Nationaal strategisch rapportage
sociale bescherming en insluiting
Nederland 2008

Inhoudsopgave
1. Algemeen............................................................................................................................... 4
1.1
De grote lijnen........................................................................................................... 4
1.2
Hoofdlijnen van strategie......................................................................................... 6
1.3
Extra aandachtspunten van de Commissie............................................................ 7
1.4 Governance .................................................................................................................... 12
2. Nationaal Actieplan Armoedebestrijding en participatiebevordering .......................... 14
2.1
Ontwikkelingen sinds 2006 en keuze prioritaire doelstellingen 2008-2010 ...... 14
2.2
Doelstelling I: Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing
en/of maatschappelijk zinvolle onbeloonde activiteiten .................................................. 21
2.3
Doelstelling II: Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder
kinderen en jongeren.......................................................................................................... 28
2.4
Doelstelling III: Bevorderen van gebruik van voorzieningen............................ 35
2.5
Doelstelling IV: Aanpak van problematische schulden...................................... 37
2.6
Governance ............................................................................................................. 40
3. Nationaal strategierapport pensioenen............................................................................ 46
3.1
Inleiding ................................................................................................................... 46
3.2
Voortgang in relatie tot NSR 2006 en uitdagingen Joint Report 2007 .............. 46
3.3
De belangrijkste ontwikkelingen sinds de verschijning van het NSR-P 2005 .. 48
4. Nationale strategie voor gezondheids- en langdurige zorg............................................. 56
4.1
Uitdagingen en doelstellingen voor de gezondheidszorg en langdurige zorg ... 56
4.2
De (curatieve) gezondheidszorg ............................................................................ 56
4.3
De langdurige zorg ................................................................................................. 60

Bijlagen:
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII

Europese doelstellingen
Feiten en cijfers bij NAP 2008
Voortgang streefdoelen NAP 2006
Samenvatting consultatieronden NAP
Best practice Preventie Informatie Team Eindhoven
Pensioenen
Gezondheidszorg en langdurige zorg
Integratie van etnische minderheden in Nederland

1. Algemeen
Op het terrein van sociale bescherming en insluiting zijn door de Europese Voorjaarsraad
2006 twaalf doelstellingen vastgesteld. Deze doelstellingen vormden de leidraad voor de door
Nederland in 2006 geschreven eerste Nationaal Strategisch Rapport (NSR) en voor de nu
voorliggende tweede rapportage. In 2007 hoefden de lidstaten niet te rapporteren. Nederland
heeft echter wel een tussentijdse brief gestuurd om de Europese Commissie op de hoogte te
brengen van de relevante ontwikkelingen in Nederland. Aanleiding was het aantreden van het
kabinet Balkenende IV in februari 2007. De brief gaf aan dat de hoofdpunten van het NSR
2006-2008 ter bestrijding van armoede en bevordering van participatie, alsook pensioenen en
gezondheids- en langdurige zorg onverkort blijven gelden. Wel zijn enkele nieuwe accenten
geformuleerd.
In de Voorjaarsraad 2008 is nogmaals bevestigd hoe belangrijk de sociale dimensie van de
EU is als integraal onderdeel van de Lissabonstrategie. Daarbij is het noodzaak om het
economisch, werkgelegenheids-, en sociaal beleid verder te integreren. Gezien de samenhang
tussen de diverse beleidsterreinen geven het voortgangsrapport NHP en het NSR same n een
volledig beeld van de voortgang in Nederland. Het NSR en het NHP zullen om deze reden
naar elkaar verwijzen.
In het landenrapport van de NSR 2006 heeft de Commissie zich in positieve zin uitgelaten
over het Nederlandse beleid. De Commissie ziet voor Nederland nog een zes-tal uitdagingen.
Deze zijn :
- bevordering van actieve insluiting van de groepen met de grootste afstand tot de
arbeidsmarkt door verdere bevordering van arbeidsmarktintegratie ;
- verdere ontwikkeling van een passend evaluatie- en monitoringkader met het oog op
de terugdringing van het aantal huishoudens met een minimuminkomen;
- verhoging van de participatie van vrouwen en deeltijdwerkers in de
bedrijfspensioensfeer;
- monitoring van de effecten die moeten leiden tot waarde- en
doelmatigheidsverbeteringen bij de inkoop van gezondheidszorg;
- waarborging van de werking van de zorgverzekeringsmarkt;
- monitoring van de effecten van het AWBZ-bekostigingssysteem.
Deze uitdagingen zullen in de desbetreffende hoofdstukken aan de orde komen.
Dit hoofdstuk zal nader ingaan op de grote lijnen. Daarbij wordt teruggekeken (1.1) en in het
strategische gedeelte komen de grote (politieke) lijnen aan de orde. De Europese Commissie
heeft de lidstaten verzocht om in deze rapportage aandacht te schenken aan ‘social aspects of
migration’. De integratie van minderheden wordt nader uiteengezet in 1.3. De overige
doelstellingen worden bij de overige hoofdstukken besproken. In de bijlagen zullen nadere
statistische- en cijfermateriaal gegeven worden.
1.1
De grote lijnen
In 2007 hebben meer mensen een baan gevonden en hebben minder mensen een uitkering
gekregen. De werkgelegenheidsgroei (arbeidsvolume in arbeidsjaren) versnelde van 1,8% in
2006 naar 2,6% in 2007. Het aantal werklozen is gedaald van 413.000 in 2006 tot 344.000 1
(jaargemiddelden) in 2007 en het aantal huishoudens < 65 jaar dat eind december 2007
1

CBS / Jaarverslag SZW 2007.

gebruik maakte van de Wet werk en bijstand (WWB) daalde tot 274.000 2 . Het gemiddeld
aantal vacatures kwam in 2007 op 240.000 3 uit; een record in de afgelopen vijf jaar. In
combinatie met een lage werkloosheid (4,5% in 2007) duidt dit op een krappe arbeidsmarkt.
Het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen bedroeg in juli 2008 847 duizend, het aantal
WW-uitkeringen 206 duizend en het aantal bijstandsuitkeringen in juni 2008 290 duizend. In
vergelijking met dezelfde maand in 2007 betekent dat in alle gevallen een forse daling,
arbeidsongeschiktheid -27 duizend, WW -68 duizend en bijstand -32 duizend. In tegenstelling
tot de overige uitkeringen steeg de arbeidsongeschiktheidsuitkering voor jonggehandicapten,
de Wajong in de periode 2004-2007 gestaag. Eind 2007 werden 167 duizend Wajonguitkeringen verstrekt, een toename van 17 procent ten opzichte van 2004. 4 .
Sociale samenhang
Sociale samenhang is een van de zes pijlers van het beleidsprogramma van het kabinet. Dit
beleidsprogramma ‘Samen werken, samen leven’ is tot stand gekomen na een uitgebreide
dialoog van het kabinet met de samenleving, burgers, bedrijven, bestuurders,
maatschappelijke organisaties tijdens de eerste honderd dagen na het aantreden van het
kabinet. In het beleidsprogramma spreekt het kabinet onder de pijler sociale samenhang over
haar inzet voor een samenleving waarin mensen kunnen participeren op de arbeidsmarkt en in
de samenleving. Het gaat dus zowel om arbeidsparticipatie als maatschappelijke participatie.
Het Nederlandse kabinet heeft voor de participatieontwikkeling de doelstelling geformuleerd
om in de komende jaren een substantiële stap te zetten richting een niveau van
arbeidsparticipatie van 80 procent in 2016. Samen met sociale partners – ieder vanuit de eigen
verantwoordelijkheid – zal worden ingezet op vergroting van het effectieve aanbod,
versterking van het aanpassingsvermogen van de arbeidsmarkt en het creëren van kansen voor
kwetsbare groepen. Er is specifiek met de VNG afgesproken om eind 2011 het aantal
huishoudens jonger dan 65 jaar dat gebruik maakt van de WWB verminderd te hebben ten
opzichte van het volume eind 2006 5 en 25.000 niet-uitkeringsgerechtigden te activeren.
Verder stelt het kabinet geld beschikbaar voor 10.000 brugbanen voor de groep
herbeoordeelden van wie de uitkering als gevolg van de eenmalige herbeoordelingsoperatie is
verlaagd of beëindigd.
Om deze doelstelling kracht bij te zetten is het project “Iedereen doet mee” onder leiding van
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid opgestart. Het project richt zich op het
verder verhogen van de arbeidsparticipatie, vergroten van maatschappelijke participatie en
bevorderen van ondernemerschap, met name vanuit een uitkeringssituatie. Bij de invulling en
uitwerking zal het kabinet intensief samenwerken met betrokken partijen, zoals gemeenten,
uitvoeringsinstellingen en andere organisaties.
Om de doelstelling van 80 procent arbeidsparticipatie in 2016 te realiseren heeft het kabinet in
het coalitieakkoord verschillende maatregelen opgenomen om de arbeidsparticipatie te
verbeteren. Daarnaast heeft het kabinet heeft eind 2007 de commissie Arbeidsparticipatie 6
ingesteld om verdere voortstellen te formuleren om de arbeidsparticipatie tot 80% te
2

CBS
CBS
4
Maandbericht arbeidsmarkt, september 2007.
5
Op basis van de middellange termijnramingen van het Centraal Planbureau is de verwachting dat het aantal
WWB-huishoudens jonger dan 65 jaar als gevolg van conjuncturele ontwikkelingen met 45.000 zal dalen in de
periode 2007-2011. De extra ambitie komt dan neer op een extra vermindering van 30.000.
6
Advies Commissie Arbeidsparticipatie, ‘Naar een toekomst die werkt’, juni 2008. De Commissie is door het
kabinet ingesteld.
3

verhogen, alsook maatregelen die ertoe leiden dat mensen meer uren gaan werken. Uit de
analyse van de Commissie blijkt dat Nederland aan de vooravond van een fundamentele
verandering staat; in plaats van baantekorten zullen er in de toekomst vooral tekorten zijn aan
arbeidskrachten. Ook veranderen de eisen aan het kennisniveau en aanpassingsvermogen van
de beroepsbevolking.
In een kabinetsreactie heeft het kabinet aangegeven de analyse en de benadering van de
Commissie op hoofdlijnen te delen. Het kabinet komt bij de begroting 2009 met een
samenhangend pakket maatregelen om de arbeidsparticipatie te verhogen.
1.2

Hoofdlijnen van strategie

1.2.1 Sociale bescherming en insluiting
Het kabinet wil de komende periode de sociale samenhang versterken. Participatie is hierbij
een sleutelbegrip. Deelname aan de arbeidsmarkt stelt mensen in staat in hun eigen inkomen
te voorzien, biedt mogelijkheden voor integratie en emancipatie en geeft burgers een gevoel
van eigenwaarde. Betaald werk is bovendien de meest effectieve en duurzame manier om
armoede te bestrijden. Werk biedt mensen de gelegenheid hun talenten te ontplooien en
verder te ontwikkelen, biedt sociale contacten en betrekt mensen bij de samenleving.
Daarnaast is het door de vergr ijzing en ontgroening en door de aantrekkende economie
noodzakelijk dat meer mensen aan het werk gaan. Het stimuleren van een grotere
arbeidsdeelname van alle bevolkingsgroepen, inclusief degenen die het verst van de
arbeidsmarkt af staan, heeft daarom voor het kabinet hoge prioriteit.
Veel mensen kunnen zich op de arbeidsmarkt bewegen zonder hulp van buitenaf. Zij zijn zelf
in staat een plaats te vinden die leidt tot een verbetering van hun sociale positie. Sommigen
hebben echter ondersteuning nodig om te profiteren van een gunstige economische
ontwikkeling. Dat kan zijn omdat zij eerst aan eigen kennis en kwalificaties moeten werken of
omdat zij geen eerlijke kans op werk krijgen. Er zijn in Nederland instanties die deze mensen
helpen de overstap te maken, zoals educatieve instellingen, wervings- en selectiebureaus en
uitzendbureaus. Hun dienstverlening biedt echter niet voor iedereen soelaas. Mensen met een
grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben vaak ook extra ondersteuning nodig. Hulp van de
voormalige werkgever is dan welkom, of ondersteuning vanuit de keten van werk van
inkomen (UWV, CWI en gemeenten) via (private) re-integratiebedrijven. Dergelijk beleid
draagt niet alleen bij aan de sociale samenhang maar ook aan het bereiken van de Lissabondoelstellingen door het effect op het aanbod van arbeid.
1.2.2 Pensioen
Op 1 januari 2007 is de Pensioenwet inwerking getreden. Hiervan maakt onderdeel uit het
Financiële toetsingskader (FTK). Op grond van dit kader houdt de toezichthouder, De
Nederlandsche Bank, toezicht op de financiële positie van pensioenfondsen. Pensioenfondsen
voldoen thans aan het FTK.
In de Pensioenwet is tevens een maximumtoetredingsleeftijd van 21 jaar opgenomen. Dat
betekent dat het niet geoorloofd is werknemers van 21 jaar en ouder op grond van hun leeftijd
uit te sluiten van deelname in een pensioenregeling. Hiermee neemt het aantal werknemers,
dat geen aanvullend pensioen opbouwt, verder af.
Met de inwerkingtreding van de Pensioenwet en de lagere regelgeving, gelden verder nieuwe
wettelijke verplichtingen op het gebied van informatieverstrekking, transparantie en toezicht
hierop. Hiermee is een recht voor (gewezen) deelnemers gegarandeerd op een minimum aan
voorlichting (minimumnormen). Beoogd is betere bescherming van deelnemers, omdat deze

beter op de hoogte kunnen zijn van de pensioenregeling en de uitvoering daarvan.
Voorlichting over pensioen zal de komende jaren in betekenis toenemen. (zie pt 3.1).
Een belangrijk voornemen van het kabinet op het gebied van pensioenen is de invoering van
een participatiebonus en betaalbaarheidsheffing ten aanzien van het eerste pijlerpensioen
(Algemene Ouderdomswet, AOW). Met respect voor de keuzevrijheid wordt aan ouderen met
een relatief hoger inkomen gevraagd een steentje bij te dragen aan de financiering van een
welvaartsvaste AOW door ofwel langer door te werken (tot 65 jaar), ofwel een extra heffing
te betalen.
In het kader van de financiële houdbaarheid van de oudedagsvoorziening, het stimuleren van
arbeidsparticipatie in het algemeen en va n oudere werknemers in het bijzonder, is verder het
advies van de Commissie Arbeidsparticipatie relevant. Het kabinet heeft op dit advies
gereageerd op 27 juni jl. Daarin heeft het kabinet onder meer aangegeven dat zij de
mogelijkheden wil bezien om vrijwillig te laten kiezen voor geheel of gedeeltelijk uitstel van
de ingangsdatum van de AOW. Een latere ingangsdatum leidt daarbij tot een verhoging van
de AOW-uitkering over de resterende uitkeringsperiode.
Voorts onderzoekt het kabinet aan welke voorwaarden en omstandigheden moet worden
voldaan zodat een stap in de door de Commissie bepleitte zin van een verhoging van de
pensioengerechtigde leeftijd niet nodig is.
Het kabinet zal verder bezien, ook in dialoog met sociale partners welke maatregelen het zal
treffen in reactie op dit advies. (zie pt. 3.2.2.).
Daarnaast is het kabinet bezig met de introductie van de algemene pensioeninstelling (API)
waarmee beoogd wordt om naast pensioenfondsen een vehikel te creëren dat goed in staat is
de internationale pensioenmarkt te bedienen. (zie pt.3.2.3).
1.2.3 Gezondheids - en langdurige zorg
Er zijn in het Nederlandse beleid ten aanzien van de curatieve gezondheidzorg en de
langdurige zorg belangrijke nieuwe accenten gelegd. Er is in de twee jaar sinds de invoering
van het nieuwe zorgstelsel meer aandacht gekomen voor de inhoudelijke kant van het
zorgbeleid. Voor zowel de (curatieve) gezondheidszorg als de langdurige zorg zijn
kernbegrippen hierbij kwaliteit, innovatie en preventie. Er is o.a. prioriteit gegeven aan het
beter meten van de kwaliteit van de zorg, het transparant maken van het inzicht in de kosten
van de zorgverlening, het vergroten van de keuzevrijheid voor patiënten, het vergroten van de
beleidsvrijheid voor zorginstellingen, het bieden van meer ruimte aan nieuwe toetreders in de
zorg en het beter integreren van preventie in de zorgverlening. Tegelijk blijft het Nederlandse
beleid gericht op kwalitatief hoogwaardig zorg die betaalbaar en toegankelijk is voor alle
Nederlanders, zowel voor de korte als voor de langere termijn. Het probleem van een
dreigend personeelstekort in de zorg vormt een belangrijke uitdaging.
1.3
Extra aandachtspunten van de Commissie
De Europese Commissie heeft de lidstaten gevraagd in haar rapportage extra aandacht te
schenken aan het genderperspectief en de sociale aspecten van migratie. Deze onderwerpen
worden hieronder nader behandeld.
1.3.1 Genderperspectief in het Nederlandse beleid
Het Nederlandse emancipatiebeleid richt zich op het bevorderen van gelijke rechten, kansen,
vrijheden en (sociale) verantwoordelijkheden in de maatschappij voor vrouwen én mannen.
Het beleid dient bovendien de positie van vrouwen te verbeteren en de deelname van vrouwen
in de samenleving te stimuleren. Uitgangspunt is dat meer vrouwen meer uren gaan werken en

hun talenten en kwaliteiten optimaal benutten. In de emancipatienota “Meer kansen voor
vrouwen”7 die in oktober 2007 is gepresenteerd zijn de volgende concrete doelen genoemd :
• Economische zelfstandigheid;
• Veiligheid, door geweld tegen vrouwen en meisjes tegen te gaan;
• Maatschappelijke participatie, om sociale uitsluiting van vrouwen in kwetsbare posities te
voorkomen;
• Een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen in besluitvormende posities;
• Mensen ondersteunen om werk en zorgtaken makkelijker te kunnen combineren
(dagindeling).
Gendermainstreaming
Tussen 2004-2007 heeft de Visitatiecommissie Emancipatie op verzoek van de minister voor
Emancipatie onderzocht hoe het is gesteld met de aandacht voor emancipatie van vrouwen op
de verschillende ministeries. De Visitatiecommissie Emancipatie heeft in haar eindrapportage
‘Een beetje beter is niet goed genoeg!’ 8 over het emancipatiebeleid geconcludeerd dat het
ontbreekt aan deskundigheid op het gebied van emancipatie en aan structurele verankering
van het emancipatiebeleid op de ministeries. Ook ontbreekt het aan centrale sturing op het
emancipatiebeleid. Het kabinet wil hierin verbetering brengen door de bijdrage aan het
emancipatiebeleid van de vakdepartementen zo transparant en toetsbaar mogelijk te maken,
de emancipatie deskundigheid te vergroten en de rol van de minister voor Emancipatie als
aanjager en ondersteuner van het emancipatiebeleid actiever in te vullen.
1.3.2 Integratie van minderheden
In 2007 omvatte de Nederlandse bevolking ruim 16 miljoen inwoners. Daarvan waren er 1,7
miljoen personen van wie ten minste één van de ouders in een niet-westers land is geboren9 .
Van de niet-westerse allochtonen behoort twee derde tot een van de vier grote
herkomstgroepen, te weten Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen/Arubanen. Voor
de hieronder te beschrijven doelgroep wordt geen onderscheid gemaakt naar de generatie van
migranten.
De twee hoofdthema’s van het Nederlandse integratiebeleid zijn maatschappelijke
emancipatie en sociale integratie, met daarin een sterk accent op burgerschap. Participatie is
daarin een kernbegrip. Het integratiebeleid ziet traditioneel op de komst van derdelanders naar
Nederland. Dit kabinet heeft als gevolg van de immigratie van grote(re) migratiestromen uit
Oost-Europese EU- lidstaten, in het bijzonder uit Polen, besloten ook integratiebeleid voor
deze groepen te ontwikkelen. Aan te nemen is dat een deel van deze migranten zich blijvend
vestigt in Nederland. Onderzoek naar deze groepen is geëntameerd.
Op 1 januari 2007 zijn de Wet inburgering en de regelingen vrijwillige inburgering van kracht
geworden. Anders dan de eerdere wet- en regelgeving (Wet inburgering nieuwkomers en de
oudkomersregelingen) kent het huidige inburgeringsstelsel een resultaatverplichting.. Het
inburgeringsexamen moet worden gehaald om aan de inburgeringsplicht te hebben voldaan.
In het najaar van 2007 is het Deltaplan Inburgering gepresenteerd. Het Deltaplan Inburgering
richt zich op de verbetering van kwaliteit en rendement van de inburgering. Centraal
uitgangspunt is de wisselwerking tussen inburgering en participatie. In 2011 moet 80 procent
van de inburgeringstrajecten bestaan uit duale programma’s: Combinaties van inburgering
7

Emancipatienota “Meer kansen voor vrouwen”, oktober 2007, Tweede Kamer 30 420, nr. 50 .
Visitatiecommissie Emancipatie, eindrapportage, Een beetje beter is niet goed genoeg!, 2007.
9
Definitie zoals gebruikt door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De cijfers zijn afkomstig van CBS
bevolkingsstatistiek.
8

met vormen van participatie, zoals bijvoorbeeld (vrijwilligers) werk, onderwijs en
opvoedingsondersteuning.
Het Deltaplan inburgering komt ook aan de orde in hoofdstuk 2 en in het NHP.
Op 15 maart 2006 is de Wet inburgering in het buitenland (Wib) in werking getreden. Vanaf
deze datum moeten bepaalde groepen vreemdelingen die zich in Nederland willen vestigen
het basisexamen inburgering afleggen op een examenlocatie in het buitenland. Het
basisexamen heeft tot doel om nieuwkomers voor te bereiden op hun komst naar Nederland
zodat de inburgering en verdere integratie beter verloopt. Uit de Monitor inburgeringsexamen
buitenland van november 2007 en april 2008 komt naar voren dat in de periode tussen 15
maart 2006 en 15 maart 2008 door 12.631 kandidaten het basisexamen in het buitenland is
afgelegd. 89 procent van de kandidaten die het examen voor de eerste keer afleggen, slaagt.
Arbeidsmarktpositie
Het kabinet hecht veel waarde aan het vergroten van de arbeidsparticipatie, omdat die cruciaal
is voor de maatschappelijke emancipatie en sociale integratie. In 2007 was 51,8% van de nietwesterse allochtonen tussen 15-65 jaar aan het werk.
Hoewel het kabinet de arbeidsmarktpositie van niet-westerse allochtonen verder wenst te
versterken, zijn er de laatste jaren reeds positieve ontwikkelingen waar te nemen. Zo is de
werkloosheid onder niet-westerse allochtonen tussen het eerste kwartaal van 2004 (cijfers
veranderd, want inmiddels nieuwe cijfers) (toen 17,6 procent) afgenomen naar 13 procent in
het eerste kwartaal van 2007 en 10,5% in het eerste kwartaal van 2008. De werkloosheid in
heel 2007 was 10,3 procent. Belangrijker nog is dat de grotendeels conjunctureel bepaalde
werkloosheidsontwikkeling gepaard is gegaan met een groei van het aandeel niet-westerse
allochtonen met een startkwalificatie van 39 procent in 2001 naar 52 procent in 2006.
De grootste werkloosheidsverschillen tussen allochtonen en autochtonen doen zich voor bij de
jongeren. Ondanks een aanzienlijke verbetering sinds 2005, was in 2006 het
werkloosheidspercentage onder niet-westerse 15-24-jarigen 22 procent, ruim twee keer zo
groot als onder hun autochtone leeftijdgenoten (9 procent) 10 .
Tabel 1

Werkloze beroepsbevolking naar etnische groep, 2007 (in procenten)
nietTurken Marokkanen Surinamers Antilianen/ overige
Autochwesterse
Arubanen
niettonen
allochtonen
westerse
(totaal)
allochtonen

totaal

11

9

13

8

11

12

4

mannen
vrouwen

10
11

9
11

11
18

10
6

.
.

11
14

3
5

15-26 jaar
27-44 jaar
45-64 jaar

14
9
11

9
8
16

20
12
.

17
5
7

13
7
16

13
11
13

7
3
4

maximaal bao
vbo/mavo
mbo/havo/vwo
hbo/wo

15
12
10
7

12
12
8
.

17
19
10
.

19
9
9
.

.
18
9
.

.
10
13
11

8
6
4
2

. = onvoldoende waarnemingen
10

SCP (2007). Jaarrapport integratie 2007, hoofdstuk 6, paragraaf 6.3.

Bron: CBS (EBB’07)
De werkloosheid onder niet-westerse allochtonen is twee (Surinamers) tot ruim drie maal
(Marokkanen) zo hoog als onder autochtonen (4 procent). De werkloosheid is het hoogst
onder Marokkaanse jongeren (tot 27 jaar) met 20 procent en het laagst onder autochtonen met
een hogere (hbo/wo) opleiding (2 procent).
Meer arbeidskansen voor niet-westerse arbeidsmarktdeelnemers
Het kabinet wil de kloof in arbeidsdeelname tussen niet-westerse allochtonen en autochtonen
verkleinen, niet door het voeren van een doelgroepenbeleid, maar door het wegnemen van
belemmeringen die arbeidsparticipatie in de weg staan. Voor vergroting van de kansen van
niet-westerse jongeren sluit het kabinet daarbij aan bij de aanbevelingen van het SER-advies
‘Niet de afkomst, maar de toekomst’. De belangrijkste elementen van de kabinetsinzet zijn11 :
• Op basis van de uitkomsten van de discriminatiemonitor een passende strategie
ontwikkelen;
• voldoende stageplaatsen die ook openstaan voor allochtone leerlingen en
stagebegeleiding;
• leren solliciteren door vergroting van sociale vaardigheden (soft skills) en
sollicitatietraining;
• stimuleren va n diversiteitsbeleid in bedrijven en instellingen, de rijksoverheid geeft het
voorbeeld;
• hulp bij het zoeken naar werk door verspreiden van effectief gebleken aanpakken (o.m
coaching, netwerkvorming, intensieve bemiddeling, toonkamers);
• banenoffensief voor vluchtelingen;
• regionale banenplannen;
• onderzoek naar effectiviteit van re-integratieprojecten voor allochtonen;
• bevorderen van zelfstandig ondernemerschap onder allochtone jongeren.
De positie van allochtone vrouwen
Tien procent van alle vrouwen in Nederland heeft een allochtone, niet-westerse achtergrond.
79 procent van deze ruim 800.000 vrouwen leeft in een kansarme (53 procent) of kwetsbare
(26 procent) positie. De maatschappelijke en arbeidsparticipatie van deze vrouwen is laag12 .
Veel van deze vrouwen willen en kunnen wel meedoen, maar de afstand tot de arbeidsmarkt
is vaak groot. Een laagdrempelige manier om deze vrouwen mee te laten doen in de
samenleving is deelname aan maatschappelijke activiteiten. Het kabinet wil de
maatschappelijke participatie van 50.000 vrouwen uit etnische minderheden vergroten door ze
te begeleiden naar vrijwilligerswerk en betaalde arbeid. Deze streefwaarde moet in 2010
gehaald worden. Om dat te bereiken is het programma Duizend-en-een-Kracht gestart, door
allochtone vrouwen die op een grote afstand van de arbeidsmarkt staan een steuntje in de rug
te geven om hun weg naar vrijwilligerswerk te vinden. Daarbij is een aanpak nodig die zich
richt op algemene activering en sociale integratie, waarbij beheersing van de Nederlandse taal
en kennis over de Nederlandse cultuur een eerste voorwaarde is. Via informele
11

Tweede Kamer, 2006-2007, 29 544/27 223, nr. 99. Kabinetsreactie op het SER-advies “Niet de afkomst maar
de Toekomst”.
12

Het aandeel werkenden onder Turkse en Marokkaanse vrouwen daalde in 2006 nog steeds,
terwijl het onder autochtone vrouwen steeg. Bij Marokkaanse vrouwen is dat zelfs met 4
procentpunten (van 26,8% in 2005 naar 22,8% in 2006) een wel erg forse afname. De
deelname aan de arbeidsmarkt onder Surinaamse vrouwen vrijwel gelijk aan die van
autochtone vrouwen.

taalontmoetingen, inburgeringsactiviteiten en lokale migrantennetwerken worden vrouwen
geworven voor het vrijwilligerswerk. Een gewenst effect is dat vrouwen via vrijwilligerswerk
doorstromen naar de arbeidsmarkt. Voor vrouwen zonder startkwalificatie is een sluitend
aanbod van inburgering, onderwijs, maatschappelijke participatie en uiteindelijk ook betaalde
arbeid nodig. Dit ook vanuit de gedachte dat toerusting van vrouwen op langere termijn een
positief effect heeft op de integratie en participatie van hun kinderen.
In 2007 startten de pilotgemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Breda en
Nijmegen met het opzetten en uitvoeren van Duizend en één Kracht, met ondersteuning van
de ministeries van OCW, VROM, VWS en SZW. Op 5 juni 2008 hebben zich nog negen
gemeenten13 aangesloten bij de aanpak Duizend en één Kracht en in het najaar van 2008
volgen nog 10 gemeenten.
Huisvesting
Een behoorlijke huisvesting en een stimulerende woonomgeving gelden van oudsher als
aangrijpingspunten voor sociale stijging en emancipatie. Daarom hoort ook een breed
georiënteerd woonbeleid dat oog heeft voor de sociale aspecten van het wonen een plaats te
hebben op de beleidsagenda voor integratie.
Ongeveer tweederde van de niet-westerse allochtonen woont in buurten waarin hun aandeel in
de buurtbevolking groter is dan hun aandeel in de totale bevolking. Het aantal buurten waar
niet-westerse allochtonen de meerderheid vormen neemt toe. In 2004 waren er 92 van
dergelijke buurten. Dat zijn er 39 meer dan in 1999. De buurten met een niet westerse
meerderheid huisvestte in 2004 ongeveer een vijfde van de totale niet-westerse bevolking14 .
Het aandeel niet-westerse allochtonen dat woont in deze concentratiebuurten neemt sneller toe
dan kan worden verwacht op basis van alleen hun bevolkingsgroei. Buurten met een hoge
concentratie niet-westerse bewoners worden in veel gevallen gekenmerkt door een hoge
concentratie sociale huurwoningen en een ongunstig leefklimaat15 .
Het kabinet heeft zich voorgenomen een deel van de achtergebleven wijken te ontwikkelen.
Er zijn 40 wijken, de zogenoemde Krachtwijken, geselecteerd die de komende jaren
versterkte aandacht en middelen krijgen om zich in positieve zin te ontwikkelen. Daarnaast
zijn er nog meer wijken die worden gekenmerkt door eenzijdige woningvoorraad, beperkte
voorzieningen en sociaal-economische achterstanden van deze bewoners. Het merendeel van
de niet-westerse allochtonen woont in deze wijken. Beleid om in woonwijken een meer
gedifferentieerde woningvoorraad te realiseren draagt bij aan de vermindering van de
ruimtelijke segregatie tussen allochtonen en autochtonen en tussen lagere en
middeninkomens.
In het Actieplan Krachtwijken wordt uiteengezet wat voor soort maatregelen er in die wijken
op de thema’s wonen, werken, leren en opgroeien, veiligheid en integratie kunnen worden
ontwikkeld. Het zijn uiteindelijk de betrokken gemeenten, die middels wijkactieplannen in
nauwe samenwerking met de betrokken woningcorporaties, aangeven welke prestaties in de
vorm van maatschappelijke effecten en daadwerkelijke prestaties en activiteiten zij op de
diverse terreinen gaan realiseren en met welke partners.
De wijkactieplannen van de 40 wijken betreffen zowel fys ieke ingrepen (sloop, nieuwbouw,
13

Amersfoort, Arnhem, Eindhoven, Enschede, Groningen, Hengelo, Leeuwarden, Sittard-Geleen en Zeist.
J.Latten, H. Nicolaas en K. Wittebrood, Concentratie allochtonen toegenomen. CBS, Bevolkingstrends, 2005,
3e kwartaal, 90-95.
15
Voor een nadere analyse zie SCP, Jaarrapport Integratie 2007, hoofdstuk 8.
14

herstructurering e.d.) als sociale (bevordering werkgelegenheid, bevordering sociale cohesie
in de wijk e.d.). Het rijk heeft met alle 18 gemeenten waarin zich één of meer van de 40
wijken bevinden ‘charters’ afgesloten, met duidelijke afspraken over te ondernemen
activiteiten, planning, monitoring en financiering. Woningcorporaties, rijk en gemeenten
investeren gezamenlijk in deze wijken.
Er is een duidelijke link van de acties in het Actieplan Krachtwijken met het armoedebeleid.
Deze acties zijn immers onder meer mede gericht op de bevordering van de arbeidsparticipatie en het terugdringen van het percentage schoolverlaters. Zie ook hoofdstuk 2.
Opleiding
Een derde van de autochtone 15-65-jarigen beschikte in 2006 niet over een startkwalificatie 16 .
Onder niet-westerse migranten is dat 48 procent. Veel allochtonen missen de opleiding en
competenties die nodig zijn om met succes te kunnen deelnemen aan de arbeidsmarkt.
Daarnaast is er een grote kloof in het werkniveau: in 2003 had 62 procent van de
Marokkaanse en 54 procent van de Turkse werknemers een baan op elementair of lager
niveau. Onder autochtonen was dat 28 procent.
In het onderwijs wordt prioriteit gegeven aan het verkleinen van de achterstand in taal- en
cognitieve ontwikkeling waarmee niet-westerse kinderen aan het onderwijs beginnen. Door
uitbreiding van en kwalitatieve versterking van de voor- en vroegschoolse educatie wordt de
achterstand van niet-westerse leerlingen verminderd. Gemeenten gaan samen met schole n
klassen voor extra taalonderwijs organiseren. De bijdrage van onderwijs aan burgerschap en
sociale integratie (het doorbreken van etnische, culturele en levensbeschouwelijke
scheidslijnen in het openbare leven, op de werkvloer en het alledaagse sociale verkeer) wordt
verder versterkt.
Schooluitval onder allochtone leerlingen is met 28 procent veel hoger dan onder autochtone
Nederlanders. De schooluitval onder niet-westerse allochtonen is twee maal hoger dan onder
autochtone Nederlanders. In het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs is de extra
achterstand bij niet-westerse leerlingen de belangrijkste reden van het voortijdig afbreken van
een opleiding.
1.4 Governance
Aangezien naast de rijksoverheid ook regionale en lokale overheden en waterschappen
invulling geven aan onderdelen van het NSR, zijn zij via de reguliere overleggremia
betrokken geweest bij de opstelling van deze rapportage. Bovendien is bestaand beleid dat bij
eventuele rijksvoornemens die gevolgen hebben voor de decentrale overheden, de financiële
gevolgen voor die decentrale overheden in kaart worden gebracht. Ook dient te worden
aangegeven hoe die kosten worden opgevangen. Verder zijn de sociale partners, conform de
met de Stichting van de Arbeid gemaakte afspraken, in de gelegenheid gesteld te reageren op
conceptversies.
Voor de afzonderlijke beleidsterreinen sociale insluiting, pensioenen en gezondheids- en
langdurige zorg zijn de direct betrokken belanghebbenden geconsulteerd. In de desbetreffende
hoofdstukken wordt hier naar gerefereerd.
Emancipatie
16

Een startkwalificatie is het minimale onderwijsniveau dat nodig is om kans te maken op duurzaam werk. Een
startkwalificatie is een havo of vwo-diplo ma of een mbo-diploma vanaf niveau 2. Een vmbo-diploma wordt dus
niet gezien als een startkwalificatie.

In Nederland berust de politieke verantwoordelijkheid bij de coördinerend minister voor
emancipatiebeleid. Met het aantreden van het huidige kabinet is de coördinatie bij het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap belegd. Vanuit de gender
mainstreamgedachte blijven de overige ministers en staatssecretarissen nadrukkelijk
verantwoordelijk voor het emancipatiebeleid op hun eigen terrein. De invulling van het
emancipatiebeleid kan en mag daarmee niet los gezien worden van het specifieke beleid van
de betreffende ministeries.
Op ambtelijk niveau vormt de Directie Emancipatiebeleid de kern van de national machinery.
Deze ambtelijke eenheid heeft de taak het kader voor een samenhangend emancipatiebeleid te
ontwikkelen. Zij heeft hierbij een initiërende en vernieuwende rol. Deze directie is betrokken
bij de totstandkoming van deze rapportage.
De Ministerraad heeft het NSR vastgesteld. De rapportage wordt besproken met de Tweede
Kamer, alvorens deze naar de Europese Commissie wordt gestuurd.

2. Nationaal Actieplan Armoedebestrijding en participatiebevordering
2.1
Ontwikkelingen sinds 2006 en keuze prioritaire doelstellingen 2008-2010
In de periode 2006 – 2008 is ondermeer op basis van het Nationaal Actieplan
Armoedebestrijding en Participatiebevordering (NAP) 2006 door de Nederlandse overheid
gewerkt aan een invulling van de Europese gezamenlijke doelstellingen ten aanzien van het
bestrijden van de armoede en sociale uitsluiting, te weten:
- iedereen toegang te bieden tot de voorzieningen, rechten en diensten die nodig zijn om
aan het maatschappelijk leven deel te nemen, uitsluiting te voorkomen en aan te
pakken en alle vormen van discriminatie die tot uitsluiting leiden, te bestrijden
(doelstelling d).
- te zorgen voor een actieve sociale integratie van iedereen door het bevorderen van de
deelname aan de arbeidsmarkt en het bestrijden van armoede en uitsluiting
(doelstelling e).
- te zorgen voor een goede coördinatie van het sociale integratiebeleid en voor inspraak
van alle beleidsniveaus en alle betrokken actoren, waaronder ook mensen die armoede
ondervinden; ervoor te zorgen dat het sociale integratiebeleid efficiënt is en wordt
‘gemainstreamd’ in alle desbetreffende beleidsgebieden, zoals het economisch beleid,
het begrotingsbeleid, he t onderwijs- en opleidingsbeleid en de programma’s van de
structuurfondsen (en met name het ESF) (doelstelling f).
Naast het NAP, dat onderdeel is van het Nationaal Strategierapport Sociale Bescherming en
Insluiting (NSR), geven ook het Nationaal Hervormingsprogramma (NHP) en sinds dit jaar
het Europees Sociaal Handvest (ESH) van de Raad van Europa informatie over
armoedebestrijding en participatiebevordering in Nederland. In het NHP wordt veel aandacht
besteed aan participatiebevordering op de arbeidsmarkt (met name in hoofdstuk 4) en in het
ESH wordt gerapporteerd over de (wettelijke) kaders van de Nederlandse gezondheid, sociale
zekerheid en sociale bescherming (artikel 12, 13 en met name artikel 30 vertonen een overlap
met het NAP).
2.1.1 Terugblik NAP 2006
In het NAP 2006 werd door de Nederlandse overheid opnieuw bevestigd dat werk de beste
remedie is tegen armoede en dat uitgegaan moet worden van mogelijkheden van mensen in
plaats van belemmeringen. Er is gekozen voor vier prioritaire doelstellingen, gebaseerd op de
toegankelijkheid van voorzieningen (zie hierboven bij d) en het stimuleren van participatie
(zie bij e):
I. Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of maatschappelijk
zinvolle onbeloonde activiteiten;
II. Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder kinderen en jongeren;
III. Tegengaan van niet- gebruik inkomensvoorzieningen; en
IV. Aanpak van problematische schulden.
In 2007 heeft de Europese Commissie in het landencommentaar van het Joint Report 2007 17
commentaar en een eerste terugblik gegeven op het NSR 2006. Hieruit kwam naar voren dat
mede dankzij het algemene economische herstel in Nederland dat in de pas liep met het
algemene economische herstel van de EU de algemene werkgelegenheidsgraad en de
werkloosheid in 2005 verbeteringen liet zien voor diverse groepen, zoals jeugdigen, ouderen,
vrouwen en etnische minderheden.
17

Joint Report on Social Protection and Social Inclusion, DG EMPL, Unit E2, Maart 2007.

Het algemene armoederisico van 11% was in 2004 een van de laagste in de EU. In 2006 was
dit risico gedaald tot 10%.
Naast het signaleren van deze positieve ontwikkelingen heeft de Commissie op een enkel punt
laten blijken meer van Nederland te verwachten. Zo werd opgemerkt dat het teleurstellend
was dat er in het NSR 2006 geen nieuw beleid werd voorgesteld voor het aanpakken van de
inactiviteits- en lage lonenval. Met name waar het alleenstaande ouders betreft blijft dit
volgens de Commissie een grote rol spelen. In dit NSR kan worden gemeld dat de
werkloosheidsval voor alleenverdieners met kinderen en alleenstaande ouders in 2006 en
2007 verder is verslechterd, maar dat in 2008 de werkloosheidsval is verbeterd zodat deze op
nagenoeg hetzelfde niveau ligt als in 2005. De omzetting van de kinderkorting in een
kindertoeslag draagt hieraan bij. Voor alleenstaanden is de werkloosheidsval in 2006
verbeterd. Zie ook tabel 14 in bijlage II “Feiten en cijfers bij NAP 2008”. Overigens wordt
ook in het NHP, hoofdstuk 4, gerapporteerd over de armoedeval.
Ook de bevordering van de arbeidsmarktintegratie van etnische minderheden, alleenstaande
ouders en oudere werknemers werd als uitdaging benoemd. In de afgelopen jaren is het beleid
meer gericht geweest op het wegnemen van generieke belemmeringen en minder op
specifieke doelgroepen. Hierover is reeds enige informatie opgenomen in paragraaf 1.2 en in
de paragrafen 2.2 en 2.3 zullen deze onderwerpen nader aan de orde komen. In bijlage II zijn
bij diverse onderwerpen uitsplitsingen gemaakt naar doelgroep.
In het Joint Report wordt tevens aangegeven dat Nederland een passend evaluatie- en
monitoringkader moet ontwikkelen voor de beoordeling van de participatie van, en de
resultaten voor, risicogroepen in mainstream werkgelegenheid- en sociale maatregelen,
ondermeer met het oog op de terugdringen van het aantal huishoudens met een
minimuminkomen. In het kader van het terugdringen van administratieve lasten worden niet
meer per maatregel afzonderlijke monitoren opgezet. Getracht wordt aan te sluiten bij
bestaande datahuishoudingen en rapportages. Door bestandskoppeling kunnen van dezelfde
personen diverse achtergrondkenmerken worden achterhaald. Meer informatie hierover is te
vinden in paragraaf 2.6.6.
In bijlage III “Voortgang streefdoelen NAP 2006” zijn van de in 2006 opgenomen
streefdoelen de resultaten per streefdoel weergegeven. Over het algemeen is op de
streefdoele n vooruitgang geboekt.
2.1.2 Voornaamste trends
Werkgelegenheid en werkloosheid
Door ook in 2006, 2007 en 2008 te werken aan de verkleining van de afstand tot de
arbeidsmarkt en meer nadruk te leggen op de mogelijkheden en de rechten en plichten van
werklozen werd, naast conjuncturele factoren, gestaag voortgang geboekt in het aandeel
personen van de beroepsbevolking dat werkt nl. van 63,2% in 2005 tot 66,1% in 2007.
Alle groepen (mannen, vrouwen, 55-64-jarigen, autochtonen en niet-westerse allochtonen)
droegen hier aan bij, maar de deelname aan de arbeidsmarkt is het meest verbeterd bij de nietwesterse allochtonen (van 46,9% in 2005 naar 51,8% in 2007). De toegenomen
arbeidsparticipatie wordt mede beïnvloed door het in voorgaande jaren gestaag werken aan de
verhoging van het aantal personen met een startkwalificatie (van 77,2% in 2005 naar 78,3% in

2007) door o.a. het verminderen van het voortijdig schoolverlaten (in 2000 15,5%18 , in 2007
12,0%), de scholing van laagopgeleide werknemers en het aanbod va n EVC-trajecten
(Erkenning Verworven Competenties). Het verhogen van de kwalificatieplicht tot 18 jaar zal
een toename van het aantal personen met een startkwalificatie ondersteunen. Vanaf 2006 is
bovendien de uitvoering van het “Aanvalsplan Laaggeletterdheid”19 ter hand genomen.
Ook op het terrein van inburgering zijn er in 2005 en 2006 betere resultaten behaald. In
vergelijking met de periode ervoor hebben meer inburgeraars het programma afgerond en is
de uitval afgenomen. De werkloosheid nam af tussen 2005 en 2007 van 6,5% naar 4,5%. Met
name bij jeugdigen en niet-westerse allochtonen is er een behoorlijke daling van de
werkloosheid. Ook het volume uitkeringsgerechtigden daalde, zoals uit onderstaande tabel
blijkt.
Volume uitkeringsgerechtigden20
2005
Werkloosheidswet (WW-)-gerechtigden
305.000
Wet werk en bijstand (WWB) huishoudens 328.000
(<65 jaar)
(gedeeltelijk) arbeidsongeschikten
899.000
Tabel 1

2007
192.000
274.000
846.000

Het volgens de EU-definitie gemeten aantal langdurig werklozen is tussen 2005 en 2007 van
161.000 gezakt naar 109.000 personen. Overigens wordt in zowel het NHP 2007 als in het
NHP 2008 uitgebreid ingegaan op de Nederlandse ontwikkelingen op het gebied van
werkgelegenheid en werkloosheid.
Armoede, algemeen beeld
Het percentage huishoudens dat moet rondkomen van een minimum inkomen is na een
aanvankelijke toename in 2002 en 2003 sinds 2004 weer aan het afnemen (zie bijlage II, tabel
9). De Armoedemonitor 2007 21 laat zien dat het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) voor de
periode 2006–2008 een daling van de armoede- gemeten volgens haar eigen armoedematen –
voorziet.
Armoedematen
In Nederland wordt een aantal verschillende grenzen gehanteerd om armoede te meeten. De
belangrijkste zijn:
• De lage inkomensgrens : deze absolute armoedegrens is gebaseerd op het bijstandsniveau
in 1979 en wordt jaarlijks alleen aangepast voor de gemiddelde prijsstijging;
• Twee varianten van een door het SCP ontwikkelde quasi-relatieve armoedegrens. Basis
hierbij zijn de uitgaven voor een minimaal pakket (variant basisbehoeften) dan wel iets
ruimer pakket (variant niet-veel- maar-toereikend ). Deze grens wordt jaarlijks geïndexeerd
met veranderingen in de uitgaven aan een minimumpakket aan goederen;
• Europese armoedegrens : deze relatieve armoedegrens komt overeen met 60% van het
mediane inkomen in de bevolking (mediane inkomen: inkomen waarbij 50% van de
bevolking meer en 50% van de bevolking minder verdient);
• Beleidsmatig minimum: deze grens is gelijk aan 101% van het sociaal minimum.
18

Het percentage 18 tot 24 jarigen dat geen onderwijs volgt en geen diploma hoger secundair onderwijs heeft
gehaald.
19
Kamerstukken II, 2005–‘06, 30 300 VIII, nr. 142, 25 november 2005.
20
Ultimo standen.
21
Armoedemonitor 2007, SCP en CBS, december 2007.

Het kabinet is van mening dat armoede veel meer is dan een eendimensionaal financieel
begrip. Het heeft ook te maken met maatschappelijke en culturele participatie, gezondheid en
toekomstperspectief. Het kabinet is dan ook geen voorstander van het hanteren van zuiver
financiële grenzen ter afbakening van armoede. Juist het gebruik van meerdere
armoedegrenzen laat de relativiteit van verschillende grenzen zien. In bijlage II wordt zoveel
mogelijk gewerkt worden met de term minimum inkomen (tot 101% van het sociaal
minimum). In de tekst wordt op enkele plaatsen met andere grenzen gewerkt, vanwege de
beschikbaarheid van gegevens.
De jaarlijkse in- en uitstroom uit de armoede was volgens diezelfde armoedemonitor in 2005
aanzienlijk. Ondanks de hoge mobiliteit leeft bijna een op de drie huishoudens met een laag
inkomen al vier jaar of langer onder deze armoedegrens. Het gaat hier vooral om huishoudens
die afhankelijk zijn van een uitkering; een langdurig laag inkomen komt bij werknemers en
zelfstandigen duidelijk minder vaak voor.
Verder is een forse stijging te zien van het aantal huishoudens met een laag inkomen dat zegt
moeilijk rond te kunnen komen, van 27% in 2001 naar 47% in 2006. Opvallend is wel dat
tegelijkertijd in 2006 ca. 20% van de huishoudens met een laag inkomen aangeeft
gemakkelijk tot zeer gemakkelijk te kunnen rondkomen. Hiernaast blijkt dat 670.000
inkomens die geen laag inkomen hebben ook aangeven dat zij moeilijk rond kunnen komen.
Armoedebestrijding en participatiebevordering kinderen
In 2005 leefden in Nederland 310.000 kinderen in een gezin met een inkomen onder de
nieuwe armoedegrens ‘niet- veel- maar-toereikend’ van het SCP (zie ook tekstbox
Armoedematen). Dit is vergelijkbaar met het aantal van 322.000 kinderen dat in 2000 onder
deze armoedegrens leefde. In deze gezinnen is geen geld beschikbaar voor bescheiden
uitgaven voor recreatie, lidmaatschap van een sport- of hobbyvereniging en dergelijke.
Kinderen zijn er, ten opzichte van de rest van de bevolking, niet op achteruit, maar ook niet
op vooruit gegaan.
De Armoedemonitor laat zien dat kinderen in huishouden met beperkte inkomens vaker
sociaal uitgesloten zijn. In 2005 deed 30% van de kinderen boven de 5 jaar uit gezinnen met
een beperkt inkomen (minder dan 130% van het sociaal minimum) om financiële redenen niet
mee aan activiteiten in de vrije tijd die geld kosten. Ondermeer vanuit de coalitiepartijen in de
Tweede Kamer is nadrukkelijk aandacht gevraagd voor het tegengaan van de sociale
uitsluiting van kinderen. Hiertoe is dan ook de nodige actie ondernomen door het kabinet,
bijvoorbeeld door het beschikbaar stellen van 2 x 40 miljoen ten behoeve van de participatie
van arme kinderen (zie ook paragraaf 2.3.3).
Niet-gebruik
Uit onderzoek 22 van het SCP blijkt dat veel huishoudens geen gebruik maken van landelijke
en gemeentelijke inkomensvoorzieningen terwijl zij daar wel recht op hebben (peildatum
2003). Enkele cijfers:

22

SCP-publicatie 2007/11, Geld op de plank. Niet-gebruik van inkomensvoorzieningen, Jean Marie Wildeboer
Schut en Stella Hoff. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2007.

Tabel 2
Percentage niet-gebruik per inkomensvoorziening
Inkomensvoorziening
Niet-gebruik
Huursubsidie (tegenwoordig huurtoeslag)
27%
Wtos (tegemoetkoming schoolkosten)
37%
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
45%
Aanvullende bijstand
68%
Langdurigheidstoeslag
54%
Schuldhulpverlening
Uit onderzoek en uit signalen van de maatschappij is gebleken dat de laatste jaren de
schuldenproblematiek in Nederland is toegenomen. Deze toename blijkt onder andere uit het
aantal mensen dat een beroep doet op de schuldhulpverlening. Ook de hoogte van de schuld
en het aantal schuldeisers bij een schuldensituatie is toegenomen. De maatschappelijke kosten
van problematische schuldensituaties zijn hoog: armoede, sociale uitsluiting, huisuitzettingen,
onverzekerdheid, afsluitingen van gas en licht. Een problematische schuld belemmert ook de
(arbeids)participatie.
2.1.3 Nieuw kabinet, andere visie op armoedebestrijding en participatiebevordering
Dit kabinet heeft grote ambities om de armoede in Nederland te bestrijden. Er zijn reeds
diverse maatregelen ter verbetering van de inkomenspositie van groepen met lagere inkomens
getroffen, en ook na 2008 zijn nog diverse maatregelen in petto. 23 Alhoewel veel waarde
wordt gehecht aan een evenwichtige inkomensontwikkeling met bijzondere aandacht voor
kwetsbare groepen, is het waarborgen van het sociaal minimum slechts één van de aspecten
die het kabinet van belang acht bij het bestrijden van armoede.
In het Coalitie-akkoord en beleidsprogramma “Samen werken samen leven” is met name
binnen de pijler Sociale Samenhang aandacht besteed aan het onderwerp armoede en
participatiebevordering.
Naast goed onderwijs, goede samenwerking tussen organisaties voor jeugdzorg, de
wijkaanpak etc. stelt het kabinet dat de kwaliteit van de samenleving verder wordt bepaald
door onderlinge betrokkenheid en de mate waarin burgers in staat zijn om in hun eigen
levensonderhoud te voorzien. Naast de eigen verantwoordelijkheid van de burgers en het
elkaar kunnen helpen, zal iedereen die zorg nodig heeft moeten kunnen terugvallen op goede
en betaalbare voorzieningen.
Daarbij is het kabinet van mening dat het investeren in de toekomst de beste bescherming
tegen armoede is. We moeten er alles aan doen om te zorgen dat armoede niet van generatie
op generatie wordt overgedragen. In de visie van dit kabinet is armoede vooral een gebrek aan
kansen; het niet mee kunnen doen in de maatschappij. Armoede is dan ook meer dan een
gebrek aan geld, armoede is vooral een gebrek aan toekomstperspectief.
‘Sociaal is het niet aanvaardbaar dat mensen buiten de samenleving staan;
economisch is het niet verantwoord. Iedereen hoort erbij. Het kabinet wil - samen met
alle inwoners van Nederland - al het talent in ons land tot ontwikkeling brengen.’ 24
Voor dit kabinet ligt de grootste uitdaging dan ook in het bevorderen van de participatie.
23

De meeste reeds genomen maatregelen zijn terug te vinden in bijlage III ‘Voortgang streefdoelen NAP 2006’.
De voorgenomen maatregelen komen terug in de paragrafen waarin de prioritaire doelstellingen voor de periode
2008-2010 worden beschreven.
24
Regeringsverklaring zoals de Minister-President deze op 1 maart 2007 in de Tweede Kamer heeft afgelegd.

Daarbij is arbeidsparticipatie het meest gewenst, maar wordt ook maatschappelijke
participatie van groot belang geacht.
2.1.4 Strategische inzet, armoedebestrijding door participatiebevordering
Het armoedebeleid is er op gericht om de (financiële) drempels te slechten die mensen
belemmeren om in de maatschappij te participeren. Dit kabinet trekt hier beduidend meer
middelen voor uit. Hiernaast krijgen de gemeenten meer ruimte voor gericht armoedebeleid
en zijn met bestuurlijke partners afspraken gemaakt over de bevordering van de
arbeidsparticipatie.
Wat betreft de keuze van de inzet van de extra middelen (totaal € 353,55 miljoen, zie tabel 3)
heeft dit kabinet gekozen voor een continuering en intensivering van het beleid, waarbij meer
dan voorheen preventie en het bevorderen van de participatie voorop staan.
Tabel 3
Extra middelen armoedebestrijding en schuldhulpverlening
Bedragen in miljoenen euro’s
Jaar

2007
2008
2009
2010
2011

Bestrijden armoede
en terugdringen
schulden

5526
10
60
80

Schuldhulpverlening

31,75
20,28
16,52

Armoedebestrijding
kinderen25

40
40

Besloten is om de vier prioritaire doelstellingen van 2006 te behouden als ‘kapstokken’
waarbij een aantal nieuwe streefdoelen zijn geformuleerd. Hieronder worden de vier
prioritaire doelstellingen voor 2008 benoemd, waarbij omschreven wordt vanuit welke visie
dit kabinet beleid voert op deze thema’s.
I. Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of maatschappelijk
zinvolle onbeloonde activiteiten
Het beleid blijft gericht op het begeleiden van mensen naar werk. Met werk kunnen mensen
weer meedoen in de samenleving en als meer mensen meedoen blijft de samenleving
betaalbaar. Een betaalde baan is en blijft de beste weg om aan de armoede te ontkomen. Niet
alleen omdat werk voor een inkomen boven het sociale minimum kan zorgen, maar ook
omdat werk de sociale wereld vergroot, de integratie bevordert en vooruitzichten verbetert.
Vanuit het programmaministerie Wonen, Wijken en Integratie (WWI) wordt bijvoorbeeld via
de wijkaanpak en de maatregelen uit de wijkactieplannen bijgedragen aan het bevorderen van
participatie (zie verder de box over wijkaanpak in paragraaf 2.6).
Mensen die van een uitkering rond moeten komen of voor een deel arbeidsongeschikt zijn,
moeten intensief en inventief worden ondersteund om weer aan het werk te komen.
Maatschappelijke participatie door vrijwilligerswerk kan daarbij een belangrijke opstap zijn. Als
vrijwilliger (bijvoorbeeld bij sport- en amateurkunstverenigingen) of als mantelzorger wordt
bovendien een onmisbare bijdrage geleverd aan de sociale samenhang.
In paragraaf 2.2 wordt beschreven wat de stand van zaken is en wat voornemens zijn voor de
25

Motie Van Geel c.s., Kamerstukken II, vergaderjaar 2007-2008, nr 16.
Inclusief amendement Tang/Spekman, Kamerstukken II, vergaderjaar 2007-2008, 31 474 XV, nr. 10 (2008: 50
mln).
26

periode 2008-2010. Waar van toepassing wordt per subparagraaf afgesloten met streefdoelen
en indicatoren.
II. Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder kinderen en jongeren
Het kabinet hecht veel waarde aan de positie van kinderen, jeugd en gezinnen. Bij de vorming
van het huidige kabinet is daarom besloten een programmaminister te benoemen, die de
verantwoordelijkheid draagt voor de samenhang in het beleid voor Jeugd en Gezin (J&G). Het
resultaat hiervan moet zijn dat de inspanningen van het kabinet leiden tot een goede positie
van kinderen en van het gezin waarin zij leven.
Hierbij wordt uitgegaan van vijf ontwikkelingsvoorwaarden. Deze gelden voor elk kind,
ongeacht zijn of haar culturele achtergrond of fysieke gesteldheid, en ook ongeacht het
gezinsinkomen. Kinderen moeten:
• gezond opgroeien,
• veilig opgroeien,
• hun steentje kunnen bijdragen aan de maatschappij,
• hun talenten kunnen ontwikkelen en plezier hebben,
• goed voorbereid zijn op de toekomst.
De ouders zijn hiervoor primair verantwoordelijk. De overheid biedt de randvoorwaarden en
helpt waar nodig. Dit kan zowel gaan om ondersteuning bij de opvoeding, hulp bij ernstige
problemen, als om financiële steun.
Het is van belang dat kinderen gelijke kansen krijgen om hun talenten te ontplooien, ongeacht
het inkomen van hun ouders. Arme kinderen moeten ook mee kunnen doen. Dat geeft zowel
voldoening voor het kind (en waarschijnlijk zelfs het gehele gezin) als dat er maatschappelijk
en economisch rendement te behalen valt als talenten ontplooid worden.
In paragraaf 2.3 wordt beschreven wat de stand van zaken is en wat voornemens zijn voor de
periode 2008-2010. Waar van toepassing wordt per subparagraaf afgesloten met streefdoelen
en indicatoren.
III. Bevorderen van het gebruik van voorzieningen
Een andere oplossing voor het armoedeprobleem en om beter rond te komen ziet het kabinet
in een groter gebruik van de diverse toeslagen en andere voorzieningen. Er zijn een groot
aantal voorzieningen waarme e nog steeds grote groepen mensen niet bekend zijn of er om
andere redenen geen gebruik van maken. Huishoudens kunnen echter in financiële problemen
komen wanneer zij geen gebruik maken van de regelingen waar zij recht op hebben.
Voorbeelden van deze regelingen zijn de plusvoorzieningen voor ouderen en chronisch
zieken, de bijzondere bijstand, de langdurigheidstoeslag en de kwijtschelding van
gemeentelijke belastingen.
In paragraaf 2.4 wordt beschreven wat de stand van zaken is en wat voornemens zijn voor de
periode 2008-2010. Ook is een streefdoel met indicator benoemd.
IV. Aanpak van problematische schulden.
Het schuldenprobleem is complex en urgent, reden voor het kabinet om het probleem op
verschillende manieren te bestrijden. Daarbij moet het kabinet keuzes maken bij het zoeken
naar oplossingen voor overkreditering en schulden. Het kabinet kan en wil immers niet de
financiële problemen van iedereen voorkomen en oplossen. Het wil evenmin de ogen sluiten
voor de trends die het signaleert over toenemende schuldenproblematiek. Het kabinet vindt
het van groot belang dat zoveel mogelijk wordt voorkomen dat de (financieel) zwakke positie
van bepaalde burgers in deze samenleving wordt misbruikt. Aan de andere kant is het inherent
aan een vrije samenleving dat burgers ervoor kunnen kiezen hun wensen op korte termijn te

vervullen. Ook als ze daarvoor voor een langere termijn financiële verplichtingen aangaan.
Het hebben van schulden zorgt voor maatschappelijke problemen en belemmert ook de
(arbeids)participatie. Vanwege de participatiedoelstelling van het kabinet is het dus van groot
belang dat een problematische schuld zo veel mogelijk voorkomen dan wel opgelost wordt.
In paragraaf 2.5 wordt beschreven wat de stand van zaken is en wat voornemens zijn voor de
periode 2008-2010. Er zijn twee streefdoelen en indicatoren over schuldhulpverlening
opgenomen.
2.2

Doelstelling I: Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of
maatschappelijk zinvolle onbeloonde activiteiten

Veel van de onderwerpen die in deze paragraaf aan de orde komen worden ook behandeld in
het NHP. In deze paragraaf worden met name maatregelen genoemd die invloed hebben op de
arbeidsparticipatie van mensen die verder van de arbeidsmarkt staan.
In het kabinetsbeleidsprogramma “Samen werken, samen leven”27 van juni 2007 zijn, mede
met het oog op een toekomstig kwantitatief en in sommige sectoren zich al voordoend
kwalitatief tekort aan arbeidskrachten een aantal zaken vastgelegd die het overkoepelende
doel van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of maatschappelijk zinvolle
onbeloonde activiteiten ondersteunen. Concreet gaat het om de volgende doelstellingen met
bijbehorende gelijkluidende indicatoren:
(1) Een verhoging van de arbeidsparticipatie tot 80% in 2016
(2) 200.000 mensen met een (grote) afstand tot de arbeidsmarkt extra aan de slag
(3) Uitbreiding van het aantal vrijwilligers en het aantal mantelzorgers in 2011.
In het programma “Iedereen doet mee” van september 2007 28 zijn de maatregelen op het
gebied van arbeids- en maatschappelijke participatie verder uitgewerkt en op basis daarvan
zijn er voor de komende jaren afspraken gemaakt met de gemeenten en
uitvoeringsorganisaties, zoals het bestuurlijk akkoord tussen SZW en gemeenten van mei
200829 . Voor de Iedereen doet mee-doelstellingen zijn ook monitoringafspraken gemaakt.
Daarnaast heeft het kabinet in reactie op de voorstellen van de commissie arbeidsparticipatie 30
in juni 2008 nog een aantal concrete voornemens bekendgemaakt. In de paragrafen 2.2.1 t/m
2.2.7 wordt verder ingegaan op de uiteenlopende recent voorgestelde of genomen
maatregelen.
2.2.1 Het vergroten van arbeidsaanbod: terugdringen van non-participatie en
uitkeringsafhankelijkheid
Het kabinet wil werkaanvaarding en werkbehoud financieel aantrekkelijker maken en streeft
verbetering van het inkomen van laagbetaalden na. Daarvoor wordt de inkomensafhankelijke
arbeidskorting geïntroduceerd, en wordt de aanvullende combinatiekorting verhoogd en
inkomensafhankelijk gemaakt. Het kabinet blijft verder streven naar een verantwoorde
loonontwikkeling, bevordering van arbeidsparticipatie en andere structurele versterkingen van
de economie. Hierover zal met de sociale partners gesproken worden. In deze context is het
kabinet bereid de WW-premies voor werknemers tot nul terug te brengen. In november beslist
het kabinet hierover. Daarnaast passen meer en meer gemeenten glijdende schalen toe bij
kwijtscheldings- en ander armoedebeleid.
27

Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 070, nr. 1, 14 juni 2007.
Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 200 XV, nr. 2, 27 september 2007.
29
Kamerstukken II, 2007-‘08, 30 800 B, nr. 17, 5 juni 2007.
30
Kamerstukken II, 2007-‘08, 29 544, nr. 154, 16 juni 2008.
28

De meeste mensen verwerven zelf een (nieuwe) plek op de arbeidsmarkt, maar sommige
groepen komen -ook in een hoogconjunctuur- moeilijk aan de slag en hebben extra
ondersteuning nodig. Het kabinet voert de komende jaren een actieplan voor werkloze 45plussers uit en heeft, vanuit de behoefte dat deeltijders meer uren gaan werken, een Taskforce
Deeltijd-plus ingesteld 31 die de overheid gaat adviseren over concrete maatregelen.
Het kabinet heeft besloten om de regeling kinderopvang naar structuur en grondslag spoedig,
zo mogelijk nog deze kabinetsperiode, te herzien, teneinde de arbeidsparticipatie effectiever
en efficiënter te bevorderen. Voor jongeren tot 27 jaar is een wetsvoorstel tot een
werkleerplicht uitgewerkt waardoor de jeugdwerkloosheid en voortijdig schoolverlaten
(zonder startkwalificatie) kan worden tegengegaan. De verwachting is dat dit wetsvoorstel
medio oktober naar het parlement kan worden gezonden.
Ook is, ondanks een toename van de arbeidsdeelname van allochtonen in de afgelopen jaren,
specifiek aandacht nodig voor etnische minderheden. Hiervoor zijn concrete maatregelen
genoemd in het plan van aanpak discriminatie op de arbeidsmarkt van december 2007 32 en in
de aanvullende brief van 23 april 2008 33 aan de Tweede Kamer. Een van de maatregelen is
bijvoorbeeld dat voor 1 januari 2009 2.600 vluchtelingen via CWI en particuliere
vluchtelingenhulporganisaties aan het werk geholpen zijn. Daarnaast is in het “Deltaplan
Inburgering” 34 specifiek aandacht voor verbetering van de kwaliteit van de
inburgeringstrajecten en een versterkte inzet op duale inburgeringstrajecten. Het is de
bedoeling dat in 2011 minstens 80% van de trajecten een duaal karakter heeft. Tussen 2008 en
2011 zullen jaarlijks ongeveer 60.000 mensen kunnen starten.
Om de combinatie van re- integratie-, inburgerings- en educatietrajecten voor werkzoekenden
voor gemeenten te vergemakkelijken wordt een wetsvoorstel bij het parlement ingediend dat
deze fondsen samenvoegt tot een Participatiebudget per 1 januari 2009. Ook wordt
preventieve inzet van het Participatiebudget voor bijvoorbeeld met ontslag bedreigden
mogelijk. Om meer nie t-uitkeringsgerechtigden te re- integreren beziet het kabinet hoe
gemeenten meer gestimuleerd kunnen worden om deze groep te ondersteunen.
Verder wil het kabinet –op basis van een evaluatie van het re- integratiebeleid tussen 2004 en
200735 - de effectiviteit van ondersteunende trajecten voor werkzoekenden verhogen en heeft
daarvoor recent afspraken gemaakt met gemeenten en Uitvoeringsinstituut Werknemersvoorzieningen (UWV). 36
Om de toegang tot werk voor mensen met een (grote) afstand tot de arbeidsmarkt te
vergemakkelijken, kan het UWV sinds 29 februari 2008 aan werkgevers een tijdelijke
loonkostensubsidie verstrekken wanneer zij herbeoordeelden in de Wet op de
arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO)/Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor
zelfstandigen (WAZ) /Wajong op een brugbaan in dienst nemen. Bij gemeenten is de inzet
van dergelijke loonkostensubsidies voor kort- en langdurig bijstandsgerechtigden, ANW-ers
en niet-uitkeringsgerechtigden op basis van het Werkdeel van de WWB altijd al mogelijk; de
vormgeving hiervan wordt lokaal ingevuld. Per juli 2008 is het begrip passende arbeid in de
WW aangepast. Dit houdt in dat WW- gerechtigden na 1 jaar werkloosheid in beginsel alle
banen moeten accepteren, ook als die onder hun opleidingsniveau of oude loonniveau ligt.
31

Kamerstukken II, 2007-2008, 29 544, nr. 146.
Kamerstukken II, 2007-2008, 29 544, nr. 130.
33
Kamerstukken II, 2007-2008, 29 544, nr. 149.
34
Kamerstukken II, 2006-2007, 31 134, nr. 1, 7 september 2007.
35
Kamerstukken II, 2007-2008, 28 719, nr. 43, 29 januari 2008.
36
Kamerstukken II, 2007-2008, 28 719 en 30 982, nr. 59, 11 juli 2008.
32

Voorts wordt, in lijn daarmee, gewerkt aan een wetsvoorstel tot invoering van
inkomensverrekening voor en het doen van een werkaanbod aan langdurig WW- gerechtigden.
Per 18 juli 2008 is een wettelijke regeling voor werken met behoud van uitkering voor
gemeentelijke uitkeringsgerechtigden in werking getreden (Wet participatieplaatsen). In het
derde kwartaal 2008 wordt een wetsvoorstel stimulering arbeidsparticipatie bij de Tweede
Kamer ingediend, waarin het deelnemen aan participatieplaatsen werken met behoud van
uitkering wordt verbonden met scholingsaanspraken en een financiële premie voor
betrokkene. Dit wetsvoorstel maakt participatieplaatsen ook mogelijk voor UWVuitkeringsgerechtigden. Met dit wetsvoorstel wordt tevens geregeld dat het UWV een
tijdelijke loonkostensubsidie kan verstrekken aan werkgevers die langdurig WW-gerechtigden
of gedeeltelijk arbeidsgeschikten in dienst nemen.
Met ingang van januari 2008 is de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) gewijzigd. Deze
wetswijziging biedt echter geen oplossing voor een aantal meer fundamentele problemen in
de Wsw zoals de groeiende wachtlijsten. Derhalve is een commissie onder leiding van oudminister B. de Vries gevraagd met een advies te komen over de vraag hoe de
arbeidsparticipatie van mensen met een arbeidshandicap bevorderd kan worden. Daarbij
speelt dat er op dit moment verschillende regelingen zijn voor mensen met een
arbeidsbeperking: de Wsw, de Wet Werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA), en de
(Wet arbeidsongeschiktheidsvoorzieningen jonggehandicapten (Wajong), maar ook de WWB.
De commissie is gevraagd deze regelingen in onderlinge samenhang te bezien. Het advies van
de commissie Fundamentele herbezinning WSW wordt op 1 oktober 2008 verwacht.
Begin juli 2008 zijn kabinetsvoorstellen om de participatie van Wajonggerechtigden te
verhogen37 met het parlement besproken. Deze voorstellen worden momenteel nader
uitgewerkt in een wetsvoorstel. Het kabinet investeert ook in de dienstverlening aan
werkgevers en in een betere matching van Wajongers.
Het kabinet heeft ook toegezegd om de verantwoordelijke partijen te stimuleren tot
samenwerking op het gebied van werkloze jongeren met een lokale en regionale aanpak. De
huidige jeugdwerkloosheid kent een complex karakter. SZW is in overleg met de vier grote
steden over een gezamenlijke aanpak van de jeugdwerkloosheid. Het streven is om in
september 2008 concrete plannen te kunnen uitvoeren.
Voorts werkt het kabinet aan een gerichte tijdelijke premiekorting voor het in dienst nemen
van werklozen boven de 50 jaar en voor het in dienst houden van mensen van 62 jaar en
ouder. Het betreft een effectievere vormgeving van de huidige premievrijstellingsregeling
voor oudere werknemers. Daarnaast beziet het kabinet de introductie van een tijdelijke ‘no
risk polis’ voor de kosten van loondoorbetaling bij ziekte bij het in dienst nemen van
langdurig werklozen van 55 jaar en ouder, vanwege de perceptie bij werkgevers dat ouderen
een hoger ziekteverzuim hebben.
De regering is voornemens voor alleenstaande ouders in de bijstand (waarvan meer dan 95%
vrouw is) in een experiment de doeltreffendheid te onderzoeken van een maandelijkse
inkomstenvrijlating op urenbasis, een bonus bij combinatie van scholing met werken, een
eenmalige bonus bij duurzame uitstroom en een gemeentelijke arbeidspool waardoor de
alleenstaande ouder een (meer) constant inkomen kan verwerven,. De verwachting is dat dit
37

Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 224, nr. 28, 1 juli 2008.

experiment per 1 januari 2009 kan starten en tot 1 januari 2010 kan worden uitgevoerd. Eind
juni 2008 heeft de regering een wetsvoorstel bij het parlement ingediend dat alleenstaande
ouders die bijstand ontvangen en een ontheffing van de arbeidsplicht willen, een plicht tot
scholing krijgen.
Tenslotte worden de afspraken met bestuurlijke partners over het strikter toepassen van het
bestaande sanctie-instrumentarium en fraudebestrijding vermeld.
Streefdoel
In stand houden en verbeteren van financiële
prikkels voor werkaanvaarding
(werkloosheidsval)
Terugdringen langdurige werkloosheid
Verhogen van arbeidsparticipatie van
etnische minderheden
Personen uit etnische minderheden zijn
toegerust met vaardigheden en oriëntaties die
nodig zijn voor deelname aan de
samenleving en voor een zelfstandig bestaan
in economisch, sociaal en cultureel opzicht 38
De jeugdwerkloosheid bedraagt niet meer
dan tweemaal de algemene werkloosheid

Indicator
De gemiddelde mutatie in besteedbaar
inkomen door het aanvaarden van een baan op
minimumloonniveau vanuit de bijstand
Aantal langdurig werklozen (volgens CBS en
EU definitie langer dan een jaar werkloos)
Netto-arbeidsparticipatiegr aad etnische
minderheden
• Het aantal aangeboden
inburgeringsvoorzieningen (starters)
• Het aantal geslaagden voor het
inburgeringsexamen
Percentage jeugdwerkloosheid

2.2.2 Het verbeteren van de werking van de arbeidsmarkt: mismatches voorkomen
Door samenvoeging per 1 januari 2009 van het UWV en CWI tot Werkbedrijf en het samen
met gemeenten oprichten van Locaties Werk en Inkomen (LWI), wordt de samenwerking in
de keten bevorderd. De dienstverlening aan de werkzoekenden en aan de werkgevers zal
hierdoor meer geïntegreerd worden. Daarnaast wordt regionaal arbeidsmarktbeleid door de
overheid gestimuleerd door relevante partners op regionaal niveau bij elkaar te brengen. Door
het stimuleren van regionaal arbeidsmarktbeleid in combinatie met poortwachtercentra en de
samenwerking in de LWI’s wordt een impuls gegeven aan de participatie. Ook zal het kabinet
met de sociale partners overleggen en op korte termijn werkafspraken maken over de
voorwaarden, omstandigheden en verantwoordelijkheden waaronder werk-naar-werktrajecten kunnen worden geïntroduceerd in de werkloosheidsregelingen om de overgang van
werk naar werk te versoepelen.
Succesvol project in Limburg: MobiliteitsCentrum Automotive
In 2006 werd het MobiliteitsCentrum Automotive gestart toen bekend werd dat circa 2.000
werknemers van autofabrikant NedCar en van een aantal toeleveranciers hun baan zouden
verliezen. Ruim 85% van de met werkloosheid bedreigde werknemers bij Nedcar is van werk
naar werk geholpen. Een goed voorbeeld van publiek private samenwerking, want door
intensieve samenwerking van de betrokken bedrijven, overheid en het CWI en UWV kon het
project een succes worden. Op 12 juni 2008 zijn twee verslagen over de aanpak van dit
project aan de Tweede Kamer aangeboden39 . In de verslagen staan veel voorbeelden over de
samenwerking en portretten van de mensen die het betrof.

38
39

Door de inwerkingtreding van de Wet inburgering per 1 januari 2007 zijn de indicatoren gewijzigd.
Kamerstukken II, 2007-2008, 29 544, nr. 155.

2.2.3 Scholing en de toegang tot de arbeidsmarkt
Het behalen van een startkwalificatie door jongeren en volwassenen, werkenden en werklozen
blijft een aandachtspunt voor dit kabinet. De ambitie van dit kabinet is om 20 duizend
werkende jongeren te ondersteunen en te activeren om (alsnog) een startkwalificatie te halen.
Al op de Werktop 2005 was dit een belangrijk onderwerp. Toen is afgesproken dat de
Stichting van de Arbeid Cao-partijen zal aanbevelen om in Cao’s afspraken te maken over het
bieden van de mogelijkheid aan jongeren zonder startkwalificatie om alsnog een
startkwalificatie te halen. In de Participatietop is deze afspraak herhaald, met de toevoeging
dat daarbij gebruik gemaakt kan worden van het leerloopbaanadvies. Momenteel beziet het
kabinet:
1) de wenselijkheid van een wederzijdse scholingsplicht tussen werkgevers en werknemers, en
2) of, in aanvulling op initiële en postinitiële scholing, een leeftijdsonafhankelijke leerplicht tot
startkwalificatieniveau de deelname van laaggeletterden aan de arbeidsmarkt en het
maatschappelijk leven kan verbeteren.
Het kabinet bestudeert verder de mogelijkheden van een individueel werkbudget dat ingeze t
kan worden voor verlof of scholing voor werknemers en zelfstandig ondernemers, mede in het
licht van de voorgenomen besluitvorming over de toekomstige vormgeving van de
levensloopregeling en spaarloonregeling.
Ook het voorstel tot het verbinden van een werk/leerplicht aan het uitkeringsrecht voor
jongeren tot 27 jaar en het streven van het kabinet om 30.000 extra leerwerktrajecten en
Erkenning verworven competenties (EVC)-trajecten voor moeilijk bemiddelbare groepen te
realiseren hebben het belang van het behalen van een startkwalificatie tot uitgangspunt.
Andere relevante activiteiten in dit verband zijn verbetering van de communicatie tussen
werkgevers en onderwijs o.a. door vanaf najaar 2008 de belangrijkste stakeholders van
scholen en bedrijven op regionaal niveau bijeen te brengen. Door het instellen van
voorhoedescholen wordt het onderwijs geprikkeld om een beter aanbod van maatwerk van
post-initieel onderwijs te ontwikkelen voor werknemers en werkgevers. De markt voor postinitieel beroepsonderwijs zal samen met sociale partners en aanbieders meer transparant en
open worden gemaakt.
Streefdoel
Stijging aantal mensen met startkwalificaties
onder werkenden en werklozen

Indicator
Aandeel werkenden en werklozen in de
beroepsbevolking (25-65) met een
startkwalificatie

2.2.4 Het bevorderen van ondernemerschap
Zelfstandig ondernemerschap stimuleert de werkgelegenheid en de economie en kan een
volwaardig alternatief zijn voor deelname aan de arbeidsmarkt als werknemer. De toename
van het aantal zelfstandig ondernemers is dan ook een belangrijke ontwikkeling, die kan
bijdragen aan het realiseren van een hogere arbeidsparticipatie. Het kabinet wil het zelfstandig
ondernemerschap stimuleren o.a. door belemmeringen/knelpunten die zelfstandig
ondernemers ervaren weg te nemen. Op dit moment wordt een onderzoek uitgevoerd naar de
motieven van mensen om Zelfstandige Zonder Personeel (ZZP) te worden en de ervaren
knelpunten. Na de zomer zal het onderzoeksrapport aan de Tweede Kamer worden gezonden.
Een aantal maatregelen op onder andere het terrein van sociale zekerheid, fiscaliteit en

regeldruk voor ondernemers zijn al genomen of worden uitgewerkt 40 . Zo wordt de
beschikbaarheid van microkredieten voor startende ondernemers verbeterd, is er vanaf juni
2008 een publieke zwangerschapsregeling voor zelfstandigen tot stand gekomen en is de
toegang tot de vrijwillige verzekering tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid bij het UWV
verbeterd. Verder wacht het kabinet op de uitkomsten van de pilot voor de borgstellingsregeling die beschikbaar is voor startende zelfstandigen die een bedrijf starten vanuit een
uitkering. In het onderwijs en in de voorlichting aan werkzoekenden zal meer aandacht
worden besteed aan het ondernemerschap.
In de armoedemonitor 2007 van het SCP is geconstateerd dat Nederland bijna 175.000
werkende armen kent met een substantiële baan (voor ten minste 24 uur per week). Het
merendeel van deze groep (60%) werkt als zelfstandig ondernemer. Vanuit die optiek zijn
door de interdepartementale werkgroep Inkomens- en kwijtscheldingsbeleid (de WIK) de
mogelijkheden onderzocht om kwijtschelding te verlenen van gemeentelijke (en
waterschappelijke) privé-belastingen aan ondernemers met een geringe betalingscapaciteit en
zonder vermogen. De werkgroep stelt concreet voor de beleidsvrijheid van gemeenten,
provincies en waterschappen op het gebied van kwijtschelding van belastingen te verruimen
zo dat medeoverheden zelf kunnen bepalen dat zelfstandigen, die niet beschikken over
betalingscapaciteit en vermogen of aan startende zelfstandigen die - komend uit een bijstand –
of werkloosheidsituatie in aanmerking komen voor algemene bijstand - kwijtschelding kan
worden verleend van de verschuldigde lokale heffingen, voor zover die heffingen geen relatie
hebben met de onderneming. Het kabinet neemt deze aanbeveling over en bereidt aanpassing
van de Gemeentewet en Provinciewet voor 41 .
Streefdoel
Stimuleren ondernemerschap

Indicator
• Aantal gestarte ondernemers
• Percentage gestarte ondernemers vanuit
een WW- of WWB-uitkering.

2.2.5 Bevorderen maatschappelijke participatie
Maatschappelijke participatie is van grote waarde voor de samenleving. Zes van de tien
Nederlanders zijn op dit moment maatschappelijk actief in mantelzorg, vrijwilligerswerk en
andere vormen. Op 1 januari 2007 is de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in
werking getreden (meer hierover in hoofdstuk 4). De Wmo is een participatiewet. De wet wil
ertoe bijdragen dat alle burgers kunnen participeren in de samenleving. Een van de negen
prestatievelden van de Wmo is specifiek gericht op mantelzorg en vrijwilligerswerk. In de
beleidsbrief “Voor elkaar” van 9 oktober 2007 42 is het beleid uiteen gezet om de positie van
mantelzorgers en vrijwilligers verder te versterken. SZW en VWS stimuleren tezamen
innovatieve vormen waarin maatschappelijke participatie wordt gecombineerd met toeleiding
naar de arbeidsmarkt voor werklozen. Dit kan de afspraak tussen kabinet en gemeenten dat zij
25.000 niet-uitkeringsgerechtigde werkzoekenden actief zullen begeleiden naar werk of
maatschappelijke participatie ondersteunen. Tot slot ondersteunt het kabinet via het
programma Duizend en één Kracht de maatschappelijke participatie van vrouwen in een
kwetsbare positie. Het doel is om in de periode tot 2010 50.000 vrouwen te activeren. De
aanpak Duizend en één Kracht wordt op dit moment in 15 gemeenten toegepast. In het najaar
van 2008 zullen nog 10 gemeenten zich daarbij aansluiten.
40

Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 311, nr. 1, 2 en 18.
Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 311, nr. 19.
42
Kamerstukken II, 2007-‘08, 30169, nr. 11, 9 oktober 2007.
41

Streefdoel
Iedereen levert een bijdrage aan de
samenleving

Indicator
• Percentage van beroepsbevolking dat
betaald of onbetaald werk verricht c.q.
actief is.
• Percentage van de totale bevolking dat
vrijwilligerswerk verricht en/of
mantelzorg geeft.

2.2.6 Vermindering van analfabetisme
Aan het Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 wordt door het kabinet onverminderd
vastgehouden. Niet alleen draagt een voldoende lees- en schrijfniveau bij aan het vinden en
behouden van werk, ook draagt de aanpak van laaggeletterdheid bij aan het voorkomen van
sociale uitsluiting. Naast voortzetting van het Aanvalsplan is in 2007 een convenant
afgesloten tussen 3 ministeries en de Stichting van de Arbeid dat het aantal laaggeletterde
werknemers in 2011 met 30% (126.000 werknemers) moet verminderen en tussen 2011 en
2015 nog eens eenzelfde aantal. Hierdoor ligt in 2015 het aantal laaggeletterde werknemers
rond de 168.000.
Streefdoel
Aanvalsplan Laaggeletterdheid: pakket van
kwantitatieve en kwalitatieve
6 streefdoelen

Indicator
• Het aantal werkgevers dat actief bijdraagt
aan de bestrijding van laaggeletterdheid
met 50 tot 100 procent vergroten.
• De verhoging van het aantal deelnemers
aan alfabetiserings-cursussen tot rond de
12.500
• Het percentage leerlingen voortgezet
onderwijs dat op of onder PISA- leesniveau
1 zit (in 2006 11%) terugdringen tot 10%,
rekening houdend met een verwachte
toename van deze probleemgroep in 2010.
• De totstandkoming van 9 provinciale
aanvalsplannen en van een aanzienlijk
aantal gemeentelijke aanvalsplannen.
• De uitvoering van lokale en regionale
leesbevorderingsplannen in een
meerderheid van de gemeenten.
• De verbetering van de effectiviteit met
betrekking tot de bestrijding van
laaggeletterdheid door onderzoek,
monitoring en internationale
samenwerking.

2.2.7 Aanpak problematiek dak- en thuislozen
Aandacht voor dak- en thuislozen is en blijft nodig. Door een opeenstapeling van problemen
hebben dak- en thuislozen een grote kans op armoede en zijn ze doorgaans moeilijk inzetbaar
op de arbeidsmarkt. In de afgelopen jaren is veel aandacht besteed aan het verbeteren van de
randvoorwaarden waardoor gemeenten een samenhangend beleid konden voeren voor deze
doelgroep op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, wonen, zorg, inkomen en
dagbesteding. Dit stelde gemeenten en instellingen beter in staat om cliënten in de opvang

perspectief te bieden. In de kome nde jaren zal nog meer accent worden gelegd op het
voorkomen van dakloosheid.
Een activiteitenprogramma voor dak- en thuislozen in de gemeente Leeuwarden onder
de naam Participatieladder voor de onderkant
Tussen januari 2006 en december 2007 hebben in de gemeente Leeuwarden dagelijks 45 daken thuislozen deelgenomen aan dagbestedingsactiviteiten. In totaal hebben 150 verschillende
personen meer of minder intensief aan het programma deelgenomen, waarvan er 45 intensief
zijn gemonitord. Na 6 maanden deelname blijkt 15% van de deelnemers op minimaal 2
levensgebieden waarneembaar vooruit te zijn gegaan. Deze gebieden betroffen de
arbeidssituatie, doorstroom naar activiteiten met meer productieve arbeid, dagstructuur en
woonsituatie. Ook bij de inwoners en bezoekers, bedrijven en instellingen van Leeuwarden
zijn positieve effecten gemeten.
De activiteiten die in Leeuwarden werden aangeboden bestonden uit laag-, middel- en
hoogdrempelige activiteiten met een oplopende moeilijkheidsgraad. Het betrof o.a. het
ophalen van zwerfvuil, het sorteren van textiel, een muziek/dans- en zangproject, de redactie
en distributie van de uitkrant Urban, een klussenbus, een computerproject, en een
Wonen/Werken/Welzijn project. Dit laatste hoogdrempelige project is een belangrijke stap op
de participatieladder. Deelnemers werken drie dagen in de natuur en worden toegeleid naar
voorzieningen en huisvesting. Hierbij wordt zeer intensieve groeps- en individuele
ondersteuning aan 8 deelnemers geboden. Van de 16 deelnemers die aan het
Wonen/Werken/Welzijnproject deelnamen hebben 6 mensen gesubsidieerd en 1 persoon
regulier werk gevonden. Ook zijn er twee personen in een re- integratietraject geplaatst en één
persoon nam deel aan vrijwilligerswerk.
Van de 45 gemonitorde deelnemers is vastgesteld dat de helft een woning heeft gevonden.
Ook op het gebied van de gezondheid, verslaving, schulden en het aantal contacten met
justitie zijn verbeteringen gerapporteerd.
Het plan van aanpak voor de Maatschappelijke Opvang voor de grote vier steden dat in 2006
is opgesteld en sindsdien in werking is, is in 2008 uitgebreid naar de 39 gemeenten die de
maatschappelijke opvang van dak- en thuislozen als centrumgemeente verzorgen. Deze
plannen heten Stedelijk Kompas. Een groot deel van de 39 centrumgemeenten hebben
inmiddels een Stedelijk Kompas ingediend bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS). De doelstellingen van de gemeenten verschillen, maar de ambities van de 39
centrumgemeenten m.b.t. het voorkomen van dakloosheid zijn over het algemeen groot. In
2009 wordt de monitoring van deze 39 Stedelijke Kompassen bekeken.
Streefdoel is dat alle centrumgemeenten voor de maatschappelijke opvang beschikken over
een Stedelijk Kompas in 2009.
Streefdoel
Uitbreiding Plan van Aanpak G4 naar 39
centrumgemeenten voor maatschappelijke
opvang
2.3

Indicator
Het aantal Stedelijke Kompassen in 2009 (G4
en 39 centrumgemeenten)

Doelstelling II: Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder
kinderen en jongeren
Het kabinet gaat uit van 5 ontwikkelingsvoorwaarden voor kinderen. Deze gelden voor elk
kind, ongeacht zijn of haar culturele achtergrond of fysieke gesteldheid. Kinderen moeten
gezond en veilig opgroeien, hun steentje kunnen bijdragen aan de maatschappij, hun talenten
kunnen ontwikkelen, plezier hebben en goed voorbereid zijn op de toekomst. Ouders zijn

hiervoor primair verantwoordelijk, maar om de ontwikkelingsvoorwaarden gunstig te
beïnvloeden is ook vanuit de overheid aandacht nodig voor het voorkomen van problemen.
Natuurlijk moet dit op zo’n wijze gebeuren dat het jeugdbeleid iedereen bereikt, ongeacht de
culturele achtergrond. Hiernaast is het belangrijk dat ouders over een goede beheersing van de
Nederlandse taal beschikken zodat zij hun kinderen goede ontwikkelingskansen kunnen
bieden. Het blijkt namelijk dat migrantenkinderen en -jongeren minder worden bereikt door
een ontwikkelingsgericht aanbod.
Helaas worden nog te veel kinderen gehinderd om gezond en veilig op te groeien en gewoon
mee te kunnen doen. Een voorbeeld van een ernstige hindernis is kindermishandeling 43 . Dit
(voor het NAP nieuwe) thema is ondermeer opgenomen naar aanleiding van de wens die
maatschappelijke organisaties tijdens de consultaties hebben geuit om het thema huiselijk
geweld op te nemen in het NAP 2008. Uit recente studies naar de aard en omvang van
kindermishandeling in Nederland blijkt dat in 2005 naar schatting tenminste 107.200 kinderen
thuis werden mishandeld. Tal van factoren blijken een rol te spelen, er is niet één enkele
oorzaak aan te wijzen die het verschijnsel kindermishandeling verklaart. Een zeer lage
opleiding van de ouders en werkloosheid van beide ouders zijn niet alleen risicofactoren voor
armoede maar ook risicofactoren voor kindermishandeling; een opeenstapeling van
risicofactoren verhoogt de kans op kindermishandeling aanzienlijk. 44 .
Ook als ‘gewoon meedoen’ wel mogelijk is, is het van belang dat alle, en dus ook arme,
kinderen de kans krijgen om hun talenten te ontplooien. Dat geeft zowel individuele
voldoening als maatschappelijk en economisch rendement en is van belang bij de toetreding
van de arbeidsmarkt.
In deze paragraaf worden alle bovenstaande elementen verder uitgewerkt.
2.3.1 Aandacht voor preventie en aanpak kindermishandeling
Het kabinet en de gemeenten hebben, als invulling van het project “Kansen voor kinderen”45
uit het beleidsprogramma van het kabinet, de ambitie om te komen tot een landelijk dekkend
netwerk van Centra voor Jeugd en Gezin (CJG) in 2011. Het CJG versterkt, verbetert en
coördineert de opvoed- en gezinsondersteuning, zodat problemen worden voorkomen of in
een vroeg stadium worden opgelost. In een CJG werken professionals die vroegtijdig risico’s
of problemen bij kinderen of gezinnen kunnen signaleren. In het ‘Basismodel CJG’ zijn de
basiseisen voor een CJG opgenomen, waaronder de Jeugdgezondheidszorg, de functies van
het preventief jeugdbeleid uit de Wet maatschappelijke ondersteuning, de schakel met de
Bureaus Jeugdzorg en met de Zorg- en Adviesteams in het onderwijs. In het basismodel zijn
ook het ‘Elektronisch kinddossier’ en de ‘Verwijsindex risicojongeren’ als middelen
opgenomen.
Zorg- en adviesteams (ZAT’s) zijn multidisciplinaire teams, waarin instellingen die zorg en
ondersteuning bieden aan jeugdigen en hun ouders, aansluiten bij de zorg die door de scholen
43

Onder kindermishandeling wordt verstaan elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige
interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die de ouders of andere personen ten opzichte van wie de
minderjarige in een relatie van afhankelijkheid of van onvrijheid staat, actief of passief opdringen, waardoor
ernstige schade wordt berokkend of dreigt te worden berokkend aan de minderjarige in de vorm van fysiek of
psychisch letsel.
44

Van IJzendoorn, M. H. e.a. (2007) Kindermishandeling in Nederland Anno 2005. De Nationale Prevalentiestudie
Mishandeling van Kinderen en Jeugdigen (NPM-2005). Lamers-Winkelman, F. e.a. (2007) Scholieren over Mishandeling.
Resultaten van een landelijk onderzoek naar de omvang van kindermishandeling onder leerlingen van het voortgezet
onderwijs.
45

Kamerstukken II, 2006–‘07, 31 001, nr.5, 28 juni 2007.

wordt geboden. Scholen kunnen vroegtijdig signalen bij jeugdigen herkennen die erop wijzen
dat extra zorg of hulpverlening nodig is. De ZAT’s zorgen er voor dat die signalen snel en
vakkundig beoordeeld worden en dat zo snel mogelijk de juiste hulp of ondersteuning wordt
ingeschakeld voor de leerling, de ouders en de leerkrachten.
Het voortgezet onderwijs heeft van alle sectoren de afgelopen vier jaar het hoogste percentage
ZAT’s (van 60% naar 92% in 2007). In deze sector is de ZAT-ontwikkeling al langer geleden
ingezet. In het primair onderwijs is het percentage ZAT’s voor regionale netwerken van
scholen (WSNS-verbanden) vergeleken met 2003 bijna verdubbeld: van 32% naar 60%.
Daarnaast zijn er in 71% van de WSNS-verbanden zorgteams actief op aangesloten scholen.
Het MBO kent ook een sterke toename van de Zorg- en adviesteams. In deze sector is de
dekking van de ZAT’s sinds 2003 van 42% naar 75% gegaan.
In het Actieplan “Aanpak Kindermishandeling Kinderen Veilig Thuis” van juli 2007 46 zijn als
doelen opgenomen: het voorkomen, eerder signaleren en stoppen van kindermishandeling,
door het bieden van hulp en bescherming. Een van de onderdelen van het Actieplan is het
invoeren van een regionale aanpak kindermishandeling, gebaseerd op de werkwijze RAAK
(Reflectie- en Actiegroep Aanpak Kindermishandeling). Afgesproken is dat de 35
centrumgemeenten, ook verantwoordelijk voor de aanpak van huiselijk geweld, met de
gemeenten in hun regio, met regionale partners, provincies en grootstedelijke regio’s tot
afspraken komen over invulling van een sluitende aanpak kindermishandeling. Overige acties
zijn gericht op het starten van een publiekscampagne, het bevorderen van het gebruik van een
meldcode en op opsporing, vervolging.
Streefdoel
Een landelijk dekkend netwerk van Centra voor
Jeugd en Gezin (CJG) in 2011
Landelijke werkende Verwijsindex voor risicojongeren in 2009
Overal in Nederland voor kinderen van alle
schoolgaande leeftijden een Zorg- en
Adviesteam (ZAT) in 2011
Invoering van een regionale aanpak
kindermishandeling; in 2011 wordt de
werkwijze RAAK landelijk dekkend toegepast.

Indicator
Percentage gemeenten dat bereikt wordt
met een CJG
Percentage gemeenten dat is aangesloten op
de Verwijsindex
Percentage scholen dat over een ZAT
beschikt (onderverdeeld in Primair,
Voortgezet en Middelbaar BeroepsOnderwijs).
• Percentage regio’s dat met de RAAK
aanpak werkt
• Het aantal eerste contacten bij de
AMK’s
• Terugbrengen van doorlooptijd
onderzoek door Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling (in weken)

2.3.2 Diversiteit in het jeugdbeleid
Met name uit de consultatie van een aantal Nederlandse gemeenten47 bleek dat het soms
moeilijk is om allochtone kinderen te laten participeren. Het jeugdbeleid moet alle kinderen
en ouders, ongeacht hun culturele achtergrond, even goed bereiken. Het moet voor iedereen
even effectief zijn en daarom professioneel en kwalitatief op de diversiteit in de samenleving
toegesneden zijn. Het is noodzakelijk aandacht aan de invloed van de verschillende culturele
achtergronden te besteden en daarvoor gerichte maatregelen te treffen. We slagen er nog
46
47

Kamerstukken II, 2006–‘07 31015 en 29815, nr. 16, 5 juli 2007.
Bijeenkomst georganiseerd door Eurocities, 5/6/08 te Eindhoven.

onvoldoende in om ouders en kinderen met algemene jeugdvoorzieningen en
opvoedondersteuning te bereiken.
In de brief “Diversiteit in het jeugdbeleid”48 wordt deze visie vertaald in het bevorderen van
kennis en vakmanschap in de praktijk. Het uitgangspunt is dat ouders de primaire
verantwoordelijkheid in de opvoeding hebben. Sommigen kunnen een extra (opvoedkundig)
steuntje in de rug gebruiken. Migrantenkinderen en hun ouders worden betrokken bij de
activiteiten uit de diversiteitsbrief. De belangrijkste voorgenomen acties zijn het neerzetten
van drie regionale zgn. ‘academische werkplaatsen’ en het toerusten van professionals met
interculturele competenties in bijscholingsprogramma’s en in opleidingen. In de werkplaatsen
werken professionals, migranten- en jeugdorganisaties, gemeenten, hogescholen,
universiteiten en een multi-etnisch coachingsteam samen om praktische en wetenschappelijk
onderbouwde aanpakken te ontwikkelen en verspreiden.
De uitvoering zal programmatisch vorm worden gegeven onder aansturing van de ministeries
voor Jeugd en Gezin en voor Wonen, Wijken en Integratie. Aan Zorgonderzoek Nederland
Medische Wetenschappen (ZonMw) wordt gevraagd om samen met de kennisinstellingen
Rijksinstituut Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Nederlands Jeugdinstituut (NJI), een
voorstel te doen voor het uitwerken en uitvoeren van het programma Diversiteit in het
Jeugdbeleid. In dit traject worden gemeenten, migrantenorganisaties, migrantenouders en jeugd nadrukkelijk betrokken. In 2008 worden hiertoe de voorbereidingen getroffen en zal een
aantal acties in gang worden gezet. Vanaf 2008 tot en met 2011 wordt het programma
uitgevoerd. Eind 2010 wordt een (beperkte) tussentijdse evaluatie uitgevoerd om te kunnen
bijsturen en om te bezien hoe het vervolgtraject na 2012 eruit moet komen te zien.
Communicatie vereist continue aandacht en nemen we dan ook als belangrijk traject op. Voor
dit programma is € 10 miljoen euro beschikbaar voor de jaren 2008-2011.
Streefdoel
Evenredig bereik van migrantenkinderen, jongeren en ouders met jeugdvoorzieningen
door meer wetenschappelijke kennis en
gericht vakmanschap.

Indicator
• Aandeel migrantenjongeren in de ‘zware’
jeugdvoorzieningen
• Resultaten drie academische werkplaatsen
in 2011
• Meting diversiteit (nog te ontwikkelen)

2.3.3 Meedoen, ook arme kinderen in staat stellen hun talenten te ontwikkelen
Voor gezinnen met kinderen zijn de nodige maatregelen genomen die invloed hebben op het
besteedbaar inkomen: de afschaffing van het lesgeld voor 16- en 17-jarigen per september
2005, invoering van een gratis ziektekostenverzekeringen voor kinderen tot 18 jaar per 2006,
invoering van een kindertoeslag in plaats van een kinderkorting per 2008 en verhoging van de
kinderopvangtoeslag vanaf 2006. Per 2009 wordt de kindertoeslag omgevormd in een kindgebonden budget. Veel gezinnen met meer dan één kind gaan er hierdoor in inkomen fors op
vooruit.
Het is van belang dat kinderen gelijke kansen krijgen om hun talenten te ontplooien, ongeacht
het inkomen van hun ouders. Ook kinderen uit huishoudens met een laag inkomen
moeten kunnen deelnemen aan sport, cultuur of andere activiteiten. In 2008 en 2009 wordt
jaarlijks 40 miljoen euro extra aan gemeenten beschikbaar gesteld voor de bestrijding van
armoede bij kinderen. Dit geld komt bovenop de eerder door het kabinet structureel
48

Kamerstukken II, 2007-‘08, 31 001, nr. 52, 11 juli 2008.

beschikbaar gestelde middelen voor armoedebestrijding en schuldhulpverlening die vanaf
2011 oplopen tot 80 miljoen euro per jaar (zie ook tabel 2 bij 2.1.2). Het is de ambitie het
aantal kinderen dat maatschappelijk niet meedoet om redenen van armoede deze
kabinetsperiode met de helft terug te brengen. Hiertoe worden met de gemeenten afspraken
gemaakt in een convenant “Kinderen doen mee!”.
Tijdens de consultaties werd benadrukt dat het vooral voor arme kinderen van belang is dat de
voorzieningen (zwembad, sportclub of theater) in de eigen wijk of het eigen dorp zijn
gevestigd. Ondermeer brede scholen bieden laagdrempelige voorzieningen, waarbij onderwijs
samenwerkt met opvang, zorg, welzijn, sport en cultuur. Brede scholen ontstaan van onderop:
de vorm en inhoud verschilt dan ook van school tot school. Zo is lokaal maatwerk mogelijk. De
comb inatiefunctie Impuls brede scholen, sport en cultuur geeft de middelen aan gemeenten. Een
combinatiefunctie is een functie waarbij een werknemer in dienst is bij één werkgever, maar
gelijkelijk – of in ieder geval voor een substantieel deel – te werk gesteld wordt in of ten
behoeve van twee werkvelden/sectoren. Gemeenten leggen zelf ook middelen bij om 2500 fte’s
aan dat soort combinatiefuncties gecreëerd te hebben in 2012. Het zwaartepunt en ook de start
van de impuls ligt bij de grootste 30 gemeenten in Nederland, waar ook de meeste achterstand
te verwachten is. De combinatiefuncties worden ingevuld door professionals die het sport- en
cultuuraanbod voor kinderen op en om de school zullen vergroten, en de verbinding voor deze
kinderen tussen school enerzijds en sportverenigingen en culturele instellingen anderzijds
zullen versterken. Gemeenten kunnen ervoor kiezen de fte’s veelal in de achterstandswijken in
te zetten.
Samenwerking met koepelorganisaties, fondsen en het bedrijfsleven
Gemeenten werken bij de participatie van kinderen uit arme gezinnen ook vaak samen met
verschillende koepelorganisaties en fondsen. Deze organisaties worden vaak medegefinancierd door het bedrijfsleven en nemen bijna allen deel aan de Landelijke Alliantie
Krachtwijken. Ook het bedrijfsleven is daarom een belangrijke partner in de strijd tegen
armoede van kinderen. Voorbeelden zijn:
• Het Jeugdsportfonds stelt financiële middelen beschikbaar die bestemd zijn voor kinderen
en jongeren tot 18 jaar die om financiële reden geen lid kunnen worden van een
sportvereniging. Het Jeugdsportfonds biedt gemeenten de mogelijkheid om via een lokaal
Jeugdsportfonds en de door haar ontwikkelde systematiek overheidsmiddelen en private
middelen in te zetten om kinderen in een financiële achterstandssituatie te laten sporten.
Naar analogie hiervan wordt op dit moment gewerkt aan de oprichting van een
Jeugdcultuurfonds.
• Kunstfactor is de landelijke organisatie voor de ontwikkeling en promotie van
amateurkunst en onafhankelijke spil tussen overheid en sector. Het gaat om muziek, dans,
theater, beeldende en multimediakunst en schrijven. Kunstfactor adviseert en informeert
onder andere onderwijsinstellingen, kinderopvangorganisaties, woningcoöperaties en
gemeentelijke en provinciale overheden. De adviezen gaan over de mogelijkheden die de
amateurkunst- en de kunsteducatiesector bieden om kinderen en jongeren in aanraking te
brengen met kunstbeoefening, zowel op school als na school, in de vrije tijd.
• Stichting Leergeld is door het hele land actief en ondersteunt wanneer wetten of
gemeentelijke regelingen niet voorzien in het betalen van de extra kosten voor meedoen,
zoals voor schoolkampen en -reisjes, ouderbijdragen, maar ook voor schoolmaterialen.
Hiernaast zijn er ook particuliere initiatieven die gehe el door bedrijven en fondsen worden
gefinancierd, zoals de Weekendscholen. Gemotiveerde jongeren uit sociaaleconomische
achterstandssituaties kunnen hier kennismaken met tal van interessante vakgebieden uit de
wereld van wetenschap en kunst. Er zijn negen IMC Weekendscholen in Nederland.

Naast de Impuls brede scholen, sport en cultuur zijn er nog specifieke maatregelen om sport
en/ of cultuur te bevorderen. Sporten en bewegen kunnen bijdragen aan bijvoorbeeld de
gezondheid, de schoolprestaties, sociale vaardigheden en de integratie van kinderen. Juist
voor kinderen in een achterstandspositie is dat extra belangrijk.
De gemiddelde sportparticipatie van kinderen en jongeren is al jaren onveranderd hoog, maar
er treden achterstanden op in gezinnen met een lage sociaal-economische status en bij
bepaalde etnische groepen. Oogmerk van het programma Meedoen allochtone jeugd door
sport (2006-2010) 49 is de achterstand van de allochtone jeugd in het verenigingslidmaatschap
in te lopen (van 53% naar 70%). Het programma vindt plaats met negen takken van sport in
de elf gemeenten met het grootste aandeel allochtone inwoners. De achterstand heeft deels te
maken met een lage sociaal-economische status, en deels met etnisch-religieuze motieven. De
achterstand in sportdeelname is er vooral groot bij allochtone meisjes. Gemeenten beschikken
over de mogelijkheid om het sportbeleid gericht op achterstandsgroepen verder te versterken
vanuit de lopende Breedtesport- en BOS-impuls (Buurt, Onderwijs, Sport). Nieuw is de
NASB-uitkering (Nationaal Actieplan Sport en Bewegen) gericht op beweegstimulering voor
inactieve doelgroepen. Gemeenten met een relatief groot aandeel bevolking met een lage
sociaal-economische status kunnen hier met voorrang aanspraak op doen.
Het kabinet wil de cultuurdeelname van alle kinderen en jongeren stimuleren. Hiertoe heeft de
minister van OCW in de nota “Kunst van Leven”50 de ambitie uitgesproken dat iedere jongere
tot 18 jaar in aanraking moet komen met ten minste één kunstdiscipline en dat iedere
Nederla nder moet kunnen beschikken over goede voorzieningen op het gebied van actieve
cultuurdeelname. Deze inclusieve benadering is erop gericht om alle kinderen en jongeren te
bereiken, maar met name die groepen die nu nog niet deelnemen. Concrete beleidsmaatregel
is ondermeer dat met ingang van het schooljaar 2008-2009 alle leerlingen in het voortgezet
onderwijs (VO) een cultuurkaart krijgen, waaraan een tegoed van € 15 is gekoppeld om
culturele activiteiten te ondernemen en die tevens kortingspas is. Daarnaast wordt momenteel
onderzocht wat de mogelijkheden zijn dat kinderen tot en met twaalf jaar vrije toegang
krijgen tot (rijks)musea.
Er is nog weinig zicht op de financiële toegankelijkheid van actieve sport- en
kunstbeoefening. Hiernaar wordt momenteel onderzoek gedaan; de resultaten worden 1
november 2008 verwacht. Naast financiële belemmeringen zijn er wellicht nog meer
belemmeringen die ervoor zorgen dat kinderen niet mee kunnen doen. In opdracht van het
kabinet zal het SCP ondermeer onderzoek doen naar de omvang en achtergronden van
armoede en sociale uitsluiting bij kinderen. De resultaten van dit onderzoek worden begin
2010 verwacht. Ook zal een onderzoek worden gedaan naar de lange-termijn effecten van
armoede bij kinderen. De resultaten hiervan worden eind 2010 verwacht.

49
50

Kamerstukken II, 2005–‘06, 30234, nr. 4, 22 februari 2006.
Kamerstukken II, 2006–‘07 28 989, nr. 44, 22 juni 2007.

Streefdoel
Het aantal kinderen dat maatschappelijk niet
meedoet om redenen van armoede is met de
helft teruggebracht in 2011
In 2012 zijn er minimaal 2500
combinatiefuncties brede scholen, sport en
cultuur
In 2010 is de achterstand in sportdeelname
van de allochtone jeugd ingelopen.

Indicator
Het percentage kinderen dat maatschappelijk
niet meedoet om redenen van armoede. In
2011 moet dit cijfer de helft zijn van wat het
in 2008 is.
Aantal combinatiefuncties

Percentage sportdeelname jeugd,
onderverdeeld in allochtoon en autochtoon
(deze cijfers moeten hetzelfde zijn)

2.3.4 Zoveel mogelijk jongeren een startkwalificatie
Een goede opleiding verkleint aantoonbaar het risico op armoede. Zo zijn voortijdig
schoolverlaters (jongeren zonder startkwalificatie) bijvoorbeeld twee maal zo vaak werkloos
en gaan vijf keer vaker het criminele pad op dan jongeren met een startkwalificatie.
In 2006 is de Aanval op de Uitval51 gestart met als doel het halveren van het aantal nieuwe
voortijdig schooluitvallers: van 71.000 in 2002 tot maximaal 35.000 in 2012. De Aanval op
Schooluitval gaat daarom hard door. Met extra acties en met extra geld, van
22 miljoen in 2008 tot (indicatief) 71 miljoen in 2011. Het accent ligt bij deze nationale
doelstelling op preventie 52 : jongeren binnen de school houden en betere aansluiting bij de
overgang van schooltypen.
De speerpunten zijn:
• Extra aandacht voor de overgang van vmbo naar mbo;
• Meer ruimte voor vmbo-scholieren die het best leren met hun handen;
• Meer maatwerktrajecten om uitval te voorkomen;
• Meer en betere zorg op school;
• Betere loopbaanoriëntatie, studiekeuze en begeleiding;
• Aantrekkelijker onderwijs, met sport en cultuur, om jongeren op school te houden;
• Ondersteuning en activering van 20.000 werkende voortijdig schoolverlaters van 18
tot 23 jaar met EVC en/of duale trajecten, zodat zij alsnog een startkwalificatie halen.
Er worden nieuwe vierjarige convenanten met scholen en gemeenten gesloten in de 39 RMCregio’s om met behulp van bovenstaande maatregelen de reductiedoelstelling te realiseren. Op
3 juli jl is de laatste gesloten. Bij de acties die voortvloeien uit bovengenoemde speerpunten
en uit de afgesloten convenanten zullen ook veel leerlingen met een niet-westerse achtergrond
gebaat zijn. Op dit moment komt vroegtijdig schoolverlaten bij leerlingen met een nietwesterse achtergrond twee keer zo vaak voor als onder autochtone leerlingen.

51

Kamerstukken II, 2005–‘06, 26 695, nr. 32, 28 april 2006.
De Lissabondoelstelling (In 2010 mag het percentage 18-24 jarigen dat geen onderwijs volgt en geen
startkwalificatie heeft behaald maximaal 8% bedragen) is met name gericht op curatie: Voortijdig
schoolverlaters (werkend en niet-werkend) die geen scholing of opleiding meer volgen alsnog aan een
startkwalificatie helpen. Zie ook bijlage II, tabel 4.
52

Streefdoel
In 2012 moet het aantal nieuwe voortijdig
schoolverlaters in de leeftijd van 12 tot en
met 22 jaar met 50% zijn verminderd ten
opzichte van 2002 (daling van 71.000 in
2002 naar 35.000 in 2012; voorlopige stand
van zaken schooljaar 2006/2007 = 53.100).

Indicator
Het aantal nieuwe voortijdige schoolverlaters
in een schooljaar.

2.4
Doelstelling III: Bevorderen van gebruik van voorzieningen
Uit het SCP rapport ‘Geld op de Plank’ dat in juni 2007 uitkwam, bleek dat het niet-gebruik
van inkomensondersteunende regelingen omvangrijk is. Wat naast de forse percentages,
uiteenlopend van 27% tot 68% niet- gebruik, opvalt zijn de redenen voor niet-gebruik. Het
SCP rapport geeft als belangrijkste oorzaken de onbekendheid met de regelingen, de vaak
onterechte gedachte onder de niet-aanvragers dat men niet in aanmerking komt voor de
regeling, de subjectieve behoefte (men denkt het niet of slechts voor korte tijd nodig te
hebben) en de tijd en moeite die het aanvragen kost. Uit de consultaties blijkt dat de
gemeenten dit beeld herkennen. Zij geven aan dat door de ingewikkeldheid van de regelingen
en het grote aantal betrokken instanties, het verkrijgen van inkomensvoorzieningen voor de
kwetsbare doelgroep zeer moeilijk is geworden.
Naar aanleiding van het rapport en de reacties van gemeenten en maatschappelijk middenveld
werkt het kabinet samen met verschillende partijen om het ongewilde niet-gebruik van
inkomensondersteunende regelingen tegen te gaan. Acties die op dit terrein in gang zijn gezet
zijn onder te verdelen in vier categorieën: voorlichting, bestandskoppeling, ondersteuning en
vereenvoudiging.
Streefdoel
Vergroting gebruik van voorzieningen

Indicator
Volume gebruik van voorzieningen

2.4.1 Voorlichting
Zowel op landelijk als op lokaal niveau wordt een extra inspanning gepleegd om burgers voor
te lichten over de mogelijkheden die inkomensvoorzieningen kunnen bieden. Vanuit het rijk
wordt in de campagne “Blijf Positi€f” vanaf juni 2008 in het kader van schuldenpreventie
aandacht besteed aan het terugdringen van niet-gebruik. Tevens is in september 2007 met
ondersteuning van het ministerie een landelijke website gestart ‘www.berekenuwrecht.nl’.
Via deze website kunnen burgers berekenen of zij recht hebben op tal van landelijke
inkomensondersteunende regelingen zoals huur- en zorgtoeslag, tegemoetkoming
schoolkosten of belastingaftrek voor ziektekosten. Steeds meer gemeenten sluiten zich ook
aan bij deze website, waardoor ook het recht op gemeentelijke inkomensregelingen kan
worden berekend. Op enkele plaatsen kunnen via de website ook al aanvragen ingediend
worden.
Gemeenten gebruiken steeds vaker marketingmethoden om burgers te wijzen op de
mogelijkheden van bijzondere bijstand en andere regelingen. Burgers worden zo verleid om
bij de gemeente aan te kloppen als zij het vermoeden hebben in aanmerking te komen voor
bijvoorbeeld bijzondere bijstand.

2.4.2 Bestandskoppeling
In januari 2008 heeft de Sociale Verzekeringsbank (SVB) na bestandskoppeling met de
belastingdienst alle personen in Nederland aangeschreven die een onvolledige uitkering op
basis van de Algemene Ouderdomswet (AOW) hebben en een inkomen onder het sociaal
minimum. In totaal zijn 27.000 mensen aangeschreven. Ook hebben bij die gelegenheid alle
gemeenten de beschikking gekregen over de gegevens van deze groep om hen te kunnen
wijzen op de mogelijkheden van de WWB, als aanvulling op de onvolledige AOW. In juni
heeft de staatssecretaris bovendien besloten de aanvullende bijstand door de Sociale
Verzekeringsbank te laten uitbetalen en niet langer via de gemeenten. Uit eigen onderzoek
van de SVB blijkt dat dit goed werkt om het niet- gebruik tegen te gaan.
Ook gaat de SVB mensen die geen volledige AOW hebben beter voorlichten over de
mogelijkheden om zich vrijwillig bij te verzekeren. Het gaat om mensen die naar het
buitenland vertrekken: zij kunnen ervoor kiezen hun AOW-opbouw voort te zetten. En
mensen die naar Nederland komen, krijgen informatie over hoe ze zich alsnog kunnen
inkopen in de AOW. Ook krijgen mensen langer de tijd om te beslissen of ze zich willen
inkopen: de termijn wordt verruimd van 5 naar 10 jaar 53 .
Zoals ook uit de consultaties blijkt, wordt veel verwacht van een bestandskoppeling met de
belastingdienst. In een pilot met 23 gemeenten worden op basis van een dergelijke koppeling
alle personen opgespoord met een inkomen onder een bepaald percentage van het sociaal
minimum. Het doel is alle niet-gebruikers voor te lichten over hun rechten. Het College
Bescherming Persoonsgegevens heeft haar fiat gegeven voor dit experiment. Indien
succesvol, kunnen de resultaten benut worden om een structurele uitwisseling mogelijk te
maken.
Vanaf medio 2008 is het mogelijk om na een eerste aanvraag, in opvolgende jaren
automatisch kwijtschelding te verlenen voor gemeentelijke belastingen. Hierbij wordt gebruik
gemaakt van bestanden van de belastingdienst, RDW en GBA.
Uit de consultaties kwam naar voren dat een aantal partijen van mening is dat de overheid op
basis van bekende gegevens over zou moeten gaan tot ambtshalve toekenning van
inkomensvoorzieningen. Tot op heden geldt dat voor elke regeling in ieder geval de eerste
keer een aanvraag moet worden ingediend. De regering is van mening dat hiervoor geen
uitzonderingen gemaakt moeten worden. Zoals ook uit het SCP rapport ‘Geld op de Plank’
blijkt, zijn de administratieve bestanden nog niet voldoende betrouwbaar om op die basis
ambtshalve te verstrekken. Door een gerichte benadering, bijvoorbeeld op basis van
vooringevulde formulieren kan vrijwel hetzelfde bereikt worden.
2.4.3 Ondersteuning
In de afgelopen jaren is in veel gemeenten een omslag gemaakt naar een actief armoedebeleid.
Voorbeeld van de activiteiten van gemeenten zijn de zogenaamde formulierenbrigades of
uitkeringeninterventieteams. De persoonlijke benadering kan betrokkenen over de streep
trekken om toch een aanvraag in te dienen en kan de angst voor bureaucratie wegnemen. Een
goede ontwikkeling is dan ook dat veel gemeenten en maatschappelijke organisaties de
voedselbanken gebruiken als vindplaats om niet- gebruik onder minima op te sporen en
betrokkenen te assisteren bij het aanvragen van regelingen.

53

Kamerstukken II, 2007-’08, 29 389, nr. 11, 4 juli 2008.

2.4.4 Vereenvoudiging van aanvraagprocedures
In het voorjaar van 2007 heeft de ministerraad besloten dat per 1 september 2007 alle nieuwe
formulieren van de rijksoverheid begrijpelijk moeten zijn. Per 1 september 2008 gaan ook
gemeenten zich aan deze afspraak houden. Het gaat hier om formulieren voor burgers en het
bedrijfsleven. Zowel papieren als elektronische formulieren worden aangepakt. Vanaf 1
januari 2009 moeten de 25 meest gebruikte bestaande formulieren begrijpelijk zijn. Om de
afspraken na te kunnen komen wordt een aantal instrumenten ontwikkeld zoals een norm voor
begrijpelijkheid, een website, een helpdesk en een cursus.
Met ingang van 1 januari 2008 kunnen uitkeringsgerechtigden een uitkering aanvragen via
internet met een persoonlijke inlogcode (DigiD). Hiermee wordt het aanvragen van een
uitkering eenvoudiger.
Tip
Een eenvoudige maar essentiële manier om aanvragen van gemeentelijke regelingen
eenvoudiger te laten verlopen, is het gebruik van gratis telefoonnummers en
antwoordnummers voor brieven. Voor mensen met een minimuminkomen of in een
schuldsaneringstraject kunnen deze kosten juist de drempel vormen voor het doen van een
aanvraag.
Binnen het kader van vereenvoudiging past ook het wetsvoorstel tot decentralisatie van de
langdurigheidstoeslag per 1 januari 2009. De voorwaarden waaronder de
langdurigheidstoeslag kan worden verstrekt worden niet meer door de centrale overheid
bepaald, maar door de gemeenten zelf ingevuld. Door de voorwaarden voor die toeslag te
decentraliseren wil de regering de gemeenten in staat stellen om, meer dan met de huidige
centrale regeling mogelijk is, maatwerk te leveren en op een wijze die niet in de weg staat van
werkaanvaarding of inkomensverbetering. Op deze manier kunnen ook mensen met een baan
die langdurig op het minimum leven en die geen uitzicht hebben op een hoger inkomen vanaf
2009 in aanmerking komen voor de langdurigheidstoeslag. Nu is die toeslag alleen
beschikbaar voor mensen met een uitkering. Als mensen met een uitkering gaan werken voor
een minimuminkomen kunnen ze toch voor de langdurigheidstoeslag in aanmerking komen.
Een andere manier om het gebruik van de Wtos (Wet tegemoetkoming schoolkosten) te
bevorderen en administratieve lasten voor ouders te verminderen is de integratie van de Wtos
in de Wet kindgebonden budget. Doordat de Wtos voor ouders van kinderen in het voortgezet
onderwijs in zijn geheel en voor ouders met kinderen in het MBO gedeeltelijk wordt
geïntegreerd in dit kindgebonden budget hoeven deze ouders geen aparte Wtos aanvraag meer
te doen.
2.5
Doelstelling IV: Aanpak van problematische schulden
Het schuldenprobleem is complex en urgent. De laatste jaren is de schuldenproblematiek in
Nederland fors is toegenomen. Dit bleek ook uit de consultatieronde. Deze toename blijkt
onder andere uit het aantal mensen dat een beroep doet op de schuldhulpverlening. Ook de
hoogte van de schuld en het aantal schuldeisers bij een schuldensituatie is toegenomen. De
maatschappelijke kosten van problematische schuldensituaties zijn hoog: armoede, sociale
uitsluiting, huisuitzettingen, onverzekerdheid, afsluitingen van gas en licht. Een
problematische schuld belemmert ook de (arbeids)participatie. Vanwege de
participatiedoelstelling van het kabinet is het dus van groot belang dat een problematische
schuld zo veel mogelijk voorkomen dan wel opgelost wordt.

Vanwege de urgentie van het probleem heeft het kabinet in zijn brieven van 19 oktober 2007
en 1 februari 2008 zijn uitgangpunten genoemd en een groot pakket aan maatregelen genomen
om problematische schuldsituaties te voorkomen en op te lossen. Het kabinet erkent de eigen
verantwoordelijkheid van alle betrokken partijen (burgers, kredietmaatschappijen,
maatschappelijke organisaties, schuldbemiddelaars), maar vindt aan de andere kant dat er
maatregelen moeten worden genomen om ervoor te zorgen dat mensen in een financieel
zwakke positie niet (verder) in de problemen komen. Het kabinet heeft zich de vraag gesteld
of voor een structurele verbetering van de schuldhulpverlening niet het stelsel zelf zou moeten
worden veranderd. Om dit te verkennen heeft het kabinet het onderzoek naar de effectiviteit
van minnelijke schuldhulpverlening gestart.
In de hierboven genoemde brieven staan de belangrijkste maatregelen die het kabinet in de
kabinetsperiode tot en met 2011 neemt. De maatregelen die het kabinet neemt zijn zowel
gericht op het voorkomen van problematische schuldsituaties (2.5.1) als op het verbeteren van
de schuldhulpverlening (2.5.2).
2.5.1 Voorkomen problematische schuldsituaties
Financiële bewustwording
In het najaar van 2007 is CentiQ ingesteld. CentiQ is een samenwerkingsverband van partijen
in de financiële sector, de overheid, voorlichtings- en consumentenorganisaties en de
wetenschap, die samen werken om de financiële kennis en vaardigheden van de consument te
verbeteren en een actieve houding te stimuleren. Hiernaast wordt een voorlichtingscampagne
ingezet: Blijf Positi€f!. Deze loopt tot en met 2009. De voorlichtingscampagne maakt mensen
weerbaar tegen financiële verleidingen en reikt via de website instrumenten aan om financieel
fit te blijven.
Voorkomen overkreditering
Met de Wet financiële dienstverlening die per 1 januari 2006 in werking is getreden is een
belangrijkste stap gezet om overkreditering te voorkomen. Onder andere naar aanleiding van
een aantal onderzoeken zijn aanvullend nog extra maatregelen genomen. De regels voor
kredietreclame worden per 1 januari 2009 aangescherpt, de boetes voor het niet naleven van
de reclameregels worden verhoogd tot maximaal € 1 mln. Daarnaast wordt de sterk
verouderde Pandhuiswet (uit 1910) geactualiseerd.
Om het verstrekken van leningen beter te kunnen afstemmen op de financiële positie van
mensen, zijn verschillende stappen gezet. Marktpartijen hebben in juli 2008 aangescherpte
gedragscodes opgesteld voor de norm voor verantwoorde kredietverstrekking van
consumptief krediet. Hiernaast zorgt de uitbreiding van schuldenregistratie middels de
oprichting van het Landelijk Informatiesysteem Schulden (LIS) in april 2008 ervoor dat de
kredietwaardigheidstoets wordt versterkt. Daardoor kaan worden voorkomen dat mensen
meer lenen dan zij financieel aankunnen. Het LIS biedt ook goede mogelijkheden voor de
vroegsignalering van problematische schulden. Verder beperkt het kabinet de mogelijkheid
van roodstand. Ook de deelnemers aan de consultatierondes gaven aan (het verbeteren van)
vroegsignalering erg belangrijk te vinden. Verder worden regels geïntroduceerd om
problematische roodstanden tegen te gaan.
Inkomenspositie voor kwetsbare groepen versterken
Door de inkomenspositie van mensen in kwetsbare posities te verbeteren, kan worden
voorkomen dat zij in schuldensituaties terecht komen of daar langdurig in blijven. Het
terugdringen van het niet- gebruik van inkomensondersteunende voorzieningen en actieve reintegratie inspanningen richting de arbeidsmarkt zijn hiervoor belangrijke instrumenten.

Maatregelen op deze terreinen staan genoemd in paragraaf 2.2 en 2.4
2.5.2 Verbetering van schuldhulpverlening
Vroegsignalering en samenwerking rondom schuldenproblematiek bevorderen
Het kabinet heeft in 2007 een bestuursakkoord met gemeenten afgesloten. Onderdeel van dit
akkoord is het deelakkoord Participatie SZW-Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG), waarbij een aantal afspraken over schuldhulpverlening is gemaakt om het aantal
huishoudens met problematische schulden terug te dringen en de effectiviteit van
schuldhulpverlening te verbeteren. Het kabinet heeft hiervoor extra middelen beschikbaar
gesteld.
Het kabinet heeft met de vier grote steden het Plan van aanpak voor dak- en thuislozen
opgesteld 54 (zie ook paragraaf 2.2), waarvan ook schuldhulpverlening onderdeel uitmaakt.
Bijna alle overige centrumgemeenten hebben per april 2008 een Stedelijk Kompas, waarin
vrijwel altijd ook activiteiten op het gebied van schuldhulpverlening zijn opgenomen.
Eind 2006 is een intentieverklaring tussen Rijk en andere organisaties (woningcorporaties,
energiebedrijven, schuldhulporganisaties, gemeenten) opgesteld om bij schuldhulpverlening
beter te gaan samenwerken en good practices te verspreiden. Inmiddels is de
intentieverklaring verder uitgewerkt en zijn verschillende bilaterale afspraken en convenanten
hierover gemaakt. Uit de consultatieronde bleek dat het gevoel is dat de samenwerking tussen
organisaties is verbeterd maar dat er nog wel slagen te maken zijn.
Sinds 1 september 2007 is tussen het Centraal Justitieel Incasso Bureau (CJIB) en de
Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) een convenant van kracht, dat naar
verwachting zal leiden tot een substantiële stijging van het aantal minnelijke
schuldregelingen, waarbij het CJIB een van de schuldeisers is. Aan de basis van dit convenant
ligt een wetswijziging ten grondslag waardoor het CJIB in de gelegenheid is gesteld deel te
nemen aan minnelijke betalingsregelingen zonder daarbij gebonden te zijn aan de algemene
wettelijke maximale termijn (van 27 maanden) voor uitstel van betaling.
Het verbeteren van de effectiviteit en de kwaliteit van schuldhulpverlening
Per 1 januari 2008 is een wijziging van de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp),
in werking getreden waarin onder meer twee nieuwe instrumenten zijn opgenomen – het zgn.
moratorium en het dwangakkoord – die beogen de minnelijke schuldhulpverlening te
versterken. Ook zal er na ar verwachting zich minder uitval gaan voordoen gedurende de
wettelijke schuldsaneringstrajecten door een betere selectie op schuldenaren die saneringsrijp
zijn. Na een ommekomst van drie jaar zal de werking van de wijziging van deWsnp worden
geëvalueerd en daarover worden gerapporteerd aan de Eerste en Tweede Kamer der StatenGeneraal. In de vierde meting monitor Wsnp zal een eerste indicatie worden gegeven van de
werking van voornoemde instrumenten.
In de zomer 2008 wordt een onderzoek opgeleverd naar de effectiviteit van de minnelijke
schuldhulpverlening en de mogelijkheden om die te verbeteren. Dit onderzoek sluit aan bij de
behoefte aan inzicht in de effectiviteit (faal- en succesfactoren) zoals naar voren kwam in de
consultatieronden. Naar aanleiding van dit onderzoek zal het kabinet in september 2008 de
Tweede Kamer berichten welk vervolg zal worden gegeven aan dit onderzoek, voorzover
54

Kamerstukken II, 2005–‘06, 29 325, nr. 8, 7 februari 2006.

reeds mogelijk zal worden ingegaan op de concrete maatregelen die zullen worden getroffen.
De aanbevelingen die mede zien op de Wsnp zullen door het kabinet worden bezien in
samenhang met het advies voor een integrale herziening van de Faillissementswet – waar de
Wsnp deel van uitmaakt - van de zgn. Commissie Insolventierecht. De Commissie
Insolventierecht is in 2003 ingesteld om het kabinet te adviseren over wetgeving op het terrein
van insolventierecht.
Streefdoel
In deze kabinetsperiode (tot 2011) het aantal
huishoudens met problematische schulden
met de helft terugdringen (resultaten
nulmeting okt. 2008 bekend)
De wachtlijsten voor schuldhulpverlening tot
een minimum beperken

Indicator
Het aantal huishoudens met problematische
schulden

Het aantal weken wachttijd

2.6
Governance
Het overheidsbrede beleid rond armoedebestrijding en participatiebevordering vraagt
draagvlak bij en inzet van veel actoren. In deze paragraaf wordt allereerst ingegaan op het
consultatietraject, waarna wordt ingegaan op de taakverdeling binnen de overheid en de
samenwerking van actoren op micro-, meso- en macroniveau wordt beschreven.
Deze paragraaf is beduidend uitgebreider dan in 2006, gezien het toegenomen belang dat
wordt gehecht aan het voeren van integraal beleid en samenwerking tussen de diverse actoren.
Dit bleek ook uit de consultaties waarbij veel aandacht werd besteed aan de bestuurlijke
context en het effectiever inzetten van het beleid ten aanzien van armoedebestrijding en
participatiebevordering. Daarbij liepen de meningen nogal uiteen; de meesten gaven aan waar
te nemen dat de rijksoverheid en de gemeenten er moeite voor doen om meer integraal beleid
te voeren en dit meer in samenwerking met de samenleving te doen. Hierbij zijn echter nog
verbeteringen mogelijk (en nodig). Erkend werd dat verbeteringen doorvoeren een traject is
van een lange adem waarbij de nodige hindernissen zijn te nemen. Genoemde dilemma’s
hierbij zijn: streven naar integraal beleid versus het behapbaar blijven van de problematiek en
de quick wins versus risico ‘harde kern’. Ook bij de afweging van maatwerk versus
categoriaal beleid bleken er verschillende meningen te bestaan over welke voor- en nadelen
zwaarder wegen.
2.6.1 Consultatietraject
Het consultatietraject bestond uit drie soorten bijeenkomsten:
1) consultatiebijeenkomsten met organisaties uit het maatschappelijk middenveld,
onderzoeks- en adviesinstellingen, en professioneel betrokken organisaties
In totaal zijn zo’n 40 organisaties geconsulteerd. Aangezien de werkvorm met de
versnellingskamer van de Academie SZW in 2006 goed was bevallen is hier weer voor
gekozen. Naast de tijd die er was voor de inbreng over wat er goed ging en wat er beter kan, is
meer tijd ingeruimd voor toelichting en discussie over deze inbreng. Deze keer is ervoor
gekozen om de organisaties niet ‘per soort’ uit te nodigen, maar juist gemengd, zodat
bijvoorbeeld de deurwaarder en de bijstandsgerechtigde direct in konden gaan op elkaars
inbreng.
2) consultatie gemeenten
Vanuit de 4 grote steden (G4) werd aangegeven dat men meer betrokken wilde worden bij het
opstellen van het NAP. We zijn daar graag op ingegaan en we hebben geprobeerd ook de

overige gemeenten middels de G27 en de VNG meer te betrekken. Zo hebben de Nederlandse
leden van Eurocities een eigen consultatiebijeenkomst voor gemeenten over het NAP
georganiseerd op 5 juni in Eindhoven, waaraan SZW heeft meegewerkt. Ook bij de
bovengenoemde consultatiebijeenkomsten is een waarnemer vanuit de G4 aanwezig geweest.
3) consultatie sociale partners
De sociale partners zijn via de Regiegroep van de Stichting van de Arbeid een aantal keren
geconsulteerd.
Waar mogelijk is wordt bij de beschrijving van de prioritaire doelstellingen ingegaan op de
uitkomsten van de consultaties. In aanvulling hierop is in bijlage IV een korte samenvatting
van de uitkomsten van de consultaties opgenomen. Zoals verwacht hebben de consultaties
meer ideeën opgeleverd dan in het NAP kunnen worden verwerkt. Van deze ‘bijvangst’ zal
een apart werkdocument worden gemaakt, dat ter inspiratie kan worden gebruikt voor nieuw
beleid en voor meer samenwerking tussen de diverse spelers op het gebied van
armoedebestrijding en participatiebevordering.
2.6.2 Taakverdeling en afstemming binnen de overheid (nationaal, regionaal, lokaal
niveau)
De gemeente is door de korte afstand tot de burger bij uitstek het overheidsorgaan dat
problemen bij individuele burger kan onderkennen. Gemeenten hebben de zorgplicht om de
leefsituatie en het toekomstperspectief van kwetsbare burgers te verbeteren. Door hun beleidsvrijheid zijn gemeenten in staat om in het lokale armoede- en participatiebeleid maatwerk te
leveren.
In het bestuursakkoord met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten zijn afspraken
gemaakt over de samenwerking en afstemming tussen de rijksoverheid, de provincies en de
gemeenten, bijvoorbeeld ten aanzien van participatiebevordering en op het terrein van de
jeugdzorg. In het deelakkoord Participatie SZW-VNG, is een aantal afspraken over
schuldhulpverlening gemaakt om het aantal huishoudens met problematische schulden terug
te dringen en de effectiviteit van schuldhulpverlening te verbeteren.
Het budget voor armoedebestrijding in het gemeentefonds is niet geoormerkt omdat
gemeenten behalve bijzondere bijstand ook andere instrumenten in hun lokaal armoedebeleid
hebben opgenomen, die zij mede bekostigen uit het gemeentefonds. Voorbeelden hiervan zijn
kwijtschelding van lokale lasten, schuldhulpverlening en participatiebevorderende
maatregelen zoals stadspassen. Vanaf 1 januari 2009 zal het participatiebudget worden
ingevoerd. Gemeenten kunnen met de bundeling van de drie bestaande budgetten voor reintegratie, educatie en inburgering middelen effectiever inzetten om mensen te helpen. De
wijze waarop gemeenten deze instrumenten inzetten, is de bevoegdheid van de gemeente. De
rijksoverheid treedt daar niet in.
De rijksoverheid doet natuurlijk wel het nodige om de gemeenten te ondersteunen bij hun
taken en bevoegdheden. Een voorbeeld hiervan is het op een overzichtelijke wijze presenteren
van de lokale gegevens via de Kernkaart Werk en Bijstand op het Gemeenteloket (website;
hierover is in het NAP 2006 uitgebreide informatie opgenomen). Ook het Innovatie
Programma Werk en Bijstand (IPW) is een voorbeeld van een aanpak waarmee het kabinet
organisaties stimuleert hun innoverend vermogen op het terrein van werk en inkomen te
verbeteren. In bijna alle IPW programmalijnen speelt integraal beleid een rol.

Wijkaanpak als nieuwe vorm van samenwerken tussen ondermeer rijksoverheid,
gemeenten, woningcorporaties en bewoners
Het kabinet heeft geconstateerd dat in 40 wijken sprake is van stapeling van verschillende
problemen en achterstanden (waaronder werkloosheid en armoede). Het kabinet heeft daarom
via het Actieplan Krachtwijken gekozen voor een integrale en systematische aanpak om deze
wijken om te vormen tot wijken waar mensen kansen hebben en weer graag wonen.
In de 40 aandachtswijken gaat de komende 10 jaar intensief geïnvesteerd worden door rijk,
gemeente, woningcorporaties, samen met de bewoners van deze wijken. Per wijk is er een
wijkactieplan, met vijf speerpunten: wonen, werken, leren/opgroeien, integratie en veiligheid.
Daarnaast heeft het kabinet met elke gemeente met een of meer aandachtswijken afspraken
gemaakt in zogeheten charters.
De maatregelen uit deze wijkactieplannen zullen bijdragen aan het bevorderen van
participatie. Zo is in alle wijkactieplannen expliciet aandacht voor werk. Gemeenten hebben
stevige ambities geformuleerd om meer wijkbewoners aan het werk te helpen. Naast de reintegratie- instrumenten die gemeentebreed beschikbaar zijn, is er een aantal specifiek op de
wijken gerichte acties. Het CWI zet extra menskracht in voor de wijken en zijn er diverse
instrumenten om ondernemerschap in de wijken te stimuleren.
Een voorbeeld van een specifiek op de wijk gerichte actie is de aanpak van de gemeente
Enschede voor de wijk Velve Lindenhof. In deze wijk worden alle bewoners de komende vier
jaar huis-aan- huis bezocht door wijkcoaches. Resultaat is dat elke bewoner in het
maatschappelijk proces participeert, hetzij in betaald werk, hetzij in vrijwilligerswerk
Ook andere maatregelen uit de wijkactieplannen kunnen bijdragen aan het realiseren van de
doelstellingen uit het NAP. Zo bevat een deel van de wijkactieplannen ook maatregelen om
het niet-gebruik van voorzieningen tegen te gaan, om problematische schulden aan te pakken
en om kinderen meer te laten participeren, met name door brede scholen op te zetten of de
bestaande brede scholen te optimaliseren.
De Tweede Kamer ontvangt jaarlijks in de herfst een voortgangsrapportage over de stand van
zaken rond het krachtwijkenbeleid. Er wordt via een mix van instrumenten beleidsinformatie
verzameld, waaronder een outcomemonitor die tweejaarlijks wordt gepubliceerd. De
nulmeting outcomemonitor krachtwijken is op 14 juli 2008 aan de Tweede Kamer
aangeboden.
2.6.3 Micro: Integraal beleid binnen gemeenten en betrekken lokale partijen, zowel
instellingen als particuliere organisaties
Uit de consultaties bleek dat zowel de gemeenten zelf, als ook de andere actoren aangaven dat
er in de gemeenten meer en beter wordt samengewerkt tussen de diverse instanties en de
diensten van de gemeente zelf. Om de ambities uit de convenanten Kinderen doen mee! (zie
paragraaf 2.3.3) te verwezenlijken dient bijvoorbeeld de sociale dienst samen te werken met
de afdelingen die zich bezighouden met onderwijs, sport en cultuur.
Tijdens de consultaties werd ook gesteld dat bijstandsvererving alleen aangepakt kan worden
door een gezins- of liever nog een wijkbrede aanpak. De gemeenten die wijkactieplannen
hebben opgesteld hebben dit in de meeste gevallen in overleg met ondermeer de diensten
economische zaken en ruimtelijke ordening om ook hen in te schakelen bij het bestrijden van
de armoede en het bevorderen van participatie.
Langzamerhand komt ook de samenwerking met particuliere organisaties meer in beeld (zie
ook box Armoedepact Groningen). Er is echter ook nog veel werk te verzetten. Zo wordt er in
Armoede in Nederland, een onderzoek naar financiële hulpverlening door diaconieën,
parochiële caritas instellingen en andere kerkelijke organisaties in Nederland 2008,

aangegeven dat er meer behoefte is aan samenwerking en overleg met de burgerlijke
gemeente.
Armoedepact Groningen
Het Groninger Armoedepact is een gezamenlijk offensief van de gemeente en (momenteel)
41 maatschappelijke organisaties in de stad die armoede en sociale uitsluiting te lijf willen
gaan. Voorbeelden van organisaties die zijn aangesloten zijn het Leger des Heils, de FNV,
Verslavingszorg, de Raad van kerken, een Moskee en basisscholen. Het armoedepact bestaat
vanaf 6 september 2007 en is een ‘levend’ document dat zowel qua aantal deelnemers als
aantal afspraken kan groeien.
Op de volgende vijf thema’s zijn afspraken gemaakt:
1) Tegengaan van stille armoede en het niet- gebruik van regelingen.
2) Verbeteren informatievoorziening aan maatschappelijke organisaties.
3) Voorkomen van schulden en extra ondersteuning bij schuldproblemen.
4) Stimuleren van maatschappelijke participatie van kwetsbare groepen.
5) Organiseren van activiteiten voor kwetsbare groepen.
2.6.4 Meso: regionaal en sectoraal samenwerken
De samenwerking in de keten van werk en inkomen wordt bevorderd door samenvoeging van
het UWV en CWI tot Lokaties Werk en Inkomen per 1 januari 2009 en de benadrukking van
de samenwerking van deze organisatie met gemeenten via een verhoogde aandacht voor
regionaal arbeidsmarktbeleid en poortwachtercentra.
Een ander voorbeeld van een regionale aanpak is die van de bestrijding van
kindermishandeling, gebaseerd op de werkwijze RAAK (Reflectie- en Actiegroep Aanpak
Kindermishandeling). Afgesproken is dat de 35 centrumgemeenten, ook verantwoordelijk
voor de aanpak van huiselijk geweld, met de gemeenten in hun regio, met regionale partners,
provincies en grootstedelijke regio’s tot afspraken komen over invulling van een sluitende
aanpak kindermishandeling.
Een voorbeeld van sectoraal samenwerken is tot stand gekomen door een van de afspraken uit
de Participatietop 2007. Daar is gesproken over het belang van stimulering van
arbeidsparticipatie van oudere werknemers. Op sectorniveau hebben deze afspraken geleid tot
een toename van het aantal studies naar en het aantal cao-afspraken over de bevordering van
arbeidsparticipatie van oudere werknemers door de introductie van leeftijdsbewust
personeelsbeleid.
2.6.5 Macro: integraal beleid binnen Rijksoverheid en afspraken met sociale partners
Het kabinet hecht veel waarde aan meer samenhang in het beleid. In het beleidsprogramma
‘Samen werken samen leven’ wordt (h)erkend dat beslissingen op het ene gebied soms grote
gevolgen hebben voor andere gebieden. Om de verkokering tegen te gaan is het
beleidsprogramma opgebouwd uit zes pijlers. Ook het instellen van het ministerie voor Jeugd
en Gezin en het ministerie voor Wonen, Wijken en Integratie ondersteunt het meer integraal
vormgeven van beleid. Hiernaast wordt meer en meer interdepartementaal gewerkt met
thema-gewijze aanpakken van de problemen die spelen, waarbij de context van de
maatregelen geplaatst worden in het bredere spectrum aan maatregelen die de overheid
neemt 55 .

55

Zie bijvoorbeeld Kamerstukken II, 2007-‘08, 28 345 en 22 894, nr. 51 Aanpak huiselijk geweld.

Ook op nationaal niveau wordt er natuurlijk veel samengewerkt met andere actoren. Met
name het overleg met sociale partners is hierbij van belang. Eerder in dit hoofdstuk is de
Participatietop 2007 genoemd, waarbij het kabinet, de sociale partners en gemeenten
afspraken hebben gemaakt om meer mensen aan het werk te helpen, zoals jongeren, vrouwen,
ouderen, allochtonen en gedeeltelijk arbeidsgeschikten.
2.6.6 Monitoren van de beleidseffecten
In het coalitieakkoord van 7 februari 2007 is nadrukkelijk afgesproken de administratieve
lasten voor de uitvoeringsorganisaties en burgers te verminderen. Het kabinet heeft het
streven geformuleerd om het aantal beleidsmonitoren met 25% te reduceren. Waar mogelijk
wordt gebruik gemaakt van bestaande statistieken waardoor inzicht in streefdoelen en
indicatoren mogelijk blijft. Als voor de monitoring van nieuw beleid andere gegevens nodig
zijn wordt een zorgvuldige afweging gemaakt of dit noodzakelijkerwijs tot nieuwe uitvraag
leidt en als dat zo is of hiervoor in de plaats andere gegevensuitvraag kan worden geschrapt.
Voor een verslag over de voortgang ten aanzien van de Lissabondoelstellingen kan worden
verwezen naar het NHP. Uiteraard wordt in het jaarverslag van SZW verslag gedaan over
nationale streefdoelen en de daarbij horende indicatoren en kengetallen. De Tweede Kamer
krijgt periodiek rapportages over de prestaties van ondermeer het CWI, het UWV, de SVB en
de gemeenten op het gebied van de WWB. Hiernaast wordt een kwartaalbericht Arbeidsmarkt
voor het parlement gemaakt waarin verslag wordt gedaan over de ontwikkelingen in de
aantallen personen in werkloosheids- en bijstandsregelingen, de arbeidsparticipatie, deelname
aan re-integratie en dergelijke. De afspraken uit het Bestuurlijk Akkoord van 2007 met
gemeenten worden eveneens gemonitord en aan de Tweede Kamer gemeld. Het gaat om enkele
kwalitatie ve onderzoeken en voor het overige wordt gebruik gemaakt van reeds bestaande
statistieken. De afspraken die op nationaal niveau met sociale partners worden gemaakt komen
terug in de Voor- en Najaarsrapportages aan de Tweede Kamer. Hierin wordt bezien in
hoeverre de nationale afspraken zijn verwerkt in de (sectorale) CAO’s.

3. Nationaal strategierapport pensioenen
3.1
Inleiding
Op de Europese Raad van Gothenburg (2000) is afgesproken dat om de betaalbaarheid van de
pensioenstelsels op de lange termijn te kunnen garanderen aan drie uitdagingen het hoofd
moet worden geboden:
• toereikendheid, hierbij gaat het om het verschaffen van veilige en toereikende inkomens
voor gepensioneerden en de personen hen ten laste en, in samenwerking met gezondheidszorg
en systemen voor zorg op de lange termijn, van acceptabele levensomstandigheden voor alle
ouderen;
• betaalbaarheid, zodat in de toekomst het effect van de vergrijzing op de overheidsfinanciën
niet de budgettaire stabiliteit in gevaar brengt of leidt tot een onrechtvaardige verdeling van
de middelen tussen de generaties; en
• modernisering, de verbetering van het vermogen van de pensioenstelsels om in te spelen op
de veranderende behoeften van de samenleving en individuen.
De opbouw van dit hoofdstuk volgt deze indeling.
De tekst van dit hoofdstuk is voorgelegd aan sociale partne rs. Zij zijn primair
verantwoordelijk voor de tweede pijlerpensioenen.
3.2
Voortgang in relatie tot NSR 2006 en uitdagingen Joint Report 2007
In het vorige NSR is door Nederland een aantal uitdagingen voor de toekomst benoemd.
Hierop wordt hieronder ingegaan.
1. De dekkingsgraad van de aanvullende pensioenen, dit vanwege de oplopende kosten van
de vergrijzing
In de jaren 2000 – 2007 heeft de gemiddelde dekkingsgraad van de Nederlandse
pensioenfondsen zich als volgt ontwikkeld
Tabel 1
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007

Ontwikkeling dekkingsgraad
132
118
101
104
119
125
135
144

2. Een evenwichtige verdeling van de lasten tussen actieven en gepensioneerden
In dit kader is relevant de voortgaande overstap van eind- naar middelloon.

In aantallen actie ve deelnemers gelden de volgende cijfers:
Tabel 2
Eindloonregelingen
2002
54,3%
2003
49,3%
2004
12,0%
2005
10,6%
2006
10,2% / 7,4%*
2007
3,1%
Bron: DNB Toelichting op de tabel: * Begin nieuwe reeks; vanaf 2006 worden alleen de
rapportageplichtige pensioenfondsen in de statistieken opgenomen.
Tabel 3
Middelloonregelingen
2002
24,4%
2003
28,6%
2004
66,8%
2005
69,3%
2006
74,7% / 76,5%*
2007
84,5%
Bron: DNB Toelichting: * Begin nieuwe reeks; vanaf 2006 worden alleen de
rapportageplichtige pensioenfondsen in de statistieken opgenomen
3. Vergroting van het pensioenbewustzijn
Nederlanders vinden pensioenen geen aantrekkelijk onderwerp. Eind 2007 is er een nationaal
pensioendebat afgerond, waarin de Sociaal-Economische Raad (SER) is gevraagd de
opvattingen in kaart te brengen van de verschillende betrokkenen bij het pensioen en daarbij
ook de wetenschappelijke inzichten te betrekken. Uit verschillende onderzoeken, maar ook in
de panelbijeenkomsten die in het kader van het pensioendebat zijn georganiseerd, wordt
bevestigd dat het pensioenbewustzijn van de Nederlander laag is. Uit het SER-rapport blijkt
verder dat het vergroten van het pensioenbewustzijn niet met een paar eenvoudige
maatregelen kan worden gerealiseerd, ondanks de inspanningen die de afgelopen jaren door
de pensioenuitvoerders en anderen zijn getroffen om de belangstelling voor en de kennis van
pensioen te vergroten. Mensen hebben moeite met het verzamelen en verwerken van
(financiële) informatie. Bovendien wordt hun keuze- en beslisproces mede beïnvloed door
niet-rationele factoren.
De afgelopen jaren zijn veel pensioenregelingen gewijzigd en nam het aantal
keuzemogelijkheden toe. Voorlichting over pensioen zal de komende jaren in betekenis
toenemen. Vooral door de toegenomen individualisering en door de forse kosten die aan
pensioen zijn verbonden is het van belang dat mensen zich ervan vergewissen of hun
pensioenregeling nog steeds adequaat op hun individuele situatie is toegesneden.
Pensioenuitvoerders, werkgevers en vakbonden moeten het belang van pensioen duidelijk
maken en de belangrijkste aspecten zodanig communiceren dat mensen er ook kennis van
willen nemen. Op 1 januari 2008 zijn de informatiebepalingen uit de Pensioenwet van kracht
geworden. Verwacht wordt dat deze een stimulans zijn om het pensioenbewustzijn te
vergroten. Daarnaast wordt het zogenaamde toeslagenlabel vanaf 1 januari 2009 in het
uniform pensioenoverzicht, dat jaarlijks door de pensioenuitvoerder wordt verstrekt,
opgenomen. Dit label biedt inzicht in de kwaliteit van de indexatie (aanpassing aan
prijsontwikkeling) van de pensioenregeling. Het geeft zowel de verwachte toeslagverlening
voor de komende 15 jaar weer als de zekerheid hiervan door ook de toeslagverlening in een
‘slecht weer’-scenario te belichten. Het label is ook een hulpmiddel voor de keuze om bij

baanwisseling opgebouwde pensioenaanspraken al dan niet over te dragen naar een nieuwe
pensioenuitvoerder.
Ook kan gewezen worden op het pensioenregister, een initiatief van de pensioensector. Vanaf
2011 wordt dat register operationeel en kunnen mensen elektronisch hun opgebouwde
pensioenaanspraken, inclusief de uitkering op grond van de Algemene Ouderdomswet
(AOW), inzien. Van belang is tevens dat er objectieve en niet-commerciële informatie over
pensioenen beschikbaar is. Daarom ondersteunt de Nederlandse overheid projecten van de
Stichting Pensioenkijker.nl, waarin de belangrijkste actoren uit de pensioensector
vertegenwoordigd zijn. Jaarlijks wordt in de maand maart in dit kader het pensioenbewustzijn
van de Nederlander gemeten.
4. Verhoging van de participatie van vrouwen en deeltijdwerkers in de bedrijfspensioensfeer
om iedereen een toereikend ouderdomspensioen te kunnen garanderen
In het landenrapport van de Joint Report 2006 is voor Nederland een aantal uitdagingen
geformuleerd. Op pensioengebied gaat het om de verhoging van de participatie van vrouwen
en deeltijdwerkers in de bedrijfspensioensfeer, met het oog op een adequate
ouderdomspensioenen.
In reactie op deze uitdaging kan het volgende worden gemeld.
De Nederlandse regelgeving betreffende pensioenen kent gelijke behandeling tussen mannen
en vrouwen, alsmede tussen deeltijd- en voltijdwerkers. Om te bereiken dat in toenemende
mate aanvullend pensioen wordt opgebouwd, is stimulering van de arbeidsparticipatie van
belang. Specifiek met het oog op verhoging van de arbeidsparticipatie van vrouwen en
deeltijdwerkers is door de regering de Taskforce DeeltijdPlus ingesteld. Het initiatief tot
oprichting van deze taskforce is genomen door kabinet en sociale partners tijdens de
participatietop van 27 juni 2007. Doel is hogere arbeidsdeelname in uren van vrouwen.
Indirect effect hiervan is verhoging van de pensioenopbouw van vrouwen.
3.3

De belangrijkste ontwikkelingen sinds de verschijning van het NSR-P 2005

3.3.1 Toereikendheid van pensioenen
De doelstelling van toereikendheid van pensioenen valt in principe uiteen in een tweetal
subdoelstellingen. Ten eerste moet het gaan om een adequaat niveau van pensioeninkomen,
zodat gepensioneerden een fatsoenlijke levensstandaard kunnen genieten en niet het risico
lopen om in armoede te vervallen. Ten tweede gaat het om de toegang tot de
pensioenregelingen, waardoor deelnemers in staat worden gesteld pensioenrechten op te
bouwen.
Dit sluit aan bij de in de begroting van het ministerie van SZW geformuleerde doelstelling
inzake de AOW (eerste pijlerpensioen) en de aanvullende pensioenen (tweede pijlerpensioen):
• AOW: zorgdragen dat een minimuminkomen wordt verstrekt aan personen van 65 jaar en
ouder.
• Aanvullende pensioenen: bevordering en bescherming van arbeidspensioenen. Deze
algemene doelstelling is erop gericht om werkgevers en werknemers te stimuleren
afspraken te maken voor aanvullend pensioen en een waarborg te scheppen dat een
pensioentoezegging van de werkgever aan zijn werknemers na pensionering gestand
wordt gedaan. Uit deze algemene doelstelling zijn als operationele doelstellingen afgeleid:
• het vergroten van de houdbaarheid en het bereik van het stelsel van aanvullende
pensioenen. Zoveel mogelijk werknemers dienen in de gelegenheid te worden gesteld
op collectieve en solidaire wijze een aanvulling op de AOW te verkrijgen, zodat zij na

pensionering hun levensstandaard zo goed mogelijk kunnen handhaven.
• het verbeteren van de betrokkenheid van deelnemers bij hun pensioenvoorziening.
Deelnemers dienen te worden gestimuleerd om kennis te nemen van hun
pensioenregelingen en hun verantwoordelijkheid voor aanvullend pensioen te nemen.
Sociaal minimum wat betreft (pensioen-)inkomen: minimumloon en eerste pijlerpensioen
(AOW)
Zowel wat betreft de lonen tijdens de actieve periode als wat betreft het pensioeninkomen,
kent Nederland een dekkend systeem van sociale voorzieningen dat burgers een adequaat
minimuminkomen garandeert. Er geldt een wettelijk minimumloon (leeftijdsafhankelijke
gestaffeld) en er geldt een wettelijk gegarandeerd minimum pensioeninkomen in de vorm van
het eerste pijlerpensioen (AOW). De ontwikkeling van de hoogte van zowel het minimumloon
als de AOW kunnen op grond van de Wet koppeling met afwijkingsmogelijkheden worden
gekoppeld aan de ontwikkeling van de lonen in de collectieve arbeidsovereenkomsten. In de
periode 2005-2008 is doorgaans sprake geweest van een dergelijke koppeling.
De AOW-opbouw is gerelateerd aan (de duur van) het ingezetenenschap: zolang men
ingezetene is in Nederland of althans in Nederland AOW-premie afdraagt, wordt recht op
AOW opgebouwd. Mensen die buiten Nederland gaan wonen of werken, kunnen eventueel
ontbrekende AOW-jaren inkopen of zich vrijwillig bijverzekeren na vertrek uit Nederland. Er
is een voornemen om de voorlichting over inkoop en vrijwillige verzekering te verbeteren,
door uit de gemeentelijke basisadministratie bij elke in- of uitschrijving van mensen die uit
het buitenland komen of naar het buitenland gaan, een bericht te zenden aan de Sociale
Verzekeringsbank (de uitvoerder van de AOW). Vervolgens kan de SVB betrokkenen
informeren over de mogelijkheden van inkoop en vrijwillige verzekering. Tevens zal er een
wetgevingstraject in gang worden gezet om de mogelijkheid voor de inkoop van AOW aan te
passen, door de beslistermijn waarbinnen mensen een keuze dienen te maken voor inkoop, te
verlengen van 5 naar 10 jaar.
Daarnaast wordt geregeld dat arme gepensioneerden met een onvolledige AOW voor
aanvullende bijstand straks niet meer bij gemeenten hoeven aan te kloppen. De SVB gaat voor
deze 65-plussers de aanvullende bijstand regelen en uitkeren samen met hun AOW.
Gelet op het noodzakelijke wettraject en een zorgvuldige overdracht naar de SVB is het streven
een inwerkingtreding per 1 januari 2010.

Tweede pijlerpensioen
Meer dan 91% van de werknemers bouwt een op de AOW aanvullend pensioen op in de
tweede pijler. Hoewel het kabinet niet primair verantwoordelijk is voor de aanvullende
pensioenen, streeft het kabinet ernaar dat iedereen een aanvullend pensioen kan opbouwen.
Samen met de AOW moet het aanvullende pensioen toereikend zijn om in redelijke mate de
levensstandaard op peil te houden bij pensionering. Met het oog hierop moet belegd
pensioenvermogen buiten de onderneming worden geplaatst en op basis van kapitaaldekking
worden gefinancierd. Tevens geldt een verbod op afkoop (behoudens uitzonderingen), moet
sprake zijn van een periodieke uitkering (en géén uitkering ineens).
Daarnaast gelden beschermende maatregelen als een verbod op medische keuringen, alsmede
een wettelijk recht op waardeoverdracht, pensioenverevening na echtscheiding, gelijke
behandeling van mannen en vrouwen, van vol- en deeltijdwerkers en van gepensioneerden en
slapers.
Voor aanvullende pensioenen geldt de omkeerregel, inhoudend dat aanspraken onbelast zijn
en de pensioenuitkering wordt belast.
In de op 1 januari 2007 inwerking getreden Pensioenwet is opgenomen dat pensioenopbouw

start op 21-jarige leeftijd. Voorheen gold als leeftijd waarop uiterlijk met de pensioenopbouw
gestart moest kunnen worden 25 jaar. Deze wijziging is een stimulans voor de
pensioenopbouw onder jonge werknemers.
De Nederlandse regering verricht regelmatig onderzoek naar de omvang van de witte vlek:
werknemers die geen pensioen opbouwen. De omvang en samenstelling hiervan is eerder
onderzocht in 1985 (Witte vlekken op pensioengebied, Pensioenkamer, 1987) en in 1996
(Witte vlekken op pensioengebied, onderzoek verricht door Research voor Beleid in opdracht
van de SER en het ministerie van SZW, 1997). De witte vlek bleek in 1996 in omvang te zijn
afgenomen en van samenstelling te zijn veranderd. Ongeveer 9% van de werknemers bleek
geen aanvullend pensioen op te bouwen (2% niet omdat de werkgever geen pensioenregeling
kende; 7% niet omdat zij buiten de pensioenregeling van de werkgever werden gehouden).
Sociale partners in de Stichting van de Arbeid hebben in het Pensioenconvenant van 1997
afgesproken om nog meer werknemers in de gelegenheid te stellen een aanvullend pensioen
op te bouwen gedurende hun arbeidzame leven. Onderzoek naar de situatie in 2001 leert dat
sinds 1996 het aantal werkgevers dat een aanvullende pensioenvoorziening als
arbeidsvoorwaarde aan hun werknemers aanboden was gestegen van 73% naar 84% (Witte
vlekken op pensioengebied, quick scan 2001, Sociaal- Economische Raad, 2002). Ook de
toegankelijkheid van de regelingen is tussen 1996 en 2001 verbeterd, doordat leeftijdsgrenzen
werden afgeschaft en minder uitsluitingsgronden (zoals wachttijden) voor deelname in de
regeling werden vormgegeven. Ontwikkelingen in omvang en samenstelling van de groep
werknemers zonder aanvullende pensioenopbouw zijn in 2001 niet gekwantificeerd.
Sinds 2001 is de omvang en samenstelling van de witte vlek vermoedelijk verder gewijzigd.
Een aanwijzing daartoe is dat er nog steeds sprake is van een stijging van het percentage
deelnemers bij pensioenfondsen en in verzekerde regelingen in relatie tot het aantal banen in
Nederland (in 2002: 83,3% en in 2005: 89,5%). Met de invoering van de Pensioenwet is de
wachttijd aan een maximum van 2 maanden gebonden. De toetredingsleeftijd is op maximaal
21 jaar gesteld. De invoering van de Wet aanpassing fiscale behandeling vut/prepensioen en
introductie levensloopregeling, Wet VPL (Staatsblad 115, 2005) is gepaard gegaan met een
verlaging van de franchise in veel pensioenregelingen, waardoor meer werknemers in de
gelegenheid zijn gekomen om een aanvullend pensioen op te bouwen. En ten slotte hebben de
arbeidsverhoudingen zich in een aantal nieuwe sectoren zodanig ontwik keld dat daar na 2001
ook afspraken tussen sociale partners over een aanvullend pensioen zijn gemaakt
(bijvoorbeeld Informatie-, Communicatie- en Kantoortechnologiebranche en een aantal
nieuwe ondernemingspensioenfondsen).
3.3.2 Financiële houdbaarheid
Als doelstelling geldt het zorgen voor de financiële duurzaamheid van de openbare en
particuliere pensioenstelsels, rekening houdend met de druk op de overheidsfinanciën en de
vergrijzing van de bevolking.
Verhoging arbeidsparticipatie / stimulering van langer doorwerken
Zoals in het Nationaal Strategierapport Pensioenen 2005 is gemeld, acht de Nederlandse
overheid het niet verantwoord de indruk te blijven wekken dat vervroegde uittreding de norm
is, door zelf dergelijke regelingen fiscaal te (blijven) ondersteunen.
Daarom is per 1 januari 2006 de fiscale behandeling van vervroegde uittredings- en
prepensioenregelingen aangepast (Wet VPL). De in het Nationaal Strategierapport Pensioenen
2005 gemelde wijzigingen zijn per 1 januari 2006 inwerking getreden (beho udens
overgangsrecht voor mensen die vóór 1 januari 2005 55 jaar en ouder waren). Oogmerk van

de wet is het stimuleren van langer doorwerken. De wet bevat een overgangsregeling van 10
jaar (dus tot 2015) voor de groep die op 31 december 2005 55 jaar of ouder waren (geboren
vóór 1950). Voor deze groep wordt de fiscale faciliëring van de opbouw van VUT-rechten
niet aangepast. Als mensen in deze groep doorwerken tot 65 jaar en sociale partners spreken
af dat zij hun VUT-rechten voor tenminste 50% behouden, dan wordt dat fiscaal gefacilieerd.
De opgerente VUT-rechten moeten dan worden aangewend voor extra ouderdomspensioen.
Het geleidelijk aflopen van dit overgangsregime zal in de komende jaren leiden tot een
duidelijke stijging van de arbeidsparticipatie van ouderen.
Met de Wet VPL is ook de levensloopregeling geïntroduceerd. Deze biedt mogelijkheden
voor jong en oud om fiscaal gefacilieerd te sparen om tijdelijk het arbeidsproces te kunnen
verlaten.
In 2005 tot en met 2007 heeft het kabinet de ‘Regiegroep GrijsWerkt’ ingezet om bij
werkgevers en werknemers het besef over nut en noodzaak van langer werken te bevorderen.
Hoewel er sprake is van een positieve kanteling, is een verdere cultuuromslag niet
vanzelfsprekend. Mede daarom is in vervolg op de regiegroep het SZW Actieteam Talent 45+
ingesteld. Dit team ondersteunt de bij re-integratie betrokken partijen bij het versneld aan de
slag helpen van oudere werkzoekenden.
Ook heeft het kabinet het project ‘Iedereen doet mee’ ontwikkeld. Doel van dit project is het
met meer specifieke maatregelen op een structureel hoger niveau brengen van de
arbeidsparticipatie, om daarmee de voorzieningen van de verzorgingsstaat te waarborgen.
Tegen die achtergrond heeft het kabinet zich ten doel gesteld om de arbeidsparticipatie te
bevorderen, met als doelstelling van 80% in 2016. Dit project behelst ook het stimuleren van
langer doorwerken van oudere werknemers.
In december 2007 heeft het kabinet een apart daartoe ingestelde commissie (Commissie
Arbeidsparticipatie) gevraagd te adviseren over maatregelen die nodig zijn om de beoogde
verhoging van de arbeidsparticipatiegraad te realiseren, als ook maatregelen die ertoe leiden
dat mensen meer uren gaan werken. Deze commissie heeft in juni 2008 haar advies aan het
kabinet aangeboden. Het kabinet heeft op 27 juni 2008 een eerste reactie op hoofdlijnen
gegeven. In die reactie is de opmerking gemaakt dat een aanpak nodig is waarin maatregelen
van sociale partners en overheid in samenhang worden getroffen en elkaar versterken. Dat is
ook de reden waarom het kabinet over bepaalde thema’s met sociale partners overleg zal
voeren.
Ten aanzien van de arbeidsparticipatie van ouderen is het volgende opgenomen in de
kabinetsreactie. Het kabinet wil ouderen motiveren om in ieder geval tot hun 65e jaar door te
werken. Deeltijdpensionering dient (vaker) mogelijk te zijn om een geleidelijke afbouw van
het aantal gewerkte uren in de jaren voor pensionering mogelijk te maken. Daarnaast wil het
kabinet een cultuuromslag bij werknemers en werkgevers bereiken, waardoor 65 jaar niet als
het vaste en definitieve eindpunt van het werkzame leven wordt gezien. De feitelijke
ingangsdatum van het pensioen moet een individuele keuze worden. Daarom worden
mogelijkheden bezien om vrijwillig te laten kiezen voor geheel of gedeeltelijk uitstel van de
ingangsdatum van de AOW. Een latere ingangsdatum leidt daarbij tot een verhoging van de
AOW-uitkering over de resterende uitkeringsperiode.
Met de commissie is het kabinet van oordeel dat een verhoging van de pensioengerechtigde
leeftijd welhaast onvermijdelijk lijkt om ook op termijn zeker te zijn van een voldoende
arbeidspotentieel. Het beleid van het kabinet is erop gericht die onvermijdelijkheid te
voorkomen. Het kabinet onderzoekt voorts aan welke voorwaarden en omstandigheden
voldaan moet worden zodat een stap in de door de commissie bepleitte zin niet nodig is, dan
wel of de pensioengerechtigde leeftijd op andere wijze kan worden gedefinieerd.

Uit onderstaande tabel blijkt dat in 2000-2005 vooral de arbeidsdeelname van oudere
vrouwen is toegenomen, al vertoonde ook de arbeidsdeelname van mannen van 55-59 jaar een
duidelijke stijging. Onder invloed van de gunstige conjunctuur geeft de stijging van de
arbeidsdeelname van oudere vrouwen na 2005 een versnelling te zien. Opva llend is dat de
arbeidsdeelname van mannen van 60-64 jaar na 2005 een forse stijging te zien geeft met
3,7%-punt in 2006 en 5,8%-punt in 2007. Het CPB brengt deze stijging in verband met de
genoemde aanpassing van de fiscale behandeling van VUT en prepensioen waarbij ook de
overgangsregelingen actuarieel neutraal zouden moeten zijn op straffe van intrekking van de
fiscale begunstiging. 56
Tabel 4

Arbeidsdeelname ouderen (50-69 jaar, banen van tenminste 12 uur per week)
2000
2005
2006
2007

50-54 jaar
Mannen
Vrouwen
Totaal
55-59 jaar
Mannen
Vrouwen
Totaal
60-64 jaar
Mannen
Vrouwen
Totaal
65-69 jaar
Mannen
Vrouwen
Totaal
55-64 jaar
Mannen
Vrouwen
Totaal
15-64 jaar
Totaal
Bron: CBS.

85,0
47,2
66,4

83,6
56,0
69,9

84,9
59,0
72,0

84,4
62,0
73,2

66,8
30,5
48,9

72,2
38,3
55,4

73,2
42,7
58,1

77,2
46,7
62,1

23,9
7,3
15,5

25,1
11,5
18,3

28,8
12,8
20,8

34,6
15,7
25,2

6,2
1,0
3,5

8,4
1,7
4,9

8,6
1,6
4,9

8,6
2,6
5,5

47,4
19,8
33,6

52,4
26,9
39,7

52,4
26,9
39,7

57,4
32,3
44,9

64,5

63,2

63,2

66,1

Financieel toetsingskader van de Pensioenwet
De financiële houdbaarheid van het pensioenstelsel wordt mede bepaald door de mate van
vertrouwen in dat stelsel. Vertrouwen in het pensioenstelsel is onder meer afhankelijk van de
zekerheid van de pensioenregelingen.
Mede om dit vertrouwen in stand te houden heeft de Nederlandse regering besloten tot
invoering van een nieuw Financieel Toetsing Kader (FTK), dat in de nieuwe Pensioenwet is
verankerd en op 1 januari 2007 in werking is getreden. Een belangrijk onderdeel van het FTK
is het feit dat de verplichtingen van pensioenfondsen op marktwaarde worden gewaardeerd. In
het nieuwe FTK worden ook eisen gesteld aan de omvang van de reserves en aan de
56

Zie CPB Notitie Effecten van participatiebeleid, p. 3, als bijlage opgenomen in Naar een toekomst die werkt,
Advies Commissie Arbeidsparticipatie, 16 juni 2008.

kostendekkende premie en consistentie tussen de toezegging over de indexatie, de
financiering en de communicatie daarover.
Uit onderstaande tabel blijkt dat de bruto pensioenpremies van de tweede pijler pensioenen
ruim 10% van het BBP bedragen. In reactie op de daling van de dekkingsgraad in het begin
van deze eeuw zijn de in rekening gebrachte pensioenpremies verhoogd tot 6,6% van het BBP
in 2006. Gezien het herstel van de dekkingsgraad konden de premies in 2007 iets worden
verlaagd in de richting van een kostendekkend niveau.
Tabel 5

Tweede pijler pensioenen, premies en uitkeringen
2000
2005
mln euro
Pensioenpremies (bruto)
Vergoeding voor verzekeringsdiensten
2709
3223
In rekening gebrachte pensioenpremies
15313
30764
Aanvulling uit beleggingsinkomsten
21689
19346
Totaal
39711
53333

2006

2007

3358
35904
17747
57009

3589
36848
20891
61328

Pensioenuitkeringen

19381

26128

30676

31916

9,5
3,7
4,6

10,4
6,0
5,1

10,6
6,6
5,7

10,8
6,5
5,6

in % BBP
Pensioenpremies (bruto)
In rekening gebrachte pensioenpremies
Pensioenuitkeringen
Bron: CBS.

3.3.3 Modernisering
De moderniseringsdoelstelling is als volgt geoperationaliseerd. Pensioenstelsels dienen
transparant te zijn en te beantwoorden aan de behoeften en verwachtingen van mannen en
vrouwen en aan de behoeften van moderne samenlevingen, de vergrijzing en structurele
veranderingen. Dat betekent ook goede voorlichting zodat mensen in staat worden gesteld een
financiële planning te maken om zo keuzes te kunnen maken wat betreft hun pensionering.
Pensioenwet
De Pens ioenwet is op 1 januari 2007 van kracht geworden. Deze wet heeft als doel om de
financiële zekerheid van pensioenaanspraken, individuele zekerheid en bescherming van
deelnemers en zekerheid in de bedrijfsvoering van pensioenuitvoerders te waarborgen.
Daartoe behelst deze wet een technische herziening en modernisering van de
pensioenregelgeving. Onder meer wordt een heldere en transparante
verantwoordelijkheidsverdeling tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder
geregeld. Belangrijke beleidsmatige veranderingen betreffen transparantie wat betreft de
voorlichting aan deelnemers en het toezicht. Tevens kent de Pensioenwet bepalingen ter
verbetering van de toegang tot pensioenregelingen.
Eén van de elementen van de op 1 januari 2007 in werking getreden Pensioenwet betreft –
zoals zojuist gesteld – de verbetering van de informatievoorziening aan de deelnemers. Zij
dienen over zowel de inhoud als de uitvoering van de pensioenregeling adequaat
geïnformeerd te worden. Zo heeft de werknemer binnen 3 maanden nadat de verwerving van
pensioenaanspraken start, recht op informatie over de inhoud van de pensioenregeling
(‘startbrief’). De werkgever dient voor deze informatieverstrekking zorg te dragen. Over de

ontwikkeling van de pensioenaanspraken dient de werknemer te worden geïnformeerd door de
pensioenuitvoerder. Uit deze informatie moet ook blijken of de pensioenregeling kwalificeert
als uitkeringsovereenkomst, premieovereenkomst of kapitaalovereenkomst. De informatie
moet in heldere en begrijpelijke taal zijn neergelegd.
In de te sluiten uitvoeringsovereenkomst moet onder meer de informatieverstrekking door de
werkgever aan de pensioenuitvoerder worden opgenomen.
In de Pensioenwet zijn ook geregeld:
• dat er een pensioenregister zal komen, op grond waarvan de eventueel bij verschillende
pensioenuitvoerders opgebouwde pensioenaanspraken overzichtelijk in beeld zullen
worden gebracht;
• dat pensioenuitvoerders jaarlijks aan deelnemers een uniform pensioenoverzicht
verstrekken, aan de hand waarvan niet alleen zichtbaar is of de deelnemer of zijn
eventuele partner wel of niet bekend is bij de pensioenuitvoerder, maar ook wat de
gevolgen zijn voor met name de partnerpensioendekking, indien de deelnemer zou
stoppen met werken. Voorts zal vanaf januari 2009 in het uniform pensioenoverzicht het
zogenaamde toeslagenlabel worden opgenomen.
Het proces van totstandkoming van de Pensioenwet is een proces geweest van intensief
overleg met sociale partners, pensioenuitvoerders en toezichthouders. Ondanks de
verschillende verantwoordelijkheden van externe partijen en ondanks het feit dat niet op alle
onderdelen volstrekte overeenstemming bestond, kan de stelling worden verdedigd dat op
hoofdlijnen de Pensioenwet kan rekenen op draagvlak onder genoemde partijen.
Introductie algemene pensioeninstelling
Nederland is bezig met de introductie van de algemene pensioeninstelling (API).
Pensioenfondsen - de enige pensioeninstelling die Nederland nu rijk is - mogen slechts
pensioenregelingen uitvoeren voor de eigen solidariteitskring waarvoor (en waardoor) ze zijn
opgericht.
Met de API wil Nederland een vehikel creëren dat goed in staat is de internationale
pensioenmarkt te bedienen.
De invoering van de API kent 3 fasen. Eerst zal een pensioeninstelling in de Wet op het
financieel toezicht (Wft) worden geïntroduceerd die uitsluitend premieovereenkomsten (DCregelingen) uit kan voeren. In de tweede fase zal worden nagegaan op welke wijze via
aanpassingen van de Pensioenwet (PW) de samenwerking tussen
ondernemingspensioenfondsen mogelijk kan worden gemaakt. In de laatste fase wordt
bekeken op welke wijze een API in de PW kan worden geïntroduceerd die ook
uitkeringsovereenkomsten (DB-regelingen) uit kan voeren.
Wijziging Wet Bpf 2000
Primaire aanleiding tot de voorgenomen wijziging van de Wet Bpf 2000 is het verbeteren van
de informatievoorziening aan de deelnemers van verplichtgestelde
bedrijfstakpensioenfondsen.
Bij het kunnen aanbieden van op het individu toegesneden informatie en producten spelen de
pensioengegevens van deelnemers van een verplicht gesteld fonds een sleutelrol. Op grond
van de Pensioenwet heeft het pensioenfonds overigens de plicht om gehoor te geven aan een
verzoek van de deelnemer om gegevens over zijn pensioensituatie te verstrekken.
Als derden private producten ontwikkelen die kunnen aansluiten op of in relatie kunnen staan

tot het tweede pijlerpensioen, dan zullen zij voor een op het individu toegesneden informatieof productaanbod ook over deze individuele pensioengegevens willen beschikken. Daarbij zal
gewaarborgd moeten zijn dat sprake is van een gelijk speelveld voor alle aanbieders van
producten die rondom de tweede pijler kunnen worden aangeboden. Praktisch gezien betekent
dit dat alle aanbieders in gelijke mate toegang tot de betreffende (pensioen)gegevens zouden
moeten hebben. Dergelijke gegevens kunnen pas door het pensioenfonds aan derden worden
verstrekt als de deelnemer het fonds daartoe heeft gemachtigd.
In het kader van een goede informatievoorziening zou het aanbieders ook vrij moeten staan
om in hun informatie aan te geven dat hun product aansluit op de pensioenregeling van een
met naam te noemen, specifiek (verplichtgesteld) bedrijfstakpensioenfonds. Dit is nu wettelijk
verboden.
Opkomst van CDC-regelingen
Sinds het najaar van 2005 is bij een aantal grote bedrijven in Nederland een nieuw soort
pensioenregeling tot stand gekomen, de ‘collectieve defined-contribution regeling’ (cdcregeling). Beperking van de financiële risico’s voor de onderneming en de met ingang van 1
januari 2005 geldende International Fina ncial Reporting Standards (IFRS) vormen de
belangrijkste aanleidingen hiervoor.
Een cdc-regeling bestaat uit een mix van elementen uit ‘traditionele’ defined contribution
(dc)- en defined benefit (db)-regelingen. De cdc-regeling is vergelijkbaar met een
‘traditionele’ dc-regeling in de zin dat een vaste werkgeversbijdrage (die bestaat uit een
werkgeverspremie en eventueel een werknemerspremie) wordt afgesproken ten behoeve van
de financiering van de pensioenregeling, bijvoorbeeld een vast percentage van de loonsom of
de pensioengrondslag.
Vanuit de wetgeving is van belang dat een pensioenregeling dient te kwalificeren voor één
van de volgende karakters: uitkeringsovereenkomst, premieovereenkomst of
kapitaalovereenkomst.

4. Nationale strategie voor gezondheids- en langdurige zorg
4.1
Uitdagingen en doelstellingen voor de gezondheidszorg en langdurige zorg
Sinds de rapportage over het gezondheidsbeleid in het Nationale Strategierapport van 2006,
zijn er in het Nederlandse beleid ten aanzien van de curatieve gezondheidzorg en de
langdurige zorg belangrijke nieuwe accenten gelegd. Er is in de twee jaar sinds de invoering
van het nieuwe zorgstelsel meer aandacht gekomen voor de inhoudelijke kant van het
zorgbeleid. Voor zowel de (curatieve) gezondheidszorg als de langdurige zorg zijn kwaliteit,
innovatie en preventie de kernbegrippen hierbij. Er is o.a. prioriteit gegeven aan het beter
meten van de kwaliteit van de zorg, het transparant maken van het inzicht in de kosten van de
zorgverlening, het vergroten van de keuzevrijheid voor patiënten, het vergroten van de
beleidsvrijheid voor zorginstellingen, het bieden van meer ruimte aan nieuwe toetreders in de
zorg en het beter integreren van preventie in de zorgverlening. Ook het probleem van het
dreigende personeelstekort in de zorg vormt een belangrijke uitdaging. Essentie van het beleid
blijft het leveren van kwalitatief hoogwaardige, betaalbare en goed toegankelijke zorg.
Hieronder worden de belangrijkste nieuwe beleidsaccenten nader toegelicht en wordt kort
inzicht geboden in de stand van zaken rond enkele kerndossiers welke in de rapportage van
2006 centraal stonden. Voor veel genoemde initiatieven geldt dat ze zowel op de curatieve als
de langdurige zorg van toepassing zijn, ondanks het feit dat deze alleen onder de paragraaf
over de gezondheidzorg genoemd staan.
Een goede beschrijving van de prestaties van het Nederlandse gezondheidszorgsysteem is te
vinden in de Zorgbalans 2008. 57
4.2
De (curatieve) gezondheidszorg
Met de invoering van de zorgverzekeringswet in 2006 is een belangrijke stap gezet op de weg
naar de hervorming van het Nederlandse gezondheidszorgstelsel. In de afgelopen twee jaar
hebben andere onderdelen van het hervormingspakket een belangrijkere plaats gekregen. De
gezondheidszorg ontwikkelt zich steeds meer tot een dynamische sector, waarin verzekeraars
en zorgaanbieders onderling concurreren op prijs en kwaliteit. Competitie en
ondernemerschap zijn daarbij geen doelen op zich, maar wel belangrijke middelen. Om
daarbij meer inhoud te geven aan de regierol van de verzekeraars en de rol van cliënten als
kritische consumenten van zorg, wordt gewerkt aan het transparanter maken van de kwaliteit
van de zorg, zodat betere keuzes gemaakt kunnen worden. Tevens worden de rechten van de
patiënten/cliënten verder versterkt en verduidelijkt en is de financieringsystematiek van de
ziekenhuizen verder aangepast met de introductie en uitbouw van de
diagnosebehandelingcombinatie (DBC).
4.2.1 Stand van zaken zorgverzekeringswet anno 2008
Na een turbulent eerste jaar is de zorgverzekeringswet in een rustiger vaarwater belandt.
Veranderde in 2006 nog circa 19% van de verzekerden van zorgverzekeraar, in 2007 bedroeg
dit percentage nog circa 4,5%. De aanvankelijke snelle groei in de deelname aan collectieve
contracten is in 2008 afgezwakt. Op dit moment is circa 60% van de verzekerden via een
collectief contract verzekerd. Voor de consument is de korting op de premie (die bij
collectieve contracten maximaal 10% mag bedragen) aantrekkelijk gebleken. De nominale
zorgpremies zijn in 2007 en 2008 in beperkte mate gestegen, nadat verzekeraars bij de
introductie in 2006 scherpe introductiepremie’s hadden neergelegd om daarmee extra klanten
te trekken. De ge middelde nominale jaarpremie bedraagt in 2008 € 1094,-.

57

Zie hiervoor http://www.minvws.nl/kamerstukken/mc/2008/aanbieding-zorgbalans-2008.asp

Deze premie is weliswaar lager dan de € 1103,- in 2007, maar dit hangt samen met het feit dat
het systeem van de no claim met ingang van 2008 is afgeschaft en is vervangen door een
verplicht eigen risisco systeem, waardoor verzekerden van 18 jaar en ouder de eerste € 150,aan zorgkosten zelf moeten betalen. Het verplichte eigen risico geldt niet voor de huisarts,
verloskundige zorg, kraamzorg en tandheelkundige zorg voor jongeren tot 22 jaar.
Belangrijkste reden voor de omzetting van de no-claim in een eigen risisco systeem, was dat
is geoordeeld dat het no-claim systeem onevenredig nadelig was voor chronisch zieken.
Met de stijging van de nominale zorgkosten (inclusief het verplichte eigen risico) is ook de
van overheidswege verstrekte zorgtoeslag voor mensen met een lager inkomen verhoogd.
Bepaalde groepen chronisch zieken met een specifiek medicijngebruik en verzekerden die op
1 juli 2008 langer dan een half jaar in een AWBZ- instelling verblijven, worden financieel
extra gecompenseerd.
In de afgelopen twee jaar is een concentratie op de markt van de zorgverzekeraars opgetreden.
De vier grootste verzekeraars hebben nu een marktaandeel van 90%. Hoewel hiermee de
keuzemogelijkheden voor verzekerden afnemen, zijn deze grotere spelers op de markt wel
beter in staat om goede (collectieve) contracten te sluiten met zorgaanbieders, wat een
gunstige uitwerking heeft op de premie.
Alhoewel de meerderheid van de Nederlanders een natura-polis heeft, blijkt in de praktijk dat
zorgverzekeraars nog niet op grote schaal selectief contracteren. Dit komt vooral doordat voor
een groot deel van de curatieve zorg nog landelijke tarieven gelden en omdat het inzicht in
kwaliteitsverschillen nog niet op het gewenste niveau is. Het beleid is erop gericht om op
beide fronten de prikkels voor selectief contracteren te versterken. Geleidelijk aan gaan
verzekeraars wel steeds vaker kortingen toepassen in geval cliënten gebruik willen maken van
zorgverleners waarmee zij geen contract hebben gesloten. Zo eigenen zorgverzekeraars zich
met kleine stapjes de rol van regisseur toe die voor hen voorzien was ten einde de kwaliteit
van zorg te verhogen en de kosten in de hand te houden.
4.2.2 Beleidsprioriteiten
•
DBC-systematiek
Een belangrijk aspect van de hervorming van het Nederlandse zorgstelsel is dat er een
directere relatie ontstaat tussen de door ziekenhuizen geleverde zorg en de betaling daarvan.
De invoering van de diagnosebehandelingcombinatie (DBC) vormt de basis voor deze nieuwe
betalingssystematiek. Mede door de dbc’s kunnen ziekenhuizen over een toenemend deel van
de zorg vrije prijsafspraken maken met zorgverzekeraars. De zorgverzekeraars betalen per
ziektegeval één prijs voor de totale zorg die wordt verleend aan een patiënt: de
diagnosebehandelingcombinaties (dbc’s). De prijs van behandelingen wordt daarmee beter
vergelijkbaar en dit stelt verzekeraars in staat betere contractafspraken te maken met
zorgaanbieders. Op dit moment is over circa 20% van alle medische handelingen in
ziekenhuizen vrije prijsvorming mogelijk en het voornemen is om de invoering van
prestatiebekostiging in de ziekenhuiszorg verder door te voeren. Hiertoe dient het aantal
onderhandelbare dbc’s in 2009 te groeien tot ongeveer een derde van alle medische
handelingen. Hoe ver en hoe snel dit percentage daarna door zal groeien is nog onderwerp van
politiek debat. Voor de komende jaren wordt ook voor de curatieve geestelijke
gezondheidszorg een vergelijkbare ontwikkeling voorzien.
•
Kwaliteitsbeleid
Kwaliteitsbeleid is een van de speerpunten van het zorgbeleid. Cliënten in de Nederlandse

zorg hebben recht op een veilige en kwalitatief hoogwaardige behandeling, met voldoende
keuzevrijheid en met duidelijke rechten en plichten voor alle partijen. Er zijn een drietal
prioriteiten benoemd voor het verbeteren van de kwaliteit van de zorg; 1) het zichtbaar en
meetbaar maken van de kwaliteit van de zorg, 2) het vergroten van de invloed van patiënten
en cliënten en 3) het veiliger maken van de zorg. Ketenzorg is een belangrijk uitgangspunt
voor het het kwaliteitsbeleid. Veel cliënten in de zorg, vooral chronisch zieken en ouderen
hebben vaak te maken met meerdere artsen en zorgaanbieders. Er wordt aan gewerkt om de
zorg naadloos in elkaar over te laten lopen. De introductie van het electronische
patiëntendossier in 2008 vormt daarbij een belangrijke schakel.
- het zichtbaar en meetbaar maken van de kwaliteit van zorg
Om de kwaliteit van zorg goed te kunnen beoordelen moeten prestaties van instellingen en
ervaringen van patiënten vergeleken kunnen worden. In 2011 moeten alle zorgsectoren
transparant zijn over de geleverde kwaliteit met a) informatie over de geboden service, b)
indicatoren die de professionele kwaliteit meten en c) cliëntervaringen. Hiervoor is in 2007
het projectbureau Zorgbrede Transparantie van Kwaliteit (ZbTK) opgericht, dat
samenwerkingsverbanden van zorgaanbieders inhoudelijk ondersteunt en zorgt voor regie op
het proces. Voor de medisch specialistische zorg betekent dit dat in de periode tot 2011, voor
80 aandoeningen de kwaliteit (veiligheid, effectiviteit en patiëntgerichtheid) zichtbaar wordt
gemaakt. Op dit moment zijn 38 ziekenhuizen in een pilot gestart met het registreren van een
eerste set van 10 zorginhoudelijke indicatoren.
- het vergroten van invloed van patiënten en cliënten
Patiënten nemen een belangrijke plaats in in het Nederlandse zorgstelsel. Zij moeten instaat
zijn zich op te stellen als kritische cliënten, om zo een sterke rol te kunnen spelen in het
kwaliteitsproces binnen de zorg. Teneinde de rechten en de positie van cliënten in de zorg
verder te verduidelijken en te versterken, wordt er aan gewerkt om een zevental kernrechten
een centralere rol te geven in het zorgproces. Het betreft hierbij de volgende rechten: het recht
op beschikbare en bereikbare zorg, het recht op keuze en op keuze- informatie, het recht op
kwaliteit en veiligheid, het recht op informatie, toestemming, dossiervorming en privacy, het
recht op afstemming tussen zorgverleners, het recht op een effectieve, laagdrempelige klachten geschillenbehandeling en het recht op medezeggenschap en goed bestuur.
- het veiliger maken van de zorg
Het verbeteren van de veiligheid in de zorg vormt een belangrijke prioriteit. Het moet voor de
patiënt vanzelfsprekend zijn dat een zorgaanbieder veilig werkt. Veiligheid is een belangrijke
kwaliteitsnorm. Het streven is om het aantal vermijdbare incidenten in de curatieve zorg met
50% te reduceren in vijf jaar. Het gaat daarbij om reductie van vermijdbare schade, inclusief
de vermijdbare doden. Om dit te bewerkstelligen is het programma ‘Voorkom schade, werk
veilig’ ontwikkeld door de betrokken ziekenhuispartijen. Het programma bestaat uit twee
pijlers. In de eerste pijler zijn tien inhoudelijke thema’s benoemd, waarbij de verwachting is
dat veel winst te behalen is op reduceren van vermijdbare schade. Op de eerste 4 inhoudelijke
thema’s (het voorkomen van ziekenhuisinfecties na operaties, het voorkomen van schade bij
patiënten door bloedvergiftiging, het herkennen van patiënten met bedreigde vitale functies en
het voorkomen van medicatiegerelateerde fouten) worden ‘good practices’ beschikbaar
gemaakt en wordt kennis gedeeld met en tussen zorgaanbieders.
Ook worden proces- en uitkomstindicatoren ontwikkeld, waarmee de voortgang gemeten kan
worden. De tweede pijler focust op de implementatie van het veiligheidsmanagementsysteem
in alle ziekenhuizen.

De Inspectie voor de gezondheidszorg (IGZ) houdt toezicht op de naleving van de afspraken
binnen alle sectoren. Het toezicht sluit aan op de zelfregulering en kwaliteitsbewaking bij de
zorginstellingen zelf. Instellingen die achterblijven en onvoldoende inzetten op verbetering
kunnen worden aangepakt. Gestimuleerd wordt dat ook zorgverzekeraars afspraken over
veiligheid in de contracten met zorgaanbieders opnemen.
•
Innovatie
Kennis en innovatie zijn nodig om knelpunten in de zorg te kunnen oplossen. Vernieuwende
producten en diensten kunnen een bijdrage leveren aan het verlichten van de werkdruk en het
vergroten van de kwaliteit. In 2008 is een programma geïntroduceerd dat is bedoeld om door
middel van innovatie, met minder mensen betere zorg te leveren. Er is een tevens een
Zorginnovatieplatform opgericht, waarin de overheid samen met het bedrijfsleven, de
wetenschap, kennisinstituten en de zorgaanbieders werkt aan de ontwikkeling van innovatieve
zorgconcepten. ICT moet nog meer dan nu het geval is gaan bijdragen aan het verbeteren van
de zorg en aan het verminderen van de werkdruk in de zorg. Zo kunnen diverse
technologische toepassingen er aan bijdragen dat mensen langer thuis kunnen wonen
(domotica) en dat tegelijkertijd arbeid wordt bespaard. Ook het al eerder genoemde
elektronisch patiëntendossier vorm een voorbeeld van de toepassing van ICT ter verbetering
van het zorgproces. Een ander voorbeeld van de toepassing van innoverende op ict gebaseerde
zorgconcepten kunnen worden gevonden in het Europese Ambient Assisted Living
programma waarin Nederland deelneemt. Dit programma is gericht op de behoefte van een
vergrijzende bevolking en bevo rdert de ontwikkeling van producten, diensten en systemen die
het gezond ouder worden ondersteunen en draagt zo bij aan de houdbaarheid van de
langdurige zorg. Een belangrijk aspect voor Nederland is dat het AAL programma zich richt
op de integratie van meerdere disciplines, de betrokkenheid van de eindgebruiker en het
midden- en kleinbedrijf (MKB). AAL is het eerste voorstel in het kader van zgn. artikel 169
initiatieven van het 7e Kaderprogramma voor Technologie en Onderzoek van de EU.
•
Preventiebeleid
Het toenemen van welvaartsziekten heeft geleid tot de opzet van een vernieuwd
preventiebeleid. In samenwerking met scholen, werkgevers en verzekeraars wordt geprobeerd
mensen in hun directe leef- en werkomgeving te prikkelen tot gezonder gedrag. Het
prevent iebeleid moet leiden tot een verhoging van de gemiddelde levensverwachting, maar
ook tot een verbetering van de kwaliteit van het leven.
Mensen moeten gezond oud kunnen worden, niet alleen omdat dit voor hen persoonlijk van
belang is, maar ook uit een oogpunt van goed functionerende gezinnen, scholen, bedrijven en
andere instellingen. Bovendien is ongezond gedrag maatschappelijk gezien duur. De
zorgkosten van roken bedragen 2,5 miljard euro per jaar. De kosten van zorg door
overgewicht bedragen nu al jaarlijks 1,5 miljard euro, terwijl de economische schade van
overgewicht door verzuim en arbeidsongeschiktheid op jaarbasis 2 miljard euro bedragen.
Zorgwekkend is ook de gezondheidsschade en maatschappelijke schade als gevolg van
overmatig alcoholgebruik, zeker ook onder jongeren.
Ongezonde leefpatronen leiden verder tot een toename in het aantal chronisch zieken.
Voorspellingen geven aan dat deze in de toekomst de zorgvraag én - uitgaven nog sterker
zullen domineren dan nu al het geval is. Het is dan ook zaak om deze negatieve trend om te
buigen. Op die manier is veel gezondheidswinst te boeken en maatschappelijk rendement te
behalen. Met het nieuwe preventiebeleid is hier een start mee gemaakt. Bij het vormgeven van
het preventiebeleid wordt nadrukkelijk een verbinding gelegd met het zorgstelsel.
Verzekeraars worden aangemoedigd gezond gedrag te bevorderen en waar mogelijk te

belonen.
Met het oog op het vermijden van gezondheidsschade bij werknemers en bezoekers in de
horeca, is per 1 juli 2008 een rookverbod voor de horeca afgekondigd. Ook is in de afgelopen
periode het besef nadrukkelijker doorgedrongen dat gezondheidsverschillen op basis van
sociaal-economische status een ongewenst verschijnsel zijn. Deze verschillen zijn voor een
belangrijk deel terug te voeren op verschillen in leefpatronen en leefomstandigheden. Om
deze ontwikkeling tegen te gaan is een veelomvattend programma opgezet, dat verder gaat
dan alleen het gezondheidsbeleid in enge zin en waaronder bijvoorbeeld ook de revitalisering
van oude stadwijken gerekend kan worden.
•
Arbeidsmarktperspectief voor de zorg
In 2006 was de zorgsector met bijna 1,2 miljoen arbeidsplaatsen de grootste werkgever van
Nederland. Ruim 20 procent van deze plaatsen is in de afgelopen zes jaar gecreëerd. De groei
van banen in de zorg is groter dan in andere sectoren en zet naar verwachting ook de komende
jaren nog door. Deze groei wordt onder meer veroorzaakt door de zogenoemde dubbele
vergrijzing: er komen steeds meer ouderen en ouderen leven ook nog eens langer. In 2006
bedroeg het percentage van de bevolking dat werkzaam was in de zorg- en welzijnssector 14
procent. In 1981 was dit nog 11 procent. Zonder verdere stijging van de arbeidsproductiviteit
en beperking van de groei van de zorgvraag, kan dit aandeel stijgen tot boven de 20 procent.
De verwachting is dat een dergelijk aantal nieuwe werknemers voor de zorgsector niet
voorhanden zal zijn. De mogelijke personeelstekorten zullen zich vooral voor gaan doen bij
de langdurige zorg. De zorghuizen, de thuiszorg en (in mindere mate) de gehandicaptenzorg
worden het meest hiermee geconfronteerd. Dit vormt een van de grootste uitdagingen voor het
zorgbeleid voor de komende jaren. In het Nederlandse beleid op dit terrein wordt een brede
aanpak gekozen, welke is neergelegd in een arbeidsmarktbrief. Gekozen is voor een drietal
invalshoeken: 1) het vergroten van de instroom van personeel; 2) beleid gericht op het behoud
van personeel en 3) inzet op innovatie.
Het vergroten van de instroom van nieuwe personeel wordt gestimuleerd door enerzijds
jongeren meer en betere stageplaatsen te bieden, ondermeer door instelling van een
stagefonds. Daarnaast wordt erop ingezet om andere doelgroepen (allochtonen,
laaggeschoolden) te interesseren voor de zorg. Behoud van personeel wordt gestimuleerd door
meer carrièreperspectief te bieden door middel van extra scholing en door ruimte te bieden
voor flexibele werktijden. Innovatie moet tenslotte tot productiviteitsverhoging leiden in de
zorg. Dit kan door de introductie van allerlei moderne technieken en de ontwikkeling van
nieuwe zorgconcepten. Toepassing van domotica bijvoorbeeld kan zowel de werkdruk van het
personeel verlichten, als de zelfredzaamheid van patiënten vergroten, waardoor de zorgvraag
afneemt. Ook via het preventiebeleid wordt ge tracht de zorgvraag te beperken.
4.3
De langdurige zorg
De Algemene wet bijzondere ziektekosten (AWBZ) is de sociale verzekering voor de
langdurige zorg in Nederland. De langdurige zorg is bedoeld is voor mensen die door een
stoornis of aandoening langdurig niet in staat zijn zelfstandig te leven. Dit zijn bijvoorbeeld
dementerende ouderen, verstandelijk gehandicapten en ernstig psychiatrische patiënten. De
AWBZ regelt de organisatie en financiering van de langdurige zorg voor ouderen,
gehandicapten en chronisch psychiatrische patiënten. Maatschappelijke ondersteuning en
huishoudelijke hulp valt niet onder de AWBZ maar is ondergebracht in een afzonderlijke wet
(Wmo) die wordt uitgevoerd door de gemeenten.
Het beroep op de AWBZ is in de loop der jaren fors toegenomen, en onbedoeld gegroeid en
biedt nu te ruime aanspraken en daarmee overlap met beleid in andere domeinen. De

bekostiging van de AWBZ is als gevolg hiervan steeds moeilijker geworden. In 2008 is de
Sociaal-Economische Raad (SER), het belangrijkste adviesorgaan in Nederland voor sociaaleconomisch beleid, gevraagd te adviseren over de toekomst van de AWBZ. Geconcludeerd is
dat de AWBZ in zijn huidige vorm in de toekomst niet langer de zorg voor de meest
kwetsbaren kan garanderen. Daarom is besloten dat er belangrijke verbeteringen in de AWBZ
doorgevoerd dienen te worden, ten einde de langdurige zorg ook op langere te waarborgen. Er
ligt een belangrijke vraag hoe kwalitatief hoogwaardige zorg voor degenen die daarop zijn
aangewezen, ook in de toekomst beschikbaar blijft. Duurzaamheid van en duidelijkheid over
de publieke betrokkenheid met de langdurige zorg betekent dat heldere keuzes moeten
worden gemaakt en dat ook de begrenzingen helder moeten worden aangegeven. Voor de
Nederlandse regering is de mate waarin mensen wel of niet in staat zijn zelfstandig richting
aan het leven te geven een belangrijke maatstaf voor het vormgeven van de publieke
verantwoordelijkheid voor de langdurige zorg. De beschikbaarheid, de kwaliteit en de
betaalbaarheid van een integraal arrangement van zorg en ondersteuning voor mensen die
door een stoornis of aandoening langdurig of permanent niet in staat zijn zelfstandig inhoud
en vorm te geven aan het eigen leven, dient altijd te zijn gegarandeerd. Het gaat daarbij onder
andere om dementerenden in een verder gevorderd stadium van het ziekteproces,
verstandelijk gehandicapten en psychiatrische patiënten die zeer afhankelijk zijn van zorg en
ondersteuning.
De Nederlandse regering wil kortom dat de AWBZ zich meer gaat richten op de meest
kwetsbaren in de samenleving en dat de klant centraler komt te staan. Daarnaast worden er
maatregelen genomen om de aanspraken vanuit het awbz-pakket in te perken. De aanspraken
worden tevens helderder vastgesteld.
Overzicht van de voorgenomen veranderingen in de AWBZ
Een belangrijke aanpassing betreft het uitgangspunt dat cliënten meer invloed moeten kunnen
uitoefenen op de langdurige zorg. Clienten moeten meer inzicht krijgen in de kwaliteit van de
zorg en geïnformeerde keuzes kunnen maken tussen zorgverleners. Hiertoe zullen, zoals
eerder aangegeven, kwaliteitsgegevens voor de verpleging, verzorging en thuiszorg
beschikbaar komen conform het kwaliteitskader verantwoorde zorg.
Naast de zorg in natura blijft het persoonsgebonden budget een belangrijke regeling om de
keuzevrijheid van mensen die zorgafhankelijk zijn te bevorderen.
Vanaf 2009 is de zogeheten zorgzwaartebekostiging het bekostigingssysteem voor mensen die
wonen en zorg krijgen in een zorginstelling. In het nieuwe systeem krijgen instellingen geen
geld voor de beschikbare capaciteit, maar voor de geleverde prestatie per cliënt. De hoogte
van het beschikbare bedrag per cliënt wordt bepaald aan de hand van de zorgzwaarte van de
cliënt.
Ook komt er meer keuzevrijheid en diversiteit in wonen. Cliënten moeten zelf kunnen kiezen
hoe ze willen wonen. De navolgende maatregelen zijn verder aangekondigd: de regeling die
het mogelijk maakt om ook zware zorg die normaal in een instelling wordt geleverd ook thuis
te kunnen ontvangen (‘volledig pakket thuis’) wordt verder uitgebreid; het zogeheten
bouwregime voor de langdurige zorg zal worden afgeschaft, het scheiden van wonen en zorg
wordt doogevoerd voor mensen met somatische beperkingen en de lichamelijk en zintuigelijk
gehandicapten. Verder worden er stappen gezet om de persoonvolgende financiering in het
verlengde van de persoonsgebonden budgetten in te voeren. Het geld volgt de cliënt naar de
zorgverlener van zijn keuze.
Nederland vindt het belangrijk om de solidariteit als uitgangsgpunt voor de financiering van
de AWBZ ook voor de toekomst te behouden. De gemiddelde Nederlander met een modaal

inkomen betaalt op dit moment ongeveer 320 euro per maand aan AWBZ-premie. Als er niet
wordt ingegrepen zal de AWBZ-premie de komende jaren sterk stijge n en kan de solidariteit
onder druk komen te staan. Er worden daarom maatregelen voorgesteld om structureel te
besparen op de AWBZ. Deze voorgestelde veranderingen in de AWBZ moeten een besparing
opleveren van 800 miljoen euro in 2010. Daarnaast zullen bepaalde aanspraken die nu nog
onder de AWBZ vallen (zoals het herstel na een ziekenhuis opname) budgettair neutraal
worden overgeheveld naar de ziektekostenverzekering (ZVW). Hiernaast investeert
Nederland in de huidige kabinetsperiode 2,5 miljard euro extra voor de groei in de AWBZ.
De aanspraken vanuit de AWBZ zullen helderder worden omschreven. Deze zijn nu vaak te
ruim geformuleerd. Dit moet onbedoeld gebruik van de AWBZ terugdringen. Voor alle
AWBZ-vergoedingen zal een eigen bijdrage komen te gelden.
Begin 2009 zal Nederland in het kader van het Sociale Beschermingscomite ook een peerreview organiseren over de langdurige zorg. Hierin zullen met collega lidstaten visies en
leerervaringen worden uitgewisseld over de gehanteerde veronderstellingen en collectieve
verantwoordelijkheden van de langdurige zorg.
Participatiebeleid en de Wet maatschappelijke ondersteuning
Op 1 januari 2007 is de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in werking getreden.
Gemeenten zijn door de Wmo verantwoordelijk geworden voor het verlenen van
maatschappelijke ondersteuning. Maatschappelijke ondersteuning omvat activiteiten die het
mensen mogelijk maken om mee te doen in de samenleving.
De Wmo kent negen prestatievelden. Het eerste prestatieveld “bevorderen van de sociale
samenhang in en leefbaarheid van dorpen, wijken en buurten”, is ruim en breed geformuleerd.
De gemeente heeft hier dan ook een grote vrijheid om lokaal invulling te geven en prioriteiten
te stellen. Bij leefbaarheid gaat het om het wonen in een prettige en ve ilige omgeving, met de
mogelijkheid om - thuis of in de buurt - gebruik te kunnen maken van eenvoudige en
toegankelijke zorg-, welzijns- en gemaksdiensten.
Andere prestatievelden richten zich op onder meer het aanbieden van goede informatie en
advisering, opvoedingsondersteuning en het verstrekken van voorzieningen, waaronder
hulpmiddelen en huishoudelijke hulp. Uitgangspunt bij het verstrekken van voorzieningen is
de compensatieplicht. Gemeenten hebben de opdracht voorzieningen te treffen ter
compensatie van de beperkingen die hun burgers ondervinden in hun zelfredzaamheid en
maatschappelijke participatie. Bedoeld zijn voorzieningen die burgers in staat stellen om een
huishouden te voeren, zich te verplaatsen in en om de woning, zich lokaal te verplaatsen per
vervoermiddel en medemensen te ontmoeten en op basis daarvan sociale verbanden aan te
gaan.
Om te bereiken dat de toegang tot het aanvragen van voorzieningen in gevolge de Wmo door
gemeenten goed wordt afgestemd met het aanvragen van en de indicatie voor langdurige zorg,
stellen gemeenten in een verordening daartoe regels vast.
Het vierde prestatieveld van de Wmo richt zich op het ondersteunen van mantelzorgers en
vrijwilligers. Het aantal vrijwilligers en mantelzorgers in Nederland is nog altijd zeer groot,
maar zal de komende periode mogelijk onder druk komen te staan. Er zijn daarom
beleidsprogramma’s ontwikkeld die gemeenten ondersteunen bij het ontwikkelen van
stimulerend beleid, gericht op het in stand houden van het aantal mantelzorgers en een groei
van het aantal vrijwilligers.

BIJLAGE I - Europese doelstellingen
Overkoepelende doelstellingen voor de Open Coördinatiemethode inzake sociale
bescherming en sociale integratie
a) bevordering van sociale samenhang, gelijke kansen voor mannen en vrouwen en voor
iedereen door passende, toegankelijke, financieel duurzame, aanpasbare en efficiënte
sociale beschermingsstelsels en beleidsmaatregelen voor sociale integratie;
b) bevordering van de effectieve wisselwerking tussen de doelstellingen van Lissabon,
namelijk meer economische groei, meer en betere banen, en een grotere sociale
samenhang, en met de EU-strategie voor duurzame ontwikkeling;
c) bevordering van goed bestuur, transparantie en inspraak van de betrokken actoren bij de
opstelling, uitvoering en monitoring van het beleid.
Doelstellingen voor de verschillende beleidsgebieden
Een beslissende bijdrage leveren aan de uitroeiing van armoede en sociale uitsluiting door:
d) iedereen toegang te bieden tot de voorzieningen, rechten en diensten die nodig zijn om aan
het maatschappelijk leven deel te nemen, uitsluiting te voorkomen en aan te pakken en
alle vormen van discriminatie die tot uitsluiting leiden, te bestrijden;
e) te zorgen voor een actieve sociale integratie van iedereen door het bevorderen van de
deelname aan de arbeidsmarkt en het bestrijden van armoede en uitsluiting;
f) te zorgen voor een goede coördinatie van het sociale- integratiebeleid en voor inspraak van
alle beleidsniveaus en alle betrokken actoren, waaronder ook mensen die armoede
ondervinden; ervoor te zorgen dat het socialeintegratiebeleid efficiënt is en wordt
gemainstreamd in alle desbetreffende beleidsgebieden, zoals het economisch beleid, het
begrotingsbeleid, het onderwijs- en opleidingsbeleid en de programma’s van de
structuurfondsen (en met name het ESF).
Toereikende en duurzame pensioenen door te zorgen voor:
g) een toereikend pensioeninkomen voor iedereen en pensioenrechten waarmee mensen na
hun pensionering hun levensstandaard in redelijke mate op peil kunnen houden, in een
geest van rechtvaardigheid en solidariteit tussen en binnen de generaties;
h) de financiële duurzaamheid van de openbare en particuliere pensioenstelsels, rekening
houdend met de druk op de overheidsfinanciën en de vergrijzing van de bevolking, en in
de context van de drieledige strategie om de gevolgen van de vergrijzing voor de
begroting aan te pakken, met name door: mensen langer aan het werk te houden, actief
ouder worden aan te moedigen; een passend en sociaal rechtvaardig evenwicht tussen
premies en uitkeringen tot stand te brengen; en de betaalbaarheid en veiligheid van
kapitaaldekkingsstelsels en particuliere regelingen te bevorderen;
i) transparante pensioenstelsels die beantwoorden aan de behoeften en verwachtingen van
mannen en vrouwen en aan de behoeften van moderne samenlevingen, de vergrijzing en
structurele veranderingen; goede voorlichting zodat mensen hun pensionering kunnen
plannen en hervormingen op basis van een zo breed mogelijke consensus kunnen worden
doorgevoerd.
Zorgen voor toegankelijke, kwalitatief hoogstaande en duurzame gezondheidszorg en
langdurige zorg door:
j) iedereen toegang te bieden tot de nodige gezondheidszorg en langdurige zorg en te
voorkomen dat zorgbehoeftigheid tot armoede en financiële afhankelijkheid leidt; en
ongelijkheid op het vlak van toegang tot zorg en gezondheidsresultaten aan te pakken;

k) de kwaliteit van de gezondheidszorg en de langdurige zorg te verzekeren en de zorg aan te
passen aan de veranderende behoeften en voorkeuren van de maatschappij en individuele
mensen, alsook preventie ve zorg te ontwikkelen, met name door kwaliteitsnormen op
grond van de beste internationale praktijk vast te stellen en door gezondheidswerkers,
patiënten en zorgontvangers meer verantwoordelijkheid te geven;
l) te verzekeren dat passende en kwalitatief hoogstaande gezondheidszorg en langdurige
zorg betaalbaar en duurzaam blijven door een rationeel gebruik van de middelen te
bevorderen, met name door de nodige stimulansen voor gebruikers en verstrekkers, goed
bestuur en coördinatie tussen zorgstelsels en publieke en particuliere zorginstellingen. Om
op lange termijn kwaliteit en duurzaamheid te kunnen garanderen, moeten een gezonde en
actieve levenswijze en goede human resources voor de gezondheidssector worden
bevorderd.

BIJLAGE II - Feiten en cijfers bij NAP 2008
In deze bijlage wordt feitelijke achtergrondinformatie gegeven over participatie, inkomen,
(niet) gebruik van inkomensondersteuning en schulden.

1.

Ontwikkeling arbeidsparticipatie en werkloosheid 2002-2007

Leeswijzer: Voor de Nederlandse definitie van de arbeidsparticipatie geldt een ondergrens
van de omvang van de gewerkte/gezochte werkweek van 12 uur, d.w.z. dat volgens de NLdefinitie alleen personen met een werkweek van tenminste 12 uur als werkend worden geteld
en alleen die personen tot de werkloze beroepsbevolking worden gerekend die geen werk
hebben van tenminste 12 uur per week (maar mogelijk dus wel werk van korter dan 12 uur per
week) en direct beschikbaar zijn voor en actief op zoek naar werk van tenminste 12 uur per
week.
Tabel 1

Netto arbeidsparticipatie (NL-definitie), in percentages
2002
2003
2004
2005
totaal
64,8% 64,2% 63,3% 63,2%
mannen
75,6% 74,3% 72,9% 72,1%
vrouwen
53,6% 53,9% 53,6% 54,1%
55 t/m 64 jaar
37,4% 38,0% 39,2% 39,7%
autochtonen
67,0% 66,5% 65,8% 65,6%
niet-westerse allochtonen
49,1% 47,4% 46,5% 46,9%
Bron: CBS

2006
64,5%
73,1%
55,8%
41,7%
66,9%
46,7%

2007
66,1%
74,3%
57,7%
44,9%
68,1%
51,8%

De netto-arbeidsparticipatie is tussen 2005 en 2007 toegenomen met 2,9 procentpunt (zie
tabel 1). Vooral de doelgroepen ouderen (55-64 jaar) en niet-westerse allochtonen zijn meer
gaan werken, hun netto arbeidsparticipatie steeg met 5,2 respectievelijk 4,9 procentpunt.
Tabel 2

Werkloze beroepsbevolking (NL-definitie), in percentages
2002
2003
2004
2005
Totaal
4,1%
5,4%
6,5%
6,5%
Mannen
3,4%
4,8%
5,8%
5,6%
Vrouwen
5,1%
6,3%
7,4%
7,7%
1
15 t/m 22 jaar
8,7% 12,2% 14,5% 15,0%
Autochtonen
3,4%
4,3%
5,3%
5,2%
niet-westerse allochtonen
10,5% 14,6% 16,1% 16,4%
1
Exclusief scholieren/studenten.
Bron: CBS

2006
5,5%
4,5%
6,8%
11,4%
4,3%
15,5%

2007
4,5%
3,6%
5,7%
9,7%
3,8%
10,5%

De werkloosheid is tussen 2005 en 2007 gedaald van 6,5 naar 4,5 procent (zie tabel 2). De
daling was het grootst voor de doelgroepen jongeren niet-scholieren/studenten) van 15-22
jaar) en niet-westerse allochtonen; hun werkloosheid daalde met 5,3 respectievelijk 5,9
procentpunt.

Figuur 1
Arbeidsmarktpositie 2007 (NL-definitie) naar geslacht en herkomst,
procentuele verdeling
niet-westerse
allochtone vrouwen

autochtone vrouwen

niet-westerse
allochtone mannen

werkend
werkloos
overig

autochtone mannen

niet-westerse
allochtonen

autochtonen

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bron: CBS
Iets meer dan de helft (52 %) van de niet-westerse allochtone beroepsbevolking had in 2007
een baan van meer dan 12 uur per week. Bij de autochtone beroepsbevolking was dit aandeel
68% (zie figuur 1). Van de grote groepen niet-westerse allochtonen is in 2007 de
werkloosheid het hoogste onder Marokkanen (13 procent) en ‘Overige niet-westerse
allochtonen’ (12 procent). Onder autochtonen bedraagt dit percentage 3,8%.
De werkloosheid onder niet-westerse allochtone jongeren 15-22 jaar (exclusief
scholieren/studenten) was met 16 procent twee maal zo hoog als onder de autochtone
jongeren (8 procent).
2.

Opleiding

Tabel 3

Netto arbeidsparticipatie (NL-definitie) naar opleidingsniveau, in percentages
2002
2003
2004
2005
2006
2007
basisonderwijs
35,7% 34,7% 33,4% 32,6% 34,9% 35,6%
mavo/vmbo
52,2% 51,2% 50,6% 48,9% 49,4% 50,9%
havo/vwo/mbo
70,8% 69,8% 67,8% 68,1% 69,5% 70,5%
hbo
81,9% 80,7% 79,6% 79,9% 81,1% 82,1%
wo
85,6% 83,9% 80,9% 81,8% 82,7% 82,6%
Bron: CBS
Bij alle opleidingsniveaus is ten opzichte van de vorige verslagperiode (cijfers 2005) een
lichte verbetering te constateren m.b.t. de netto-arbeidsparticipatie, zie tabel 3.
Startkwalificaties
In 2007 heeft 77,0 procent van de werkzame beroepsbevolking een startkwalificatie en 62,5

procent van de werkloze beroepsbevolking (zie tabel 4). Dit is ten opzichte van de vorige
verslagperiode (cijfers 2004) een toename met 2,1 procentpunt respectievelijk een (vrijwel)
gelijk aandeel als in 2004. In totaal telt Nederland in 2007 rond de 1,75 miljoen personen in
de beroepsbevolking die geen startkwalificatie hebben.
Gespecificeerd naar herkomst (tabel 5) zien de cijfers over 2007 er als volgt uit: 77,5% van de
autochtonen, 81,4% van de westerse allochtonen en 66,2% van de niet-westerse allochtonen
heeft een startkwalificatie. Ten opzichte van 2004 is weinig aan dit beeld veranderd. Wel is
voor zowel autochtonen als westerse en niet-westerse allochtonen het aandeel met
startkwalificatie toegenomen met (ruim) twee procentpunt.
Tabel 4
Aandeel binnen de beroepsbevolking (NL-definitie) met en zonder
startkwalificatie
2002
2003
2004
2005
2006
werkzaam
met startkwalificatie
72,7% 73,9% 74,9% 76,1% 76,2%
zonder startkwalificatie
26,9% 25,7% 24,5% 23,4% 23,3%
onbekend
0,4%
0,4%
0,6%
0,5%
0,5%
werkloos
met startkwalificatie
58,2% 59,2% 62,6% 62,9% 62,0%
zonder startkwalificatie
41,7% 40,4% 36,0% 36,6% 36,7%
onbekend
0,1%
0,4%
1,4%
0,6%
1,3%
Bron: CBS

2007

2007
x 1000
77,0%
5.593
22,4%
1.627
0,6%
40
62,5%
36,9%
0,7%

215
127
2

Tabel 5
Opleidingsniveau van de beroepsbevolking in 2007 (NL-definitie) naar
etnische herkomst, procentuele verdeling1
nietwesterse
westerse
autochtonen allochtonen allochtonen totaal
basisonderwijs
4,1%
4,2%
10,7% 4,7%
mavo/vmbo
18,4%
14,4%
23,1% 18,5%
havo/vwo/mbo
44,3%
44,8%
45,5% 44,4%
Hbo
21,7%
17,0%
10,1% 20,3%
Wo
11,4%
19,5%
10,6% 12,1%
met startkwalificatie
77,5%
81,4%
66,2% 76,8%
1
Berekend excl. 'onbekend onderwijsniveau'.
Bron: CBS
3.

Uitkeringsafhankelijkheid en werkloosheidsduur

Tabel 6
Volume-ontwikkeling in de WW, Arbeidsongeschiktheidswetten en de WWB
(15 tot 65 jaar), aantal uitkeringen ultimo jaar x 1.000
2002
2003
2004
2005
2006
2007
WW
totaal
204
287
323
305
249
192
mannen
120
168
185
168
134
101
vrouwen
84
118
139
138
115
91

Arbeidsongeschiktheid
totaal
993
mannen
550
vrouwen
443
waarvan gedeeltelijk arbeidsongeschikt
totaal
284
mannen
180
vrouwen
104
waarvan volledig arbeidsongeschikt
totaal
708
mannen
369
vrouwen
339
WWB
totaal
320
mannen
135
vrouwen
185
Bron: CBS, UWV

982
540
441

961
527
434

899
494
405

863
475
388

846
462
384

284
178
105

280
174
106

258
161
97

248
153
95

243
147
96

698
362
336

680
352
328

641
333
307

615
322
293

603
315
288

336
145
191

339
148
191

328
141
187

301
125
175

274
112
162

Ten opzichte van de vorige versla gperiode (cijfers 2005) is voor alle uitkeringstypen sprake
van een afname, zie tabel 6. De daling van het aantal uitkeringen tussen 2005 en 2007 was
het grootst voor de WW (-37 procent), gevolgd door de daling van het aantal WWBuitkeringen (-16 procent). De daling van het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen (-6
procent) was het kleinst. Opvallend is daarbij dat de daling voor mannen bij vrijwel alle
uitkeringstypen groter is dan voor vrouwen. Alleen de daling van het aantal uitkeringen voor
volledig arbeidsongeschikten was voor vrouwen iets groter dan voor mannen (-6 tegenover -5
procentpunt).
Tabel 7

Niet-Werkende Werkzoekenden naar werkloosheidsduur ultimo jaar x 1000
2002
2003
2004
2005
2006
2007
tot 6 maanden
186
213
203
159
117
102
6 tot 12 maanden
88
124
113
114
71
51
1 tot 2 jaar
81
123
145
129
104
65
2 tot 3 jaar
40
58
74
89
72
56
3 jaar en langer
149
157
156
182
189
184
Totaal
544
676
692
672
554
458
Bron: CWI
In tabel 7 zijn alle werkzoekenden opgenomen die bij het CWI zijn geregistreerd als nietwerkende werkzoekende (inclusief niet-uitkeringsgerechtigden). Ten opzichte van de vorige
verslagperiode is een behoorlijke daling opgetreden, niet alleen bij de kortdurend
ingeschrevenen, maar ook bij degenen die al langer werkloos waren. Ten opzichte van de
vorige verslagperiode (cijfers 2005) blijkt een behoorlijke daling te zijn opgetreden, niet
alleen bij de kortdurend werkzoekenden maar ook bij degenen die al langer op zoek zijn, maar
korter dan 3 jaar.

Tabel 8

Langdurige werkloosheid (EU-definitie) x 1.000
2002
2003
2004
totaal
57
87
128
mannen
29
47
73
vrouwen
28
40
55
Bron: Eurostat

2005
161
89
71

2006
143
75
67

2007
109
55
53

Voor de internationale EU-definitie van de arbeidsparticipatie is er feitelijk geen ondergrens
van de omvang van de gewerkte/gezochte werkweek, d.w.z. dat volgens de EU-definitie alle
personen met betaald werk (al is het maar voor 1 uur in de week) als werkend worden geteld
en alle personen als werkloos worden geteld die geen betaald werk hebben en direct
beschikbaar zijn voor en actief op zoek naar betaald werk (al is het maar voor 1 uur in de
week). Volgens deze definitie van de werkloosheid worden dus ook personen meegeteld die
niet staan ingeschreven bij het CWI als niet-werkende werkzoekende. Anderzijds voldoen de
werklozen volgens de EU-definitie wel aan de eisen van actief zoekgedrag en directe
beschikbaarheid. De cijfers in tabel 8 zijn dan ook niet vergelijkbaar met tabel 7. Wel is ook
volgens de EU-definitie sprake van een forse daling van de langdurige werkloosheid, van 161
duizend in 2005 naar 109 duizend in 2007 (tegenover een daling van 400 naar 305 duizend in
tabel 7).
Figuur 2

Ontheffingen in de bijstand: leefvorm, leeftijd en duur (eind 2006 < 65 jaar)
25%

duur

totaal

35%

> = 5 jaar
18%

1 tot 5 jaar
14%

leeftijd

< 1 jaar

22%

27 tot 57,5 jaar
jonger dan 27 jaar
overig

leefvorm

47%

57,5 tot 65 jaar
11%
16%
24%

(echt)paar
all. ouder
all.staande

17%
29%

Bron CBS, gebaseerd op 159 gemeenten, dus geen landelijk beeld. Bewerking SZW.
Uit figuur 2 blijkt dat het hebben van een ontheffing van de arbeidsplicht gedurende een
WWB-uitkering, vaak samenhangt met de leeftijd. Bijna de helft van de 57,5 tot 65 jarigen
heeft een ontheffing. Ook worden relatief veel ontheffingen aangetroffen bij personen die
langer dan 5 jaar een uitkering hebben.
4.

Inkomen

Trendmatige ontwikkeling 2000-2005
Nederland kent een dekkend systeem van sociale verzekeringen en voorzieningen dat burgers
een minimuminkomen garandeert. Het aangewezen zijn op een minimuminkomen (101% van
het sociaal minimum of minder) staat niet gelijk aan financiële armoede. Het sociaal
minimum is in het algemeen toereikend voor de kosten van levensonderhoud, op voorwaarde

dat men gebruik maakt van de beschikbare inkomensondersteuning en de discipline kan
opbrengen om te budgetteren.
Naarmate mensen langer moeten rondkomen van een minimuminkomen neemt het risico op
problematische schulden of armoede toe. Langdurig aangewezen zijn op een
minimuminkomen geeft daarmee een beter beeld van de omvang en samenstelling van de
meest kwetsbare groep. Onder langdurig wordt hier verstaan: het hebben van een
minimuminkomen gedurende vier jaar of langer.
Het percentage huishoudens dat moet rondkomen van een inkomen tot 101%, 105% en 110%
sociaal minimum is na een aanvankelijke toename 2002 en 2003 sinds 2004 weer aan het
afnemen58 . Het percentage huishoudens dat langdurig moet rondkomen van een
minimuminkomen stabiliseerde zich in 2004 en 2005.
Tabel 9

Ontwikkeling aandeel huishoudens met een inkomen rond het minimum
totaal
langdurig
tot 101% tot 105% tot 110% tot 101% tot 105% tot 110%
sociaal sociaal sociaal sociaal sociaal sociaal
minimu minimu minimu minimu minimu minimu
m
m
m
m
m
m
2000
7,1
9,1
11,4
.
.
.
2001
6,6
8,6
11,0
.
.
.
2002
6,7
8,8
11,0
.
.
.
2003
7,4
9,4
11,7
2,1
3,7
5,5
2004
6,9
9,2
11,4
2,0
3,7
5,5
2005
6,6
8,9
11,0
2,0
3,7
5,4
Bron: CBS, cijfers 2000 en 2005 voorlopig
Leeswijzer: Van alle huishoudens in Nederland is in 2005 6,6% gedurende een heel jaar
aangewezen op een minimuminkomen. 2,0% moet langdurig (langer dan vier jaar) rondkomen
van dit inkomen.
Uit tabel 10 blijkt zowel de getalsmatige ontwikkeling van het aantal huishoudens met een
minimuminkomen, als het percentage van alle huishoudens van een bepaald type dat
(langdurig) een minimuminkomen heeft. Opvallend is de afname van het aantal huishoudens
met een minimuminkomen bij 65-plussers.
Tabel 10

Aandeel huishoudens met (langdurig) inkomen tot 101% minimum
Totaal aantal / % huishoudens
Langdurig
2000
2000
2005
2005
2005
2005
x 1 000
%
x 1 000
%
x 1 000
%
Beneden de 65 jaar
Alleenstaande man
82
11,4
94
12,3
29
4,4
Alleenstaande vrouw
83
15
84
14,3
31
6

58

Om te kunnen beoordelen hoe het besteedbaar inkomen van een huishouden zich verhoudt tot het sociale
minimum, moet aan de hand van de regelgeving worden vastgesteld welke norm voor het desbetreffende
huishouden van toepassing is. De norm voor een (echt)paar met uitsluitend minderjarige kinderen, bijvoorbeeld,
is gelijkgesteld aan de bijstandsuitkering van een echtpaar, aangevuld met de (leeftijdsafhankelijke)
Kinderbijslag. Bij 65-plussers is het bedrag aan AOW (uitkering in het kader van de algemene ouderdomswet)
als norm gekozen.

Totaal eenoudergezin
Paren met kind
Paren zonder kind

82
58
45

21,8
5,5
3,4

94
59
35

22,9
5,5
2,7

23
9
7

6,6
1
0,6

65 jaar en ouder
Alleenstaande man
Alleenstaande vrouw
Paar, één of beiden 65+

11
55
17

7,2
9,9
2,7

8
33
17

4,6
5,6
2,4

3
13
5

1,4
2,2
0,8

75
70
5

2,1
10,5
9,5

84
87
12

2,3
12
13,1

8
16
1

0,3
2,4
1,3

Inkomensbron
Werkzaam in loondienst
Zelfstandige
Uitkering ivm werkloosheid
Uitkering ivm ziekte/arbeidsongeschiktheid
Uitkering algemene
bijstandswet
Uitkering uit AOW of ANW

36

14,3

31

12

9

3,9

166
93

66,4
6

151
67

61,8
4

63
23

35,3
1,4

Etniciteit
Autochtoon
Niet-westers allochtoon
Westers allochtoon

312
87
53

5,8
19,9
9,1

292
90
55

5,3
18,2
9,2

83
21
17

1,6
5,7
3,2

7,1

438

6,6

121

2,0

Totaal particulier huishouden
451
Bron: CBS, cijfers 2000 en 2005 voorlopig

Leeswijzer: Het aantal huishoudens van zelfstandigen met een minimuminkomen is in de
periode 2000-2005 gestegen van 70.000 tot 87.000 (respectievelijk 10,5% en 12% van het
totaal aantal zelfstandigen). 2,4% is langdurig aangewezen op een minimuminkomen, 0,4%
hoger dan het totaalgemiddelde van 2,0%.
Het aantal AOW’ers en ANW’ers met een minimuminkomen is gedaald van 93.000 in 2000
naar 67.000 in 2005 (respectievelijk 6% en 4 % van het totaal aantal AOW’ers en ANW’ers).
Het aantal AOW’ers en ANW’ers dat langdurig op een minimuminkomen is aangewezen ligt
onder het gemiddelde (1,4%).
Tabel 11

Aandeel huishoudens naar herkomst en generatie tot 101% minimum
Totaal
Langdurig
2000
2005
2000
2005
Autochtoon
5,8
5,3
.
1,6
Allochtoon
Westers
w.v. 1e generatie
w.v. 2e generatie

9,1
11
7,8

Niet-westers
19,9
w.v. 1e generatie
20,4
w.v. 2e generatie
14,3
Bron: CBS, cijfers 2000 en 2005 voorlopig

9,2
11,1
7,8

.
.
.

3,2
4,5
2,4

18,2
18,9
13,8

.
.
.

5,7
6,1
2,5

Samenstelling huishoudens met (langdurig) minimum inkomen
Huishoudtype, kinderen en geslacht
Van alle huishoudens met een minimuminkomen in 2005 is 50% alleenstaand en 21,5% een
eenoudergezin, zie tabel 11. In 2000 was dit resp. 51,3% en 18,2%. Het percentage
eenoudergezin met een minimuminkomen is vergeleken met 2000 met 3,3% toegenomen.
De sekseverhouding tussen alleenstaanden van 65 jaar en ouder is scheef door het verschil in
levensverwachting, maar neemt af in vergelijking met 2000. Opvallend in bovenstaande tabel
is het afgenomen aandeel huishoudens van 65 jaar en ouder dat rond moet komen van een
inkomen tot 101% van het minimum; de grootste daling heeft zich voorgedaan bij
alleenstaande vrouwen van 65 jaar en ouder.
Tabel 11

Samenstelling huishoudens met (langdurig) minimuminkomen
Totaal
Langdurig
2000
2005
2000
2005
%
%
%
%
Beneden de 65 jaar
Alleenstaande man
18,2
21,5
24,0
Alleenstaande vrouw
18,4
19,2
25,6
Totaal eenoudergezin
18,2
21,5
19,0
Paren met kind
12,9
13,5
7,4
Paren zonder kind
10,0
8,0
5,8
65 jaar en ouder
Alleenstaande man
Alleenstaande vrouw
Paar, kostwinner 65+

2,4
12,2
3,8

1,8
7,5
3,7

2,5
10,7
4,1

Overig

4,0

3,2

1,7

Totaal
100
100
100
Bron: CBS, cijfers 2000 en 2005 voorlopig, vanwege afrondingsverschillen tellen niet alle
kolommen exact op tot 100%
Tabel 12

Samenstelling huishoudens met (langdurig) inkomen tot 101% minimum
Totaal
Langdurig
2000
2005
2000
2005
%
%
%
%
Zelfstandige
15,5
19,9
13,2
Werknemer
16,6
19,2
6,6
Uitkering 6545,9
44,3
60,3
Uitkering ivm werkloosheid
1,1
2,7
0,8
Uitkering ivm ziekte/arbeidsongeschiktheid
8,0
7,1
7,4
Uitkering algemene bijstandswet
36,8
34,5
52,1
Uitkering 65+
20,6
15,3
19,0
Overig
1,3
1,8
0,8
Totaal
100
100
100
Bron: CBS, vanwege afrondingsverschillende tellen niet alle kolommen exact op tot 100%

Langdurige minima zijn voor meer dan 80% aangewezen op een uitkering. Bij minima onder
de 65 jaar vinden we de meeste binnen de algemene bijstand (52,1%). Naarmate de uitkering
langer duurt, vermindert het perspectief op werk.
65-plussers onder de uitkeringsgerechtigden (19%), hebben weinig of geen perspectief op een
inkomensverbetering door het aanvaarden van betaald werk. Zelfstandigen en vooral
werknemers zijn minder vaak langdurig aangewezen op een minimuminkomen
Ontwikkeling koopkracht minimuminkomen.
Als indicator voor de inkomensontwikkeling wordt in tabel 13 gebruik gemaakt van de
ontwikkeling van het reële inkomen van huishoudens met een minimuminkomen (de
koopkrachtmutatie). Hieruit blijkt dat over de periode 2000-2008 van huishoudens met een
minimum inkomen gezinnen met kinderen en ouderen er het meest op vooruit zijn gegaan. De
inkomensontwikkeling van de alleenstaande uitkerings gerechtigde sluit aan bij de modale
werknemer.
Tabel 13

Ontwikkeling reële inkomen huishoudens met een minimuminkomen, in %.
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
00-08
cumulatief

Uitkering 65Alleenstaand
Eenoudergezin
Paar met
kinderen
Uitkering 65+
Alleenstaand
Paar

1,2
1,5

2,9
4,1

0,7
2,3

-1,1
0,2

-0,1
0,4

-2,3
-1,0

1,4
2,4

1
1¼

-½
-¼

3¼
11½

1,4

4,3

2,1

-0,9

0,2

-1,1

3,2

1

-½

10¼

0,9
0,8

3,4
2,7

1,1
1,3

-0,7
-1,0

0,6
0,4

-0,5
-0,3

3,3
2,0

1¼
1¼

-¼
-½

9¼
6¾

Werknemer
0,6
4,5
-0,1 -1,4
0,3 -3,0 1,5
1¼
-½
modaal
Bron: SZW, voor 2008 betreft het een voorlopige schatting op basis van het Centraal
Economisch Plan van het CPB.

3

Werkloosheidsval en herintredersval
Voor mensen die vanuit een uitkering op het minimumniveau gaan werken, is vooral de
werkloosheidsval belangrijk. De werkloosheidsval kan worden gedefinieerd als een gebrek
aan financiële prikkels bij het aanvaarden van werk vanuit een uitkeringssituatie. Bij het
aanvaarden van werk is er een geringe toename van het netto inkomen of zelfs een
achteruitgang. Deze werkloosheidsval komt vooral voor bij alleenstaande ouders. In 2008 is
de werkloosheidsval voor gezinnen met kinderen verbeterd omdat de fiscale kinderkorting is
omgezet in een kindertoeslag. Het verzilveringsprobleem voor gezinnen met kinderen met een
laag inkomen (uit werk) is hierdoor verminderd.

Tabel 14

Werkloosheidsval en herintredersval, inkomensvooruitgang in %.
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2008*

Werkloosheidsval
Alleenverdiener met
kinderen
Alleenstaande
Alleenstaande ouder

-3 ½
-½
-4 ½

-4
¾
-3 ½

-2 ½
4
-6 ¼

-4
6½
-7 ¾

-3 ¾
6¾
-8 ¾

-2 ¾
6½
-6 ½

1½
13 ¼
-2

Herintredersval
Partner minimumloon
15
15
16
16 ¾ 16 ½
16
16
Bron: SZW, in de begroting voor 2008 van SZW zijn werkloosheidsvalcijfers gewijzigd. De
verwervingskosten (van een baan) zijn in de aangepaste cijfers buiten beschouwing gelaten.
Leeswijzer:
Werkloosheidsval: De hier getoonde cijfers geven de procentuele mut atie in het besteedbare
inkomen bij het aanvaarden van een baan op het niveau van het minimumloon vanuit een
uitkering op het niveau van het sociaal minimum. De cijfers zijn berekend inclusief het effect
van gemeentelijke regelingen en huursubsidie.
Herintredersval: Dit cijfer laat de procentuele toename in het huishoudinkomen zien van een
gezin waarbij een partner werkt tegen het minimumloon en de niet-verdienende partner een
baan aanvaard met een inkomen op de helft van het minimumloon.
5.

Problematische schulden

Tabel 15

Problematische schulden
2003

NVVK
Aanvragen Schuldregeling
Trajecten Schuldregeling
Budgetbeheerrekeningen

30366
17148

2004

2005

2006

2007

39000
16222
27000

43000
17885
33500

46000
26680
36850

47500
30400
44000

21500
Wsnp
Toelatingen tot het gerechtelijk
schuldsaneringstraject op
zaakniveau59
10763
14174
14799
15105
Bron: ‘NVVK 75 jaar toonaangevend en springlevend’ (boek), jaarverslagen NVVK en
Monitor Wsnp, derde meting, november 2007
Uit tabel 15 blijkt dat de schuldenproblematiek in de gepresenteerde jaren is toegenomen.
6.
Europese indicatoren
In EU-verband zijn voor het vergelijken van de prestaties van de verschillende landen
indicatoren ontwikkeld. De indicator voor het risico op financiële armoede gaat uit van het
aantal personen dat moet rondkomen van een (gestandaardiseerd) huishoudinkomen dat
59

In de registratie van Wsnp-zaken wordt onderscheid gemaakt tussen zaken op huishoudniveau en op
zaaksniveau. Bij registratie op zaakniveau wordt, anders dan bij registratie op huishoudniveau, geen onderscheid
gemaakt tussen de zogenaamde dubbele of enkele zaken. Een dubbele zaak is een zaak waarbij tevens de
persoon met wie de schuldenaar in algehele gemeenschap van goederen is gehuwd of een geregistreerd
partnerschap heeft afgesloten is toegelaten tot de wettelijke schuldsaneringsregeling.

beneden 40, 50, 60 of 70% van de mediaan ligt. Dit is een relatieve norm omdat de grens
wordt gerelateerd aan het mediane inkomen in ieder land. Het percentage van de bevolking
dat in Nederland in 2005 is aangewezen op een minimuminkomen blijkt tussen de norm van
50 en 60% van de mediaan te liggen.
Tabel 16 Aandeel personen beneden inkomensgrens 2000-200560
2000
2005
Minimum inkomen (tot 101%)
5,9
5,7
Inkomen tot 40% mediaan inkomen
1,9
2,3
Inkomen tot 50% mediaan inkomen
4,0
4,3
Inkomen tot 60% mediaan inkomen
9,4
9,3
Inkomen tot 70% mediaan inkomen
19,0
17,9
Bron: CBS cijfers 2000 en 2005 voorlopig
De grens van 60% van het mediane inkomen wordt het meest gebruikt om het risico op
armoede af te bakenen. Een belangrijk verschil met het aantal minima is dat de EU
armoedegrens maar tot op zekere hoogte gevoelig is voor koopkrachtverbeteringen. Wanneer
de laagste inkomens er meer op vooruit gaan dan het mediane inkomen (over het algemeen
het inkomen van de werkenden) daalt de relatieve armoede. Daarmee wordt evenwel de
afstand tussen loon en uitkering verkleind en dus de werkgelegenheidsval vergroot. Een
stijging van de laagste inkomens welke kleiner is dan de stijging van het mediane inkomen
vergroot de relatieve armoede. De in deze tabel vermelde gegevens zijn, in de Nederlandse
context, dus te beschouwen als achtergrondinformatie.
Naast inkomensgerelateerde cijfers bestaat de Europese set van indicatoren over armoede en
sociale uitsluiting uit kerncijfers op het gebied van arbeidsparticipatie, langdurige
werkloosheid en onderwijs. De indicatoren op het gebied van onderwijs en langdurige
werkloosheid zijn in het NAP als prestatie- indicatoren overgenomen. In tabel 17 wordt een
selectie van de EU indicatoren weergegeven.
Tabel 17

EU indicatoren risico’s op armoede en sociale uitsluiting 2002-2007, in
percentages
2002 2003 2004
2005
2006
1
Langdurige werkloosheid
0,7
1,0
1,5
1,9
1,7
- mannen
0,6
1,0
1,6
1,9
1,6
- vrouwen
0,8
1,1
1,5
1,9
1,8
Personen in huishoudens zonder werk:
- minderjarigen: 0 t/m 17 jaar
6,0
7,0
7,0
7,0
6,2
- totaal 18 t/m 59 jaar
6,7
8,0
8,0
8,0
7,4
- mannen 18 t/m 59 jaar
5,3
6,7
6,7
6,9
6,2
- vrouwen 18 t/m 59 jaar
8,1
9,3
9,3
9,0
8,6
Voortijdig schoolverlaten2
- mannen
- vrouwen

60

15,0
15,7
14,3

14,2
15,3
13,0

14,0
16,1
11,9

13,6
15,8
11,2

2007
1,3
1,2
1,4

12,9
15,1
10,7

Deze tabel sluit aan op de inkomensdefinitie en populatie zoals gebruikt bij de tabellen over het aantal minima.
Tevens is bij de standaardisatie gebruik gemaakt van de Nederlandse equivalentiefactoren. De resultaten wijken
daarom enigszins af van de EU cijfers.

5,9
6,5
5,4
7,7
12,0
14,4
9,6

Scholieren met lage leesvaardigheid3

nb

11,5

nb

nb

15,1

Risico op financiële armoede (60% mediaan) 4
11
12
nb
11
10
- mannen
11
12
nb
11
10
- vrouwen
12
12
nb
11
10
Risico op financiële armoede zonder sociale
zekerheid 5
22
23
nb
22
21
6
S80 / S20-ratio
4,0
4,0
nb
4,0
3,8
Gini-coëfficiënt 7
27
27
nb
27
26
1
Werkloosheid in % beroepsbevolking (EU-definitie). Langdurigheid is langer dan een jaar.
2
Percentage 18-24 jarigen dat geen onderwijs volgt en geen startkwalificatie heeft gehaald.
3
Percentage 15-jarige scholieren dat op een schaal van 0 tot en met 5 een score heeft van 1 of
minder. De bron is
het internationale PISA-onderzoek van de OESO. In dit onderzoek zijn de leesvaardigheden
die nodig zijn
voor het leerproces gemeten. Scholieren met een score van 1 of lager hebben een dusdanige
leesvaardigheid
dat zij serieuze problemen zullen ondervinden bij het vergroten van hun kennis.
4
Het percentage huishoudens dat onder 60 procent van het mediaan besteedbaar inkomen
leeft (na inkomensherverdeling in het kader van de sociale zekerhe id).
5
Het percentage huishoudens dat onder 60 procent van het mediaan besteedbaar inkomen zou
leven, indien er
geen sociale zekerheid zou zijn.
6
Ratio van het inkomen van de 20% meest verdienende huishoudens, gedeeld door het
inkomen van de 20%
minst verdienende huishoudens.
7
Coëfficiënt die de inkomensverschillen over de gehele bevolking weergeeft: hoe dichter de
uitkomst bij 0 is,
hoe kleiner de inkomensongelijkheid.
Bron: Eurostat, CBS
In 2006 was de gemiddelde kans op financiële armoede 10 procent (tabel 18). Uitgesplitst
naar huishoudtype, werkintensiteit, meest frequente arbeidspositie en wooncategorie vallen de
volgende afwijkingen op ten opzichte van dit gemiddelde:
• Voor éénoudergezinnen met 1 of meer kinderen is de kans op financiële armoede
ongeveer driemaal zo groot als gemiddeld, voor alleenstaanden jonger dan 65 jaar is dit
tweemaal zo groot. De kans op financiële armoede voor alleenstaande ouderen (65-plus) is
met vier procent het laagst.
• De kans op financiële armoede voor huishoudens met kinderen tot 18 jaar is iets hoger dan
de gemiddelde kans, in 2006 11 procent (ten opzichte van 10 procent gemiddeld). Deze
kans varieert sterk naar werkintensiteit van het huishouden. Bij een werkintensiteit van 1
(de gezinsleden behorend tot de potentiële beroepsbevolking hebben het hele jaar
gewerkt) is deze kans slechts 4 procent, bij een werkintensiteit van 0 (de gezinsleden
behorend tot de potentiële beroepsbevolking hebben het hele jaar niet gewerkt) is deze
kans meer dan 50 procent. Bij huisho udens zonder kinderen zijn de verschillen minder
groot: daar geldt bij een werkintensiteit van 0 een kans op financiële armoede van 16
procent en bij een werkintensiteit van 1 een kans van 3 procent (zie tabel 19).

nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb

•

•

De hogere kans op financiële armoede bij werkloosheid komt ook naar voren in tabel 20.
Voor huishoudens met als meest frequente arbeidspositie ‘werkloos’ was de kans op
financiële armoede 27 procent in 2006. Voor huishoudens met als meest frequente
arbeidspositie ‘werkzaam’ was dit 4 procent. Opvallend is de lagere kans op financiële
armoede voor vrouwen in de categorie ‘overig inactief’ ten opzichte van mannen in
dezelfde categorie (16 tegenover 23 procent). Kennelijk kunnen vrouwen in deze
categorie meer dan mannen terugvallen op ander inkomen dan werk.
Uit tabel 21 blijkt dat de kans op financiële armoede voor huurders driemaal zo hoog is als
voor personen met een eigen woning (18 tegenover 6 procent).

Leeswijzer: In de tabellen 18 t/m 21 is het risico op financiële armoede gedefinieerd als het
percentage huishoudens dat onder 60 procent van het mediaan besteedbaar inkomen leeft na
inkomensherverdeling in het kader van de sociale zekerheid.
Tabel 18

Risico op financiële armoede naar huishoudtype 2002-2007, in percentages
2002 2003 2004 2005 2006
Totaal
11
12
nb
11
10
Alleenstaande
18
18
nb
14
15
Alleenstaande, jonger dan 65 jaar
22
24
nb
17
20
Alleenstaande, 65 jaar of ouder
9
7
nb
7
4
Alleenstaande vrouw
18
17
nb
12
12
Alleenstaande
man
19
20
nb
17
18
Paar, tenminste één 65 jaar of ouder
7
6
nb
4
7
Paar, beiden jonger dan 65 jaar
5
6
nb
7
5
Huishouden met kinderen tot 18 jaar
14
15
nb
13
11
Eénoudergezin met 1 of meer kinderen tot 18
38
39
nb
26
32
jaar
Paar, met 1 kind tot 18 jaar
7
8
nb
9
6
Paar, met 2 kinderen tot 18 jaar
9
10
nb
10
8
Paar, met 3 of meer kinderen tot 18
jaar
22
24
nb
20
16
Drie of meer volwassenen
4
4
nb
4
5
Drie of meer volwassenen, met kinderen tot
10
12
nb
6
6
18 jaar
Bron: Eurostat

Tabel 19
percentages

Risico op financiële armoede naar werkintensiteit1 van huishoudens, in

0

>0 <1

1

>0 <0,5

0,5 <1

Huishoudens zonder kinderen tot 18 jaar
2002
28
2003
28
2005
16
wv: 0-17 jaar
0
18-64 jaar
18

5
6
8
0
8

4
4
4
0
4

nb
nb
18
0
19

nb
nb
6
0
5

2007
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb
nb

65 jaar of ouder
3
6
0
0
8
man
18
7
4
16
6
vrouw
14
8
3
21
5
2006
16
6
3
14
5
wv: 0-17 jaar
0
0
0
0
0
18-64 jaar
17
6
3
14
5
65 jaar of ouder
7
13
3
0
17
man
17
8
3
19
6
vrouw
15
4
3
6
4
Huishoudens met kinderen tot 18
jaar
2002
63
nb
6
43
17
2003
64
nb
6
45
19
2005
53
17
7
27
16
wv: 0-17 jaar
56
21
7
39
19
18-64 jaar
49
13
6
22
13
65 jaar of ouder
91
0
0
0
0
man
55
17
6
30
16
vrouw
52
16
7
25
16
2006
51
15
4
22
14
wv: 0-17 jaar
58
18
5
35
17
18-64 jaar
45
13
4
15
12
65 jaar of ouder
21
0
0
0
0
man
54
14
4
16
14
vrouw
50
16
4
28
15
1
De werkintensiteit wordt gemeten als het aantal maanden dat leden van het huishouden
behorend tot de potentiële beroepsbevolking hebben gewerkt in het verslagjaar als fractie van
het totaal aantal maanden dat zij theoretisch hadden kunnen werken in dat jaar.
Bron: Eurostat
Tabel 20
percentages

Risico op financiële armoede naar meest frequente arbeidspositie 1 , in
Totaal Werk- Werk- Zonder
zaam nemer
werk

Totaal
2002
2003
2005
wv: 18-64 jaar
65 jaar of
ouder
2006
wv: 18-64 jaar
65 jaar of
ouder

Zelf- WerkMet Overig
stanloos pensi- inactief
dige
oen

10
11
9
10

5
6
6
6

4
5
nb
nb

16
17
14
19

15
17
nb
nb

44
42
27
27

7
6
5
3

20
21
18
19

5
9
9

4
4
4

nb
nb
nb

5
14
14

nb
nb
nb

17
27
28

5
6
3

22
19
20

6

nb

nb

6

nb

nb

6

nb

Mannen
2002
9
6
4
17
16
45
6
25
2003
10
6
4
18
17
42
6
27
2005
9
6
nb
15
nb
27
4
24
wv: 18-64 jaar
10
6
nb
23
nb
28
3
26
65 jaar of
5
6
nb
5
nb
14
5
nb
ouder
2006
9
5
nb
15
nb
29
6
23
wv: 18-64 jaar
9
5
nb
23
nb
30
2
26
65 jaar of
ouder
7
nb
nb
7
nb
nb
7
nb
Vrouwen
2002
11
5
5
16
15
43
8
17
2003
11
6
5
16
15
41
7
19
2005
9
5
nb
13
nb
27
5
15
wv: 18-64 jaar
10
5
nb
17
nb
27
5
16
65 jaar of
ouder
6
nb
nb
6
nb
nb
6
19
2006
9
4
nb
13
nb
26
6
16
wv: 18-64 jaar
10
4
nb
17
nb
26
3
16
65 jaar of
ouder
6
nb
nb
6
nb
nb
6
nb
1
De meest frequente arbeidspositie is de arbeidspositie waarvan ondervraagde personen
aangeven dat zij
deze meer dan de helft van het verslagjaar hebben gehad.
Bron: Eurostat
Tabel 21

Risico op financiële armoede naar wooncategorie, in percentages
Totaal Eigen Huurwoning woning
2002
11
4
21
2003
12
5
22
2005
11
7
17
wv: 0-17 jaar
15
10
29
18-64 jaar
10
6
18
65 jaar of ouder
5
6
5
man
11
7
18
vrouw
11
7
17
2006
10
6
18
wv: 0-17 jaar
14
8
32
18-64 jaar
9
5
18
65 jaar of ouder
6
7
6
man
10
6
18
vrouw
10
6
18
Bron: Eurostat

Het deel van de bevolking dat een inkomen heeft onder 60% van het mediaan inkomen in
eigen land, is in 2006 met 10 procent het laagst in Nederland. IJsland en Tsjechië delen deze
eerste plaats met eveneens een percentage van 10 procent. Een van de oorzaken van de
gunstige internationale positie is het relatief hoge wettelijk minimumloon in Nederland.

In figuur 2 is te zien dat het wettelijk minimumloon in Nederland tot de hoogste behoort in de
lidstaten van de EU. Na Luxemburg en Ierland staat Nederland op de derde plaats.
Figuur 2 Wettelijk minimumloon in euro's per maand, 2006
1.600
1.400
1.200
1.000
800
600
400
200

Bron: Eurostat

US
Fr A
an
kri
Ve
jk
ren
igd
Be
Ko
l
nin gië
kri
jk
Ne
de
rla
nd
Ier
Lu land
xe
m
bu
rg

M
alt
a
Gr Spa
iek
n
en je
laa
nd

Tu
rki
j
Po e
rtu
ga
Slo l
ve
nië

Bu
lga
Ro rije
em
en
ië
Le
tla
n
Lit d
ou
we
Slo n
wa
kije
Es
tla
nd
Po
Ho len
ng
ari
je
Ts
jec
hië

0

BIJLAGE III - Voortgang streefdoelen NAP 2006
Inleiding
Dit verslag biedt op hoofdlijnen een doorkijk op het resultaat van de inspanningen in de
periode 2006 (soms 2005) t/m 2008, tegen de achtergrond van de op EU en nationaal niveau
geformuleerde doelstellingen.
Hoofddoelstellingen NAP 2003
I.
Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of maatschappelijk
zinvolle onbeloonde activiteiten
II.
Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder kinderen en jongeren
III.
Tegengaan van niet- gebruik inkomensvoorzieningen
IV.
Aanpak van problematische schulden
Per hoofddoelstellingen werden in het NAP 2006 concrete streefdoelen geformuleerd. Deze
streefdoelen komen hier onder terug, vergezeld van een korte tekst over het resultaat.
Doelstelling I. Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of
maatschappelijk zinvolle onbeloonde activiteiten.
In het kader van het streven naar een hogere arbeidsparticipatie en het terugdringen van
(lang)durige werkloosheid zijn in het NAP 2006 streefdoelen geformuleerd op de volgende
thema’s:
preventie van armoede onder werknemers en zelfstandigen
participatie van etnische minderheden in de Nederlandse samenleving
vermindering van analfabetisme
re-integratie naar werk van mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt
aanpak problematiek dak- en thuislozen

Streefdoel

NAP 2006
Preventie van armoede onder werknemers en zelfstandigen
Indicator
Resultaat

In stand houden en
verbeteren van
financiële prikkels voor
werkaanvaarding
(beperken armoedeval).

De gemiddelde mutatie in
besteedbaar inkomen door
het aanvaarden van een baan
op minimumloonniveau vanuit
de bijstand

De werkloosheidsval is voor
gezinnen met kinderen en
alleenstaanden verbeterd. Voor
alleenstaande ouders is deze
nog wel negatief. Voor
alleenstaanden is de
werkloosheidsval sinds 2006
nagenoeg onveranderd.

Stijging aantal mensen
met startkwalificaties
onder werkenden en
werklozen

Aandeel werkenden en
werklozen in de
beroepsbevolking(25-65) met
een startkwalificatie

Het aandeel werkenden en
werklozen in de beroepsbevolking (25-65) met een
startkwalificatie bedroeg in
2005 2006 2007
77,2
77,3
78,3
Bron: Jaarverslag SZW 2007

Conclusie

Streefdoel
Verhogen van
arbeidsparticipatie
etnische minderheden

Personen uit etnische
minderheden zijn
toegerust met vaardigheden en oriëntaties die
nodig zijn voor
deelname aan de
samenleving en voor een
zelfstandig bestaan in
economisch, sociaal en
cultureel opzicht.

De werkloosheidsval voor gezinnen me t kinderen is verbeterd;
voor alleenstaande ouders is de werkloosheidsval nog wel
negatief. Het aandeel werkenden en werklozen met een
startkwalificatie is de afgelopen jaren gestaag toegenomen. Het
behalen van de startkwalificatie blijft voor de komende jaren
doelstelling van het kabinet o.a. door het terugdringen van
voortijdige schooluitval en het bevorderen van EVC en scholing
van volwassen werkenden en werklozen. De streefdoelen en
indicatoren blijven gehandhaafd.

NAP 2006
Participatie van etnische minderheden in de Nederlandse
samenleving
Indicator
Resultaat
Netto arbeidsparticipatiegraad
etnische minderheden

Inburgering :
Het aantal oudkomers dat een
inburgeringstraject heeft
afgerond

De netto-arbeidsparticipatie
van etnische minderheden
d.w.z. van niet-westerse
allochtonen is toegenomen
van 46,7% in 2006 naar
51,8% in 2007.

Het aantal oudkomers dat een
inburgeringstraject heeft
afgerond: 2005
2006
starters 11.600 13.000
afronders 15.800
8.700
uitval
2.500
2.000

Percentage bereikte
nieuwkomers

Percentage bereikte
nieuwkomers
2005
2006
bereik
90%
94%

Uitvalpercentage bij
nieuwkomers

Uitvalspercentage bij
nieuwkomers
2005
2006
starters 18.400 15.400
afronders 18.600 16.300
uitval
2.000 1.400
uitvalperc. 10,9% 9,1%

Aantal geslaagde nieuwe
inburgeringsplichtigen

Er zijn nog geen gegevens
beschikbaar over het aantal
geslaagde nieuwe
inburgeringsplichtigen.
Er is een toename van rond de 5% tussen 2005 en 2007 in de
arbeidsdeelname van de niet-westerse allochtonen, terwijl de

toename bij autochtonen rond de 2,5% lag. De arbeidsdeelname
van niet westerse allochtonen blijft een indicator in de komende
periode.
Terwijl meer oudkomers zijn gestart met een traject nam de uitval
af in 2006. Bij de nieuwkomers werden meer mensen bereikt van
de doelgroep en daalde het aantal uitvallers en het uitvalpercentage. De eerdere streefdoelstellingen zijn gehaald, maar de
inburgering van oud- en nieuwkomers blijft aandachtspunt voor
de komende periode. Dit wordt o.a. ondersteund door de
uitvoering van het Deltaplan Inburgering dat een
kwaliteitsverbetering van de inburgering beoogt en de
voorgenomen samenvoeging van de inburgeringsgelden met het
Werkdeel van de WWB en de educatiegelden. Met de
inwerkingtreding van de Wet inburgering per 1 januari 2007 zijn
de huidige indicatoren niet meer direct toepasbaar. De indicatoren
voor dit streefdoel worden voor de komende verslagperiode
gewijzigd in “Het aantal aangeboden inburgeringsvoorzieningen
(starters)” en “het aantal geslaagden voor het
inburgeringsexamen”.

Streefdoel
Aanvalsplan
Laaggeletterdheid:
pakket van 6
indicatoren.
Dit aanvalsplan loopt tot
2010.

NAP 2006
Vermindering van analfabetisme
Indicator
Resultaat
Het aantal werkgevers dat actief
bijdraagt aan de bestrijding van
laaggeletterdheid, met 50 tot 100
procent vergroten.

In 2007 werden naar schatting
in branches met relatief veel
laaggeletterden in 1500
bedrijven rond 18.000
werknemers actief betrokken
bij screening, loopbaanbeleid
en cursussen op het gebied
van laaggeletterdheid.

De verhoging van het aantal
deelnemers aan
alfabetiseringscursussen tot rond
de 12.500.

In 2007 telden de
alfabetiseringscursussen 9.000
deelnemers.

Het percentage leerlingen
voortgezet onderwijs dat op of
onder PISA- leesniveau 1 zit (in
2006 11%), terugdringen tot
10%, rekening houdend met een
verwachte toename van deze
probleemgroep in 2010.

Over de PISA- leesniveaus
wordt in 2010 opnieuw
gerapporteerd.

De totstandkoming van 9
provinciale aanvalsplannen en
van een aanzienlijk aantal

In 2007 hebben 5 provincies
een aanvalsplan opgesteld of
daartoe opdracht gegeven.

gemeentelijke aanvalsplannen.

De uitvoering van lokale en
regionale leesbevorderingsplannen in een meerderheid van
de gemeenten.

Conclusie

Streefdoel

In 2007 kon worden
geconstateerd dat ruim 30
gemeenten brede aanvalsplannen hebben gemaakt.

De verbetering van de
De eerste effecten van het in
effectiviteit met betrekking tot
2006 in gang gezette
de bestrijding van
aanvalsplan zijn in 2007
laaggeletterdheid door
zichtbaar geworden.
onderzoek, monitoring en
internationale samenwerking.
De doelstellingen van het aanvalsplan in 2007 zijn behaald. Er
moet nog veel gebeuren, maar het is geen slechte uitgangspositie
voor 2008 en volgende jaren. Te meer omdat in september 2007
een Convenant Laaggeletterdheid 2007-2015 is gesloten tussen de
bewindslieden van Jeugd en Gezin, SZW en OCW en de sociale
partners verenigd in de Stichting van de Arbeid. Dit convenant, te
beschouwen als een belangrijke aanvulling op het aanvalsplan
van OCW verbreedt uiteraard het draagvlak voor de aanpak van
laaggeletterdheid. De doelstellingen en indicatoren blijven
gehandhaafd voor de komende periode.

NAP 2006
Re-integratie naar werk van mensen met een grote afstand tot
de arbeidsmarkt
Indicator
Resultaat

Terugdringen langdurige
werkloosheid

Aantal langdurig werklozen
(volgens CBS en EU definitie
langer dan 1 jaar werkloos)

Het aantal langdurig werklozen
bedroeg in
2005
2006
2007
161.000 143.000 109.000

Evenwichtige aandacht
voor verschillende
groepen in het
gemeentelijk reintegratiebeleid

Mate waarin evenwichtige
aandacht naar blijkt uit
kwalitatief onderzoek in het
kader van de evaluatie van de
WWB

Binnen de verordeningen
wordt volgens een IWIonderzoek naar de
gemeentelijke verordeningen
in de beginjaren van de WWB
(inwerkingtreding 2004) het
meest aandacht geschonken
aan kansrijken en jongeren.
Bijna alle door IWI
onderzochte gemeenten
onderscheiden in de reintegratieverordeningen de in
de wet genoemde groepen:
bijstandsgerechtigden, niet-

uitkeringsgerechtigden,
personen met een uitkering op
grond van de ANW
(Kamerstukken II, 2005-2006,
29 674, nr. 8, 25 november
2005. Voor wat betreft de
bijstand kwamen in de eerste
jaren in de uitvoering volgens
het eindonderzoek “Werkt de
WWB?” (Kamerstukken II,
2007-2008, 29 674, nr. 21, 21
december 2007) de gelijke
mogelijkheden voor sommige
groepen in het geding. In het
eindrapport wordt de aandacht
van gemeenten voor
doelgroepen echter opnieuw
beschreven. Daaruit blijkt dat
bijna de helft van de
gemeenten aangeeft de
aandacht verplaatst te hebben
naar moeilijkere doelgroepen
en nog eens bijna eenderde
geeft aan dit op korte termijn
te gaan doen.
Iedereen levert een
bijdrage aan de
samenleving

Conclusie

Percentage van
beroepsbevolking dat betaald of
onbetaald werk verricht c.q.
actief is

In 2005 en 2007 bedroeg het
percentage mensen van 15-64
jaar dat betaald en onbetaald
werk doet 15,4% resp. 16,2%.
De percentages voor degenen
die betaald en/of onbetaald
werk doen bedroegen in 2005
en 2007 74,3% resp. 76,5%.
Het percentage vrijwilligerswerk steeg van 22,9% (2005)
naar 24,2% in 2006 en daalde
licht naar 23,4% in 2007. Het
percentage mantelzorg nam
heel licht af van 4,7% in 2005
naar 4,6% in 2007.
Bron: CBS
Het kabinet streeft ernaar met een veelheid van maatregelen voor
de periode 2007-2011 de langdurige werkloosheid nog verder te
verminderen en de deelname aan de samenleving via betaald en
onbetaald werk te verhogen. De streefdoelen ‘iedereen levert een
bijdrage aan de samenle ving’ en ‘het terugdringen van de
langdurige werkloosheid’ blijven gehandhaafd; voor het streefdoel
‘iedereen levert een bijdrage aan de samenleving’ wordt nog een
indicator toegevoegd.

Streefdoel
Voor 2013 ruim 10.000
trajectplannen voor daken thuislozen in G4

NAP 2006
Aanpak problematiek dak- en thuislozen in G4
Indicator
Resultaat
Aantal individuele trajectplannen In februari 2008 was bij 3.000
cliënten in de vier grote
steden een trajectplan in
uitvoering.

Dakloosheid t.g.v.
uithuiszetting komt
(vrijwel) niet meer voor.
Aantal huisuitzettingen
in 2008 is gedaald tot
minder dan 30% van het
aantal in 2005

Aantal uithuiszettingen per jaar
en aantal uitzettingen dat tot
dakloosheid leidt

De situatie verschilt per stad.
In Rotterdam bleef het aantal
uithuiszettingen in 2007 gelijk
aan 2005; in Den Haag was
sprake van een daling van
39%, in Utrecht van 32% en
in Amsterdam van 19%. Er
zijn nog geen gegevens over
het aantal huisuitzettingen dat
tot dakloosheid leidt.

Dakloosheid t.g.v.
detentie komt (vrijwel)
niet meer voor

In 2013 mag maximaal 10% van
het totaal aan de steden toe te
bedelen ex-gedetineerden zich
melden bij het stedelijk centrale
loket dat onderdeel uitmaakt van
het plan van aanpak

Nog niet alle vier grote steden
zijn in staat hierover gegevens
aan te leveren. Er is geen
reden om aan te nemen dat de
doelstelling niet gehaald
wordt.

Dakloosheid ten gevolge
van uitval uit
zorginstellingen komt
(vrijwel) niet meer voor

Een daling van het aantal
meldingen in 2013 tot maximaal
10% van het totaal aantal
personen dat tot de doelgroep
behoort, dat zich meldt bij het
stedelijk centrale loket en in een
traject wordt geplaatst

Nog niet alle vier grote steden
waren in staat hierover
gegevens aan te leveren. Er is
geen reden om aan te nemen
dat de doelstelling niet
gehaald wordt.

Bij een groot deel van de
doelgroep is
overlastgevend gedrag
verminderd conform
Veiligheidsmonitor
(maximaal 75% van het
huidige niveau in 7 jaar

Aantal strafbare feiten en aantal
meldingen overlast

De politie in de G4 geeft aan
dat het straatbeeld rustiger is
en dat er minder
overlastmeldingen zijn. Deze
indicator wordt volgend jaar
meegenomen in de
bestuurlijke monitor.

Conclusie

Het Plan van Aanpak Maatschappelijke Opvang voor de vier
grote steden ligt op koers en lijkt in deze korte tijd vanaf 2006
zijn vruchten af te werpen. Zo meldt het Leger des Heils dat het

aantal daklozen met 25% is teruggedrongen en geeft de politie in
de G4 aan dat het straatbeeld rustiger is en dat er minder
overlastmeldingen zijn. De vier grote steden geven bovendien aan
dat intern onderzoek onder een deel van de cliënten van de
doelgroep wijst op positieve resultaten van het Plan van Aanpak
Maatschappelijke Opvang.
De monitoring van de maatschappelijke opvang is nog in
ontwikkeling, vandaar dat 2 van de indicatoren in de 2e kolom in
de afgelopen periode zijn aangepast. Voor de komende periode is
het streefdoel en bijbehorende indicatoren gewijzigd.

Doelstelling II. Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder kinderen
en jongeren

Streefdoel

NAP 2006
Interventie in problematische gezinnen
Indicator
Resultaat

Verbeteren van de
samenwerking tussen
hulpverlenende
instanties

Bereik van risicogezinnen

Conclusie

Momenteel wordt bekeken met welke indicatoren het kabinet de
voortgang van de doelrealisatie van het beleidsprogramma
“Samen werken, samen leven” voor wat betreft de doelstelling: In
2011 worden jeugdigen en hun ouders snel en goed ondersteund,
inzichtelijk zal maken. In hoofdstuk 2 zijn zowel streefdoel als
indicatoren anders geformuleerd.

Streefdoel

Een goede meting van deze
indicator is in de afgelopen
periode niet mogelijk
gebleken.

NAP 2006
Participatie van kinderen en jongeren
Indicator
Resultaat

Kinderen en jongeren uit
achterstandsgezinnen de
mogelijkheden geven tot
een vrijetijdsbesteding
die bijdraagt aan hun
persoonlijke
ontwikkeling

In 2010 is de achterstand in sport
deelname van allochtone jeugd
ingelopen.

Conclusie

De voortgang op het streefdoel van sportdeelname van allochtone
jeugd kan pas eind 2008 op basis van cijfers beoordeeld worden.
Het streefdoel blijft gehandhaafd voor de komende NAP-periode
waarbij de indicator nader is geconcretiseerd.

In het najaar van 2008 komen
hierover cijfers beschikbaar.

Streefdoel

NAP 2006
Het terugdringen van leerachterstanden en voortijdig
schoolverlaten
Indicator
Resultaat

Taalachterstanden van
‘gewichtenleerlingen’
(allochtone leerlingen en
autochtone leerlingen)
terugdringen met 5% in
2008 t.o.v. ‘niet
gewogen leerlingen’

Het percentage leerlingen
voortgezet onderwijs dat op of
onder PISA- leesniveau I zit
(11%, 2006), terugdringen tot 10
procent. Als referentie gelden de
scores op taaltoetsen uit het
PRIMA-cohort onderzoek 2006.

Vermindering van
voortijdig schoolverlaten
met 50% tussen 2000 en
2010

Percentage 18-24-jarigen dat
geen onderwijs volgt en geen
diploma hoger secundair
onderwijs heeft gehaald (EU
definitie)

Conclusie

Over de PISA- leesniveaus
wordt in 2010 opnieuw
gerapporteerd.

In 2007 bedroeg het
percentage 18-24-jarigen dat
geen onderwijs volgt en geen
diploma hoger secundair
onderwijs heeft gehaald
12,0%. In 2000 bedroeg dit
15,5%.
Het percentage 18-24-jarigen dat geen onderwijs volgt en geen
diploma hoger secundair onderwijs heeft gehaald is gedaald. De
resultaten op deze indicator wijzen de goede kant uit, maar we
zijn er nog niet. De indicator wordt gehandhaafd.

Streefdoel

NAP 2006
Bestrijden jeugdwerkloosheid
Indicator

Verminderen
jeugdwerkloosheid

Percentage werkloze jongeren
(15-22 jaar)

Van de 15- tot 22-jarigen van
de beroepsbevolking is in
2005 15,0% resp. 2006 11,4%
werkloos; in 2007 is het
percentage gezakt tot 9,7%.

In 2007 zijn 40.000
extra banen die voor
jongeren geschikt zijn,
gecreëerd

Aantal ‘jeugdbanen’

Tussen oktober 2003 en juni
2007 is een Taskforce
Jeugdwerkloosheid werkzaam
geweest die gericht was op het
resaliseren van 40.000 extra
jeugdbanen en het realiseren
van een sluitende aanpak voor
jongeren. Er zijn tijdens dit
project bijna 44.700 jongeren
door het Centrum voor Werk
en Inkomen (CWI) extra
bemiddeld op een jeugdbaan
waarvan plm. 15.600 in 2006
en 2007. Naast deze extra
bemiddelingen vonden rond

Resultaat

Conclusie

Streefdoel
Evenwichtige
inkomensontwikkeling
met aandacht voor de
positie van minima
gezinnen met kinderen

Conclusie

de 63.400 jongeren na hulp
van het CWI ze lf een baan en
gingen er 5.400 weer terug
naar school door tussenkomst
van het CWI.
Het percentage werkloze jongeren is verminderd sinds de
totstandkoming van het vorige NAP. De omvang van de
jeugdwerkloosheid neemt af. De focus van het beleid is gericht op
het bestrijden van belemmeringen. De arbeidsmarktpositie van de
jongeren wordt gevolgd in algemene cijferopstellingen. De
doelstelling is dat de jeugdwerkloosheid niet meer bedraagt dan
tweemaal de algemene werkloosheid.
NAP 2006
Inkomensondersteuning van minima met kinderen
Indicator
Resultaat
Koopkracht minima gezinnen
met kinderen in vergelijking met
andere groepen

De koopkracht van gezinnen
met kinderen met een
minimuminkomen heeft zich
vanaf 2000 gunstiger
ontwikkeld dan die van
minima zonder kinderen.
Minima zonder kinderen
gingen er tussen 2000 en 2008
3¼% op vooruit, minima met
kinderen meer dan 10 procent.
De koopkracht van gezinnen met kinderen met een
minimuminkomen heeft zich vanaf 2000 gunstiger ontwikkeld
dan die van minima zonder kinderen. De indicator wordt
gehandhaafd voor de komende jaren.

Doelstelling III: Tegengaan van niet-gebruik inkomensvoorzieningen

Streefdoel
Vermindering nietgebruik van
inkomensvoorzieningen

NAP 2006
Vermindering niet-gebruik van inkomensvoorzieningen
Indicator
Resultaat
Percentage niet- gebruik van
voorzieningen

Op basis van inkomensgegevens 2003 en enquêtegegevens 2005 is in een
nulmeting vastgesteld dat het
niet-gebruik bij huursubsidie
en Wtos-tegemoetkoming
respectievelijk 27% en 37%
bedraagt van alle huishoudens
die recht kunnen doen gelden.
Op basis van dezelfde data is
vastgesteld dat het aandeel
niet-gebruikers van

Conclusie

huishoudens met een inkomen
op minimumniveau 45%
bedraagt (dit betreft kwijtschelding tot 105% van de
bijstandsnorm); 68% bij
aanvullende bijstand en 54%
bij de langdurigheidstoeslag.
Bron: Geld op de plank, SCP,
mei 2007.
Aan de hand van de resultaten kan niet worden vastgesteld of het
aantal niet- gebruikers van aanvullende inkomensvoorzieningen is
toe- of afgenomen. De verwachting is dat het aandeel nietgebruikers in 2008 en verder zal afnemen door allerlei genome n
maatregelen en nog uit te voeren beleid. De indicator zal worden
gehandhaafd.

Doelstelling IV: Aanpak van problematische schulden

Streefdoel

NAP 2006
Preventie problematische schulden
Indicator
Resultaat

Vergroten van financieel
inzicht van consument

Eind 2006 begin 2007 wordt
gestart met een onderzoek naar
het huidig financieel inzicht van
consumenten.

In het najaar van 2007 heeft
bij 4.280 consumenten een
onderzoek plaatsgevonden
naar het gedrag, kennis,
vaardigheden en motivaties op
financieel gebied. Het
betreffende onderzoek is in
juni 2008 aan het parlement
gezonden. (Kamerstukken II,
2007-2008, 29 507, nr. 62, 19
juni 2008)

Voorkomen
overkreditering

Aantal mensen met
problematische schulden door
teveel krediet, waarbij de mate
van kredietverlening niet
aansluit bij de financiële positie
van de consument
(volgtijdelijkheid schulden)

Er zijn geen cijfers beschikbaar over het aantal mensen
met problematische schulden
door teveel krediet in de
periode 2006-2008. Wel is er
inzicht in het leengedrag van
consumenten die voor zichzelf
aangeven moeilijk te kunnen
rondkomen en degenen die
aangeven in een lastige
schuldensituatie te zitten. Bij
de risicoconsumenten wordt
in vergelijking met de overige
consumenten vaker een
persoonlijke lening bij een
bank of een financierings-

Conclus ie

Streefdoel
Verbetering kwaliteit en
slagingskansen van
trajecten voor
schuldhulpverlening

maatschappij aangetroffen
(Bron: EIM, Overkreditering
aan banden, september 2007)
In het Bestuursakkoord tussen rijk en gemeenten is ter
voorkoming van problematische schulden afgesproken dat
gemeenten zich zullen inspannen om niet- gebruik te verminderen,
de bekendheid van gemeentelijke regelingen te vergroten, te
onderzoeken of bestandskoppelingen uitkomst bieden en
terughoudend te zijn met leenbijstand. Bovendien zijn extra
middelen aan gemeenten verstrekt om armoede te bestrijden. Op
grond van deze reeds genomen en nieuwe maatregelen zijn voor
de komende periode andere indicatoren wenselijk.
NAP 2006
Verbetering schuldhulpverlening
Indicator
Resultaat
Aantal regelingen en
slagingspercentage van
minnelijke trajecten (NVVK)

In 2005 ging het om 43.000
verzoeken met een
slagingspercentage van 14%;
in 2006 om 46.000 verzoeken
met een slagingspercentage
van 18%. In 2007 ging het om
47.500 aanvragen met een
slagingspercentage van 22%
(Bron: Jaarverslag 2007 van
de NVVK).

Aantal en slagingspercentage
van Wsnp trajecten

In 2006 is het aantal nieuwe
Wsnp-trajecten met 300
gestegen naar 15.105. De
hoofddoelstelling van de
Wsnp, het bieden van een
perspectief op een duurzame
schone lei, blijkt evenals ten
tijde van de voorgaande
metingen in 71% van de
gevallen te worden
gerealiseerd (Bron: Monitor
Wsnp, derde meting, IVA
2007).

Toename lokale en regionale
ketenafstemming

In december 2006 hebben
belangrijke partners een
intentieverklaring
ondertekend om de
samenwerking rondom (het
voorkomen) van problematische schuldensituaties te
verbeteren. Er zijn verschil-

Conclusie

lende convenanten ondertekend en samenwerkingsafspraken gemaakt ten
behoeve van vroegsignalering
en medewerking bij het
oplossen van schuldensituaties. De resultaten van
deze samenwerkingsconvenanten zullen bijdragen
aan het verminderen van
problematische schuldensituaties.
Het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening is in de
periode 2006-2008 nog toegenomen. Het kabinet heeft diverse
maatregelen in uitvoering genomen ter reductie van
schuldenproblematiek die echter (nog) niet in de resultaten op de
indicatoren bij dit streefdoel tot uitdrukking konden komen.
Het streefdoel en de indicatoren wijzigen. Uitgangspunt daarbij is
het streefdoel dat de wachtlijsten voor de schuldhulpverlening tot
een minimum worden beperkt en dat het aantal huishoudens met
problematische schulden halveert in de periode tot en met 2011.

BIJLAGE IV - Samenvatting uitkomsten consultatietraject NAP
Het overheidsbrede beleid rond armoedebestrijding en participatiebevordering vraagt
draagvlak bij en inzet van veel actoren. Daarom heeft uitgebreide consultatie plaatsgevonden.
Dit consultatietraject bestond uit drie op verschillende manier georganiseerde consultaties:
1) consultatiebijeenkomsten met zo’n 30 organisaties 61 uit het maatschappelijk middenveld,
onderzoeks- en adviesinstellingen, en professioneel betrokken organisaties;
2) consultatie gemeenten (onder meer d.m.v. Eurocities bijeenkomst); en
3) consultatie sociale partners via de Regiegroep van de Stichting van de Arbeid.
Uit het consultatietraject is naar voren gekomen dat er al veel goed gaat in Nederland. Er is
bijvoorbeeld veel aandacht voor maatwerk in re- integratietrajecten, er is extra geld voor de
bestrijding van armoede onder kinderen (“de Aboutaleb- gelden”), er is veel aandacht voor het
terugdringen van niet-gebruik en er wordt al veel meer gedaan om problematische schulden te
voorkomen en op te lossen. Denk aan de campagne ‘Blijf positi€f’.
Maar er is nog een wereld te winnen. In de slotaanbevelingen wordt bijvoorbeeld genoemd
dat een samenhangend armoedebeleid ontwikkeld dient te worden met ambitieuze en
meetbare doelstellingen en dat kinderen bij de consultatie betrokken moeten wo rden. Ook
werd breed aanbevolen de klant centraal te stellen en cliëntenraden actief te ondersteunen.
Met betrekking tot de prioritaire doelstellingen zijn de volgende verbeterpunten naar voren
gekomen.
Doelstelling I: Bevorderen van participatie door werkaanvaarding, scholing en/of
maatschappelijk zinvolle onbeloonde activiteiten.
Aangegeven werd dat vrijwilligerswerk een grotere rol kan spelen. Niet alleen als eerste stap
naar arbeidsparticipatie maar vrijwilligerswerk maakt maatschappelijke participatie mogelijk.
Met name voor ouderen (65 plussers) is het van belang ervoor te zorgen dat ze niet in een
sociaal isolement komen.
Ga uit van de talenten van mensen en niet van de problemen! Gemeenten en UWV zetten zich
in om de combinatie leren en werken mogelijk te maken. Bijvoorbeeld voor jongeren zonder
startkwalificatie en etnische minderheden. Dit zorgt ook voor een duurzame uitstroom uit de
WWB en voorkomt dat deze groepen steeds weer worden ingezet als “arbeidsreserveleger”.
Ook qua maatwerk op het gebied van re-integratie kan er nog veel verbeterd worden.
Bijvoorbeeld meer empowerment-tools voor allochtone (oudere) mannen om hun leven een
nieuw doel te geven. Zij voelen zich vaak over het hoofd gezien.
61

Samenwerkingsverband Cliëntenbond – Voice, Stichting Cliëntenperspectief / Clip,
Stichting Mensen Zonder Betaald Werk/LNCO, ANBO, AEDES, Nederlands Jeugd Instituut,
Verwey-Jonker Instituut, VNG, Centrale Samenwerkende Ouderenorganisaties, Nederlandse
Vrouwen Raad, Stichting Humanitas, DIVOSA, European Anti Poverty Network Nederland,
Defence for Children, Oudere Vrouwennetwerk Nederland, Werkgroep Arme Kant van
Nederland/EVA, Movisie, Unicef, NIBUD, RMO, Chronisch Zieken en Gehandicaptenraad,
Raad van Kerken, Stichting Leergeld Nederland, Stichting Landelijke Patiënten-en
Bewonersraden in de GGZ LOC/LPR, Woonbond, Stichting Vrouwen Netwerk
Arnhem/Nijmegen, Koninklijke Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders, NVVK, SCP,
Stimulansz, SMW

In de consultaties was ook aandacht voor het feit dat de armoedeval een belemmering kan
vormen voor participatie. Gemeenten kunnen die armoedeval verzachten door een “glijdende
schaal” in te voeren (bouw voorzieningen langzaam af naar mate er meer wordt verdiend ).
In een pleidooi voor doelgroepenbeleid (zoals voor (alleenstaande) vrouwen, ouderen,
minderheden, arbeidsgehandicapten) wordt specifiek aandacht gevraagd voor kleine
zelfstandigen (denk aan microkredieten), working poor (denk aan leven lang leren), dak-en
thuislozen en recente migranten. Er wordt voorgesteld convenanten met werkgevers aan te
gaan voor het aanbieden van stages.
Van de wet Vazalo wordt veel verwacht, gesuggereerd wordt deze uit te breiden naar
mantelzorgers.
Doelstelling II: Bestrijden van armoede en bevorderen van participatie onder kinderen
en jongeren.
Het veld beveelt aan om deze doelstelling scherper te formuleren. Wat wordt precies bedoeld
met participatie? Er werden in het NAP 2006 weinig verbanden gelegd tussen de
onderliggende doelstelling (deze variëren van interventies in probleemgezinnen tot
jeugdwerkloosheid). Men pleit voor een aanpak die overerving doorbreekt. Het veld wijst ook
op de risico’s die kleven aan de stijging van kinderen op de sociale ladder, waardoor kinderen
het risico lopen uit hun sociale omgeving te vallen. Men meent ook dat meer kennis over de
doelgroep nodig is. Er kan meer geluisterd worden naar de ervaringen en ideeën van kinderen
zelf, betrek ze ook bij het opstellen van het NAP.
Ook bij deze doelstelling wordt gepleit voor doelgroepenbeleid: denk aan: kinderen van
working poor (vooral kinderen op het voortgezet onderwijs), gezinnen waarin huiselijk
geweld voorkomt of kwam, alleenstaande moeders en vluchtelingen. Houdt er rekening mee
dat allochtonen met grote gezinnen vaak al een groot netwerk hebben en op die manier ook
participeren.
De algemene voorzieningen zouden volgens aanwezigen ook vergroot moeten worden, dit kan
ook bijdragen aan het bevorderen van het gebruik van inkomensvoorziening. Denk aan: meer
jongerenwerkers, toegankelijke jeugdcentra, laagdrempelige verenigingen, activiteiten voor
diverse leeftijden (bijvoorbeeld via NSO/brede scholen), OV-kaart voor mbo-scholieren.
Vergeet hierbij niet de kleinere steden en dorpen met minder financiële armslag goed te
faciliteren. Door de vergrijzing komen de algemene (jeugd)voorzieningen hier steeds meer in
gevaar, wat tot een vicieuze cirkel kan leiden.
Omdat schooluitval een nieuwe generatie armen creëert moeten scholen breed betrokken
worden. Uit de consultaties blijkt dat het kabinetsdoel om vroegtijdig schoolverlaten te
voorkomen, wordt gedeeld. De ervaring leert dat sommige jongeren niet meer staan
geregistreerd en doordoor onzichtbaar zijn geworden. Het is moeilijk ze dan te bereiken en
participatie te stimuleren. Werkgevers zouden geen leerlingen voortijdig van ‘school mogen
plukken’.
Tot slot is gepleit voor het waarborgen van de rechten van het kind: voorkom bijvoorbeeld
uithuiszettingen als er kinderen in een gezin zijn. Tevens wil men graag dat het voorbehoud
dat Nederland heeft gemaakt bij het artikel 26 over sociale zekerheid in het VN
Kinderrechtenverdrag opgeheven wordt.

Doelstelling III: Tegengaan van niet-gebruik van inkomensvoorzieningen.
Een door velen gewenst instrument hierbij is het koppelen van bestanden maar in een aantal
gevallen vormen privacy-wetgeving en beperkte ICT- mogelijkheden nu nog een
belemmering. Als de bestanden gekoppeld zouden zijn kan de overheid er op basis van alle
gegevens voor zorgen dat iedereen die recht heeft op een inkomensvoorziening deze ook
ontvangt zonder een aanvraagprocedure. Bijvoorbeeld het gemeentelijke
kwijtscheldingsbestand koppelen aan het bestand van de Waterschappen. Er is dan ook geen
niet-gebruik meer uit schaamte.
Naast schaamte is ook de papierwinkel een genoemde oorzaak voor niet- gebruik. Volgens het
veld heeft de overheid hier te weinig aandacht voor. Door meer kennis over de doelgroep
kunnen de instrumenten beter toegepast worden. Men is van mening dat voorzieningen nu niet
altijd passen bij de situatie of slechts een druppel zouden zijn op een gloeiende plaat. Er zou
uitgegaan kunnen worden van voorbeeldbegrotingen zoals het Nibud die heeft ontwikkeld.
Bovendien vraagt men zich af of ZZP-ers wel worden bereikt.
Om niet-gebruik te verminderen zou de centrale boodschap van de
(rijksoverheids)voorlichting kunnen zijn: stimuleer het gebruik van inkomensvoorzieningen.
Zoals nu gebeurt via de site: Berekenuwrecht.nl . Dit draagt wellicht ook bij aan een
verbeterde beeldvorming over armoede. Er kan ook meer voorlichting via intermediairen
gegeven worden: scholen, vrijwilligersorganisaties (ervaringsdeskundigen),
formulierenbrigade (voor 65-plussers) en maatschappelijke organisaties zoals Stichting
Leergeld en de voedselbanken. Men meent ook dat veel niet-gebruik zijn oorsprong vindt aan
het gemeentelijk loket. De hulpgever zou meer moeten meedenken. Op dit punt kan er veel
gewonnen worden.
Wellicht kunnen gemeenten een soort salarisstrook opstellen zodat een uitkeringsgerechtigde
in een oogopslag kan zien wat het inkomen is en welke voordelen bepaalde regelingen
hebben. Door de vele verschillende toeslagen en uitkeringen kan men anders door de bomen
het bos niet meer zien en ontbreekt het totaalplaatje van het inkomen.
Er wordt (opnieuw )gepleit voor ruimere mogelijkheden voor categoriale bijzondere bijstand
en voor ophoging van het sociaal minimum (in ieder geval door de stijging van de voedsel en
energieprijzen te compenseren). Hiernaast wordt gewezen op de situatie van een alleenstaande
ouder wiens jongste kind 18 jaar wordt. Tot slot kan er volgens het veld specifiek op het
gebied van wonen ook het een en ander verbeterd worden. Bijvoorbeeld het verbeteren en het
verhogen van de huurtoeslag voor lage inkomens.
Doelstelling IV: Aanpak van problematische schulden.
Tijdens de consultaties is specifieke aandacht gevraagd voor de preventie van schulden onder
de jeugd. Het maken van schulden lijkt van generatie op generatie over te gaan. Zorg dus voor
meer aandacht voor omgaan met geld in het onderwijs, financiële opvoeding is essentieel.
Men stelt voor voorlichting te geven via intermediairen zoals voedselbanken en
zelforganisaties.
Andere aanbevelingen zijn: vroegsignalering, aanscherping van de reclamecode, certificering
van schuldhulpverleners waardoor de kwaliteit verhoogt, uitbreiding van de capaciteit van

hulpverleningsorganisaties en een oplossing voor die mensen die wegens onvoldoende
aflossingscapaciteit niet toegelaten worden tot schuldhulpverlening. Kijk bijvoorbeeld naar
wat wel kan: koppeling met re- integratie of een combinatie van verleiden en dwang. Ook wil
men de Pandhuiswet zo snel mogelijk moderniseren. Er is ook voorgesteld de leenbijstand af
te schaffen om de schuldenlast niet te laten toenemen. In sommige gevallen kan leenbijstand
echter een goede functie hebben als uiting van de eigen verantwoordelijkheid.
Over de WSNP is het volgende gezegd: er komen veel klachten over slecht functionerende
bewindvoerders. Deze taken zouden overgedragen kunnen worden aan de Gemeentelijke
Kredietbanken, mits deze dat aankunnen. Ook geeft men aan dat de wachttijd lang is,
begeleidt mensen tijdens de wachttijd al. En er is bijna geen nazorg. Dit zorgt voor terugval in
het oude patroon.
Ook over de rol van inkomensbeheerders heerst ontevredenheid: de klant wordt de dupe als de
beheerder faalt. Voorgesteld wordt dat de gemeente dan de verantwoordelijkheid voor de
schulden overneemt. Een betere samenwerking tussen (schuld)hulpverlenende instanties en
tussen overheid en het maatschappelijk middenveld wordt gewenst. Sommige gemeenten
werken bijvoorbeeld al met een noodhulpfonds. Dit verdient navolging. Er wordt met name
door de gemeenten een huivering geconstateerd om life-style keuzes aan de orde te stellen
(roken en drinken terwijl kinderen niet naar sportschool kunnen).
Tot slot uit men de wens om een eenvoudiger berekening van de beslagvrijevoet zodat er
gegarandeerd leefgeld beschikbaar is. Schrijnende situaties kunnen dan voorkomen worden.
Ook bij dit onderwerp is gepleit voor het ophogen van het sociaal minimum omdat men meent
dat de aflossingscapaciteit van mensen op het sociaal minimum nihil is.
Governance
Gezien het toegenomen belang dat wordt gehecht aan het voeren van integraal beleid en
samenwerking tussen de diverse actoren kent ook deze samenvatting een aparte alinea over
governance. In de consultaties is veel aandacht besteed aan de bestuurlijke context en het
effectiever inzetten van het beleid ten aanzien van armoedebestrijding en
participatiebevordering. In het rapport zelf is uitgebreid ingegaan op een aantal aspecten die
zijn genoemd, in aanvulling hierop zijn nog te noemen:
Enkele organisaties pleiten voor het oormerken van gedecentraliseerde gelden en meer
richtlijnen vanuit de rijksoverheid met betrekking tot armoedebeleid. Genoemd voordeel
hierbij is dat de kwaliteit van het beleid dan niet afhangt van de kwaliteit van het College.
Men wenst ook een betere koppeling tussen het armoedebeleid en de WMO.
Gemeenten kunnen ernaar streven te kiezen voor een probleemgestuurde aanpak in plaats van
een projectgerichte aanpak. Dit voorkomt het streven naar ‘quick wins’. Maak concrete
plannen en houd in zicht wat het daadwerkelijke probleem is.
Streef naar volledige bestandskoppeling en als dit een stap te ver is dan zou er in ieder geval
meer aandacht moeten zijn voor het terugdringen van het aantal inkomensregelingen.
Bovendien moet de bewustwording van kosten door burgers weer worden gecompenseerd met
toeslagen en juist voor echt sociaal zwakkeren wordt het zo onoverzichtelijk. Daarbij menen
velen dat de Belastingdienst te makkelijk oordeelt over de terugbetaalcapaciteit van minima
als er teveel toeslag is uitbetaald.

Probeer paradoxen te voorkomen: haal servicekosten niet uit huurtoeslag, terwijl service het
juist voor ouderen mogelijk maakt om langer zelfstandig te wonen en dat is ook
kabinetsbeleid. Verzin een oplossing voor het feit dat per 1-1-09 zorgverzekeraars preferente
schuldeiser worden en dus beslag kunnen laten leggen op inkomen/uitkering.
Tot slot: De aanpak van problemen zou uit de politieke sfeer moeten worden gehaald. Er
zouden meer-jarenplannen moeten komen, maar dat is vaak politiek niet wenselijk. Er kan
namelijk niet makkelijk op worden gescoord. De politiek wil graag projecten, want daar is op
te scoren, met grootste sociale plannen ligt dat gecompliceerder.

BIJLAGE V – Best practice Preventie Informatie Team Eindhoven
Naam van de maatregel/activiteit
Preventie Informatie Team (PIT)

Gemeente (NL)
Eindhoven

Doel van de maatregel/activiteit
Tegengaan van onderbenutting van regelingen en voorzieningen en het voorkomen of
beperken van financieel problematische situaties.
Belangrijkste resultaten in het kort
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Naamsbekendheid
opbouw van samenwerkingsverbanden en netwerken
ontwikkeling van de methode ‘wijkgericht werken’
intern: realisatie van de benodigde randvoorwaarden (managementinformatie, registratie
van activiteiten, functie-invulling en –omschrijvingen etc.)
er zijn in 2007 366 mensen schriftelijk benaderd waarvan er bij 137 een budgetconsult is
afgelegd. Er zijn 112 aanvragen voor inkomensondersteuning en WMO-voorzieningen uit
voort gekomen.
er zijn 43 groepsvoorlichtingen verzorgd in 2007, zowel aan burgers als ook intermediairs
voorlopige (deel)cijfers in 2008: 519 mensen schriftelijk benaderd. Respons 367, waarvan
206 budgetconsulten zijn afgelegd en 161 miniconsulten. Er zal nog een aanbel actie
plaatsvinden bij de mensen niet hebben gereageerd.
er zijn 32 groepsvoorlichtingen en workshops verzorgd in het eerste half jaar van 2008
Opstart Samenwerking Voedselbank
Voorlichtingen bij diverse Moskeeën
Aangaan van samenwerkingsrelaties met externe organisaties bij SBK-Trudo en WoenselZuid
Afspraken met diverse scholen over het thema jongeren en omgaan met geld
Ontwikkeling van diverse materialen (folders, flyers enz.)
Nieuwe curatieve regeling voor jongeren met schulden

Doelgroep
Bevolking in het algemeen
kinderen
éénouder gezinnen
Werklozen
Ouderen
Jongeren
Chronisch zieken en lichamelijk
gehandicapten
Immigranten/asielzoekers/
vluchtelingen
Etnische minderheden
Dak- en thuislozen
Specifieke ziekte/handicap
Anders [graag specificeren:]

beleidsterrein

X
X
X
X
X

Sociale insluiting
Gezondheidszorg
Langdurige zorg
Governance
Armoede (sociale zaken)
Geografische scope

X

National
X

Regional

X

Uitvoerende organisatie

X

Preventie Informatie Team
(onderdeel van Sociale Zaken)
Context/achtergrond van het initiatief
Uit de armoedemonitor 2006, een onderzoek welke onder de burgers van de gemeente
Eindhoven is gehouden, is gebleken dat er sprake is van onderbenutting van gemeentelijke
(inkome nsondersteunende) regelingen en voorzieningen. Daarin zijn bepaalde doelgroepen
naar voren gekomen waarbij het niet- gebruik van regelingen groter is dan bij andere
doelgroepen en die als extra kwetsbaar zijn benoemd.
In 2006 zijn we vervolgens binnen de gemeente Eindhoven gestart met preventief
armoedebeleid nadat een aantal structurele en incidentele middelen hiervoor beschikbaar zijn
gekomen. Het Preventie Informatie Team (PIT) is hieruit ontstaan en het PIT valt onder de
sector Zorg en Inkomen van Sociale Zaken.
Het is de bedoeling dat de werkzaamheden van PIT een aanvulling zijn op de bestaande
dienstverlening die de andere afdelingen reeds aan de burgers van Eindhoven bieden. Uit het
onderzoek blijkt immers dat bepaalde groepen er minder in slagen ons via de reguliere
kanalen (zoals het loket) te bereiken. Vanuit de multi-channeling gedachte gaat het PIT, in
tegenstelling tot de andere afdelingen, uit van een proactieve en outreachende aanpak van
armoedebestrijding.
Details van het initiatief
1.

Wat is/was het tijdspad voor de implementatie van de maatregel/activiteit?
- Het PIT is eind 2006 gestart en duurt in beginsel tot medio 2010;
- Het PIT voert diverse activiteiten en deelprojecten met verschillende
looptijden uit.

2.

Specifieke doelen
Doelen extern:
- het voorkomen of beperken van financieel problematische situaties en het
tijdig effectueren van rechten;
- bekendheid van (gemeentelijke) regelingen en voorzieningen vergroten;
- bevorderen toegankelijke en laagdrempelige regelingen en voorzieningen;
- vroegtijdige signalering van (dreigende) problematische situaties
Doelen intern:
- verbeteren van procedures en werkprocessen;
- opbouwen van een relevant netwerk;
- investeren in methodiekontwikkeling

3.

Hoe ?
Na analyse van de doelgroep en inventarisatie van initiatieven in de stad en de
opbouw van een netwerk wordt gekeken hoe een bepaalde kwetsbare doelgroep het
beste kan worden bereikt en welke middelen kunnen worden ingezet.

Activiteiten en middelen van het team zijn onder andere:
- budgetconsult bij mensen thuis waarbij voorlichting op maat wordt gegeven
over regelingen en voorzieningen. Tevens wordt psychosociale
problematiek gesignaleerd;
- geven van voorlichting aan groepen burgers, maar ook aan intermediairs
(die op hun beurt ook burgers bereiken);
- aanbieden van lesmateriaal en workshops aan scholen (basisscholen,
middelbare scholen en beroepsonderwijs) over omgaan met geld als
preventie instrument
Monitoring en Evaluatie
Hoe wordt /is de maatregel gemonitored en geëvalueerd
Opstellen van het unitplan welke jaarlijks wordt geëvalueerd en daar waar nodig
bijgesteld. Het PIT in de huidige projectvorm wordt in 2009 geëvalueerd.
Resultaten worden gemeten en geregistreerd (aantallen huisbezoeken en daaruit
voortvloeiende aanvragen, voorlichtingen, leerlingenaantallen enz).
De deelprojecten en activiteiten worden (tussentijds) geëvalueerd.
Resultaten
1.

In hoeverre zijn de specifieke doelen bereikt?
Project loopt nog. Zie bovenstaand de resultaten tot heden.

2.

Welke belemmeri ngen/risico’s bent u bij de uitvoering tegen gekomen?
- budgetconsult is het meest kostbare middel om in te zetten qua capaciteit en tijd.

3.

Hoe bent u met deze belemmeringen/risico’s omgegaan?
Uitbreiding FTE’s

4.

Waren er onvoorziene meevallers of tegenvallers?
Intern:
- ondersteuning van het projectmatigwerken

BIJLAGE VI - Pensioenen
Veranderingen in de samenstelling van het inkomen van ouderen
Een steeds groter deel van de ouderen zal de komende jaren over een inkomen uit aanvullend
pensioen beschikken. Het aandeel huishoudens boven 65 jaar met een aanvullend pensioen
neemt toe van 84% in 2006 tot 95% in 2030 (tabel 6.1). Bij de samenwonenden krijgen in
steeds meer gevallen beide partners een aanvullend pensioen. Het ontbreken van een
aanvullend pensioen betekent niet dat deze huishoudens alleen zijn aangewezen op de AOW.
Vaak hebben zij nog inkomen uit vermogen of een eigen woning waarop geen of lage
hypotheeklasten drukken.
Tabel 1: Aantal huishoudens met inkomen uit aanvullend pensioen/lijfrente
Alleenstaand
Paar
Paar, beide
Totaal
partners pensioen
Man
Vrouw
2006
85%
78%
90%
38%
84%
2010
86%
78%
90%
43%
84%
2020
91%
86%
94%
68%
91%
2030
96%
92%
97%
84%
95%
Bron: WBO/MICROS
Niet alleen het aantal ouderen met aanvullend pensioen stijgt, ook de hoogte van het pensioen.
Gecorrigeerd voor inflatie stijgt het aantal huishoudens met een pensioen boven de 20.000
euro per jaar van 13 % tot 37% in 2030 (tabel 6.2). Of een dergelijke correctie inderdaad
plaatsvindt, staat niet vast, maar is afhankelijk van het indexatiebeleid van
pensioenuitvoerders.
Tabel 2: Verdeling hoogte aanvullend pensioen( incl lijfrente) over huishoudens (prijzen
2006)
<5000 50001000015000>20000
10000
15000
20000
2006
49%
20%
12%
7%
13%
2010
42%
21%
13%
8%
15%
2020
25%
19%
16%
13%
27%
2030
16%
16%
16%
15%
37%
Bron: WBO/MICROS

Door het hogere aanvullende pensioen vormt dit pensioen een steeds groter deel van het totale
inkomen van ouderen (zie onderstaande figuur).
Figuur

Samenstelling netto inkomen oudere huishoudens, 2006-2030
100%

Aandeelintotaleinkomen

90%
80%
70%
60%

vermogen
lijfrente

50%

pensioen

40%

aow
arbeid

30%
20%
10%
0%
2006

2010

2020

2030

Bron: WBO/MICROS
Ook de omvang van de 3e-pijlerpensioenen stijgt. De beperking van de fiscale aftrekbaarheid
van lijfrente heeft geleid tot een lagere inleg. Het opgebouwde kapitaal van de toekomstige
ouderen is echter nog altijd hoger dan dat van de oudere generaties, waardoor het aandeel van
de lijfrente in het totale inkomen nog tot 2020 toeneemt. Het De AOW blijft echter een
prominente rol spelen. Van het totale netto inkomen bestaat in 2030 nog steeds gemiddeld
44% uit AOW. Ondanks de stijging van de aanvullende pensioenen blijft het belang van de
AOW in het totale inkomen ook in de toekomst groot. De uitbetaling van in het verleden
ingelegde lijfrente premies zorgt vooral in 2020 voor een hoger aandeel van het inkomen uit
lijfrente.

BIJLAGE VII - Korte beschrijving van de gezondheids - en langdurige zorgsystemen
Zorgverzekeringswet (ZVW)
Vanaf 1 januari 2006 geldt in Nederland de nieuwe Zorgverzekeringswet (Zvw). De
Zorgverzekeringswet regelt de verzekerde zorg in Nederland. Particuliere zorgverzekeraars
voeren deze wet uit. In de vernieuwde Zorgverzekeringswet zijn de ziekenfondswet, de
particuliere ziektekostenverzekeringen en de publieke regelingen voor ambtenaren vervangen
door één wettelijk verzekeringsstelsel/verzekeringssysteem.
Onder de Zvw valt alle kortdurende, op genezing gerichte zorg (cure). Onder de Zvw geldt
een verzekeringsplicht. Er bestaat een basispakket van verzekerde zorg. De inhoud van het
basispakket wordt door de overheid wettelijk vastgesteld en is voor iedereen hetzelfde.
Hiermee wordt gewaarborgd dat elke Nederlandse ingezetene verzekerd is van medisch
noodzakelijke zorg. Het pakket bevat alle noodzakelijke zorg zoals ziekenhuiszorg,
medicijnen en huisartsenzorg. De hoogte van de te betalen verzekeringspremie verschilt per
zorgverzekeraar. Alle verzekerden van één zorgverzekeraar betalen dezelfde nominale premie
voor hetzelfde product. Premiedifferentiatie (het hanteren van een verschillende premie
bijvoorbeeld op basis van leeftijd, gezondheid, inkomen of geslacht) is niet toegestaan.
De aanvullende verzekering verzekert zorg die niet gedekt is in de basisverzekering. De
inhoud, kosten en voorwaarden van de aanvullende verzekeringen verschillen per
zorgverzekeraar. Zorgverzekeraars bieden naast de basisverzekering uiteenlopende
aanvullende pakketten aan.
Voor de basisverzekering geldt een acceptatieplicht. Zorgverzekeraars mogen iemand niet
weigeren vanwege bijvoorbeeld leeftijd, gezondheid, inkomen of geslacht. De acceptatieplicht
geldt niet voor de aanvullende verzekeringen. Zorgverzekeraars hoeven iemand die bij die
betreffende verzekeraar heeft gefraudeerd of die als wanbetaler te boek staat, niet te
accepteren. Door de acceptatieplicht van zorgverzekeraars bestaat de kans dat één of enkele
verzekeraars een onevenredig groot aantal ouderen of mensen met een hoog
gezondheidsrisico moeten verzekeren. Dit brengt extra kosten met zich mee. Er is daarom een
systeem van risicoverevening ingesteld, dat ervoor zorgt dat verzekeraars hiervoor worden
gecompenseerd. Het geld dat daarvoor nodig is komt uit het Zorgverzekeringsfonds. Het Rijk
draagt door de Rijksbijdrage bij aan het Zorgverzekeringsfonds. Vanaf 1 januari 2006 is elke
Nederlands ingezetene verplicht een basisverzekering af te sluiten. Er zijn drie groepen die
niet verplicht zijn zich te verzekeren voor ziektekosten: militairen in werkelijke dienst,
vreemdelingen die niet rechtmatig in Nederland verblijven en erkende gemoedsbezwaarden
(personen met principiële bezwaren tegen verzekeren). Mensen die vier maanden of langer
onverzekerd zijn, kunnen een boete krijgen.
Voor de zorgverzekeraar geldt een zorgplicht. Deze zorgplicht kan op twee manieren worden
ingevuld. De eerste vorm is gecontracteerde zorg, waarbij de verzekerde recht heeft op zorg
waaraan hij behoefte heeft. De tweede vorm is niet-gecontracteerde zorg, wat betekent dat de
verzekerde recht heeft op vergoeding van de kosten van deze zorg alsmede op activiteiten die
gericht zijn op het verkrijgen van deze zorg (zorgbemiddeling). Heeft een verzekerde gekozen
voor gecontracteerde zorg dan kan hij toch kiezen voor niet-gecontracteerde zorg. De
zorgverzekeraar vergoedt deze kosten dan waarschijnlijk gedeeltelijk. Een zorgverzekeraar
die te weinig gecontracteerde zorg kan bieden, dient eveneens te bemiddelen om binnen een
redelijke termijn zorg voor zijn verzekerden te regelen.

Algemene wet bijzondere ziektekosten (AWBZ)
De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is opgericht als een volksverzekering
voor onverzekerbare risico’s waarvoor individuele verzekering niet mogelijk is. Iedereen die
in Nederland woont of werkt is er voor verzekerd en heeft recht op vergoeding van de
AWBZ- zorg. De AWBZ dekt zware geneeskundige risico's die niet onder de
zorgverzekeringen va llen. Het gaat om medische kosten die door vrijwel niemand op te
brengen zijn. Onder de AWBZ vallen bijzondere ziektekosten zoals kosten van langdurige
zorg thuis, opname in een verpleeghuis of gehandicapteninstelling.
Een verzekerde is verzekerd voor de AWBZ bij dezelfde zorgverzekeraar als waar hij
verzekerd is voor de Zorgverzekeringswet. De AWBZ-premie is opgenomen in de
loonheffing van de volksverzekeringen (in 2007: 12 procent). Ook AOW-ers en ANW-ers
moeten de premie betalen.
Zorgaanbieders krijgen betaald naar de AWBZ- functies (zoals verpleging en ondersteunende
begeleiding) die ze leveren. De extramurale zorg werkt al met functiegerichte bekostiging.
Voor de intramurale zorg zijn in 2007 de eerste stappen gezet naar zorgzwaartefinanciering.
De uitvoering van de AWBZ is sinds 1998 in handen van de zorgkantoren. Deze zijn door de
gezamenlijke zorgverzekeraars in het leven geroepen. Zorgkantoren zijn zelfstandig werkende
kantoren - nauw gelieerd aan de zorgverzekeraar in de regio - die zorgvraag en zorgaanbod in
een specifieke regio zo goed mogelijk op elkaar trachten af te stemmen.
De AWBZ staat momenteel voor een aantal belangrijke aanpassingen. Hiervoor wordt
verwezen naar de bijdrage in de rapportage zelf.

•

BIJLAGE VIII - Integration of ethnic minorities in the Netherlands

1. Demographic data on ethnic minorities
As of 1 January 2007, the total population of the Netherlands was 16,357,992. The 3,170,406
persons of foreign heritage accounted for 19.4% of the total Dutch population. Persons of fo reign
heritage include all those people of whom at least one parent was born abroad.
According to forecasts from the CBS (Statistics Netherlands), the number of individuals of
foreign heritage will increase from about 1 in 5 in 2007 to 1 in 3 (29%) in 2050.
The number of non-Western individuals of foreign heritage was 1,738,452, or a little more than
1.7 million, as of 1 January 2007. The non-Western proportion of the total population is
therefore 10.6%. The number of Western individuals of foreign heritage was 1,431,954, or 8.8%
of the total population. There were 13,187,586 individuals of native Dutch heritage, or 80.6% of
the total population, as of 1 January 2007.
Ethnic minorities
The specific integration policy focuses primarily on the non-Western persons of foreign
heritage. They are normally referred to as ethnic minorities in the policy. The term ‘minority’
refers to the socially deprived circumstances of non-Western persons of foreign heritage.
They can be distinguished into three categories: the ‘classic’ (minority) groups, which consist
almost entirely of employment migrants from Turkey and Morocco and of individuals from
the former colonies of Suriname and the Dutch Antilles, as well as their descendants; there are
also the southern Europeans and the new ethnic groups, who are mostly admitted to the
Netherlands as asylum seekers.
Table 1: Classic ethnic groups, according to origins, as of 1 January 2007
Largest groups
Numbers
South European
Numbe
rs
Turkey
368,600
former Yugoslavia
76,456
Suriname
333,504
Italy
36,495
Morocco
329,493
Spain
31,066
Antilles/Aruba
129,965
Portugal
17,903
Greece
13,058
Total
1,161,562
174,978
Source: Statistics Netherlands, Statline 2008
The four largest ethnic minority groups together included more tha n 1.2 million people as of 1
January 2007 (Table 1). This included individuals from Turkey, Suriname, Morocco and the
Antilles/Aruba. Compared with 1 January 2006, the Moroccan group grew most rapidly, by
about 6,000, followed by the Turkish group which grew by more than 4,000. The growth of these
two groups between 1 January 2006 and 1 January 2007 amounted to 10,000 individuals. The
birth figures fell markedly, however, among the second generation Turks and, to a lesser extent,
the Moroccans, and is close to the figure for births in the native Dutch heritage population.
The number of people from the Antilles/Aruba only increased by 300, from 129,683 on 1
January 2006 to 129,965 on 1 January 2007.
The growth in the number of southern Europeans was only slightly higher, increasing by about
400 from 174,604 on 1 January 2006 to 174,978 on 1 January 2007.

The number of second generation citizens among those of foreign heritage in the Netherlands are
growing due to decreased immigration and natural accretio n. On 1 January 2007, the first
generation, numbering 1,601,194 or 50.5%, accounted for just half of the population with a
foreign national heritage, as opposed to 1,569,212 second generation individuals, or 49.5 % of
the population of citizens of foreign heritage. If the decline in immigration continues, the second
generation will soon gain the upper hand.
Growth in the non-Western third generation
The growth of 2,000 in the number of Surinamese between 2006 and 2007 has levelled off. We
need to bear in mind here, however, that some of the growth in numbers of Surinamese and those
from the Antilles/Aruba has to be viewed as a growth in the third generation. Statistics
Netherlands classifies the third generation of non-Westerners as including those persons with at
least one grandparent born in a non-Western country (under the ‘upper threshold’ definition).
Table 2: Non-Western third generation according to year and ethnic grouping
Year
Suriname
Antilles
Turkey
Morocco
Total
2000
12,174
5,383
1,350
685
25,058
2003
16,573
7,510
2,513
1,393
35,593
2004
18,302
8,307
3,035
1,732
39,436
2005
20,634
9,174
3,623
2,148
43,483
2006
21,968
10,083
4,310
2,620
40,014
2007
24,251
11,045
5,101
3,200
53,190
Source: Statistics Netherlands, Statline 2008
As of 1 January 2007, there were more than 24,000 third-generation Surinamese and more than
11,000 third generation individuals from the Antilles. The third generation is still quite small
among Moroccans and Turks, because children born to a partner from a foreign country are
classified as second generation. The non-Western third generation accounted for more than
51,000 people on 1 January 2007. Compared with 1 January 2000, the number of people
belonging to the non-Western third generation more than doubled.
New ethnic groups
What is noticeable is that the growth in ‘new’ ethnic groups is declining. On 1 January 2007, ten
‘new' ethnic groups with more than 18,000 people each could be distinguished.
Table 3: New ethnic groups > 18,000, according to country of origin, as of 1 January
2007
Largest groups
Numbers
Others
Numbers
Iraq
43,891
Cape Verde
20,181
Afghanistan
37,320
Ghana
19,437
Iran
28,969
Pakistan
18,374
Somalia
18,918
Egypt
19,266
China
65,701
Vietnam
18,441
Source: Statistics Netherlands, Statline 2008
These are people whose countries of origin are Iraq, Somalia, Afghanistan, Iran, Cape Verde,
Egypt, Pakistan, Ghana, Vietnam and China. On 1 January 2007, these ten new ethnic groups
added up to 290,500 individuals. In some of these groups a slight growth is noticeable when
compared with the totals on 1 January 2006. The Iraqi group, containing 43,778 people on 1
January 2006, had grown by 200 on 1 January 2007 to 43,891. The Iranian group also grew by

just over 200 in the same period. The group from Afghanistan barely grew at all in this period,
however.
What is worth noticing is the continued decrease in numbers in the group from Somalia. In a
single year, the decrease amounted to nearly 1,000 people, from 19,875 on 1 January 2006 to
18,918 on 1 January 2007. The group from Ghana was larger than the group from Somalia on 1
January 2007. The rapid decrease in the number of people from Somalia in our country has to do
with migration to and settlement in Britain. The Somalis who move to Britain indicated that they
had greater opportunities there than in the Netherlands for obtaining work and retaining their
own identities. The Chinese group increased by nearly 400 between 2006 and 2007 62 . The
decrease in the numbers of individuals from Somalia means that the total of these ten new ethnic
groups changed very little between 2006 and 2007, increasing only very slightly in this case.
Increased numbers from Eastern Europe
One conspicuous development is the increase in numbers of the group from Eastern Europe. On
1 January 2007, the number of individuals from the former Soviet Union was 47,450, from
Poland 51,339 and from Hungary 12,931. Compared with the relevant data on1 January 2006,
the number of Poles had increased by nearly 6,000 by 1 January 2007. These Eastern Europeans
made up a community of more than 110,000 people in the Netherlands in 2007.
Fewer elderly and more youngsters among the minorities
The age breakdown of the non-Western foreign heritage population is different from that for
the native Dutch heritage population. There are proportionately fewer elderly people and more
youngsters among the ethnic minorities. The number of elderly people (65 and above) in the
non-Western foreign heritage population is significantly lower than that of the same group
among the native Dutch heritage population. Their share of the non-Western foreign heritage
population is substantially lower (nearly 4%) than the percentage of elderly in the population
at large (more than 10%). The percentage of elderly persons in the native Dutch population is
higher (nearly 16%), and the same applies to those of Western foreign heritage. The numbers
of non-Western citizens of foreign heritage will, however, increase in years to come
(Schellingerhout, R., Gezondheid en welzijn van allochtone ouderen [Health & welfare of
elderly citizens of foreign heritage], SCP, The Hague 2004).
More than a third of the non-Western foreign heritage population on 1 January 2006
was made up of youngsters (0-20 years of age). The proportion of youngsters within
the native Dutch heritage population is less than a quarter, and it is lower still among
the group of Western persons of foreign heritage.
2. Marked decline in immigration
The increase in the number of migrants from non-Western countries, which had been progressing
for some years, came to an end in 2002. The number peaked in 2001, when almost 65,000 nonWestern migrants settled in our country. In 2005, Statistics Netherlands calculated that only half
as many - just over 34,000 - non-Western migrants settled here. This figure is also less than the
37,000 non-Western migrants who settled in 2004. In 2005, a reduction in the numbers of
immigrants from all of the groups could be perceived. The fall was partially a response to the
plans to link immigration with integration requirements.
To gain an accurate picture, we must look not only at immigration, but also emigration.
62

The Chinese group is made up as follows: 45,298 from China, 18,106 from Hong Kong and 2,297 from
Taiwan.

Immigration minus emigration equals the ‘migration balance’. This balance can have a marked
variance with respect to the general immigration figure, in particular with respect to the
Antilles/Aruba. Thus in 2005, with an immigration of 2,400 people from the Antilles/Aruba, the
migration balance was actually negative, with a figure of -1,316. What this means is that over a
thousand more people from the Antilles/Aruba left the Netherlands than the number who settled
here. Emigration to Suriname and Turkey is on the increase, as is emigration to Morocco. The
migration balance from Morocco to the Netherlands in 2005 was 1,800 individuals, with 1,200
from Turkey and less than 1,000 from Suriname. What is remarkable is that emigration among
non-western individuals of foreign heritage, with a total of nearly 7,000 individuals, was higher
than immigration from the same group.
Table 4: Immigration and migration balance to the Netherlands, according to
country of origin in 2005 and 2006
Year
2005
2006
2005 balance
2006 balance
Turkey
3,393
3,175
1,828
1,398
Morocco
2,356
2,085
1,248
696
Suriname
2,188
1,814
924
500
The Antilles & Aruba
2,410
2,693
-1,316
-397
Africa (excl. Morocco)
9,299
8,072
4,408
3,185
Non-Western foreign heritage 34,112
34,492
Western foreign heritage
58,185
6,658
Total
9,297
101,150
Source: Statistics Netherlands, Statline 2008

15,584
-6,686
8,898

14,176
-4,054
10,122

Immigration from Eastern Europe has been on the increase in recent years. In 2006, there
were 2,623 immigrants from the former Soviet Union and the balance was 1,798; the number
of immigrants from Poland was 8,364 with a balance of 6,868. Compared with 2004, there
was a drop in immigration from the former Soviet Union but a substantial increase in
immigration from Poland.
Immigration from China was high in 2006, numbering 3,053 individuals, with a balance of
2,100, meaning that the migration balance for China was higher than for Turkey that year.
Since 2001, overall immigration has fallen from 133,000 to just over 92,000 in 2005,
followed by a slight increase to 101,000 in 2006. At the same time, the emmigration figure
has risen to 91,000 persons in 2006.This has meant a rapid decrease in terms of the migration
balance figures. Whereas the migration balance in 2001 was nearly 51,000 individuals, it had
already dropped to 9,000 by 2005, followed by an increase to 10,000 in 2006. If the
‘administrative corrections’ are factored in (i.e. individuals who have left but have not been
removed from the population registers) then emigration is substantially higher.
More emigration than immigration in 2006
Emigration accounted for 119,725 individuals in 2005, and 132,470 individuals in 2006.
When administrative corrections are applied, 91,028 individuals emigrated in 2006. The
number of individuals leaving the Netherlands was more than 31,000 higher than those who
settled here (132,470 - 101,150), and these were primarily native Dutch citizens. The main
reasons given for the increased emigration by citizens of native Dutch heritage were that they
missed space, peace and nature in the Netherlands. A further reason which was mentioned
was the negative mentality in the Netherlands. The majority of those who left were relatively

highly educated, between the ages of 35 and 45, and they often had a partner or family (NIDI,
DEMOS, annual series 21, April, The Hague 2005).
Marked decline in the number of asylum seekers
One important factor in the interruption of the trend in immigration is the decline in the
number of asylum seekers. This reduction can be seen to have started some years ago.
Whereas more than 35,000 asylum applications were submitted in 2001, this figure declined
rapidly in subsequent years, to just under 10,000 in 2004.
Table 5: Asylum applications submitted and approved, from 2001-2007
Asylum applications submitted Asylum applications approved
2001
35,580
10,580
2002
18,670
8,820
2003
13,400
9,760
2004
9,780
10,170
2005
12,350
19,490
2006
14,470
14,440
2007
9,730
-------Source: Statistics Netherlands, Statline 2008
A slight increase could be seen in 2005 and 2006, however. The number of approved asylum
applications also increased in 2005. A further decline in the number of submitted asylum
applications can be detected once again in 2007.
3. Distribution
Taken together, the ethnic minorities form more than 10% of the Dutch population, although
there are major local differences because of their unequal distribution. For instance, a
substantial proportion of the population in the four major municipalities is of non-Western
origins.
Table 6: Non-Western persons of foreign heritage in the major municipalities, 1 January
2007
Municipality
Total
Persons
of %
Non-Western
%
foreign
heritage
Amsterdam
742,884
360,784
48.6
256,073
34.5
Rotterdam
584,058
266,649
45.7
208,605
35.7
The Hague
473,941
215,914
45.6
154,289
32.6
Utrecht
288,401
89,335
31.0
60,476
21.0
Total
2,089,284
932,682
44.6
679,443
32.5
Source: Statistics Netherlands, demographic key figures per municipality, 2007
On 1 January 2007, residents of non-Western origin accounted for nearly 36% of the
population of Rotterdam, nearly 35% in Amsterdam, nearly 33% in The Hague and 21% in
Utrecht. Taken together, nearly half of the residents in the four major cities are individuals
from foreign heritage backgrounds and one in three is of non-Western origins.
In municipalities with more than 100,000 residents, the global proportion of ethnic minorities
is somewhat higher than the national rate, at just over 10%. This figure is 5% in the smaller
municipalities.

4. Marriage
One third of the men (34.1%) and about two fifths of the women (44.0%) from foreign
heritage backgrounds married a native Dutch heritage partner in 2003. The second generation
opts for a native Dutch heritage partner more often than the first generation.
This is not the case, however, for Turks and Moroccans, the majority of whose first
generation chose a partner from abroad. For more than half of the Turks who married in 2003
(53.9% of the men and 53.1% of the women) the partner came from abroad; the same applied
to Moroccans (50.2% of the men and 45.1% of the women). The pattern is also continuing
among the second generation, albeit to a lesser extent. Marriages with a partner from the
country of origin accounted for half of the second generation of Turks in 2003 and one third
of the Moroccans in the same year.
Recently the numbers of these so called migration marriages are rapidly declining. In 2006
among Turka of the first generation no more than 35% of the marriages were a migration
marriages. Decline is even much steeper among the second generation: 18% of the Turkish
and 7% of the Moroccan marriages were registered as migration marriage.
Table 7: Percentage of persons of foreign heritage residing in the Netherlands who
arranged for a marriage partner to come from their country of origin, according to
gender, origins and generation
Men in
Men in
Women in Women in
2000
2003
2000
2003
Persons of foreign
30.2
25.6
18.9
15,5
heritage
First generation
43.2
37.3
21.9
17.8
Second generation
10.2
9.5
15.5
12.8
Non-Western foreign
49.1
41.2
35.2
28.7
heritage
First generation
51.0
44.9
31.2
26.5
Second generation
39.5
28.9
44.2
32.5
Turkey
65.5
53.9
64.1
53.1
Morocco
65.1
50.2
59.7
45.1
Suriname
18.7
15.9
10.0
10.1
Antilles/Aruba
1.8
2.1
3.6
2.0
Western foreign heritage 2.7
6.7
2.1
2.0
Source: based on WODC, Ontwikkelingen in de maatschappelijke participatie van
allochtonen [Developments in social participation by persons of foreign heritage],
2007:106
Turks and Moroccans were also much less likely to take a native Dutch heritage partner than
individuals from Suriname and the Antilles. The same applies to the second generation.
Second-generation Moroccan men were much more likely than Moroccan women to have a
native Dutch heritage partner. 14.1% of Moroccan men and 6.7% of Moroccan women in the
second generation married a native Dutch heritage partner in 2003. The rates were slightly
lower among second- generation Turks, at 6.7% for men and 4.9% for women.
People from Suriname and the Antilles were much more likely to choose a native Dutch
heritage partner. This was particularly the case for the second generation. More than two
fifths of second-generation men (42.6%) and women (42.5%) from Suriname chose a native
Dutch heritage partner. Three quarters of the men (75.5%) and four fifths of the women

(78.8%) in the second generation from the Antilles/Aruba married a native Dutch heritage
partner (WODC, Developments in social participation by persons of foreign heritage,
2007:104).
5. Employment market position
In 2006, net employment (the proportion of the population in employment between the ages
of 15-64) among non-Western individuals of foreign heritage was 47% on average. Net
employment figures were 67% for those of native Dutch heritage, 60% for Surinamese, 44%
for Turks, 39% for Moroccans, 50% for those from the Antilles/Aruba and 42% for other nonWestern individuals of foreign heritage. Employment was lowest among Moroccan women
(23%) and Turkish women (30%). Although employment increased slightly among ethnic
minorities, it was still on average rather low compared to employment rates for native Dutch
citizens (Integration Annual Report 2007:135).
More recently net employment of non Westerns has increased considerably. The proportion of
employed non-Western individuals jumped to slightly less than 52% in 2007.
Unemployment among non-Western persons of foreign heritage has fallen during the past
year, standing at 9.1% in the fourth quarter of 2007. The comparable figure for the fourth
quarter of 2006 was 12.4%. Unemployment also fell in the same period for persons of native
Dutch heritage. 3.3% of persons of native Dutch heritage were unemployed in the fourth
quarter of 2007, as opposed to 4.0% in the fourth quarter of 2006. This means that
unemployment among non-Western persons of foreign heritage fell by nearly 30% in a single
year, with the comparable figure for persons of native Dutch heritage being just less than
20%.
An average of 4.5% of the total professional population was unemployed in 2007. Out of the
distinct non-Western groups of foreign heritage individuals, Moroccans have for years been
the group with the highest unemployment rates. 11% of this group were unemployed in 2007,
or, in other words, one and a half times as many unemployed as people from Suriname, the
group of non-Western foreign heritage citizens with the lowest unemployment. The reduction
in unemployment among the various groups was accordingly of the same order of magnitude.
Table 8: Unemployment, 15-65 years, according to ethnic group in 2002-2007, as %
Group of origin
2002
2003
2004
2005
2006
2007
Native Dutch heritage
3.4
4.4
5.3
5.2
4.4
3.8
Non-Western foreign
9.8
13.7
15.8
16.4
14.1
10.1
heritage
Turkey
9.6
13.2
15.5
14.7
14.2
8.7
Morocco
10.2
18.0
19.2
18.8
16.2
11.3
Suriname
6.9
9.8
12.2
13.7
10.6
7.6
Antilles/Aruba
10.5
13.9
15.5
15.7
15.4
10.6
Western foreign
5.4
6.8
7.9
7.9
7.0
5.6
heritage
Total
4.1
5.4
6.5
6.5
5.5
4.5
Source: Statistics Netherlands, 2008
Compared with unemployment among those of native Dutch heritage (3.8% in 2006),
unemployment among non-Western persons of foreign heritage was nearly 3 times as high, at
more than 10.1% in 2006. Unemployment is particularly high among Moroccans, those from
the Antilles/Aruba and the new ethnic groups.

It is also slightly higher, on average, among women of foreign heritage than men of foreign
heritage.
Unemployment among youngsters (15-24) of foreign heritage appears to be higher than
among their older age groups. Unemployment rates for youngsters of foreign heritage stood at
more than 25% in 2005, more than twice as high as for youngsters of native Dutch heritage. In
particular, unemployment is worryingly high among second-generation Moroccans.
The trend is that economic adversity came to an end in 2006, followed by a reduction in
unemployment for all groups in 2007. Average unemployment fell from 6.5% in 2005 to
5.5% in 2006 and by a further percentage point to 4.5% in 2007.
6. Social benefit payments
The proportion of non-Western persons of foreign heritage receiving assistance is high in
comparison with persons of native Dutch heritage, partly due to the relatively poorer
employment market position.
Table 9: Share of benefit payments (total) and type of payment, according to ethnic
group in 2004, as %
benefit
Disability Unemployment Social
other
(ao)
(ww)
Security
Native Dutch heritage 13
8
2
2
2
Non-Western foreign
25
7
3
14
2
heritage
Turkey
29
13
4
11
3
Morocco
29
9
3
16
2
Suriname
23
8
4
10
2
Antilles/Aruba
24
4
3
16
2
Other non-Western
22
3
2
16
1
Source: Integration Annual Report 2007:154
Unfortunately available figures on benefit payments are no more recent than 2004. At the end
of September 2004, one in four non-Western persons of foreign heritage between the ages of
15 and 65 were deriving income from a social benefit. This was twice as often as for persons
of native Dutch heritage. The main reason for this distinction lies in the overrepresentation of
non-Western persons of foreign heritage who were receiving assistance payments.
In 2004, assistance payment recipients accounted for 2% of those of native Dutch heritage,
10% of people from Suriname, 11% of Turks, 16% of Moroccans and 16% of those from the
Antilles. There are also relatively high proportions of assistance payments among the new
groups, in contrast to the (Hong Kong) Chinese, who receive benefit payments less frequently
than those of native Dutch heritage.
Looking at the figures on employment it can be expected that more recently the proportions of
benefit payments should be declining.
In 2004, people from Morocco and Suriname received employment disability payments just
as often as those of native Dutch heritage. Turks received unemployment benefits one and a
half times as often as these groups, and those from the Antilles slightly less (4%). In the
senior age categories, from 55-65, the number of those in receipt of benefits among nonWestern persons of foreign heritage rises to more than half. The number of recipients of

benefits among Turks and Moroccans in this age group is between 65% and 70% (Integration
Map 2006).
7. Education63
Primary education
The educational position among non-Western pupils has improved substantially in recent
years, although they still lag behind when compared with pupils of native Dutch heritage.
Figures from the school year 2004/2005 show that pupils of non-Western foreign heritage,
and particularly those from Turkey and the Antilles, were still achieving lower scores on the
CITO test (at the end of primary education) than pupils of native Dutch heritage.
Table 10: Average scores on the CITO test for primary education, according to group,
2004/05
Group of origin
2000/01 2004/05
Native Dutch heritage, high*
534
532
Native Dutch heritage, low*
530
528
Turkey
527
526
Morocco
527
528
Suriname
530
528
Antilles/Aruba
525
524
Source: SCP, Integration Annual Report 2007 * = educational level of parents
However, of the pupils of non-Western foreign heritage, those from Suriname and Morocco
had an average score of (528 points) which was just as high as pupils of native Dutch heritage
with poorly educated parents.
Pupils from Asiatic refugee countries (Iraq, Afghanistan) performed at levels similar to pupils
from Suriname, whereas pupils from African countries (Somalia) did not perform as well. The
difference between these CITO scores and those of non-deprived pupils of native Dutch
heritage is still, however, slightly lower. Iranian pupils performed almost as well as those of
native Dutch heritage.
When looked at over a slightly longer period, the performance of primary pupils from the
minorities has improved substantially. Pupils from Morocco and Turkey have recovered from
some of their linguistic disadvantage in recent years (from 1994 up to 2002, but there is still a
fairly substantial difference between pupils from foreign heritage backgrounds and those of
native Dutch heritage. At the end of their primary education, the pupils from foreign heritage
backgrounds are more than two educational years behind, in terms of their age and
performance. (SCP, Integration Annual Report 2005).
Secondary education
Pupils of non-Western foreign heritage are still under-represented when compared with pupils
of native Dutch heritage in the higher school sectors of HAVO and VWO.

63

HAVO: senior general secondary education (5 years)
VWO: pre-university education (6 years)
VMBO: preparatory vocational secondary education
WO: research oriented higher education (university education/polytechnical institutes)
HBO: professionally oriented higher education (business/economics institutes, etc.)

Pupils from Suriname and the Antilles are more likely to be enrolled in a HAVO or VWO
educational programme than those from Morocco or Turkey. One in five Moroccan and
Turkish pupils take HAVO/VWO courses, which is less than half of the number of youngsters
of native Dutch heritage enrolled in such educational programmes. Compared with pupils of
native Dutch heritage, pupils of non-Western foreign heritage are over-represented within the
VMBO school systems. One in three of the Turkish and Moroccan students is enrolled in the
foundation level - the lowest - within the VMBO (SCP, Integration Annual Report 2007; 112,
113).
The largest representation in the higher school sectors is for pupils from Iran. Pupils from
Afghanistan and Iraq are also better represented in higher school sectors than those from
Turkey and Morocco, whereas pupils from Somalia are poorly represented.
Figures from 2005 also indicate that the number of successful candidates is still higher among
pupils of native Dutch heritage than among those of non-Western foreign heritage.
Table 11: Success rates for secondary education according to group + type in 2005, as %
Group of origin
VMBO theory Foundation HAVO
VWO
VMBO
Native Dutch heritage
96
96
95
92
Western foreign heritage
95
94
92
86
Non-Western foreign heritage
86
90
85
78
Turkey
78
87
78
67
Morocco
86
90
82
82
Suriname
89
91
82
77
Antilles/Aruba
92
92
90
86
Other non-Western
87
91
87
80
Source: WODC, Integration Map 2006
The discrepancy between candidates of native Dutch heritage and those of non-Western
foreign heritage, with respect to the percentage of candidates who successfully complete their
secondary education, is particularly large within the VWO.
Failing a course year, and leaving school prematurely
Not only are pupils of non-Western foreign heritage more likely to attend lower forms of
secondary education than pupils of native Dutch heritage, but they are also on average more
likely to leave school without having obtained a VWO, HAVO or MBO level 2 diploma (a
starting qualification). These pupils are known as premature school leavers.
Pupils of foreign heritage are also more likely to fail a course year at school (meaning they
have to repeat a year) than pupils of native Dutch heritage.

Table 12: Failing/having to repeat a course year in secondary education, according to
group and type in 2004/05, as %
Group of origin
Study years VMBO3
VMBO4
HAVO/
Total
1+2
VWO
secondary
Native Dutch heritage
2
5
2
1
4
Turkey
4
7
6
14
7
Morocco
5
6
4
11
6
Suriname
3
6
4
11
6
Antilles/Aruba
3
6
3
9
5
Other non-Western
5
7
5
9
7
Source: SCP, Integration Annual Report 2007
What is noticeable here is that students from the Antilles did relatively well: they were much
less likely tofail and have to repeat a course year, compared with pupils of native Dutch
heritage and pupils from other ethnic groups.
Table 13: Premature school leavers from secondary education, according to group and
gender in 2003/2004 (upper threshold) as %
Group of origin
Male
Female
Total
Native Dutch heritage
2.5
2.2
2.4
Non-Western foreign heritage 5.1
3.9
4.5
First generation
8.5
6.6
7.6
Second generation
3.6
2.8
3.2
Turkey
4.0
3.3
3.7
Morocco
3.9
2.6
3.3
Suriname
4.5
3.4
4.0
Antilles/Aruba
5.7
4.2
5.0
Other non-Western
6.7
5.4
6.1
Source: WODC, Integration Map 2006
Leaving school prematurely occurred on average twice as often among pupils of non-Western
foreign heritage than among pupils of native Dutch heritage. It was also more prevalent
among boys than girls. One positive development is that the rate of premature leaving was
substantially lower in the second generation than in the first generation.
Another positive development is that, in recent years, the proportion of individuals of nonWestern foreign heritage having a starting qualification has increased. The percentage of
persons of non-Western foreign heritage with a starting qualification, between the ages of 15
and 64, increased from 39% in 2001 to 53% in 2005. The corresponding figure for those of
native Dutch heritage in the same age group and year was 67%. The percentage of individuals
of native Dutch heritage with a starting qualification also increased, but the growth rate was
much less pronounced among them. The marked increase among individuals of non-Western
foreign heritage was achieved mainly in the final two years, 2004 and 2005.
A large proportion of the youngsters between the ages of 15-24 are still attending school. The
result is that the proportion of them with a starting qualification is significantly lower than for
the total group aged between 15 and 65. This applies to both native Dutch citizens and those
of foreign heritage. The qualification gap between persons of non-Western foreign heritage
and those of native Dutch heritage also narrowed for youngsters in the period 2001-2005.

Higher education
Students of foreign heritage are, relatively speaking, under-represented in higher education in
proportion to their percentage of the age groups in question. This is because they are less
likely to progress to forms of secondary education which might provide access to higher
education.
Table 14: Proportion of non-Western students in higher education in 1995/96, 2000/01
and 2005/06, as %
HBO
WO
Group of origin
1995/9 2000/0 2005/0 1995/9 2000/0 2005/0
6
1
6
6
1
6
Turkey
0.9
1.5
1.0
0.7
1.0
1.3
Morocco
0.9
1.6
2.1
0.7
1.1
1.1
Suriname
1.6
2.0
2.5
1.7
2.0
1.9
Antilles/Aruba
1.1
1.7
1.4
0.9
1.3
1.2
Other non-Western
1.7
1.4
4.9
2.3
3.7
6.2
Total non-Western
6.2
10.2
12.0
6.3
9.0
11.6
Source: SCP, Integration Annual Report 2007
There was a slight increase in the number of Turks and Moroccans enrolled in institutes of
higher education in the period between 1995 and 2005. The increase in 2000 and the drop in
2005 of higher education students from the Antilles are worth mentioning. This is due to the
immigration of poorly educated people from the Antilles to the Netherlands in 2005.
There was also an increase in 2000 and then a drop in 2005 for HBO among Turks.
Students of non-Western foreign heritage took longer on average than native Dutch students
to complete their courses successfully.
Table 15: Final diploma achieved in higher education by the 1995 year group, as %
2000
2004
Native Dutch heritage
58
67
Turkey
37
49
Morocco
45
55
Suriname, Antilles
38
52
Based on WODC, Integration Map 2006
Attainment of higher education diplomas among students of non-Western foreign heritage is
only improving slowly. Out of the influx year group from 1998, for instance, a significantly
higher proportion of students of native Dutch heritage (17% more) obtained their diplomas in
2004 than students of non-Western foreign heritage.
8. Socio-cultural integration
Non-Western foreign heritage groups still lag behind, and not just in the socio-economic area.
Integration is also proving difficult in the socio-cultural field, particularly for Turks and
Moroccans. The Turkish and Moroccan groups do not score particularly well when it comes
to recreational contacts with people of native Dutch heritage. The Turks in particular, and the
Moroccans to a lesser extent, focus strongly on their own groups. Individuals of non-Western
foreign heritage, and particularly Turks, Moroccans and Surinamese, also tend to concentrate,
in terms of habitation, in particular neighbourhoods, thus reducing the opportunities for
contact with native Dutch citizens.

The non-Western population is spread very unevenly in geographical terms. This involves not
only marked concentrations in the four largest municipalities, but also an uneven distribution
within municipalities themselves. In some neighbourhoods (postal code areas), non-Western
foreign heritage residents are significantly over-represented, whereas they are almost
completely absent in other neighbourhoods (diagram 1).
Diagram 1: Neighbourhoods with high numbers of residents of non-Western foreign
heritage, according to size of municipality and year, and proportion of residents of nonWestern foreign heritage in concentrated neighbourhoods in 2006
%

60
50
40
30
20
10
0
g4
1998

>50,000
2006

<50,000
%niet-westers 2006 a

% non-Westernersa
g4 = four major municipalities
a. this is the percentage of non-Western residents in concentrated neighbourhoods.
Source: Integration Memorandum 2007-2011; 8
In the four largest municipalities, the proportion of non-Western residents in nearly a quarter
of the neighbourhoods is significantly higher than their proportion in the entire municipality.
The uneven distribution of residents of non-Western foreign heritage in residential areas also
has an influence on segregation at schools. The segregation index is a measure for the extent
of the division among various groups of pupils. It indicates the percentage of pupils in a
particular category who would have to change school in order to achieve a balanced
distribution.
Table 16: Segregation index of deprived pupils of foreign heritage and other pupils in
primary education in the four major cities, 1995/96 - 2004/05, as %
1995/96
2000/01 2003/04 2004/05
Amsterdam
56
58
58
59
Rotterdam
63
64
63
62
The Hague
65
68
71
71
Utrecht
54
61
66
66
Source: SCP, Integration Annual Report 2007: 123
It appears that there are strong divisions in the four major cities between deprived pupils of
foreign heritage and other pupils. We can see that the situation has not changed in Rotterdam
or Amsterdam in recent years, whereas segregation has increased over the past 10 years in
The Hague and Utrecht.

There are religious facilities in the Netherlands for a range of ethnic groups. It is estimated
that there are about 850 mosques in the Netherlands as well as more than 20 Hindu temples
and a dozen or so "black" churche s for Afro-Surinamese, Ghanaians and other Africans.
9. Use of care facilities
Some distinctions can be perceived between people of native Dutch heritage and people of
foreign heritage when it comes to health and the use of care facilities. There is, for instance, a
higher infant mortality rate among people of foreign heritage, who also demonstrate generally
poorer health than people of native Dutch heritage. Remarkably enough, Moroccan men
appear to live longer, on average, than native Dutchmen. Moroccans also have fewer
cardiovascular complaints. The other ethnic groups, particularly those from Suriname, have
more cardiovascular problems than those of native Dutch heritage. The 2006 Integration Map
- corrected for age groupings - shows that there are few differences between people of foreign
heritage and people of native Dutch heritage as regards the number of contacts with their GPs.
A relatively high percentage of Turks contacted their GPs in 2003, however.