt deze potentie in zich op theatergebied.
Het perspectief van philharmonie zuidnederland ontleent het orkest aan de uitbreiding van zijn
verzorgingsgebied en daarmee van zijn publieksbasis tot een voor de ontwikkeling van een orkest
kritische omvang. Voor de andere Limburgse culturele topinstellingen moet een soortgelijk
perspectief worden gecreëerd in de SCRZ! Dat kan. Door een gezamenlijk scenario hiervoor
te ontwikkelen en het publiek van de toekomst in kaart te brengen, bijvoorbeeld door een breed
opgezet publieksonderzoek. En door deze instellingen ook landelijk van een structurele
financieringsbasis te voorzien.
De ontwikkeling van de instellingen aan de top van de Zuid-Limburgse piramide vertelt ook het
verhaal van de ontwikkeling van de kleine en middelgrote instellingen, die er de massa en de
basis van vormen: ook daarvoor is in de kleinere culturele piramide van Limburg altijd minder
ruimte geweest. Zonder structurele samenwerking is het voor deze kleine instellingen onmogelijk
om ieder voor zich effectieve publieksstrategieën te ontwikkelen voor het aanboren van nieuwe
publieksgroepen. Ook hiervoor kunnen onder de vlag van SCRZ gezamenlijke scenario’s worden
bedacht en geëffectueerd.
Daarbij is het belangrijk strategieën te ontwikkelen om naast Limburgs publiek, ook Nederlands
publiek van buiten Limburg en Euregionaal publiek (vooral vanuit België en Duitsland in kaart te
brengen en (gezamenlijk!) te mobiliseren.
Opmerkelijk is dat het besloten, intieme karakter van de Limburgse steden en de afstand tot de
Randstad juist medebepalende factoren zijn voor de bloei en het functioneren van festivals
als de Nederlandse Dansdagen, Musica Sacra en Cultura Nova, en op een andere manier
voor de kunstvakopleidingen als het Conservatorium Maastricht, de Toneelacademie en de
postacademische instelling van Eyck. Dit is overigens niet alleen een Limburgs fenomeen.
Ook wereldberoemde theaterfestivals zoals van Avignon of Spoleto danken hun succes aan
vergelijkbare factoren.
De uitbreiding naar een groter en diverser palet aan doelgroepen is een van de grote uitdagingen
van elk cultureel beleid in Nederland, lokaal, regionaal én nationaal. De kern van het antwoord op
deze situatie in Zuid-Limburg is (in termen van een geïntegreerd cultuurbeleid) om de basis van
de Zuid-Limburgse kunstinstellingen te verbreden tot het gebied van de SCRZ, door hen meer te
verbinden met de drie steden én door hen een divers publieks- en doelgroepenbeleid te laten
ontwikkelen, waarmee zij in de haarvaten van de Zuid-Limburgse samenleving kunnen
doordringen. Van stedelijke elite tot niet of nauwelijks betrokken sociale groepen in de ZuidLimburgse steden en omliggende dorpen. De intensieve beoefening van de amateurkunsten

51

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

illustreert dat ook amateurs zoeken naar herkenning en herkenbaarheid, voortkomend uit andere
artistieke en culturele tradities en motivaties. De sterk ontwikkelde makerscultuur in Limburg sluit
hierbij aan.
Voor het kunst en cultuurbeleid van de SCRZ is dit dé vitale uitdaging: diversiteit, de slag om
een cultureel en sociaal diverser publiek, vertaald naar de Limburgse sociaal-culturele en
demografische realiteit. Inhoudelijk zal het kunst- en cultuurbeleid daarom in die zin een sterk
regionale oriëntatie moeten krijgen. Deze omslag vraagt om sterke culturele instellingen.
Uit de Atlas Voor Gemeenten van Gerard Marlet [12] blijkt dat de dynamiek van de ontwikkeling
van stedelijke regio’s in Nederland wordt bepaald door twee basiselementen: de aanwezigheid
van werk en de aanwezigheid van (culturele) voorzieningen. Of mensen zich in de stad vestigen
of in een van de kleinere gemeenten rondom de centrumstad wordt vooral bepaald door de
individuele keuze die zij maken ten aanzien van de te betalen (huizen)prijs om dichtbij werk en
voorzieningen te wonen of een langere reistijd in te bouwen. Samen bepalen zij de specifieke
dynamiek van een stedelijke regio. Was in de jaren 60 en 70 de trek naar het platteland leidend,
nu is al een aantal jaren het omgekeerde aan de hand en is vooral het wonen in de stad weer erg
in trek. In het mooie Zuid-Limburg ligt de waarheid waarschijnlijk in het midden. De afstand tussen
landschappelijke rust en schoonheid en de stedelijke culturele activiteit is in Zuid-Limburg direct
en klein. Een goed wegennet en goed openbaar vervoer zijn derhalve ook belangrijke voorwaarden
voor de culturele ontwikkeling van de SCRZ.
De onder meer door de RvC gesignaleerde trends als de veranderende publiekssamenstelling, de
verandering van de vrijetijdsmarkt, de informatiesamenleving en het aan deze trends gerelateerde
veranderende publieksgedrag hebben direct invloed op de cultuursector en moeten een plek
krijgen in het nieuwe bestel. Een meer inclusieve cultuursector en het bereiken van een breder
en meer divers publiek worden dan ook hoofdthema’s bij het cultuurbeleid van de SCRZ. Want
zonder publiek geen stedelijke regio. Daarbij gaat het, zeker in Zuid-Limburg, niet alleen om
etnische diversiteit, maar ook om sociaaleconomische. Zijn de demografische verschillen tussen
bijvoorbeeld de stedelijke kernen en de dorpen daar omheen binnen de stedelijke regio ook te
herleiden tot verschillen in culturele behoeften?

[12] Gerard Marlet en Clemens van Woerkens, Atlas voor
Gemeenten 2011, de waarde van cultuur voor de stad
Gerard Marlet, De aantrekkelijke stad. Moderne
locatietheorieën en de aantrekkingskracht van
Nederlandse steden, 2009
Gerard Marlet en Clemens van Woerkens, de 50 grootste

Welke groepen worden nog niet bereikt? Wie zijn deze mensen en hoe kan dit potentieel wel
worden bereikt? In ieder geval door ‘de juiste snaar’ te raken. Dat kan bijvoorbeeld door vaker
te vertrekken vanuit maatschappelijke vraagstukken, en het aanbod van kunst en cultuur hierop
van betekenis te laten zijn. Cultura Nova voert bijvoorbeeld in de Heerlense buurt Eikenerveld
een armoede gerelateerd project uit, een verhalenzoektocht getiteld Van Geluk Gesproken. En
presenteert dit tijdens de editie 2018 op het plein in de laagdrempelige en originele presentatie
De Kopsalon. Theater aan het Vrijthof heeft eveneens een locatiegebonden project rondom
armoede gemaakt dat sterk aansloeg. Duurzame financiering ontbreekt echter.

gemeenten van Nederland vergeleken op 50 punten,
2014, 2015, 2016, 2017
Gerard Marlet: De aantrekkelijke stad. VOC Uitgevers
Nijmegen, VOC Uitgevers Nijmegen 2009 (proefschrift
Universiteit Utrecht).

52

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Context gebonden programmering helpt ook bij de zoektocht naar nieuw regionaal publiek.
Daarbij kan identiteit als spiegel en inspiratiebron worden gebruikt, zonder dat dit beperkend of
verstikkend hoeft te werken. De sector wil hierbij ook leren van ander vrijetijdsaanbod en van
niet-gesubsidieerd aanbod en van de kennis en ervaring bij de podia. Bij alles draait het om de

vraag: hoe weet je een snaar te raken en hoe voeg je voor nieuwe publieksgroepen relevante
betekenis toe aan je aanbod? Kennisdeling, continuïteit in beleid en duurzame financiering zijn
zaken die hierbij van groot belang zijn voor de SCRZ.
❚ Lotte Lohrengel zette met Het Laagland het succesvolle en laagdrempelige festival
Zomerzone op in Sittard-Geleen, een combinatie van theateracts en beeldende kunst;
zij bedacht ook de Route d’Amour, liefdestheater op locatie.
❚ Poppodium Nieuwe Nor heeft bijvoorbeeld een programmeur ingeschakeld om hiphoppubliek
binnen te halen.
❚ Onder de titel Murals presenteert Heerlen een uitgebreide collectie van kleurrijke
schilderingen en graffiti op muren in de stad, vooral in het centrum. Hiermee geeft de stad
nadrukkelijk ruimte aan street-art en urbane kunst. Er is ook een wandelroute uitgezet.
Inmiddels krijgt Murals nationale en internationale erkenning.
❚ Parkstad Popstad is een initiatief waarin een aantal poppodia samenwerkt, waarmee
verbinding binnen de scene wordt gerealiseerd en waarin de rijke poptraditie in de
voormalige Oostelijke Mijnstreek aan een groter publiek wordt gepresente

Gesignaleerde trends als de veranderende publiekssamenstelling, de verandering van de
vrijetijdsmarkt, de informatiesamenleving en het aan deze trends gerelateerde veranderende
publieksgedrag hebben direct invloed op de cultuursector en moeten een plek krijgen in het
nieuwe bestel. Een meer inclusieve cultuursector en het bereiken van een breder en meer
divers publiek worden dan ook hoofdthema’s bij het cultuurbeleid van de SCRZ. Want zonder
publiek geen stedelijke regio. Daarbij gaat het, zeker in Zuid-Limburg, niet alleen om etnische
diversiteit, maar ook om sociaaleconomische. Zo moet worden onderzocht of de
demografische verschillen tussen bijvoorbeeld de stedelijke kernen en de dorpen daar
omheen binnen de stedelijke regio ook te herleiden zijn tot verschillen in culturele behoeften.
Een meer inclusieve cultuursector en het bereiken van een breder en meer divers publiek
worden dan ook hoofdthema’s bij het cultuurbeleid van de SCRZ.

2.7 Van vestigingsklimaat naar verblijfsklimaat en stimulering van het
makersklimaat
Tot nu toe is het cultuurbeleid in Limburg vooral gericht op een positief vestigingsklimaat, om
een vlucht van intellectueel en artistiek kapitaal te voorkomen. Echter, steeds sterker groeit het
bewustzijn dat het inzetten op een gunstig verblijfsklimaat voor cultuurmakers meer effect kan
sorteren. Het denken vanuit een verblijfsregio zorgt namelijk voor een levendige dynamiek,
waarbij je bewust gebruik maakt van potentiële doorstroming. De dynamiek die zo ontstaat
gaat niet alleen uit van wat er is en wat er kan blijven maar ook van wat er kan zijn en wat
er reuring kan veroorzaken. Het doorstroomt, voedt en voorziet het cultureel landschap van
de noodzakelijke voedingsbodem waar vanzelf nieuwe initiatieven organisch kunnen ontstaan.
Een levendig bruisend cultureel klimaat.

53

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Alf Mertens

54

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Neem als voorbeeld de Universiteit Maastricht, een van de meest internationale universiteiten van
Nederland. Die heeft voor een nieuwe dynamiek in stad en regio gezorgd. Hoewel de meeste
studenten na hun studie ook weer wegtrekken, blijven de procentuele aantallen gelijken. De
personen doorstromen de stad met een dynamiek, vertrekken daarna weer maar als groep zijn
ze een constante factor. Uit de dynamiek die de Universiteit teweegbrengt zijn door de jaren
heen allerlei andere initiatieven ontstaan.
❚ Parkstad Limburg Theaters presenteert al jaren in haar profilerende klassieke
muziekprogrammering een ‘Artist in Residence’, in seizoen 2016/2017 waren dit de broers
Arthur en Lucas Jussen, daarvoor Lavinia Meijer, in 2017/2018 is dit pianist Hannes
Minnaars, komend seizoen wordt dit Het Nederlands Kamerkoor. Uitwerking geschiedt
in de vorm van bijzondere series concerten, workshops etc.
Denken vanuit een verblijfsregio veronderstelt de aanwezigheid van krachtige lokale organisaties.
Wanneer je grote namen uit het internationale culturele veld naast jonge talent en mid-career-makers
culturele gastvrijheid wilt bieden, moet je sterk georganiseerd zijn. Daar zit meteen ook de belofte
in voor deze regio, de surplus.
Wanneer je een verblijfsregio als startpunt neemt, is het niet per se noodzakelijk om meer
organisaties en meer namen te vestigen in deze regio om een sterke culturele identiteit verder
op te bouwen. De huidige organisaties moeten in staat gesteld moeten worden om deze ambitie
op te pakken en verbinding met elkaar te leggen. Juist in die verbinding met elkaar zit ruimte.
Verblijven in een cultureel rijk gebied waarin aandacht, tijd, natuur, historie en erfgoed inherent
zich aan je opdringen, maakt je tegelijkertijd ook tot een ambassadeur van diezelfde regio.
Een plek waar je als kunstenaar graag verblijft omdat je tot je kern kunt doordringen. Waar
mogelijkheden voorhanden zijn die elders niet te halen zijn. Waar je in staat bent om te creëren,
te bruisen en je kennis in de regio achter te laten. Om een goed verblijfsklimaat te garanderen
moet je als culturele sector dus wel sterk georganiseerd zijn. Daar draagt de SCRZ aan bij.
SCRZ refereert hierbij aan het hybride makers-klimaat dat in Limburg zeer vruchtbaar is en
ook van oudsher al ver ontwikkeld in zijn multidisciplinaire aanpak. Ambachtelijk vanuit historie,
traditie, gemeenschap en werkgelegenheid. Artistiek vanuit de wil en de wens om hier te maken
wat hier relevant is en vanuit dat aspect ook relevant wordt voor de rest van Nederland en
daarbuiten. Dit makersklimaat wil de SCRZ krachtiger borgen. De sector beeldende kunst vraagt
bijvoorbeeld om ruimte en aandacht voor een krachtiger makersklimaat door een geactualiseerde
visie op een stimuleringsbeleid voor galeries in de SCRZ, het ondersteunen van jonge makers en
het door-ontwikkelen van een passend atelierbeleid. In de nog jonge filmsector vraagt een andere
manier van produceren voor flexibele ondersteuning van jong talent, bijvoorbeeld in regionale
talent hubs. Makers brengen tijdens conferenties, gehouden op weg naar SCRZ, steevast naar
voren dat er een grote behoefte is aan mentale, financiële en fysieke ruimte om artistieke
samenwerkingen aan te gaan, maar ook om in te spelen op vragen vanuit andere domeinen.
De aanwezigheid van veel industrieel en religieus erfgoed in Zuid-Limburg kan hierbij zorgen
voor een inspirerende, aantrekkelijke en vruchtbare omgeving. De SCRZ ziet ook hier een grote
rol weggelegd voor een breed gedeeld kunstbeleid.

55

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De SCRZ stimuleert het denken vanuit een gunstige verblijfsregio voor grote namen uit
het culturele veld; dat zorgt namelijk voor een levendige dynamiek, waarbij je bewust
gebruik maakt van potentiële doorstroming. De dynamiek die zo ontstaat gaat niet alleen
uit van wat er is en wat er kan blijven maar ook van wat er kan zijn en wat er reuring kan
veroorzaken. Om een goed verblijfsklimaat te garanderen moet je als culturele sector
dus wel sterk georganiseerd zijn. Daar draagt de SCRZ aan bij.
Daarnaast zet de SCRZ in op een goed gegrond makersklimaat, dat zich in Zuid-Limburg
al sterk multidisciplinair manifesteert.

2.8 Talentontwikkeling
Om te onderstrepen hoe samenwerking op het gebied van talentontwikkeling binnen de SCRZ
handen en voeten kan krijgen, geldt VIA ZUID als uitmuntend voorbeeld van ‘talentontwikkeling
nieuwe stijl’. VIA ZUID, Limburgs talentenmakelaar in de podiumkunsten, is een netwerkorganisatie,
een innovatief werkend, verbindend en coproducerend platform voor de podiumkunsten, werkend
vanuit Limburg, in verbinding met de (internationale) grensprovincies en de rest van Nederland.
VIA ZUID verbindt podiumkunstenaars, partners, opdrachtgevers, speelplekken en publiek,
binnen en buiten de culturele wereld. VIA ZUID ondersteunt een nieuwe generatie makers richting
zelfstandige beroepspraktijk. Deze ondersteuning is 'op maat gesneden' van de talenten: van
het maken van artistiek-inhoudelijke matches, het coproduceren van voorstellingen met diverse
partners, verbindingen borgen op zakelijk, productioneel/organisatorisch en pr/marketing-vlak tot
het door-ontwikkelen van een sterk publieksbewustzijn.
VIA ZUID trekt daarbij op met kernpartners en een keur aan gelieerde partners, in gedeelde
verantwoordelijkheid, in coöperatieve samenwerking en coproducerend. VIA ZUID en de
kernpartners verbinden zich in duurzame relaties met elkaar. Zo wordt een nieuwe generatie
talentvolle makers zichtbaar en tastbaar en wordt het productieklimaat in theater, dans,
muziektheater, performatieve- en interdisciplinaire kunsten versterkt.
VIA ZUID is geen productiehuis in een bakstenen gebouw maar een makelaar die partijen bij
elkaar brengt en optreedt als coproducent in de presentaties van de talenten. Dankzij die
verbindingen zijn podiumkunstenaars, opdrachtgevers en partners in staat om gezamenlijk
artistieke projecten te realiseren, voor en regelmatig mét het publiek. VIA ZUID is internationaal
georiënteerd, coöperatief georganiseerd en – dit is nieuw - nomadisch werkend.
Sinds de oprichting in 2013 is een groot netwerk opgebouwd dat zich gestaag verder uitbreidt.
VIA ZUID heeft daarmee waardevolle kennis in huis en een caleidoscopisch totaaloverzicht op
makerstalent, partijen, wensen, trends en ontwikkelingen in en vanuit het Limburgse culturele
veld, alsmede de periferie.
Vanaf 2017 kan VIA ZUID als pilot gezien worden, hoe samenwerking binnen de Stedelijke
Cultuurregio Zuid handen en voeten krijgt. Financiering vindt plaats vanuit de Provincie Limburg
én de drie steden Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen (het proces van bekrachtiging hiervan is
gaande), aangevuld met een bijdrage vanuit het Landelijk Fonds Podiumkunsten.

56

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Talent Lab is een onderdeel van VIA ZUID en behelst een nieuwe vorm en aanpak van
talentontwikkeling, opgestart door Toneelgroep Maastricht en VIA ZUID. In Talent Lab werken
zeven jonge beloftevolle talenten uit de podiumkunsten een maand lang intensief en onder
begeleiding samen. Worden ze uitgedaagd om uit de eigen comfortzonde te komen. Ze hebben
verschillende achtergronden in opleiding en kunstdiscipline.
Voorbeeldprojecten
1. ALIUNDE Van Lotte Milder (AKATAK). Een samenwerking tussen VIA ZUID
(talentontwikkeling), ThermenMuseum Heerlen (locatie en opdrachtgever), Cultura Nova
Heerlen (coproducent), Cadac Group Heerlen (softwareontwerp bedrijf), ondersteund door
Gemeente Heerlen, Provincie Limburg en Fonds Podiumkunsten. Looptijd project: 1 januari
2017 – doorlopend (maquette). Uitvoering: 18 augustus t/m 25 augustus 2017
ALIUNDE is een visueel experiment waarbij aan de hand van de nieuwste technologische
ontwikkelingen een kijkvenster wordt geopend naar de wereld van de Romeinen. Door middel van
AR (Augmented Reality) en videoprojecties is een filminstallatie gecreëerd rondom de resten van
Nederlands enige opgegraven Romeinse badhuis in Coriovallum (Heerlen). Een museale ervaring
die op deze manier nooit eerder plaatsvond. In het mystieke ALIUNDE kijk je letterlijk met een
futuristische bril naar de Romeinse wereld. Vondsten herrijzen uit hun gesteente en de bezoeker
komt oog in oog te staan met Romeinen en hun bouwconstructies.
2. In het Zuiden ligt alles anders
Van Nina Willems, Mayke Roels en Annet Bremen. Een samenwerking tussen VIA ZUID
(talentontwikkeling), Het Laagland (producent en artistieke coaching), Cultura Nova –
Heerlen, Op de bank festival – Sittard, Het Parcours – Maastricht, met een spin off naar
Limburg Festival Roermond, Schijt aan de grens – Venray, Cultureel Lint – Weert, Limburgs
Museum – Venlo, ondersteund door Provincie Limburg. Uitvoeringen: 20 augustus t/m
10 oktober 2017
In het Zuiden ligt alles anders vertelt de verhalen rond het ontstaan van Limburg, gespeeld in een
intieme mobiele theatertruck. Op straat, buiten de theatertruck, krijgt iedereen de kans om zijn of
haar eigen Limburgerschap onder de loep te nemen: bestaat de Limburger wel? Schuilt er iets
Limburgs in het diepst van je ziel? Hoe dan? Verleden, heden en toekomst passeren de revue.
Om talenten te laten doorgroeien is er per sector behoefte aan verbindende organisaties zoals
VIA ZUID. Maar talentontwikkeling houdt niet op bij een leeftijdsgrens. Ook mid-career-makers –
het kloppend hart van het middensegment – vormen een essentieel onderdeel van het bestel. Het
zijn gezelschappen en makers waarin geïnvesteerd is en die daardoor vakkundigheid op vele
vlakken hebben opgebouwd. Ze zijn in staat om met grote flexibiliteit en wendbaarheid te
opereren. Ze hebben een eigen identiteit, en kunnen makkelijk in dialoog gaan met het publiek.
Ze zijn vaak onderdeel van de ontwikkelingen binnen het kunstenveld omdat ze enerzijds
vakkennis beheersen en anderzijds meer vrijheid behouden om te experimenteren en zo het
gehele segment scherp houden. Als er geïnvesteerd wordt in jong talent, moet er ook zeker
geïnvesteerd worden in een middensegment, voor verdere ontwikkelmogelijkheden.

57

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Het middensegment – niet te lezen als een trapsgewijze benaming om door te groeien, wel als
een opzichzelfstaande richting – bedient bijvoorbeeld ook het kleine zaal circuit dat essentieel is
voor de kwaliteit en ontwikkeling van de Nederlandse podiumkunsten.
Bij het Fonds Podiumkunsten is spreiding een van de belangrijkste criteria. Hierbij wordt er
gerekend met verschillende regio’s, niet ingedeeld op basis van geografische ligging maar op
basis van bevolkingsdichtheid. Hierdoor worden bijvoorbeeld Utrecht, Den Haag en Amsterdam
als aparte regio’s gezien binnen de spreidingscriteria. Regio zuid wordt als één regio gezien maar
omvat zowel de provincies Limburg, Brabant als Zeeland - qua oppervlakte bijna een-derde van
Nederland. Wanneer er een gezelschap dus in Maastricht, Den Bosch en Vlissingen speelt wordt
dit slechts als speelbeurten binnen één regio beschouwd. Een vreemde optiek.
De geografische ligging in het zuiden nodigt namelijk ook uit om veel meer in Vlaanderen te
spelen. Opvallend is dat Toneelgroep Maastricht en Hoge Fronten bijvoorbeeld naast een
Nederlands verkoopbureau ook via een Belgisch verkoopbureau hun werk verkopen (als een van
de weinige gezelschappen binnen Nederland). Toch wordt de speellijst in België weer gevat in
een apart spreidingshokje namelijk: internationaal. Het zou wenselijk zijn om op dat vlak meer
Europees te denken, zeker ook bij de beoordelingen van subsidieaanvragen. Van waaruit
opereert een gezelschap en wat zou vandaaruit het (logische) spreidingsbeleid zou moeten zijn?
Ook met betrekking tot publieksaantallen per speelbeurt liggen de verwachtingen van het FPK
voor een gezelschap uit regio zuid even hoog als voor een club binnen de randstad. Het
volkrijgen van een zaal in bijvoorbeeld Venlo of Vlissingen is echter wellicht een grotere uitdaging,
gezien het publiek dat veel verder moet reizen.
Door verschillende partijen zoals de Provincie Limburg, Cinesud, VIA ZUID, Huis voor de Kunsten
Limburg, Arcus College met de opleiding Kunst, Theater en Media, gemeentelijke overheden en
enkele stichtingen is voor de sector film een Masterplan Filmtalent Limburg opgesteld. Film is een
sector die per definitie talentontwikkeling, cultureel aanbod en werkgelegenheid combineert, mits
hiervoor de juiste voorwaarden voor worden gecreëerd. In het Masterplan onderschrijven diverse
partijen dat ze samen jong talent de kans bieden zich, onder professionele begeleiding, te
ontplooien en ontwikkelen. Hierbij wordt rekening gehouden met nieuwe maakpraktijken en wordt
ook over de grens gekeken door deelname van MAD-faculty Genk en Clap! Liège.

Hoe samenwerking op het gebied van talentontwikkeling binnen de SCRZ handen en voeten
kan krijgen, geldt VIA ZUID als uitmuntend voorbeeld van ‘talentontwikkeling nieuwe stijl’. VIA
ZUID is een netwerkorganisatie, zonder stenen gebouw. Een innovatief werkend, verbindend
en coproducerend platform voor de podiumkunsten, werkend vanuit Limburg, in verbinding
met de (internationale) grensprovincies en de rest van Nederland. VIA ZUID verbindt podiumkunstenaars, partners, opdrachtgevers, speelplekken en publiek, binnen en buiten de culturele
wereld. VIA ZUID ondersteunt een nieuwe generatie makers richting zelfstandige beroepspraktijk. Deze ondersteuning is 'op maat gesneden' van de talenten: van het maken van
artistiek-inhoudelijke matches, het coproduceren van voorstellingen met diverse partners,

58

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

verbindingen borgen op zakelijk, productioneel/organisatorisch en pr/marketing-vlak tot het
door-ontwikkelen van een sterk publieksbewustzijn. Talentontwikkeling is niet alleen van
belang voor jonge kunstenaars, ook het middensegment aan makers moet zich kunnen blijven
door-ontwikkelen. Ook hierbij is samenwerking van essentieel belang.

2.9 Cultuureducatie
De Provincie en de zes steden Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen, Roermond, Venlo en Weert
tekenden in 2016 de intentieverklaring rondom de verdeling van middelen t.b.v. Cultuureducatie
met Kwaliteit (CmK). Dit landelijk geïnitieerde programma heeft als doelstelling de bevordering
van samenwerking tussen scholen en culturele instellingen en het vergroten van de deskundigheid van leerkrachten en vakdocenten. CmK draagt bij aan de ontwikkeling van doorlopende
leerlijnen en 21e-eeuwse vaardigheden. De ondertekende intentieverklaring heeft als onderdeel
van het bredere Cultuur Convenant 2017-2020 ertoe geleid dat vanaf 2017 in Limburg door
Provincie, Rijk en Gemeenten ruim 5 miljoen wordt geïnvesteerd in cultuureducatie in het
basisonderwijs. Voor een goede afstemming en kennisdeling tussen de zes genoemde regio is
in 2017 het Platform Cultuureducatie Limburg opgericht. De regionale samenwerking op dit vlak
is voor de steden Venlo, Weert en Roermond nog jong. Echter voor de steden Maastricht, Heerlen
en Sittard-Geleen is de samenwerking t.a.v. cultuureducatie al veel groter. De drie steden hebben
naast hun stedelijke taak ook de taak opgepakt om de dorpen in hun regio te bedienen, hiervoor
werken zij nauw samen met de Provincie Limburg. Iedere stad bedient een eigen regio. Voor
Heerlen is dit Parkstad, de instelling Schunck* is penvoerder en heeft PIT Cultuurwijzer als
programma voor de uitrol van cultuureducatie met Kwaliteit. PIT Cultuurwijzer daagt scholen uit
om cultuureducatie op een geïntegreerde en gevarieerde manier onderdeel uit te laten maken
van hun onderwijs. De intermediairs van PIT Cultuurwijzer coachen de school op basis van De
Cultuur Loper. Er wordt een schooleigen visie op cultuureducatie ontworpen, die wordt omgezet
in concrete activiteiten. Naast coaching draagt PIT Cultuurwijzer ook zorg voor deskundigheidsbevordering en co-creatie met het culturele veld in de SCRZ. Als onafhankelijk gesprekspartner
van het onderwijs en het culturele veld in Parkstad worden partijen samengebracht.
Zo werkt PIT Cultuurwijzergefundeerd samen aan het verbeteren van cultuuronderwijs en het
ontwikkelen van creativiteit bij kinderen in Parkstad.
EigenWijs is de naam waaronder De Domijnen (Sittard-Geleen) in de periode 2017-2020 invulling
geeft aan het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit. Alle basisscholen in de
Westelijke Mijnstreek (Sittard Geleen, Stein, Beek, Schinnen) kunnen meedoen aan EigenWijs.
Het doel van EigenWijs is om kinderen te laten profiteren van goed cultuuronderwijs waarin ze
plezier hebben en belangrijke vaardigheden leren. Daarvoor stimuleren en faciliteren we de
samenwerking tussen scholen en het culturele veld in de SCRZ.
“Als je talent niet wakker kust, dan blijft het slapen”. Dat is het motto van ‘Toon je Talent’, de
invulling van ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ in de regio Maastricht en het Heuvelland. ‘Toon je
Talent’ is een uniek project waarin basisschoolleerlingen kennis maken met kunst en cultuur.
Waarin ze worden gestimuleerd om hun eigen talent te ontdekken en verder te ontwikkelen,
zowel binnen en buiten school.

59

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto:Alf Mertens

60

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Het proces van de totstandkoming van dit PACT VAN ZUID heeft in ieder geval mede tot gevolg
dat allerlei culturele partijen uit een sector of discipline, die voorheen zelden als zodanig bijeen
waren geweest, elkaar nu beter leren kennen. Het veld voor cultuureducatie is groot en kent veel
verschillende spelers, die de handschoen van cultuureducatie met veel toewijding opnemen zoals
geëngageerde (kunst)docenten, medewerkers van scholen en culturele instellingen. Dat maakt
dat het geheel nog te versnipperd functioneert. Alleen daarom al is het zinvol dat de SCRZ
helpt om de samenwerking te focussen, het landschap in kaart te brengen en versnippering te
voorkomen. Dat zorgt dat het door de Provincie gefaciliteerde Platform Cultuureducatie Limburg
ondanks de vele spelers toch ook collectief de uitdagingen oppakt op het gebied van cultuureducatie.
Het uitbreiden van een structurele en duurzame relatie tussen onderwijs en het culturele veld is
geen eenvoudige opgave. Er zijn gelukkig onmiskenbaar stappen voorwaarts gezet, zoals het
genoemde ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ en het ‘Masterplan Muziekonderwijs Limburg’.
Door samen op te trekken binnen de SCRZ willen de instellingen van PIT Cultuurwijzer
(Heerlen), EigenWijs (Sittard-Geleen) en Toon je Talent (Maastricht) meer deelname aan
cultuureducatie te bevorderen. Daarbij blijkt er behoefte (zowel bij culturele instellingen als
bij het onderwijsveld) aan nieuwe, hedendaagse concepten die inspelen op de vernieuwde
sociologie van de samenleving, aan kennis over de vraag vanuit de samenleving en aan een
betere verbinding met het culturele veld. Het culturele en onderwijsveld geeft duidelijk aan
behoefte te hebben aan ‘specialisten’ met het vermogen dit soort vernieuwde educatie te
realiseren. De SCRZ wil het proces om aan die behoefte tegemoet te komen, graag van
een krachtige impuls voorzien. Daarnaast zou er ook aan een dynamische regionale Culturele
Canon gewerkt kunnen worden.
Er is expliciete interesse om binnen de drie steden van de SCRZ nog sterkere lijnen uit te zetten,
ook discipline-overschrijdend. En in verbinding met maatschappelijke vraagstukken zoals ‘krimp’,
‘leegstand’, en opdrachten vanuit het sociale domein zoals ‘het tackelen van armoede’ en ‘het
ontwikkelen van creativiteit en ondernemersgeest’. Een pleidooi dus voor het ontwikkelen van
21ste-eeuwste-skills door middel van cultuureducatie. De culturele energie binnen de SCRZ blijkt
op dit vlak in ieder geval zeer enthousiasmerend.

Door samen op te trekken binnen de SCRZ hopen de instellingen meer deelname aan
cultuureducatie te genereren dan de huidige helft van de bevolking. Daarbij blijkt er behoefte
(zowel bij culturele instellingen als bij het onderwijsveld) aan nieuwe, hedendaagse
concepten die inspelen op de vernieuwde sociologie van de samenleving, aan kennis over
de vraag vanuit de samenleving en aan een betere verbinding met het culturele veld. Het
culturele en onderwijsveld geeft duidelijk aan behoefte te hebben aan ‘specialisten’ met
het vermogen dit soort vernieuwde educatie te realiseren. De SCRZ wil het proces om
aan die behoefte tegemoet te komen, graag van een krachtige impuls voorzien.

61

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

2.10 Relatie aanbod & afzet
Limburg telt een drietal grote podia: Parkstad Limburg Theaters in Heerlen (PLT), Theater aan
het Vrijthof (TahV) in Maastricht en Schouwburg De Domijnen in Sittard. Daarnaast is er een
goede middenzaal in het gerenoveerde Theater Kerkrade en zijn er kleine(re) vlakke vloerzalen
in Theater aan het Vrijthof, AINSI, de Limburg zaal in PLT Heerlen en de kleine zaal van De
Domijnen. Voor de theaterpodia geldt dat zij een veel groter deel van hun potentie zouden kunnen
realiseren als zij veel hechter zouden gaan samenwerken op het gebied van programmering
en marketing, waarbij de leidende gedachte één gezamenlijk ontwikkelde programmering op de
verschillende podia van de SCRZ, gezamenlijke publiekswerving en /-ontwikkeling en gezamenlijk
publieksonderzoek en /-analyse. Voor alle podia geldt dat zij zich goed moeten positioneren ten
opzichte van elkaar binnen het grotere verband van de SCRZ, hetgeen niet betekent dat zij
allemaal iets anders moeten doen of exclusieve profielen moeten opeisen.
Voor de schouwburg in Sittard geldt dat deze in zijn geheel opnieuw gepositioneerd moet worden
en dat de vraag van de herpositionering leidend moet zijn bij de besluitvorming tot eventuele
nieuwbouw. Dit is ook van toepassing op een eventuele middenzaal voor Maastricht. Een
interessante vraag is of de Zuid-Limburgse podia op termijn niet onder één bestuur zouden
moeten worden gebracht, zodat de vrijwillige samenwerking zonder een duidelijk gezag over
budget, podium én programmering bindend wordt. De ervaring leert dat dit een langdurig en
complex proces vergt. En een denken en handelen over de grenzen van de eigen instelling heen.
Dat kost tijd.
Belangrijk is dat de podia een grotere plek krijgen binnen de keten, ook om hun kennis en
ervaring in publiekswerving al vanaf het begin van het maakproces in te zetten, en dat samenwerking steeds soepeler gestalte krijgt. De schouwburgpodia in Maastricht en Heerlen worden al
steeds minder concurrenten van elkaar. Zo hebben TahV en PLT al ver gevorderde plannen voor
een gezamenlijke presentatie van de BIS-instellingen op hun podia onder de titel BIS! Toneel in
het Zuiden.
Een goede balans en constructieve relatie tussen aanbod en afzet zorgt voor continuïteit,
publieksgroei en artistieke profilering.
❚ PLT ontwikkelt bijvoorbeeld al enige jaren profielen (programmaseries en festivals) in
samenwerking met partners, zoals met Cultura Nova, het Orlando Festival, Schrit_tmacher,
de Southern Blues Night, de Jazzout, TopKlassiek, De VlakkeVloerSerie, zondagochtend
klassiek, Saturday Special Music, Euriade, CantaRode, het Wereld Muziek Concours,
Pinkpop, het Dutch Mountain Film Festival Limburg. Mede door deze
programmeringsprofielen trekt PLT 240.000 toeschouwers voor de podiumkunsten.
❚ TahV opent in oktober 2018 de nieuw verbouwde Papyruszaal met een achtvoudige
opvoering van King Lear door Toneelgroep Maastricht, met in de hoofdrol Huub Stapel.
Het presenteert series als Meesterlijke Pianisten en Muziek in het Bonnefanten en het
podium is het centrum tijdens festivals als Musica Sacra, DURING TEFAF, Festival Jong!
en De Nederlandse Dansdagen. TahV trekt 115.000 bezoekers per jaar.

62

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Naast cultuur op de podia kent Limburg ook een rijke traditie van locatietheater (theater op
andere plekken dan de reguliere podia). Locatietheater kan een belangrijke rol spelen bij het
vinden van een breder en diverser publiek in Limburg en bij een betere worteling van de
Limburgse gezelschappen in de regio. Maar ook daarvoor geldt dat het alleen maar beter zal
functioneren als er goed wordt samengewerkt met de reguliere podia op het gebied van
programmering, coproductie, marketing/communicatie en kaartverkoop. Cultura Nova & Parkstad
Limburg Theaters spelen hierin een voortrekkersrol.
Cultura Nova in Heerlen en omgeving heeft zich ontwikkeld tot het belangrijkste theaterfestival
in de regio. Cultura Nova heeft een traditie van grote theatrale evenementen in de openlucht
voor een heel breed publiek en in locatietheater. Het festival is een belangrijke, natuurlijke
samenwerkingspartner voor de Limburgse gezelschappen. Cultura Nova is bovendien een
belangrijk platform voor jong talent, maar haalt ook interessante nationale en internationale
voorstellingen en kunstenaars naar Limburg. Dit Heerlense theaterfestival zou moeten kunnen
uitgroeien en zich moeten positioneren als hét theaterfestival van Limburg met een landelijke
uitstraling. Dat vraagt ook om uitbreiding/bijstelling van de programmeringsuitgangspunten. De
samenwerking met de gezelschappen, de podia, maar ook met een instelling als VIA ZUID zou
daarvoor moeten worden geïntensiveerd. Cultura Nova kan meer dan het festival tot nu is een
geïntegreerde schakel worden binnen de regionale culturele infrastructuur en het zal daartoe
moeten worden gefaciliteerd.
De Nederlandse Dansdagen en Theater aan het Vrijthof werken ook intensief samen. Tijdens het
festival is niet alleen dans te zien op podia als TahV, de Bordenhal en AINSI maar ook op straat,
in winkels en in musea.
Het Geluid in Maastricht, artist-in-residence van TahV, produceert muziektheatervoorstellingen
die behalve in grote en kleine zalen ook te zien zijn in ziekenhuizen, collegezalen, verzorgingstehuizen, scholen, huiskamers en kunstgaleries. ‘Plekken met bijzondere achtergronden waarin
bijzondere verhalen omsloten liggen. Plekken die toeschouwers op een bijzondere manier bij
de voorstelling betrekken.’, aldus Het Geluid op hun website. ‘Deze locaties zorgen voor
onverwachte ontmoetingen tussen verschillende generaties en tussen mensen met verschillende
achtergronden.’

Voor de theaterpodia geldt dat zij een veel groter deel van hun potentie zouden kunnen
realiseren als zij veel hechter zouden gaan samenwerken op het gebied van programmering
en marketing, waarbij de leidende gedachte één gezamenlijk ontwikkelde programmering
op de verschillende podia van de SCRZ, gezamenlijke publiekswerving en /-ontwikkeling en
gezamenlijk publieksonderzoek en /-analyse. Voor alle podia geldt dat zij zich goed moeten
positioneren ten opzichte van elkaar binnen het grotere verband van de SCRZ, hetgeen niet
betekent dat zij allemaal iets anders moeten doen of exclusieve profielen moeten opeisen.
Belangrijk is dat de podia een grotere plek krijgen binnen de keten, ook om hun kennis en
ervaring in publiekswerving al vanaf het begin van het maakproces in te zetten, en dat
samenwerking steeds soepeler gestalte krijgt.

63

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

2.11 Internationalisering
De internationale ligging van Zuid-Limburg, zoals boven omschreven, is uniek in Nederland:
omgeven door drie taalgebieden, en meer nog: omgeven door grote steden met een potentieel
aan publiek. Zowel de Franstalige provincie Luik (1.100.000 inwoners) als de Duitstalige regio
Aken (600.000 inwoners) als Belgisch Limburg (900.000) grenzen aan Zuid-Limburg, met daarin
steden als Hasselt, Tongeren en Genk. Samen met de 600.000 inwoners van Zuid-Limburg
bestaat het publiekspotentieel dus uit meer dan 3 miljoen mensen, binnen een maximale
rijafstand van 1 uur.
Een goed voorbeeld is het concept Eutropolis van Maurer United Architects, dat de Euregio MeuseRhine verenigt. Het vertrekt vanuit een nieuw type Europese stad, een combinatie van verschillende
nationaliteiten in een gebied dat een geschiedenis deelt. De Euregio kan als metropool gelezen
worden, bestaande 3.9 uit miljoen inwoners, drie natiestaten en vele talen. De Eutropolis creëert
een nieuw beeld van deze regio, een gebied dat kennis, creativiteit en ervaring verenigt.
We kunnen bovendien spreken van veel overeenkomsten in geschiedenis en identiteit in dit
gebied. De industrialisatie en daarmee opkomst en neergang en de economische gevolgen van
de mijn- en staalindustrie, zijn volgens de dezelfde tijdlijnen verlopen.
Zuid-Limburg huisvest ook de meest internationale universiteit van Nederland[13]: Maastricht
University, met een groeiend aantal expats.[14]
Vaak wordt gesproken over de opdracht tot het slechten van de grenzen, dit biedt immers voor
beide kanten enorme mogelijkheden. Dat gebeurt in Zuid-Limburg veel en vaak, zij het meestal op
informele manier. Op veel vlakken blijkt het namelijk nog steeds lastig om samen te werken met
buurlanden, doordat verschillen in regelgeving soms contraproductief werken. Aan de andere kant
spelen zich wel bewegingen af met economische motieven, zoals goedkoop tanken in België of
boodschappen doen in Nederland. Het buitenland is dus wel al onderdeel van een daily urban
system, maar dan vooral op economische gebied. Cultureel kan hier nog een slag geslagen
worden, vooral door ontschotting in regelgeving. Cultuur is een ideaal middel om mensen over en
weer te laten bewegen. Cultuur laat zich hoogstens door taalbarrières tegenhouden, maar die zijn
op te lossen en bovendien zijn veel cultuuruitingen universeel, voor een breed publiek toegankelijk.

[13] https://www.maastrichtuniversity.nl/nl/onderwijs/
waarom-de-um/meest-internationale-universiteit-vannederland
[14] https://www.zuidlimburg.nl/nieuws/artikel/3683/
expats-over-zuid-limburg-verliefd-op-maastricht.html

64

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De poppodia in Zuid-Limburg maar ook Parkstad Popstad en festivals als Pinkpop en Cultura
Nova tonen aan dat er op verschillende manieren internationaal kan worden samengewerkt en
meer publiek kan worden bereikt. De popmuziek- en festivalliefhebber laat zich niet weerhouden
door grenzen en komt naar voorstellingen wanneer ze relevant of interessant zijn. De extra
hoeveelheid publiek betekent ook meer draagvlak voor het ontwikkelen van producten.
❚ Poppodium Nieuwe Nor programmeert Duitse acts zoals de hiphopband Antilopen Gang en
reggae-artiest Sebastian Sturm en werkt dit poppodium in Heerlen promotioneel samen met
Freihlichtsbühne Burg Willemstein. Cultura Nova ontwikkelt opvallende coproducties met
gezelschappen in Frankrijk, waarvan een enkele ook doorreist naar andere festivals.
❚ Expeditie Peter Pan van Het Laagland mag een internationale hit worden genoemd en is in
het Duits en het Engels gespeeld door de Laagland-cast (New York 2016, Edinburgh 2018,

❚
❚
❚

❚

❚
❚
❚

Belfast 2019). De oerversie is als coproductie bij JES (Junges Ensemble Stuttgart) tot stand
gekomen met een Duitse cast in regie van Inèz Derksen.
STIL.de tour, een samenwerking tussen De Domijnen, Hoge Fronten en Toneelgroep
Maastricht, een busreis tussen Nederland, België en Duitsland
Parkstad Limburg Theaters werkt intensief samen met Aken, Theater a/h Vrijthof met Hasselt
Het Geluid opereert vanuit een oude cementfabriek tegen de Sint Pietersberg in Maastricht,
met uitzicht over de Maas. Nog net in Nederland maar slechts vijf minuten van de Waalse
grens, bevindt Het Geluid zich in een grensgebied tussen Nederland, Vlaanderen, Wallonië
en Duitsland.
Het grensoverschrijdend dansfestival Schritt_macher is door Heerlen en Aken samen
ontwikkeld (na een start in Duitsland). Deze samenwerking tussen cultuurinstellingen laat
zien dat het rendabel is omdat een verdubbeling van publiek wordt gerealiseerd en omdat
er voldoende financiële basis, lef, durf, wil en ambitie zijn.
Festival DVERs, een euregionaal showcasefestival voor in de binnenstad van Sittard,
als podium voor popacts uit Nederlands-Limburg, België en Nederijn en Aken.
Het Very Contemporary netwerk van hedendaagse kunstvenues in de euregio.
IBA Parkstad (Internationale Bau Ausstellung Parkstad) is ook goed voorbeeld van een
beproefd Duits concept, dat nu voor het eerst buiten Duitsland plaatsvindt, in Parkstad
Limburg, en met meer dan dertig projecten als motor voor stedelijke culturele ontwikkeling.

Zuid-Limburg kan de springplank zijn naar een buitenlands publiek en andersom kan ZuidLimburg de springplank worden voor buitenlandse acts of voorstellingen naar de rest van
Nederland. Deze positie wordt door de popmuzieksector als gebruikt voor de zogenaamde
‘pitstop-service’: optreden voor een volle zaal, terwijl je op weg bent van Luxemburg naar
Amsterdam en je tourwas ondertussen wordt gedaan. De SCRZ heeft een perfecte ligging
voor deze ‘pitstop-service’. Deze positie kan verder worden uitgewerkt door op het gebied van
productie instellingen met elkaar te laten samenwerken en op het gebied van publieksontwikkeling
grensoverschrijdende marketing in te zetten. De SCRZ biedt mogelijkheden dit in de meest
positieve zin te realiseren, met extra veel kansen voor niet taalgebonden kunstvormen als
beeldende kunst, muziek en dans.
Aan de internationale postacademie Jan Van Eyck nemen elk jaar 40 deelnemers vanuit de hele
wereld deel. Die stuwen elkaar, Limburg en Nederland tot een grotere hoogte. Hun talent wordt
opgepikt wordt door Marres, Bureau Europa, Bonnefantenmuseum, Schunck, het Domein, en ook
elders in Nederland (Fons Welters, Annet Gelink, Centraal Museum, Martin van Zoomeren,
Museum Voorlinden etc.) en in het buitenland.
Belangrijk is wel dat lokale, regionale en landelijke overheden zorgen dat internationaal beleid
ook op deze euregionale positie van Zuid-Limburg wordt afgestemd. Dat gebeurt nog te weinig.
Een proces van ‘ontschotting’ is noodzakelijk voor de doorontwikkeling van deze euregionale
positie. Opgeworpen drempels moeten, waar mogelijk, worden geslecht.

65

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

De SCRZ heeft door zijn euregionale ligging een perfecte positie voor het slechten van
grenzen. Deze positie kan verder worden uitgewerkt door op het gebied van productie
instellingen met elkaar te laten samenwerken en op het gebied van publieksontwikkeling
grensoverschrijdende marketing in te zetten. De SCRZ biedt mogelijkheden dit in de
meest positieve zin te realiseren, met extra veel kansen voor niet taalgebonden kunstvormen
als beeldende kunst, muziek en dans. Belangrijk is wel dat lokale, regionale en landelijke
overheden zorgen dat internationaal beleid ook op deze euregionale positie van ZuidLimburg wordt afgestemd. Een proces van ‘ontschotting’ is noodzakelijk voor de doorontwikkeling van deze euregionale positie.

2.12 Eer zichtbaarheid, samenhang en impact van Limburgs erfgoed
Erfgoed omvat alles wat vorige generaties ons hebben nagelaten en wat wij nu overdragen aan
volgende generaties: gebouwen, voorwerpen, rituelen, gebruiken, taal, literatuur en ontelbare
andere uitingen. Het gaat daarbij niet alleen om tradities, opgravingen en monumenten zelf,
maar ook om de verhalen daarachter. Ze bevatten iets waardevols dat Limburgers bindt.
Erfgoed Drieluik streeft naar:
❚ meer zichtbaarheid
❚ een groter publiek bereiken
❚ een grotere maatschappelijke impact
❚ meer samenhang tussen initiatieven en daardoor ‘meer waar voor ons geld’.

66

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Alf Mertens

67

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Deel 3 Ketenverkenningen
3.1 Wat draagt de huidige keten bij aan de visie van SCRZ?
Stedelijke cultuurregio’s zijn te beschouwen als culturele ecosystemen, organisch gegroeide
eenheden of leefgebieden. Meestal bestaan ze uit een centrumgemeente en een aantal
randgemeenten, die nauw op elkaar betrokken zijn en voor wonen, werk en voorzieningen
van elkaar afhankelijk zijn. De grootte van de centrumgemeente bepaalt het niveau en de
omvang van zijn culturele infrastructuur, terwijl randgemeenten zich beperken tot een aantal
basisvoorzieningen (openbare bibliotheek e.d.). De verwevenheid van voorzieningen maakt
het mogelijk om te sturen op samenhang, om tot taakverdeling over te gaan, om het aanbod
af te stemmen en om samenwerking te stimuleren. Het gaat daarbij om het ontwikkelen van
agglomeratiekracht. Ook op de SCRZ is dit model van toepassing, al zit de regio met zijn drie
stedelijke kernen atypisch in elkaar.
De culturele infrastructuur van iedere stedelijke regio bestaat uit drie lagen:
1. Basis 2. Keten en 3. Top.
De basisvoorzieningen zijn de openbare bibliotheek, monumentenzorg, archieven, laagdrempelige podia en festivals, voorzieningen voor cultuureducatie en cultuurparticipatie, lokale
media-instellingen, wijktheaters, presentatieruimtes en musea.[15] Zij zijn op aantrekkelijke
plekken in de stad gehuisvest, zijn toegankelijk voor iedereen en bieden een goed en gevarieerd
programma, waarvoor actief publiek wordt geworven.
In de keten gaat het om de ontwikkeling van het creatieve kapitaal en een aantrekkelijk cultureel
klimaat: talentontwikkeling, ruimte voor experiment en vernieuwing en creatieve bedrijvigheid.
Ateliers, oefenruimtes, broedplaatsen, productiehuizen, artist in residence-programma’s, kleine
theaters voor vernieuwend aanbod, filmhuizen, galeries, presentatieruimtes, festivals, maar ook
beschikbare (project)subsidies e.d. spelen een belangrijke rol.

[15] Zie onderzoek Cees Langeveld (2011), de
reisbereidheid is afhankelijk van het genre: “Maar in alle
gevallen treedt bij toenemende afstand daling van de

Tot de topvoorzieningen behoort enerzijds het gespecialiseerde aanbod zoals klassieke muziek
(philharmonie zuidnederland), musea voor moderne en/of oude kunst, meerdere podia vaak met
specifiek aanbod, kunstvakopleidingen, grote instellingen voor cultuureducatie, anderzijds de
instellingen met een nationale en/of internationale functie en uitstraling (groot festival, landelijk
toneelgezelschap, internationaal vermaard museum e.d.). Iedere stedelijke regio heeft een
infrastructuur die in alle drie de lagen goed is voorzien en waarmee hij zorgt voor cultureel
aanbod dat past bij zijn regio.

3.2 Verbinding binnen de keten en tussen top en basis

reisbereidheid op. Hoe meer gecentraliseerd het aanbod
van podiumkunsten, hoe lager het publieksbereik.” Voor
jeugd geldt dat sterk: gezinnen willen graag lopend of op
de fiets naar een voorstelling kunnen. http://archief.vscd.
nl/cms_files/File/cees_langeveld_reisbereidheid.pdf

68

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Een krachtige culturele infrastructuur kent een stevige organisatie binnen de ketens. Dat is één
van de eerste streefpunten van SCRZ: het in kaart brengen van de huidige organisatie van
verschillende ketens. Door per keten zo veel mogelijk cultureel betrokkenen bij elkaar te roepen,
zijn ketensessies per disciplines uitgevoerd, om de ontwikkeling van iedere keten in kaart te

brengen, op het gebied van Beeldende Kunst, Dans, Toneel, Muziek, Pop, Erfgoed, Film en
Educatie. Hoewel de makerspraktijk in Zuid-Limburg zich hybride en discipline-overstijgend
manifesteert, is toch gekozen voor een ketenverkenning per discipline, om het overzicht te
verhelderen. Vanwege de hanteerbaarheid zijn deze ketenverkenning gebaseerd, op een
combinatie van a) feitelijke structuur (wie), b) gevolgde strategieën (wat), c) ontwikkelingsschets
en d) thema’s voor collectieve propositie. Wij beperken ons per keten, vanwege de compatibiliteit,
tot vijf strategieën: opleiding, productie, presentatie, publiek, internationalisering.
De verschillende ketens vertonen verschillende kenmerken, maar ook gemeenschappelijke
karakteristieken. Zo blijkt bij alle ketens dat de vaardigheid om te denken vanuit de stedelijke
culturele regio nog niet vanzelfsprekend is. Het idioom ontbreekt vooralsnog. Een andere
gedeelde karakteristiek is het probleem van de zichtbaarheid. Waar het huidige systeem van
culturele praktijken en culturele financiering gericht is op de individuele prestaties van culturele
instellingen, blijken nieuwe praktijken (die zich veel meer tot de stedelijke/maatschappelijke
context verhouden en die gericht zijn op collectieve prestaties) moeilijker zichtbaar te maken.
Een derde algemene karakteristiek is het (nog) beperkte vermogen om 'het verhaal' van kunst en
cultuur breed herkenbaar te plaatsen binnen de context van het lokaal samenleven. De 'narratief',
die onder nieuwe culturele praktijken schuil gaat ontbreekt nog te veel om als maatschappelijke
factor te worden ervaren.
Zowel de landelijke culturele sector als de lagere overheden landelijk staan op de drempel van
een nieuwe oriëntatie. Tot nu toe heeft dit, binnen de route die we in ons stedelijk netwerk
afleggen, geleid tot een solidaire en opbouwende attitude tussen de culturele sector en de lagere
overheden. Ook tussen de culturele instellingen onderling en de lagere overheden is sprake van
grote openheid en betrokkenheid.

69

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Deel 4 Masterplan/Profielplan en commitment overheden
Nodig: Matchingssysteem van overheden
Welke voorschriften van overheden zitten samenwerking tussen instellingen in deze stedelijke
regio in de weg? Waar liggen de kansen? Wat is daarvoor nodig?
In een tijd waarin cultuur wordt gezien als aanjager van stedelijke en regionale vernieuwingen is
het van groot belang dat die cultuur bottom up bevorderd en op regio-doelstellingen beoordeeld
wordt. Stedelijke vernieuwing is voor de regio van essentieel belang en daarmee ook de keuze
voor en uitwerking van het eigen profiel. Belangrijke criteria voor de beoordeling zijn: de kwaliteit,
betekenis en eigenheid van de regiovisie; het toekomstperspectief (waar staan wij en waar willen
wij heen); de samenhang der elementen binnen het plan; de keuzes die gemaakt zijn; de ‘spelers’
en het speelveld (allebei in figuurlijke zin); en wat de regio’s zelf over hebben voor hun cultuurbeleid in algemene en specifieke zin (financiën, de expertise en kennis, de zorg).
Ambities in gezamenlijk cultuurbeleid
De SCRZ vindt elkaar in een gedeelde culturele en artistieke ambitie en visie, en zet daar op in.
Dit is gebaseerd op haar culturele en artistieke verleden, haar vernieuwende toekomstperspectieven,
haar sociale gelaagdheid en maatschappelijke potenties. Deze ambitie is zelfbewust in die zin
dat uit de geformuleerde visie blijkt dat de regio zich bewust is van de ambitie van andere steden
in Nederland en dat zij daar op haar eigen manier het verschil in wil en weet te maken.

Deel 5 Samenvatting
De Stedelijke Cultuurregio Zuid (SCRZ) heeft als doel de 'culturele factor' in het zo kenmerkende
Zuid-Limburg naar een hoger en relevanter niveau brengen, dat wil zeggen:
❚ met meer betekenis voor de bewoners van deze drie steden, hun omgeving en achterland,
❚ met een onderscheidend vermogen dat landelijk erkenning verdient
❚ met een sterke, samenhangende culturele regionale infrastructuur
❚ met een lokale, regionale, landelijke en internationale focus, die recht doet aan de intrinsieke
kwaliteit en de culturele potentie van deze regio en die bijdraagt aan een transformatieproces
om het zelfvertrouwen van, de trots op en de binding met deze regio te vergroten en
zichtbaarder te maken.
❚ en met een sterke samenhang tussen de specifieke kwaliteit van de kunsten en de aanwezige
opleidingen en educatiemogelijkheden in dit gebied.
Daartoe is met het veld deze culturele propositie opgesteld, onder de titel Het Pact van Zuid.
Dit plan wordt gevoed door vertegenwoordigers van zo veel mogelijk culturele instellingen uit
de drie steden Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen. De samenstellers van Het Pact van Zuid
veronderstellen dat bij de beoogde stelselherziening rond stedelijke regio’s sprake zal zijn van
een versterkte BIS, waarbij een aantal instellingen in Zuid-Limburg op actueel, relevant niveau
gebracht wordt, zodat ze vanuit hun inbedding in de SCRZ een landelijk onderscheidende functie
kunnen (blijven) vervullen, alsook vice versa: dat ze vanuit hun landelijk onderscheidende rol
stevige pijlers vormen binnen de infrastructuur van de SCRZ.

70

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Alf Mertens

71

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Het Laagland:
Joris en de drakentemmers

72

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Colofon
Colofon Profielplan en Pact van Zuid
Meer informatie over de Stedelijke
Cultuurregio Zuid is te vinden op
www.cultuurregiozuid.nl
Publicatiedatum: 1 november 2018
Oscar Wibaut, Lieke Benders, Stefan Rosu,
David Deprez, Lex ter Braak, Johan de Niet,
Ronald Wintjens, Leo Swinkels, Waut Koeken,
Stefanie Metsemakers, Kris Förster,
Jackie Smeets, Ton Driessen, Marike Peters,
Simone Mager, Servé Hermans, Hicham
Khalidi, Tyrone van der Meer, Jop Vermeesch,
Lana Schneider, Lennart Monaster, Jeroen
Mourmans, Bas Schoonderwoerd, Tim de
Paepe en Guido Franken.
Annette Embrechts heeft haar pen geleend
aan het Pact van Zuid.
Dank ook aan allen die tijdens ons proces
vanaf 2016 hun stem hebben laten horen.
Meer dan 160 culturele professionals
en instellingen uit de SCRZ hebben
bijgedragen tijdens debatten, werksessies
en bijeenkomsten.

Vormgeving en druk Grafisch Centrum
Provincie Limburg

73

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Rene Bradwolff

74

❘❘ Stedelijke Cultuurregio Zuid

Foto: Moon Saris Fotografie