Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 4 oktober 2017
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de Miljoenennota 2018 (Kamerstuk
34 775, nr. 1).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 3 oktober 2017.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De waarnemend griffier van de commissie,
Tielens-Tripels

kst-34775-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

1

Beantwoording Kamervragen Miljoenennota 2018
Vraag 1
In verband met de voorlopige aanslagen moet een aantal parameters al
voor 13 oktober vastgesteld zijn. Voor welke parameters geldt dit? Geldt
het ook voor de tarieven inkomstenbelasting, en zo nee, wanneer is de
deadline daarvoor?
Antwoord op vraag 1
Voor de toeslagen geldt dat de benodigde parameterwaarden voor
huurtoeslag, kinderopvangtoeslag, zorgtoeslag en kindgebonden budget
uiterlijk 15 oktober bij de Belastingdienst bekend moeten zijn. De
standaardpremie zorgtoeslag moet uiterlijk 13 november bekend zijn. Dit
is precies op tijd om dit laatste element van de zorgtoeslag nog aan het
verder al geheel gereedstaande MAC-proces toe te voegen.
Het uiterste moment voor aanpassing van parameterwaarden in de
inkomstenbelasting wordt bepaald door de voorlopige-aanslagregeling.
Deze wordt op 22 november van het jaar voorafgaand aan het belastingjaar in productie genomen, de parameters moeten dan bekend zijn.
Vraag 2
Kunt u inzichtelijk maken hoeveel reizen er jaarlijks door ambtenaren en
bewindspersonen worden gemaakt, per ministerie en rijksbreed?
Vraag 3
Wat is het totale budgettaire beslag dat reizen door ambtenaren en
bewindspersonen jaarlijks leggen op de rijksbegroting?
Antwoord op vraag 2 en 3
In de financiële administraties wordt niet het aantal dienstreizen, maar het
aantal boekingen geregistreerd. Een boeking kan uit een of meerdere
reismodaliteiten (ticket, hotel, trein, auto etc.) bestaan. Een boeking hoeft
dus geen volledige reis te betekenen.
In onderstaande tabel worden de kosten van de buitenlandse reizen per
ministerie (excl. AIVD en posten) zichtbaar gemaakt op basis van de
inkoopgegevens.
Het merendeel van de departementen maakt gebruik van de shared
service organisatie WereldWijd Werken (3W). Alleen de ministeries van
VenJ en Defensie maken geen gebruik van de boekingen via de reisagent
van 3W, dus voor deze gegevens geldt hun departementale bron.
Het gevraagde onderscheid tussen ambtenaren en bewindspersonen is
niet beschikbaar.
Totale kosten internationale dienstreizen rijksoverheid per departement (bedragen in
x 1.000)
2016
AZ
BZ
BZK
EZ
FIN
IenM
OCW
SZW
VWS
VenJ
DEF
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

203
12.667
1.876
6.643
3.345
4.690
971
386
2.229
10.995
24.992
68.997

2

Vraag 4
Wat zijn de totale kosten van inhuur aan advies, rijksbreed en per
ministerie?
Antwoord op vraag 4
Het Rijk rapporteert jaarlijks in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk over
de totale inhuur, zowel rijksbreed als per ministerie. Over 2016 zag de
inhuur er als volgt uit:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

4

11.938
4,6%

1.967
5,8%

394

203

Totaal uitgaven 2016
% personele uitgaven

158

203

9.600

0

0

1.379

1.083
1.944
236

359
385
0

9.600

343
234

26
0

1.379

284

0

BZ

1. Interim-management
2. Organisatie- en
formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering
Totaal Beleid
5. Juridisch advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiële
en administratieve
organisatie
Totaal (beleids)ondersteunend
8. Uitzendkrachten
(formatie & piek)
Ondersteuning bedrijfsvoering

AZ

Uitgaven externe inhuur in 2016 (in € x 1.000)

173.527
23,6%

49.356

49.356

113.510

2.739

109.076

1.626
10.661
1.695

542
1.109

7.384

BZK

101.790
3,3%

55.255

55.255

45.275

0

44.988

15
1.260
287

726
209

310

Def

87.900
10,7%

59.308

59.308

23.003

11.186

11.329

1.278
5.589
489

360
1.756

2.195

EZ

272.183
10,4%

114.689

114.689

153.481

5.719

147.491

865
4.013
271

120
3.012

16

FIN

251.641
19,5%

208.131

208.131

26.095

2.833

19.297

1.837
17.415
3.965

4.478
9.110

1.990

IenM

101.019
24,5%

92.766

92.766

3.917

284

3.294

935
4.336
339

1.188
1.644

569

OCW

8.604
4,1%

4.782

4.782

2.572

595

1.371

599
1.250
607

46
558

47

SZW

236.877
11,1%

136.651

136.651

86.435

3.267

81.014

1.474
13.791
2.154

8.522
2.332

1.463

VenJ

39.241
10,7%

22.150

22.150

11.572

1.601

9.420

1.436
5.519
551

361
2.191

1.531

VWS

1.286.687
10,7%

754.067

754.067

466.457

28.585

427.280

11.507
66.163
10.594

16.712
22.155

15.789

Totaal

Vraag 5
Hoeveel geeft de overheid jaarlijks gemiddeld uit aan externe inhuur?
Antwoord op vraag 5
Het vierjaargemiddelde aan uitgaven externe inhuur van het Rijk is
€ 1,1mld
Totale uitgaven externe inhuur (bedragen x 1000)
2013

2014

2015

2016

Gemiddeld

1.013.829

1.106.043

1.108.725

1.286.687

1.103.684

Vraag 6
Kunnen de totale kosten aan externe inhuur van alle ministeries langjarig
worden weergegeven?
Antwoord op vraag 6
Voor het antwoord op deze vraag kan het antwoord op vraag 5 geraadpleegd worden. Er is echter geen totaaloverzicht van alle geraamde kosten
aan externe inhuur, maar in de begrotingen rapporteren departementen
ieder voor zich de geraamde uitgaven aan externe inhuur.
Vraag 7
Hoeveel Nederlanders gaan er volgend jaar in koopkracht op achteruit,
welke inkomensgroepen betreft het en welke bronnen van inkomsten
hebben zij?
Antwoord op vraag 7
In de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) is op
pagina 163 tabel 5.2.2 opgenomen die per inkomenshoogte en
inkomensbron laat zien welk percentage van de huishoudens er volgend
jaar in koopkracht in voor- of achteruit gaat (Kamerstuk 34 775 XV, nr. 2).
Daarbij is ook aangegeven hoeveel huishoudens er per categorie zijn. Die
tabel is hieronder gereproduceerd.
Tabel 1: Frequentieverdeling van koopkrachtontwikkeling 2018. Bron: berekeningen van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
<-5%

– 5 tot
– 2%

– 2 tot 0%

0 tot 2%

2 tot 5%

>5%

Totaal

Mediaan

Aantal
(x1.000)

Inkomenshoogte1
Minimum
Minimum-modaal
1x-1,5x modaal
1,5x-2x modaal
>2x modaal

1%
1%
0%
0%
0%

1%
1%
1%
0%
0%

13%
14%
28%
18%
11%

77%
77%
65%
77%
79%

4%
7%
6%
4%
8%

4%
1%
1%
1%
1%

100%
100%
100%
100%
100%

0,4%
0,6%
0,4%
0,7%
0,9%

430
2.420
1.560
1.120
1.700

Inkomensbron2
Werkenden
Uitkeringsontvangers
Gepensioneerden

0%
1%
0%

0%
2%
1%

13%
20%
23%

79%
73%
67%

7%
4%
7%

1%
1%
2%

100%
100%
100%

0,7%
0,3%
0,6%

4.560
650
1.860

Kinderen3
met kinderen
zonder kinderen

0%
0%

0%
1%

11%
17%

81%
75%

6%
6%

1%
1%

100%
100%

0,8%
0,6%

1.800
3.610

Alle huishoudens

0%

1%

17%

75%

6%

1%

100%

0,6%

7.230

1

Categorie minimum op basis van netto inkomen, overige op basis van bruto inkomen
Indeling op basis van belangrijkste inkomensbron. Bij gepensioneerden: aanvullend inkomen naast AOW
3
Indeling naar kinderen op basis van aanwezigheid kinderen tot 18 jaar en exclusief gepensioneerden
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

5

Vraag 8
Kunt u verschillende vormen van fraude (uitkeringsfraude, belastingfraude, witwassen, faillissementsfraude en dergelijke) weergeven,
inclusief het financiële belang en de maatregelen die het kabinet heeft
genomen ter bestrijding ervan?
Antwoord op vraag 8
Fraude kent verschillende vormen. De belangrijkste ervan zijn neergelegd
in de OM Fraudemonitor, die de Minister van Veiligheid en Justitie in 2016
en in 2015 naar uw Kamer heeft gestuurd (Kamerstuk 17 050, nrs. 539 en
530. Voor de maatregelen die het kabinet heeft genomen ter voorkoming
en bestrijding van fraude verwijs ik naar de eerdere, uitvoerige brieven
aan uw Kamer over de (voortgang van de) rijksbrede aanpak ervan
(Kamerstuk 17 050. nrs. 450, 496, 525 en 533).
Vraag 9
Wat is de inkomenselasticiteit van productgroepen zoals toerisme, horeca,
levensmiddelen, onderwijs, etc.?
Antwoord op vraag 9:
Exacte cijfers over inkomenselasticiteit van verschillende productgroepen
zijn niet voorhanden. Een algemene indicatie van inkomenselasticiteiten
in Nederland is te vinden in de publicatie «Omzetkengetallen 2015» van
Panteia.1 Hierin wordt een maximale inkomenselasticiteit van 0,25
gehanteerd voor dagelijkse producten, zoals levensmiddelen, en een
maximale inkomenselasticiteit van 0,5 voor niet dagelijkse producten,
zoals toerisme.
Vraag 10
Kunt u voor de periode 2000–2018 per jaar aangeven met hoeveel de
zorgpremie en het eigen risico zijn gestegen/zullen stijgen?
Antwoord op vraag 10
Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling van het eigen risico en de
nominale premie (per jaar) weer vanaf de introductie van de Zorgverzekeringswet in 2006. De reeks van het eigen risico begint in 2008 omdat er in
de jaren daarvoor sprake was van een zogenoemde no-claim korting.
In het cijfer voor 2018 is reeds rekening gehouden met de gevolgen van
de aangenomen spoedwet over het constant houden van het eigen risico.
In 2006 en 2007 was nog geen eigen risico, maar wel een no claimteruggaveregeling. Op de regel eigen risico is voor die jaren de no claimpremie
ingevuld.
Tabel: hoogte eigen risico en nominale premie in lopende prijzen (in €)
Kolom1
ontwikkeling
maximaal
eigen risico
ontwikkeling
nominale
jaarpremie

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

255

255

150

155

160

170

220

350

360

375

385

385

385

755

848

1.049

1.059

1.099

1.199

1.226

1.213

1.098

1.158

1.199

1.290

1.371

Vraag 11
Kunt u voor de periode 2000–2018 per jaar aangeven met hoeveel de
huren zijn gestegen?

1

Panteia (2016), «Omzetkengetallen 2015».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

6

Antwoord op vraag 11
In onderstaande tabel is de jaarlijkse huurstijging opgenomen. Het betreft
de huurstijging voor de hele huurstijging inclusief het gemiddelde effect
van zogenaamde harmonisatie (huurstijging bij mutatie/nieuwe
bewoning).
huurstijging in %
(inclusief
harmonisatie)
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017

2.6
2.7
2.9
3.2
3.1
2.0
2.7
1.4
1.9
2.8
1.6
1.8
2.8
4.7
4.4
2.4
1.9
1.6

Vraag 12
Kunt u aangeven hoeveel er in de periode 2013–2018 bezuinigd is/gaat
worden op de ouderenzorg (graag per maatregel en per jaar vermelden)?
Antwoord op vragen 12 en 33
Bij Regeerakkoord is een besparing binnen de langdurige zorg ingeboekt
oplopend tot 3,4 mld. in 2018. Gedurende de kabinetsperiode is besloten
tot verzachtingen van de hervorming langdurige zorg (HLZ) en intensiveringen in de kwaliteit van de verpleeghuiszorg. Dit betreft o.a. het
kwaliteitskader verpleeghuiszorg en de daarmee samenhangende
transitie- en uitvoeringskosten. De tabel geeft de besparingen, verzachtingen en intensiveringen weer over de periode 2014–2018 voor de gehele
langdurige zorg. Er is hierbij geen onderscheid te maken tussen
ouderenzorg en andere doelgroepen (gehandicapten, langdurige ggz).
Ouderenzorg is wel naar verhouding de grootste groep.
De verzachtingen HLZ en intensiveringen verpleeghuiszorg per 2018 zijn
voor ca. 1,6 mld. gedekt binnen de langdurige zorg. Deze dekking bestaat
onder andere uit het afboeken van groeiruimte en het inhouden van de
incidentele loonontwikkeling.
In de onderstaande tabel staan de totalen weergegeven met daarbij de
belangrijkste maatregelen en verzachtingen. Hierbij is onderscheid
gemaakt tussen de besparingen inclusief respectievelijk exclusief de
intensivering in verband met het kwaliteitskader verpleeghuiszorg. Voor
2013 is geen besparing ingeboekt en dit jaar is daarom niet opgenomen in
de tabel. Over alle besparingen en verzachtingen bent u reeds
geïnformeerd.
Besparingen Regeerakkoord, verzachtingen HLZ en intensiveringen kwaliteit verpleeghuizen
bedragen in mld. euro

2014

2015

2016

2017

2018

1. RA besparing HLZ tov basispad
wv. Korting persoonlijke verzorging/begeleiding

– 0,4
– 0,3

– 2,6
– 1,6

– 2,9
– 1,6

– 3,4
– 1,6

– 3,4
– 1,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

7

bedragen in mld. euro

2014

2015

2016

2017

2018

wv. Korting huishoudelijke hulp
wv. Taakstelling Wlz

– 0,1
0,0

– 1,0
0,0

– 1,1
0,0

– 1,1
– 0,5

– 1,1
– 0,5

2. Totaal verzachtingen/intensiveringen HLZ
wv. Verzachting korting huishoudelijke hulp (begroting
2014)
wv. Verzachting extramuralisering (begroting 2014)
wv. Terugdraaien taakstelling Wlz (begroting 2017)

0,1

1,7

1,6

1,9

2,0

0,1
0,0
0,0

0,5
0,0
0,0

0,5
0,1
0,0

0,5
0,3
0,5

0,5
0,3
0,5

3. Intensiveringen kwaliteit verpleeghuizen
wv.Investering kwaliteit verpleeghuizen (begroting 2016)
wv. Investering kwaliteit verpleeghuizen (voorjaarnota
2017)
wv. Kwaliteitskader verpleeghuiszorg (begroting 2018)

0,0
0,0

0,0
0,0

0,2
0,2

0,4
0,2

0,7
0,2

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,1
0,1

0,0
0,6

4. Dekking gevonden binnen LZ

0,0

– 1,0

– 0,9

– 1,3

– 1,6

5a. Uiteindelijke besparing LZ tov basispad (1+2+3+4)

– 0,3

– 1,9

– 2,1

– 2,3

– 2,2

5b. Idem excl. netto intensivering KWK verpleeghuiszorg

– 0,3

– 1,9

– 2,1

– 2,4

– 2,7

Vraag 13
Wat zijn de bruto loonkosten van zorgpersoneel in 2016, uitgesplitst naar
cure en care.
Antwoord op vraag 13
Het CBS heeft recent over 2015 de gemiddelde arbeidskosten, uitgesplitst
naar zorgbranche, gepubliceerd. Dit betreft de gemiddelde arbeidskosten
van al het personeel (dus inclusief het personeel dat zich niet direct met
zorgverlening bezig houdt). Voor de curatieve zorg (universitaire medische
centra, algemene ziekenhuizen en categorale ziekenhuizen) bedragen de
gemiddelde arbeidskosten per arbeidsjaar ruim 60 duizend euro. In de
care (intramurale geestelijke gezondheidszorg, gehandicaptenzorg,
jeugdzorg, maatschappelijke opvang en de sector verpleging, verzorging
en thuiszorg) bedragen de gemiddelde arbeidskosten per arbeidsjaar iets
minder dan 46 duizend euro. De gemiddelde arbeidskosten per
arbeidsjaar voor zorg en welzijn als geheel bedragen ruim 50 duizend
euro.
Belangrijkste oorzaak voor het verschil in loonkosten tussen de curatieve
zorg en care is het verschil in opleidingsniveau. Binnen de curatieve zorg
is het aandeel hoger opgeleiden (zoals medisch specialisten) hoger dan in
de care en in de care is het aandeel lager opgeleiden (zoals helpenden en
zorghulpen) hoger dan in de curatieve zorg.
Vraag 14
Kunt u per departement aangeven met hoeveel de uitgaven van
Nederland in 2018 zijn gestegen als gevolg van een hoger bnp (EU,
officiële ontwikkelingshulp (ODA), etc.)?
Antwoord op vraag 14
Alleen bij de ODA en de EU-afdrachten bestaat er een koppeling met het
BNI. De doorwerking van het BNI op deze uitgavenposten is verschillend.
ODA
De ontwikkeling van de ODA gerelateerde uitgaven is gekoppeld aan de
ontwikkeling van het BNI. Naar aanleiding van de laatste macroeconomische cijfers van het CPB is voor het begrotingsjaar 2018 de stand
van het ODA-budget Miljoenennota 2018 met 220,6 mln. euro opwaarts
bijgesteld t.o.v. de Miljoenennota 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

8

EU-afdrachten
Op de begroting van Buitenlandse Zaken worden de Nederlandse
afdrachten aan de Europese begroting geraamd en verantwoord. Deze
afdrachten zijn, naast de BTW-afdracht en de afdracht van de douanerechten, grotendeels gebaseerd op de relatieve omvang van het Nederlands BNI in relatie tot het Europese BNI (cumulatieve BNI van alle
Europese lidstaten). Voor een uitgebreide beschrijving van de raming en
berekening van de Nederlandse afdrachten – inclusief de BNI-afdracht –
wordt verwezen naar artikel 3 van de begroting van Buitenlandse Zaken,
onderdeel E «Toelichting op financiële instrumenten».
Eenmaal per jaar, samenhangend met de Spring Forecast, actualiseert de
Europese Commissie de grondslagen voor vaststelling van de jaarlijkse
afdrachten. Deze actualisatie heeft betrekking op de BTW-grondslag voor
de raming van de BTW-afdracht, op het BNI als grondslag voor de raming
van de BNI-afdracht en op de raming van de douanerechten. De grondslagen worden geactualiseerd voor het lopende begrotingsjaar en voor de
raming van het komende begrotingsjaar.
In de Verticale Toelichting bij de Miljoenennota 2018 (begroting van
Buitenlandse Zaken) is de actualisatie van deze grondslagen voor de
afdrachten toegelicht. De mutatie met nummer 13 – «Spring Forecast
2017» – geeft de cumulatieve gevolgen van deze actualisatie. In 2018 leidt
het actualiseren van de grondslagen voor vaststelling van de Nederlandse
afdrachten tot 75 miljoen hogere afdrachten en 33 miljoen hogere
niet-belastingontvangsten. Dit betreft het saldo van de mutatie van de
BTW-afdrachten, de BNI-afdrachten en de afdrachten van de douanerechten. De stijging van de afdrachten wordt voornamelijk veroorzaakt
door een bijstelling van de geraamde douaneheffingen. Wanneer
uitsluitend naar de bijstelling van de BNI-grondslag gekeken wordt, dan
blijkt dat de «spring forecast van 2017» leidt tot een daling van het
Nederlandse aandeel in het EU-BNI van 4,71% naar 4,67%. Als gevolg van
dit geïsoleerde effect, daalt de Nederlandse BNI-afdracht met ca. 50
miljoen euro. Deze daling wordt echter gecompenseerd door mutaties in
de grondslagen voor de BTW- en douaneheffing.
De mutatie van de BNI-afdrachten is niet 1-op-1 te koppelen aan de
ontwikkeling van het BNI in Nederland. Hier zijn twee kanttekeningen op
zijn plaats:
Ten eerste bepaalt de relatieve omvang van het Nederlandse BNI in relatie
tot het Europese BNI de omvang van de BNI-afdracht. Ter illustratie:
indien het Nederlandse BNI groeit, maar minder hard groeit dan het
Europese BNI, neemt het Nederlandse BNI-aandeel af. Als gevolg neemt
de BNI-afdracht in omvang af terwijl de Nederlandse economie groeit; de
economische ontwikkeling in de andere lidstaten speelt zodoende ook
mee bij de vaststelling van BNI-afdrachten van Nederland.
Ten tweede is de BNI-afdracht de sluitpost voor de financiering van de
Europese begroting. Wederom ter illustratie: bij gelijkblijvende Europese
uitgaven, maar bij hogere BTW-afdrachten en hogere afdrachten van
douanerechten, kan de BNI-afdracht in omvang dalen. Dit is het geval bij
de actualisatie van de grondslagen in de Verticale Toelichting (mutatie 13).
Als gevolg van de geactualiseerde grondslagen zijn de Nederlandse
BTW-afdrachten en afdrachten van douanerechten opwaarts bijgesteld.
Omdat de Europese uitgaven ongewijzigd bleven, kon de BNI-afdracht
neerwaarts worden bijgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

9

Vraag 15
Wat is de hoogte van het bruto bbp in Nederland? Wat is de ontwikkeling
in de afgelopen acht jaar en de verwachte ontwikkeling de komende vijf
jaar?
Antwoord op vraag 15
Het Nederlandse bruto bbp (in miljarden) in de periode 2009–2017 wordt
in onderstaande tabel getoond:
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

617,5

631,5

642,9

645,2

652,7

663,0

683,5

702,6

733,4

Bron: Verzamelde bijlagen MEV 2018 met lange tijdreeksen, bijlage 06.

De raming van het Nederlandse bruto bbp (in miljarden) in de periode
2018–2021 wordt in onderstaande tabel getoond.
2018

2019

2020

2021

764,0

788,5

815,4

843,6

Bron: Aanvullende tabellen MEV, confrontatie middelen en bestedingen 2018–2021.

Vraag 16
Wat is de hoogte van het bbp-groei in Nederland? Wat is de ontwikkeling
in de afgelopen acht jaar en de verwachte ontwikkeling de komende vijf
jaar?
Antwoord op vraag 16
De groei van het Nederlandse bbp (in procenten per jaar) in de periode
2009–2017 wordt in onderstaande tabel getoond:
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

– 3,8

1,4

1,7

– 1,1

– 0,2

1,4

2,3

2,2

3,3

Bron: Verzamelde bijlagen MEV 2018 met lange tijdreeksen, bijlage 01.

Voor 2018 raamt het CPB een reële bbp groei van 2,5%. Voor de periode
2019–2021 gaat het CPB ervan uit dat de groei op het niveau van de
potentiële groei ligt, dat wil zeggen 1,7% per jaar.
Vraag 17
Wat is de omvang van de export? Wat is de ontwikkeling in de afgelopen
acht jaar en de verwachte ontwikkeling de komende vijf jaar?
Antwoord op vraag 17
De omvang van de Nederlandse export (in miljarden) in de periode
2009–2017 wordt in onderstaande tabel getoond
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

390,0

454,4

497,3

528,6

535,3

547,4

570,2

579,3

621,9

Bron: Verzamelde bijlagen MEV 2018 met lange tijdreeksen, bijlage 06.

De raming van het Nederlandse uitvoer (in miljarden) in de periode
2018–2021 wordt in onderstaande tabel getoond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

10

2018

2019

2020

2021

650,4

683,2

718,2

755,5

Bron: Aanvullende tabellen cMEV, confrontatie middelen en bestedingen 2018–2021.

Vraag 18
Wat is de hoogte van het begrotingstekort in percentages en absolute zin?
Wat is de ontwikkeling in de afgelopen acht jaar en de verwachte
ontwikkeling de komende vijf jaar?
Antwoord op vraag 18
Onderstaande tabel geeft een overzicht van het begrotingssaldo
(EMU-saldo) sinds 2009 in percentage bbp en miljarden euro, evenals de
geraamde saldi voor 2017 tot 2022.
Begrotingssaldo (+ is overschot)

% bbp
miljard euro

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

– 5,4
– 33,5

– 5,0
– 31,5

– 4,3
– 27,6

– 3,9
– 25,1

– 2,4
– 15,5

– 2,3
– 15,0

– 2,1
– 14,0

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

0,4
2,6

0,6
4,0

0,8
6,1

1,2
9,2

1,4
11,5

1,6
13,3

1,6
14,0

% bbp
miljard euro

Vraag 19, 20, 21, 22 en 23
Vraag 19
Wat is de hoogte van de staatsschuld in percentages en absolute zin? Wat
is de ontwikkeling in de afgelopen acht jaar en de verwachte ontwikkeling
de komende vijf jaar?
Vraag 20
Wat is de hoogte van de rentelasten? Wat is de ontwikkeling in de
afgelopen acht jaar en de verwachte ontwikkeling de komende vijf jaar?
Vraag 21
Hoe hoog waren de staatsschuld en de bijbehorende rentelasten over de
periode 2000 tot en met 2018?
Vraag 22
Hoeveel bedragen de verwachte rentelasten op de staatschuld in 2018 tot
en met 2021?
Vraag 23
Kunt u in een tabel de daling van de rentelasten over de staatsschuld
weergeven zowel in euro als in percentages van het bbp over de laatste
tien jaar?
Antwoord op vraag 19, 20, 21, 22 en 23

Overheidsschuld
% bbp
miljard euro
Rentelasten
% bbp

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

51,7
232

49,1
234

48,4
240

49,6
251

49,8
261

49,2
268

44,7
259

42,7
262

2,6

2,5

2,1

2,0

1,9

1,7

1,6

1,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

11

miljard euro

Overheidsschuld
% bbp
miljard euro
Rentelasten
% bbp
miljard euro

Overheidsschuld
% bbp
miljard euro
Rentelasten
% bbp
miljard euro

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

11,8

11,7

10,2

10,2

9,7

9,5

9,5

9,1

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

54,7
350

56,8
351

59,3
374

61,6
396

66,3
428

67,8
443

68
451

64,6
441

1,4
9,1

1,4
8,5

1,5
9,2

1,4
8,9

1,5
9,7

1,4
9,1

1,3
8,4

1,2
7,9

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

61,8
434

57,5
421

54,4
416

51,6
407

48,6
397

45,6
385

42,8
374

1,0
7,2

0,9
6,4

0,8
6,0

0,7
5,7

0,7
5,5

0,6
5,4

0,6
5,5

Vraag 24
Wat is het begrotingstekort van de andere EU-lidstaten? Wat is de
ontwikkeling in de afgelopen vijf jaar?
Vraag 25
Wat is de staatsschuld in de andere EU-landen? Wat is de ontwikkeling in
de afgelopen vijf jaar?
Vraag 26
Hoe hoog is de economische groei in andere EU-landen? Wat is de
ontwikkeling in de afgelopen vijf jaar?
Antwoord op vragen 24, 25 en 26
Financiële en economische gegevens van EU-landen zijn te vinden in de
database van Eurostat. Hieronder vindt u de meest recente cijfers van het
begrotingssaldo, de staatsschuld en de economische groei van de andere
EU-landen van de afgelopen vijf jaar.
Begrotingssaldo (in % bbp, bron Eurostat)

België
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Kroatië
Italië
Cyprus
Letland
Litouwen
Luxemburg
Hongarije
Malta
Oostenrijk
Polen

2012

2013

2014

2015

2016

– 4,2
– 0,3
– 3,9
– 3,5
0,0
– 0,3
– 8,0
– 8,9
– 10,5
– 4,8
– 5,3
– 2,9
– 5,6
– 1,0
– 3,1
0,3
– 2,3
– 3,7
– 2,2
– 3,7

– 3,1
– 0,4
– 1,2
– 1,0
– 0,2
– 0,2
– 5,7
– 13,1
– 7,0
– 4,0
– 5,3
– 2,9
– 5,1
– 1,0
– 2,6
1,0
– 2,6
– 2,6
– 1,4
– 4,1

– 3,1
– 5,5
– 1,9
1,4
0,3
0,7
– 3,7
– 3,7
– 6,0
– 3,9
– 5,4
– 3,0
– 8,8
– 1,6
– 0,7
1,4
– 2,1
– 2,0
– 2,7
– 3,5

– 2,5
– 1,6
– 0,6
– 1,3
0,7
0,1
– 2,0
– 5,9
– 5,1
– 3,6
– 3,4
– 2,7
– 1,2
– 1,3
– 0,2
1,4
– 1,6
– 1,3
– 1,1
– 2,6

– 2,6
0,0
0,6
– 0,9
0,8
0,3
– 0,6
0,7
– 4,5
– 3,4
– 0,8
– 2,4
0,4
0,0
0,3
1,6
– 1,8
1,0
– 1,6
– 2,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

12

Portugal
Roemenië
Slovenië
Slowakije
Finland
Zweden
Verenigd Koninkrijk

2012

2013

2014

2015

2016

– 5,7
– 3,7
– 4,1
– 4,3
– 2,2
– 1,0
– 8,2

– 4,8
– 2,1
– 15,1
– 2,7
– 2,6
– 1,4
– 5,6

– 7,2
– 1,4
– 5,4
– 2,7
– 3,2
– 1,5
– 5,7

– 4,4
– 0,8
– 2,9
– 2,7
– 2,7
0,3
– 4,3

– 2,0
– 3,0
– 1,8
– 1,7
– 1,9
0,9
– 3,0

2012

2013

2014

2015

2016

104,3
16,7
44,5
44,9
79,9
9,7
119,5
159,6
85,7
89,5
70,7
123,4
79,3
41,2
39,8
21,8
78,2
68,1
82,0
53,7
126,2
37,3
53,9
52,2
53,9
37,8
85,1

105,6
17,0
44,9
44,0
77,5
10,2
119,5
177,4
95,5
92,3
82,2
129,0
102,2
39,0
38,7
23,4
76,6
68,7
81,3
55,7
129,0
37,8
71,0
54,7
56,5
40,4
86,2

106,7
27,0
42,2
44,0
74,9
10,7
105,3
179,7
100,4
94,9
86,6
131,8
107,1
40,9
40,5
22,4
75,7
64,3
84,4
50,2
130,6
39,4
80,9
53,6
60,2
45,2
88,1

106,0
26,0
40,3
39,6
71,2
10,1
78,7
177,4
99,8
95,6
86,7
132,1
107,5
36,5
42,7
21,6
74,7
60,6
85,5
51,1
129,0
38,0
83,1
52,5
63,7
43,9
89,0

105,9
29,5
37,2
37,8
68,3
9,5
75,4
179,0
99,4
96,0
84,2
132,6
107,8
40,1
40,2
20,0
74,1
58,3
84,6
54,4
130,4
37,6
79,7
51,9
63,6
41,6
89,3

2012

2013

2014

2015

2016

0,1
0,0
– 0,8
0,2
0,5
4,3
0,0
– 7,3
– 2,9
0,2
– 2,2
– 2,8
– 3,2
4,0
3,8
– 0,4
– 1,6
2,6
0,7
1,6
– 4,0
0,6
– 2,7
1,7
– 1,4
– 0,3
1,3

– 0,1
0,9
– 0,5
0,9
0,5
1,9
1,6
– 3,2
– 1,7
0,6
– 1,1
– 1,7
– 6,0
2,6
3,5
4,0
2,1
4,6
0,0
1,4
– 1,1
3,5
– 1,1
1,5
– 0,8
1,2
1,9

1,6
1,3
2,7
1,7
1,9
2,9
8,3
0,4
1,4
0,9
– 0,5
0,1
– 1,5
2,1
3,5
5,6
4,0
8,2
0,8
3,3
0,9
3,1
3,0
2,6
– 0,6
2,6
3,1

1,5
3,6
5,3
1,6
1,7
1,7
25,6
– 0,2
3,4
1,1
2,2
1,0
1,7
2,7
1,8
4,0
3,1
7,1
1,1
3,8
1,8
3,9
2,3
3,8
0,0
4,5
2,2

1,2
3,4
2,6
1,7
1,9
2,1
5,1
0,0
3,3
1,2
3,0
0,9
2,8
2,0
2,3
4,2
2,0
5,5
1,5
2,7
1,5
4,8
3,1
3,3
1,9
3,3
1,8

Staatsschuld (in % bbp, bron: Eurostat)

België
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Kroatië
Italië
Cyprus
Letland
Litouwen
Luxemburg
Hongarije
Malta
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenië
Slowakije
Finland
Zweden
Verenigd Koninkrijk

Economische groei (in % bbp, bron: Eurostat)

België
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Kroatië
Italië
Cyprus
Letland
Litouwen
Luxemburg
Hongarije
Malta
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenië
Slowakije
Finland
Zweden
Verenigd Koninkrijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

13

Vraag 27
Op welke wijze en bij welke departementen worden ICT-ontwikkelingen in
de private sector ondersteund? Welke bedragen zijn hiermee gemoeid?
Antwoord op vraag 27
Deze vraag is beantwoord vanuit het perspectief van het Ministerie van
Economische Zaken. Dit departement heeft de verantwoordelijkheid om te
zorgen voor een uitmuntend ondernemingsklimaat dat bedrijven
stimuleert om duurzaam en innovatief te kunnen ondernemen.
Om de ontwikkeling en toepassing van ICT-kennis te bevorderen, is ICT als
dwarsdoorsnijdend thema binnen het Topsectorenbeleid benoemd.
Onderdeel hiervan is de instelling van het Team ICT. Dit team heeft tot
taak publiek-private samenwerking rond ICT-innovatie te initiëren en te
stimuleren. Team ICT werkt hierbij nauw samen met de Topsectoren en
het Team Smart Industry. Team ICT heeft samen met bedrijven, kennisinstellingen en de topsectoren een cross-sectorale werkagenda opgesteld.
Deze agenda is gericht op de aanpak van ICT-uitdagingen die voor alle
(Top)sectoren relevant zijn, zoals het gebruik van big data en cybersecurity. Recent is in dit kader ook de Nationale Blockchaincoalitie gestart.
NWO, TNO en het Ministerie van Economische Zaken hebben voor de
Kennis- en innovatieagenda ICT in totaal 50 mln. beschikbaar gesteld
(2016 en 2017).
ICT-ontwikkelingen in de private sector worden vanuit het Ministerie van
EZ ook ondersteund doordat EZ initiatiefnemer en partner is in een aantal
publiek-private afsprakenstelsels. Deze afsprakenstelsels zijn sets van
technische, functionele, juridische en organisatorische afspraken tussen
overheid en bedrijfsleven op het gebied van digitale identificatie. EZ levert
een financiële bijdrage aan het beheer van de afsprakenstelsels voor
eHerkenning, Idensys en Standard Business Reporting en het toezicht op
deze stelsels. EZ heeft in het verleden ook bijgedragen aan de totstandkoming van het afsprakenstelsel voor e-factureren SimplerInvoicing.
Daarnaast ondersteunt EZ met de volgende programma’s o.a.
ICT-innovatie: Actieprogramma Smart Industry, Startupdelta en Generieke
regelingen zoals de WBSO (van de S&O-afdrachtvermindering in 2016
was circa 264 mln. voor ICT).
Vraag 28
Welke onderscheidingen zijn er op de begroting van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap? Hoe verhouden deze zich tot de nog
openstaande taakstellingen?
Antwoord op vraag 28
Bij de beantwoording is uitgegaan dat de vraag bedoeld is als «welke
onderschrijdingen»,
Op artikel 91 staat na overleg met de formerende partijen een taakstelling
van € 244 miljoen in 2018 (€ 183 miljoen structureel). Er is de afgelopen
jaren sprake geweest van incidentele onderuitputting, echter staat er
tegenover de taakstelling geen structurele dekking op de OCW-begroting.
Vraag 29
Wat zijn de uitgaven aan de AOW uitgedrukt als percentage van het BBP
in 2016, 2017, 2018 en 2019.
Antwoord op vraag 29
Hieronder vindt u het BBP van 2016 tot en met 2019 op basis van de
CMEV (voor 2019) en MEV van het CPB, de uitgaven aan de AOW in lijn
met Miljoenennota 2018 en hieruit afgeleid de uitgaven aan de AOW als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

14

percentage van het BBP. De uitgaven aan de AOW zijn inclusief de raming
voor toekomstige indexatie (de nominaal) opgenomen, omdat het BBP
ook in lopende prijzen door het CPB wordt berekend.
(in € x mld)

BBP

Uitgaven AOW (incl.
nominale ontwikkeling)

Uitgaven AOW als %
van BBP

2016
2017
2018
2019

702,6
733,4
764,3
788,8

36,0
36,6
37,3
38,2

5,12%
4,98%
4,88%
4,84%

Vraag 30
Kunt u toelichten waarom het Centraal Planbureau (CPB) een andere
raming heeft voor de EMU-schuld in 2017 en 2018 dan het kabinet in de
Miljoenennota 2018 en kunt u dit verschil inzichtelijk maken in een tabel?
Antwoord op vraag 30
De EMU-schuld geraamd door het CPB is lager dan de EMU-schuld in de
Miljoenennota 2018, voornamelijk doordat het CPB al anticipeert op
verdere verkopen van financiële instellingen (met name ABN-AMRO).
(in percentage bbp)

2017

2018

EMU-schuld Miljoenennota 2018
EMU-schuld CPB MEV
Verschil (+=Miljoenennota 2018 hogere schuld)

57,5
57,2
0,3

54,4
53,7
0,7

Vraag 31
Kunt u aangeven hoe groot de incidentele niet-belastingontvangsten zijn
op de begrotingsoverschotten en hoeveel is geraamd?
Antwoord op vraag 31
De totale niet-belastingontvangsten voor 2018 zijn geraamd op 26.261
miljoen euro. De geraamde niet-belastingontvangsten per begrotingshoofdstuk zijn uitgewerkt in tabel 1.3 van bijlage 1 van de Miljoenennota.
Vraag 32
In 2018 wordt er 435 miljoen euro extra geïnvesteerd in de verpleeghuiszorg; zou u een overzicht kunnen geven van de rijksuitgaven aan de
verpleeghuiszorg gedurende het kabinet Rutte/Asscher?
Antwoord op vraag 32
In onderstaande tabel is weergegeven hoe de uitgaven aan de intramurale
ouderenzorg zich hebben ontwikkeld in de periode 2013–2018. In 2013 en
2014 vielen de uitgaven voor de intramurale ouderenzorg onder de AWBZ.
Vanaf 2015 vallen deze uitgaven onder de Wlz.

Uitgaven intramurale ouderenzorg
1

2013

2014

2015

2016

20171

20181

8.444

8.587

8.589

8.863

9.188

9.840

2017 en 2018 betreffen voorlopige cijfers uit begroting 2018

Uitgaven in mln. euro

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

15

Vraag 33
Hoeveel heeft het kabinet onder aan de streep omgebogen/geïntensiveerd
op de verpleeghuiszorg gedurende de gehele kabinetsperiode?
Antwoord op vraag 33
Zie het antwoord op vraag 12.
Vraag 34
In 2018 wordt er 270 miljoen euro extra geïnvesteerd in het primair
onderwijs; zou u een overzicht kunnen geven van de rijksuitgaven aan het
primair onderwijs gedurende het kabinet Rutte/Asscher?
Antwoord op vraag 34
Tabel 1. Uitgaven primair onderwijs 2012 – 2017 (bedragen x € 1 miljoen)

Primair Onderwijs
1

2012

2013

2014

2015

2016

2017

9.747

10.167

9.675

10.033

10.212

10.5011

2017 raming van de verwachte uitgaven zoals aangegeven in de Begroting 2018

Vraag 35
Hoeveel heeft dit kabinet onder aan de streep omgebogen/geïntensiveerd
op het primair onderwijs gedurende de gehele regeerperiode?
Antwoord op vraag 35
Hieronder staan de ombuigingen, ramingsbijstellingen en intensiveringen
op art. 1 van de OCW-begroting (Primair onderwijs) vanaf 2013. De
middelen vanuit het Regeerakkoord van het kabinet Rutte/Asscher zijn
vanaf 2013 toegevoegd aan de begroting van OCW.
Tabel 2. Ombuigingen, ramingsbijstellingen en intensiveringen Primair onderwijs Rutte II (bedragen x € 1 miljoen)
2013

2020

2021

Ombuigingen
0
– 37
– 74
– 91
– 145
– 145
– 145
– 145
Ramingsbijstellingen
0
0
0
– 20
– 40
– 70
– 90
– 110
Intensiveringen
296
0
324
401
503
512
500
500
Saldo
296
– 37
250
290
318
297
265
245
* De extra middelen (€ 270 miljoen) voor PO zijn hierbij niet inbegrepen. Deze worden na cao afspraken toegevoegd aan budget PO

– 145
– 110
500
245

–
–

2014

2015

2016

2017

2018

2019

De ombuigingen bestaan o.a. uit het schrappen van subsidies, als
maatregel uit het regeerakkoord Rutte II.
De ramingsbijstellingen zijn gedaan op het onderwijsachterstandenbeleid en de gewichtenregeling. Deze ramingsbijstellingen hangen
samen met de autonome daling van het aantal kinderen en de stijging
van het opleidingsniveau van ouders. Per achterstandsleerling blijft het
bedrag dat scholen ontvangen gelijk.

Vraag 36
In 2018 wordt er extra geïnvesteerd in de Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD), Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD), politie en het Openbaar Ministerie (OM). Zou u voor elk van deze
vier veiligheidsdiensten een overzicht kunnen geven van de rijksuitgaven
gedurende het kabinet Rutte Rutte/Asscher?
Antwoord op vraag 36
In onderstaande tabel is een overzicht weergegeven van de rijksuitgaven
(in € mln.) aan de AIVD, MIVD, politie en het OM gedurende het kabinet
Rutte-Asscher. Voor 2012–2016 zijn het gerealiseerde uitgaven, voor
2017–2018 ramingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

16

AIVD
MIVD
Politie
OM
Totaal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

199
76
5.073
637
5.985

195
65
5.025
624
5.909

193
66
5.028
556
5.843

208
71
5.145
558
5.982

229
77
5.362
583
6.251

228
94
5.514
594
6.430

249
111
5.469
566
6.395

Vraag 37
Hoeveel heeft dit kabinet onder aan de streep omgebogen/geïntensiveerd
voor de AIVD, MIVD, politie en het OM gedurende de gehele regeerperiode?
Antwoord op vraag 37
In onderstaande tabel is een overzicht weergegeven van het saldo
ombuigingen/intensiveringen (in € mln.) voor de AIVD, MIVD, politie en
het OM gedurende het kabinet Rutte-Asscher. Uit het totaalsaldo blijkt dat
het kabinet onder de streep jaarlijks ca. 0,5 mld. geïntensiveerd heeft in
deze organisaties, waarvan het grootste deel in de politie.

AIVD
MIVD
Politie
OM
Saldo

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

0
0
0
59
59

0
0
0
27
27

0
0
29
19
48

14
–1
29
7
49

18
6
197
15
236

30
13
375
35
453

43
12
360
39
454

48
12
439
41
540

51
12
420
42
525

51
12
389
36
488

51
12
389
36
488

Vraag 38
In 2018 wordt er 25 miljoen euro extra geïnvesteerd in de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Zou u een overzicht kunnen geven
van de rijksuitgaven aan de NVWA gedurende het kabinet Rutte/Asscher?
Antwoord op vraag 38
In de kabinetsperiode Rutte/Asscher zijn de totale baten van de NVWA
opgelopen van 278,1 mln. in 2013 naar 335,4 mln. in 2017. De baten van
de NVWA bestaan uit bijdragen van EZ en VWS en inkomsten uit
retributies. En daarnaast nog een post «overig», bestaande uit vrijval
voorzieningen en bijzondere baten. Onderstaande tabel geeft een beknopt
overzicht.
Overzicht van de baten NVWA stand MN 2018 (x € 1 mln.)
NVWA

2013

2014

2015

2016

2017

Bijdrage EZ
Bijdrage VWS
Omzet derden
Overig (vrijval voorzieningen en bijz. baten)

130
74
64
10
278,1

119
77
94
16
306,8

129
81
94
10
313,9

141
80
95
17
333,4

143
83
97
12
335,4

Vraag 39
Hoeveel heeft dit kabinet onder aan de streep omgebogen/geïntensiveerd
op de NVWA gedurende de gehele regeerperiode?
Antwoord op vraag 39
Het kabinet Rutte II heeft voor structureel 3,3 mln. per jaar omgebogen op
de NVWA. Deze ombuiging kwam bovenop de ombuigingen die door de
kabinetten Balkenende IV en Rutte I zijn opgelegd en die een structurele
doorwerking kennen. In totaal is door deze drie kabinetten structureel 50,2
mln. per jaar omgebogen. Tegenover deze ombuigingen staan diverse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

17

intensiveringen. Gedurende de kabinetsperiode van het kabinet Rutte II is
structureel 44,1 mln. (vanaf 2019) toegevoegd aan het budget van de
NVWA.
Ombuigingen en intensiveringen (x 1 mln.)
2013

2014

2015

2016

2017

2018

Struc

Balkenende IV
Rutte I
Rutte II
Totaal ombuigingen

– 31,8
– 6,2

– 31,8
– 12,3

– 38,0

– 44,1

– 31,8
– 14,4
– 0,7
– 46,9

– 31,8
– 15,0
– 1,4
– 48,2

– 31,8
– 15,0
– 2,7
– 49,5

– 31,8
– 15,1
– 3,3
– 50,2

– 31,8
– 15,1
– 3,3
– 50,2

Totaal intensiveringen

42,2

47,3

60,1

59,1

58,9

58,9

44,1

Saldo ombuigingen vs.
intensiveringen

4,2

3,2

13,2

10,9

9,4

8,7

– 6,1

Vraag 40
In 2018 wordt er 75 miljoen euro extra geïnvesteerd in de Belastingdienst.
Zou u een overzicht kunnen geven van de rijksuitgaven aan de Belastingdienst gedurende het kabinet Rutte/Asscher?
Antwoord op vraag 40
De gerealiseerde uitgaven aan het apparaat van de Belastingdienst in de
periode 2012–2016 zijn opgenomen in onderstaande tabel.

Apparaatuitgaven (in € 1 mln.)

2012

2013

2014

2015

2016

2.824

2.945

2.981

2.990

3.187

Vraag 41
Hoeveel heeft dit kabinet onder aan de streep omgebogen/geïntensiveerd
op de Belastingdienst gedurende de gehele regeerperiode?
Antwoord op vraag 41
In het coalitieakkoord 2012 is een intensivering in het toezicht en de
invordering opgenomen ad 157 mln. Daarnaast is een rijksbrede
taakstelling opgenomen die voor de Belastingdienst een structureel
bedrag van 126 mln. vanaf 2018 betreft. Verder is cumulatief 140 mln.
geïntensiveerd in het programma Rationalisatie in de periode 2014 t/m
2017. En de FIOD heeft vanaf 2016 17,5 mln. extra ontvangen voor
fraudebestrijding. De ombuigingen en intensiveringen die samenhangen
met de Investeringsagenda zijn uiteengezet in de Kamerbrief Informatie
Investeringsagenda van 28 juni (Kamerstuk 31 066, nr. 366).
Vraag 42
Is het waar dat de intensiveringen op de Belastingdienst (75 miljoen euro)
en de NVWA (25 miljoen euro) slechts eenmalig zijn voor 2018, en volgt
daaruit dat het dus geen duurzame personele uitgaven betreft, die immers
niet eenmalig kunnen zijn, of wordt het volgende kabinet geacht op deze
twee posten met een duurzame invulling te komen?
Antwoord op vraag 42
Het bij Miljoenennota 2018 beschikbaar gestelde bedrag van 75 mln. voor
de Belastingdienst is incidenteel. In de rijksbegroting van 2018 wordt dit
bedrag alvast op de Aanvullende Post gereserveerd, vooral ter borging
van de continuïteit gedurende de looptijd van de Investeringsagenda,
voor zover en waar dat nodig zou blijken. De herijking van de Investeringsagenda geeft aan dat keuzes moeten worden gemaakt ten aanzien
van ICT-investeringen. Keuzes hierover zijn aan een volgend kabinet. Om
het toezicht door de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit te verbeteren wordt in de begroting van 2018 25 miljoen euro gereserveerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

18

Vraag 43
Waarvoor wordt het extra budget voor de NVWA ingezet en hoeveel fte is
hiermee gemoeid?
Antwoord op vraag 43
De invulling van het extra budget wordt momenteel in overleg tussen de
betrokken ministeries EZ en VWS vorm gegeven. De invulling zal
aansluiten bij de ingezette verandering in de organisatie door het
programma NVWA2020 en gericht zijn op een versterking van het toezicht
van de NVWA. In dit stadium van de uitwerking is het nog te vroeg om
een uitspraak te doen over het aantal fte dat hiermee gemoeid is.
Vraag 44 en 45
Kunt u de mutatie in arbeidsaanbod splitsen naar leeftijdsgroepen?
Wat is de verhouding man-vrouw in de mutatie van het arbeidsaanbod?
Antwoord op vraag 44 en 45
Onderstaande tabel toont de ontwikkeling van de beroepsbevolking
waarbij een uitsplitsing is gemaakt naar leeftijdsgroepen en geslacht.
Beroepsbevolking in personen (x1.000)

Mutatie beroepsbevolking op jaarbasis
(x1.000)

Leeftijd

Periode

2012

2013

2014

2015

2016

2013

2014

2015

2016

15 tot 25 jaar

Totaal
Mannen
Vrouwen
Totaal
Mannen
Vrouwen
Totaal
Mannen
Vrouwen

1.400
695
705
3.833
2.023
1.810
3.613
2.030
1.582

1.411
709
703
3.810
1.999
1.811
3.692
2.082
1.610

1.378
696
681
3.739
1.968
1.770
3.758
2.120
1.638

1.402
703
699
3.674
1.928
1.746
3.831
2.147
1.684

1.408
705
703
3.646
1.913
1.733
3.887
2.165
1.722

11
14
–2
– 23
– 24
1
79
52
28

– 33
– 13
– 22
– 71
– 31
– 41
66
38
28

24
7
18
– 65
– 40
– 24
73
27
46

6
2
4
– 28
– 15
– 13
56
18
38

25 tot 45 jaar

45 tot 75 jaar

Bron: CBS Statline

Vraag 46
Is de verwachting dat de verhoudingen in arbeidsaanbod de komende
jaren verschuiven en zo ja, welke groepen zullen zich naar verwachting
extra aanbieden op de arbeidsmarkt?
Antwoord op vraag 46
Het CPB verwacht in de MEV 2018 dat de groei van het arbeidsaanbod in
personen aantrekt van 0,2% in 2016 tot 1,0% in zowel 2017 als 2018, mede
doordat mensen zich door de aantrekkende arbeidsmarkt aangemoedigd
voelen om actief naar werk te zoeken. De toename van arbeidsaanbod is
naar verwachting van UWV geconcentreerd bij vrouwen en ouderen
(UWV Arbeidsmarktprognose 2017–2018).
Vraag 47
Kunt u aangeven welk deel van de dalende werkloosheid het gevolg is van
een stijging in flexibele parttime banen en zzp’ers?
Antwoord op vraag 47
Het CBS publiceert statistieken over de wisselingen van arbeidspositie van
personen. Onderstaande tabel laat zien hoeveel personen in 2013, 2014,
2015 en 2016 werk hebben gevonden als (1) werknemer met een vaste
arbeidsrelatie, (2) werknemer met een flexibele arbeidsrelatie, of (3)
zelfstandige, terwijl zij een jaar eerder nog tot de werkloze beroepsbevolking behoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

19

Tabel: Uitstroomcijfers van werkloze beroepsbevolking naar de werkzame
beroepsbevolking
Jaar

Werknemer met een
vaste arbeidsrelatie

Werknemer met een flexibele
arbeidsrelatie

Zelfstandige

2013
2014
2015
2016

46.000
57.000
48.000
47.000

121.000
158.000
182.000
166.000

23.000
29.000
25.000
24.000

Vraag 48
U geeft aan dat de overheid heeft voorkomen dat de besteedbare
inkomens in Nederland ongelijker zijn geworden. Hoe relateert die
uitspraak zich tot de koopkrachtcijfers voor 2018 (Macro Economische
Verkenningen (MEV) 2018, p. 57)? Is het waar dat volgens de koopkrachtcijfers geldt: «hoe hoger het inkomensniveau, hoe hoger de mediane
koopkrachtmutatie in procenten»? Klopt het dan ook dat de 10% van de
huishoudens met het hoogste inkomen (meer dan 500% van wettelijk
minimumloon) er in koopkracht absoluut en relatief het meest op
vooruitgaan in 2018; en kunt u aangeven hoe dit zit voor de top 5% en 1%
van huishoudens met het hoogste inkomen?
Antwoord op vraag 48
In de tekst van de Miljoenennota wordt verwezen naar een studie van
Caminada et al, die concludeert dat ondanks grotere primaire inkomensongelijkheid, door herverdeling de ongelijkheid van besteedbare
inkomens niet significant is gestegen.
Voor 2018 geldt dat door het koopkrachtpakket uitkeringsgerechtigden en
gepensioneerden er in doorsnee niet op achteruit gaan, met als resultaat
dat de verschillen in mediane koopkrachtontwikkeling tussen verschillende groepen klein zijn.
Achterliggend laten de puntenwolk voor werkenden in de MEV en de
begroting van SZW zien dat de koopkrachtontwikkeling van werkenden
relatief gelijkmatig is. Het is dus niet zo dat hogere inkomens er significant
meer in koopkracht op vooruit gaan. De koopkracht van de top 5% en top
1% huishoudens wordt niet apart berekend.
Vraag 49
Wat zijn de effecten van het minimumloon op de inkomensongelijkheid
als de productiviteit aan de bovenkant van de inkomensverdeling sneller
stijgt dan aan de onderkant?
Antwoord op vraag 49
Als de productiviteit aan de bovenkant van de inkomensverdeling sneller
stijgt dan aan de onderkant dan gaan op termijn de (primaire) inkomens
uit elkaar lopen. De inkomens aan de bovenkant zullen dan sneller stijgen.
Uit Kansrijk arbeidsmarkt deel 2 van het CPB2 blijkt dat een verhoging van
het minimumloon met behoud van de koppeling aan de sociale zekerheid
de inkomensongelijkheid kan verkleinen. Dit heeft wel een negatief
budgettair effect
Vraag 50
Kunt u figuur 1.2.1 op bladzijde 13 weergeven in tabelvorm uitgedrukt in
euro’s?
Antwoord op vraag 50:
Hieronder is de vermogenspositie van Nederlandse huishoudens
weergegeven in een grafiek en tabel uitgedrukt in euro’s.
2

https://www.cpb.nl/publicatie/kansrijk-arbeidsmarktbeleid-deel-2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

20

Grafiek 1. Vermogenspositie Nederlandse huishoudens in miljoenen euro’s. Bron: DNB

Tabel 2. Bezittingen Nederlandse huishoudens in miljarden euro’s. Bron: DNB
Jaar

Pensioenvermogen

Huizenvermogen

Deposito’s

Overige bezittingen

1995
2007
2016

363
748
1.607

444
1.343
1.315

128
295
396

233
313
293

Tabel 3. Schulden en netto vermogen Nederlandse huishoudens in miljarden euro’s.
Bron: DNB
Jaar

Netto vermogen

Hypotheekschuld

Overige schulden

1995
2007
2016

956
2027
2850

130
551
649

82
122
112

Vraag 51
Wat is in 2016 en 2017 het saldo van de betaalde pensioenpremies, de
uitbetaalde pensioenen en het gerealiseerde vermogensstijging door
beleggingsrendement door pensioenfondsen?
Antwoord op 51
Kasstroomoverzicht pensioenfondsen (in mln euro’s)1

totaal premies
totaal uitkeringen
totale beleggingsopbrengsten
saldo
1

2016K1

2016K2

2016K3

2016K4

2017K1

2017K2

7.999
7.033
4.343
5.309

7.394
7.174
4.099
4.319

7.008
7.154
8.707
8.561

7.257
7.271
3.035
3.021

8.018
7.342
4.239
4.915

8.004
7.439
4.372
4.937

Dit betreft alleen de gevraagde onderdelen van het totale kasstroomoverzicht pensioenfondsen

Vraag 52
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van het pensioenvermogen in euro’s en als percentage van het bbp vanaf 1970 tot heden?
Antwoord op vraag 52 en 55
DNB heeft toezichtgegevens over de pensioenfondsensector beschikbaar
vanaf 1997.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

21

Pensioenvermogen pensioenfondsen1

in mln euro
als % bbp
1

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

328.258
89,9%

382.527
98,3%

445.840
107,5%

455.628
101,7%

453.452
95,1%

414.093
83,7%

467.826
92,3%

523.993
100,0%

616.332
113,0%

660.284
114,0%

Pensioenvermogen = Beleggingen voor risico fonds en risico deelnemer (excl VPL, overige activa e.d.)

in mln euro
als % bbp

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

692.422
112,9%

580.504
90,8%

670.386
108,6%

750.729
118,9%

806.916
125,5%

920.720
142,7%

956.091
146,5%

1.140.049
172,0%

1154756
169,0%

1.271.369
180,9%

Vraag 53
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van de geaggregeerde
verplichtingen van pensioenfondsen van 1970 tot heden?
Antwoord op 53
Pensioenverplichtingen pensioenfondsen1

in mln euro
als % bbp
1

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

279.358
76,5%

301.848
77,5%

334.146
80,5%

361.234
80,6%

392.992
82,4%

430.494
87,1%

469.433
92,7%

451.870
86,2%

501.508
91,9%

498.062
86,0%

Pensioenverplichtingen = Alle technische voorzieningen

in mln euro
als % bbp

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

491.745
80,2%

619.129
96,9%

634.528
102,8%

719.720
114,0%

837.576
130,3%

911.840
141,3%

885.936
135,7%

1.069.717
161,3%

1.139.778
166,8%

1.251.565
178,1%

Vraag 54
Kunt u een overzicht geven van de (reken)rente waartegen pensioenverplichtingen werden en worden verdisconteerd van 1970 tot heden?
Antwoord op 54
Tot 2007 werden de pensioenverplichtingen verdisconteerd tegen een
door DNB voorgeschreven de marktrente waarbij een maximum gold van
4%. In de praktijk gold deze 4% voor vrijwel alle fondsen. Alleen in een
omgeving van lagere kapitaalmarktrente lag deze lager. Met ingang van
2007 worden de pensioenverplichtingen verdisconteerd tegen marktwaardering op basis van de door DNB vastgestelde rentetermijnstructuur
(RTS). De RTS betreft niet één percentage, maar een rentepercentage naar
looptijd van de pensioenverplichtingen. DNB baseert de RTS op basis van
de interbancaire swapmarkt. In 2012 is deze RTS aangepast met een
ultimate forward rate (UFR). Het gaat hierbij om een aanpassing van de
RTS voor looptijden vanaf 20 jaar waarvoor er minder betrouwbare
marktinformatie beschikbaar is. Deze UFR is op 1 juli 2015 aangepast op
basis van een advies van de Commissie UFR. Voor looptijden tot en met
20 jaar geldt de RTS voor pensioenfondsen zoals gepubliceerd door DNB.
Voor looptijden vanaf 21 jaar wordt deze RTS aangepast door de
onderliggende 1 jaars forward rente te extrapoleren naar de zogenoemde
UFR. Onderstaande tabel toont de rekenrente van pensioenverplichtingen
van pensioenfondsen met een 20-jaars looptijd vanaf ultimo 2007 t/m
ultimo 2016.
Rekenrente (20-jaars looptijd) pensioenfondsen 2007–2016 (ultimo)
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

5,0%

3,9%

4,2%

3,8%

2,9%

2,4%

2,8%

1,7%

1,6%

1,2%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

22

Vraag 55
Hoeveel bedroeg het pensioenvermogen in 2017 en hoeveel bedroeg dit
in 2008?
Antwoord op vraag 55
Zie vraag 52
Vraag 56
Hoe kan het totale pensioenvermogen in de periode 2008–2017 zoveel
toegenomen zijn, terwijl tegelijkertijd in veel gevallen de pensioenen niet
zijn geïndexeerd?
Antwoord op 56
De verandering van de hoogte van het pensioenvermogen is afhankelijk
van het totaal aan ingelegde premies, het beleggingsresultaat en de
pensioenuitkeringen. Een belangrijk deel van het beleggingsresultaat van
de afgelopen jaren hebben pensioenfondsen behaald doordat hun
vastrentende portefeuilles door de rentedaling in waarde zijn gaan stijgen.
Maar tegelijkertijd zijn de verplichtingen fors toegenomen, aangezien ook
deze worden bepaald door de ontwikkeling van de actuele marktrente.
Door de daling van de rente is het opbouwen van pensioen duurder
geworden. De toename van de verplichtingen is veel sterker dan het
rendement op vastrentende beleggingen, omdat de verplichtingen
gemiddeld een langere looptijd hebben. Bovendien zijn verplichtingen
qua omvang veel groter dan vastrentende beleggingen, die slechts een
deel van het belegde pensioenvermogen vormen. Per saldo heeft de
rentedaling een negatief effect gehad op de dekkingsgraad waardoor in
veel gevallen indexatie van de pensioenen niet mogelijk was.
Vraag 57
Klopt het dat het totale pensioenvermogen in 2007 ca. 700 miljard euro
bedroeg en in 2017 circa 1.400 miljard euro?
Antwoord op 57
De actuele waarde van totale pensioenvermogen van pensioenfondsen
bedroeg in 2007 circa 700 miljard euro en in tweede kwartaal van 2017
circa 1.300 miljard euro.
Vraag 58
Welke percentage van de afname van de hypotheken die onder water
staan is het gevolg van stijgende huizenprijzen?
Antwoord op vraag 58
– Op basis van onderzoek van DNB is te zien dat de «onderwaterproblematiek» inderdaad fors is afgenomen. Het aandeel onderwaterhypotheken is tussen begin 2013 en begin 2017 gedaald van 36 procent
naar 14,8 procent.
– Het is niet makkelijk om vast te stellen wat de oorzaak is van het boven
water komen van een hypotheek. Wel is duidelijk dat de woningprijsontwikkeling een belangrijke reden is voor de sterke daling van het
aandeel onderwaterhypotheken. Daarnaast spelen ook vrijwillige
aflossingen een rol (bron: https://esb.nu/esb/20025894/beperkinghypotheekrisico-zichtbaar-met-loan-level-data).
Vraag 59
Hoeveel bedroeg het vermogen van verzekeringsmaatschappijen,
vermogensbeheerders en beleggingsinstellingen in 2008 en 2017?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

23

Antwoord op vraag 59
De activa van verzekeringsmaatschappijen en beleggingsinstellingen
bedroegen3 (in miljoenen euro’s):

Verzekeringsmaatschappijen
Beleggingsinstellingen

2008k4

2017k2

366.676
199.783

481.222
844.912

Vermogensbeheerders worden niet afzonderlijk onderscheiden in de
DNB-statistieken.
Vraag 60
Welk gedeelte van het totale pensioenvermogen en het vermogen van
verzekeringsmaatschappijen, vermogensbeheerders en beleggingsinstellingen wordt in 2017 belegd/geïnvesteerd in Nederland, en welk gedeelte
in het buitenland? Hoeveel bedroeg dit in 1997 en in 2007?
Antwoord op vraag 60
De Nederlandsche Bank heeft in 2013 vastgesteld dat op geaggregeerd
niveau 14% van het totaal beheerde vermogen van pensioenfondsen in
Nederland belegd was4. Een dergelijke uitsplitsing is voor de jaren 1997
en 2007, en andere instellingen niet voor handen.
Vraag 61
Tot hoeveel extra economische groei en extra banen zou het leiden als 1%
extra van het totale pensioenvermogen en het vermogen van verzekeringsmaatschappijen, vermogensbeheerders en beleggingsinstellingen in
Nederland zou kunnen worden belegd?
Antwoord op vraag 61
Naar verwachting zou het effect beperkt zijn, aangezien Nederland een
open kapitaalmarkt heeft. Investeringen die een aantrekkelijk rendement
bieden, worden in principe al gedaan. Extra investeringen van de
genoemde instellingen in Nederland kunnen alleen in een gesloten
economie de rente drukken en zo de economische groei stimuleren. In een
open economie zullen andere beleggers echter (in reactie op de dalende
rente) besluiten elders te beleggen en doen zo het effect van de additionele investeringen teniet.
Vraag 62
Op welke manier kan bevorderd worden dat een groter gedeelte van het
totale pensioenvermogen en het vermogen van verzekeringsmaatschappijen, vermogensbeheerders en beleggingsinstellingen in Nederland zou
worden belegd?
Antwoord op vraag 62
Een eventuele verplichting van pensioenfondsen om in Nederland te
investeren zou strijdig zijn met Europese regelgeving (IORP-richtlijn artikel
18). Volgens deze richtlijn moeten pensioenfondsen risico’s spreiden en
primair investeren in het belang van hun deelnemers. Ook de Nederlandse pensioenwet geeft aan dat pensioenfondsen moeten beleggen in
het belang van hun deelnemers.

3
4

Zie: https://www.dnb.nl/statistiek/statistieken-dnb/financiele-instellingen/index.jsp
Zie de brief van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Eerste
Kamer d.d. 20/2/2017 (Kamerstuk 33 182, J). https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2017/02/20/kamerbrief-toezegging-transparantie-jaarverslagen-pensioenfondsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

24

Vraag 63
Op welke manier zou het FTK zodanig aangepast kunnen worden om te
bereiken dat indexering méér afhankelijk wordt van het daadwerkelijke
pensioenvermogen en minder van de rekenrente van de Europese
Centrale Bank (ECB)?
Vraag 64
Op welke manieren kan het FTK ontkoppeld worden van de beleidsrente
van de ECB?
Antwoord op vraag 63 en 64
Voor de financiële positie van pensioenfondsen dient zowel rekening te
worden gehouden met het pensioenvermogen als met de verplichtingen
die daar tegenover staan. Beide kanten van de balans worden beïnvloed
door de ontwikkeling van de marktrente. De markrente wordt slechts voor
een deel beïnvloed door het opkoopbeleid van de ECB. De rente daalt ook
zonder het uitzonderlijke monetaire ECB-beleid al een aantal decennia.
Waar het pensioenvermogen positief wordt beïnvloed door de lage
rentestand, zorgt deze lage rente aan de andere kant voor hogere
pensioenverplichtingen. Om het toegezegde pensioen aan alle
deelnemers na te kunnen komen, jong en oud, moet als gevolg van de
lage marktrente meer geld in kas worden gehouden. Het kabinet acht het
van groot belang dat de rente waar pensioenfondsen mee moeten
rekenen om hun verplichtingen vast te stellen zo realistisch mogelijk
wordt vormgegeven. Het is economische realiteit dat de rente momenteel
historisch laag is. Wanneer de rekenrente echter niet realistisch wordt
vastgesteld, resulteert dit in een te optimistisch beeld van de financiële
positie van pensioenfondsen. Hierdoor gaan fondsen op de korte termijn
ten onrechte meer geld uitgeven, wat ten koste gaat van de pensioenen
op de langere termijn.
Vraag 65
Bestaat er ook een Gini-coëfficiënt voor vermogensongelijkheid? Klopt het
dat deze op ongeveer dezelfde manier berekend kan worden als de
Gini-coëfficiënt voor inkomensongelijkheid? Kan de Gini-coëfficiënt voor
vermogensongelijkheid in Nederland berekend worden?
Antwoord op vraag 65
Er bestaat een Gini-coëfficiënt die de ongelijkheid in vermogens
weergeeft. De methodiek achter deze Gini is vergelijkbaar met de
Gini-coëfficiënt van inkomen. Het CBS berekent voor Nederland de
Gini-coëfficiënt van vermogen en rapporteert deze regelmatig. In februari
van dit jaar heeft het CBS de nieuwste vermogens(ongelijkheid)statistieken gepubliceerd5.
Vraag 66
Op deze pagina wordt niet gesproken over de snel groeiende schuldenlast
van China. Is deze keuze bewust gemaakt?
Antwoord op vraag 66
De groeiende schuldenlast in China kan op de middellange termijn de
groei van de Chinese economie schaden. Doordat China netto kapitaalverstrekker aan het buitenland is en door een relatief geïsoleerde financiële
sector door jarenlange kapitaalcontroles zal een eventuele financiële crisis
andere landen waarschijnlijk beperkt raken via directe exposures en
zouden de gevolgen vooral binnenlands zijn. Gevolgen voor wereldwijde
groei kunnen er niettemin zijn via het handels- en vertrouwenskanaal
5

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/06/stijging-huizenprijzen-verkleintvermogensongelijkheid-in-2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

25

waarbij de effecten voor Nederland waarschijnlijk beperkt zijn6. Hierbij
zouden grondstofexporteurs naar verwachting relatief sterk geraakt
worden omdat China een grote grondstofimporteur is.
Het is dan ook van belang overmatige groei van kredietverlening tegen te
gaan. Volgens het IMF zal de introductie van meer marktwerking en
minder impliciete subsidies aan (staats)bedrijven bijdragen aan vermindering van kredietgroei. Een verbetering van de sociale voorzieningen kan
daarbij overmatig spaargedrag tegengaan, wat overmatige kredietverlening verder kan beperken.
Vraag 67
Hoe moet figuur 1.2.3. precies begrepen worden? Klopt het dat er veel
mensen zijn die vinden dat het wel goed gaat met de economie, maar dat
het desondanks niet goed gaat met de samenleving? Welke factoren
spelen hierin een rol en op welke punten vinden mensen dat het de
verkeerde kant opgaat met Nederland?
Antwoord op vraag 67
In figuur 1.2.3 is inderdaad te zien dat er veel mensen zijn die vinden dat
het goed gaat met de economie. Tegelijk is te zien dat de groep die vindt
dat het ook de goede kant op gaat met Nederland niet duidelijk toeneemt.
Volgens het SCP gaan met name de veranderingen in de manier van
samenleven en immigratie gepaard met zorgen. De zorgen over
immigratie zijn volgens het SCP niettemin aanzienlijk afgenomen ten
opzichte van begin 2016, toen nog grotere vluchtelingenstromen werden
verwacht. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat Nederlanders in
vergelijking met inwoners van andere lidstaten van de Europese Unie
positief zijn over hoe het eigen land zich ontwikkelt. Alleen de burgers van
Ierland, Luxemburg en Malta zijn op dit punt positiever.
Vraag 68
De situatie rond de Brexit op deze pagina sorteert voor op de bestaande
rechten van Nederlandse en Engelse burgers en op het handelsakkoord
dat moet worden gesloten. Zijn deze uitspraken niet prematuur, gezien het
feit dat er nog geen besluit is genomen over de aard van de Brexit?
Antwoord op vraag 68
Het is juist dat de onderhandelingen over de voorwaarden voor de
uittreding van het VK uit de EU nog lopende zijn. Het kabinet wil dan ook
niet vooruitlopen op de uitkomsten van de onderhandelingen. Voorafgaand aan de start van de onderhandelingen met het VK en het
vaststellen van de richtsnoeren van de Europese Raad à 27 op 29 april
2017 heeft het kabinet de Nederlandse inzet geformuleerd. Deze inzet is
op 31 maart aan de Tweede Kamer gestuurd7.
In deze brief van de Minister van Buitenlandse Zaken is de Nederlandse
inzet voor de Europese Raad à 27 geformuleerd, zoals gebruikelijk is
voorafgaand aan Europese Raden. In de brief is o.a. aangegeven dat het
voor Nederland van bijzonder belang is dat bestaande rechten van
Nederlandse en Britse burgers op het terrein van verblijf, arbeid en sociale
zekerheid zo veel mogelijk behouden blijven. Ook wil het kabinet dat er
een financiële regeling komt met het VK die voorkomt dat de bijdragen
van EU27-lidstaten aan de EU-begroting disproportioneel stijgen als
gevolg van de Brexit.
In deze brief gaat het kabinet ook in op de toekomstige relatie met het VK.
De toekomstige relatie kan volgens het kabinet deels worden vormge6
7

Zie ook de CPB Risicorapportage Financiële Markten 2017
Kamerstuk 23 987 nr. 173, Brief van de Minister van Buitenlandse zaken, 31 maart 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

26

geven in een handelsakkoord. Ook voor andere onderwerpen zoals
landingsrechten, financiële diensten en onderzoek zullen passende
afspraken moeten worden gemaakt. Eveneens vindt het kabinet dat
afspraken nodig zijn over samenwerking op het terrein van justitie en
binnenlandse zaken en het gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid en het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid.
Tenslotte staat in de brief dat het kabinet zich inzet voor een zo goed
mogelijke uitkomst van de onderhandelingen, maar dat het ook rekening
zal moeten houden met een uitkomst waarbij geen of zeer weinig
overeenstemming bestaat over de toekomstige relatie.
Vraag 69
Met hoeveel stijgt de bijdrage van Nederland aan Brussel per jaar voor de
jaren 2017 tot en met 2021 als gevolg van de Brexit?
Antwoord op vraag 69
Wat de gevolgen van de Brexit zijn voor de Nederlandse afdrachten hangt
af van de uitkomsten van de onderhandelingen over de budgettaire
afwikkeling (financial settlement) van het vertrek van het VK uit de EU. De
onderhandelingen tussen het VK en de EU zijn nog niet afgerond.
Op 19 mei 2017 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de mogelijke
gevolgen van een Brexit voor het huidige en het toekomstige Meerjarig
Financieel Kader (MFK)8. De inzet van de EU-27, waaronder Nederland,
hierbij is helder: het VK moet voldoen aan alle verplichtingen aangegaan
tijdens het lidmaatschap, waaronder die van het huidige Meerjarig
Financieel Kader (MFK). Als het VK hieraan voldoet, heeft dit geen
gevolgen voor de Nederlandse afdrachten aan de EU-begroting tot eind
2020. Wat de gevolgen van de Brexit zijn voor de Nederlandse afdrachten
in het nieuwe MFK hangt af van drie elementen: de bijdrage van het VK
aan de EU na 2020, de uitkomst van de MFK onderhandelingen over de
omvang van de EU-uitgaven en de uitkomsten van de onderhandelingen
over het EMB over de financiering van de EU-uitgaven.
Vraag 70
Kan een kwantificering gemaakt worden van de effecten op Nederland bij
een «soft Brexit» en een «hard Brexit»?
Antwoord op vraag 70
De termen «soft Brexit» en «hard Brexit» zijn brede begrippen die geen
vaste definitie kennen. De precieze economische effecten op Nederland
zijn afhankelijk van wat in het uittredingsakkoord wordt overeengekomen
en van de nieuwe (handels)relatie tussen de EU en het VK. Het CPB heeft
in een studie berekend dat de kosten voor Nederland bij het ontbreken
van een handelsakkoord mogelijk 1 tot 2 procent van het bbp bedragen.9
In deze studie berekent het CPB ook het effect als de EU en het VK tot een
nieuw handelsakkoord komen. Een handelsakkoord verlaagt volgens het
CPB de handelskosten substantieel. Zo’n handelsakkoord kan handelstarieven verlagen of afschaffen en kan handelsbarrières wegnemen door
afspraken over standaarden en procedures. Het handelsakkoord zal echter
niet de volledige toegang tot de interne markt kunnen herstellen. Het CPB
voorspelt dat de negatieve economische gevolgen van een Brexit voor
Nederland ongeveer 20% lager uitvallen als de EU en het VK tot een
handelsakkoord kunnen komen.

8

Kamerstuk 21 501-20 nr. 1232, Brief van de Ministers van Buitenlandse Zaken en Financiën over
de stand van zaken Meerjarig Financieel Kader van 19 mei 2017.
9
https://www.cpb.nl/publicatie/nederlandse-kosten-brexit-door-minder-handel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

27

Vraag 71
Kunt u een verband aangegeven worden tussen de economische groei en
de kwantitatieve verruiming zoals beschreven op deze pagina
Antwoord op vraag 71
Het is niet direct vast te stellen in welke mate de huidige economische
groei wordt gedreven door kwantitatieve verruiming. DNB en het CPB
hebben wel een inschatting gemaakt over de effecten van de daling van
de rente en van het onconventioneel monetair beleid over een langere
periode. DNB vindt dat over de periode 2009–2016 de daling van de rente
de Nederlandse groei met gemiddeld 0,4 procentpunt per jaar heeft
verhoogd10. De rentedaling wordt op de langere termijn ook beïnvloed
door andere factoren dan het monetaire beleid, zoals vergrijzing. Het CPB
heeft specifiek gekeken naar de effecten van het onconventionele
monetair beleid in de periode 2009–2016. Het CPB vindt dat het onconventioneel monetair beleid over deze periode een tijdelijke positieve effect
heeft gehad op de economische groei in de eurozone11. Het CPB stelt dat
landen met een gezonder bankensysteem, waaronder Nederland, een
groter positief effect hebben ervaren dan landen met een minder gezond
bankensysteem. Studies over de effecten van het monetair beleid zijn met
een grote mate van onzekerheid omgeven.
Vraag 72
Is het kabinet haar invloed in Europa kwijt nu het ECB haar mandaat
overschrijdt en monetair beleid voert ten aanzien van haar lidstaten?
Antwoord op vraag 72
Het kabinet ambieert geen beïnvloeding van het monetaire beleid. De ECB
voert die taak onafhankelijk binnen het opgelegde mandaat uit. Op
dinsdag 15 augustus heeft het Bundesverfassungsgericht, het Duitse
Constitutionele Hof, een prejudiciële verwijzing gedaan naar het Europese
Hof over de vraag of het zogenoemde «Public Sector Purchase Program»
van de ECB, het opkopen van staatsobligaties in het kader van kwantitatieve verruiming, in strijd is met de Duitse Grondwet. Dat wil niet zeggen
dat er sprake van is dat de ECB haar mandaat overschrijdt. Daarnaast is
het de expliciete taak van de ECB sinds de invoering van de euro om
monetair beleid ten aanzien van haar lidstaten te voeren. De ECB heeft als
doelstelling het handhaven van prijsstabiliteit. Deze doelstelling is
vertaald naar een jaarlijkse inflatie van onder maar dichtbij 2% voor de
eurozone als geheel, waarbij prijsontwikkelingen in alle lidstaten in
ogenschouw worden genomen. In het EU-werkingsverdrag (artikel 130) is
de onafhankelijkheid van de ECB om vorm te geven aan het monetaire
beleid gegarandeerd. Het kabinet hecht sterk aan deze onafhankelijkheid
en concludeert op basis van het bovenstaande dat er geen sprake is van
een afname van invloed van het kabinet in Europa.
Vraag 73
Kunt u een overzicht geven van de budgettaire inspanningen van Frankrijk
en Italië sinds 2007 als percentage van het bbp, en zo nee, waarom niet?
Antwoord op vraag 73
Het structureel saldo is het feitelijke overheidstekort, geschoond voor
invloeden van de economische conjunctuur en eenmalige budgettaire
baten en kosten, de zogenoemde one-offs. De mutatie van het structureel
saldo is daarmee een indicator van de budgettaire inspanning. Cijfers van
het structureel saldo zijn beschikbaar sinds 2010.

10
11

DNB. Overzicht Financiële Stabiliteit, juni 2017.
CPB. Onderweg naar normaal monetair beleid, juni 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

28

Structureel saldo (in % bbp, bron: Ameco)

Frankrijk
Italië

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

– 5,8
– 3,4

– 5,0
– 3,4

– 4,2
– 1,5

– 3,4
– 0,9

– 2,9
– 1,2

– 2,7
– 1,0

– 2,5
– 1,7

Vraag 74
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van de werkloosheid en
het EMU-saldo van Frankrijk en Italië sinds 2000?
Antwoord op vraag 74
Ja.
Werkloosheid (% beroepsbevolking, bron Eurostat, gebaseerd op Labour Force Survey)
2000
Frankrijk
Italië

2001
8,6
10,0

7,8
9,0

2009
Frankrijk
Italië

2002

2004

7,9
8,5

2010
9,1
7,7

2003

2011
9,3
8,4

2005

2006

8,5
8,4

8,9
8,0

8,9
7,7

2012

2013

2014

9,2
8,4

9,8
10,7

2007

2008

8,8
6,8

8,0
6,1

2015

10,3
12,1

10,3
12,7

2005

2006

7,4
6,7

2016
10,4
11,9

10,1
11,7

EMU saldo (%bbp, bron Eurostat)
2000
Frankrijk
Italië

2001
– 1,3
– 1,3

2002
– 1,4
– 3,4

2003
– 3,1
– 3,1

– 3,9
– 3,4

2009
Frankrijk
Italië

2004

– 7,2
– 5,3

– 3,5
– 3,6

2010
– 6,8
– 4,2

2011
– 5,1
– 3,7

– 3,2
– 4,2

2012
– 4,8
– 2,9

2007
– 2,3
– 3,6

2013

– 2,5
– 1,5

2014

– 4,0
– 2,9

2008

– 3,9
– 3,0

2015
– 3,6
– 2,7

– 3,2
– 2,7

2016
– 3,4
– 2,4

Vraag 75
Op deze pagina wordt gesproken over kwantitatieve verruiming van de
ECB om aan te geven dat de geldhoeveelheid wordt vergroot; hoe staat
dit in verhouding tot de stabiliteit van de groei van de economie en de
verbetering van de overheidsfinanciën?
Antwoord op vraag 75
In het antwoord op vraag 71 ben ik ingegaan op de effecten van kwantitatieve verruiming voor de economische groei. De huidige zeer lage rentes –
die deels worden ingegeven door het beleid van kwantitatieve verruiming
– leiden direct tot een verbetering van de overheidsfinanciën omdat deze
leiden tot lagere rentelasten voor overheden. Ook via het in het antwoord
op vraag 71 beschreven effect op de economische groei leidt de kwantitatieve verruiming tot een verbetering van de overheidsfinanciën. Aan de
andere kant bestaat er een risico dat de zeer ruime liquiditeit die
momenteel in het financiële systeem in omloop is, leidt tot risico’s voor de
stabiliteit van de economie. Er zijn diverse maatregelen genomen om deze
risico’s te beperken zoals het verhogen van kapitaaleisen voor banken en
verzekeraars en het tegengaan van overmatige schuldfinanciering op de
woningmarkt door de introductie van aflossingeneisen voor nieuwe
hypotheken of leningen en het maximeren van de relatieve omvang van
de hypotheek (LTV).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

29

Vraag 76
Is zoals op deze pagina vermeld een crisis te verwachten in Nederland nu
de EU zijn kwantitatieve verruiming afbouwt
Antwoord op vraag 76
In de tekst wordt niet aangegeven dat een crisis wordt verwacht indien
kwantitatieve verruiming wordt afgebouwd. Wel heeft het beleid
waarschijnlijk bijgedragen aan de stijging van de waarde van verschillende soorten (financiële) activa, zoals aandelen, obligaties en woningen.
Indien het beleid wordt stopgezet, kan er een prijscorrectie plaatsvinden.
Er zijn diverse maatregelen genomen om deze risico’s te beperken. Op de
woningmarkt zijn maatregelen genomen om overmatige schuldfinanciering tegen te gaan. Zo is er een aflossingseis geïntroduceerd voor
nieuwe hypotheken of leningen en is de relatieve omvang van de
hypotheek (LTV) gemaximeerd. Tevens is de maximale leennorm (LTI)
wettelijk verankerd. De schokbestendigheid voor schommelingen in
activawaarderingen van de financiële sector is verbeterd door de
verhoogde kapitaaleisen voor banken en verzekeraars. Bij pensioenfondsen kunnen dankzij de aanpassing van het financieel toetsingskader
met ingang van 2015 eventuele schokken over tien jaar worden
uitgesmeerd.
Vraag 77
De beslissing om de kwantitatieve verruiming af te bouwen zal de rente
laten oplopen en de inflatie doen toenemen. Welke gevolgen heeft dit
voor de huizenmarkt?
Antwoord op vraag 77
De meeste studies vinden dat kwantitatieve verruiming de inflatie
enigszins heeft verhoogd12. Een einde van kwantitatieve verruiming zal
daardoor naar verwachting een negatief effect hebben op de inflatie. Een
einde van kwantitatieve verruiming zal normaliter gepaard gaan met een
stijging van de rente die op haar beurt kan leiden tot een hogere
hypotheekrente. Dit kan zich vertalen in hogere maandlasten en lagere
huizenprijzen. De hypothecaire leennormen, die sinds 2013 wettelijk
verankerd zijn, houden daarom rekening met de mogelijkheid van
stijgende rente gedurende de looptijd van de hypotheek. Het kabinet heeft
daarnaast maatregelen getroffen om de huizenmarkt meer weerbaar te
maken tegen dalende huizenprijzen zoals het maximeren van de ««loanto-value-ratio» (LTV) en de wettelijke verankering van een «loan-toincome-limit» (LTI).
Vraag 78
Wanneer zullen de begrotingsregels van het nieuwe kabinet aan de Kamer
worden toegezonden en op welke manier kunnen deze met de Kamer
worden besproken? Zijn de Algemene Financiële Beschouwingen (AFB)
hiervoor de meest geschikte gelegenheid?
Antwoord op vraag 78
Een nieuwe kabinet stelt de begrotingsregels voor de komende kabinetsperiode vast en zal deze aan de Kamer doen toekomen. Het is vervolgens
aan de Tweede Kamer dit te agenderen voor debat met een nieuw kabinet.
De Algemene Financiële Beschouwingen over de Miljoenennota 2018
bieden hiervoor zodoende geen geschikte gelegenheid.

12

CPB (2017) Onderweg naar normaal monetair beleid en Gambetti, L. & A. Musso (2017) The
macroeconomic impact of the ECB’s expanded asset purchase programme (APP)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

30

Vraag 79
Is de genoemde 0,4% extra economische groei door de lage rente terug te
voeren op de lage beleidsrente van de ECB? Heeft het ECB-beleid geleid
tot een hogere economische groei?
Antwoord op vraag 79
Zie het antwoord op vraag 71
Vraag 80
Heeft de lage beleidsrente van de ECB alleen een rente-effect of ook een
liquiditeitseffect?
Antwoord op vraag 80
De lage rente van de ECB heeft onder meer als doel dat de kredietverlening door banken aan marktpartijen in de reële economie toeneemt,
door het minder aantrekkelijk te maken voor banken om overmatige
reserves aan te houden bij de ECB. Dit kan, ceteris paribus, leiden tot
minder liquiditeit bij banken. Het asset purchase programme van de ECB
voorziet juist in meer liquiditeit.
Vraag 81
Tot hoeveel extra economische groei heeft het ECB-beleid van kwantitatieve verruiming geleid?
Antwoord op vraag 81
Zie het antwoord op vraag 71
Vraag 82
Is het waar dat Mario Draghi in mei uitspraken heeft gedaan tijdens een
ronde tafelgesprek met de vaste commissie voor Financiën over de
gevolgen voor economische groei van kwantitatieve verruiming?
Antwoord op vraag 82
Mario Draghi gaf hier aan dat het beleid van de ECB effectief is aangezien
de financieringscondities sterk zijn verbeterd, er op dat moment al 15
kwartalen economische groei was en de werkgelegenheid sterk groeit. Hij
gaf hierbij geen kwantificering van het effect op groei.
Vraag 83
Is het waar dat een groot deel van de extra liquiditeit bij de banken door
kwanititatieve verruiming niet heeft geleid tot extra kredietverstrekking en
dat dit anders zou kunnen zijn als de 60 miljard euro per maand rechtstreeks in infrastructuur zou worden geïnvesteerd, bijvoorbeeld door het
opkopen van obligaties van de Europese Investeringsbank (EIB)? Wat zijn
de voor- en nadelen van dergelijk «helikoptergeld»?
Antwoord op vraag 83
Zo’n 10 procent van de aankopen onder het public sector purchase
programme betreffen reeds obligaties van multilaterale ontwikkelingsbanken, waaronder de EIB. Daarmee is dit dus een onderdeel van het
asset purchase programme (APP). Uit de bank lending surveys13 van de
ECB blijkt dat de financieringcondities en de kredietverstrekking in de
eurozone sinds het begin van het APP verbeterd zijn. In hoeverre
verschillende onderdelen van het APP hierin een rol spelen is lastig te
kwantificeren. Het precieze effect is namelijk afhankelijk van hoe markten,
consumenten en bedrijven op kwantitatieve verruiming reageren. Ook zijn
er naast het monetaire beleid andere factoren die een invloed hebben

13

Https://www.ecb.europa.eu/stats/ecb_surveys/bank_lending_survey/html/index.en.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

31

zoals het vertrouwen in de economie door consumenten en bedrijven en
ontwikkelingen in het buitenland.
Helikoptergeld is een theoretisch concept. De precieze vormgeving
hiervan is onbekend. Daarom is de vraag verder niet te beantwoorden.
Vraag 84
Wat zijn de voor- en nadelen van het geven van de bevoegdheid aan de
ECB om rechtstreeks CO2-uitstootrechten in het kader van het EU
Emissions Trading Scheme (ETS) op te kopen?
Klopt het dat hiermee twee vliegen in één klap geslagen kunnen worden,
namelijk monetaire verruiming enerzijds en aan de andere kant een
hogere prijs voor de CO2-uitstootrechten, met als gevolg meer
energiebesparing?
Antwoord op vraag 84
De ECB heeft een mandaat om prijsstabiliteit in het eurogebied –
gedefinieerd als een inflatie van dichtbij maar onder de 2% – te borgen. Bij
de invulling van zijn mandaat moet de ECB zich houden aan het
EU-Werkingsverdrag en aan zijn statuten. Voor zover mij bekend staan
deze kaders de ECB niet in de weg CO2-uitstootrechten in het kader van
het EU-ETS op te kopen, mocht de ECB het voor het behalen van zijn
doelstelling van prijsstabiliteit noodzakelijk achten. Het is dus in juridische
zin niet noodzakelijk de ECB deze bevoegdheid te geven.
De ECB is onafhankelijk in de manier waarop het zijn inflatiedoelstelling
nastreeft. Het is dan ook niet aan mij, als Minister van Financien, om de
kosten en baten van het opkopen van CO2-rechten door de ECB af te
wegen.
Het bevorderen van energiebesparing is geen onderdeel van de
doelstelling van de ECB. Aanpassing van het ETS zelf is een betere,
directere en transparantere manier om effectief klimaatbeleid te borgen.
Vraag 85
Is de genoemde beleidsrente van de ECB van 0% hetzelfde als de vaste
rente voor basisherfinancieringsoperaties (ook wel refirente)?
Antwoord op vraag 85
Ja.14
Vraag 86
Onder welke omstandigheden en voorwaarden kunnen banken tegen het
tarief van 0% lenen van de ECB? Wat is het verschil in omstandigheden en
voorwaarden met de marginale beleningsrente van 0,25%?
Antwoord op vraag 86
Het tarief van 0% geldt voor de wekelijkse basisfinancieringsoperaties van
de ECB waarbij banken voor 7 dagen onbeperkt liquiditeit kunnen krijgen.
De marginale beleningsrente geldt voor eendagsliquiditeit (overnight) die
banken bij de ECB kunnen krijgen. Bij beide moeten banken wel
onderpand aan kunnen bieden.15

14
15

Zie ook: https://www.dnb.nl/rente-en-inflatie/ecb-rentetarieven/
Zie ook: https://www.dnb.nl/rente-en-inflatie/ecb-rentetarieven/; https://www.ecb.europa.eu/
stats/policy_and_exchange_rates/key_ecb_interest_rates/html/index.en.html; https://
www.ecb.europa.eu/mopo/implement/sf/html/index.en.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

32

Vraag 87
Klopt het dat het Fonds Economische Structuurversterking (FES) in 2010
op nul is gezet, vanwege het toenmalige tekort op de begroting?
Antwoord op vraag 87
Ja.
Vraag 88
Klopt het dat het FES formeel nog bestaat en dus weer gereactiveerd zou
kunnen worden?
Antwoord op vraag 88
Ja.
Vraag 89
Zou een investeringsfonds naar het voorbeeld van Noorwegen weer
overwogen kunnen worden nu er een begrotingsoverschot is?
Antwoord op vraag 89
Nederland kent reeds een investeringsfonds: het Toekomstfonds. Dit
fonds wordt gevoed met mogelijke meevallers in de gasbaten ten opzichte
van de ijklijn Miljoenennota 2015 (Kamerstuk 34 000, nr. 1). Het Noorse
investeringsfonds wordt echter gevuld met de opbrengsten van gas en
olie. Het vormen van een nieuw investeringsfonds is aan het nieuwe
kabinet.
Vraag 90
Klopt het dat er in het Noorse investeringsfonds meer dan 1.000 miljard
dollar aan investeringen zit?
Antwoord op vraag 90
Ja.16
Vraag 91
Hoeveel zou een Nederlands investeringsfonds hebben bedragen als
vanaf 1963 alle aardgasbaten aan een dergelijk fonds toegevoegd zouden
zijn?
Antwoord op vraag 91
De totale Nederlandse aardgasbaten bedragen in de periode 1960 tot en
met 2017 ongeveer 300 mld.17 De huidige omvang van een dergelijk fonds
is niet in te schatten aangezien dit sterk afhankelijk is van de investeringstrategie die zou zijn toegepast.
Vraag 92
Klopt het voor Wajongers met arbeidsvermogen de Wajong-uitkering
verlaagd wordt van 75% naar 70% van het bruto wettelijk minimumloon?
Wat is de achtergrond en de reden hiervan en wanneer is de Kamer hier
voor het eerst over geïnformeerd?
Antwoord op vraag 92
Dat is juist, Het kabinet beoogt het arbeidspotentieel van Wajongers met
arbeidsvermogen beter te benutten door de hoogte van de uitkering meer
in lijn te brengen met de hoogte van de uitkering in de participatiewet. De
voorwaarden in de Wajong blijven echter wel gunstiger omdat de
partnerinkomenstoets en de vermogenstoets niet worden toegepast. De
16
17

Bron: https://www.nbim.no/en/transparency/news-list/2017/a-trillion-dollar-fund/
Bron voor de gasbaten in de periode 1960–2013: Algemene Rekenkamer, Besteding van
aardgasbaten: feiten, cijfers en scenario’s, 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

33

Kamer is geïnformeerd over de verlaging van de uitkering van Wajongers
die wel of tijdelijk geen arbeidsvermogen hebben in de Zesde Nota van
wijziging Invoeringswet Participatiewet in februari 2014 (Kamerstuk
33 161, nr. 115).
Vraag 93
Hoe en door wie wordt het arbeidsvermogen van Wajongers beoordeeld?
Antwoord op vraag 93
Het UWV (verzekeringsarts samen met een arbeidsdeskundige) beoordeelt
het arbeidsvermogen. De criteria voor arbeidsvermogen zijn vastgelegd in
artikel 1a van het Schattingbesluit arbeidsongeschiktheidswetten. Deze
beoordeling betreft een deskundigheidsbeoordeling.
Vraag 94
Waaronder zullen de teams van het Digital Trust Centre en het Landelijk
Expertisecentrum Terrorisme vallen, wat is de taakopvatting van beide
centra en is er overlap tussen de taakopvattingen van deze centra?
Antwoord op vraag 94
Het Digital Trust Centre (DTC) wordt in beginsel onder EZ opgericht. Door
EZ wordt nauw samengewerkt met VenJ en private partijen. Op
23 september 2017 heeft de Minister van EZ uw Kamer per brief geïnformeerd over de oprichting van het Digital Trust Centre (DTC) (Kamerstuk
26 643, nr. 488). Het DTC beoogt, in nauwe samenwerking met het
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC), het niet als vitaal aangemerkte
deel van het bedrijfsleven weerbaarder te maken tegen cyberdreigingen.
De landelijk gebonden CTER-expertise (contraterrorisme-expertise) wordt
onder VenJ ingericht. Het doel is om expertise op het vlak van (contra)terrorisme te bundelen en versterken. Zodra nadere invulling bekend is,
wordt uw Kamer geïnformeerd door de Minister van VenJ.
Er is geen overlap voorzien tussen de taakopvatting van het DTC en de
CTER-expertise.
Vraag 95
Is er overlap tussen de taakopvattingen van de op te richten centra en de
AIVD en MIVD?
Antwoord op vraag 95
De taakopvatting van het Digital Trust Centre (DTC) overlapt niet met die
van de AIVD en MIVD. De taken van de door u genoemde organisaties zijn
complementair, zie hiervoor ook het antwoord op vraag 37 bij het
bijlagenboek bij de Miljoenennota 2017 (Kamerstuk 34 550, nr. 32).
Op dit moment is voorzien dat de CTER-expertise wordt gekoppeld aan
strafrechtelijke onderzoeken naar misdrijven met een (mogelijk) terroristisch oogmerk om de kwaliteit van de opsporing te verbeteren. De
taakopvatting overlapt niet met die van de AIVD en MIVD.
Vraag 96
Hoeveel fte worden voor de genoemde op te richten centra aangenomen?
Antwoord op vraag 96
Voor het Digital Trust Centre is op dit moment het voornemen ca. 12,5 fte
bij EZ en ca. 8 fte bij het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) aan te
nemen. Uw Kamer wordt, conform toezegging van de Minister van EZ,
over de precieze inrichting van het DTC nader geïnformeerd (Kamerstuk
26 643, nr. 488).
Ten behoeve van de landelijk gebonden CTER-expertise is op dit moment
het voornemen ca. 6 fte aan te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

34

Vraag 97
In de begrotingen van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (188 miljoen
euro) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (183 miljoen euro) resteren
nog openstaande reeksen die structureel ingevuld moeten worden. Wat is
hier de oorzaak van en zijn deze bedragen terug te vinden in de betreffende begrotingen?
Antwoord op vraag 97
De openstaande reeks bij VWS is terug te vinden in de VWS begroting in
het hoofdstuk Financieel Beeld Zorg op de sector Wlz (bladzijde
261)(Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 2). In het afgelopen voorjaar is de raming
van diverse uitgaven in het Budgettair Kader Zorg (BKZ) aangepast. De
belangrijkste bijstelling betreft de uitvoeringsproblematiek i.v.m. het
Wlz-recht volledig pakket (deze is toegelicht in de MN 2018, bij de
Verticale Toelichting zorg, bladzijde 199). Per saldo leidden deze bijstellingen tot een verhoging van de uitgaven. Om hiervoor te compenseren is
vanaf het jaar 2019 op het artikel Nominaal en onverdeeld Wlz een
taakstelling opgenomen.
De openstaande reeks op de begroting van OCW is terug te vinden op
artikel 91 nominaal en onvoorzien op bladzijde 120 van de begroting OCW
(Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 2). Deze taakstelling van 183 mln. hangt deels
samen met budgettaire problematiek als gevolg van stijgende leerlingenen studentenaantallen en overige oorzaken (structureel in totaal 158 mln.)
en deels met de gevolgen van de geparkeerde taakstelling als gevolg van
het niet invullen van het OCW-aandeel in de ruilvoetproblematiek uit
eerdere jaren (25 mln.).
Vraag 98
Welke reeksen van 188 miljoen euro en 183 miljoen euro worden hier
bedoeld? Betreft dit taakstellingen voor bezuinigingen op Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap die nog
moeten worden ingevuld?
Vraag 99
Wanneer zal uiterlijk bekend moeten worden op welke manier de
taakstellingen op Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap ingevuld zullen worden?
Antwoord op vraag 98 en 99
Ja dat klopt, met 188 en 183 miljoen euro worden de structurele bedragen
van de nog openstaande taakstellingen bij respectievelijk VWS en OCW
bedoeld.
Deze openstaande reeksen zullen structureel moeten worden ingevuld. Na
overleg met de formerende partijen is besloten deze reeksen te
handhaven in de begroting. Het moment van invulling laat het kabinet
daarmee aan het volgende kabinet.
Vraag 100
Hoe verhoudt de in de Miljoenennota genoemde taakstelling Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap van 183 miljoen euro zich tot de taakstelling op
artikel 91 van deze begroting van 224 miljoen euro?
Antwoord 100
De 183 miljoen die in de Miljoenennota op bladzijde 20 wordt genoemd
betreft het structurele bedrag van taakstelling die nog op de begroting van
OCW staat. Wij vermoeden dat met 224 miljoen euro het bedrag van 244
miljoen euro wordt bedoeld. Dit betreft de taakstelling die nog openstaat
voor het jaar 2018. Zie hieronder de reeks.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

35

Taakstelling OCW

2018

2019

2020

2021

2022

Structureel

– 244

– 415

– 410

– 338

– 183

– 183

Vraag 101
Zou u een meerjarig overzicht kunnen geven van alle nog niet ingevulde
taakstellingen?
Vraag 102
Kent hiermee de ingediende begroting 2018 nog een gat van 271 miljoen
euro in 2018?
Antwoord op vraag 101 en 102
In de begroting van OCW en binnen het Budgettair Kader Zorg (VWS)
resteren nog openstaande reeksen die structureel moeten worden
ingevuld. Na overleg met de formerende partijen is besloten deze
openstaande reeksen te handhaven. In de tabel zijn de reeksen
weergegeven.

Taakstelling OCW
Taakstelling VWS
Totale openstaande reeksen

2018

2019

2020

2021

2022

Structureel

– 244

– 415
– 136
– 551

– 410
– 208
– 618

– 338
– 213
– 551

– 183
– 188
– 371

– 183
– 188
– 371

– 244

Naast de taakstelling op de OCW begroting en de taakstelling in het
Budgettair Kader Zorg zijn er geen andere oningevulde taakstellingen op
de Rijksbegroting. Wel zijn er drie dossiers die technisch gezien lijken op
oningevulde taakstellingen maar in de praktijk anders van aard zijn.
Allereerst vormt de in=uittaakstelling een nog in te vullen taakstelling in
het lopende jaar. De in=uittaakstelling vormt de boekhoudkundige
tegenhanger van de eindejaarsmarges op de begrotingen en wordt in de
loop van een jaar gevuld met onderuitputting. Dit is een reguliere
werkwijze.
Op de begroting van VWS is sprake van een taakstellende onderuitputting. Alhoewel dit technisch kan worden gezien als oningevulde
taakstelling, is hier op voorhand wel bekend op welke wijze deze zal
worden ingevuld, namelijk door middel van onderuitputting. Door
onvoorziene omstandigheden, nieuwe ontwikkelingen en vertragingen is
bekend dat de geraamde uitgaven op de VWS begroting niet (volledig)
worden gerealiseerd. Het is echter op voorhand niet mogelijk om aan te
geven op welke artikelen sprake zal zijn van lagere uitgaven dan waarmee
bij de opstelling van de begroting rekening is gehouden. Om die reden
wordt technisch een taakstellende onderuitputting ingeboekt. Deze
taakstelling wordt in de loop van elk jaar gevuld.
De begroting BHOS kent het subartikel 5.4 «Nog te verdelen i.v.m.
wijzigingen BNI en/of toerekeningen» dat als parkeer- en verdeelartikel
fungeert voor mutaties vanwege veranderingen in het bruto nationaal
inkomen en vanwege veranderingen in toerekeningen aan ODA, bijvoorbeeld de toerekening van de kosten van eerstejaarsasielopvang. Afhankelijk van deze ontwikkelingen kan de stand van dit artikel positief of
negatief zijn. Ervaring leert dat zo’n stand gedurende het uitvoeringsjaar
oplost, omdat er door omstandigheden gedurende het begrotingsjaar
altijd projecten vertragen of door hogere ontvangsten.
Vraag 103
Wat gebeurt er wanneer de Tweede Kamer deze begrotingen ongewijzigd
autoriseert?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

36

Antwoord op vraag 103
Totdat er in de Tweede Kamer over de begrotingen gestemd is, kunnen er
door het kabinet nota’s van wijziging ingediend worden. Dit zou bijvoorbeeld naar aanleiding van een nieuwe regeerakkoord zijn. Ook kunnen
Kamerleden amendementen indienen.
Nadat de Tweede Kamer de begrotingen, al dan niet gewijzigd, aangenomen heeft, dienen ze nog door de Eerste Kamer aangenomen te
worden. Is het wetsvoorstel ook aangenomen in de Eerste Kamer, dan
ondertekenen de Koning en de verantwoordelijke Minister de wetstekst.
Na publicatie in het Staatsblad kan de begrotingswet op 1 januari 2018 in
werking treden.
Vraag 104
Kan een amendement van de Kamer op de begroting 2018 gedekt worden
door het verlagen van het artikel nominaal en onvoorzien van een
begroting, onder verwijzing naar invulling met nog optredende onderuitputting die later bij tweede suppletoire wet zal worden verwerkt? Zo ja, tot
welk maximum? Zo nee, waarom kan de Minister dat in de begroting wel?
Antwoord op vraag 104
Het staat de Kamer vrij elk amendement in te dienen dat zij wenselijk acht,
binnen de door de Kamer zelf gestelde regels. De Minister die belast is
met de eventuele inpassing van een amendement, zal het amendement
zoals gebruikelijk toetsen aan geldende wet- en regelgeving, en een
inhoudelijke weging geven, onder meer gebaseerd op de deugdelijkheid
van een gekozen dekking.
Vraag 105
Hoe gaat de noodremprocedure er uit zien die moet toetsen op de
aanvaardbaarheid van de budgettaire impact van het Kwaliteitskader
Zorg? Geld dit voor de verpleeghuiszorg, of ook voor andere vormen van
zorg? Betekent dit dat een toekomstig kabinet het Kwaliteitsinstituut kan
overrulen en kwaliteitseisen toch weer op een lager niveau kan
vaststellen? Welke rol krijgt de Kamer hierin?
Antwoord op vraag 105
Het kabinet heeft opdracht gegeven om ambtelijk technisch uit te werken
hoe het kabinet de wettelijke bevoegdheid kan krijgen om te toetsen of de
(uitzonderlijke) gevolgen van kwaliteitsstandaarden – zoals de uitvoerbaarheid en budgettaire impact – aanvaardbaar zijn. Aangezien deze
uitwerking momenteel plaatsvindt, kan nu nog geen uitspraak worden
gedaan over de uitkomsten hiervan. Op basis hiervan kan een volgend
kabinet een besluit nemen.
De scope van de ambtelijk technische uitwerking geldt niet alleen voor de
verpleeghuiszorg, maar moet nog nader worden vastgesteld.
Vraag 106
Op welke datum heeft het kabinet opdracht gegeven om ambtelijk
technisch te laten uitzoeken hoe een wettelijk instrument gecreëerd kan
worden om de gevolgen van zorgkwaliteitsstandaarden te toetsen op
onder andere budgettaire impact?
Antwoord op vraag 106
Het kabinet heeft op 30 juni 2017 opdracht gegeven om ambtelijk
technisch uit te werken hoe het kabinet de wettelijke bevoegdheid kan
krijgen om te toetsen of de (uitzonderlijke) gevolgen van kwaliteitsstandaarden – zoals de uitvoerbaarheid en budgettaire impact – aanvaardbaar
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

37

Vraag 107
Kan het genoemde bedrag voor scholing van zorgpersoneel, 275 miljoen
euro in de jaren 2017–2021, worden uitgespitst naar de betreffende jaren?
Is deze 275 miljoen euro (deels) onderdeel van de genoemde 335 miljoen
euro voor 2018?
Antwoord op vraag 107
Voor de scholing van zorgpersoneel ten behoeve van de implementatie
van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg wordt in 2017 5 miljoen euro
beschikbaar gesteld. Voor de jaren 2018 – 2021 investeert het kabinet
jaarlijks 67,5 miljoen euro in de scholing van zorgpersoneel.
De 275 miljoen euro is geen onderdeel van de genoemde 335 miljoen
euro die in 2018 voor de implementatie van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg beschikbaar is gesteld. De 335 miljoen die per 2018 structureel
(bovenop de bij Voorjaarsnota 100 miljoen euro structureel per 2017)
beschikbaar is gesteld, is onder meer bedoeld voor een grotere personeel
bezetting in verpleeghuizen.
Vraag 108
Welke leerlingentegenvallers bij Onderwijs, Cultuur en Wetenschap leiden
precies tot een taakstelling en welke zijn generaal gecompenseerd door
het kabinet? Waarom wijken de leerlingenramingen zo af?
Antwoord op vraag 108
Voor 2018 is de leerlingentegenvaller generaal gecompenseerd. Na
overleg met de formerende partijen is de leerlingentegenvaller vanaf 2019
niet ingevuld en als taakstelling op de begroting van OCW geparkeerd.
Achter de afwijking van de leerlingenramingen gaan verschillende
bewegingen schuil, zoals een stijging van het aantal mbo-studenten in de
beroepsbegeleidende leerweg en een toename van het aantal studenten
in het wetenschappelijk onderwijs (o.a. door toenemende aantallen
studenten uit landen die deel uitmaken van de Europese Economische
Ruimte). De afwijking in de ramingen is beperkt. In het hbo was de
afwijking de afgelopen 15 jaar maximaal slechts 0,6%. In met name
primair en voortgezet onderwijs is de nauwkeurigheid nog veel groter.
Een kleine afwijking in de ramingen vertaalt zich op de begroting van
OCW al snel door tot een groot bedrag.
Vraag 109
Is al bekend of de Europese Commissie de kapitaalstorting van 2,5 miljard
euro in Invest-NL als niet relevant voor enig uitgavenkader zal waarderen?
Antwoord op vraag 109
Dit wordt later beoordeeld door CBS en Eurostat als meer bekend is over
de vormgeving ervan. Het is nu dus nog niet bekend.
Vraag 110
Hoe wordt bepaald of een bedrijf in aanmerking komt voor ondersteuning
van Invest-NL? Hoe wordt bepaald of een bedrijf innovatief te noemen is?
Hoe wordt bepaald of het gaat om een bedrijf dat moeilijk aan investeringskapitaal kan komen?
Antwoord op vraag 110
Het is aan Invest-NL om een investeringsbeleid, inclusief randvoorwaarden voor investeringen, op te stellen. De uiteindelijke investeringen
zullen overeenkomstig dit beleid uitgevoerd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

38

Vraag 111
Hoeveel bedraagt het startkapitaal van Invest-NL in 2018? Kan een tabel
gegeven worden met de kapitaalbedragen in de komende jaren? Hoeveel
publieke en private investeringen kunnen hiermee worden uitgelokt?
Antwoord vraag 111
Het startkapitaal is 5 maal 500 mln. (per jaar) vanaf het moment dat de
instelling statutair gevestigd is. Deze statutaire vestiging is voorzien voor
begin 2019. Het is op voorhand niet met zekerheid te voorspellen hoeveel
investeringen hiermee worden uitgelokt. Er kan wel gezocht worden naar
vergelijkingen in de markt. Een voorbeeld is het EFSI traject van de EIB en
de Europese Commissie. De verwachting is dat de EFSI financiering (op
portefeuilleniveau – bij de ene transactie iets meer, bij de ander iets
minder) ongeveer 20% van de totale projectkosten bedraagt en dat de
overige 80% van de financiering gemobiliseerd wordt door andere
financiers. Als we dezelfde factor 5 toepassen komen we op 5x EUR 2,5
mld= EUR 12,5 mld. Onder deze aanname zouden de investeringen van
Invest-NL à EUR 2,5 mld zo’n EUR 10 mld investeringen door andere
financiers kunnen uitlokken.
Voor 2018 is ruimte gemaakt om eventuele investeringen te doen tijdens
de oprichtingsfase. Indien deze situatie zich voordoet, zal het kabinet
zorgen dat dit gebeurt conform de vereisten van de Comptabiliteitswet en
het staatssteunkader.
Vraag 112
Het risico van leningen aan innovatieve bedrijven die moeilijk aan
investeringskapitaal kunnen komen ligt hoger dan gemiddeld. Waar wordt
het eerste verlies geleden bij niet-terugbetaling?
Antwoord 112
Dit risico komt ten laste van de winst en/of het kapitaal van de instelling.
De inkomsten van Invest-NL op portefeuilleniveau dienen voldoende hoog
te zijn om individuele stroppen op te vangen.
Vraag 113
Hoeveel innovatieve bedrijven wil het kabinet met Invest-NL ondersteunen in het eerste jaar?
Antwoord op vraag 113
Het wel of niet doen van een investering is een afweging die primair bij de
instelling zelf zal liggen. Er is op dit moment dan ook nog geen getal te
noemen.
Vraag 114
Zou u kunnen aangeven hoe het zit met het reëel beschikbaar inkomen
inclusief de gehele collectieve sector: kunt u aangeven waar het verschil
vandaan komt tussen het bbp en het reëel beschikbaar inkomen (inclusief
de gehele collectieve sector)? Welk deel daarvan is naar het bedrijfsleven
gegaan, welk deel daarvan is naar winst en aandeelhouders gegaan en
waar is het nog meer naar toe gegaan?
Antwoord op vraag 114
Figuur 2.2.1 in de Miljoenennota 2018 toont de ontwikkeling van het reëel
beschikbaar inkomen van huishoudens, het reëel beschikbaar inkomen
inclusief individuele overheidsconsumptie (onder andere zorg en
onderwijs) en het bruto binnenlands product. Vooral tussen 2003 en 2005
blijft de ontwikkeling van het reëel beschikbaar inkomen inclusief
individuele overheidsconsumptie achter bij de ontwikkeling van het bbp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

39

Onderstaande tabel toont de aandelen van ondernemingen, de overheid,
en huishoudens in het totale nationale besteedbare inkomen, evenals het
aandeel van de individuele overheidsconsumptie. Deze consumptie wordt
in de statistieken aan de sector «overheid» toegeschreven, maar komt wel
individuele huishoudens ten goede.
2000
Niet-financiële vennootschappen
Financiële instellingen
Overheid
w.v. Individuele overheidsconsumptie
Huishoudens
Som

Niet-financiële vennootschappen
Financiële instellingen
Overheid
w.v. Individuele overheidsconsumptie
Huishoudens
Som

2001

2002

2003

2004

7,1
7,5
26,8
14,7
58,6
100

6,6
4,7
26,6
15,5
62,1
100

8,1
4,4
25,9
16,6
61,5
100

9,4
5,7
25,4
17,1
59,6
100

2009

2010

2011

2012

12,1
5,3
27,8
21,1
54,8
100

12,0
6,6
27,8
21,3
53,6
100

13,1
6,8
26,9
20,7
53,2
100

2005

11,3
5,2
25,5
17,0
58,1
100

13,8
5,3
27,6
21,1
53,3
100

2006

9,8
5,9
27,1
17,2
57,2
100

2013
11,2
6,3
28,6
21,0
53,9
100

2007

11,7
5,8
28,4
18,3
54,2
100

2014*
9,0
7,2
29,5
21,4
54,3
100

2008

12,7
5,2
28,6
18,1
53,5
100

2015*

11,9
3,2
30,9
19,3
54,0
100

2016*

10,8
5,1
29,1
20,8
55,0
100

10,0
3,6
31,5
20,8
54,9
100

Uit de CBS-statistieken over de nationale rekeningen is niet af te leiden
welk deel van het nationaal inkomen dat aan bedrijven toevalt, is
uitgekeerd aan aandeelhouders.
Vraag 115
Wat verklaart het sterk groeiende verschil tussen het reëel beschikbaar
inkomen, inclusief onderwijs en zorg, en het reëel beschikbaar inkomen?
Kunt u de ontwikkeling van het reëel beschikbaar inkomen inclusief
onderwijs- en zorgkosten (figuur 2.2.1) ruwweg nader specificeren naar
bevolkingsgroep (bijvoorbeeld naar leeftijdscohorten van 10 tot 15 jaar en
gezinnen in de inkomensgroepen onder, 1–1,5, 1,5–2, 2–3 en meer dan 3 x
het wettelijk minimumloon.
Antwoord op vraag 115
Zoals op pagina 25 van de Miljoenennota wordt beschreven, is een
belangrijke verklaring hiervoor dat een toenemend deel van de
consumptie door huishoudens collectief wordt gefinancierd. Collectieve
uitgaven aan zorg en onderwijs worden niet toegerekend aan het
besteedbaar inkomen van huishoudens, maar aan de sector overheid.
Omdat jaar op jaar – met name in de periode 2001–2009 – de collectieve
uitgaven aan vooral de zorg zijn toegenomen, neemt het verschil tussen
het reëel beschikbaar inkomen en het reëel beschikbaar inkomen inclusief
onderwijs en zorg ook jaarlijks toe (cumulatief). Hierbij wordt in de
Miljoenennota opgemerkt dat het goed is om in ogenschouw te nemen
dat huishoudens niet alleen profiteren van een hogere koopkracht, maar
ook van hun (individuele) consumptie van zorg en onderwijs. De omvang
van de collectieve uitgaven op deze gebieden is vooral in de periode
2001–2009 toegenomen. Deze toename bestond voor het overgrote deel
(85 procent) uit hogere zorguitgaven.
De cijfers van het reëel beschikbaar inkomen kunnen we niet nader
specificeren naar bevolkingsgroep. Het reëel beschikbaar inkomen is een
macrocijfer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

40

Vraag 116
Wat is de verklaring voor het feit dat de reëel besteedbare huishoudinkomens sinds 2001 niet zijn gestegen, terwijl de loonontwikkeling gelijke
tred lijkt te houden met de arbeidsproductiviteit?
Antwoord op vraag 116
De totale reële loonkosten per gewerkt uur lijkt min of meer gelijke tred te
houden met de arbeidsproductiviteit bij bedrijven (zie figuur 2.3.1 (links) in
de Miljoenennota 2018). Daarmee is niet gezegd dat ook de besteedbare
inkomens gelijke tred houden met de arbeidsproductiviteit. Ondermeer als
gevolg van de stijging van vooral de zorguitgaven en in mindere mate de
onderwijsuitgaven heeft de ontwikkeling van het besteedbare inkomen
geen gelijke tred gehouden met de groei van de economie (en de
productiviteit) (zie figuur 2.2.1). Een belangrijke verklaring voor het feit dat
de reëel besteedbare huishoudinkomens sinds 2001 niet zijn gestegen,
terwijl de loonkostenontwikkeling gelijke tred lijkt te houden met de
arbeidsproductiviteit is dat een groter deel van de consumptie door
huishoudens collectief wordt gefinancierd.
Vraag 117
Welke uitgaven aan onderwijs worden meegenomen in figuur 2.2.1?
Antwoord op vraag 117
Alle collectief gefinancierde uitgaven aan onderwijs worden meegenomen
in figuur 2.2.1. De toename van het verschil tussen de ontwikkeling van
het reëel beschikbaar inkomen en de ontwikkeling van het reëel
beschikbaar inkomen inclusief individuele overheidsconsumptie (onder
andere zorg en onderwijs) wordt overigens maar voor een beperkt deel
verklaard door een toename van de uitgaven aan onderwijs. Deze
toename bestond voor het overgrote deel (85%) uit hogere zorguitgaven.
Hogere onderwijsuitgaven zorgden voor 10% van de toename en overige
uitgaven voor de resterende 5%.
Vraag 118
Past de huidige daling van het onbenutte arbeidspotentieel bij de
conjunctuur of blijft deze achter?
Antwoord op vraag 118
De werkloosheid is sinds 2014 sterk gedaald. Het CPB laat in de MEV
(figuur 2.10, p. 42) zien dat ook op basis van ruimere definities van het
onbenut arbeidspotentieel het beeld van toenemende krapte op de
arbeidsmarkt blijft bestaan (figuur 1). Ook het ruim gemeten onbenutte
arbeidspotentieel neemt sinds 2014 af. Het aantal werklozen en onderbenutte deeltijdwerkers nam in deze periode relatief sterk af binnen het
totale onbenutte arbeidspotentieel.18

18

CBS (2017) 1,3 miljoen mensen willen meer werken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

41

Figuur 1: Toenemende krapte op de arbeidsmarkt

Bron: CPB (2017) MEV 2018.

Vraag 119
Wanneer bevindt de Nederlandse werkloosheid zich op het «evenwichtsniveau»?
Antwoord op vraag 119
In de meest recente middellangetermijnraming gaat het CPB uit van een
werkloosheid van 4,6% in 2021 (nadat alle conjuncturele aanpassingsprocessen zich hebben voltrokken). Dit kan dienen als een globale indicatie
van het «evenwichtsniveau». Het CPB geeft in de MEV 2018 (p. 30) aan dat
de werkloosheid volgend jaar daalt naar 4,3%, en daarmee onder het
evenwichtsniveau komt te liggen.
Vraag 120
Welke macro-economische gevolgen zouden er voortvloeien uit een
hogere arbeidsinkomensquote en hogere lonen? Leidt deze situatie tot
een hogere of een lagere economische groei?
Antwoord op vraag 120
Stijgende lonen zijn een natuurlijk, evenwichtsherstellend verschijnsel in
(het latere deel van) de herstelfase na een recessie. Dergelijke loonstijgingen zijn een weerspiegeling van hogere economische groei en
verbeterde groeivooruitzichten.
Uitgaande van een situatie van (lange termijn) evenwicht leidt een
toename van de reële loonkosten (bij gelijke arbeidsproductiviteit) initieel
tot een hogere arbeidsinkomensquote, een lagere winstgevendheid van
bedrijven, een lager rendement op investeringen en een zwakkere
prijsconcurrentiepositie versus buitenlandse aanbieders. De consumptie
neemt op korte termijn toe door de verbeterde koopkracht; de binnenlands geproduceerde export en de investeringen nemen daarentegen af.
Op korte termijn compenseren deze ontwikkelingen elkaar, waardoor de
economische groei en de werkgelegenheid niet veranderen. Vanaf het
tweede jaar overheersen negatieve effecten: lagere economische groei,
minder werkgelegenheid, hogere werkloosheid en lagere investeringen,
versterkt door een verdere erosie van de concurrentiepositie (loonprijsspiraal). Op lange termijn daalt de economische groei, en neemt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

42

consumptie per saldo nauwelijks toe, vanwege minder werkgelegenheid,
hogere inflatie en druk op de lonen als gevolg van de hogere
werkloosheid.19
Vraag 121
Klopt het dat het totale onbenutte arbeidspotentieel (mensen die niet
beschikbaar en/of niet op zoek zijn naar werk) circa een miljoen mensen
bedraagt? Klopt het dat er daarnaast nog 460.000 mensen in deeltijd
werken, die eigenlijk wel meer zouden willen werken? Dus er is eigenlijk
een hele grote groep van anderhalf miljoen mensen die nog (in versterkte
mate) tot de arbeidsmarkt kan toetreden? Hoe verhoudt dit zich tot de
stelling van het CPB dat loonontwikkeling in zicht zou zijn? Deze groep van
anderhalf miljoen mensen, in combinatie met de flexibilisering en
globalisering, zorgt toch zonder nader overheidsingrijpen voor een
voortdurende zwakke loonontwikkeling?
Antwoord op vraag 121
De meest recente cijfers van het CBS laten zien dat er in het tweede
kwartaal van 2017 in totaal ruim 1,3 miljoen mensen waren zonder werk
die zochten en/of beschikbaar waren voor werk of die in deeltijd werkten
en meer uren wilden werken (in 2016 waren dat er 1,5 miljoen). Dit
onbenut arbeidspotentieel is opgebouwd uit een aantal groepen. Op de
eerste plaats zijn dat mensen zonder betaald werk, die recent actief naar
werk hebben gezocht én daarvoor op korte termijn beschikbaar zijn (451
duizend mensen). Daarnaast zijn er mensen die op korte termijn
beschikbaar zijn, maar niet recent hebben gezocht (273 duizend mensen).
Anderen hebben wel gezocht, maar zijn niet op korte termijn beschikbaar
(163 duizend mensen). Tenslotte zijn er de onderbenutte deeltijdwerkers.
Dit zijn degenen die meer uren willen werken dan ze nu doen en daarvoor
ook op korte termijn beschikbaar zijn (460 duizend mensen).
De ontwikkeling van de lonen wordt uiteindelijk bepaald door de krapte op
de arbeidsmarkt. De figuur in vraag 118 laat zien dat het niet uitmaakt of
de krapte op de arbeidsmarkt wordt gedefinieerd op basis van de
werkloosheid of de bredere definitie van onbenut arbeidspotentieel. Dat
komt doordat de omvang van beide groepen zich steeds parallel
ontwikkelt over de tijd. Het feit dat het totale onbenutte arbeidspotentieel
groter is dan de werkloze beroepsbevolking betekent dus niet minder
krapte of extra neerwaartse loondruk.
Het CPB verwacht dat het einde van de gematigde loonontwikkeling in
zicht is omdat de arbeidsmarkt verder verkrapt. In het verlengde daarvan
raamt het CPB een oplopende contractuele loonstijging: 1,6% in 2017 en
2,2% in 2018.
Vraag 122
Klopt het dat er eigenlijk een hele grote groep van anderhalf miljoen
mensen is, die nog (in versterkte mate) tot de arbeidsmarkt kan toetreden?
Indien dit zo is, waarom zwakt de groei dan af van 3,3% in 2017 en 2,5% in
2018?
Antwoord op vraag 122
Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 121, bedroeg het onbenutte
arbeidspotentieel in het tweede kwartaal van 2017 in totaal ruim 1,3
miljoen mensen. Maar er is ook een groep die juist minder uren wil
werken (719 duizend mensen in het tweede kwartaal van 2017). Het is
echter niet de verwachting dat uiteindelijk iedereen zijn of haar gewenste
aantal uren zal werken. Ook wanneer de werkloosheid zich op het
evenwichtsniveau bevindt, zullen er nog steeds mensen zonder werk zijn.
19

Gebaseerd op variant Loonimpuls 1% in Varianten SAFFIER II, bijlage bij CPB-publicatie 217,
18 januari 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

43

Dit komt bijvoorbeeld doordat het enige tijd duurt voordat aanbieders van
werk en werkzoekenden elkaar vinden (frictiewerkloosheid). Daarnaast kan
het zijn dat werkzoekenden niet beschikken over de gevraagde vaardigheden (structurele werkloosheid).
De afzwakking van de groei in 2018 hangt samen met vraagfactoren. Het
CPB noemt in de MEV 2018 (p. 30) dat de invoer in 2017 relatief beperkt
toeneemt, wat inhoudt dat veel van de extra bestedingen dus binnen
Nederland worden geproduceerd. Volgend jaar wordt een groter gedeelte
ingevoerd vanwege lage invoerprijzen en al hoge binnenlandse bezettingsgraden, waardoor de economische groei vertraagt.
Vraag 123
Wat kan er gedaan worden om de groep van anderhalf miljoen mensen
die nog (in versterkte mate) tot de arbeidsmarkt kan toetreden, versneld
toe te laten treden tot de arbeidsmarkt?
Antwoord op vraag 123
De meest recente cijfers van het CBS laten zien dat het onbenut arbeidspotentieel in personen in het tweede kwartaal van 2017 in totaal ruim 1,3
miljoen bedraagt. Het CPB verwacht dat de werkgelegenheid (gemeten in
uren) dit en komend jaar toeneemt met respectievelijk 2,0% en 1,6%. Dat
vergroot de arbeidsmarktkansen van alle mensen die (meer) willen
werken. Daarbij moet wel bedacht worden dat mensen die (meer) willen
werken verschillende redenen hebben waarom ze niet het gewenste
aantal uren werken, waarbij ook de privésituatie een rol kan spelen (bv.
studie of zorg). Het is daarom niet de verwachting dat iedereen zijn
gewenste aantal uren zal kunnen realiseren.
Hoewel de arbeidsmarkt aantrekt, blijft het kabinet inzetten op het
ondersteunen van mensen die op zoek zijn naar (meer) werk. Het kabinet
heeft daarom de lasten op arbeid verlaagd en zet in op betere ondersteuning van werkzoekenden met de nog lopende sectorplannen en de
maatregelen uit de Kamerbrief Doorstart naar nieuw werk.20 Daarnaast
blijft het kabinet met het programma Matchen op Werk21 inzetten op het
versterken van de gecoördineerde werkgeversdienstverlening in de
arbeidsmarktregio’s.
Vraag 124
Wat zouden de juridische en economische consequenties zijn van een
looningreep van 3,5%, met een minimum van 1.000 euro, op basis van
artikel 10 van de Wet op de Loonvorming?
Antwoord op vraag 124
Artikel 10 van de Wet op de Loonvorming (WLV) beschrijft onder welke
omstandigheden een loonmaatregel een overweging kan zijn. De kern is
dat het moet gaan om een «zich plotseling voordoende noodsituatie van
de nationale economie, veroorzaakt door één of meer schoksgewijze
optredende externe factoren». Het betreft hier dus zeer uitzonderlijke en
onvoorziene omstandigheden. Artikel 10 WLV beschrijft een noodsituatie
van de nationale economie, waarbij een neerwaartse aanpassing van het
loonkostenpeil noodzakelijk wordt geacht. Het zou oneigenlijk zijn met een
beroep op dit artikel bij een opbloeiende economie een opwaartse
aanpassing op te leggen. Overigens zou een spiegelbeeldige redenering
ook geen stand houden. De redenering zou dan immers moeten worden
dat de economische opleving zo hevig en onvoorzien is, dat het uitblijven
van 3,5% loonsverhoging een gevaar voor de nationale economie zou
betekenen. Ten slotte betekent ook een «opwaartse loonmaatregel» een

20
21

Kamerstuk 33 566, nr. 86.
Kamerstuk 29 544 nr. 745 en 779.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

44

inbreuk op de contractvrijheid van cao-partijen, gewaarborgd in internationale verdragen.
De macro-economische gevolgen van een loonimpuls die niet gepaard
gaat met een stijging van de arbeidsproductiviteit worden geschetst in het
antwoord op vraag 120.
Vraag 125
Hoe groot zijn de claims die huishoudens hebben opgebouwd via hun
pensioenbesparingen op de ingehouden winst van buitenlandse
bedrijven?
Antwoord op vraag 125
Pensioenfondsen en verzekeraars hebben via buitenlandse aandelen een
claim op ingehouden en toekomstige winsten van buitenlandse bedrijven.
De waarde van deze activa bedroeg ultimo 2016 ongeveer € 480 mrd (of
ruim 35% van de balans) voor pensioenfondsen en ruim € 20 mrd (ruim
5% van de balans) voor verzekeraars (Bron: DNB).
Vraag 126
Welk deel van het pensioenvermogen van Nederlandse huishoudens is
belegd in het buitenland en op welke manier vertaalt zich dat door in de
lopende rekening?
Antwoord op vraag 126
Pensioenfondsen beleggen in totaliteit (staatspapier, credits, aandelen,
vastgoed, hypotheken) ongeveer 11% van hun totale vermogen in
Nederland. Zie ook het antwoord op vraag 60. Dit betreft belegd
vermogen en geen stromen. Het effect op de lopende rekening is daarom
beperkt. Zie ook de antwoorden op vragen 61 en 127.
Vraag 127
Welk effect zou het hebben op de lopende rekening als 10% van het
pensioenvermogen van Nederlandse huishoudens dat is belegd in het
buitenland, alsnog in Nederland zou worden belegd?
Antwoord op vraag 127
Het directe effect hiervan zou nihil zijn. De investeringen lopen immers via
de financiële rekening en niet via de lopende rekening. Ook het indirecte
effect is naar verwachting beperkt, omdat deze investeringen andere
investeringen verdringen en het effect op de totale investeringen in
Nederland daardoor beperkt is. Zie ook het antwoord op vraag 61.
Door de verdringing van andere investeringen is ook het indirecte effect
via toekomstige rendementen uit beleggingen beperkt. De lagere
dividenden en rentes die vanuit het buitenland naar Nederland zullen
vloeien (en wel op de lopende rekening staan), zullen worden gecompenseerd door lagere dividend- en rentestromen uit Nederland.
Vraag 128
Welk effect zou het hebben op het bbp en het bnp als 10% van het
pensioenvermogen van Nederlandse huishoudens dat is belegd in het
buitenland, alsnog in Nederland zou worden belegd?
Antwoord op vraag 128
Dit effect zou naar verwachting zeer beperkt zijn. Zie het antwoord op
vraag 61.
Vraag 129
Is het waar dat het saldo van export en import en de secundaire
inkomensoverdrachten samen het saldo op de lopende rekening
vertegenwoordigt? Is dit tegelijkertijd (maar dan spiegelbeeldig) het saldo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

45

op de kapitaalrekening? Op welke manier wordt als gevolg daarvan een
claim gevormd op buitenlandse activa en welke vormen kunnen deze
buitenlandse activa aannemen?
Antwoord op vraag 129
De lopende rekening bestaat uit het saldo van de goederenrekening,
dienstenrekening, primaire inkomens en secundaire inkomensoverdrachten. Het saldo van de lopende rekening is verder gelijk aan de som
van de kapitaal- en financiële rekening. De buitenlandse activa bestaan uit
leningen, aandelen, deelnemingen en andere vermogenstitels, en vormen
een claim op toekomstige buitenlandse productie.
Vraag 130
Wat zou Nederland kunnen doen om het saldo op de lopende rekening
verder te verlagen?
Antwoord op vraag 130
Een overschot op de lopende rekening ontstaat wanneer huishoudens,
bedrijven en/of de overheid meer sparen dan zij investeren of consumeren. Het overschot op de lopende rekening is geen beleidsdoelstelling,
maar het gevolg van beslissingen van individuele huishoudens en
bedrijven, en van de overheid. Wel is een evenwichtige economische
ontwikkeling een belangrijke beleidsdoelstelling. In de Miljoenennota
wordt genoemd dat een evenwichtige ontwikkeling van de lonen en de
koopkracht kan bijdragen aan de binnenlandse vraag. Als een hogere
binnenlandse vraag leidt tot lagere nationale besparingen zal het saldo op
de lopende rekening dalen. De overheid kan de binnenlandse vraag
eveneens beïnvloeden met het begrotingsbeleid. Hier geldt echter dat in
tijden van economische voorspoed, zoals bij de huidige hoge groei, er
voldoende aandacht dient te zijn voor het terugbrengen van de staatsschuld en heeft herstel van budgettaire buffers de voorkeur boven het
verder aanjagen van de binnenlandse vraag met extra overheidsbestedingen. Het saldo op de lopende rekening is geen doelstelling voor het
begrotingsbeleid.
Vraag 131
Klopt het dat twee terugkerende aanbevelingen van internationale
instellingen voor Nederland zijn om de binnenlandse vraag te stimuleren
door een hogere loongroei te bevorderen of de overheidsbestedingen te
verhogen, en om maatregelen te nemen om de binnenlandse (overheids)investeringen te verhogen? Zo ja, worden deze aanbevelingen gedaan in
het belang van de Nederlandse economie of van de Europese economie
als geheel, met name ook ten behoeve van de Zuid-Europese landen?
Antwoord op vraag 131
De Europese Commissie stelt in de landenspecifieke aanbevelingen in
2017 onder meer dat Nederland het begrotingsbeleid kan gebruiken om
de binnenlandse vraag te ondersteunen, en dat Nederland gunstige
voorwaarden tot stand kan brengen voor hogere reële loongroei, waarbij
naar behoren rekening wordt gehouden met de rol van sociale partners.22
De Europese Commissie doet deze aanbevelingen op basis van een
diepteonderzoek in het kader van de Macro-Economische Onevenwichtighedenprocedure. De resultaten van dit diepteonderzoek werden in het
Nederlandse landenrapport gepubliceerd.23 Uitgangspunt van dit
diepteonderzoek is het risico van negatieve effecten voor de Nederlandse
economie, evenals mogelijke negatieve grensoverschrijdende effecten.

22
23

COM(2017) 518 final
SWD(2017) 84 final

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

46

Het IMF raadt Nederland in zijn Artikel IV rapport over 2016 aan om
budgettaire ruimte («fiscal space») op de korte termijn gedeeltelijk in te
zetten om een impuls te geven aan de binnenlandse vraag, en daarmee
het economisch herstel verder te ondersteunen. Het IMF stelt dat deze
ruimte het beste benut zou kunnen worden door publieke investeringen in
R&D of onderwijs te verhogen, of om de lasten op arbeid verder te
verlagen. Een budgettaire impuls zou volgens het IMF ook leiden tot een
daling van het lopende rekeningoverschot.
Vraag 132
Hoeveel bedragen de maatschappelijke kosten en baten van het uittreden
van Nederland uit de EU en de Economische en Monetaire Unie volgens
de laatste wetenschappelijke inzichten?
Antwoord op vraag 132
De kosten en baten van uittreding uit de EU en de Economische Monetaire
Unie zijn niet vooraf vast te stellen. In het algemeen geldt dat Nederland
als open economie grote voordelen heeft bij de Europese interne markt.
De stabiele wisselkoers van de euro ondersteunt de interne markt. Studies
over de gevolgen van de invoering van de euro worden gekenmerkt door
een grote mate van onzekerheid. Het vorige kabinet heeft in 2011 een lijst
onderzoeken naar uw Kamer gestuurd waaruit volgt dat uittreding uit de
euro schadelijke gevolgen heeft.24 Sindsdien hebben lidstaten binnen het
eurogebied maatregelen genomen om de muntunie te versterken, onder
meer door structurele hervormingen uit te voeren en een bankenunie op
te richten. Recent onderzoek van bijvoorbeeld Rabobank bevestigt nog
steeds het beeld dat uittreden uit de EU en de EMU gepaard gaat met zeer
hoge kosten.25
Vraag 133
Wat valt er allemaal onder activerend arbeidsmarktbeleid en wat valt er
onder inkomensondersteunend beleid? Worden de uitgaven aan
onderwijs ook toegerekend aan activerend arbeidsmarktbeleid? Zo nee,
hoe kan het dat de uitgaven aan activerend arbeidsmarktbeleid hoger zijn
dan aan inkomensondersteunend beleid?
Antwoord op vraag 133
Activerend arbeidsmarktbeleid betreft de maatregelen die erop gericht zijn
om de afstand van bepaalde groepen werklozen en non-participanten tot
de arbeidsmarkt te verkleinen zodat de kans op het vinden van een
(reguliere) baan groter wordt. Activerend omvat bijvoorbeeld training en
(om)scholing, werkgelegenheidsprogramma’s van de overheid, gesubsidieerde arbeid, programma’s voor jongeren, en overige vormen van
re-integratiebeleid, waaronder arbeidsbemiddeling, begeleiding
(monitoring) en sancties. Inkomensondersteunend beleid betreft WW- en
bijstandsuitkeringen.
Uitgaven aan regulier onderwijs worden niet toegerekend aan activerend
arbeidsmarktbeleid. Voor Nederland zijn de uitgaven aan activerend
arbeidsmarktbeleid lager (en niet hoger) dan de uitgaven aan inkomensondersteunend beleid, zie ook figuur 2.5.1 van de Miljoenennota.
Vraag 134
Is het correct dat wij, zonder één van de Europese of nationale begrotingsregels te schenden, nog 1,5 miljard euro extra uit zouden kunnen geven in
2018, bijvoorbeeld in de zorg?
24
25

Kamerstuk 21 50120, nr. 587
https://economie.rabobank.com/publicaties/2017/februari/vier-scenarios-voor-europa-deeconomische-effecten/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

47

Antwoord op vraag 134
Nederland bevindt zich in de preventieve arm van het Stabiliteits- en
Groeipact. In de preventieve arm gelden de middellangetermijndoelstelling (medium term objective, MTO) en de uitgavenregel als begrotingsregels. De MTO bedraagt voor Nederland een maximaal structureel
saldo van – 0,5 procent van het bbp. Het CPB raamt voor 2018 een
structureel saldo van – 0,2 procent van het bbp. Omdat het structureel
saldo in 2018 naar verwachting aan de MTO voldoet is de ontwikkeling
van de uitgavenregel niet relevant voor de beoordeling van de Nederlandse begroting in de preventieve arm. Daarnaast voldoet Nederland aan
de nominale criteria voor het begrotingssaldo en de overheidsschuld, die
respectievelijk – 3 procent en 60 procent van het bbp bedragen.
Wanneer onzekerheidsmarges buiten beschouwing worden gelaten heeft
Nederland op basis van de huidige ramingen een marge van 0,3% bbp ten
opzichte van de MTO. De beoordeling van compliance met de preventieve
arm in 2018 vindt echter plaats in het voorjaar van 2019 op basis van
ramingen van de Europese Commissie. Het is dus niet met zekerheid te
stellen dat Nederland aan de vereisten in de preventieve arm van het SGP
voldoet wanneer de marge op basis van huidige inzichten zou worden
ingezet voor extra overheidsuitgaven.
Vraag 135
Waaruit bestaan de «overige netto-uitgaven»?
Antwoord op vraag 135
Onderstaande tabel geeft een nadere uitsplitsing van de post «overige
netto-uitgaven» uit tabel 3.1.1. van de Miljoenennota 2018.
Overige netto uitgaven (in miljard euro)
2017
Kastransverschillen
Zorgbemiddelingskosten
Eigen risicodragers WAO
Dividend financiële instellingen
Ontvangsten lening Griekenland
Werkgeversbijdrage kinderopvang
SDE+
Overig (o.a. heffingen en ETS)
Totaal

2018

– 4,6
– 0,1
0,4
0,4
0,0
1,2
0,7
– 0,1
2,1

– 0,6
– 0,9
0,4
0,4
– 0,1
1,2
1,1
– 0,4
– 1,0

Vraag 136
Klopt het dat er in het Algemeen werkloosheidsfonds een tekort is
ontstaan van dertien miljard euro?
Vraag 137
Wat is de stand van het Algemeen werkloosheidsfonds in 2017 en 2018 en
waar kan dit worden teruggevonden in de Miljoenennota?
Antwoord op vraag 136 en 137
Een overzicht van het vermogen en het vermogenstekort bij de
ww-fondsen in 2017 en 2018 is te vinden in tabel 5.1.4 van de SZW
begroting (Kamerstuk 34 775 XV, nr. 2 pagina 156). In de begroting wordt
alleen de stand voor alle ww-fondsen gezamenlijk gerapporteerd. Het
UWV rapporteert over de afzonderlijke ww-fondsen (https://www.uwv.nl/
overuwv/kennis-cijfers-en-onderzoek/premieadviezen-social-fondsen/
juninota-2017--ontwikkelingen-wetten-en-fondsen-uwv-2017–2018.aspx).
Voor 2017 is het vermogenstekort ten opzichte van het normvermogen
voor de gezamenlijke ww-fondsen 15 mld. en voor 2018 is dit 13 mld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

48

Vraag 138 en 139
Vraag 138
Telt het tekort in het Algemeen werkloosheidsfondsmee bij het EMU-saldo
of de EMU-schuld?
Vraag 139
Is het tekort in het Algemeen werkloosheidsfonds een «verborgen schuld»
van de rijksoverheid. Zijn er nog meer verborgen schulden van de
rijksoverheid, en zo ja, welke?
Antwoord op vraag 138 en 139
Het saldo van het Algemeen werkloosheidsfonds is relevant voor zowel
het EMU-saldo als de EMU-schuld. Er zijn geen verborgen schulden. Alle
schulden van de overheid met derden worden namelijk meegenomen in
de EMU-schuld. De schuld van sociale fondsen, zoals het Algemeen
werkloosheidsfonds, is een schuld binnen de rijksoverheid. Mutaties in de
schuld van een sociaal fonds lopen via het verplicht schatkistbankieren
direct mee in het integrale schuldbeheer dat het Agentschap voert
namens de rijksoverheid en worden verantwoord op begroting 9A
Nationale Schuld.
Vraag 140
Welk gedeelte van de totale zorgkosten komt uit het Zorgverzekeringsfonds?
Antwoord op vraag 140
De totale geraamde zorguitgaven betreffen deels uitgaven in het kader
van de Zvw en deels uitgaven in het kader van de Wlz, de WMO, de
Jeugdwet en de begroting. De Zvw uitgaven betreffen grotendeels
uitgaven van zorgverzekeraars en voor een klein deel zorguitgaven van
het Zorgverzekeringsfonds. De verzekeraars ontvangen ter gedeeltelijke
financiering van de zorguitgaven een vereveningsbijdrage. Zowel de
vereveningsbijdrage als de rechtstreekse zorguitgaven van het zorgverzekeringsfonds worden vooral gefinancierd uit de Inkomensafhankelijke
bijdrage (IAB) en de Rijksbijdrage voor kinderen.
De totale geraamde zorguitgaven, de Zvw uitgaven en de uitgaven ten
laste van het Zorgverzekeringsfonds zijn als volgt (stand MN 2018; in mld.)

Bruto BKZ uitgaven
Zorguitgaven ZVF
Vereveningsbijdrage
Subtotaal
Aandeel

2017

2018

73,8
2,4
22,7
25,1
35%

77,7
2,5
24,6
27,1
35%

Vraag 141
Wat is de stand van het Zorgverzekeringsfonds in 2017 en 2018?
Antwoord op vraag 141
– Het exploitatiesaldo van het Zorgverzekeringsfonds (ZVF) wordt
geraamd op 0,5 mld. in 2017 en – 0,1 mld. in 2018.
– Het vermogenssaldo van het Zorgverzekeringsfonds wordt geraamd
op 0,2 mld. per ultimo 2017 en op 0,0 mld. per ultimo 2018.
Vraag 142
Hoeveel bedragen de totale zorgkosten in 2017 en 2018?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

49

Antwoord op vraag 142
In de Miljoenennota worden het begrip netto zorgkosten gebruikt. Er zijn
ook andere definities, zoals netto-BKZ uitgaven en bruto BKZ uitgaven (zie
bijvoorbeeld het antwoord op vraag 140). Onderstaande tabel geeft de
samenhang weer.
Tabel: verschillende begrippen zorguitgaven (in mld.; stand Miljoenennota 2018)

Totale netto zorgkosten (1+2+3)
1 RBG-eng
2 zorgtoeslag
3 netto BKZ-uitgaven
wv. Ontvangsten BKZ (eigen risico en eigen bijdrage Wlz)
wv. Bruto BKZ-uitgaven

2017

2018

76,0
2,6
4,6
68,8
– 5,0
73,9

80,4
2,7
5,2
72,6
– 5,2
77,7

Vraag 143
Kunt u aangeven wat de oorzaak is van het tekort bij decentrale
overheden?
Antwoord op vraag 143
Voor het antwoord op deze vraag zij verwezen naar het antwoord op
vraag 80 van de vragen over de MEV 2018.
Vraag 144
Waarom wordt in de Miljoenennota in een voetnoot aangekondigd dat de
Tweede Kamer nog een afzonderlijke nota van wijziging krijgt op de
begrotingswet 2018 van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en waarom is
dit bedrag van 270 miljoen euro niet verwerkt in de begroting zelf?
Antwoord op vraag 144
Het besluit om 270 miljoen vrij te maken voor verbetering van en nieuwe
afspraken over de arbeidsvoorwaarden primair onderwijs is te laat
genomen om nog in de begroting van OCW verwerkt te kunnen worden.
Daarom is gekozen om een nota van wijziging op de begroting van OCW
te sturen (Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 5).
Vraag 145
Wordt de 270 miljoen euro voor arbeidsvoorwaarden leraren incidenteel
of structureel toegevoegd aan de begroting van OCW middels de nota van
wijziging?
Vraag 146
Wat zijn de meerjarige extra uitgaven voor de verbetering van arbeidsvoorwaarden primair onderwijs, zoals in de nota van wijziging van de
begroting van het Ministerie van OCW voor het jaar 2018 is opgenomen?
Vraag 147
Is de 270 miljoen euro die bestemd is voor verbetering van de arbeidsvoorwaarden in het primair onderwijs langjarig in de begroting verwerkt?
Zo niet, is het juridisch bindend om een eenmaal gerealiseerde verhoging
meerjarig te laten zijn?
Antwoord op vraag 145/146/147
Een nota van wijziging heeft alleen betrekking op het wetsgedeelte van
het wetsvoorstel. Dat wil zeggen op het wetslichaam en de daarbij
behorende begrotingsstaat. De begrotingsstaat heeft alleen betrekking op
het begrotingsjaar 2018 en daarom is de mutatie alleen voor 2018
zichtbaar gemaakt. De maatregel heeft echter een structureel karakter. In
de 1e suppletoire begroting van het Ministerie van OCW over 2018, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

50

uiterlijk op 1 juni aan de Tweede Kamer wordt aangeboden, zal in de
toelichting het structurele karakter van deze maatregel zichtbaar worden
gemaakt.
Vraag 148
Was dit bedrag van 270 miljoen euro al verwerkt in het beeld van de
Miljoenennota 2018? Zo ja, waar is dat terug te vinden? Zo nee, hoe
beïnvloedt dit dan de cijfers (van bijvoorbeeld het EMU-saldo)?
Antwoord op vraag 148
De 270 miljoen die het kabinet investeert in de verbetering van en nieuwe
afspraken over de arbeidsvoorwaarden primair onderwijs zit niet in het
beeld van de Miljoenennota 2018. Deze middelen worden via een nota van
wijziging bij de begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap toegevoegd aan de begroting voor 2018, zoals ook gemeld
op pagina 47 van de Miljoenennota 2018. Dit verslechtert het EMU-saldo
Vraag 149
Welke belasting- en premiemaatregelen of andere onderdelen van de
begroting voor volgend jaar kunnen nog worden gewijzigd indien daar
voor 1 januari over wordt besloten? Welke belastingtarieven zijn nog tot
welk moment aan te passen?
Antwoord op vraag 149
In de parameterbrief Belastingdienst 2017 (Kamerstuk 31 066, nr. 352) is
per belastingmiddel aangegeven tot wanneer welke tarieven gewijzigd
kunnen worden zodat de Belastingdienst deze per 1 januari 2018 in de
uitvoering kan toepassen. Voor de parameters in de inkomstenbelasting is
dit 22 november.
Vraag 150
Kunt u een uitsplitsing geven van de 5,2 miljard euro aan extra zorgkosten
in 2018 ten opzichte van 2017?
Antwoord op vraag 150
De stijging van de zorgkosten met 5,2 miljard euro is de som van de
stijging van de netto-uitgaven onder het Budgettair Kader Zorg met 3,7
miljard euro, de stijging van de begrotingsuitgaven van VWS met 0,7
miljard (waarvan de stijging van de Zorgtoeslag met 0,6 miljard euro de
belangrijke component is) en de stijging van de beheerskosten en
reserveontwikkeling van verzekeraars met 0,8 miljard.
De stijging van de netto-uitgaven onder het Budgettair Kader Zorg met 3,7
miljard euro is voor 2,4 miljard euro het gevolg van hogere lonen en
prijzen en voor 1,3 miljard euro het effect van meer zorg.
Vraag 151 en 152
P.M., geen vragen opgegeven.
Vraag 153
Klopt het dat het structurele EMU-saldo (-0,2%) veel lager is dan het
reguliere saldo (+0,8%)? Klopt het dat het verschil dus ca. 7 miljard euro
bedraagt?
Vraag 154
Welke conjuncturele factoren hebben invloed het verschil tussen het
structurele en het reguliere EMU-saldo?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

51

Antwoord op vragen 153, 154
Het structurele EMU-saldo bedraagt in 2018 naar verwachting – 0,2% van
het bbp, terwijl het feitelijke EMU-saldo 0,8% van het bbp zal zijn. Dit is
een verschil van ruim 7 miljard euro.
Het structurele EMU-saldo is het feitelijke EMU-saldo gecorrigeerd voor
de stand van de conjunctuur (conjuncturele component) en gecorrigeerd
voor eenmalige en tijdelijke maatregelen (one-offs). Tabel 3.3.1 in
Miljoenennota 2018 bevat de opbouw van het structurele EMU-saldo. Het
corrigeren van het feitelijke EMU-saldo voor de stand van de conjunctuur
vindt plaats op basis van de output gap en de begrotingselasticiteit. De
begrotingselasticiteit geeft aan in welke mate de overheidsfinanciën
beïnvloed worden door conjuncturele schommelingen. Voor Nederland
geldt momenteel de door de Europese Commissie vastgestelde begrotingselasticiteit van 0,65. Dit betekent dat een hogere groei van het
Nederlandse bbp met 1%-punt gemiddeld genomen leidt tot een
verbetering van het EMU-saldo met 0,65%-punt bbp en vice versa.
De output gap is het verschil tussen het feitelijke bbp en het potentiële
bbp. Het potentiële bbp is niet direct observeerbaar, en wordt door het
CPB berekend door middel van de zogeheten EC-methode. Deze methode
is gebaseerd op een model dat de potentiële economische groei schat.
Vervolgens wordt de output gap bepaald als het verschil tussen het
feitelijke bbp en het potentiële bbp. De output gap geeft dus inzicht in de
omvang van de economische productie ten opzichte van de beschikbare
productiecapaciteit. Een negatieve output gap betekent dat een economie
minder produceert dan structureel tot de mogelijkheden behoort, wat
duidt op laagconjunctuur. Bij een positieve output gap produceert een
economie meer dan de structurele capaciteit, wat duidt op hoogconjunctuur. De bepaling van de conjuncturele component in het structurele
EMU-saldo is dus het resultaat van de door de Europese Commissie
bepaalde begrotingselasticiteit van 0,65 maal de door het CPB geschatte
omvang van de output gap. Voor de omvang van de output gap schat het
CPB zowel de feitelijke productie als de productiecapaciteit.
Vraag 155
Klopt het dat er dus slechts een beperkt verschil is met de
EMU-ondergrens van – 0,5%? Wat gebeurt er als deze ondergrens van
– 0,5% wordt overschreden? Komt Nederland dan weer in de
buitensporige-tekortprocedure terecht?
Vraag 156
Hoe verhoudt de ondergrens van 0,5% zich met de andere EMU-grens van
– 3%?
Antwoord op vragen 155, 156
Het Stabiliteits- en Groeipact kent twee armen. De preventieve arm is
gericht op houdbare overheidsfinanciën met ruimte voor anticyclisch
begrotingsbeleid door een buffer op te bouwen ten opzichte van het
maximaal toegestane tekort van 3 procent van het bbp. De correctieve
arm is gericht op correctie van buitensporige tekorten.
Nederland bevindt zich momenteel in de preventieve arm van het
Stabiliteits- en Groeipact. In de preventieve arm gelden de middellangetermijndoelstelling (medium term objective, MTO) en de uitgavenregel als
begrotingsregels. De MTO bedraagt voor Nederland een maximaal
structureel saldo van – 0,5 procent. In het voorjaar van 2019 bepaalt de
Europese Commissie of het structurele saldo voor het jaar voldoet aan de
MTO. Indien sprake is van een overschrijding van 0,5% bbp over één jaar
of een gemiddelde overschrijding van 0,25% bbp over twee jaar, kan de
Commissie op basis een overall assessment van de uitgavenregel en het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

52

structureel tekort een significante afwijking vaststellen en een voorstel
aan de Raad doen om een significanteafwijkingsprocedure te starten.
Binnen deze procedure kan de Raad op voorstel van de Europese
Commissie in het uiterste geval een verplicht niet-rentedragend deposit
van 0,2% bbp opleggen.
Nederland bevindt zich niet in de correctieve arm van het Stabiliteits- en
Groeipact. Voor de correctieve arm gelden de nominale criteria voor het
begrotingssaldo en de overheidsschuld, die respectievelijk 3 procent van
het bbp en 60 procent van het bbp bedragen. Deze criteria zijn leidend
voor het openen van een buitensporigtekortprocedure.
Vraag 157
Klopt het dat het houdbaarheidsoverschot circa een miljard euro
bedraagt? Betekent dit dat er bij een geringe financiële tegenslag weer
bezuinigd moet worden?
Antwoord op vraag 157
Volgens de meest recent gepubliceerde schatting van het CPB bedraagt
het houdbaarheidsoverschot ca. 1 miljard euro. Het houdbaarheidssaldo
meet in hoeverre het huidige niveau van overheidsvoorzieningen – het
CPB spreekt van «constante arrangementen» – op de lange termijn
financieel houdbaar is, zonder aanpassingen in collectieve inkomsten en
uitgaven. Wanneer er sprake is van een houdbaarheidsoverschot zullen de
constante arrangementen betaalbaar blijven, zonder dat de schuld op de
lange termijn een oplopende trend vertoont. Bij een positief houdbaarheidssaldo, zal een geringe financiële tegenslag, bijvoorbeeld als gevolg
van een conjuncturele omslag, niet meteen nopen tot bezuinigingen.
Vraag 158
Kan de exacte betekenis van het houdbaarheidstekort uitgelegd worden?
Betekent dit het toekomstige geprognosticeerde begrotingstekort in 2060
bij ongewijzigd beleid (uitgaven en inkomsten volgens het basispad)?
Antwoord op vraag 158
Het houdbaarheidssaldo meet in hoeverre het huidige niveau van
overheidsvoorzieningen – het CPB spreekt van «constante arrangementen» op onder andere het terrein van zorg, onderwijs, sociale
zekerheid, openbaar bestuur, enzovoort – op de lange termijn financieel
houdbaar is, zonder aanpassingen in collectieve inkomsten en uitgaven.
Wanneer er sprake is van een houdbaarheidsoverschot zullen de
constante arrangementen betaalbaar blijven, zonder dat de schuld op de
lange termijn een oplopende trend vertoont. De publicatie «Minder zorg
om vergrijzing» (CPB, 2014) geeft een nadere toelichting van de wijze
waarop het houdbaarheidssaldo wordt gedefinieerd en berekend.
Het houdbaarheidstekort is geen prognose van het begrotingstekort in
2060.
Vraag 159
In hoeverre zijn toekomstvoorspellingen voor over 40 jaar zinvol? Klopt
het dat het CPB haar voorspellingen vaak al van kwartaal tot kwartaal fors
moet aanpassen? Klopt het dat het CPB voor 2017 in juni nog uitging van
2,4% groei, en nu in september van 3,3% groei? In hoeverre is het
houdbaarheidstekort in die zin vooral een fictieve grootheid?
Antwoord op vraag 159
Het klopt dat het CPB meermaals per jaar zijn kortetermijnraming aanpast.
Dat is echter iets anders dan de raming van het houdbaarheidssaldo. Het
houdbaarheidssaldo meet in hoeverre het huidige niveau van overheids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

53

voorzieningen op de lange termijn financieel houdbaar is, zonder
aanpassingen in collectieve inkomsten en uitgaven. Om het houdbaarheidssaldo te kunnen berekenen maakt het CPB verschillende aannames
en projecties over de ontwikkeling van onderliggende variabelen,
waaronder de structurele groei. Ook de projecties van het CBS over
toekomstige demografische ontwikkelingen zijn hier onderdeel van.
Aannames over toekomstige ontwikkelingen zijn met een bepaalde
onzekerheid omgeven. Indien inzichten hierover veranderen, kan ook de
schatting van het houdbaarheidssaldo veranderen. Daarom presenteert
het CPB naast de puntschatting van het houdbaarheidssaldo ook een
sensitiviteitsanalyse, die aantoont hoe aanpassing van bepaalde
parameters dit saldo zou beïnvloeden. Onzekerheid over de ontwikkeling
van deze parameters betekent echter niet dat de resulterende schatting
van het houdbaarheidssaldo «vooral een fictieve grootheid» is. Het CPB
stelt het houdbaarheidssaldo vast op basis van haar meest recente
inzichten over toekomstige ontwikkelingen van relevante variabelen. Het
houdbaarheidssaldo laat zien wat de gevolgen voor de overheidsfinanciën
op lange termijn zijn van huidige keuzes over het niveau van collectieve
voorzieningen en lasten, en maakt de verdelingseffecten tussen huidige
en toekomstige generaties van die keuzes inzichtelijk.
Vraag 160
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van het saldo van de
derving als gevolg van de hypotheekrenteaftrek en de opbrengst van het
eigenwoningforfait sinds 2007
Antwoord op vraag 160
Zie onderstaande tabel, vanaf 2016 betreft het een raming:
Jaar

HRA

EWF

Saldo eigen
woning1

2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

12.075
12.406
12.751
13.427
13.854
13.920
13.818
13.492
12.989
11.944
10.648
10.121

– 2.373
– 2.583
– 2.723
– 2.617
– 2.579
– 2.768
– 2.658
– 2.946
– 3.069
– 3.124
– 3.280
– 3.283

9.702
9.823
10.028
10.810
11.274
11.152
11.160
10.546
9.920
8.820
7.368
6.838

1

(= HRA + EWF)

Vraag 161
Kan tabel 3.4.1 vanaf 2010 gegeven worden?
Antwoord vraag 161
Nee dat is niet mogelijk, de apparaatscijfers zijn wel per ingang van het
begrotingsjaar 2012 te leveren. Door de invoering van Verantwoord
Begroten in 2012 zijn apparaatsuitgaven beter gedefinieerd en zijn
apparaatsbudgetten apart zichtbaar gemaakt binnen de departementale
begrotingen. Hieronder de cijfers zoals deze in de opeenvolgende
Miljoenennota’s zijn weergegeven.

Kerndepartement

2012

2013

2014

2015

2016

2017

12,3

13,0

12,9

13,0

13,6

13,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

54

Agentschappen
Waarvan SSO’s

2012

2013

2014

2015

2016

2017

7,3

6,6

6,7
1,2

6,8
1,0

6,9
1,4

7,0
1,3

In miljarden euro’s

Vraag 162
Waarom is er een plotselinge piek (270 miljoen euro) in de opbrengsten
uit staatsdeelnemingen in 2021?
Antwoord op vraag 162
In tabel 3.4.3 worden de belangrijkste ontwikkelingen in de uitgaven
weergegeven. Hierin is te vinden dat er in 2021 wat betreft de Winst DNB
en dividend staatsdeelnemingen een tegenvaller plaatsvindt van € 270
mln. ten opzichte van vorige ramingen. Deze plotselinge toename is met
name toe te schrijven aan de tegenvallende winst DNB. DNB bouwt de
komende jaren een voorziening op voor de financiële risico’s die
samenhangen met QE. Vanwege de lagere marktrentes en daarmee lagere
winsten in de komende jaren duurt het langer om deze voorziening op te
bouwen. Daarom zal er ook in 2021 (en 2022) een deel van de winst in de
voorziening vloeien, wat eerder niet voorzien was.
Vraag 163
Waaruit bestaat de negatieve afdracht aan de EU (-3,588 miljard euro) in
2016? Klopt het dat deze afdracht in 2017 nog steeds negatief is (-366
miljoen euro)?
Antwoord op vraag 163
De vraag is gebaseerd op tabel 3.4.3 uit Miljoenennota 2018. Deze tabel
bevat de ontwikkeling van de uitgaven onder het uitgavenkader Rijksbegroting in enge zin ten opzichte van Miljoenennota 2017. In 2017 verwacht
het kabinet 3,588 miljard euro minder af te dragen aan de EU-begroting
dan werd begroot ten tijde van de vorige Miljoenennota. Dit wordt
voornamelijk veroorzaakt doordat de Nederlandse korting op de
EU-afdrachten over 2014–2016 met terugwerkende kracht in 2017 in de kas
is ontvangen, waar eerder uit werd gegaan van een teruggave in 2016.
In 2018 gaat het om 366 miljoen euro lagere afdrachten dan eerder
verwacht. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat het
EU-begrotingsvoorstel voor 2018 een omvangrijke onbenutte marge laat
onder het betalingenplafond. Het is onwaarschijnlijk dat deze marge in
2018 geheel gebruikt zal worden, daarom wordt een groot deel van deze
marge in mindering gebracht op het betalingenplafond, dat als
uitgangspunt wordt genomen voor de raming van de Nederlandse
afdracht voor 2018.
De onderliggende mutaties worden uitgesplitst en toegelicht in de
Verticale Toelichting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Vraag 164
Kunt u in een tabel een uitgesplitst overzicht geven van alle kadercorrecties en kunt u eenzelfde overzicht geven van alle statistische correcties?
Antwoord op vraag 164
Onderstaande tabel bevat een uitsplitsing van de kadercorrecties in 2017
die sinds Miljoenennota 2017 zijn toegepast op het uitgavenkader
Rijksbegroting in enge zin. Zie hiervoor ook de toelichting bij tabel 3.4.3
van de Miljoenennota 2018. Voor 2018 en verder zijn er geen uitgavenkaders in de Miljoenennota als gevolg van de afloop van de kabinetsperiode.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

55

Correcties kader RBG-eng (in miljoenen euro; – is verlaging van het kader)
Aanpassing uitgavenkader a.g.v. inflatie-ontwikkeling
Statistische correcties
w.v. EU-afdrachten
w.v. DBFM-conversie
w.v. Scholings- en monumentenaftrek
Overboekingen
w.v. RBG-eng met SZA
w.v. RBG-eng met BKZ
Totaal correcties kader RBG-eng

919
– 3.091
– 2.764
– 271
– 57
146
94
53
– 2.025

Statistische correcties.
De statistische correcties hebben het uitgavenkader verlaagd met ruim 3
miljard euro. Het overgrote deel van deze aanpassing komt doordat de
EU-lidstaten het Eigenmiddelenbesluit (EMB) hebben geratificeerd. Door
deze ratificatie ontvangen de lidstaten nu de kortingen op de nationale
afdrachten. Ook Nederland heeft in 2017 met terugwerkende kracht de
korting ontvangen op de afdrachten over de periode 2014 tot en met 2016.
Het kabinet heeft besloten het uitgavenkader hiervoor te corrigeren door
het uitgavenkader van 2016 te verhogen en het kader voor 2017 te
verlagen, zodat de ontvangen korting niet leidt tot budgettaire ruimte in
2017.
Daarnaast is het kader gecorrigeerd voor DBFM-contracten en de
scholings- en monumentenaftrek. Bij een Design, Build, Finance and
Maintain-contract (DBFM) wordt een hoge investering in een korte periode
omgezet naar een lagere gebruiksvergoeding over een veel langere
periode. De begrotingsregels staan in dit geval een aanpassing van het
uitgavenkader toe, zodat de beschikbare middelen in 2017 verschoven
kunnen worden naar de toekomstige jaren waarin het contract loopt. De
fiscale aftrek scholingsuitgaven en de aftrek van de uitgaven voor
monumentenpanden worden omgevormd naar uitgavenregelingen op de
OCW-begroting. De beoogde invoeringsdatums van deze omvormingen
zijn uitgesteld. Daarom boekt het kabinet de reeds toegevoegde budgetten
in 2017 en 2018 weer af van de begroting van het Ministerie van OCW en
wordt de eerder toegepaste kaderaanpassing voor deze statistische
correctie weer ongedaan gemaakt.
Overboekingen
De post overboekingen bestaat uit mutaties waarbij het kabinet budget
overboekt tussen de verschillende kaders. De grootste overboeking met
kader SZA is het budget voor kansen voor kinderen, dat oorspronkelijk
gereserveerd stond op het kader SZA, maar nu wordt uitgegeven via het
Gemeentefonds en dus op het kader RBG-eng. De overboeking met het
BKZ zijn overgehevelde middelen voor de arbeidsmarktagenda, de
systeemverantwoordelijkheid Wmo, de invoering van het
VN-gehandicaptenverdragen en de generieke digitale infrastructuur.
Vraag 165
Klopt het dat er maar liefst op 29 punten nieuwe uitgaven worden gedaan
naar aanleiding van deze Miljoenennota? Hoe verhoudt dit zich tot het
uitgangspunt van een beleidsarme begroting?
Antwoord op vraag 165
Tabel 3.4.3. uit hoofdstuk 3 van de Miljoenennota («Ontwikkeling uitgaven
rijksoverheid in enge zin») bevat alle mutaties op uitgaven onder het
uitgavenkader Rijksbegroting in enge zin sinds de Miljoenennota 2017. Dit
betreffen zowel mutaties die voortkomen uit autonome ontwikkelingen als
beleidsmatige keuzes die het kabinet in afwachting van een nieuw kabinet
op dit moment noodzakelijk acht. Dit geldt ook overigens ook voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

56

uitgaven onder de kaders Sociale Zaken en Arbeidsmarkt en het
Budgettair Kader Zorg (tabellen 3.4.4 en 3.4.5).
Vraag 166
Kunt u een toelichting geven op de kasschuiven in het algemene
budgettaire beeld?
Antwoord op vraag 166
Bij een kasschuif worden budgetten over de jaargrenzen verschoven. Er
kan bijvoorbeeld budget naar achter geschoven worden als een project
vertraging oploopt of naar voren geschoven worden als een betaling
eerder wordt gedaan. Het verschuiven van budgetten over de jaren moet
op nul sluiten. Kasschuiven hebben effect op het kader. Het jaar waarin
budget weg wordt geschoven krijgt ruimte onder het kader en het jaar
waar budget naar toe wordt geschoven wordt op die manier belast.
De reeks kasschuiven uit de tabel ontwikkeling uitgaven Rijksbegroting in
enge zin (3.4.3) bevat een aantal kasschuiven vanuit 2016 en daarnaast
kasschuiven op de begrotingen voor de jaren 2017 en verder. De reeks is
een optelling van meer dan honderd kasschuiven verspreid over alle
begrotingen. De meeste daarvan zijn kleine kasschuiven (kleiner dan 5
mln.).
In de verticale toelichtingen (bijlage 10 van de Miljoenennota) worden per
begroting kasschuiven boven de ondergrens van de verticale toelichting
toegelicht. Er zitten twee kasschuiven in de reeks die eruit springen
vanwege de omvang. Dat zijn de kasschuif Pensioenregeling politie (405
mln. uit 2022 naar met name 2017) en de kasschuif infrastructuurfonds
(250 mln. uit 2017 naar 2018 en 2019). Onderstaande toelichting vindt u
ook terug in de verticale toelichting bij Veiligheid en Justitie en bij het
Infrastructuurfonds.
Pensioenregeling politie:
VenJ dekt de uitgaven voor de vroegpensioenregeling Inkoop Max, die in
2022 afloopt, met middelen uit het zogenaamde politie-acress. Om het
kasritme in overeenstemming te brengen met de uitgaven vindt een
kasschuif plaats.
Infrastructuurfonds:
Er vindt een kasschuif op het Infrastructuurfonds plaats van 2017 naar de
jaren 2018 en 2019. De kasschuif wordt verwerkt op het artikel Spoorwegen omdat met name op de modaliteit Spoor diverse autonome
vertragingen van de programmering optreden.
Vraag 167
Waarom is de raming van het afpakken van crimineel geld met maar liefst
90 miljoen euro verlaagd? Hoe kan het dat dit zo tegenvalt terwijl alle
andere inkomsten harder stijgen dan verwacht?
Antwoord op vraag 167
Er heeft een neerwaartse bijstelling van de raming plaatsgevonden,
omdat het OM lagere ontvangsten verwacht op de afpakopbrengsten. De
hoogte van het resultaat wordt door veel factoren beïnvloed die buiten de
invloedssfeer van het OM liggen. Deze ontvangsten zijn hierdoor niet
één-op-één te vergelijken met andere niet-belasting ontvangsten.
Dit neemt niet weg dat het afpakken van crimineel vermogen als
belangrijke interventiestrategie onverminderd de prioriteit heeft van het
OM. Tussen VenJ en Financiën is in november 2015 afgesproken dat voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

57

grote schikkingen (≥10 mln.) een bedrag van 100 mln. per jaar wordt
geraamd. Het risico voor het realiseren van dit bedrag is voor het generale
beeld.
Vraag 168
Kunt u toelichten waarom de raming van het afpakken van crimineel
vermogen alleen in 2017 neerwaarts is bijgesteld en niet in latere jaren?
Antwoord op vraag 168
Er is gekozen voor een eenmalige ramingsbijstelling in 2017. Over de
noodzaak tot ramingbijstellingen in latere jaren kan een nieuwe kabinet
besluiten.
Vraag 169
Wat zijn de verwachte opbrengsten van een intensivering van 30 miljoen
euro via de Aanvullende Post ten behoeve van het afpakken van crimineel
vermogen?
Antwoord op vraag 169
De middelen zijn gereserveerd op de Aanvullende Post in afwachting van
een plan van aanpak. Als het plan van aanpak is afgerond verwacht ik dat
hier meer duidelijkheid over is. Financiën houdt vinger aan de pols bij de
totstandkoming van dit plan.
Vraag 170
Kunt u in een tabel een overzicht geven van het totale budget dat op de
Aanvullende Post gereserveerd staat voor de Belastingdienst?
Vraag 171
Kunt u in een tabel weergeven welke mutaties er met de Aanvullende Post
hebben plaats gevonden ten behoeve van de Belastingdienst, inclusief
toelichting waar dit budget voor is ingezet en daarbij ook aangeven of dit
voor Switch is ingezet of voor investeringen?
Antwoord op vraag 170 en 171
In de Kamerbrief Informatie Investeringsagenda van 28 juni (Kamerstuk
31 066, nr. 366) staan alle mutaties die met de Aanvullende Post hebben
plaatsgevonden toegelicht tot aan stand Voorjaarsnota 2017. In de
onderstaande tabel vindt u een overzicht van de mutaties die hebben
plaatsgevonden tussen Voorjaarsnota 2017 en Miljoenennota 2018 met
daaronder een toelichting.
(in mln.)

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Stand VJN 2017 Belastingdienst
Terugbetalen voorschot vertrekregeling
Belastingdienst
Stand MN 2018 Belastingdienst

124

115
40
75
231

148
40

128
22

98
10

98
11

188

150

108

109

124

Terugbetalen voorschot vertrekregeling
Vanuit de Aanvullende Post is 122 mln. voorgefinancierd om de vertrekregeling in 2016 te kunnen bekostigen (zie ook Kamerstuk 31 066, nr. 307
bijlage bij feitenrelaas document 37). Met deze mutatie wordt dit
voorschot in een geactualiseerd kasritme weer terugbetaald aan de
Aanvullende Post.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

58

Belastingdienst
Er wordt 75 mln. op de Aanvullende Post gereserveerd, vooral ter borging
van de continuïteit gedurende de looptijd van de Investeringsagenda,
voor zover en waar dat nodig zou blijken.
Vraag 172
Op pagina tien van de Miljoenennota gaf u aan dat de werkloosheid het
hardst daalt tussen 2015 en 2017. Waarom worden de uitgaven aan
werkloosheid voor 2018 dan zo veel meer naar beneden bijgesteld dan in
2017?
Antwoord op vraag 172
De werkloosheid daalt inderdaad het hardst tussen 2015 en 2017. Dit zijn
echter jaar-op-jaar ontwikkelingen, terwijl de bijstelling in werkloosheidsuitgaven een ramingsbijstelling betreft ten opzichte van de inschatting bij
de Miljoenennota 2017. Deze neerwaartse bijstelling is groter voor 2018
dan voor 2017, omdat de raming van de werkloosheid sinds de Miljoenennota 2017 ook sterker naar beneden is bijgesteld voor 2018 dan voor
2017.
Vraag 173
Kunt u verklaren waarom de geraamde bedragen voor de stijging van
lonen, prijzen en volume bij het Budgettair Kader Zorg, zowel absoluut als
relatief, de komende jaren zoveel hoger worden geraamd dan binnen de
beide andere deelkaders
Vraag 174
Waar komt de verwachte groei van 33% in het Budgettair Kader Zorg
tussen 2017 en 2022 vandaan? Kunt u dit uitsplitsen naar bijvoorbeeld
loon- en prijsontwikkeling, medisch technologische ontwikkelingen en
overige relevante ontwikkelingen en daar vervolgens een toelichting op
geven?
Antwoord op vraag 173 en 174
De raming van de groei van de zorguitgaven in de periode 2018 t/m 2021
is gebaseerd op de middellange termijnraming van het CPB. Deze groei
wordt bepaald door volumefactoren zoals demografische, economische
en technologische ontwikkeling, in combinatie met open pakketinstroom
(in de ZVW) en epidemiologie. Daarnaast hebben verwachte loon- en
prijsontwikkelingen invloed op de uitgaven.
Een uitsplitsing van de verschillende factoren is in onderstaande tabel
weergegeven. (zie voor een uitgebreide toelichting daarop CPB achtergronddocument «Een raming van de zorguitgaven 2018–2021, van
30 maart 2016).
Tabel: geraamde groei van netto zorguitgaven 2018–2021 naar determinanten (% per jaar)
Demografie

Inkomen

Reële prijzen en
lonen

Overige
groei

Beleid

Reëel

Nominaal

Zvw
Wlz
WMO/Jeugdzorg (BKZ)

1,1
1,7
0,7

0,7
0,7
0,7

0,6
0,7
0,8

1,1
0,5
0,8

0,0
– 0,5
0,3

3,5
3,1
3,3

5,0
4,7
4,9

Totaal

1,2

0,7

0,7

0,9

– 0,1

3,4

4,9

Bron: CPB achtergronddocument 30 maart 2016

In de tabel is duidelijk te zien dat met name de reële, voor inflatie
gecorrigeerde, groei in de zorg relatief hoog is. Daarbinnen domineert het
effect van demografische ontwikkeling (en epidemiologie), met name in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

59

de langdurige zorg. Ook blijkt uit de tabel dat zorguitgaven gevoelig zijn
voor toenemende welvaart. De kolom inkomen geeft weer het effect van
structurele groei van het inkomen.
In de achterliggende CPB studie van maart 2016 is nog geen rekening
gehouden met de impuls als gevolg van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg in 2017. De verwachte groei van 33% in de totale zorguitgaven is
met name het gevolg van de in de tabel geschetste ontwikkelingen en de
impuls in het kwaliteitskader verpleeghuiszorg.
De andere twee kaders kennen een naar verwachting lagere groei. Dit
heeft o.a. te maken met het feit dat vergrijzing een minder groot effect
heeft op het Rijksbegrotingskader en het SZA – met uitzondering van de
AOW uitgaven. Bovendien is het eerder genoemde inkomenseffect in deze
twee kaders kleiner dan in de zorg.
Vraag 175
Hoe kan worden verklaard dat binnen het Budgettair Kader Zorg de
uitgaven ruim binnen de kaders blijven? Hoe verhoudt zich dit tot het feit
dat de uitgaven binnen dit kader de komende jaren sterk zullen stijgen?
Antwoord op vraag 175
Het kabinet heeft in de afgelopen jaren diverse maatregelen genomen om
de oploop van de zorgkosten te beteugelen. Vooral de zorgakkoorden die
het kabinet heeft gesloten met de verschillende sectoren hebben hun
effect gehad. Daarnaast is onder meer sprake van lagere uitgaven voor
geneesmiddelen, onder meer als gevolg van succesvol gevoerd preferentiebeleid.
Door de effectiviteit van deze maatregelen geldt voor 2017 inderdaad dat
de uitgaven binnen het Budgettair Kader Zorg blijven. Ook voor 2018 heeft
het kabinet zorgakkoorden gesloten met de sectoren medischspecialistische zorg (MSZ), huisartsenzorg en multidisciplinaire zorg en
wijkverpleging, Ook zijn er inhoudelijke afspraken gemaakt met de
geestelijke gezondheidszorg en de paramedische zorg. Voor de periode na
2018 zijn nog geen zorgakkoorden gesloten en zijn ook geen andere
maatregelen genomen die de oploop van de zorgkosten inperken.
Hierdoor lopen in de ramingen vanaf 2018 de zorgkosten weer sneller op.
Vraag 176
Is binnen het Budgettair Kader Zorg beleidsmatig omgebogen, waren er
autonome meevallers of waren de ramingen niet accuraat?
Vraag 177
De raming van diverse uitgaven binnen het Budgettaire Kader Zorg is
aangepast. Kunt u in een tabel een uitsplitsing maken van deze ramingsbijstellingen? Kunt u daarbij per post aangeven waardoor de bijstelling
wordt veroorzaakt en of dit een endogene of beleidsmatige oorzaak heeft?
Antwoord op vraag 176 en 177
In onderstaande tabel is de mutatie van de netto BKZ-uitgaven uitgesplitst
naar oorzaak, waarbij mee- en tegenvallers, beleidsmatige mutaties en
technische mutaties worden onderscheiden.
Tabel ontwikkeling BKZ-uitgaven en -ontvangensten miljoenennota 2018

Netto BKZ-uitgaven stand miljoenennota 2017
Netto BKZ-uitgaven stand miljoenennota 2018
Mutatie netto-BKZ-uitgaven
– Waarvan mee- en tegenvallers
– Waarvan beleidsmatig

2017

2018

2018

2020

2021

68.544
68.828
284
75
212

71.252
72.557
1.305
1.164
180

74.018
76.887
2.868
2.164
726

77.338
81.517
4.179
2.958
1.224

81.147
86.457
5.309
3.609
1.703

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

60

– Waarvan technisch

2017

2018

2018

2020

2021

–3

– 39

– 21

–4

–2

De mutaties in tabel 3.4.5. van de MN (p. 72–73) langslopend is de
volgende verdeling gemaakt:
Onder mee- en tegenvallers zijn hier opgenomen de mutaties 10, 11, 15,
16, 17 en 18.
Onder beleidsmatig zijn hier opgenomen de mutaties 12, 13, 14, 19, 20, 21,
22, 23, 24 en 25.
Onder technisch zijn hier opgenomen de mutaties 7,8 en 9.
Mutatie 26 is verdeeld over de drie categorieën.
Vraag 178
Kunt u meer toelichting geven op de 435 miljoen euro die in 2018 wordt
uitgetrokken voor het kwaliteitskader verpleeghuiszorg? Zou u daarbij
kunnen aangeven op welke aannames de meerjarige kostenraming is
gebaseerd en of dat tot meer vraag zal leiden naar meer verpleeghuiszorg?
Antwoord op vraag 178
De meerjarige kostenraming van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg is
gebaseerd op de NZa impactanalyse (Kamerstuk 31 765, nr. 266)
aangevuld met de CPB methodiek. De NZa heeft in haar impactanalyse
geconcludeerd dat de meerkosten van het kwaliteitskader, uitgaande van
de best presterende zorgaanbieders, uitkomt op 1,3 miljard euro. De NZa
heeft hierbij geen rekening gehouden met de verwachte stijging van het
aantal verpleeghuiscliënten (door demografische ontwikkeling), de
stijging van de reële lonen en prijzen, de overhead als gevolg van de
uitbreiding van het aantal personeelsleden en de aanzuigende werking als
gevolg van de toegenomen kwaliteit van de verpleeghuiszorg. Conform
de systematiek van het CPB komen de structurele meerkosten van het
kwaliteitskader verpleeghuiszorg hiermee uit op ruim 2 miljard euro
(Kamerstuk 31 765, nr. 273).
Bij de inzet van de extra middelen is sprake van een ingroeipad. Dit
ingroeipad is hoofdzakelijk afhankelijk van de restricties op de arbeidsmarkt en de absorptiecapaciteit van de verpleeghuizen.
Vraag 179
Kunt u de toename van het personeel duiden waarmee rekening is
gehouden bij de 435 miljoen euro die wordt uitgetrokken voor het
kwaliteitskader verpleeghuiszorg?
Antwoord op vragen 179 en 181
In onderstaande tabel wordt de verwachte (cumulatieve) toename aan
zorgpersoneel op basis van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg
weergegeven. De landelijke contextgebonden normen die nog definitief
door het veld vastgesteld dienen te worden, kunnen verandering brengen
in deze raming. Volgens het CPB kunnen jaarlijks maximaal 10 duizend
extra fte aan gekwalificeerde medewerkers in de verpleeghuiszorg worden
ingezet (Kamerstuk 31 765, nr. 273).

1
2

Extra fte (in duizenden)
Extra aantal medewerkers (in duizenden)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

7
11

17
28

27
44

37
60

43
70

43
70

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

61

Vraag 180
Zou u kunnen toelichten waar het extra geld voor het kwaliteitskader
verpleeghuiszorg precies aan besteed gaat worden?
Antwoord op vraag 180
Het extra geld stelt verpleeghuizen in staat om het kwaliteitskader
verpleeghuiszorg te implementeren. Het kwaliteitskader verpleeghuiszorg
bevat normen voor goede zorg, waarbij het kader onder andere minimale
normen voor een verantwoorde personeelssamenstelling bevat. De extra
middelen zijn bedoeld om meer personeel aan te trekken zodat aan de
normen kan worden voldaan. Daarbij is er vanuit gegaan dat verpleeghuizen als geheel gaan presteren als de best presterende groep.
Vraag 181
De structurele kosten van het kwaliteitskader komen uit op ruim 2 miljard
euro. Kunt u aangeven voor elk jaar tussen 2018 en 2023 hoeveel
personeel (in aantallen en ofte) er bij gaat komen?
Antwoord op vraag 181
Zie het antwoord bij vraag 179.
Vraag 182
Door de beëindiging van de tijdelijke subsidieregeling zorginfrastructuur
valt een deel van de middelen vrij die voor 2018 gereserveerd waren. Wat
was het totale budget en waar wordt het deel dat niet vrijvalt voor
ingezet?
Antwoord op vraag 182
De subsidieregeling zorginfrastructuur kent een budgettair beslag van
circa 100 mln. per jaar. Deze regeling eindigt per 1 januari 2018. Een deel
van de voor 2018 gereserveerde middelen wordt ter beschikking gesteld
aan gemeenten, om lopende initiatieven te kunnen ondersteunen bij de
afbouw van de tijdelijke financiering uit de oude subsidieregeling of om
de opstart van een nieuw project te financieren. Daarnaast is een deel van
de middelen ingezet voor activiteiten op het terrein van systeemverantwoordelijkheid en transformatie en voor de implementatie van het VN
verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. De resterende
middelen zijn ingezet ter dekking van verschillende tegenvallers binnen
het BKZ.
Inzet middelen zorginfrastructuur 2018
Ter beschikking van gemeenten
Activiteiten op het terrein van systeemverantwoordelijkheid en transformatie
VN verdrag inzake de rechten van personen met een handicap
Ingezet ter dekking van verschillende tegenvallers binnen het BKZ

27,8
8,2
1,2
59,7

Er wordt gewerkt aan een nieuwe landelijke regeling. Bij deze nieuwe
regeling zal efficiency, innovatie en samenwerking vooropstaan.
Vraag 183
Waarom stijgen de inkomsten uit premies volksverzekeringen in 2018 met
12,4% terwijl de totale belastingen- en premie-inkomsten met 4,6%
toenemen?
Antwoord op vraag 183
De stijging van de inkomsten uit premies volksverzekering in 2018 vloeit
voort uit de onderverdeling van de loon- en inkomensheffing in loon- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

62

inkomensbelasting enerzijds en de premies van de volksverzekering
anderzijds. De geraamde ontwikkeling van de loon- en inkomensheffing
wordt dus onderverdeeld in loon- en inkomensbelasting en de opbrengst
voor de premies voor de volksverzekeringen.
De endogene ontwikkeling van de loon- en inkomensheffing in 2018
volgend op 2017 bedraagt 4,9%. Dat wijkt relatief niet veel af van de
endogene ontwikkeling van de totale belasting- en premie-inkomsten in
dezelfde periode met 4,3%.
Vraag 184
Kunt u de verwachte daling in 2017 van de inkomsten uit premies voor
volksverzekeringen toelichten?
Antwoord op vraag 184
De daling van de inkomsten uit de premies voor volksverzekeringen in
2017 ten opzichte van de inkomsten van deze premies in 2016 hangt
samen met de onderverdeling van de loon- en inkomensheffing tussen
loon- en inkomensbelasting en de premies volksverzekeringen. De
geraamde daling van de opbrengsten van de premies volksverzekeringen
in deze periode staat tegenover een geraamde stijging van de loon- en
inkomensbelasting in dezelfde periode van dezelfde orde van grootte. Dat
vloeit voort uit een geraamde stijging van de ontvangsten uit de loon- en
inkomensheffing, welke in lijn ligt met de economische groei.
Vraag 185 Miljoenennota
Welke gedragseffecten zijn lastig te ramen en zullen dus niet worden
meegenomen? Kunt u voorbeelden geven? Wat wordt er aan gedaan om
deze effecten in de toekomst wel mee te kunnen nemen?
Antwoord op vraag 185
In de nieuwe bijlage met ramingstoelichtingen bij het Belastingplan is
aangegeven hoe dit jaar is omgegaan met gedragseffecten bij de raming
van budgettaire effecten van fiscale maatregelen. Wanneer gedragseffecten niet bekend zijn, wordt een zo goed mogelijke inschatting gemaakt.
Om de schatting van gedragseffecten te verbeteren, wordt onder meer
overleg gevoerd met het CPB en wordt de wetenschappelijke literatuur
gevolgd.
Vraag 186
Kunt u een tabeloverzicht geven waarin voor verschillende inkomenscategorieën de koopkrachteffecten worden weergegeven van de verhogingen
van de nominale premie Zorgverzekeringswet en de inkomensafhankelijke
bijdrage in 2017, zonder de verhogingen van de zorgtoeslag en de
ouderenkorting?
Antwoord op vraag 186
In 2017 lag de nominale zorgpremie gemiddeld ongeveer 90 euro hoger
dan in 2016. Huishoudens met lage inkomens worden hiervoor via de
zorgtoeslag gecompenseerd. Omdat het hier om een automatische
compensatie gaat is deze meegenomen in onderstaande berekening.
Naast deze compensatie voor de autonome ontwikkeling van de
zorgpremie is er in 2017 een beleidsmatige verhoging van de zorgtoeslag
doorgevoerd om de koopkracht van uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden op te plussen. Deze verhoging is niet meegenomen in de
onderstaande berekening, net zoals bijvoorbeeld de beleidsmatige
verhoging van de ouderenkorting. Ten slotte is de inkomensafhankelijke
bijdrage in 2017 verlaagd van 5,5 naar 5,4 procent.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

63

Tabel 4. Inkomenseffecten hogere nominale zorgpremie inclusief doorwerking op
zorgtoeslag en inkomensafhankelijke bijdrage. Bron: berekeningen van het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Inkomensniveau

Inkomenseffect

<= 175% WML
175- 350% WML
350- 500% WML
> 500% WML

– 0,2%
– 0,4%
– 0,3%
– 0,2%

Vraag 187
Het niveau van garanties lijkt hoger dan voor de crisis. Welk gedeelte van
het verschil voor en na de crisis is te relateren aan crisisgaranties (zoals
bijvoorbeeld de garanties voor het ESM)?
Antwoord op vraag 187
Tijdens de crisis heeft de overheid verschillende garantiefaciliteiten
opgericht om de risico’s voor de economie en overheidsfinanciën te
reduceren. Op Europees niveau was dit bijvoorbeeld het Europees
Financieel Stabilisatiemechanisme (EFSM), de Europese Financiële
Stabiliteitsfaciliteit (EFSF) en de permanente opvolger daarvan, het
Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM). Op nationaal niveau was dit
bijvoorbeeld de garantie aan DNB op crisisgerelateerde activa en de
garantie interbancaire leningen. Deze nationale crisisgerelateerde
garanties zijn in de begroting 2018 volledig afgebouwd. In de onderstaande tabel is het aandeel van de genoemde Europese garanties in de
begroting 2018 weergegeven:
(mld.)

MN 2008

MN 2018

EFSM
EFSF
ESM

0
0
0

2,8
34,2
35,4

63,5
0%

180,6
40%

Totaal stand garanties rijksoverheid
Europese garanties als percentage van het
totaal

Vraag 188
Is het te verwachten dat het niveau van garanties permanent hoger zal
blijven dan voor de crisis?
Antwoord op vraag 188
Er zijn enkele risicoregelingen opgericht gedurende de crisis die bijdragen
aan een permanent hoger niveau aan uitstaande garanties (bijvoorbeeld
ESM). Aan de andere kant is het niveau van uitstaande garanties door
implementatie van het «Nee, tenzij»-beleid beter beheersbaar geworden,
vervallen er garanties en is het kabinet terughoudend bij het aangaan van
nieuwe risico’s.
Vraag 189
Wat is het beleid voor achterborgstellingen, in het licht van het feit dat er
beleid bestaat voor garanties?
Antwoord op vraag 189
Het beleid voor achterborgstellingen is hetzelfde als het beleid voor
garanties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

64

Vraag 190
Wat verklaart de «parabool» in figuur 4.5.1 met betrekking tot de gestalde
middelen uit hoofde van schatkistbankieren, waarbij de omvang in het
begin van het jaar stijgt en vervolgens afneemt?
Antwoord op vraag 190
De jaarlijkse ontwikkeling met een piek in de zomer zou verklaard kunnen
doordat de decentrale overheden in juni hun bijdrage uit het
Btw-compensatiefonds ontvangen. Verder geven decentrale overheden in
december meer uit dan dat ze ontvangen. Enerzijds komt dit door een
eindejaareffect en anderzijds door de systematiek van het gemeentefonds
die in de laatste weken van december niet meer uitkeert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775, nr. 5

65