Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

23 645

Openbaar vervoer

Nr. 658

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 maart 2018
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 21 december 2017 over het
rapport «Mogelijkheden stopzetten studentenreisproduct» (Kamerstuk
23 645, nr. 653) en over de brief van 11 januari 2018 over de reactie op het
verzoek van het lid Özdil, gedaan tijdens de Regeling van Werkzaamheden
van 21 december 2017, over het bericht dat niet alle scenario’s volledig
zijn onderzocht in het rapport «Mogelijkheden stopzetten studentenreisproduct» (Kamerstuk 23 645, nr. 655.
De vragen en opmerkingen zijn op 1 februari 2018 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 13 maart
2018 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
Adjunct-griffier van de commissie,
Boeve

kst-23645-658
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het rapport
«Mogelijkheden stopzetten studentenreisproduct» en kijken uit naar de
novelle waarin de resultaten van dit onderzoek worden betrokken en de
uitvoering van het amendement van de leden Rog en Duisenberg1 en het
subamendement van het lid Van Meenen2. Zij hebben nog enkele vragen
aan de Minister.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het bovengenoemde rapport en hebben daarover nog enkele vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van het
bovengenoemde rapport en de bijbehorende beleidsreactie van de
Minister. Deze leden onderschrijven de criteria die gehanteerd worden om
te bepalen welke maatregelen voor de korte en middellange termijn het
meest wenselijk zijn,3 zoals beschreven in de Kamerbrieven van 11 januari
2018 en 21 december 2017. Toch hebben de voornoemde leden een aantal
vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het bovengenoemde rapport. De leden hebben het rapport met interesse gelezen en
hebben hier nog enkele vragen en opmerkingen over.
Vragen en opmerkingen
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Minister met het onderzoek
uitvoering geeft aan de motie van de leden Rog en Duisenberg4 en de
motie van het lid Mohandis c.s.5 De leden zijn teleurgesteld te lezen dat
het, volgens de onderzoekers, niet mogelijk is om het studentenreisproduct op korte termijn tegen beperkte kosten automatisch stop te
zetten. Calculerend misbruik van het studentenreisproduct moet zo veel
mogelijk voorkomen worden. De leden staan positief tegenover de
afspraken die de Minister heeft gemaakt met de vervoerders inzake het
uitbreiden en het slimmer gebruik maken van de capaciteit van de
blacklist. Hoeveel studentenreisproducten worden er reeds gedeactiveerd
door het gebruik van de blacklist, zo vragen de leden. In het onderzoek
worden de boetes onderverdeeld in vier categorieën. Hoe wil de Minister
het aantal boetes uit categorie B, waar de eerste boete meteen een hele
maand beslaat door de administratieve doorlooptijd, terugbrengen? Kan
de Minister inzicht geven of er een verband tussen het soort boete en het
type student bestaat? Waarop baseert de Minister de verkorting van de
maximale periode naar negen maanden en de voorgenomen verkorting
naar zes maanden, waarover boetes worden opgelegd? Op welke termijn
is bekend welke grote onderwijsinstellingen een test gaan doen met het
plaatsen van ophaalautomaten, zo willen deze leden vervolgens weten.
Weet de Minister welke criteria de vervoersbedrijven en onderwijsinstellingen bij deze test hanteren, zo vragen zij. Kan de Minister inzicht
1

Kamerstuk 34 331, nr.19
Kamerstuk 34 331, nr. 20
3
Allereerst dienen de maatregelen te leiden tot substantieel minder ov-boetes. Ten tweede
dienen de maatregelen zo gebruiksvriendelijk mogelijk te zijn, zonder dat het bijvoorbeeld extra
acties vergt van de meerderheid van de (oud-)studenten die het studentenreisproduct wel op
tijd stopzet. Ten derde mogen de maatregelen geen misbruik in de hand werken en als
neveneffect hebben dat studenten bewust hun studentenreisproduct te lang in bezit houden.
Tot slot dienen de maatregelen kostenefficiënt te zijn.
4
Kamerstuk 34 331, nr. 17
5
Kamerstuk 34 331, nr. 18
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

2

geven in de kosten van alle maatregelen die zij voornemens is te nemen?
Hoe verhouden deze zich tot de onderhandelingsuitdaging Beter
Benutten, zo vragen de leden ten slotte.
De leden van de D66-fractie lezen dat wanneer het voor vervoerdersbedrijven technisch mogelijk wordt om een onbeperkte blacklist in de
praktijk in te zetten, zij dit zullen doen. Gezien het gegeven dat vervoerdersbedrijven de boetes ontvangen van studenten die hun studentenreisproduct te laat stopzetten, vragen bovengenoemde leden in hoeverre er
voldoende prikkels zijn bij de vervoerdersbedrijven om de (technische)
mogelijkheid tot een onbeperkte blacklist verder te verkennen. De leden
lezen dat vanaf 2019 de maximale periode waarover boetes worden
opgelegd, zal worden verkort naar negen maanden en zo mogelijk naar
zes maanden. Kan de Minister toelichten binnen welk termijn verwacht
wordt de boete te kunnen verkorten naar zes maanden? De leden lezen
voorts dat het effectiever inzetten van de blacklist nadelige gevolgen kan
hebben voor mbo-studenten die in een overbruggingsperiode onrechtmatig op een blacklist terecht kunnen komen. Kan de Minister toelichten
welke maatregelen mogelijk te nemen zijn om de overlast door het
deactiveren van studentenreisproducten van mbo-studenten in de
overbruggingsperiode zo veel mogelijk te beperken? Vervolgens merken
de leden op dat de Minister van plan is om ophaalautomaten bij onderwijsinstellingen te plaatsten. In hoeverre denkt de Minister dat dit zal
bijdragen aan het makkelijker maken van het stopzetten van het studentenreisproduct, in acht nemend dat de doelgroep voornamelijk
oud-studenten betreft, die juist logischerwijs niet of zelden nog een
onderwijsinstelling bezoekt? De leden zijn verheugd te lezen dat het in
theorie mogelijk is om het studentenreisrecht flexibel in te zetten,
gedurende de periode dat een student recht heeft op studiefinanciering.
Aangezien het niet mogelijk is om dit al in 2018 door te voeren, vragen
bovengenoemde leden in hoeverre de Minister een tijdsindicatie kan
geven wanneer uitvoering wel mogelijk gemaakt zou kunnen worden,
gelet op de beschikbare capaciteit bij DUO.
De leden van de GroenLinks-fractie verbazen zich over de constatering dat
het meer dan vijf jaar zal duren voordat reizen op rekening, ook wel
Account Based Ticketing (ABT) genoemd, ingevoerd kan worden. De TU
Delft constateert dat reizen op rekening uitkomst kan bieden. Als bij dit
systeem de student is afgestudeerd en hij of zij reist met de ov-studentenkaart, dan wordt het bedrag per automatische incasso afgeschreven
van de rekening van de student. Hierdoor betalen studenten die
doorreizen gewoon voor hun vervoer en worden studenten die vergeten
het studentenreisproduct stop te zetten, maar er geen gebruik van maken,
niet gestraft. Ook wordt hiermee misbruik van de ov-studentenkaart tot
een minimum beperkt. Op dit moment bestaat een dergelijk systeem al,
namelijk de NS-Businesskaart. Ook is onlangs voor consumenten het NS
Flex abonnement ingevoerd, dat werkt met reizen op rekening. Kortom,
ABT is geen toekomstscenario: het is er al. De voornoemde leden vragen
waarom de invoering van dit systeem voor studenten dan zo lang zou
moeten duren. Zijn er technische beperkingen? Ook als er een wetswijziging nodig is, zou dit toch binnen twee jaar gerealiseerd moeten kunnen
zijn, zo vragen deze leden.
De leden constateren, in tegenstelling tot eerdere berichtgeving van de
Minister, dat het wel degelijk mogelijk is om het studentenreisproduct
automatisch stop te zetten. De Minister geeft aan dat het 100 miljoen euro
zal kosten om dit te realiseren met de huidige kaarttechnologie en door de
blacklist uit te breiden. Echter, is er ook een doorrekening geweest van de
kosten als het studentenreisproduct gebaseerd wordt op een system van
reizen op rekening (ABT)? Zou dit niet veel goedkoper zijn? Voldoet dit
systeem niet beter aan de vastgestelde criteria die gehanteerd worden om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

3

te bepalen welke maatregelen wenselijk zijn dan de huidige voorgestelde
maatregelen, zo vragen deze leden. De leden vragen voorts of onderzocht
is of bij het Account Based Ticketing studenten ook op saldo kunnen
reizen als zij buiten de geldigheid van hun studentenreisproduct reizen.
Zou het technisch mogelijk zijn om dit toe te voegen en wat zou dat
kosten, zo vragen deze leden. De NS startte eind 2017 of begin 2018 met
een «proof of concept» waaruit moet blijken of een onbeperkte blacklist
technisch en financieel haalbaar is. De leden vragen of deze uitkomsten al
bekend zijn en wat consequenties hiervan zullen zijn. Kunnen de
uitkomsten hiervan ook gebruikt worden door streekvervoerders, zo
vragen zij.
De leden van de SP-fractie merken op dat de Minister op basis van het
rapport een aantal maatregelen neemt. Een van deze maatregelen is dat
de ov-boete alleen wordt opgelegd als de (oud)-student ook daadwerkelijk
met het studentenreisproduct heeft gereisd nadat het recht daarop is
verlopen en 75 euro gaat bedragen voor de eerste twee halve maanden en
150 euro vanaf de derde halve maand. De leden zijn van mening dat
ov-boetes overbodig moeten worden gemaakt. Het is schandalig dat
studenten moeten opdraaien voor een falend systeem. Is de Minister het
met deze leden eens dat boetes niet meer nodig zijn zullen zijn als het
studentenreisproduct automatisch kan worden stopgezet?
Het rapport geeft aan dat een mogelijkheid voor automatische stopzetting
van het studentenreisproduct kan zijn dat de totale blacklist op incheckapparatuur geplaatst kan worden. Voor streekvervoer geldt dat veel bussen
bij ingang van een nieuwe concessie worden vervangen, inclusief de
apparatuur aan boord. Er rijden dus bussen rond met incheckapparatuur
van tien jaar oud, maar ook met apparatuur die net nieuw is. Technische
specificaties verschillen daarom tussen voertuigen. Bij streekvervoerders
zal de techniek vervangen of aangepast moeten worden. Is de Minister het
met deze leden eens dat marktwerking een drempel is bij de mogelijkheden tot automatisch stopzetten van het studentenreisproduct?
In de brief van 21 december 2017 stelt de Minister dat (oud-)studenten de
verplichting houden om hun studentenreisproduct zelf tijdig bij een
ophaalautomaat stop te zetten. Daarnaast zal vanaf 2019 gebruik gemaakt
worden van een vorm van «smart blacklisting». Kan de Minister een
inschatting geven van wat de verhouding gaat zijn tussen studentenreisproducten die automatisch worden stopgezet via «smart blacklisting» en
studentenreisproducten die bij een ophaalautomaat stopgezet moet
worden?
Het zou volgens de Minister goed zijn om bij mbo’s, hogescholen en
universiteiten ophaalautomaten te plaatsen. De vervoersbedrijven gaan
selecteren welke grote onderwijsinstellingen in aanmerking komen voor
een test. De leden van deze fractie vinden het voornemen om ophaalautomaten te plaatsen bij onderwijsinstellingen een goed voornemen. De
leden vragen waarom niet elke onderwijsinstelling van een ophaalautomaat voorzien kan worden. Immers, een ophaalautomaat wordt niet
enkel gebruikt voor het afhalen of stopzetten van het studentenreisproduct, maar ook voor het opladen van het saldo. Kan de Minister dit
toelichten? Heeft de Minister inzicht in hoe deze instellingen door de
vervoersbedrijven geselecteerd gaan worden, zo vragen deze leden.
In 2016 betaalden de studenten voor 40 miljoen euro aan ov-boetes.
Hiervan gaat een groot deel naar de vervoerders ter compensatie voor de
inkomsten die zij mislopen doordat niet-rechthebbenden geen kaartjes
kopen. Deze leden zijn benieuwd waar de rest van dit geld naar toe gaat.
Kan de Minister dit toelichten?
In het rapport worden de boetes in 4 categorieën verdeeld. Er staat welk
percentage van het boetebedrag in welke categorie valt. Er staat niet welk
percentage van de studenten in welke categorie valt. Kan de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

4

aangeven om welk percentage studenten het gaat bij elk van de 4
categorieën, zo vragen de leden.
II Reactie Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ik dank de leden van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap voor de vragen die zij hebben gesteld en de opmerkingen die
zij hebben gemaakt naar aanleiding van mijn brieven van 21 december
20176 en 11 januari 20187 over het onderzoeksrapport dat is verschenen
over de mogelijkheden rondom het stopzetten van het studentenreisproduct.
Hieronder ga ik op deze gestelde vragen in. Daarbij wordt de indeling van
het verslag als uitgangspunt genomen.
De leden van de VVD-fractie vragen hoeveel studentenreisproducten er
reeds gedeactiveerd worden door het gebruik van de blacklist.
De onderzoekers hebben omwille van de fraudebestendigheid van het
gehele ov-chipkaartsysteem besloten om de exacte getallen die betrekking
hebben op de blacklist niet te rapporteren8. Ik kan uw vraag dan ook niet
beantwoorden.
De leden van de VVD-fractie refereren aan de vier categorieën waarin de
boetes worden onderverdeeld. De leden van de VVD-fractie vragen de
Minister om uit te leggen hoe de Minister de boetes uit categorie B, waar
de eerste boete meteen een hele maand beslaat door de administratieve
doorlooptijd, wil terugbrengen.
Met het pakket aan maatregelen dat ik in mijn brief van 21 december 2017
heb aangekondigd, verwacht ik dat het aantal (oud-)studenten dat een
ov-boete moet betalen de komende jaren flink zal afnemen. De maatregelen die ik in mijn beleidsreactie heb opgenomen onder het kopje
«verbeteren van de informatiestroom over het einde van het reisrecht»
zijn specifiek gericht op het verminderen van het aantal boetes in de
categorie B. Het gaat dan bijvoorbeeld om het feit dat ik DUO opdracht
heb gegeven vanaf medio 2018 frequenter het recht op studiefinanciering
te herzien op basis van de gegevens uit het Basis Register Onderwijs
(BRON). Daardoor kan DUO eerder het einde van het reisrecht van de
(oud-)student constateren en zal het aantal boetes dat met terugwerkende
kracht wordt opgelegd over meer dan een halve maand, verminderen.
Ook de verbeteringen die DUO als gevolg van het Programma
Vernieuwing Studiefinanciering (PVS) doorvoert in haar ICT-systemen,
moet het aantal boetes in categorie B doen verminderen, aangezien de
processen dan meer «real time» ingericht zullen worden.
Naast de maatregelen die specifiek gericht zijn op het verminderen van de
boetes uit categorie B, zullen ook de andere (meer algemenere) maatregelen een positief effect hebben op deze categorie boetes. Denk bijvoorbeeld aan de maatregel dat er alleen nog een boete opgelegd wordt als de
(oud-)student daadwerkelijk met het studentenreisproduct heeft gereisd
nadat het recht daarop is verlopen. Overigens kunnen er als gevolg van
deze maatregel ook boetes met terugwerkende kracht ontstaan, aangezien
er tijd overheen gaat voordat DUO via de Regisseur Studenten Reisrecht
(RSR) is geïnformeerd over de vraag of de (oud-)student nog met het
reisproduct heeft gereisd nadat hij er geen recht meer op had.

6

Kamerstuk 23 645, nr. 653
Kamerstuk 23 645, nr. 655
8
Zie «Rapport mogelijkheden stopzetten studentenreisproduct», bladzijde 49.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

5

De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister inzicht kan geven of er
een verband bestaat tussen het soort boete en het type student.
Nee, dat kan ik nog niet. In mijn beleidsreactie heb ik aangegeven dat ik
het advies van de onderzoekers overneem om de ontwikkelingen in het
aantal opgelegde boetes, onder andere in relatie tot de verschillende
studentendoelgroepen en de verschillende types ov-boetes te blijven
volgen. Ik heb DUO gevraagd mij hierover periodiek te informeren, maar
deze gegevens zijn op dit moment nog niet beschikbaar.
De leden van de VVD-fractie vragen waarop de Minister de verkorting van
de maximale periode naar negen maanden en de voorgenomen
verkorting naar zes maanden baseert, waarop boetes worden opgelegd.
De maximale termijn waarover momenteel boetes worden opgelegd is 12
maanden. Daarna worden de betreffende studentenreisproducten op de
blacklist geplaatst. Naar aanleiding van het onderzoeksrapport en de
andere maatregelen die ik heb aangekondigd, heb ik met de vervoerders
afgesproken dat zij deze periode van 12 maanden vanaf 2019 verkorten
naar 9 maanden en zo mogelijk naar 6 maanden. De vervoersbedrijven
hebben mij aangegeven dat dit de kortst mogelijke periode is, gezien het
feit dat de capaciteit van de blacklist beperkt is.
De leden van de VVD-fractie vragen op welke termijn bekend is welke
grote onderwijsinstellingen een test gaan doen met het plaatsen van
ophaalautomaten. De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister weet
welke criteria de vervoersbedrijven en onderwijsinstellingen bij deze test
hanteren.
De vervoersbedrijven hebben mij laten weten dat zij nog voor de zomer
een voorstel zullen doen voor het plaatsen van een aantal ophaalautomaten bij grote onderwijsinstellingen, die naar verwachting nog in 2018
geplaatst kunnen worden om te testen in hoeverre dit een bijdrage kan
leveren aan het verminderen van het aantal ov-boetes. De vervoersbedrijven hebben mij ook laten weten dat ze onderwijsinstellingen zullen
selecteren, waarbij zij verwachten dat het effect op het verminderen van
het aantal ov-boetes het grootst is.
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister of zij inzicht kan geven in
de kosten van alle maatregelen die zij voornemens is te nemen. De leden
van de VVD-fractie vragen hoe deze zich verhouden tot de onderhandelingsuitdaging Beter Benutten.
Op dit moment heb ik nog geen volledig inzicht in de kosten die de
uitvoering van deze maatregelen met zich meebrengen. Een deel van de
implementatiekosten zullen gemaakt worden door DUO en een deel door
de vervoersbedrijven. Zoals ik in mijn beleidsreactie aangaf, ben ik nog
met de vervoersbedrijven in gesprek over de mogelijke financiële
consequenties van de maatregelen, met het oog op het contract dat het
Ministerie van OCW en de vervoersbedrijven hebben over het studentenreisproduct. Ook over de beoogde besparing op het ov-contract als gevolg
van de aanpak Beter Benutten voor Beter Onderwijs ben ik nog met de
vervoersbedrijven in gesprek.
De leden van de D66-fractie vragen, gezien het gegeven dat vervoersbedrijven de boetes ontvangen van studenten die hun studentenreisproduct
te laat stopzetten, in hoeverre er voldoende prikkels zijn bij de vervoersbedrijven om de (technische) mogelijkheid tot een onbeperkte blacklist
verder te verkennen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

6

In het openbaar vervoersysteem is de blacklist ontwikkeld als een
instrument om misbruik en fraude door reizigers tegen te gaan. De
blacklist is een lijst van ov-chipkaarten of reisproducten die niet toegelaten mogen worden bij het inchecken. Wanneer met een reisproduct
wordt ingecheckt dat op de blacklist staat, dan wordt dat product direct op
de kaart gedeactiveerd en kan er niet meer mee gereisd worden. Los van
het inzetten van de blacklist voor het automatisch stopzetten van (een deel
van de) studentenreisproducten, is er bij vervoerders een directe prikkel
om de capaciteit van de blacklist te vergroten, aangezien vervoerders
uiteraard zoveel mogelijk misbruik en fraude door reizigers willen
voorkomen.
Naast de reeds ingebouwde prikkel bij de vervoersbedrijven, is het
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) nauw betrokken bij de
autonome ontwikkeling die momenteel plaatsvindt en waarin wordt
toegewerkt naar een andere manier van betalen voor het openbaar
vervoer. Met de plannen voor een andere manier van betalen voor het
openbaar vervoer, komen er in de (nabije) toekomst andere en naar
waarschijnlijkheid effectievere manieren om het studentenreisproduct
tijdig stop te zetten. Zoals ik in mijn beleidsreactie aangaf, laat ik mij ook
door het Ministerie van IenW op de hoogte houden van de mogelijkheden
die deze ontwikkelingen bieden voor het verminderen van het aantal
ov-boetes. Voor de volledigheid wijs ik uw Kamer op het feit dat ik met de
vervoerders de afspraak heb gemaakt dat vanaf het moment dat één of
meerdere vervoersbedrijven technisch in staat zijn om een onbeperkte
blacklist in de praktijk te gaan gebruiken, deze bedrijven dat zullen doen.
U kunt erop vertrouwen dat ik de vervoersbedrijven, ondermeer op basis
van de informatie van het Ministerie van IenW, aan die afspraak zal
houden.
De leden van de D66-fractie geven aan dat ze lezen dat vanaf 2019 de
maximale periode waarover boetes worden opgelegd, zal worden verkort
naar negen maanden en zo mogelijk naar zes maanden. De leden van de
D66-fractie vragen of de Minister kan toelichten binnen welke termijn
verwacht wordt de boete te kunnen verkorten naar zes maanden.
Ik ben momenteel, samen met de vervoersbedrijven en DUO, de implementatie van de korte en middellange termijn verder aan het uitwerken en
voorbereiden. Op dit moment kan ik niet aangeven of en zo ja, wanneer
de door de leden genoemde periode verkort kan worden naar zes
maanden.
De leden van de D66-fractie geven aan dat ze lezen dat het effectiever
inzetten van de blacklist nadelige gevolgen kan hebben voor mbostudenten die in een overbruggingsperiode onrechtmatig op een blacklist
terecht kunnen komen. De leden van de D66-fractie vragen of de Minister
kan toelichten welke maatregelen mogelijk te nemen zijn om de overlast
door het deactiveren van studentenreisproducten van mbo-studenten in
de overbruggingsperiode zo veel mogelijk te beperken.
Het feit dat er vanaf 2019 ook mbo-studenten die in een zogeheten
«overbruggingsperiode» zitten op de blacklist terecht kunnen komen als
de blacklist effectiever ingezet gaat worden, is een nadeel dat wat mij en
de studentorganisaties betreft niet opweegt tegen de voordelen ervan. Het
nadeel dat een mbo-student ondervindt als hij ten onrechte op de blacklist
terecht komt in deze «overbruggingsperiode» en vervolgens incheckt, is
dat hij of zij het studentenreisproduct dan opnieuw moet aanvragen en
opnieuw op zijn ov-chipkaart moeten plaatsen. Zoals ik heb aangegeven,
zal ik gaan monitoren wat het aantal mbo-studenten is dat met deze
situatie te maken krijgt. Afhankelijk van de resultaten van deze
monitoring, zal ik samen met DUO en de vervoersbedrijven bezien of en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

7

zo ja, welke maatregelen er te treffen zijn. Daarnaast wil ik benadrukken
dat mbo-studenten die afstuderen maar daarna verder gaan studeren, zelf
het risico kunnen verkleinen dat ze ten onrechte op de blacklist terecht
komen. Zoals ik in mijn beleidsreactie aangaf, kunnen ze dat doen door de
inschrijving voor hun nieuwe opleiding, indien mogelijk, bij voorbaat te
regelen, zoals DUO op haar website ook adviseert.9
De leden van de D66-fractie merken op dat de Minister van plan is om
ophaalautomaten bij onderwijsinstellingen te plaatsen. De leden van de
D66-fractie vragen in hoeverre de Minister denkt dat dit zal bijdragen aan
het makkelijker maken van het stopzetten van het studentenreisproduct, in
acht nemend dat de doelgroep voornamelijk oud-studenten betreft, die
juist logischerwijs niet of zelden nog een onderwijsinstelling bezoekt.
Deze maatregel is onderdeel van het totaalpakket aan maatregelen en kan
voor een deel van de doelgroep bijdragen aan het makkelijker maken van
het stopzetten van het studentenreisproduct, vooral voor studenten die
bijna of net klaar zijn met hun opleiding of nog wel studeren, maar het
recht op het studentenreisproduct al hebben verbruikt. Bovendien, als je
medestudenten hun reisproduct ziet stopzetten bij zo’n ophaalautomaat
op je onderwijsinstelling, dan kan dat andere studenten eraan herinneren
dit ook tijdig te doen. (Oud-) studenten die niet of zelden een onderwijsinstelling bezoeken, zullen waarschijnlijk voor een andere ophaalautomaat
kiezen. De kracht van het pakket van maatregelen dat ik heb aangekondigd, zit hem juist in het feit dat het veel verschillende maatregelen
zijn en dat ze grotendeels effectief zijn voor alle studenten, maar een deel
ook gericht is op specifieke groepen (oud-)studenten of type boetes.
De leden van de D66-fractie geven aan verheugd te zijn te lezen dat het in
theorie mogelijk is om het studentenreisrecht flexibel in te zetten,
gedurende de periode dat een student recht heeft op studiefinanciering.
De leden van de D66-fractie vragen, aangezien het niet mogelijk is om dit
al in 2018 door te voeren, in hoeverre de Minister een tijdsindicatie kan
geven wanneer uitvoering wel mogelijk gemaakt zou kunnen worden,
gelet op de beschikbare capaciteit bij DUO.
Mocht er in de Tweede Kamer een meerderheid zijn voor het (volgens het
voorstel van de D66-fractie) flexibeler inzetten van het studentenreisrecht,
dan zou dit, gelet op de beschikbare capaciteit bij DUO, technisch gezien
in de loop van 2019 mogelijk gemaakt kunnen worden. De maatregel vergt
echter ook een wetswijziging. De implementatiekosten die deze
aanpassing voor DUO met zich mee zou brengen wordt geschat op
ongeveer € 0,5 tot € 1 miljoen. Aangezien het recht op het studentenreisproduct al langer is dan de nominale studieduur, is er voor studenten al
enige flexibiliteit. Ook vind ik het om uitvoeringsredenen niet verstandig
om het recht op het studentenreisproduct, los te koppelen van het recht
op studiefinanciering in het algemeen. DUO verwacht verder dat er maar
een kleine groep studenten gebruik zou maken van deze mogelijkheid.
Gezien deze overwegingen en in het totaal van de uitdagingen waar DUO
voor staat (collegegeldverlaging, PVS, het rapport van de Nationale
ombudsman, et cetera), ben ik vooralsnog geen voorstander van een
dergelijke aanpassing.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen waarom de invoering van het
systeem voor Account Based Ticketing (ABT) voor studenten zo lang moet
duren. De leden van de GroenLinks-fractie vragen of er technische
beperkingen zijn. De leden van de GroenLinks-fractie vragen dat ook als er

9

Zie ook: https://www.duo.nl/apps/wijzigingshulp-opleiding/index.html.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

8

een wetswijziging nodig is, dit toch binnen twee jaar gerealiseerd zou
moeten kunnen zijn.
De leden van de GroenLinks-fractie merken in hun bijdrage terecht op dat
het «reizen op rekening», ook wel Account Based Ticketing (ABT)
genoemd, op zichzelf geen toekomstscenario is en het er al is. De
onderzoekers schrijven in hun rapport ook dat ABT nu al bestaat voor de
zakelijke markt (ook zij noemen de NS-businesscard als voorbeeld) en dat
het binnenkort wordt geïntroduceerd op de consumentenmarkt. De
onderzoekers geven in hun onderzoeksrapport echter ook aan dat de
toepassing van ABT voor het studentenreisproduct een maatregel is die
pas op de middellange termijn haalbaar is. Meer specifiek geven de
onderzoekers het volgende aan (blz. 71): «Er loopt al een ontwikkeling om
ABT beschikbaar te maken voor alle reizigers die dat wensen. Volgens dit
tijdpad zal het naar verwachting drie tot vijf jaar duren voordat het
aangewend kan worden voor het studentenreisproduct voor alle
studenten. Voor de benodigde wetswijziging dient rekening gehouden te
worden met een doorlooptijd van circa 2 jaar (gemiddelde duur wetswijziging).» Daarbij geven de onderzoekers aan dat als ABT niet ingezet zou
worden als enige manier om gebruik te maken van het studentenreisrecht
(zoals hierboven beschreven), maar als één van de manieren, dat het dan
sneller ingevoerd kan worden (maar dat dan nog steeds geldt dat dit een
maatregel is die op de middellange termijn haalbaar is). Om tot de
bovengenoemde inschatting van de doorlooptijd voor deze maatregel te
komen, hebben de onderzoekers ondermeer experts van Translink, de
Regisseur Studenten Reisrecht (RSR), DUO en het Ministerie van IenW
geraadpleegd. Tot slot merk ik op dat in mijn beleidsreactie abusievelijk is
opgenomen dat de verwachting is dat het «nog meer dan vijf jaar» zal
duren voor dat ABT in de praktijk gebruikt kan worden. Hier had
«maximaal vijf jaar» moeten staan.
De leden van de GroenLinks-fractie constateren, in tegenstelling tot
eerdere berichtgeving van de Minister, dat het wel degelijk mogelijk is om
het studentenreisproduct automatisch stop te zetten. De leden van de
GroenLinks-fractie schrijven dat de Minister aangeeft dat het 100 miljoen
euro zal kosten om dit te realiseren met de huidige kaarttechnologie en
door de blacklist uit te breiden. De leden van de GroenLinks-fractie vragen
echter of er ook een doorrekening is geweest van de kosten als het
studentenreisproduct gebaseerd wordt op een systeem van reizen op
rekening (ABT). De leden van de GroenLinks-fractie vragen of dit niet veel
goedkoper zou zijn.
Allereerst wil ik ook in antwoord op deze vraag aangeven dat de onderzoekers hebben ingeschat dat het naar verwachting drie tot vijf jaar duurt
voordat ABT aangewend kan worden voor het studentenreisproduct voor
alle studenten. Verder staat in het onderzoeksrapport geen concrete
inschatting van de kosten voor het toepassen van ABT bij het studentenreisproduct, omdat de onderzoekers daar op basis van de informatie die
bij de betrokken partijen (DUO, RSR en Translink) beschikbaar is, geen
goede inschatting van konden maken. De onderzoekers geven in hun
rapport wel aan dat er sprake is van «kosten voor aanpassing van de
systemen bij RSR en de eigenaar/beheerder(s) van de accountrelaties».
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het systeem van ABT niet
beter aan de vastgestelde criteria voldoet die gehanteerd worden om te
bepalen welke maatregelen wenselijk zijn, dan de huidige voorgestelde
maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

9

In mijn beleidsreactie heb ik opgenomen welke criteria ik, samen met de
studentenorganisaties en de vervoersbedrijven, heb gehanteerd om (op
basis van de oplossingsrichtingen uit het onderzoeksrapport) te bepalen
welke maatregelen het meest wenselijk zijn. Uiteindelijk ben ik na weging
van de verschillende oplossingsrichtingen aan de hand van de genoemde
criteria, in overleg met de studentenorganisaties en vervoersbedrijven,
gekomen tot de maatregelen die ik heb voorgesteld. ABT is om verschillende redenen niet als maatregel opgenomen. Een belangrijke reden is dat
de studentenorganisaties aan mij hebben aangegeven geen voorstander
te zijn van deze oplossingsrichting. Zij hebben vraagtekens bij de
privacyaspecten en de gevolgen van de incassorelatie. Verder vinden zij
een negatief aspect van ABT dat het kan gebeuren dat (oud-) studenten
achteraf geconfronteerd worden met een hoge rekening (voor reizen die
zij niet gemaakt zouden hebben als ze geweten hadden dat ze er het
reguliere tarief voor zouden moeten betalen). Een andere reden waarom
ABT niet in mijn brief als maatregel is opgenomen, is dat de maatregel
naar verwachting van de onderzoekers pas over drie tot vijf jaar geëffectueerd kan worden en ik het, mede gezien de autonome ontwikkeling die
nu gaande is rondom een andere manier van betalen voor het openbaar
vervoer, te vroeg vindt om nu al een besluit te nemen over het toepassen
van ABT.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen voorts of onderzocht is of bij
het Account Based Ticketing studenten ook op saldo kunnen reizen als zij
buiten de geldigheid van hun studentenreisproduct reizen. De leden van
de GroenLinks-fractie vragen of het technisch mogelijk zou zijn om dit toe
te voegen en wat dat zou kosten.
De kern van ABT is dat ritten worden bijgehouden in een account op de
backoffice en achteraf worden verrekend via een automatische incasso,
bijvoorbeeld eens per maand. Bij ABT wordt een ritprijs dus niet direct
verrekend met het saldo op de ov-chipkaart. Zoals aangegeven in
bovenstaande antwoorden, geven de onderzoekers aan dat het naar
verwachting nog drie tot vijf jaar zal duren voordat ABT aangewend kan
worden voor het studentenreisproduct voor alle studenten. Dan zou via
ABT het studentenreisproduct ook automatisch stopgezet kunnen worden
via de backoffice. De onderzoekers geven aan dat het nu nog niet mogelijk
is om bij ABT terug te vallen op saldo reizen wanneer het studentenreisproduct niet geldig is. Of het over de bovengenoemde drie tot vijf jaar
technisch mogelijk is om het reizen op rekening, na automatische
stopzetting van het studentereisproduct, direct te vervangen door reizen
op saldo, is niet onderzocht (dit valt ook buiten de scope van het
onderzoek dat is gedaan).
De leden van de GroenLinks-fractie schrijven dat de NS eind 2017 of begin
2018 met een «proof of concept» startte waaruit moet blijken of een
onbeperkte blacklist technisch en financieel haalbaar is. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen of deze uitkomsten al bekend zijn en wat de
consequenties hiervan zullen zijn. De leden van de GroenLinks-fractie
vragen of de uitkomsten hiervan ook gebruikt worden door streekvervoerders.
De NS heeft mij laten weten dat de «proof of concept» nog loopt en er
nog geen resultaten bekend zijn. Ik zal de resultaten, indien beschikbaar,
betrekken bij de novelle die ik deze zomer met uw Kamer hoop te kunnen
bespreken.
Het Ministerie van IenW heeft mij laten weten dat binnen het Nationaal
OV Beraad (NOVB) alle ervaringen worden gedeeld met betrekking tot
proeven met de OV-chipkaart en nieuwe manieren van betalen voor het
openbaar vervoer. De proef van de NS met de ongelimiteerde blacklist is
hieraan gerelateerd. In het geval de NS de ongelimiteerde blacklist kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

10

hanteren, betekent dit niet dat andere (stads- of streek)vervoerders daar
ook technisch toe in staat zijn. Daarvoor moeten de meeste vervoerders
eerst real time connecties tussen hun incheckapparatuur en een backoffice
realiseren. Zoals ik in mijn beleidsreactie op het onderzoeksrapport heb
aangegeven, heb ik met de vervoerders afgesproken dat vanaf het
moment dat één of meerdere vervoersbedrijven technisch gezien in staat
zijn om een onbeperkte blacklist in de praktijk te gaan gebruiken, deze
bedrijven dat zullen doen.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister het met hen eens is dat
boetes niet meer nodig zullen zijn als het studentenreisproduct automatisch kan worden stopgezet.
Als alle studentenreisproducten automatisch stopgezet zouden worden,
dan betekent dat niet dat er nooit meer een ov-boete wordt opgelegd. Een
klein deel van de ov-boetes ontstaat nu namelijk wanneer DUO met
terugwerkende kracht vaststelt dat een (oud-)student over een bepaalde
periode geen reisrecht had. Een beslissing van een student die tot gevolg
heeft dat het reisrecht wordt beëindigd, kan altijd pas achteraf worden
vastgesteld. Alleen de student zelf weet dat direct en moet ervan
doordrongen zijn dat dit gevolgen heeft voor zijn aanspraken op studiefinanciering. Zelfs in het geval dat alle studentenreisproducten in de
toekomst automatisch stopgezet kunnen worden, zal de ov-boete als
instrument hoogstwaarschijnlijk moeten blijven bestaan om op zijn minst
te voorkomen dat kwaadwillende studenten, na het doorgeven van
onjuiste informatie aan DUO, een studentenreisproduct verkrijgen en
daarmee ongestraft kunnen reizen.
De leden van de SP-fractie schrijven dat voor streekvervoer geldt dat veel
bussen bij ingang van een nieuwe concessie worden vervangen, inclusief
de apparatuur aan boord. Ze schrijven dat er dus bussen rondrijden met
incheckapparatuur van tien jaar oud, maar ook met apparatuur die net
nieuw is. Ze schrijven dat technische specificaties verschillen tussen
voertuigen. De leden van de SP-fractie schrijven dat de techniek bij
streekvervoerders vervangen of aangepast zal moeten worden. De leden
van de SP-fractie vragen of de Minister het met hen eens is dat marktwerking een drempel is bij de mogelijkheden tot automatisch stopzetten
van het studentenreisproduct.
Nee, niet noodzakelijk. Het Ministerie van IenW heeft mij laten weten dat
ook zonder marktwerking en periodieke aanbestedingen, de afschrijvingstermijnen van de huidige ov-chipkaartapparatuur uit economische en
boekhoudkundige overwegingen waarschijnlijk niet gelijk zouden lopen.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister een inschatting kan
geven van wat de verhouding gaat zijn tussen studentenreisproducten die
automatisch worden stopgezet via «smart blacklisting» en studentenreisproducten die bij een ophaalautomaat stopgezet moeten worden.
Nee, daar kan ik geen inschatting van geven. Overigens wil ik nogmaals
benadrukken dat (oud-)studenten de verplichting houden om ervoor te
zorgen dat hun studentenreisproduct tijdig is stopgezet. Daaraan
verandert niets met het pakket aan maatregelen dat ik heb aangekondigd.
Als je zeker wil weten dat je geen ov-boetes oploopt, moet je als
(oud-)student het studentenreisproduct gewoon zelf tijdig bij een
ophaalautomaat stopzetten. Het effectiever inzetten van de blacklist is
enkel een soort vangnet waarmee studentenreisproducten van
(oud-)studenten kunnen worden gedeactiveerd en waarmee zoveel
mogelijk kan worden voorkomen dat studenten toch nog met hun
reisproduct reizen nadat ze er geen recht meer op hebben. Aan studenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

11

wiens reisproduct is gedeactiveerd door middel van de blacklist hoeft dan
in ieder geval (vanaf dat moment) geen boete te worden opgelegd.
De leden van de SP-fractie vragen waarom niet elke onderwijsinstelling
van een ophaalautomaat wordt voorzien. De leden schrijven dat een
ophaalautomaat immers niet enkel wordt gebruikt voor het afhalen en
stopzetten van het studentenreisproduct, maar ook voor het opladen van
het saldo. De leden van de SP-fractie vragen of de Minister dit kan
toelichten.
Ik wil niet nu al bij elke onderwijsinstelling een ophaalautomaat laten
plaatsen, omdat nog niet duidelijk is of deze maatregel daadwerkelijk
effectief is. Daarom zal ik deze maatregel eerst bij een beperkt aantal grote
onderwijsinstellingen laten testen.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister inzicht heeft in hoe deze
instellingen door de vervoersbedrijven geselecteerd gaan worden.
De vervoersbedrijven hebben mij laten weten dat zij nog voor de zomer
een voorstel zullen doen voor het plaatsen van een aantal ophaalautomaten bij grote onderwijsinstellingen, die naar verwachting nog in 2018
geplaatst kunnen worden om te testen in hoeverre dit een bijdrage kan
leveren aan het verminderen van het aantal ov-boetes. De vervoersbedrijven hebben mij ook laten weten dat ze onderwijsinstellingen zullen
selecteren, waarbij zij verwachten dat het effect op het verminderen van
het aantal ov-boetes het grootst is.
De leden van de SP-fractie schrijven dat de studenten in 2016 voor 40
miljoen euro aan ov-boetes betaalden. Ze schrijven dat hiervan een groot
deel naar de vervoerders gaat ter compensatie voor de inkomsten die zij
mislopen doordat niet-rechthebbenden geen kaartjes kopen. De leden
schrijven benieuwd te zijn waar de rest van dit geld naar toe gaat. De
leden van de SP-fractie vragen of de Minister dit kan toelichten.
In het onderzoeksrapport is opgenomen dat er in 2016 per saldo voor
€ 40,7 miljoen aan ov-boetes is opgelegd. Hiervan is voor € 31,5 miljoen
ten goede gekomen aan de vervoersbedrijven als compensatie voor
gederfde inkomsten. Zoals mijn voorganger in antwoorden op schriftelijke
vragen van het lid Van Meenen (D66)10 reeds heeft aangegeven, ontvangt
DUO jaarlijks afgerond € 2,9 miljoen als incasso-vergoeding. De hoogte
van deze incasso-vergoeding is ter dekking van de kosten die DUO
maakt11. De rest van het bedrag was tot dat moment niet geïnd bij de
betreffende (oud-)studenten.
De leden van de SP-fractie refereren aan de 4 categorieën waarin in het
rapport de boetes verdeeld worden. De leden schrijven dat er staat welk
percentage van het boetebedrag in welke categorie valt en dat er niet
staat welk percentage van de studenten in welke categorie valt. De leden
van de SP-fractie vragen of de Minister kan aangeven om welk percentage
het gaat bij elk van de 4 categorieën.

10
11

Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 1593
Denk bijvoorbeeld aan het communiceren met (oud-)studenten via de website/e-mail/brieven/
servicekantoren; het vaststellen en opleggen van de boetes; het afhandelen van klachten,
bezwaarschriften en beroepszaken; het versturen van betalingsverzoeken en betalingsherinneringen; het afsluiten van betalingsregelingen; het beheer en onderhoud van de geautomatiseerde processen voor het vaststellen; en het opleggen en innen van de vorderingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

12

Nee. Op basis van de dataset die DUO bij de onderzoekers heeft aangeleverd, is het volgens de onderzoekers niet mogelijk om aan te geven welk
percentage studenten in welke categorie valt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 23 645, nr. 658

13