Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 682

Nationale Omgevingsvisie

Nr. 52

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 3 juli 2020
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de brief van 23 april 2020 over regie en keuzes in
het Nationaal Omgevingsbeleid (NOVI) (Kamerstuk 34 682, nr. 48).
De vragen en opmerkingen zijn op 20 mei 2020 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van 2 juli
2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De griffier van de commissie,
Roovers

kst-34682-52
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fractie
Inbreng VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie bedanken de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties voor de brief over de regie en keuzes in het
nationaal omgevingsbeleid. In de brief wordt medegedeeld dat om
verschillende redenen (moties, zienswijzen en adviezen) er aanleiding is
voor aanscherping van de huidige ontwerp-NOVI. Er wordt een aantal
aanvullende nationale richtinggevende keuzes benoemd ten opzichte van
de ontwerp-NOVI. Graag willen de leden van de VVD-fractie de Minister
een aantal vragen stellen.
Nieuwe richtinggevende keuzes
Tijdens het op 7 november 2019 gehouden algemeen overleg over de
stand van zaken met betrekking tot de NOVI (Kamerstuk 34 682, nr. 47) is
door de Minister voor Milieu en Wonen de toezegging gedaan (specifiek
aan het lid Regterschot) dat de Minister bereid was met de Kamer in
gesprek te gaan over de Uitvoeringsagenda. Dat zou gebeuren na
ontvangst van een brief. De leden van de VVD-fractie vragen allereerst
waarom die brief zo lang op zich heeft laten wachten. Zij lezen in de
onderhavige brief, dat in de Uitvoeringsagenda, bij de definitieve NOVI,
een aantal zaken nader wordt uitgewerkt. De leden van de VVD-fractie
vragen zich af, waarom er afgeweken wordt van de toezegging gedaan in
het debat op 7 november 2019 en waarom de Kamer hierover niet eerder
is geïnformeerd. Tevens vragen de leden van de VVD-fractie aan de
Minister hoe zij het traject rondom de Uitvoeringsagenda nu voor zich ziet
en hoe zij de toezegging, gedaan in het genoemde debat, gestand zal
doen.
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief dat de Minister aangeeft
meer regie en keuzes in het nationaal beleid te willen gaan formuleren.
Concreet is de Minister, volgens de leden van de VVD-fractie, nog niet
echt. Kan de Minister dit concreter maken? Wat wel duidelijk is, is dat
meer regie vanuit het Rijk niet betekent dat er taken en verantwoordelijkheden gecentraliseerd gaan worden; wel betekent het, het geven van
richting op grote opgaven en regie op goed samenspel, zowel publiek als
publiek/privaat. Deze richting kan op instemming van de leden van de
VVD-fractie rekenen.
Bouwen aan Stedelijk Netwerk Nederland
In de brief wordt gesteld dat het noodzakelijk is om een breed stedelijk
netwerk (Stedelijk Netwerk Nederland) door te ontwikkelen, inclusief
goede verbindingen hiertussen. De leden van de VVD-fractie vragen zich
af hoe dit concreet gestalte gaat krijgen? Waarin worden deze afspraken
met de decentrale overheden meegenomen, en hoe worden deze
afspraken hieromtrent gecontroleerd en bijgestuurd, als er sprake is van
eventuele niet nakoming? De leden van de VVD-fractie lezen dat voor de
gebieden met de grootste bouwopgave door het kabinet wordt samengewerkt met de medeoverheden. Hoe gebeurt dat in gebieden die wel een
bouwopgave hebben, maar wellicht niet in kwantitatieve, maar vooral in
kwalitatieve zin, zoals de krimpregio’s bijvoorbeeld, zo vragen de leden
van de VVD-fractie. Er wordt in de brief ook gesproken over de
NOVI-alliantie om Regionale Investeringsagenda’s op te zetten. Hoe zien
deze agenda’s eruit, hoe zijn deze in te passen in de Omgevingsagenda’s
en hoe verhouden deze zich tot de totale Uitvoeringsagenda? Kan de
Minister het geheel aan agenda’s, onderdelen en onderlinge verhoudingen binnen de NOVI verduidelijken, zo vragen de leden van de
VVD-fractie. En hoe verhouden de op te stellen RES’en zich tot de NOVI,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

2

welke van beide is richtinggevend en welke geeft invulling, zo vragen de
leden van de VVD-fractie aanvullend.
Met betrekking tot het Stedelijk Netwerk Nederland en het bouwen van
woningen vragen de leden van de VVD-fractie om een verduidelijking. Er
wordt enerzijds gesproken over «uitbreiding van onze steden». Anderzijds
moet er binnenstedelijk worden gebouwd alsmede aan de randen van de
centrumstad, maar binnen het bestaande stedelijk gebied. In hoeverre is
er straks sprake van «uitbreiding van steden»? Wat wordt hier bedoeld?
Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de Minister.
De leden van de VVD-fractie zijn verheugd over het feit dat bij een
bouwopgave in een hoog tempo ook de kwalitatieve herstructurering van
de bestaande voorraad centraal komt te staan. Hoe worden de criteria
rondom deze kwalitatieve sturing in de NOVI opgenomen en in de
uitvoering en/of uitwerking ervan in beleid, dat door lagere overheden
wordt opgesteld, geborgd? Hoe wordt duidelijk dat er niet te gemakkelijk
voor buitenstedelijke uitleglocaties wordt gekozen als de binnenstedelijke
opgave moeilijk of onmogelijk lijkt, bijvoorbeeld op financieel gebied?
Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de Minister.
De leden van de VVD zijn content met de sturing van het Rijk op de
(nieuwe) vestiging van distributiecentra. Hoe wordt dit in de uitwerking
geborgd wanneer lagere overheden hierover tot besluitvorming over
gaan? En als dit door het benoemen van geschikte locaties gebeurt, hoe
kunnen dan door het Rijk als ongeschikt beschouwde locaties, ook
daadwerkelijk beschermd worden tegen de bouw van distributiecentra?
Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de Minister.
Nationale strategie voor landelijk gebied
In de onderhavige brief wordt ook ingegaan op loodsen en distributiecentra. Deze gebouwen, zo stelt de Minister, bieden goede mogelijkheden
voor zonnepanelen op het dak. Een wijziging van het Besluit bouwwerken
leefomgeving wordt voorbereid om gemeenten mogelijkheden te geven
het duurzaam gebruik van daken bij nieuwe centra te verplichten. Het
stimuleren van zonnepanelen op daken achten de leden van de
VVD-fractie een goede zaak. Maar waarom een verplichting opleggen aan
eigenaren van loodsen en distributiecentra? Gaarne krijgen de leden van
de VVD-fractie een reactie van de Minister.
Tevens vinden de leden van de fractie van de VVD dat in de NOVI vooral in
enge zin gekeken wordt naar methodes om duurzaam energie op te
wekken, namelijk alleen zonne- en windenergie. Tegelijkertijd verwijst de
Minister naar de brief van 15 april 2020 over klimaatneutrale energiescenario’s in 2050 (kamerstuk 32 813, nr. 493) waarin het kabinet aangeeft de
optie van kernenergie voor 2050 open te houden en de netbeheerders
heeft verzocht de nucleaire variant mee te nemen in het vervolg van de
infrastructuurverkenning. Uit dit kabinetsstandpunt leiden de leden van de
VVD-fractie af dat ook in deze eerste NOVI in de zoektocht naar duurzame
energiebronnen moet worden gekeken naar de opwekking van kernenergie. De leden van de VVD-fractie vragen de Minister dan ook hoe in
de NOVI de ruimte voor kernenergie wordt geborgd?
In de brief wordt ook aandacht besteed aan de zogenaamde Vrijkomende
Agrarische Bebouwing. In regio’s die hier mee te kampen hebben is dit
wel degelijk een grote opgave. Hoe wordt bepaald of gebouwen een
beeldbepalende erfgoedwaarde hebben, en als dat het geval is, hoe wordt
er dan voor gezorgd dat gebouwen wellicht niet gesloopt worden, maar
wel een invulling krijgen die past bij het gebouw, de omgeving, het
landschap en de economie in die betreffende regio? Kan de Minister
schetsen welke afspraken er op dit moment zijn tussen de nationale,
provinciale en lokale overheden ten aanzien van de aanpak van erfgoed
en of dit ook de lijn voor de toekomst blijft of wordt ten aanzien van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

3

genoemde Vrijkomende Agrarische Bebouwing, zo vragen de leden van
de VVD-fractie.
Er is specifiek aandacht voor bodemdaling in veenweidegebieden en
zullen er regionale veenweide strategieën worden opgesteld. De aandacht
voor bodemdaling in veenweidegebieden is naar de mening van de leden
van de VVD-fractie een goede zaak. Ligt hier de regie meer bij de
provincies of bij het Rijk, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Kan de
Minister aangeven hoe de aandacht voor deze gebieden en het fysieke
ruimtebeslag vertaald worden in de NOVI?
Goede inpassing energietransitie
Er is een Programma Energie Hoofdstructuur aangekondigd. Is dit ook een
programma onder de NOVI, zoals het Nationale programma voor het
landelijk gebied, en zo ja, kan de Minister dit programma meenemen in
het door de leden van de VVD-fractie gevraagde overzicht?
Vervolgstappen
Eerder zijn in de Kamer vragen gesteld over de selectie van de
zogenaamde NOVI-gebieden, die worden gekozen c.q. aangewezen. De
leden van de VVD-fractie hebben toen samen met de CDA-fractie aandacht
gevraagd voor het gebied Zuid-Limburg als verstedelijkte regio met een
grote sociaaleconomische opgave, waar juist ook aandacht moet zijn voor
de kwalitatieve herstructurering van de woningvoorraad en de grensoverschrijdende kansen die er zijn. De leden van de VVD-fractie leiden uit de
brief van Minister af dat een gebied om aangewezen te worden tot
NOVI-gebied, de meeste kans op succes heeft als er sprake is van
agglomeratievoordelen (bereikbaarheid, vestigingsklimaat, versterking
van de economie etcetera) in de nabijheid van een verstedelijkte regio. Is
dit een juiste constatering, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Zo kent Zuid-Limburg aanpalend aan de verstedelijkte regio Parkstad een
chemiecluster dat zich kenmerkt door sterke grensoverschrijdende
samenwerkingen, dat een sterke invloed heeft op de economie in
Zuid-Limburg en heeft de regio Zuid-Oost-Brabant de Brainportregio
(Eindhoven en omgeving, als verstedelijkt gebied) die zich als te
kenmerken gebied uitstrekt tot en met de Peel. Kan de Minister een reactie
geven op de kansen die bestaande (en tevens de genoemde) economische
clusters kunnen bieden om te komen tot de aanwijzing van NOVI-gebied?
Specifiek ten aanzien van het chemiecluster vragen de leden van de
VVD-fractie aanvullend nog hoever gevorderd de Minister is met de
inpassing van tracés voor buisleidingen?
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie de Minister om een planningsoverzicht op te stellen van de NOVI, de Uitvoeringsagenda en de
besluitvorming binnen het traject van de Omgevingswet. Nu de datum
van inwerkingtreding vanwege de Corona-crisis is vertraagd, willen de
leden van de VVD-fractie benadrukken dat de vertraging zo kort mogelijk
moet zijn en het streven erop gericht is de inwerkingtreding gedurende
het jaar 2021 te laten plaatsvinden. Provinciale en gemeentelijke
overheden en zo ook de waterschappen die zich al voorbereid hebben op
de inwerkingtreding per januari 2021 en er in principe klaar voor zijn
(meer dan driekwart van deze bevoegde gezagen) moeten niet te veel op
vertraging en daarmee gepaard gaande kosten gejaagd worden. De leden
van de VVD-fractie vragen de Minister dan ook om enerzijds te bevestigen
dat zij zich inzet om de vertraging minimaal te laten zijn. Anderzijds
vragen zij om de bevestiging van het feit dat het koninklijk besluit in het
najaar wordt voorgehangen met daarin de definitieve inwerkingstredingsdatum van de Omgevingswet. Om zo weer een geactualiseerd totaaloverzicht (routekaart voor het nationaal beleid, maar tevens voor het provin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

4

ciaal en lokaal beleid) met betrekking tot de wetgeving en de
besluitvorming in de ruimtelijke ordening te hebben.
Inbreng CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennis genomen van brief inzake de
Nationale Omgevingsvisie van de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van 23 april 2020.
De leden van de CDA-fractie herkennen de oplopende druk op de fysieke
leefomgeving. De ruimte in Nederland is beperkt, er is veel vraag naar
ruimte, maar niet alles kan en niet alles kan overal. Het slim combineren
van functies kan een deel van het probleem oplossen, staat daarom
centraal in de NOVI. Maar de leden van de CDA-fractie menen dat het niet
een panacee is voor dit grote probleem.
De leden van de CDA-fractie wijzen met name op het tekort aan woningen.
Grote groepen mensen vinden geen geschikte en betaalbare woning en in
2035 moeten er ruim 1 miljoen nieuwe woningen bijgebouwd zijn, zo
menen zij.
De leden van de CDA-fractie zien dat van de zijde van het Rijk men
aangeeft dat men stuurt op een Stedelijk Netwerk Nederland (gebied
Randstad, Amersfoort, Zwolle, Arnhem-Nijmegen, Brabantse stedenrij),
waar nieuwe woon- en werklocaties gekoppeld worden aan goede
bereikbaarheid. Die lijn kan de CDA-fractie onderschrijven, maar zij
tekenen daar nadrukkelijk bij aan dat gebieden buiten de Randstad of het
zogenaamde Stedelijke Netwerk Nederland niet buiten beeld mogen
raken. Ook daar zijn veel nieuwe woningen nodig.
De leden van de CDA-fractie zien dat er een forse toename is van het
aantal grote distributiecentra. Dat heeft impact op het landschap; maar
tegelijkertijd zijn deze centra van essentieel belang voor de groei van onze
economie. Dit vraagt om sturing en regie om ervoor te zorgen dat bij
nieuwe distributiecentra de impact op het landschap beperkt wordt. Deze
leden vragen of een herziening van de behoefteramingen wenselijk is nu
het Coronavirus ook daadwerkelijk effect zal hebben op de economische
groei en ons gedrag.
De leden van de CDA-fractie kunnen in hoofdlijnen instemmen met de
gekozen lijn om provincies en rijk samen geschikte locaties te laten
benoemen voor nieuwe distributiecentra. Daarbij zal allereerst gekeken
worden naar bestaande terreinen en vervolgens op aangewezen plekken
in de bestaande goederencorridors. Ook het uitgangspunt dat er sprake
moet zijn van een aantoonbare behoefte, goede inpassing in het
landschap en het benutten van de al aanwezige infrastructuur, kunnen
deze leden onderschrijven. Zij maken daarbij wel het nadrukkelijke
voorbehoud dat dat niet moet leiden tot extra procedures zoals we dat
kennen bij de Ladder voor duurzame verstedelijking.
De woorden dat meer regie vanuit het Rijk niet betekent dat taken en
verantwoordelijkheden gecentraliseerd worden, kunnen de leden van de
CDA-fractie onderschrijven. Wel is een goed samenspel nodig tussen
zowel publiek als publiek/privaat. Maar het Rijk moet voortouw nemen in
de gezamenlijke opgave.
De leden van de CDA-fractie lezen dat het kabinet zich inzet om een
gezonde, veilige en aantrekkelijke woon-, werk- en leefomgeving in balans
te brengen met gewenste ontwikkelingen en het versterken van ons
duurzaam verdienvermogen. Het kabinet beoogt (economische) ontwikkeling van de leefomgeving samen te laten gaan met versterking van te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

5

beschermen waarden als gezondheid, landschap, waterveiligheid, natuur,
cultureel erfgoed, leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit. Deze leden
menen dat dat mooie woorden zijn maar dat de praktijk zal uitwijzen of
het haalbaar is. Graag vernemen zij hoe de regering denkt dat dat in de
praktijk zal uitpakken.
De leden van de CDA-fractie vragen of naast de vier reeds genoemde
prioriteiten van de NOVI (Ruimte maken voor klimaatadaptatie en
energietransitie, Duurzaam economisch groeipotentieel, Sterke en
gezonde steden en regio’s en Toekomstbestendige ontwikkeling van het
landelijk gebied) ook voldoende volkshuisvesting expliciet als prioriteit
genoemd gaat worden zoals de motie van het lid Ronnes vraagt
(Kamerstuk 34 682, nr. 18).
De leden van de CDA-fractie onderschrijven het streven naar de ontwikkeling van het hele Stedelijk Netwerk Nederland, door nieuwe woon- en
werklocaties (ook grensoverschrijdend) te koppelen aan (met name
OV-)infrastructuur. Zij wijzen erop dat de financiering daarvan gebrekkig
gaat. Het MIRT-overleg is niet de meest effectieve werkwijze en de
financiering van woningbouwlocaties staat er ten onrechte buiten. Graag
vernemen zij of een nieuwe structuur van Bestuurlijke Overleggen en
uitbreiding van het MIRT-onderwerpen, wenselijk wordt geacht.
De leden van de CDA-fractie menen dat een van de oorzaken van het
tekort aan woningen de decentrale aansturing van woningbouw is. Naast
woningbouw claimen meer belangen om ruimte. Welke belangen krijgen
voorrang, wie heeft welke rol bij de keuzes en hoe realiseren we het
feitelijk, zo vragen zij. Wat de leden van de CDA-fractie betreft is er een
nieuw sturingsconcept nodig voor de inrichting van Nederland. Daarbij
moet duidelijk worden welke rol de rijksoverheid moet spelen in relatie tot
andere overheden, burgers, bedrijven, maatschappelijke groeperingen en
andere betrokkenen. Zij zien daarom uit naar vertaling van deze brief in de
feitelijke NOVI.
Inbreng D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Minister van Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties
horende bij het schriftelijk overleg NOVI van 19 mei 2020. Deze leden
willen de Minister een aantal kritische vragen stellen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de ontwerp-NOVI
en de aanvullende nationale richtinggevende keuzes in de brief van de
Minister. Dit geeft helaas geen compleet beeld van de geplande uitvoering
van de NOVI. Deze leden vragen daarom de Minister of de uitvoeringsagenda eerder dan de definitieve NOVI met de Kamer gedeeld kan worden.
De leden van de D66-fractie memoreren het doel van de NOVI, waarbij
vanuit een duidelijke visie keuzes gemaakt worden. Deze leden vinden het
opvallend dat de brief van de Minister (Kamerstuk 34 682, nr. 48) de indruk
wekt dat er een verzameling aan maatregelen op diverse deelgebieden
onder de NOVI verzameld zijn en zijn van mening dat de integrale visie
ontbreekt in dit stuk. Voornoemde leden vragen daarom de Minister hoe
gewaarborgd wordt dat de NOVI een duidelijke integrale visie uitstraalt
waar vanuit keuzes gemaakt worden.
De leden van de D66-fractie begrijpen dat in de selectie van
NOVI-gebieden rekening is gehouden met de landelijke spreiding en
andere samenwerkingsverbanden. Het is deze leden onduidelijk welke
andere selectiecriteria zijn meegenomen in het maken van de selectie van
NOVI-gebieden. Deze leden vinden dat het meedoen aan andere initiatieven en instrumenten, geen argument zou mogen zijn in het selecteren
van gebieden aangezien het juist de bedoeling én aantrekkingskracht van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

6

het instrument NOVI-gebied is om zaken integraal, met alle verschillende
aspecten bij elkaar aan te pakken. De selectie van NOVI-gebieden roept
door het gebrek aan transparante selectiecriteria vragen op. Een
voorbeeld hiervan is het niet selecteren van Eindhoven, één van de drie
mainports van Nederland, en in het bijzonder Eindhoven Knooppunt XL].
In de andere twee Mainports zijn wel 2 grote transformatiegebieden
aangewezen als NOVI-gebied. Is de Minister het met de leden van de
D66-fractie eens dat het centrum van Eindhoven ook een ingrijpende
transformatie te wachten staat in relatie tot de Mainport-functie? Zij
vragen daarom de Minister toe te lichten hoe de selectie tot stand is
gekomen en welke selectiecriteria hierbij gebruikt zijn.
De leden van de D66-fractie zien een mogelijk impact van de coronacrisis
op het gebruik van ruimte. Voorbeelden zijn leegstand van winkelcentra
nu veel ondernemers in zwaar weer verkeren, maar ook veranderen de
mobiliteitsstromen. Op de kantorenmarkt zullen effecten te bemerken zijn
van toegenomen thuiswerken. Hoe beïnvloedt het thuiswerken de
kantoorbehoefte en wordt deze en andere veranderde ruimtevraag
meegenomen in de NOVI? Alhoewel sommige ontwikkelingen van
tijdelijke aard zijn, vragen zij de Minister hoe ontwikkelingen naar
aanleiding van de corona-crisis impact hebben op de NOVI.
De leden van de D66-fractie betreuren het dat de invoering van de
Omgevingswet vertraagd is. Hiermee lopen verschillende wetten die
gekoppeld zijn aan de Omgevingswet vertraging op. Voornoemde leden
vragen daarom de Minister of er noodzaak is om bepaalde wet- of
regelgeving gekoppeld aan de Omgevingswet versneld of onafhankelijk
van de omgevingswet in te voeren.
De leden van de D66-fractie memoreren de aangenomen motie van het lid
Van Eijs c.s. over de ordening van (X)XL-vastgoed in de NOVI opnemen
(Kamerstuk 34 682, nr. 41). Hierin werd de regering verzocht om op te
nemen dat (X)XL-vastgoed eerst wordt gebouwd op bestaande bedrijventerreinen, vervolgens binnen zorgvuldig gekozen distributiecentraclusters
en als laatste op andere nieuwe buitenstedelijke distributiecentralocaties.
Dit zien deze leden nu niet volledig terug in de brief (Kamerstuk 34 682,
nr. 48) en daarom vragen zij de Minister toe te lichten hoe deze aangenomen motie verwerkt wordt in de NOVI.
De leden van de D66-fractie missen in de huidige informatie over de NOVI
hoe de impact van klimaatverandering meegenomen wordt in de visie van
de NOVI. Zo ontbreekt er een duidelijke visie op de impact die klimaatverandering heeft op het waddengebied en welke maatregelen noodzakelijk
zijn voor bescherming van dit gebied. Deze leden vragen de Minister toe
te lichten hoe de impact van klimaatverandering, ook naast zeespiegelstijging, meegenomen gaat worden in de visie van de NOVI in het
algemeen en specifiek voor het waddengebied. Is de Minister bereid een
concretere toekomstvisie op te stellen voor het waddengebied die leidend
is voor het werk van de Beheers autoriteit Waddenzee?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat binnen de NOVI-keuzes moeten
worden gemaakt hoe de schaarse ruimte gebruikt gaat worden. In de
huidige informatie over de NOVI is nog onvoldoende duidelijk hoe deze
keuzes tot stand gaan komen en welke criteria hieraan ten grondslag
liggen. Hierbij vragen deze leden speciaal aandacht voor natuur,
waaronder de ecologische en milieucondities van water en bodem. Zij
vragen de Minister bijvoorbeeld specifiek toe te lichten hoe natuur, en
daarmee ecologie, meeweegt in de balans tussen veiligheid, economie en
ecologie in natuurgebieden zoals het Waddengebied? Is de Minister
bereid hier de natuur en ecologie leidend te laten zijn? Deze leden vragen
daarom de Minister toe te lichten hoe natuur afgewogen wordt tegenover
de andere invullingen van het landschap? Kan de Minister bevestigen dat
er bij bouwen eerst gekeken wordt naar inpassing in stedelijke gebieden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

7

en daarna pas naar landelijke gebieden? Zo ja, kijkt de Minister hierbij ook
naar zoveel mogelijk meervoudig ruimtegebruik? Zo nee, waarom niet?
Landschap houdt niet op bij gemeentelijke provincies. Kan de Minister
uiteenzetten hoe de provincies en het rijk samenwerken om ecologische
en milieucondities van water en bodem niet te schaden bij inrichting van
de ruimte? Hoe wordt door de Minister gewaarborgd dat er genoeg
ruimte is voor de rivieren, zodat natuurlijke klimaatbuffers kunnen
ontstaan?
De leden van de D66-fractie zien een groot belang om ruimte te gebruiken
voor de energietransitie, tegelijkertijd geeft dit extra druk op de schaarse
beschikbare ruimte. In de brief (Kamerstuk 34 628, nr. 41) benadrukt de
Minister de impact van de energietransitie op de ruimte. Hierin ontbreekt
een duidelijk afwegingskader. Voornoemde leden vragen de Minister hoe
gevolgen voor de ruimtelijke ordening vanuit het klimaatbeleid ingepast
worden in de NOVI.
De leden van de D66-fractie benadrukken het belang van duidelijke
afstemming tussen de verschillende plannen rondom ruimtelijke
ordening. Hiervoor moeten omgevingsagenda’s en gebiedsagenda’s op
elkaar afgestemd worden. Deze leden vragen de Minister hoe er zorg voor
wordt gedragen dat de gebiedsagenda’s overeenstemmen met de NOVI.
De leden van de D66-fractie zijn het eens met de Minister die in de
kamerbrief (Kamerstuk 34 682, nr. 48) aangeeft dat het mobiliteitssysteem
moet aansluiten bij de inrichting van de ruimte. Voornoemde leden zien
kansen om hiervoor op zoek te gaan naar duurzame mobiliteitsoplossingen. Deze leden vragen de Minister hoe de NOVI verduurzaming van
het mobiliteitssysteem gaat stimuleren.
De leden van de D66-fractie hebben zorgen over het selecteren van
woonlocaties. Deze leden vragen de Minister toe te lichten hoe deze
locaties geselecteerd gaan worden en hoe gewaarborgd wordt dat met
name de moeilijkere binnenstedelijke gebieden ook worden ontwikkeld.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd dat het kabinet onderzoek doet
naar de mogelijkheden voor het creëren van robuuste natuurnetwerken,
verbindingen en kwetsbare bufferzones rond kwetsbare natuurgebieden.
Deze leden zijn van mening dat het creëren hiervan essentieel is om de
natuur en biodiversiteit te herstellen. Voornoemde leden vragen de
Minister of in afwachting van de uitkomsten van het onderzoek naar de
mogelijkheid voor robuuste natuurnetwerken en bufferzones rondom
Natura 2000 gebieden reeds extra gestuurd kan worden op het daadwerkelijk creëren van deze netwerken en bufferzones? Zo niet, kan de Minister
toelichten waarom niet? Deze leden vragen tevens de Minister om toe te
lichten wat concreet wordt bedoeld met «ruimte geven voor de functie
landbouw» in «daarvoor goed geschikte gebieden» (pagina 10, Kamerstuk
34 682, nr. 48). Kan de Minister toelichten of in het kader van het «in de
voor landbouw goed geschikte gebieden [...] ruimte geven voor deze
functie» de Minister voornemens is om de verdere ontwikkeling van de
landbouwfunctie actief te sturen richting extensieve en natuur inclusieve
landbouw.
Om landschap als richtinggevend criterium in te kunnen zetten, moet de
vrijblijvendheid hiervan af. Is de Minister bereid om aanvullend op deze
insteek een meer sturend instrumentarium van de Omgevingswet in te
zetten, zoals opname van een instructieregel in het Besluit Kwaliteit
Leefomgeving? Zo ja, is de Minister bereid om specifieke landschapselementen op te nemen, zoals sloten, bomen, houtwallen en vochtig
grasland?
De leden van de D66-fractie lezen in de brief van de Minister dat zij, samen
met de NOVI-alliantie, Regionale Investeringsagenda’s gaat opstellen.
Deze leden vragen of hierin ook plaats is voor organisaties die zich
bezighouden met CPO of andere vormen van zelfbouw en collectieve
bouw. Deze leden vragen de Minister om toe te lichten hoe bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

8

ontwikkelen van nieuwe woningbouwlocaties ook ruimte wordt gemaakt
voor woningbouwinitiatieven van onderaf.
De leden van de D66-fractie onderstrepen de noodzaak die in de
ontwerp-NOVI wordt erkend om in te zetten op een klimaatbestendig
Nederland. Deze leden zijn verheugd te vernemen dat de Minister expliciet
het combineren van functies onderstreept en aangeeft in het NOVI, lessen
te trekken uit het programma Ruimte voor de Rivier (RvR). Kan de Minister
bevestigen dat in het trekken van lessen, de mogelijkheid voor een
dubbele doelstelling zoals waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit of
waterveiligheid en natuur, ook wordt meegenomen? Zo ja, kan de Minister
toelichten wat hiervan de uitwerking zal zijn in de praktijk en wat hiervan
bijvoorbeeld de invloed is op de ontwikkeling van het volgende Hoogwaterbeschermingsprogramma?
De leden van de D66-fractie merken op dat in het meenemen van de
conclusies van de Beleidstafel Droogte, ervoor gekozen is om in te zetten
op zuinigheid en een afstemming tussen waterbeschikbaarheid en de
toedeling van water vragende functies. Gezien de toenemende droogteproblematiek in Nederland, onderstrepen deze leden deze noodzaak. Ook
hier zijn deze leden benieuwd wat hiervan de uitwerking zal zijn in de
praktijk. Wordt bijvoorbeeld ingezet op een flexibilisering van wateronttrekkingsvergunningen? Betekent een zuinige omgang met water ook dat
wordt ingezet op een beleidsvoering die het hergebruik van water van
industriële processen stimuleert? Kan de Minister nader uiteenzetten
welke stappen zij voorziet in de uitwerking van deze inzet?
Inbreng van de fractie van GroenLinks
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse kennisgenomen van de brief van de Minister over de keuzes in het nationale
omgevingsbeleid. Zoals de Minister bekend, zijn de leden van deze fractie
van mening dat het ruimtelijke ordeningsbeleid onder heldere regie van
de rijksoverheid zou moeten staan omdat in een klein land de ruimte
schaars is en voorkomen moet worden dat teveel van de open ruimte die
in Nederland is wordt vol gebouwd met bebouwing, industrie en
infrastructuur. De aan het woord zijnde leden zijn daarom blij dat de
Minister erkent dat de oplopende druk op de fysieke leefomgeving vraagt
om scherpe en fundamentele keuzes en dat meer regie vanuit het Rijk
nodig is.
De Minister schrijft dat de voorliggende brief aanvullend is op de ontwerp
NOVI en dat deze niet dient als vervanging. De leden van de fractie van
GroenLinks vragen of de Minister kan uitleggen hoe de keuzes die in deze
brief worden gemaakt zich dan precies verhouden tot tegenstrijdige
keuzes uit de ontwerp-NOVI? Welke keuzes uit de ontwerp-NOVI veranderen nu daadwerkelijk door deze brief?
De leden van de fractie van GroenLinks hebben eerder hun zorgen
uitgesproken over het feit dat de NOVI geen juridische binding heeft
jegens andere overheden. In deze brief schrijft de Minister dat scherpe en
fundamentele keuzes regie vanuit het Rijk vragen. Hoe verhoudt dit zich
dan tot het niet bindende karakter van de NOVI? Is het niet logischer dat
de keuzes die het Rijk maakt om Nederland leefbaar te houden juridisch
bindend zouden moeten zijn voor de planvorming van lagere overheden?
Zo nee, waarom niet? En hoe wordt dan concreet wel zorg gedragen voor
het bewaken van de uitvoering van scherpe en fundamentele keuzes door
het Rijk? Voor de leden van de fractie van GroenLinks is dit een belangrijke vraag en derhalve zouden zij hierop graag een uitgebreide reactie
van de Minister ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

9

In de brief schrijft de Minister dat het kabinet doelen en normen stelt. Kan
de Minister aangeven welke normen en doelen dit zijn en nader ingaan op
hoe het Rijk ervoor gaat zorgen dat deze doelen gehaald gaan worden? En
hoe worden de normen die worden gesteld gehandhaafd?
De Minister schrijft in de voorliggende brief dat het coronavirus ons op
indringende wijze heeft duidelijk gemaakt dat gezondheidsbevordering en
preventie ook in onze leefomgeving nadrukkelijk onze zorg moet hebben.
De mogelijkheden daarvoor zijn reeds in de ontwerp-NOVI onderkend, dit
zal in de definitieve NOVI waar nodig worden aangescherpt. De leden van
de fractie van GroenLinks delen deze analyse. Zij zouden evenwel een
nadere concretisering van de Minister ontvangen wat dit volgens haar
betekent. Hoe denkt de Minister bijvoorbeeld dat in het ruimtelijk beleid
omgegaan dient te worden met de 1,5 meter samenleving? Zijn er voor
bijvoorbeeld gemeenten voldoende mogelijkheden om de openbare
ruimte zo in te richten dat voetgangers en fietsers meer ruimte krijgen om
de 1,5 meter zoveel mogelijk te waarborgen? Hoe wordt ervoor gezorgd
dat het openbaar vervoer, zeker in de stedelijke gebieden het belangrijkste
vervoermiddel voor nu en van de toekomst, voldoende ruimte krijgt om zo
nodig te worden uitgebreid? En deelt de Minister de opvatting van de
leden van de fractie van GroenLinks dat het niet de bedoeling kan zijn dat
als gevolg van de 1,5 meter samenleving weer veel meer openbare ruimte
voor autoverkeer wordt ingeruimd? Zo ja, hoe gaat hier in het ruimtelijke
ordeningsbeleid concreet voor worden gezorgd? Zo nee, waarom deelt de
Minister deze opvatting niet? Deelt de Minister de opvatting dat
verplaatsen in de openbare ruimte een gelijkwaardig recht is voor
iedereen en dat het dus niet de bedoeling kan zijn dat mensen die geen
auto hebben als gevolg van ruimtelijke aanpassingen in de 1,5 meter
samenleving minder verplaatsingsmogelijkheden krijgen?
Voorts schrijft de Minister dat de NOVI een cyclisch document is, steeds in
ontwikkeling blijft en er een uitvoeringsagenda komt. De leden van de
fractie van GroenLinks zouden graag meer willen weten over deze
uitvoeringsagenda. Daarom vragen zij de Minister nader in te gaan op de
volgende vragen. Hoe ziet die uitvoeringsagenda eruit? Is dit alleen een
opsomming van mogelijke instrumenten die ingezet kunnen worden, of zit
er ook een volgordelijkheid in of een tijdsschema of tussentijdse doelen
om de ambities te realiseren? Wordt hierin ook duidelijk wat er gebeurd
als nationale opgaven of ambities in de uitwerking met elkaar botsen?
Daarnaast zijn de leden van de fractie van GroenLinks benieuwd naar de
instrumenten van de uitvoeringsagenda. Graag ontvangen deze leden hier
een overzicht van, inclusief de beschikbare en benodigde budgetten.
De Minister schrijft in de brief dat het coronavirus ons op indringende
wijze heeft duidelijk gemaakt dat gezondheidsbevordering en preventie
ook in onze leefomgeving nadrukkelijk onze zorg moet hebben. De leden
van de fractie van GroenLinks delen deze constatering. Deze leden zijn
echter wel benieuwd waarom een van de voor de gezondheid meest
slechte ruimtelijke activiteit, de luchtvaart, nog steeds geen plek krijgt in
de NOVI. Is de Minister bereid om in de NOVI ook scherpe en fundamentele keuzes te maken over de toekomst van de luchtvaart in
Nederland? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister duidelijk uitleggen
waarom luchtvaart – en daarmee ook de luchthavens – geen onderdeel
uitmaakt van de NOVI? En kan de Minister aangeven hoe zij denkt dat de
permanente verbetering van de luchtkwaliteit, zodat in 2030 voldaan kan
worden aan de advieswaarden van de WHO, bereikt kan worden zonder
dat het vervuilende element van luchtvaart hierbij betrokken wordt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

10

De leden van de fractie van GroenLinks lezen dat het kabinet de ambitie
heeft om voor veiligheid en gezondheid in de leefomgeving in 2050 tot
verwaarloosbare risico’s voor mens en milieu te komen. Dat vinden deze
leden een goede ambitie. Kan de Minister aangeven hoe het traject om
deze doelstelling te behalen tot 2050 eruit komt te zien? Ambities stellen is
immers mooi, maar daarbij hoort naar het oordeel van de aan het woord
zijnde leden ook een concrete aanpak met tijdsplanning bij. Begrijpen
deze leden het goed dat onder het begrip veiligheid ook waterveiligheid
valt? Zo ja, betekent dit dan bijvoorbeeld ook dat het Rijk de ambitie heeft
om overstromingsrisico’s verwaarloosbaar te willen maken? Kan de
Minister concreet aangeven wat dit betekent? Worden er vanuit het Rijk in
het kader van de waterveiligheid en klimaatadaptatie normen gesteld over
waar wel en niet gebouwd kan worden? En ziet de Minister, mede in het
licht van de «een overheid gedachte» vanuit het stelsel van de Omgevingswet hier een nadrukkelijkere rol voor waterschappen weggelegd
omdat zij vaak goede risico-inschattingen kunnen maken over welke
klimaatadaptieve maatregelen nodig zijn om op bepaalde plekken te
bouwen of om te kunnen beoordelen dat een bepaalde locatie niet
geschikt is voor bijvoorbeeld woningbouw? Kan de Minister toezeggen
dat zij hierover in overleg treedt met de VNG, IPO en UvW om ervoor te
zorgen dat deze integrale benadering vast onderdeel wordt van de
planvorming? Kan de Minister in het verlengde hiervan aangeven hoe zij
aankijkt tegen het feit dat enerzijds in het kader van goede waterberging
rivieren voldoende ruimte moeten hebben om een waterpiek op te kunnen
vangen en anderzijds gemeenten nog steeds regelmatig vergunning
afgeven om bijvoorbeeld woningen buitendijks te bouwen? Deelt zij het
uitgangspunt dat uiterwaarden in beginsel niet bedoeld zijn voor
(woning)bouw, maar voor het dynamisch waterbeheer?
Vewin, de vereniging van drinkwaterbedrijven heeft in reactie (position
paper) op de ontwerp-NOVI een viertal prioriteiten geformuleerd. Graag
ontvangen de leden van de fractie van GroenLinks een reactie van de
regering op deze ingebrachte prioriteiten.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben ten aanzien van de in de
voorliggende brief opgenomen concretisering van de ontwerp-NOVI een
aantal specifieke vragen:
– Hoe wordt het verbeteren van de algemene omgevingskwaliteit
precies gedefinieerd? En wat zijn de concrete doelstellingen?
– Wat betekent de keuze van het Rijk om meer te sturen op ontwikkeling
van het hele Stedelijk Netwerk Nederland concreet? Wat gaat het Rijk
precies anders, meer of juist minder doen om deze keuze te concretiseren?
– Hoe gaat het kabinet de goede ontsluiting van met name het OV en de
fiets concreet invullen?
– Wat bedoelt de Minister precies met woningbouwlocaties in bestaand
stedelijk gebied? Wat is de definitie hiervan precies? En welke criteria
hanteert het Rijk als het bestaande stedelijk gebied zou moeten
worden uitgebreid?
Vestiging logistieke functies
De leden van de fractie van GroenLinks maken zich zorgen over de
zogenaamde verdozing van het landschap. Zij zijn blij dat de regering
betere regie op deze logistieke locaties wil organiseren. Deze leden vragen
zich evenwel af hoe deze aanpak precies vorm zal krijgen en hoe effectief
de voorgestelde maatregelen zijn. Daarom de volgende specifieke vragen:
– Hoe bindend zijn de gezamenlijk benoemde locaties voor logistieke
functies? Kan de Minister uitsluiten dat provincies en gemeenten zelf
op andere locaties alsnog logistieke dozen bouwen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

11

–

Hoe ziet het traject om tot samenwerkingsafspraken te komen er
concreet uit?
Grote logistieke gebouwen kunnen een bijdrage leveren aan de energietransitie. Door hun grootschalige karakter bieden loodsen en distributiecentra een goede mogelijkheid voor zonnepanelen op dak en kunnen ze
een flinke bijdrage leveren aan de opwekking van duurzame energie. De
leden van de fractie van GroenLinks zouden graag zien dat dit wordt
verbreed door dit voor alle bedrijfshallen te laten gelden. En het verplicht
te laten stellen, tenzij aantoonbaar is dat dat niet kan, i.p.v. de mogelijkheid bij gemeenten neer te leggen. Dat is in lijn met het pleidooi van
Natuur & Milieu (https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2020/
04/Voorstel-van-NatuurMilieu-voor-Investeringsagenda-voortoekomstbestendig-NL.pdf, p. 9). Deze leden ontvangen graag een reactie
van de regering op dit pleidooi.
Nationale strategie voor het landelijk gebied
De leden van de fractie van GroenLinks vinden het versterken van de
natuur in Nederland een van de belangrijkste ruimtelijke opgaven. De
regering beschrijft in de voorliggende brief de omvang van de opgave. Zo
moet het Natuurnetwerk Nederland worden uitgebreid, moet de stikstofdepositie worden beperkt, wordt het doelbereik van de Vogel- en
Habitatrichtlijn groter en zal het netto areaal bos verder worden uitgebreid. Op welke wijze draagt de NOVI concreet aan het behalen van deze
opgaven bij?
De regering schrijft: «Per gebied kijken we welke functies met minimale
belasting inpasbaar zijn in zones rond Natura 2000 gebieden. Dit kan
natuur zijn maar ook extensieve, emissiearme landbouw, andere
passende economische functies of (kleinschalige) woningbouw.
Verplaatsing van functies zal in een aantal gevallen aan de orde zijn.»
Wordt hierbij, zo vragen de leden van de fractie van GroenLinks zich af,
per gebied ook gekeken naar de huidige staat van instandhouding voor de
aangewezen soorten en habitats, en de grootste knelpunten die het
behalen van een gunstige staat van instandhouding in de weg staan? Zo
nee, hoe wordt dan gekeken naar de geschiktheid van (nieuwe) functies?
De regering is voornemens normen te stellen en met mede-overheden
samen te werken om de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren.
Hierover hebben de leden van de fractie van GroenLinks de volgende
vraag. De Minister geeft aan normen te stellen en het beleid en uitvoering
met decentrale overheden samen in te richten op de kwaliteit van de
leefomgeving, ter uitwerking van de motie van het lid Smeulders
(Kamerstuk 35 000 VII, nr. 50). De bewuste motie verzocht om waar nodig
te ondersteunen bij het opstellen van ruimtelijk beleid waarin expliciet
aandacht wordt besteed aan natuur, landschappelijke waarden, ruimtelijke
kwaliteit en aan leefbaarheid. Kan de Minister verduidelijken wat zij
bedoelt met het stellen van normen, beleid en uitwerking, in het licht van
deze motie? Zijn dat bijvoorbeeld aanvullende normen en beleid?
Goede inpassing energietransitie
De regering schrijft «De gezamenlijke overheden in het Nationaal
Programma RES (NP RES) bespreken de ontwikkeling van de RES’en in
relatie tot de richtingen die de NOVI aangeeft, en maken daar zo nodig
afspraken over. Het Rijk geeft sturing op de ruimtelijke planning en
benodigde ruimtelijke reserveringen voor het toekomstige energiesysteem op nationale schaal. Naast het gezamenlijke Nationaal
programma RES, gebeurt dat via het Programma Energie Hoofd-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

12

structuur.» De leden van de fractie van GroenLinks hebben hierover de
volgende specifieke vragen:
– Hoe stuurt het Rijk concreet op de ruimtelijke planning en benodigde
reserveringen? Hoe worden natuur- en landschapsbelangen hierin
meegenomen?
– Is het de bedoeling dat er een landelijk overkoepelend beeld komt over
de inpassing van duurzame energie zodra de 30 RESsen gereed zijn?
Zo nee waarom niet?
– Is het Rijk voornemens om een milieueffectrapportage op te stellen
zodra de 30 RESsen gereed zijn, zodat ook de milieugevolgen van de
gemaakte keuzes vroegtijdig in beeld komen? Zo nee, waarom niet?
Beperken milieuschade
De leden van de fractie van GroenLinks zijn positief te lezen dat de
regering meer dan voorheen in wil zetten op het voorkomen van milieu
en- natuurschade en dat pas als dat niet of onvoldoende lukt er ingezet
gaat worden op compenserende maatregelen. Deze leden hebben
hierover de volgende concrete vragen:
– Hoe wordt er concreet (meer dan voorheen) ingezet op het voorkomen
van milieu en natuurschade? Hoe is of wordt dit vastgelegd?
– Wie stelt op basis van welke informatie, wanneer vast in welke mate
natuur- of milieuschade optreedt?
– Betekent het voorkomen van natuur- en milieuschade dat bepaalde
gebieden, zoals Natura-2000 worden uitgesloten van bepaalde
ontwikkelingen? Zo nee, wat betekent het dan?
– Op blz. 10 staat te lezen dat het kabinet mogelijkheden onderzoekt
«voor het creëren van robuuste natuurnetwerken en verbindingen en
het realiseren van bufferzones rond kwetsbare natuurgebieden».
Betekent dit dat de robuuste verbindingszones die door voormalig
Staatssecretaris Bleker zijn geschrapt weer worden onderzocht? Is het
de bedoeling dat in de uitvoeringsagenda en definitieve NOVI duidelijk
wordt hoe en waar gewerkt gaat worden aan het verbinden van natuur
en bufferzones?
Verhouding NOVI en MIRT
Een goede ruimtelijke ordening kan naar het oordeel van de leden van de
fractie van GroenLinks alleen bewerkstelligt worden als de er een goede
koppeling is tussen enerzijds het ruimtelijke ordeningsbeleid en anderzijds
het mobiliteitsbeleid. Het is volgens deze leden daarom van belang dat de
ruimtelijke keuzes verbonden zijn met de infrastructurele plannen en
middelen. Daarom vragen deze leden in algemene zin hoe de regering de
verhouding tussen de NOVI en het MIRT ziet? Kan aangegeven worden
hoe ervoor gezorgd wordt dat de keuzes voor het verbeteren van de
leefomgeving en de landschappelijke kwaliteit doorwerken in de keuzes
die binnen het MIRT worden gemaakt? Kan de Minister hier concrete
voorbeelden van geven? En deelt de Minister de mening van de aan het
woord zijnde leden dat scherpere keuzes voor het verbeteren van de
leefomgeving en het waarborgen van landschappelijke kwaliteit met zich
meebrengt dat meer dan nu in het MIRT gebeurt een duidelijkere keuze
moet worden gemaakt voor openbaar vervoer en er dus ook meer
geïnvesteerd zou moeten in openbaar vervoer dan in nieuw asfalt? Zo
nee, waarom niet?
In het verlengde hiervan hebben de leden van de fractie van GroenLinks
nog enkele aanvullende vragen:
– Hoe zorgen we er voor dat de noodzakelijke investeringen in het
openbaar vervoer en de aangewezen ontwikkelingslocaties, daadwerkelijk met elkaar in verband worden gebracht en die locaties worden
ontsloten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

13

–

Hoe verhouden de Regionale Investeringsagenda’s (RIA’s) zich tot de
recent gesloten Woondeals van het Ministerie van BZK en hoe
verhouden die zich weer op hun beurt tot de investeringen in
bereikbaarheid?

Regio’s
In de NOVI zal, zo begrijpen de leden van de fractie van GroenLinks,
regionaal gewerkt worden aan versterking van het beleid. De criteria voor
het aanwijzen van NOVI-gebieden worden in verschillende regio’s nog als
vrij abstract gezien. Hierover hebben deze leden een aantal specifieke
vragen waar zij graag een reactie op ontvangen.
– Wat zijn de gehanteerde randvoorwaarden, of criteria waaraan een
regio of gebied moet voldoen om als NOVI-gebied te worden
aangewezen?
– Deelt de Minister de mening dat het voor alle regio’s van te voren
duidelijk moet zijn wat de kaders zijn om tot NOVI regio’s en bijbehorende opgaven te komen?
– Deelt de Minister de mening dat de verstedelijkings- en transformatieopgave in Brainport Eindhoven (i.c. centrumstad Eindhoven) een
complexe, meervoudige opgave is die vraagt om een samenhangende
en integrale aanpak van rijk en regio samen? Zo nee, waarom niet?
– Deelt de Minister de mening dat enkel stroomlijnen van de bestaande
(ambtelijke) overleggen tussen rijk en regio hiervoor onvoldoende is
en dat een NOVI-waardering, in de vorm van een NOVI-gebied juist het
vergrootglas legt op versterking van de samenhang en integraliteit in
de aanpak van opgaven van de centrumstad van mainport Eindhoven?
Zo nee, waarom niet?
– Is de Minister bereid – naar analogie van de havengebieden in de twee
andere Mainports – Rotterdam en Amsterdam – om de status van
NOVI-gebied te verlenen aan de grote verstedelijkings- en transformatieopgave van de economische mainport Eindhoven welke zich
bevinden in het hart van de stad, binnen de Ring en in samenhang met
de – voor het verdienvermogen van Nederland – belangrijke economische toplocaties in en aan de rand van de stad? Zo nee, waarom niet?
Burgerinitiatieven
Tot slot begrijpen de leden van de fractie van GroenLinks dat betrokkenen
bij burgerinitiatieven voor woningbouw vragen hebben over in de
ontwerp-NOVI richtinggevende keuzes over burgerinitiatieven en
zelfbouw missen. Kan de Minister op deze zorgen ingaan en is zij van plan
om in de definitieve NOVI hier wel aandacht aan te besteden? Zo nee,
waarom niet?
Inbreng SP-fractie
Algemeen
De leden van de SP-fractie hebben kennis genomen van de brief van de
Minister betreffende de regie en keuzes in het nationaal omgevingsbeleid
(NOVI). Ter aanvulling hierop hebben zij echter een aantal vragen.
De leden van de SP-fractie zijn met de Minister van mening dat er een
samenhang dient te bestaan tussen de aanpak van de opgaven die we in
ons land hebben als het gaat om ruimtelijke ordening. Wat onduidelijk is
welke prioriteiten wanneer en waaraan worden gesteld.
− Kan de Minister aangeven waar in de zin: «Beschermen en ontwikkelen
zullen echter niet altijd samen kunnen gaan», de prioriteit ligt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

14

− Deelt de Minister met de leden van de SP-fractie de mening dat er in
geen enkel geval een keuzemogelijkheid dient te bestaan tussen
beschermen of ontwikkelen?
− Kan de Minister aangeven wat het nemen van regie en het maken van
scherpe fundamentele keuzes bij nieuwe vergunningverlening
betekent en worden bij het beoordelen van deze aanvragen de plannen
bijvoorbeeld getoetst op de bijdragen aan stikstofreductie, een betere
luchtkwaliteit en of deze in lijn zijn met ambities voor een circulaire
economie? Zo nee, wat betekent het nemen van regie dan?
− Kan de Minister aangeven hoe het Rijk belangen tegen elkaar gaat
afwegen en borgen dat zaken die bescherming nodig hebben, zoals
natuur en landschap, het niet in veel gevallen afleggen tegen zaken als
woningbouw en de ruimtelijke inpassing van de energietransitie?
De leden van de SP-fractie zijn blij met de ambitie van het kabinet om
voor veiligheid en gezondheid in de leefomgeving in 2050 tot verwaarloosbare risico’s voor mens en milieu te komen.
− Kan de Minister aangeven hoe deze visie wordt vertaald in de
Omgevingswet en welke concrete maatregelen hiertoe zullen worden
ingezet?
− Kan de Minister aangeven wat dit zal betekenen voor de uitstoot,
lozing en transport van (potentieel) Zeer Zorgwekkende Stoffen en
andere stoffen die een risico vormen voor mens en milieu?
Nieuwe richtinggevende keuzes
De leden van de SP-fractie zijn verheugd met de mogelijkheid voor
gemeenten om zonnepanelen op (nieuwe) bedrijfsdaken verplicht te
stellen, maar twijfelen aan de uitvoerbaarheid hiervan. Vooral omdat
mogelijk een ongelijk speelveld ontstaat tussen gemeenten als het gaat
om het aantrekken van bedrijven.
– Kan de Minister aangeven waarom niet gekozen is voor een generieke
maatregel, die zonnepanelen op daken bij nieuwbouw altijd verplicht
stelt?
– Kan de Minister aangeven hoe de mogelijkheid van oneerlijke
concurrentie tussen gemeenten wordt voorkomen, als de ene
gemeente wel de zonnepanelen verplicht en de andere niet?
Uitwerking nieuwe richtinggevende keuzes
1. Bouwen aan Stedelijk Netwerk Nederland
De leden van de SP-fractie delen met de Minister de mening dat er de
komende jaren een enorme opgave ligt rond de bouw van voldoende
woningen en zijn verheugd dat de beschikbaarheid van betaalbare
woningen bij de uitwerking van de nieuwe richtinggevende keuzes op de
eerste plaats komt. Deze leden hebben hierover enkele vragen:
– Kan de Minister aangeven of bij het bepalen van de te bouwen
hoeveelheid woningen nadrukkelijk wordt onderzocht aan welk type
woningen behoefte bestaat?
– Deelt de Minister de mening van de leden van de SP-fractie dat aan het
bouwen van de woningen waaraan de meeste behoefte is, voorrang
verleend dient te worden en zo nee waarom niet?
– Kan de Minister aangeven wat bedoeld wordt met de toegevoegde
beperking bij de betaalbaarheid van woningen: «zowel van de
overheidsinvestering als van de te realiseren woningen»?
De leden van de SP-fractie maken zich zorgen om de noodzakelijke
verdichting van de bestaande verstedelijking en de toepassing van de
ladder van duurzame verstedelijking als het gaat om woningbouwbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

15

hoeften die vanwege aard en omvang niet of zeer moeizaam in het
stedelijke gebied kunnen worden gerealiseerd (wonen in het groen of dun
duur).
– Kan de Minister aangeven welke ruimtelijke voorwaarden worden
gesteld aan het bouwen van dit type woning, naast de aan te tonen
behoefte?
De leden van de SP-fractie missen bij het onderdeel bedrijven en de
daarbij behorende verkeers- en vervoerssystemen het belang van
watergebonden bedrijvigheid en het vervoer en transport van goederen
over water.
– Deelt de Minister met deze leden het belang van watergebonden
bedrijvigheid en het vervoer over water?
– Is de Minister bereid om er voor te zorgen dat watergebonden
bedrijvigheid en het vervoer over water binnen de Nationale Omgevingsvisie nadrukkelijk een plaats krijgt en dat deze vorm van
bedrijvigheid wordt beschermd en gestimuleerd?
2. Nationale strategie voor landelijk gebied
De leden van de SP-fractie zijn verheugd over de voorgenomen
uitbreiding van de natuur met 41.000 hectare in 2027 en de aanleg van
37.000 hectare extra bos in 2030.
– Kan de Minister aangeven of de uitbreiding van de natuur met 41.000
hectare een extra uitbreiding betreft of dat deze valt binnen de lopende
afspraak met de Provincies om in 2027 de natuur met 80.000 hectare te
hebben uitgebreid?
– Kan de Minister aangeven of met dit voornemen bedoeld wordt dat er
in totaal 78.000 hectare natuur bij komt of dat sprake is van een
overlap van deze gebieden?
De leden van de SP-fractie hebben met instemming kennisgenomen van
het voornemen om rond Natura2000 gebieden bufferzones, van uiteenlopende aard, in te richten. Met de Minister zijn deze leden voorstander van
een effectief en slim gebruik van de ruimte, waarbij liefst zo veel als
mogelijk uitdagingen tegelijk worden aangepakt.
– Kan de Minister aangeven of bij het beschermen van N2000 gebieden
en het inrichten van bufferzones de problematiek rond bodemdaling
nadrukkelijk wordt meegenomen?
3. Goede inpassing energietransitie
De leden van de SP-fractie delen de visie dat Nederland wat de energietransitie betreft een enorme opgave te wachten staat. Een groot deel van
onze energievoorziening zal in de toekomst komen van zon op land en op
daken en wind op land en op zee. De bandbreedtes hiervoor die in dit
voorstel worden genoemd zijn echter wat onduidelijk en erg ruim
genomen en afhankelijk van veel andere factoren en keuzes.
– Is de Minister bereid om, voor een betere vergelijkingsmogelijkheid, de
in het voorstel genoemde bandbreedtes, naast het beslag op het
oppervlak, ook het opgewekte vermogen in Petajoule (Pj) per jaar aan
te geven?
– Kan de Minister aangeven op welke wijze het Emission Trading System
(ETS) naast de beperking van de uitstoot CO2, ook bijdraagt aan het
energieverbruik van het betrokken bedrijf?
– Kan de Minister aangeven op welke wijze de natuurgebieden op en
langs de kust beschermd zullen worden als het gaat om de aanleg van
zogenaamde energiehubs?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

16

4. Zorgvuldige keuzes maken voor het landschap
De leden van de SP-fractie zijn het met de Minister eens dat er, als het
gaat om het landschap, zorgvuldige keuzes gemaakt moeten worden. In
de nieuwe Omgevingswet betekent dit niet uitsluitend meer kiezen voor
ruimtelijke aspecten, maar spelen ook zaken als gezondheid, een gezonde
leefomgeving en de participatie van de omwonende een belangrijke rol.
– Kan de Minister aangeven hoe de effecten op het landschap concreet
worden meegenomen, wat er concreet wordt bedoeld met landschappelijke kwaliteit, wie bepaalt op basis waarvan wat de gewenste
kwaliteit van ons landschap op een bepaalde plaats moet zijn en welke
criteria het Rijk hanteert bij het monitoren hiervan in hoeverre er in de
geest van de NOVI gehandeld wordt?
– Kan de Minister aangeven op welke wijze zaken als gezondheid en
participatie gewaarborgd worden?
– Kan de Minister aangeven op welke wijze de inwoners van ons land
zijn betrokken bij het opstellen van de regionale energie strategie
(RES)?
– Is de Minister bereid de regionale energie strategie via een nationale
mediacampagne onder de aandacht te brengen van de Nederlandse
bevolking en hen te wijzen op de mogelijkheid hierin te participeren en
de noodzakelijkheid daarvan?
– Kan de Minister aangeven op welke wijze de huidige coronacrisis van
invloed is op het participatieproces rond de RES en hoe zich dit
verhoudt met de agenda en de planning van de RES?
5. Voorkeursvolgorde voor (regionaal) waterbeheer
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de voorkeursvolgorde voor (regionaal) waterbeheer. Wat deze leden missen is een
strategie die, naast de voorgestelde volgorde, ook het soms enorme
gebruik van water in de bedrijfsvoering aanpakt.
– Is de Minister bereid om te onderzoeken op welke wijze het beperken
van het intensief watergebruik door industrie en landbouw, een
voorwaarde kan zijn bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen?
Inbreng PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de brief
aangaande de Nationale Omgevingsvisie van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Daarover hebben deze leden nog
enkele vragen.
Deze leden merken op dat in uw brief de coronacrisis kort wordt aangestipt. De leden van de PvdA-fractie hebben zorgen over de effecten op de
structuur, de kwaliteit en de samenhang van de stads- en dorpscentra.
Deelt de Minister deze zorgen? Verandering van koopgedrag, de effecten
van minder gasten per vierkante meter in de horeca en de druk op
culturele voorzieningen waarvan de gebruiksmogelijkheden mogelijk
langdurig worden beperkt, zet de verdienmodellen en zelfs het bestaansrecht van veel bedrijven en organisaties op de helling. Deelt de Minister,
in dit licht gezien, de mening van de leden van de PvdA-fractie, dat
leegstand, verlies aan samenhang en ruimtelijke kwaliteit van deze voor
de inwoners van Nederland zeer belangrijke gebieden zoveel mogelijk
moet worden voorkomen? Is de Minister het eens met de opvatting dat
herstructurering en herinrichting een opgave is die de spankracht van de
lokale overheden te boven gaat en dat dit een opgave is die ook inzet van
Rijkszijde rechtvaardigt? Welke stappen is de Minister van plan op te
zetten om dit proces te ondersteunen? Is de Minister bereid om met de
medeoverheden de potentiële langduriger impact van de coronacrisis op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

17

het voorzieningenniveau, de verblijfskwaliteit en de vastgoedbestanden in
de centra van dorpen en steden te onderzoeken en de Kamer daarover te
informeren?
De leden van de PvdA-fractie lezen in de brief op pagina 4 dat de Minister
gemeenten de bevoegdheid wilt geven plaatsing van zonnepanelen op
nieuwe gebouwen verplicht te stellen. Is de Minister bereid deze
bevoegdheid te verruimen door gemeenten, onder voorwaarden, ook de
bevoegdheid te geven om op meer plaatsen het zo veel mogelijk plaatsen
van zonnepanelen verplicht te stellen, zoals overruimtes op bedrijfsgronden? Deze leden vragen of de Minister bereid is medeoverheden
verplicht te stellen om geschikte gronden en gebouwen beschikbaar te
stellen voor de plaatsing van zonnepanelen of andere installaties voor
duurzame energieopwekking.
De leden van de PvdA-fractie kunnen zich vinden in het urgentiebesef dat
doorklinkt in de brief over de noodzaak om het woningtekort te bestrijden.
Deelt de Minister de opvatting van de PvdA-fractie dat er een aanvullend
instrumentarium nodig is om de woningbouw echt aan te jagen? Is het
niet tijd om een instrument als het Investeringsbudget Stedelijke
Vernieuwing te gaan herintroduceren, omdat met dit instrument in het
verleden gelukt is zowel de woningbouw in stedelijke gebieden als de
transformatie van de woningvoorraad in de krimpgebieden te faciliteren
en te versnellen? Deze leden constateren dat met de concept Nationale
Omgevingsvisie (NOVI), de nieuwe Omgevingswet en het opstellen van
omgevingsagenda’s de verschillende bestuurslagen meer als één
overheid gaan werken, waarbij integraliteit en gebiedsgericht werken het
uitgangpunt is. Voor de woningbouw geldt evenwel dat een concrete
meerjarige investeringsagenda ontbreekt, zoals die er wel is voor
mobiliteit en infrastructuur (MIRT). Is de Minister het met de PvdA-fractie
eens dat het onhelder is of de noodzakelijke bouwbehoefte gerealiseerd
gaat worden, waar deze bouwopgave plaatsvindt, wie verantwoordelijk is
voor de implementatie en hoe de agenda samenhangt met andere
ruimtelijke opgaves? Waar voor infrastructuur (mobiliteit) en energie
infrastructuur duidelijk is wat, waar, wanneer gerealiseerd gaat worden en
wie hiervoor verantwoordelijk is, ontbreekt een dergelijke concrete
agenda voor de woningbouw. Hoe denkt de Minister hieraan tegemoet te
komen?
De leden van de PvdA-fractie lezen de volgende passage in de brief:
«Menging van functies aan de stadsranden (bijvoorbeeld met «groen
wonen») dient te worden verkend. In alle gevallen is het belangrijk dat dit
gebeurt met oog voor bestaande functies, ruimtelijke en landschappelijke
kwaliteit en waterbelangen. Tegelijkertijd is er behoefte om natuur en
biodiversiteit dichter bij mensen te brengen»
Deelt de Minister de opvatting dat een randvoorwaarde hierbij dient te zijn
dat natuur en open landschap bescherming verdient? Is de Minister bereid
om dit als harde randvoorwaarde te formuleren? Hoe worden natuurgebieden en natuurwaarden beschermd en hoe worden weidevogelgebieden behoed voor aantasting?
De leden van de PvdA-fractie wijzen op de 5 punten die genoemd worden
op pagina 7 en 8 die in acht moeten worden genomen naast de sturing op
bouwaantallen. De leden van de PvdA-fractie onderschrijft dit, maar
vragen zich af hoe de Minister hierop krachtiger gaat sturen, welke type
acties zij gaat ondernemen en hoe zij dit gaat monitoren? Deze leden
vragen de Minister of zij bereid is om in de NOVI krachtiger te formuleren
dat bij de bouw van nieuwe woonwijken de tijdige aansluiting op het
OV-netwerk een vereiste is, opdat ook mensen die geen auto (willen)
bezitten of gebruiken in staat zijn hun werk en voorzieningen te bereiken,
alsmede om het gebruik van de auto te reduceren? Deze leden nemen
kennis van de op pagina 8 vermelde benodigde schaalsprong in het OV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

18

De leden van de PvdA-fractie onderschrijven dit en pleiten voor veel
betere aansluiting op het Europese HSL-netwerk. Met welk ruimtelijk
instrumentarium wordt dit versneld, ook gelet op de urgentie om sneller
goede alternatieven voor het zeer belastende vliegverkeer te creëren? In
welke mate worden ruimtelijke reserveringen gepleegd om ruimte te
creëren voor onder andere de Lelylijn? Op welke wijze en met welke
instrumenten wordt de aansluiting van de IC(E)-netwerken van Duitsland
en België op het IC-netwerk van Nederland verbeterd? Deze leden vragen
of het, gelet op de breed gedragen wens van de Kamer om verdozing
langs de snelwegen tegen te gaan, het reduceren van verkeersbewegingen en emissies, gewenst is om in de NOVI op te nemen dat logistieke
centra primair moeten worden ontwikkeld op plaatsen waar spoor- en/of
waterverbindingen aanwezig zijn?
De leden van de PvdA-fractie constateren dat op pagina 9 de verwachting
wordt uitgesproken dat met de uitvoering van het reeds voorgenomen
natuurbeleid het doelbereik van de Vogel- en Habitatrichtlijn zal toenemen
tot circa 65%. Welke investeringen zijn nodig om 100% doelbereik te
realiseren en welk tijdpad wordt hiervoor opgenomen in de NOVI?
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de inpassing van
duurzame energie, de realisatie van natuur, waaronder de bossenstrategie, de aanpak van het veenweidegebied en de herstructurering van de
landbouw vraagt om een nieuwe, grootschalige herverkaveling van het
landelijk gebied. De leden van de PvdA-fractie hebben gepleit voor veel
actiever grondbeleid op nationaal niveau. Deelt de Minister de opvatting
dat door het innemen van grondposities bijgedragen kan worden aan het
realiseren van natuurinclusieve kringlooplandbouw, door grootschalig
beschikbaar komende agrarische gronden op te kopen, via pachtconstructies aan agrarisch ondernemers uit te geven in combinatie met
pachtvoorwaarden waarin natuurinclusieve kringlooplandbouw als
voorwaarde is opgenomen? Is in het licht van het monetaire beleid,
gericht op aanhoudend lage rente (de rente voor staatsleningen met een
looptijd van 30 jaar schommelt rond nul procent), het verwerven van
grondposities in combinatie met andere instrumenten (zoals verpachting)
naar uw oordeel ook niet een doelmatig instrument? Is de Minister bereid
businesscases hiervoor te laten onderzoeken? Is grondverwerving in
combinatie van peilverhoging in het veenweidegebied een doelmatige
vorm om de veenoxydatie te verminderen om zo tot reductie van uitstoot
van CO2 te komen? Deze leden vragen of het niet tijd is voor een aanpak
Ruimte voor Energietransitie en Klimaatadaptie om, naar analogie van het
programma Ruimte voor de Rivier waarin actief en robuust grondbeleid is
versterkt met instrumenten als landinrichting, de noodzakelijke
herschikking van functies en de urgente transities te versnellen.
De leden van de PvdA-fractie nemen kennis van het onderzoek van het
kabinet aangaande het creëren van robuuste natuurnetwerken en
verbindingen. Veel landen kennen het fenomeen nationale parken die
gekoesterd worden en waar de bevolking trots op is en waar overheden
veel waarde en betekenis aan hechten. De Nationale Parken zijn in
Nederland bij uitstek geschikt om natuurwaarden te beschermen in
combinatie met het verbeteren van de mogelijkheden tot recreatie en
natuurbeleving. Welke kansen ziet de Minister om de Nationale Parken in
Nederland verder te versterken en te ondersteunen?
De leden van de PvdA-fractie constateren dat op pagina 12 van de brief de
te verwachten bandbreedtes aan oppervlakte van zonnepanelen op daken
en op land worden beschreven, waarbij opvalt dat veel meer zon op land
wordt verwacht dan zon op daken. Kan de Minister aangeven hoe zich dit
verhoudt met de meermalen in de Kamer uitgesproken wens dat zonnepanelen met voorrang op daken moeten worden geplaatst? Hoeveel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

19

dakareaal is beschikbaar in Nederland? Is de Minister bereid met een
samenhangende aanpak (naast ruimtelijk beleid ook het subsidie
instrumentarium) recht te doen aan het voorrangsprincipe voor zon op
daken? Deze leden vragen of de Minister bereid is om in de informatie- en
rapportage-cyclus die in de Klimaatwet is opgenomen periodiek te
rapporteren over het te verwachten ruimtebeslag van de opwekking,
transport en opslag van duurzame energie, de te verwachten knelpunten
het beleid en de acties om deze ruimtelijke knelpunten op te lossen.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister op welke wijze de
drinkwatervoorziening als nationaal belang kan doorwerken in provinciale
en gemeentelijke omgevingsvisies? Hoe borgt de NOVI de beschikbaarheid van water als leidend principe bij de ruimtelijke inrichting? Hoe
borgt de NOVI dat vasthouden van water, zuinig omgaan met water en
verdeling van water regionaal gelijkwaardig en evenwichtig worden
afgewogen?
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de Kamer, onder meer door
het aannemen van de motie van het lid Moorlag c.s. (Kamerstuk 27 858,
nr. 470), de regering verzocht heeft spuitvrije zones in te stellen ter
bescherming van de woonfunctie. Op basis van de motie van het lid
Moorlag (Kamerstuk 27 858, nr. 498) is een paper opgesteld (Kamerstuk
27 858, nr. 498) waarin de mogelijkheden daartoe zijn geïnventariseerd. De
aan het woord zijnde leden vragen of de Minister bereid is werk te maken
van het (doen) instellen van spuitvrije zones. Is de Minister bereid hiertoe
instructieregels te gaan stellen?
De leden van de PvdA-fractie zien dat binnen het huidige IBP voor Vitaal
Platteland door ministeries en decentrale overheden in een groot aantal
regio’s inzet gepleegd wordt om te komen tot een integrale aanpak van
meerdere ruimtelijke uitdagingen, met een nadruk op landbouw,
natuurontwikkeling en klimaatadaptatie. Deze leden zijn van mening dat
het zaak is dat dit tot handvatten voor actie leidt voor regio’s die nog niet
mee doen aan deze aanpak. Staat de Minister ervoor open om in de
voortzetting van haar inzet ten behoeve van een sterk landelijk gebied met
regio’s te komen tot experimenten die naast ruimtelijke uitdagingen ook
mobiliteits- en meer sociaal en welzijnsgeoriënteerde leefbaarheidsvraagstukken mee te nemen? Is de Minister bereid te komen tot een systeem
van kennisdeling en kennisborging dat bijdraagt aan het beter kunnen
delen van de lessen met regio’s en gemeenten die geen onderdeel zijn
van lopende of nog op te zetten experimenten, dan wel gebiedsgerichte
samenwerking tussen rijk en decentrale overheden?
De leden van de PvdA-fractie merken op dat er in de brief geen duidelijkheid wordt gegeven over de aanwijzing van de NOVI-gebieden.
Onderwijl zijn er zeer zorgelijke signalen dat meer perifeer gelegen
landsdelen (Groningen, Zuid-Limburg, Zeeuws Vlaanderen) buiten beeld
zouden geraken voor de aanwijzing als NOVI-gebied. Kan de Minister
aangeven hoe zich dat verhoudt tot de stelling in de brief dat Nederland te
klein is voor een periferie? Deelt de Minister de opvatting dat juist in die
gebieden waar de opgaven groot, meervoudig en complex zijn en de
overheden beperkter zijn in hun slagkracht inzet vanuit het Rijk rechtvaardigt? Temeer om voor alle inwoners van Nederland een goed
voorzieningenniveau, levenskwaliteit en uitzicht op werk en welvaart
realiseren? Zo nee, kunt u uitleggen waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de verstedelijkings- en
transformatieopgave in Brainport Eindhoven (i.c. centrumstad Eindhoven)
een complexe, meervoudige opgave is die vraagt om een samenhangende en integrale inzet en aanpak van rijk en regio samen. Deelt de
Minister deze mening? Zo nee, waarom niet? Deze leden vragen of de
Minister bereid is – naar analogie van de havengebieden in de twee
andere Mainports – Rotterdam en Amsterdam – om de status van
NOVI-gebied te verlenen aan de grote verstedelijkings- en transformatieopgave van de economische mainport Eindhoven welke zich bevinden in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

20

het hart van de stad, binnen de Ring en in samenhang met de – voor het
verdienvermogen van Nederland – belangrijke economische toplocaties in
en aan de rand van de stad? Zo nee, waarom niet? Deze leden vragen of
het niet extra van belang is dat we focussen op sterke en gezonden steden
binnen de NOVI. Waarom wordt er niet nadrukkelijker gekozen voor
steden, waar toekomstig verdienvermogen kan worden ontwikkeld en
waar kansen liggen voor verduurzaming? Is de Minister bereid om meer
in te zetten op verstedelijkingsopgaven waarmee, gepaard met de
ontwikkeling van OV-verbindingen, het duurzaam verdienvermogen van
Nederland kan worden vergroot?
Tot slot merken de leden van de PvdA-fractie op dat in de ontwerp-NOVI
en in de brief van 23 april 2020 wordt verwezen naar een nieuw instrumentarium waarvan de Omgevingswet een deel beslaat. Voor de
stelselwijziging voortkomend uit de Omgevingswet is door decentrale
overheden en private partijen een uitgebreid kennisprogramma opgezet
om voorbereid te zijn op de uiteindelijke invoering van deze wet. Kan de
Minister aangeven op welke wijze bij wordt gedragen aan kennisontwikkeling en kennisdeling om het effectief gebruik van het nieuwe instrumentarium door decentrale overheden en private partijen te bevorderen?
Inbreng ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie danken de regering voor de
toegezonden brieven ten aanzien van het Nationaal Omgevingsbeleid en
de Omgevingswet.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen zich af of de NOVI
voldoende keuzes maakt en voldoende richtinggevend is. De uitspraak
van de rechter over het Programma Aanpak Stikstof heeft ons met de
neus op de feiten gedrukt: we zorgen niet goed voor de natuur in ons
land. De ruimtelijke inrichting van ons land en onze manier van leven
gaan ten koste van de natuur en uiteindelijk ook ten koste van onszelf. De
coronacrisis – waarvan deze leden hopen dat deze snel achter ons ligt en
er niet nóg meer mensen ziek worden of overlijden – heeft veel mensen
laten zien wat de waarde is van meer rust, minder reizen, van schonere
lucht en water. Het is vanuit dat perspectief dat deze leden behoefte
hebben om enkele vragen aan het kabinet te stellen.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat het kabinet beoogt
economische ontwikkeling van de leefomgeving samen te laten gaan met
versterking van te beschermen waarden als gezondheid, landschap,
waterveiligheid, natuur, cultureel erfgoed, leefomgevingskwaliteit en
milieukwaliteit. Het kabinet stelt dat dit vraagt om een zorgvuldige
afweging, waarbij ons goede vestigingsklimaat én het voorkomen van
schade aan genoemde aspecten altijd zwaar moet wegen. Beschermen en
ontwikkelen zullen echter niet altijd – vaak niet – samen kunnen gaan.
Waar mogelijk kiest het kabinet voor koppeling van doelen en middelen,
zonder de kosten en de voortgang te belemmeren. De leden van de
ChristenUnie-fractie zijn benieuwd hoe de afweging wordt gemaakt
wanneer beschermen en ontwikkelen níet samengaan. Hoe wordt
voorkomen dat zachte waarden als gezondheid, waterveiligheid en
leefomgevingskwaliteit het afleggen tegen harde, economische waarde?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat ook bij de energietransitie
rekening moet worden gehouden met de gezondheidseffecten van
alternatieve energiebronnen. Genoemde leden onderschrijven dit.
Tegelijkertijd hechten zij eraan te benoemen dat ook bestaande energiebronnen een groot, in veel gevallen zelfs groter, effect hebben op mens en
dier. Zij vragen of ook deze notie wordt betrokken.
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen met tevredenheid vast dat de
zonneladder een plek heeft gekregen in de NOVI. Voor de zomer worden
de RES-en beschikbaar gesteld en is het mogelijk om te beoordelen of de
zonneladder zijn werk heeft gedaan, of dat dit nog steviger in ruimtelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

21

beleid verankerd moet worden. Is het kabinet voornemens om het totaal
van de RES-en te toetsen op impact op natuur, landschap en landbouwgrond, in het bijzonder als het gaat om zonneparken? Zo nee, waarom
niet?
De leden van de ChristenUnie-fractie onderschrijven dat binnen het
Stedelijk Netwerk Nederland een langetermijnstrategie nodig is om groei
op een kwalitatieve manier te realiseren, zowel waar het gaat om
woningen als om mobiliteit en leefomgeving. Tegelijkertijd willen
genoemde leden er écht voor waken dat investeringen enkel binnen dit
gebied plaatsvinden. Een euro voor spoor in de Randstad zal zich
weliswaar eerder terugbetalen dan een euro in de noordelijke provincies,
maar kan voor de leefbaarheid en het ontwikkelpotentieel van krimp- en
anticipeerregio’s wel ontzettend belangrijk zijn. Genoemde leden maken
zich dan ook enigszins zorgen wanneer zij de kaart op pagina 6 zien, waar
bijvoorbeeld geen ruimte lijkt te zijn ingebed voor verbindingen tussen
niet-stedelijke landsdelen onderling. Hoe is ook in deze afweging ruimte
voor de zachte waarden, en niet enkel voor de harde economische
waarden, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie.
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn bekend met het voornemen om
te werken met NOVI-gebieden. Uit inbreng vanuit decentrale overheden
begrijpen zij dat al een shortlist hiertoe is opgesteld, klopt dit? Op welke
wijze vindt besluitvorming definitief plaats? Staan ook de regio Eindhoven
en de Kanaalzone (Zeeland) op deze lijst? Hoe wordt in de toekenning
uitvoering gegeven aan de motie van het lid Dik-Faber (Kamerstuk 34 682,
nr. 44), die oproept om ook in de toekenning van NOVI-gebieden te kijken
naar de rol die stedelijke gebieden buiten de Randstad, zoals Zwolle,
kunnen spelen bij de verstedelijkingsopgave?
De leden van de ChristenUnie-fractie maken zich zorgen waar zij lezen dat
een deur lijkt te worden opengezet voor bouwen in het groen. Wat bedoelt
het kabinet wanneer zij schrijft dat nieuwe locaties goed afgewogen
moeten worden tegen andere belangen ter plaatse? Zegt het kabinet
hiermee eigenlijk ruimte te willen bieden voor bouw in natuur of
landbouwgebied? Hoe kan worden voorkomen, dat ondanks goede
intenties tóch altijd zal worden gekozen voor de «makkelijke» buitenstedelijke woningen, in plaats van de binnenstedelijke transformatie? Hoe wil
het kabinet met de NOVI sturen op meervoudig ruimtegebruik in stedelijke
gebieden?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of in de NOVI naast
top-downsturing op woningbouw, ook afdoende ruimte is voor – al dan
niet collectief – particulier opdrachtgeverschap en burgerinitiatieven. Hoe
wordt voorkomen dat voor deze initiatieven, niet of te weinig plek wordt
geboden? En hoe kan ondersteuning van deze groepen vanuit de NOVI
juist worden bevorderd?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat
gemeenten de bevoegdheid krijgen zonnepanelen op het dak bij nieuwe
distributiecentra te verplichten. Zij vragen wanneer deze verplichting in
wet- en/of regelgeving kan worden verankerd. Tevens vragen zij of het
kabinet voornemens is in het Bouwbesluit te verankeren dat platte daken
van enige omvang altijd voldoende draagkracht hebben voor het plaatsen
van zonnepanelen of zelfs het plaatsen van zonnepanelen verplicht te
stellen?
De leden van de fractie van de ChristenUnie willen graag een reflectie van
het kabinet op de gedachte dat in een deltaland zoals Nederland water
veel meer een ordenend principe zou moeten zijn. Voorts stellen zij vast
dat de beschikbaarheid van voldoende zoetwater van groot belang is, o.a.
vanwege de drinkwatervoorziening, en dat dit met het oog op klimaatverandering (het lijkt wederom een droge zomer te worden) en de toenemende druk op de bovengrondse en ondergrondse ruimte zeker niet
vanzelfsprekend is. Deze leden vragen het kabinet op welke wijze het
vasthouden van water i.p.v. het zo snel mogelijk afvoeren van water in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

22

NOVI verankerd is? Deelt het kabinet het standpunt van deze leze leden
dat waterbeschikbaarheid een leidend principe moet zijn voor ruimtelijke
inrichting en landgebruik? De rijksoverheid heeft in de Structuurvisie
Ondergrond (STRONG) aan provincies en drinkwaterbedrijven gevraagd
om Aanvullende Strategische Voorraden (ASV’s) aan te wijzen en
daarvoor het beschermingsbeleid i.r.t. mijnbouw te formuleren. Het Rijk
zal daarin volgend zal zijn. Waarom heeft het kabinet in de NOVI niet het
uitgangspunt van functiescheiding opgenomen: niet boren in of onder de
ASV’s?
De leden van de fractie van de ChristenUnie vrezen een verrommeling en
verloedering van het platteland als boeren stoppen met hun agrarische
bedrijfsvoering, panden leeg komen te staan etc. Deze leden hechten
eraan dat de gronden van stoppende boeren via een instrument zoals een
grondbank worden ingezet voor de blijvers, zodat die meer grondgebonden en extensiever worden. Behoud of zelfs verbetering van de
kwaliteit van het platteland kan niet zonder regie en instrumentarium van
de overheid, ook in financiële zin. Op welke wijze wordt hier in de NOVI
richting aan gegeven?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat het
kabinet aangeeft dat ook verbetering van de Nederlandse natuur als
geheel noodzakelijk is. Tegelijkertijd lezen zij wel een erg technocratische
benadering ten aanzien van natuur: die zou enkel noodzakelijk zijn voor
het behalen van internationale doelen en het realiseren van economische
en maatschappelijke ontwikkelingen. Maar, zo vragen de leden van de
ChristenUnie-fractie, heeft natuur niet ook in zichzelf waarde? Ook
wanneer het niet direct een economisch belang dient, of nodig is om te
voldoen aan internationale normen? Hoe wordt ook hier weer de zachte
waarde van natuur in de NOVI verankerd? De leden van de ChristenUniefractie vragen het kabinet of en zo ja, op welke wijze het Deltaplan
biodiversiteit in de NOVI verankerd zal worden. Tevens vragen zij of de
NOVI voldoende stuurt op natuurinclusief ruimtelijk ontwerpen en
bouwen?
De leden van de fractie van de ChristenUnie stellen vast dat het Waddengebied, UNESCO werelderfgoed, door economische activiteiten (bodemdaling) en klimaatverandering haar natuurlijke kwaliteiten dreigt te
verliezen. Deze leden hechten eraan dat de natuurlijke kwaliteiten
richtinggevend zijn voor de keuzes die worden gemaakt, ook in de
afweging met andere belangen die meer economisch van aard zijn. Deze
leden zijn van mening dat het Waddengebied nu onvoldoende beschermd
is en beter verdient. Op welke wijze wil het kabinet de natuurlijke
kwaliteiten van het Waddengebied beschermen in de NOVI?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen tot slot hoe behoud van het
landschap als richtinggevend criterium geborgd wordt. Ook vragen deze
leden hoe de waarden stilte en donkerte, en stiltegebieden terug zullen
komen in de uiteindelijke NOVI.
II Reactie van de bwindspersoon
Allereerst wil ik uw Kamer bedanken voor uw vragen gesteld over mijn
brief van 23 april 2020 over regie en keuzes in het nationaal omgevingsbeleid. In deze beantwoording heb ik gekozen om de vragen per fractie te
beantwoorden. Meerdere fracties hebben dezelfde vragen. Daarom heb ik
de vragen onderverdeeld in clusters en genummerd, zo kan ik naar
gegeven antwoorden verwijzen.
1
De leden van de VVD-fractie vragen zich af waarom de brief zo lang op
zich heeft laten wachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

23

De brief is een aanvulling en aanscherping op de ontwerp NOVI. Deze zijn
gemaakt op basis van onder andere het Algemeen Overleg over de NOVI
en ook de zienswijzen (234 zienswijzen en ruim 1.800 deelvragen) die zijn
binnengekomen op de ontwerp NOVI. Een gedegen en serieuze
verwerking daarvan wilde het kabinet niet lichtvaardig nemen. De
onderwerpen en de uiteindelijke keuzes die in de brief beschreven staan
zijn gewichtige keuzes die goede afstemming met andere overheden en
de betrokken departementen vergde. Ook is reactie op de inhoud van de
brief gevraagd aan experts uit het beleidsveld. Dit proces kostte tijd.
De leden van de VVD hadden verwacht dat de Uitvoeringsagenda bij de
NOVI zou worden meegestuurd met de Kamerbrief. Ze vragen waarom dit
niet is gebeurd, waarom de Kamer hier niet over is geïnformeerd en hoe
het traject en een debat over de Uitvoeringsagenda nu vorm zal krijgen.
Het kabinet is van mening dat de Uitvoeringsagenda in samenhang met
de NOVI bezien moet worden: de NOVI bevat de visie en de hoofdlijnen
van de keuzen, de Uitvoeringagenda de wijze waarop het kabinet hier
uitvoering aan wil geven. Zonder de inhoud kan de wijze van uitvoering
niet goed worden beoordeeld. Het kabinet zal de definitieve NOVI en de
Uitvoeringagenda tegelijk aan uw Kamer aanbieden en daarna ga ik graag
met u in debat over de stukken. Door uw Kamer gewenste aanpassingen
kunnen dan nog worden doorgevoerd.
2
De leden van de VVD-fractie vragen om nadere concretisering van regie
en keuzen zoals beschreven in de brief en geven aan in te stemmen met
de wijze waarop het kabinet dat wil doen, namelijk het geven van richting
op grote opgaven en regie op goed samenspel, zowel publiek als
publiek/privaat.
De oplopende druk op de fysieke leefomgeving vraagt om scherpe en
fundamentele keuzes en meer regie vanuit het Rijk om richting te geven
aan de fysieke inrichting van Nederland. In onze sturingsfilosofie betekent
dat niet het centraliseren van taken en verantwoordelijkheden, maar wel
het actief geven van richting op grote opgaven en het regisseren van een
goed samenspel, zowel publiek als publiek/privaat. Dat leggen wij vast in
de NOVI en in de Uitvoeringsagenda. Het verheugt het kabinet dat de
VVD-fractie de wijze ondersteunt waarop het kabinet regie wil nemen en
richting wil geven.
Na vaststelling van de NOVI is het cruciaal dat de meer geïntegreerde
werkwijze en samenwerking concrete uitvoering krijgt onder andere door
dit vorm te geven in de Omgevingsagenda’s, NOVI-gebieden en in
programma’s die zijn aangekondigd. Het uitgangspunt van de NOVI is dat
we als overheden samen – met de samenleving – aan de lat staan voor de
uitvoering van de NOVI.
De keuzen in de NOVI worden in Omgevingsagenda’s geconcretiseerd in
een aanpak waar Rijk en regio elkaar nodig hebben in de uitvoering.
Waar het Rijk zelf aan zet is geven we uitvoering aan de NOVI door de
inzet van algemene rijksregels, de inzet van bestaande financiële
middelen, kennisontwikkeling en het maken van bestuurlijke afspraken
over de uitvoering met andere overheden en partijen. Nadere uitwerkingen, inclusief de financiering daarvan, vinden plaats in het kader van
relevante programma’s, die in de Uitvoeringsagenda zijn opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

24

In de Uitvoeringsagenda zullen wij aangeven met welk arrangement en
met welke mix van instrumenten wij beleidskeuzen uitwerken en
uitvoeren.
Ik begrijp dat de VVD fractie al sneller meer concrete keuzes had verwacht.
Ik teken daarbij aan dat de vraagstukken groot en complex zijn en met de
NOVI niet in één keer kunnen worden opgelost. Betrokkenheid van partijen, zorgvuldige uitwerking in de Omgevingsagenda’s en programma’s,
dat alles is nodig om Nederland sterker te maken en als rijksoverheid
weer prominent met de ruimtelijke inrichting van ons land bezig te zijn.
3
De leden van de VVD hebben vragen over de ontwikkeling van het
Stedelijk Netwerk Nederland.
De NOVI gaat voor de woningbouw uit van vraagvolgend beleid. Daar
waar woningen nodig zijn, moeten deze in het gewenste tempo en met de
noodzakelijke kwaliteiten gebouwd worden, bij voorkeur nabij bestaande
OV-knooppunten. We zien een ontwikkeling in de verstedelijking die in de
NOVI heeft geleid tot het benoemen van het Stedelijk Netwerk Nederland.
Op de verdere ontwikkeling daarvan zal ook gestuurd worden door het
mobiliteitsconcept, met name langs de lijnen van de Toekomstagenda OV.
In de Omgevingsagenda’s en de (toekomstige) afspraken in het MIRT krijgt
dit concreet invulling.
De VVD vraagt verder naar de Regionale Investeringsagenda’s (RIA’s), een
privaat-publiek initiatief van de NOVI-alliantie onder aanvoering van de
NEPROM1.
De RIA’s passen heel goed in onze wens om tot geïntegreerde gebiedsontwikkelingen te komen met een gecoördineerde inzet van publieke en
private investeringen. De regionale investeringsagenda kan een goed
instrument zijn om invulling te geven aan onderdelen van de Omgevingsagenda voor verstedelijking. In vijf regio’s2 wordt als pilot nu door
betrokken partijen een regionale investeringsagenda opgesteld om dit
instrument verder te ontwikkelen en te verfijnen. De RIA’s zullen in de
Omgevingsagenda’s worden opgenomen, wanneer hun ontwikkeling is
afgerond.
De VVD fractie vraagt verder naar het geheel van agenda’s en onderdelen
van de NOVI, inclusief de verhouding met de RES’en.
Ik doe daarvoor een beroep op uw geduld. De Uitvoeringsagenda zal dit
overzicht bevatten. Daar nu (deels) op ingaan werkt verwarrend, dus ik
verwijs u naar het uitkomen van de Uitvoeringsagenda, gelijktijdig met de
tekst van de NOVI zelf.
De leden van de VVD vragen ook naar de kwalitatieve sturing op de
woonopgave, zowel voor het bestaande als voor uitbreiding.
Leefomgevingskwaliteit is een kernbegrip in de NOVI. Het gaat niet alleen
om sturing op aantallen. Er moet gestuurd worden op de juiste samenstelling van de woningvoorraad en kwaliteit van de woonomgeving
(veiligheid, leefbaarheid/ gezondheid en bereikbaarheid). Dat geldt zowel
binnen het bestaand stedelijk gebied als bij een uitbreiding ervan. Verder
verwijs ik naar de voorkeursvolgorde die in de NOVI-brief is opgenomen.
1

Naast de NEPROM nemen aan de NOVI-alliantie deel: de grote en middelgrote steden (G40),
Rover, Staatsbosbeheer, VNO-NCW, NS, TU-Delft.
2
De regio’s Noord-Holland boven Noordzeekanaal, Breda-Tilburg, Arnhem-Nijmegen,
Eindhoven, Haaglanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

25

4
De leden van de VVD zijn content met de sturing van het Rijk op de
(nieuwe) vestiging van distributiecentra. Ze vragen zich af welke plek deze
afspraken krijgen bij concrete besluitvorming.
Het Rijk werkt met provincies en gemeenten aan een gecoördineerde
strategie voor de vestiging van clusters van distributiecentra. Deze is als
voorkeursaanpak toegelicht in de NOVI, maar wordt (vooralsnog) niet
juridisch vastgelegd zoals de Ladder duurzame verstedelijking. Concentratie op bestaande terreinen en vervolgens op knooppunten langs
(inter)nationale corridors kan voor de bedrijven zelf economisch
verstandig zijn en spaart het landschap. De behoeftebepaling is het
startpunt. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft
het voortouw genomen om in samenwerking met provincies de uitgangspunten voor deze behoefteraming aan bedrijventerreinen te bepalen.
Provincies en Rijk zullen vervolgens gezamenlijk de geschikte locaties
benoemen en waar nodig hierover afspraken maken in de Omgevingsagenda’s. De Omgevingsagenda’s vormen de basis voor afspraken van Rijk
en regio hoe deze opgave in samenhang met andere opgaven kan worden
opgepakt. Als in de uitvoeringspraktijk behoefte blijkt te ontstaan aan
aanvullende afspraken of regels dan wordt tegen die tijd verkend hoe dit
gestalte te geven.
De VVD-fractie vindt het stimuleren van zonnepanelen op daken een
goede zaak. Maar vragen zich af waarom een verplichting wordt opgelegd
aan eigenaren van loodsen en distributiecentra.
Gemeenten krijgen de bevoegdheid om het duurzaam gebruik van daken
van gebouwen die niet al onder de landelijke energieprestatie-eisen vallen
te verplichten, omdat bijvoorbeeld distributiecentra een belangrijke
bijdrage kunnen leveren aan de tijdige transitie naar CO2-arme energiebronnen.
De genoemde voorgenomen wijziging in het Besluit bouwwerken
leefomgeving (Bbl) is het resultaat van de uitwerking van de motie van het
lid Dik Faber c.s. (Kamerstuk 32 813, nr. 204). Deze motie vroeg naast het
opstellen van een zonneladder ook om zo nodig aanpassen van
regelingen die belemmerend werken. Daar wordt met de genoemde
wijziging van het Bbl met lokale maatwerkmogelijkheden invulling aan
gegeven. De vraag of de inzet van verplichtingen noodzakelijk en
proportioneel is, moet vervolgens altijd lokaal beantwoord worden.
Wanneer hier regels over worden opgenomen in het omgevingsplan
wordt dit vooraf gegaan door participatie en inspraak van betrokken
burgers en bedrijven.
5
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister hoe in de NOVI de ruimte
voor kernenergie wordt geborgd.
Als uitwerking van de Nationale Omgevingsvisie wordt het Programma
Energiehoofdstructuur opgesteld voor de ruimtelijke planning van
nationale hoofdstructuur voor energie. De klimaatneutrale energiescenario’s (incl. de ruimtelijke doorvertaling) zijn een belangrijke bouwsteen
voor dit programma.
Het Besluit algemene regels Ruimtelijke Ordening (onder de Omgevingswet gaat dit op in het Besluit kwaliteit leefomgeving) bevat
waarborgen voor ruimte voor elektriciteitsopwekking via kernenergiecentrales. Het Programma Energiehoofdstructuur zal dit beleid actualiseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

26

en daarmee nagaan of er voldoende ruimte is voor eventuele kernenergiecentrales in de toekomst.
6
De VVD-fractie onderstreept dat vrijkomende bebouwing in sommige
regio’s een grote opgave is. De fractie vraagt zich af hoe wordt bepaald of
gebouwen een beeldbepalende erfgoedwaarde hebben, en hoe wordt
gezorgd dat gebouwen wellicht niet gesloopt worden, maar wel een
invulling krijgen die past bij het gebouw, de omgeving, het landschap en
de economie in die betreffende regio. En vragen de Minister te schetsen
welke afspraken er zijn tussen de nationale, provinciale en lokale
overheden ten aanzien van de aanpak van erfgoed.
De overheden hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het
behoud van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving. Dit gebeurt
onder meer door het op basis van criteria aanwijzen van rijksmonumenten, provinciale monumenten en gemeentelijke monumenten, of
beschermde stads- en dorpsgezichten. Voor (agrarische) gebouwen met
een monumentenstatus en/of in een beschermd stads- of dorpsgezicht
bestaat een adequaat vergunningstelsel voor wijziging of sloop en
daarnaast diverse financiële regelingen voor onder andere instandhouding en herbestemming. Verder kunnen gemeenten bepalen welke
gebouwen binnen hun gemeentegrenzen beeldbepalende zijn en daar een
vergunningstelsel aan koppelen, zodat ze niet zomaar kunnen worden
gesloopt. Sommige provincies bieden ondersteuning aan gemeenten bij
het maken van beleid op dit vlak.
Waar het gaat om het functiebehoud van historische boerderijen of om de
herbestemming ervan spelen vele factoren een rol. Gemeenten kunnen op
herbestemming sturen via het bestemmingsplan en straks, na inwerkingtreding van de Omgevingswet, met het omgevingsplan. Waar het gaat om
een evenwichtige toedeling van functies aan een locatie kunnen zij regels
stellen met het oog op het behoud of de herbestemming van historische
boerderijen.
Ook gebeurt er veel op het gebied van draagvlakbevordering, kennis en
advies, door onder meer de regionale welstands- en monumentenorganisaties, de provinciale steunpunten cultureel erfgoed, de landelijke
stichting Agrarisch Erfgoed Nederland en de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed.
In de NOVI is aangegeven dat Rijk en regio’s samen uitwerken hoe kan
worden omgegaan met de opgave van agrarische leegstand en herbestemming in relatie tot het combineren van functies in het landelijke
gebied, behoud en versterking van de leefbaarheid op het platteland en
het voorkomen van verdere aantasting van het landschap. Dit wordt
verbonden met het Nationaal Programma Landelijk gebied. Per gebied
wordt bekeken of bebouwing en grond gebruikt kan worden voor
bijvoorbeeld natuur, agrarisch natuurbeheer, woningbouw, energie,
provinciale ruimte-voor-ruimteregeling of grondgebondenheid van de
omliggende agrarische bedrijven.
De aandacht voor bodemdaling in veenweidegebieden is naar de mening
van de leden van de VVD-fractie een goede zaak. De leden vragen of de
regie meer bij de provincies of bij het Rijk ligt, en of de Minister kan
aangeven hoe de aandacht voor deze gebieden en het fysieke ruimtebeslag vertaald worden in de NOVI.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

27

In de NOVI wordt de ontwikkelrichting van de Veenweidegebieden globaal
geschetst, met als vertrekpunt de afspraken die zijn gemaakt in het
Klimaatakkoord. Hierin is een CO2-reductiedoel voor veenweidegebieden
afgesproken van 1 megaton in 2030. De problematiek van CO2-uitstoor en
bodemdaling in veenweidegebieden hangt in belangrijke mate af van de
karakteristieken van de regionale bodem- en watersysteem. De mogelijkheden om op een kosteneffectieve manier met bodemdaling om te gaan,
verschillen van gebied tot gebied.
Daarom worden de Regionale veenweidestrategieën onder regie van de
provincies opgesteld in overleg met gebiedspartijen. Het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) coördineert dit. Deze
strategieën zullen realistisch zicht moeten geven op de benodigde
maatregelen en het draagvlak daarvoor in de gebieden. Wel is het
uitgangspunt dat in samenwerking met de mensen die wonen en werken
in de gebieden. Samen met provincies gaat het Rijk hierop sturen, waarbij
per polder zal worden bekeken welke maatregelen wenselijk en mogelijk
zijn.
7
De leden van de VVD-fractie vragen of het aangekondigde Programma
Energie Hoofdstructuur ook een programma onder de NOVI is, en zo ja,
kan de Minister dit programma meenemen in het door de leden van de
VVD-fractie gevraagde overzicht?
Het Programma Energiehoofdstructuur is een programma in de terminologie van de Omgevingswet en kan gezien worden als meer gedetailleerde
uitwerking van de NOVI. Dit staat ook aangegeven in de Kamerbrief (en
startnotitie) van 20 mei jl. over de afbakening van dit programma
(Kamerstuk 31 239, nr. 317). Dit programma wordt opgenomen in de
uitvoeringsagenda van de NOVI.
Met betrekking tot het planningsoverzicht verwijs ik u naar vraag 9.
8
De leden van de VVD-fractie vragen of hun constatering klopt dat een
gebied het meeste kans heeft om NOVI-gebied te worden als er sprake is
van agglomeratie voordelen. Ook vragen zij naar de kansen die bestaande
economische clusters hebben om aangewezen te worden als NOVIgebied. Zij noemen daar de regio’s Zuid Limburg Zuid-Oost-Brabant.
Allereerst wil ik graag in algemene zin toelichting geven op de selectie
van NOVI-gebieden, omdat ook andere fractie daarover vragen hebben
gesteld. Gelijktijdig met de vaststelling van de NOVI, zal het kabinet een
aantal «voorlopige NOVI-gebieden» aanwijzen. Deze gebieden zijn
geselecteerd op basis van voorstellen vanuit de mede-overheden. Voor
die gebieden zal vervolgens een plan van aanpak worden opgesteld dan
wel een bestaand plan worden aangevuld en aangepast. Op basis van dat
plan zal de definitieve aanwijzing uiterlijk volgend voorjaar, maar zo
mogelijk al dit najaar, plaatsvinden. In de recent gehouden bestuurlijke
overleggen leefomgeving is de selectie van de voorlopige NOVI-gebieden
besproken met de verschillende landsdelen.
In NOVI-gebieden willen wij op basis van gezamenlijk bestuurlijk
commitment om vraagstukken integraal aan te pakken, komen tot:
stroomlijning van de Rijksinzet, verheldering/vereenvoudiging van de
governance en aansturing, extra status, zichtbaarheid en aandacht,
langjarig commitment Rijk (en regio), zo nodig extra ruimte in regels/
kaders (en kennisdelen) en mogelijk gerichte inzet vanuit «Rijksinstellingen» als PBL en Cra (College van Rijksadviseurs).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

28

De afgelopen maanden is op basis van een zestal criteria en vier
aandachtspunten gekeken naar de door de decentrale overheden
aangeleverde voorstellen. Het gaat daarbij wat betreft criteria om:
1. integraliteit van de opgave en relatie tot de NOVI-transities
2. mate waarin de opgave essentieel is voor de (brede welvaart van) NL
en de in de NOVI gedefinieerde nationale belangen (c.q. omvang,
impact, «context» van de opgave)
3. Noodzaak om verder te denken (en te doen) dan de bestaande kaders
4. Toegevoegde waarde aan lopende trajecten (van Rijk en regio)
5. Noodzaak van gezamenlijk optrekken Rijk-regio
6. Schakel naar (en eventueel zicht op) concrete uitvoering.
Vervolgens is expliciet gekeken naar een viertal aandachtspunten: de
geografische balans over ons land en de betrokkenheid van decentrale
bestuurders, de inhoudelijke balans in relatie tot de opgaven in de NOVI,
de betrokkenheid van verschillende bewindslieden en een check op het
dubbelen met en mogelijk bemoeilijken van lopende trajecten. Rijk en
regio hebben in een aantal gebieden immers al dermate veel in gang
gezet dat de toegevoegde waarde van het zijn van NOVI-gebied daar zeer
beperkt zou zijn, mogelijk zelfs averechts zou werken, zou dubbelen met
die lopende inzet en de governance zou kunnen bemoeilijken.
In de bestuurlijke overleggen leefomgeving is ook stil gestaan bij de door
regio’s voorgestelde gebieden die geen plek in bovenstaande selectie
hebben gekregen. Concreet waren dit vooral de voorstellen voor Den
Helder/Noordkop, Foodvalley Arnhem-Nijmegen, de Metropoolregio
Utrecht, en de steden Den Haag en Eindhoven. Voor al deze gebieden
geldt dat we er al initiatieven ontplooien. Daarmee worden de gebieden
goed en op een geïntegreerde wijze bediend. Voor Utrecht, en in mindere
mate ook voor Eindhoven en Den Haag, geldt zelfs dat we al zoveel
gezamenlijke initiatieven hebben en dermate veel inzet plegen, dat het
toevoegen van de categorie NOVI-gebied daar eerder zou kunnen
compliceren dan dat het zou kunnen bijdragen aan het halen van de
doelstellingen. Zo werken we er aan bereikbaarheidsprogramma’s,
regiodeals en woondeals, aan de erfgoeddeal, lopen er diverse
MIRT-onderzoeken en -verkenningen en werken we er aan verstedelijkingsstrategieën. Dat maakt deze gebieden in zekere zin NOVI-gebieden
«avant la lettre». Dat geldt zeker voor de Metropoolregio Utrecht. Dat deze
gebieden nu geen NOVI-gebied worden, wil dus niet zeggen dat de
betrokkenheid vanuit het Rijk verslapt. We blijven ons hier met volle
kracht inzetten.
Voor de daadwerkelijke «voorlopige NOVI-gebieden» denkt het kabinet
momenteel aan acht gebieden:
• Transitie haven Rotterdam
• Transitie haven Amsterdam / Noordzeekanaalgebied
• Transitie De Peel
• Transitie Groene Hart
• Nationaal Programma Groningen
• Klimaatbestendige verstedelijking Zwolle e.o.
• Zuid-Limburg in grensoverschrijdende context
• De Zeeuwse havens en de Zeeuws-Vlaamse Kanaalzone in grensoverschrijdende context.
Voor Zuid-Limburg gaat het hierbij primair om de transitie van Chemelot
van lineaire (en fossiele) naar circulaire (en niet-fossiele) productie,
grensoverschrijdende bereikbaarheid en fysieke opgaven die te maken
hebben met bevolkingsdaling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

29

De VVD-fractie vraagt ten aanzien van Chemelot hoe de vorderingen zijn
met de inpassing van tracés voor buisleidingen.
In de MIRT-brief van 19 juni jl. (Kamerstuk 35 300 A, nr. 95) is aangegeven
welke stappen worden gezet ten aanzien van de bereikbaarheid van het
chemie-cluster Chemelot. Er wordt binnenkort een haalbaarheidsonderzoek gestart naar alternatieven voor vervoer van enkele gevaarlijke
stoffen via een buisleidingentraject tussen de haven van Rotterdam en het
chemische Cluster Chemelot. Er wordt een haalbaarheidsonderzoek
gestart naar het vervoer van enkele gevaarlijke stoffen via een buisleidingentraject tussen de haven van Rotterdam en het chemische cluster
Chemelot. Het haalbaarheidsonderzoek dient, als basis voor de investeringsbereidheid van stakeholders, ook in te gaan op de meerwaarde van
een buisleidingtraject in de zin van de maatschappelijke kosten en baten
en omgevingseffecten en de eventuele meekoppelkansen voor het
transport van duurzame energie in verband met de benodigde verduurzaming van cluster Chemelot.
9
De VVD-fractie vraagt om een planningsoverzicht van de NOVI en de
Uitvoeringsagenda, in relatie tot de inwerkingtreding van de
Omgevingswet. De fractie vraagt ook in te zetten om de vertraging van
inwerkingtreding van de Omgevingswet minimaal te laten zijn en om het
koninklijk besluit in het najaar voor te hangen.
In antwoord op de vragen van de leden van de VVD-fractie over de
inwerkingtredingsdatum van de Omgevingswet kan ik bevestigen dat het
de gezamenlijke inzet van Rijk, provincies en gemeenten is om de
Omgevingswet per 1 januari 2022 in werking te laten treden. Dat is een
termijn die recht doet aan een zorgvuldige invoering en een helder
perspectief biedt voor overheden die al volop aan de slag zijn. Ik heb het
parlement daarover op 20 mei jl. bericht (Kamerstuk 33 118, nr. 145).
Verder kan ik bevestigen dat het ontwerp van het inwerkingtredings-KB bij
beide Kamers zal worden voorgehangen. Het is mijn voornemen om dat
dit najaar te doen, zodat er voor de uitvoeringspraktijk definitief duidelijkheid ontstaat over moment van invoering. Een voorwaarde daarvoor is
dat de Afdeling advisering van de Raad van State de adviezen over het
invoeringsbesluit en de aanvullingsbesluiten heeft uitgebracht.
Ik ben voornemens de definitieve NOVI, inclusief de Uitvoeringsagenda zo
kort mogelijk na het zomerreces aan uw Kamer te sturen. De NOVI is een
instrument van de nieuwe Omgevingswet en loopt vooruit op de
inwerkingtreding van die wet. Vanwege het uitstel van de inwerkingtreding van de Omgevingswet komt de NOVI als structuurvisie uit onder
de bestaande Wet ruimtelijke ordening (Wro). Zodra de Omgevingswet in
werking is getreden, zal deze structuurvisie gelden als de nationale
omgevingsvisie, zoals in de nieuwe wet bedoeld. De procedure die wordt
gevolgd tot vaststelling van de NOVI is de procedure voor de vaststelling
van een structuurvisie van het Rijk, conform de regels van de Wro en
conform de motie van het lid Ronnes (Kamerstuk 34 682, nr. 36). Dit
betekent dat na vaststelling van de definitieve NOVI en verzending aan de
Staten-Generaal de nahangprocedure begint, waarbij de Kamers kunnen
aangeven of zij nog met de Minister in het openbaar willen beraadslagen
over de visie (en wijzigingen kunnen voorstellen), voordat met de
uitvoering begonnen kan worden. Ondanks dat de NOVI nog niet formeel
is vastgesteld, verkennen we al wel de inrichting van belangrijke
Nationale Programma’s zoals die voor de Energie Hoofdstructuur en het
Landelijk Gebied (zie vraag 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

30

Zoals ik hierboven al heb aangegeven ga ik graag met uw Kamer in
gesprek, waarbij ik het u in overweging geef een inhoudelijk debat
gelijktijdig over deze antwoorden op de vragen uit het Schriftelijk Overleg
en over de definitieve NOVI, uitvoeringsagenda en de andere bijlagen te
houden.
10
De leden van de CDA-fractie kunnen in hoofdlijnen instemmen met de
gekozen lijn om provincies en rijk samen geschikte locaties te laten
benoemen voor nieuwe distributiecentra en de benoemde inpassingsstrategie. Ze maken daarbij wel het voorbehoud dat dit niet moet leiden tot
extra procedures.
Om de landschappelijke impact van de vestiging van clusters van
distributiecentra te beperken acht het kabinet, ook gelet op het belang
voor onze economie, meer sturing en regie nodig via de aangekondigde
gecoördineerde strategie. Het Ministerie van EZK heeft het voortouw
genomen om samen met provincies en het logistieke bedrijfsleven de
uitgangspunten voor de behoefteraming aan bedrijventerreinen te
bepalen. Bij deze raming komen ook de mogelijke gevolgen van de
coronacrisis aan de orde. In lijn met de bestaande afspraken zullen
provincies en Rijk vervolgens gezamenlijk de geschikte locaties benoemen
en waar nodig hierover afspraken maken in de Omgevingsagenda’s.
Daarmee sluiten we aan op bestaande processen.
11
De leden van de CDA-fractie onderschrijven de wijze waarop het rijk regie
wil nemen, maar vragen zich af of (economische) ontwikkeling van de
leefomgeving samen kan gaan met versterking van te beschermen
waarden als gezondheid, landschap, waterveiligheid, natuur, cultureel
erfgoed, leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit.
Het verheugt het kabinet dat de CDA-fractie de wijze waarop het kabinet
regie wil nemen en richting wil geven ondersteunt. Het kabinet is het met
de leden eens dat «the proof of the pudding, is in the eating». Vandaar dat
het kabinet met de NOVI een uitgebreide Uitvoeringsagenda mee zal
sturen, zodat uw Kamer kan zien hoe het kabinet regie wil nemen en zijn
woorden waar wil maken. In de te maken keuzes zullen we elkaar, zowel
publiek als privaat, scherp moeten houden om ambities voor een mooier
en beter Nederland waar te maken. Op onderdelen zullen scherpe
dilemma’s bloot komen te liggen. Het debat daarover ziet het Kabinet als
waardevol. Dit debat is de afgelopen jaren onvoldoende intensief en lang
niet altijd over alle samenhangende thema’s gevoerd.
12
De CDA fractie vraagt naar de prioriteit in de NOVI voor voldoende
volkshuisvesting.
Daarop wil ik antwoorden dat ik absoluut een zeer hoge prioriteit toeken
aan de volkshuisvesting. Ik voel mij daarin gesteund door het hele
kabinet. In mijn brieven over het Versnellen van de aanpak van het
woningtekort (Kamerstuk 32 847, nr. 612) en over Regie en keuzes in het
nationaal omgevingsbeleid (Kamerstuk 34 682, nr. 48) heb ik de lijnen
uitgezet voor een concrete aanpak voor het terugdringen van het
woningtekort, zowel kwantitatief als kwalitatief en met aandacht voor de
betaalbaarheid. De woningbouw is een grote opgave en een zeer
belangrijk element voor de ontwikkeling tot sterke en gezonde steden. In
de NOVI-brief is er om die reden ook een scherpe aanpak opgenomen. Dit
wordt verwerkt in de definitieve NOVI. Daarmee geef ik uitvoering aan de
motie van het lid Ronnes (Kamerstuk 34 682, nr. 18).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

31

In het debat over de Ontwerp NOVI in de Tweede Kamer in november
2019 en in aansluiting daarop in de Bestuurlijke Overleggen MIRT van
november 2019 is door de toenmalige Minister voor Milieu en Wonen
aangegeven dat de ronde voorjaars-BO’s MIRT meer in het teken komt te
staan van de uitvoering van de NOVI onder een nieuwe naam: de
Bestuurlijke overleggen leefomgeving. Deze zijn gehouden in juni 2020 en
over de uitkomsten is uw Kamer op 25 juni geïnformeerd (Kamerstuk
34 682, nr. 50). Aanleiding voor deze verbreding van het Bestuurlijk
Overleg is dat de transitieopgaven zoals genoemd in de NOVI om een
bredere afweging en aanpak vragen, waaronder de (versnelling van de)
woningbouw. Belangrijk onderdeel van de agenda van deze Bestuurlijke
Overleggen Leefomgeving vormt de uitwerking van de regionale
verstedelijkingsstrategieën. In deze strategieën wordt door regio en Rijk
samen in lijn met de nationale verstedelijkingsstrategie uit de NOVI een
gezamenlijke strategie opgesteld voor realisatie van voldoende woningen,
werklocaties en voorzieningen in het juiste tempo, dit in relatie tot
bereikbaarheid en andere opgaven zoals de kwaliteit van het landschap,
energietransitie en klimaatadaptatie. De grenzen van de financiële
mogelijkheden, ook van het Rijk, zijn daarbij bepalend voor de keuzes die
momenteel kunnen worden gemaakt.
13
De CDA fractie vraagt naar het sturingsconcept, specifiek voor de
woningbouwopgave.
In algemene zin heb ik daar onder 2 al op geantwoord. Ik ben het met de
CDA-fractie eens dat de huidige staat van de woningbouw met nadruk
vraagt om een sterke regisserende rol van de rijksoverheid. Ik pak die rol
ook, binnen de verdeling van verantwoordelijkheden zoals we die hebben.
Maar ook binnen die verdeling kan het Rijk veel actiever zijn dan de
afgelopen jaren, met name rond het rondkrijgen van de benodigde
locaties.
14
De leden van de D»66-fractie betreuren dat de brief geen compleet beeld
geeft van de geplande uitvoering van de NOVI en vragen of de uitvoeringsagenda eerder dan de definitieve NOVI met de Kamer gedeeld kan
worden. Daarnaast menen de leden van de D»66-fractie de integrale visie
in de brief ontbreekt hoe gewaarborgd wordt dat de NOVI een duidelijke
integrale visie uitstraalt waar vanuit keuzes gemaakt worden.
Het kabinet onderschrijft dat de brief niet het complete beeld geeft van
NOVI noch van de geplande uitvoering. De brief moet gelezen worden als
een aanvulling op en aanscherping van de Ontwerp NOVI. De brief zal
verwerkt worden in de definitieve NOVI en de Uitvoeringsagenda.
Het kabinet is van mening dat de Uitvoeringsagenda in combinatie met de
NOVI bezien moet worden: de NOVI bevat de visie en de hoofdlijnen van
de keuzen, de Uitvoeringagenda de wijze waarop het kabinet uitvoering
wil geven aan die keuzen. Het kabinet zal de NOVI en de Uitvoeringagenda
tegelijk aan uw Kamer aanbieden. Zie ook het antwoord onder 1.
15
De D66-fractie stellen vragen naar de selectiecriteria voor de NOVIgebieden. Zij zien dat alle drie mainports van Nederland ingrijpende
transities te wachten staat, maar dat Eindhoven geen NOVI-gebied lijkt te
worden en de andere mainports wel. Zij vragen daarop toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

32

Bij vraag 8 van de VVD-fractie over NOVI-gebieden heb ik toelichting
gegeven op de selectie van NOVI-gebieden. En daarbij ook het goede
voorbeeld van Eindhoven benoemd. Voor Eindhoven is de Nationale
Brainport Actieagenda opgezet waarmee Rijk en regio actief werken aan
het verder benutten en vergroten van de kracht van de regio Eindhoven.
Dat onderstreept het belang van deze regio voor Nederland, met in
beperkte mate ook ruimtelijk-fysieke maatregelen.
16
De leden van de D»66-fractie vragen hoe het thuiswerken de kantoorbehoefte beïnvloedt en of deze en andere veranderde ruimtevraag meegenomen wordt in de NOVI?
In welke mate het thuiswerken de kantoorbehoefte zal beïnvloeden is op
dit moment nog niet kwantitatief onderzocht, dan wel te onderzoeken. Dit
geldt niet alleen voor het thuiswerken maar is zeker ook van toepassing
op vele andere ruimtelijk relevante thema’s. Welke structurele effecten er
zullen zijn is nog volstrekt onzeker. Ik ga daarover dan ook niet speculeren.
Ik zie vooralsnog geen reden het gewenste beeld voor Nederland op de
langere termijn aan te passen. Ook de planbureaus adviseren in hun
recent verschenen briefadvies «Aandachtspunten voor een herstelbeleid»
nog niet uit te gaan vastomlijnde toekomstbeelden als een anderhalvemetereconomie. Het adaptieve karakter van de sturingsfilosofie van de NOVI
biedt voldoende ruimte om op een later moment met wat meer zekerheid
te bepalen of de ruimtevraag aanpassing behoeft.
Daarnaast vragen zij meer in het algemeen hoe ontwikkelingen naar
aanleiding van de corona-crisis impact hebben op de NOVI.
Samenleving en economie zijn diep geraakt door de coronapandemie. De
ruimte voor de individuele burger om zich vrij te bewegen is aanzienlijk
ingeperkt. Thuis werken en leven, internetwinkelen en het ommetje in de
buurt hebben voor velen tijdelijk de plaats ingenomen van het werk met
collega’s op kantoor, het bezoek aan familie en vrienden, het uitje naar een
museum of pretpark of een bezoek aan winkel en horecagelegenheden in
de stedelijke centra. De kwaliteit van de dagelijkse leefomgeving, het huis,
de voorzieningen in de buurt en de parken en stedelijk groen bleken van
groot belang voor het welbevinden van de mens. Aangezien het overgrote
deel van de Nederlandse bevolking woont en werkt in steden en stedelijke
regio’s is die kwaliteit cruciaal. De coronapandemie heeft het belang van
die ambitie in de NOVI onderstreept.
Nu de crisis langzaam plaats maakt voor een voorzichtig herstel werkt het
kabinet aan ondersteuning van het economisch en maatschappelijk
herstel. Een dergelijk herstelbeleid «vraagt om investeringen in brede zin,
in veilig samenleven, in economisch en sociaal aanpassingsvermogen, in
duurzaamheid en in onderling vertrouwen schrijven CPB, SCP, PBL en
RIVM in het boven aangehaalde briefadvies.
De planbureaus adviseren onder andere «het brede welvaart als
integrerend kader» te hanteren en «korte termijn kwesties aan lange
termijn veranderingen» te verbinden. De NOVI bevat de lange termijnambities met betrekking tot de leefomgeving, een sturingsfilosofie om vanuit
de korte termijn aan lange termijndoelen te werken (adaptieve planning)
vanuit een breed welvaartsbegrip (het in de NOVI opgenomen «rad van de
leefomgeving»). De ambities uit NOVI zijn mede richtinggevend in het op
te stellen economisch herstelbeleid direct te werken aan de lange termijn
doelen met betrekking tot energietransitie, verstedelijking en verduurzaming van de economie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

33

Het is te vroeg om te concluderen welke lange termijnambities met het
omgevingsbeleid van het kabinet aanpassing behoeven. De lange
termijnprioriteiten, energietransitie en klimaatadaptatie, duurzaam
economisch groeipotentieel, sterke en gezonde steden en regio’s en een
toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied veranderen niet
onder invloed van de coronapandemie.
Bij vraag 27 en 50 ga ik hier ook op in.
De leden vragen naar aanleiding van de vertraging van de invoering van
de NOVI of er noodzaak is om bepaalde wet- of regelgeving gekoppeld
aan de Omgevingswet versneld of onafhankelijk van de Omgevingswet in
te voeren.
Gelijk met het ontwikkelen en bouwen van het nieuwe stelsel van de
Omgevingswet wordt door alle departementen al gewerkt aan nieuwe
regelgeving voor onderwerpen die vallen binnen de scope van de
Omgevingswet. Met deze nieuwe regelgeving wordt soms de bestaande
regelgeving nog gewijzigd voorafgaand aan de komst van het nieuwe
stelsel. De totstandkoming van deze regelgeving, kan dus gewoon
doorgaan. Vervolgens zal het stelsel daarop worden afgestemd zodat
straks het hele pakket aan regelgeving goed op elkaar aansluit. De Wet
kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) zal gelijktijdig met de Omgevingswet in werking treden.
17
De leden van de D66 fractie memoreren de motie van Eijs en zij vragen de
Minister toe te lichten hoe deze aangenomen motie verwerkt wordt in de
NOVI.
Het is de inzet geweest de motie te verwerken in de brief (Kamerstuk
34 682, nr. 41). Doel van de aangekondigde gecoördineerde strategie is
dat het kabinet samen met de provincies concentratie van logistieke
clusters eerst op bestaande terreinen wil realiseren. Nadat de behoefteraming aan bedrijventerreinen is vastgesteld, kan nagegaan worden of
er nog ruimte beschikbaar is voor nieuwbouw op bestaande bedrijventerreinen of op knooppunten langs (inter)nationale corridors. Alleen indien
aantoonbaar nodig is vestiging buiten bestaande clusters denkbaar.
In de NOVI wordt deze voorkeursaanpak opgenomen. Naast deze aanpak
voor het concentreren van logistieke functies is de Ladder Duurzame
verstedelijking van toepassing. Vanuit de Ladder dient altijd eerst gekeken
te worden naar vestiging op bestaande terreinen. De XXL-vastgoed
ontwikkeling vindt echter vrijwel altijd in het buitengebied plaats vanwege
de omvang. De aanpak voor het concentreren van logistieke functies is in
die zin een aanvulling op de ladder duurzame verstedelijking.
18
De leden van de D66-fractie vragen om toe te lichten hoe de impact van
klimaatverandering, ook naast zeespiegelstijging, wordt meegenomen in
de visie van de Novi in het algemeen en ook specifiek voor het Waddengebied. Specifiek voor het Waddengebied vraagt om toe te lichten hoe
ecologie meeweegt in de balans tussen veiligheid, economie en ecologie.
Ook vraagt de D66-fractie naar een toekomstvisie voor het Waddengebied
die leidend is voor het werk van de Beheerautoriteit Waddenzee.
Vorig jaar ontving uw Kamer de ontwerp-NOVI. Hierin zijn vier prioriteiten
opgenomen waarvan de eerste is «Ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie». Daarnaast is klimaatadaptatie een belangrijk
doorsnijdend thema in de NOVI. Klimaatadaptatie is geen losstaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

34

opgave maar moet een onderdeel zijn van alle ontwikkelingen die
plaatsvinden en komt daarom ook terug in alle andere prioriteiten.
Tevens wordt klimaatadaptatie meegenomen in de gebiedsgerichte
aanpak van de NOVI. Vanwege de eigen kenmerken van verschillende
delen van ons land en bij het maken van afwegingen tussen belangen
dienen de kenmerken en identiteit van een gebied centraal te staan.
In de ontwerpAgenda voor het Waddengebied 2050 is de klimaatverandering onderdeel van de thematische opgave «Natuur van Wereldklasse»,
maar ook een eigenstandige thematische opgave die in samenhang met
andere opgaven in het Waddengebied zal worden aangepakt. Op de
voorgrond staat de dreiging dat de Waddenzee bij te snelle of grote
zeespiegelstijging niet kan meegroeien en verdrinkt. Maar ook een grotere
kans op wateroverlast door veranderende neerslagpatronen, overstromingsrisico’s vanuit zee en de boezem, een versterkte zoutindringing,
langere perioden van droogte en temperatuurstijging zullen impact
hebben op het gebied. Door klimaatverandering zullen effecten optreden
op de dynamiek van droogvallende en onder water lopende wadplaten in
de Waddenzee, het open landschap, het ecosysteem en de landbouw.
De insteek is de veerkracht van het gebied te vergroten met als doel de
kwetsbaarheid van mens, flora en fauna in het Waddengebied voor
veranderingen in het klimaat te verkleinen. De houdbaarheid van de
huidige waterveiligheidsstrategie op de lange termijn en een nadere
verkenning van het zandige systeem van de Waddenzee met het oog op
zeespiegelstijging maken onderdeel uit van het Kennisprogramma
Zeespiegelstijging van mijn collegaminister van Infrastructuur en
Waterstaat (IenW) en de Deltacommissaris.
De hoofddoelstelling voor de Waddenzee, «een duurzame bescherming en
ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het
unieke open landschap» blijft onverminderd van kracht in het rijksbeleid
en wordt opgenomen in de NOVI en bovengenoemde Agenda. Bij alle
ingrepen en handelingen is duurzame bescherming van de natuur en een
zo natuurlijk mogelijke ontwikkeling van de Waddenzee het uitgangspunt.
Medegebruik is mogelijk als de natuur niet wordt aangetast en het
medegebruik duurzaam is. Zo is militair medegebruik op de Vliehors een
noodzakelijk veiligheidsbelang, en wordt bij dit gebruik zoveel mogelijk
rekening gehouden met de natuur. Daarnaast worden opgaven zoveel
mogelijk aan elkaar gekoppeld middels integrale gebiedsontwikkeling.
De Agenda moet gezien worden als een beleidskader dat zelfbindend is
voor de organisaties die de Agenda via een instemmingsverklaring
onderschrijven. Die «zelfbinding» bestaat uit het zorgen voor de
doorwerking naar relevante beleidsvisies, uitvoeringsprogramma’s en/of
beheer. Tegelijk vertaalt de Agenda nieuwe ontwikkelingen en opgaven
door naar uitvoeringsstrategieën. De Agenda bevat daarom een doorkijk
naar het uitvoeringsprogramma 2021–2026. Dit uitvoeringsprogramma
biedt de betrokken partijen de mogelijkheid om op basis van de strategieën gezamenlijk vervolgstappen te maken richting implementatie in
nieuw beleid en uitvoering van maatregelen en beheer. De Agenda vormt
een belangrijk vertrekpunt voor de Beheerautoriteit Waddenzee.
Het streven is om de ontwerpAgenda voor het Waddengebied 2050 deze
zomer aan te bieden aan de Tweede Kamer. De ontwerpAgenda wordt
daarna ter consulatie voorgelegd, inclusief een internetconsultatie. De
ondertekening van de definitieve Agenda is voorzien in november dit jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

35

De D66-fractie vaagt of erbij bouwen eerst wordt gekeken naar inpassing
in stedelijke gebieden en daarna pas naar landelijke gebieden, en er ook
wordt gekeken naar meervoudig ruimtegebruik.
Daarop wil ik de inzet steeds is om met tempo én kwaliteit te bouwen.
Binnenstedelijk bouwen heeft de voorkeur vanuit een oogpunt van
duurzaamheid en economie. Maar in regio’s met een hoge woningbehoefte en een grote ruimtedruk zijn er binnenstedelijk vaak niet voldoende
mogelijkheden om in de behoefte te voorzien. Daarom worden naast de
binnenstedelijke locaties tegelijk ook de buitenstedelijke mogelijkheden in
kaart gebracht. In de NOVI staan drie afwegingsprincipes centraal,
waarvan de eerste is dat combinaties van functies voor enkelvoudige
functies gaan. Waar mogelijk heeft meervoudig ruimtegebruik altijd de
voorkeur. Dit is onderdeel van de verstedelijkingsstrategie.
De D66-fractie vraagt of er genoeg ruimte is voor de rivieren, zodat
natuurlijke klimaatbuffers kunnen ontstaan.
In het kader van het Programma Integraal Riviermanagement (IRM) wordt
met de belanghebbende partijen gewerkt aan een samenhangende
aanpak van verschillende maatschappelijke opgaven in het rivierengebied,
waaronder natuur- en milieuopgaven. Momenteel wordt gewerkt aan een
programma voor de riviertrajecten waarin meer ruimte voor de rivier een
belangrijk uitgangspunt is. Hierbij wordt betrokken de Programmatische
Aanpak Grote Wateren (PAGW), die maatregelen treft voor een veerkrachtige ecologie en robuuste natuur in onder meer de grote rivieren. De
programma’s worden opgenomen in de uitvoeringsagenda NOVI.
19
De leden van de D66 fractie vragen de Minister hoe de ruimtelijke
gevolgen van het klimaatbeleid in de NOVI worden opgenomen.
De in het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr. 342) genoemde doelstellingen voor de energietransitie in 2030 en die van het kabinet voor 2050
(een CO2-vrije energievoorziening) vragen veel (schaarse) ruimte. De
NOVI noemt drie afwegingsprincipes om richting te geven aan het
afwegingsproces tussen verschillende belangen in de leefomgeving;
1) combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies, 2) kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal en 3) afwentelen wordt
voorkomen. Deze principes werken door in de verschillende beleidskeuzes
uit de NOVI en daarvoor genoemde programma’s.
Op basis van de afwegingsprincipes worden in de prioriteit klimaatadaptatie en energietransitie verschillende beleidskeuzes gemaakt voor het
klimaatbeleid.
Zo wordt in de beleidskeuze voor de Noordzee gezocht naar zoveel
mogelijk ruimte voor duurzame energieproductie met windparken (dit
vanwege de schaarse ruimte op land). Daarbij wordt balans nagestreefd
met andere belangen en opgaven voor scheepvaart, visserij, natuur(herstel), luchtvaart, defensieoefengebieden, zandwinning, olie- en
gaswinning en recreatie. Dit wordt verder uitgewerkt in het Programma
Noordzee 2022–2027, waar de afwegingsprincipes ook in worden
toegepast.
Een tweede voorbeeld is het Programma Energiehoofdstructuur De
ambitie van het programma is om tijdig te zorgen voor voldoende ruimte
voor de nationale energiehoofdstructuur, op basis van een integrale
afweging met andere opgaven en belangen, binnen een (inter)nationale
context en waarbij een goede leefomgevingskwaliteit randvoorwaarde is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

36

De energiescenario’s en de ruimtelijke impact waar in de brief aan wordt
gerefereerd, worden bij de ontwikkeling van dit programma benut (zie ook
Kamerstuk 31 239, nr. 317 over het Programma Energiehoofdstructuur). In
het programma worden de afwegingsprincipes van de NOVI toegepast en
wordt tevens gebruik worden gemaakt van een beoordelingskader met
verschillende criteria zodat er goed onderbouwde en integrale keuzes
worden gemaakt.
Ten slotte zijn de afwegingsprincipes ook herkenbaar in de richtingen die
in de ontwerp-NOVI aan de RES’en worden meegegeven: voorkeur voor
grootschalige clustering van de productie van duurzame energie, een
voorkeursvolgorde voor zon-PV en uitspraken over energiebesparing,
warmtenetten en andere gebruik van gasleidingen.
Het afwegingsprincipe «combinaties van functies gaan voor enkelvoudige
oplossingen» geldt overigens omgekeerd ook voor andere beleidskeuzes
dan voor energie. Dus bijvoorbeeld in de keuzes voor verstedelijking
worden combinatiemogelijkheden met ook duurzame energie gezocht.
20
De fractie van D66 stelt een vraag over afstemming van de gebiedsagenda’s en de Omgevingsagenda’s en aansluiting op de NOVI.
Voor de vijf landsdelen zullen de huidige gebiedsagenda’s worden
vervangen door de Omgevingsagenda’s, over de volle breedte van de
NOVI. Het is een directe uitwerking van de NOVI en aansluiting moet
daarmee geborgd zijn.
Het Ministerie van IenW stelt voor de grote wateren nog integrale
gebiedsagenda’s op. Ook deze sluiten aan op de NOVI en de omgevingsagenda’s waar deze aan raken.
Raakvlakken of grensoverschrijdende opgaven tussen deze wateren en
land kunnen onderdeel uitmaken van de Omgevingsagenda. De Gebiedsagenda’s Grote Wateren zijn gelijkwaardig aan de Omgevingsagenda’s.
Onderlinge afstemming tussen beide is essentieel.
21
De leden van de D66-fractie vragen hoe de NOVI de verduurzaming van
het mobiliteitssysteem gaat stimuleren.
Keuzes in de NOVI over de verduurzaming van het mobiliteitssysteem
beslaan verschillende aspecten. Als eerste kiest de regering ervoor, door
met de ruimtelijke ontwikkeling nabijheid te creëren en zoveel mogelijk
nabij OV-knooppunten te ontwikkelen, om lopen, fietsen en het OV
aantrekkelijk te maken. Tevens zal de NOVI aangeven om, daar waar bij
nieuwe ontwikkellocaties nog geen ontsluiting is, nieuwe mobiliteitsconcepten integraal mee te nemen bij de planvorming en realisatie. Hiermee
voorkomen we zoveel mogelijk dat er «nieuwe» autokilometers gemaakt
moeten worden, met bijbehorende effecten op luchtkwaliteit, uitstoot,
geluid, drukte op de weg en het bijbehorende ruimtebeslag.
Het vervoer met de auto zal ook in de toekomst een groot aandeel in het
aantal verplaatsingen en kilometers hebben. Daarom wordt mede in het
kader van het Klimaatakkoord de inzet gericht op elektrificatie en slim en
efficiënt gebruik van het mobiliteitssysteem. Waar dit niet mogelijk is,
wordt ingezet op duurzame, geavanceerde biobrandstoffen. De transitieopgave naar een volledig duurzame mobiliteit vraagt om een slim,
dekkend en betrouwbaar laadnetwerk en energiesysteem. Voor de uitrol
van een landsdekkend laadinfrastructuurnetwerk werkt het Rijk samen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

37

met marktpartijen, provincies en gemeenten in de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur.3
22
De leden van D66 vragen toe te lichten hoe de te ontwikkelen woonlocaties geselecteerd gaan worden en hoe gewaarborgd wordt dat met
name de moeilijkere binnenstedelijke gebieden ook ontwikkeld worden.
In de brief is bij de voorkeursvolgorde voor verstedelijking expliciet
aangegeven dat deze in regio’s zodanig moet worden uitgewerkt dat het
niet ten koste gaat van moeilijkere binnenstedelijke transformaties. Zodat
niet te gemakkelijk gekozen wordt voor buiten stedelijke uitleglocaties.
Overigens zal, op grond van de Ladder voor duurzame verstedelijking, een
keuze voor ontwikkeling van buiten stedelijke locaties altijd expliciet
gemotiveerd moeten worden. In de regionale verstedelijkingsstrategieën
waarbij het Rijk partij is, worden locatiekeuzes gezamenlijk gemaakt door
regio en Rijk. Daarbij wordt ook rekening gehouden met de resultaten van
het Nationaal Programma voor het landelijk gebied.
23
De leden van de D66-fractie zijn verheugd dat het kabinet onderzoek doet
naar de mogelijkheden voor het creëren van robuuste natuurnetwerken,
verbindingen en kwetsbare bufferzones rond kwetsbare natuurgebieden.
En vragen zich af of nu reeds gestuurd kan worden op het creëren van
netwerken en bufferzones.
In het Programma Natuur werken Rijk en provincies nader uit hoe de extra
middelen voor natuurherstel en -ontwikkeling het beste kunnen besteed,
gelet op een optimaal VHR-doelbereik. Daarbij zal ook naar verbindingen
en bufferzones worden gekeken. Vervolgens worden afspraken gemaakt
over de uitvoering, overigens in aanvulling op het huidige beleid op grond
van het Natuurpact (2013), dat al volop in uitvoering is. Waar het mogelijk
is om snel tot uitvoering over te gaan, zal dat zeker gebeuren. Hiervoor
kunnen natuur- en waterbeheerders ook gebruik maken van de incidenteel
beschikbaar gestelde € 125 miljoen voor investeringen op de korte termijn
(zie de stikstofbrief van februari 2020).
Deze leden vragen tevens de Minister toe te lichten wat concreet wordt
bedoeld met «ruimte geven voor de functie landbouw» in «daarvoor goed
geschikte gebieden». En of de Minister voornemens is om de verdere
ontwikkeling van de landbouwfunctie actief te sturen richting extensieve
en natuur inclusieve landbouw.
Voor grote delen van ons land geldt dat de omstandigheden om land- en
tuinbouw te bedrijven buitengewoon gunstig zijn. Waarbij niet alle
gronden even goed geschikt zijn voor alle typen landbouw. Differentiatie
daarin kan zowel voor de landbouw als voor het natuurlijk evenwicht goed
zijn. De productie van voedsel en andere agrarische producten blijft voor
de toekomst een belangrijke functie van het platteland, tezamen met de
(andere) maatschappelijke diensten die de landbouw levert. Zoals in de
visie van LNV «Landbouw, natuur en voedsel: «waardevol en verbonden»
(Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 5) en het Realisatieplan daarover is vastgesteld
(Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 76), vraagt een toekomstbestendige invulling
van de landbouwfunctie fundamentele keuzen, zodat de druk op de
leefomgeving afneemt.

3

https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-en-milieu-innovaties/
elektrisch-rijden/beleid/nationale-agenda-laadinfrastructuur-nal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

38

In het kader van het nationale programma voor het landelijk gebied wordt
in nauwe samenspraak met decentrale overheden en betrokken partijen
een strategie op hoofdlijnen geschetst, die richting geeft aan toekomstbestendige ontwikkeling van functies in het landelijk gebied, waaronder
natuur en landbouw.
De leden van de D66 fractie zijn van mening dat om landschap als
richtinggevend criterium in te kunnen zetten, de vrijblijvendheid hiervan
af moet. En vragen of de Minister bereid is om aanvullend op deze insteek
een meer sturend instrumentarium van de Omgevingswet in te zetten,
zoals opname van een instructieregel in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving? Zo ja, is de Minister bereid om specifieke landschapselementen
op te nemen?
Provincies werken, waar dat nog niet is gebeurd, samen uit wat de unieke
landschappelijke kwaliteiten en onderliggende waarden in gebieden zijn,
en leggen deze vast in beleid en regelgeving. Indien de ontwikkelingen in
de leefomgeving daartoe aanleiding geven» kan aanvullend het meer
sturend instrumentarium uit de Omgevingswet (zoals instructieregels uit
het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), projectbesluiten en instructiebesluiten) worden ingezet Vanuit het programma ONS Landschap wordt in
kaart gebracht wat de structuurdragers van het Nederlandse landschap
zijn. Dit betreft landschaps- en erfgoedwaarden die het karakter bepalen.
Deze kunnen vervolgens worden gebruikt ten bate van de ontwikkeling
van kwaliteitskaders, die door verschillende overheden ontwikkeld en
toegepast kunnen worden.
Daarnaast wordt gewerkt aan een landsdekkende Monitor Landschap,
waarvan de proefversie onlangs is opgeleverd. Met deze twee kennisproducten ondersteunen we andere overheden om in lijn met het bovenstaande hierop te acteren en specifieke landschapselementen daarmee te
beschermen.
24
De leden van D66 vragen naar de invulling van de RIA’s en de plek die
vormen zelfbouw en collectieve bouw hierin kunnen krijgen.
In antwoord hierop wil ik aangeven dat de RIA’s een initiatief zijn van de
NOVI-alliantie als ondersteuning van de NOVI. Op dit moment wordt in
verschillende regio’s gewerkt aan deze RIA’s. Een regionale investeringsagenda kan ervoor zorgen dat de diverse bijdragen van stakeholders
(overheden en marktpartijen) bij elkaar gebracht worden en gebundeld op
specifieke regionale opgaven ingezet worden. Het kan daarmee een goed
instrument zijn om voor deelgebieden een maatschappelijk breed
verankerde invulling te geven aan de Omgevingsagenda.
Onderdelen van een gebiedsontwikkeling die op basis van een RIA tot
stand komt, kunnen worden ingevuld d.m.v. CPO of andere vormen van
zelf- en collectieve bouw. Ook buiten de RIA’s en de NOVI zet ik in op het
bevorderen van de mogelijkheden voor woningbouwinitiatieven van
onderaf. Daarvoor verwijs ik verder naar mijn antwoord op de vraag 40.
25
De D66-fractie vraagt of in het trekken van lessen, de mogelijkheid voor
een dubbele doelstelling zoals waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit of
waterveiligheid en natuur, ook wordt meegenomen. En of dit mogelijk van
invloed is op de ontwikkeling van het volgende Hoogwaterbeschermingsprogramma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

39

Met betrekking tot de mogelijkheid van een dubbele doelstelling wil het
kabinet in algemene zin antwoorden dat hij omgevingsinclusief beleid wil
gaan voeren. De uitdaging is om niet te kiezen tussen ambities maar deze
in samenhang en balans te realiseren. Zie ook de antwoorden op vraag 11
en 41.
Verder kan ik antwoorden dat naar aanleiding van de motie De Groot voor
het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) een analyse is gedaan
van de lessen uit de evaluatie en deelevaluaties van Ruimte voor de Rivier
(RvR).4 Op 6 november 2019 heb ik u bericht dat, ondanks de wezenlijk
andere context, uit deze analyse is gebleken dat diverse lessen uit RvR al
zijn toegepast bij de opzet en uitvoering van het HWBP. Voorbeelden zijn
de gebiedsgerichte aanpak van projecten en inzet en ontwikkeling van
expertise.5 Het HWBP is een voortrollend programma waarbij het mogelijk
is in overleg met andere overheden tijdig alle belangen mee te wegen. Het
doel van het HWBP is in 2050 alle primaire keringen te laten voldoen aan
de normering. Ruimtelijke inpassing wordt binnen het HWBP betaald en is
een verantwoordelijkheid van de waterbeheerder.6 Andere aanvullende
wensen vanuit de omgeving dienen door andere partijen gefinancierd te
worden. In de praktijk worden HWBP-projecten steeds vaker integraal
opgepakt door de verantwoordelijke waterbeheerders en wordt intensieve
samenwerking gezocht met gebiedspartners. Het is mogelijk om ruimtelijke kwaliteit en andere doelstellingen te combineren met de doelstelling
waterveiligheid. Toekomstige projecten van het HWBP zullen worden
uitgevoerd in de geest van de Omgevingswet. Dit betekent dat ruimtelijke
kwaliteit, natuur en andere waarden als onderdeel van de fysieke
leefomgeving, in samenhang en balans worden meegewogen bij de
planvorming door de verantwoordelijke decentrale overheden.
De leden van de D66-fractie vragen hoe de Minister in de praktijk wil
inzetten op zuinig watergebruik en de afstemming van functietoedeling en
de waterbeschikbaarheid, bijvoorbeeld via flexibilisering van onttrekkingsvergunningen en hergebruik van industrieel proceswater?
In de dialoog over waterbeschikbaarheid kijken waterbeheerders en
watergebruikers zoals de landbouw en de industrie naar mogelijkheden
om weerbaarder te worden tegen watertekort. Daarbij speelt de
voorkeursvolgorde regionaal waterbeheer een belangrijke rol. Daarbij
werken de bevoegde gezagen vanuit hun eigen verantwoordelijkheden
aan het bewust gebruiken van water. Vanwege de regionale verschillen
betreft de uitwerking en het maken van afspraken deels regionaal
maatwerk. Afstemmen van landgebruik op de waterbeschikbaarheid,
zuinig zijn met water en dus ook het kijken naar onttrekkingsvergunningen
en de mogelijkheden van hergebruik van effluent worden bij de
uitwerking betrokken. De regionale partijen kunnen daar op basis van
(inter)nationaal en regionaal beleid concrete afspraken over maken.
26
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe de keuzes die in deze
brief worden gemaakt zich dan precies verhouden tot tegenstrijdige
keuzes uit de ontwerp-NOVI? Welke keuzes uit de ontwerp-NOVI veranderen nu daadwerkelijk door deze brief?

4

Kamerstuk 35 000 J, nr. 12
Kamerstuk 27 625, nr. 487
6
Ruimtelijke inpassing is het inpassen van het dijkversterkingsproject in de omgeving. Wettelijke
inpassingskosten maken onderdeel uit van de te subsidiëren kosten vanuit het HBWP. Als er
voor wordt gekozen om bij het uitvoeren van een project ook andere doelstellingen dan
waterveiligheid mee te nemen, dan zullen de extra kosten die deze koppeling met zich
meebrengt uit andere middelen moeten worden gefinancierd.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

40

De brief moet gelezen worden als een aanvulling op en aanscherping van
de ontwerp-NOVI. De brief zal opgenomen worden in de definitieve NOVI
en de Uitvoeringsagenda. De brief bevat de inzet zoals het kabinet die in
de definitieve NOVI wil opnemen.
Ik kan verder pas met de volledig definitieve NOVI antwoord geven op
deze vraag. Deze stuur ik uw Kamer zo kort mogelijk na het zomerreces.
De leden van de fractie van Groen Links vragen ook hoe het maken van
scherpe en fundamentele keuzes in de NOVI zich verhoudt tot het niet
juridisch bindend zijn de NOVI.
Zowel de Wet op de Ruimtelijke Ordening als de Omgevingswet voorzien
bewust niet in directe juridische doorwerking van een omgevingsvisie –
zoals de NOVI – naar taken en bevoegdheden van andere bestuursorganen. Waar juridisch bindende beleidsdoorwerking nodig is, gebeurt dat
via de instrumenten zoals instructieregels of bijvoorbeeld via regels die
direct bindend zijn voor burgers en bedrijven in algemene rijksregels. Een
directe juridische doorwerking zou ten koste kunnen gaan van het
beleidsmatige karakter van een omgevingsvisie en tot juridisering van het
omgevingsbeleid kunnen leiden. Ervaring met eerdere wetgeving heeft
geleerd dat juridische doorwerking van beleid, kan leiden tot langdurige
discussies en stroperige planprocessen. Onder de vroegere Wet op de
Ruimtelijke Ordening was er bijvoorbeeld een juridische doorwerking van
de toen in die wet opgenomen planologische kernbeslissingen en
streekplannen. Dit leidden tot juridisering en tot langere procedures,
omdat er rechtsgevolgen voor anderen in het spel kunnen zijn.
Direct juridische binding van beleid via beleidsdocumenten kan dus
contraproductief en verstarrend werken en kan daarmee het behalen van
de doelstellingen belemmeren. Om die reden wordt het uitgangspunt van
de huidige WRO een scheiding van beleid en juridische doorwerking ook
onder de Omgevingswet voorgezet. Dat houdt in dat beleidsdocumenten
zoals een omgevingsvisie uitsluitend het vaststellend bestuursorgaan
binden. Daarnaast is het uiteraard onderdeel van goed bestuur dat
bestuursorganen bij het vaststellen van hun eigen omgevingsvisie dit
doen in afstemming met andere bestuursorganen en daarbij ook rekening
houden met hun taken en bevoegdheden.
Keuzes die in de NOVI worden gemaakt, zullen vervolgens worden
vertaald in de inzet van diverse, daar waar nodig ook juridische, instrumenten. Deze concrete doorvertaling van de beleidsprioriteiten van in de
NOVI is uitgewerkt in de Uitvoeringsagenda van de NOVI. Heel vaak zal
het daarbij gaan om inzet van instrumenten zoals, investeringsbeslissingen, programma’s, Omgevingsagenda’s waarbij het Rijk samen met
andere overheden keuzes maakt om de opgaven in de leefomgeving aan
te pakken.
Waar juridisch bindende beleidsdoorwerking naar decentraal niveau
nodig is gebeurt dat via de instrumenten voor juridische beleidsdoorwerking. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de instructieregels zoals die nu
zijn opgenomen in het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en
onder de Omgevingswet om het BKL. Zie bijvoorbeeld de instructieregels
voor de doorwerking van nationale ruimtelijke belangen rond de
hoofdinfrastructuur, de hoofdwateren, militaire functies en erfgoederen
van uitzonderlijke en universele waarde (werelderfgoederen). Ook kan
nieuw beleid leiden tot aanpassing van de beoordelingsregels voor
vergunningen (zie ook antwoord vraag 41) of aanpassing van algemene
rijksregels in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en het Bbl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

41

De leden van de fractie van GroenLinks vragen welke normen en doelen
onderdeel zijn van de NOVI en hoe het Rijk ervoor gaat zorgen dat deze
doelen gehaald gaan worden.
Juridisch bindende normen (regels) die door het Rijk worden gesteld
worden opgenomen in de algemene maatregelen van bestuur onder de
Omgevingswet: het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en het Besluit
bouwwerken leefomgeving (Bkl) bevatten normen die bindend zijn voor
degene die een activiteit verricht in de leegomgeving. Bijvoorbeeld
normen in het Bal voor emissies naar lucht, bodem en water voor
bedrijven, gerelateerd aan de stand der techniek. Het Bkl bevat normen
die gelden bij het uitoefenen van een taak of bevoegdheid. Bijvoorbeeld
de normen voor de toegelaten bodemkwaliteit bij de vaststelling van een
omgevingsplan. Deze regels richten zich niet tot burgers en bedrijven
maar tot bestuursorganen. Ook de decentrale regels van waterschappen,
gemeenten en provincies bevatten regels die van belang zijn voor het
behalen van de doelstellingen van de NOVI, bijvoorbeeld regels van de
provincie over het beschermen van grondwater, regels in het omgevingsplan over het toelaten van activiteiten op locaties. In de uitvoeringsagenda van de NOVI is aangegeven voor welke doelstellingen juridische
instrumenten (deels) worden ingezet. De regels (en normen) in de AMvB’s
onder de Omgevingswet leveren dus een bijdrage aan het behalen van de
doelen van de NOVI, maar de uitvoering van de NOVI kan ook aanleiding
zijn voor aanpassing van deze regelgeving (zie ook de beantwoording van
voorgaande vraag). In de Omgevingswet is voorzien in het toedelen van
de handhavingstaak in verband met het toezien op de naleving van
bovengenoemde regels.
De NOVI zelf bevat geen regels voor handhaving.
27
De leden van de fractie van GroenLinks vragen een nadere concretisering
van de aanscherping van de keuzen in de NOVI met betrekking tot
gezondheidsbevordering en preventie.
Ik kan pas met de volledig definitieve NOVI-antwoord geven op deze
vraag. Deze stuur ik uw Kamer zo kort mogelijk na het zomerreces.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen ook wat de anderhalve
metersamenleving betekent voor de ruimtelijke inrichting van Nederland
en met name voor de verplaatsingsmogelijkheden in stedelijke gebieden.
Zie het antwoord bij 16. In aanvulling daarop: de andere genoemde
effecten op de openbare ruimte zie ik niet als NOVI-onderwerpen, maar
eerder als lokale ingrepen voor de kortere termijn.
28
De leden van de fractie van GroenLinks zouden graag meer willen weten
over de uitvoeringsagenda en de inzet van (financiële) instrumenten
hierbij.
Het uitgangspunt is dat de overheden samen aan de lat staan voor de
uitvoering van de NOVI. Daarbij zijn gemeenten, waterschappen en
provincies primair verantwoordelijk voor de inrichting van de fysieke
leefomgeving. Waar het rijk aan zet is wordt in de uitvoeringsagenda per
prioriteit en per beleidskeuze aangegeven wat de belangrijkste instrumenten en processen zijn die uitvoering geven aan de NOVI.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

42

Per beleidskeuze wordt beschreven wat de inzet is van algemene
rijksregels, de inzet van bestaande financiële middelen, kennisontwikkeling en bestuurlijke afspraken over de uitvoering met andere overheden
en partijen en welke nadere uitwerkingen, inclusief de financiering
daarvan, plaats vinden in het kader van relevante Nationale Programma’s.
Per beleidsprioriteit wordt richting meegegeven aan het beleid van
medeoverheden en maatschappelijke partijen voor het maken van
decentrale keuzes. Verder worden de belangrijkste gebiedsprocessen en
de belangrijkste financieringsbronnen benoemd.
Voor de gebiedsgerichte uitvoering van de NOVI stelt het rijk samen met
medeoverheden, Omgevingsagenda’s op voor de vijf landsdelen en
gebiedsagenda’s voor de grote wateren. Omgevingsagenda’s vormen de
neerslag van een meerjarig partnerschap van de betrokken overheden
met inbreng van maatschappelijke partijen. Het rijk en de deelnemende
partijen zetten hun bevoegdheden, middelen en expertise zo in dat deze
bijdragen aan de realisatie van de gedeelde opgaven. Bestaande
investeringsmiddelen blijven belangrijk bij bekostiging van meer sectorale
(bereikbaarheids)opgaven. Voor de uitvoering van de opgaven uit de
NOVI zijn op dit moment geen extra middelen voorzien, anders dan de
extra inzet die het huidige kabinet al pleegt (bijvoorbeeld voor
woningbouw en de stikstofaanpak).
29
De GroenLinks-fractie vraagt waarom luchtvaart en luchthavens geen
onderdeel uitmaken van de NOVI. Ook vraagt de fractie hoe aan de
advieswaarden voor luchtkwaliteit van de WHO in 2030 voldaan kan
worden, als luchtvaart hier niet bij betrokken wordt.
De Luchtvaartnota betreft een thematische uitwerking van de NOVI voor
luchtvaart, binnen de uitgangspunten en ambities van de NOVI en
conform het instrumentarium van de Omgevingswet. In de Luchtvaartnota
zijn vier publieke belangen centraal gesteld. Eén van de vier betreft een
aantrekkelijke en gezonde leefomgeving. De ontwerpLuchtvaartnota is
15 mei jl. aan uw Kamer voorgelegd en vervolgens publiek gemaakt
(Bijlage bij Kmaertsuk 31 936, nr. 741). Voor de juridische inbedding van
de Luchtvaartnota wordt gebruik gemaakt van een instrument uit de
Omgevingswet: het onverplichte programma. In het systeem van de
Omgevingswet vindt beleidsuitwerking van (onderdelen) van de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI) mede plaats in (onverplichte)programma’s. Op
grond van overgangsrecht in de Invoeringswet Omgevingswet wordt een
(onverplicht) programma, dat is vastgesteld vooruitlopend op de
inwerkingtreding van de Omgevingswet en dat voldoet aan de eisen van
die wet, bij inwerkingtreding van de Omgevingswet met een programma
als bedoeld in die wet gelijkgesteld.
Op 5 juni jl. heeft Staatssecretaris Van Veldhoven uw Kamer een brief
gestuurd (Kamerstuk 29 383, nr. 343) waarin zij ingaat op de stand van
zaken van de uitwerking van de motie Schonis. In deze brief geeft zij
onder meer aan hoe het WHO-advies uitwerking krijgt in het luchtvaartbeleid via de (ontwerp) Luchtvaartnota. Een gezonde en aantrekkelijke
leefomgeving is één van de vier publieke belangen die centraal zijn
geplaatst in het toekomstige luchtvaartbeleid.
30
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe het traject van de
doelstelling om in 2050 tot verwaarloosbare risico’s voor mens en milieu
te komen, tot 2050 eruit komt te zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

43

De ambitie om voor het nationaal belang «veiligheid en gezondheid in de
leefomgeving» in 2050 tot verwaarloosbare risico’s voor mens en milieu
te komen, vereist naast visie en ambitie inderdaad een concrete aanpak en
bijbehorend tijdspad.
De NOVI richt zich op de hoofdlijnen van het ruimtelijke beleid met
betrekking tot de gehele fysieke leefomgeving en heeft daarom ook
betrekking op gezondheid, milieu en duurzaamheid. In het aan de NOVI
gerelateerde Nationaal Milieubeleidskader (in de ontwerp NOVI eerder
Milieuvisie genoemd) benoemt het kabinet een aantal bouwstenen die
nodig zijn om de ambities op het gebied van milieu nader vorm te geven
en uit te werken in concrete acties.
Het Nationaal Milieubeleidskader, dat in samenhang met de NOVI wordt
uitgebracht, biedt nadere uitgangspunten en basisprincipes die specifiek
betrekking hebben op het milieubeleid. Dit beleidskader zal verder worden
uitgewerkt en geconcretiseerd voor wat betreft het voorkómen en
aanpakken van milieuproblemen en het daarbij behorende instrumentarium, in een Nationaal Milieuprogramma.
In dat programma komen uiteraard ook al eerder in gang gezette acties in
onderlinge samenhang terug. Zo is in de brief van de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat uit 2018 over de transitie van saneren en
beheersen naar het voorkómen van milieurisico’s en gevaren (Kamerstukken 28 089 en 28 663, nr. 88) voor een aantal onderwerpen, zoals
externe veiligheid, vervoer gevaarlijke stoffen, chemische stoffen en
nanotechnologie, die aanpak geschetst. Hierbij zijn voor de korte termijn
al acties benoemd en die lopen nu. Zo is de Kamer recentelijk geïnformeerd over zeer zorgwekkende stoffen (Kamerstuk 33 118, nr. 141), maar
ook in de Kamerbrief van 29 mei jl. met betrekking tot het Schriftelijk
Overleg Circulaire Economie (Kamerstuk 32 822, nr. 119). Andere al
lopende acties vloeien voort uit het in januari gesloten Schone Lucht
Akkoord (Kamerstuk 30 175, nr. 343).
Voorts is de ontwikkeling van het instrument Safe-by-Design in gang gezet
die ook behulpzaam is bij het realiseren van de doelstelling voor 2050. De
ontwikkeling en operationalisering hiervan en de reductie van risico’s van
bijvoorbeeld emissies van chemische stoffen is niet alleen nationaal, maar
ook internationaal (EU, OECD) gericht, omdat de kwaliteit van de
Nederlandse leefomgeving ook afhankelijk is van activiteiten in het
buitenland. In de Europese Green Deal is bijvoorbeeld een actieplan
vastgesteld om verontreiniging van de lucht, het water en de bodem te
voorkomen.
Na de gebruikelijke consultatiefase zal het Nationaal Milieubeleidskader
aan uw Kamer worden voorgelegd, in samenhang met de NOVI.
31
De GroenLinks fractie vraagt zich af of waterveiligheid ook onder het
begrip veiligheid valt en, indien dit het geval is, heeft het Rijk dan
bijvoorbeeld de ambitie om overstromingsrisico’s verwaarloosbaar te
maken.
De ontwikkeling van de leefomgeving gaat samen met versterking van te
beschermen waarden als gezondheid, landschap, waterveiligheid, natuur,
cultureel erfgoed, leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit. Duurzame
stedelijke ontwikkeling vraagt om ruimte en maatregelen voor wonen en
werken, voor bereikbaarheid, klimaatadaptatie, duurzame energie,
waterveiligheid, meer natuur en een gezonde leefomgeving (veiligheid,
geluid, luchtkwaliteit, bodem en een inrichting die verleidt tot gezond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

44

gedrag). Veiligheid kent derhalve meerdere dimensies. Waterveiligheid is
hier een aspect van. Voor waterveiligheid zijn er duidelijke doelen in
beleid en wet vastgelegd:
• Iedereen in Nederland die achter een dijk woont, krijgt ten minste een
beschermingsniveau van 1/100.000 per jaar. Dat wil zeggen dat de kans
voor een individu om te overlijden als gevolg een overstroming niet
groter mag zijn dan 0,001% per jaar.
• Daarnaast wordt extra bescherming geboden op plaatsen waar kans is
op:
– Grote groepen slachtoffers;
– en/of grote economische schade;
– en/of ernstige schade door uitval van vitale en kwetsbare infrastructuur van nationaal belang.
Als basis voor het bereiken van deze doelen geldt sinds 1 januari 2017 een
nieuwe normering voor de primaire waterkeringen. In 2050 moeten al
deze keringen aan de wettelijke normen voldoen.
De GroenLinks fractie vraagt of het Rijk normen stelt waar wel en niet
gebouwd kan worden in het kader van waterveiligheid en klimaatadaptatie. Ook vraagt zij of waterschappen niet een nadrukkelijkere rol horen te
hebben, bijvoorbeeld bij het beoordelen of een locatie geschikt is voor
woningbouw, omdat zij risico-inschattingen kunnen maken. Tot slot vraagt
de GroenLinks fractie of ik in overleg wil treden met IPO, VNG en UvW om
te zorgen dat een integrale benadering vast onderdeel wordt van de
planvorming.
Vanuit klimaatadaptatie worden geen algemene normen gesteld waar wel
of niet mag worden gebouwd. Vanuit het belang van waterveiligheid
gelden nu al wel beperkingen. Het Besluit algemene regels ruimtelijke
ordening (Barro) bevat regels die de beleidsruimte van andere overheden
ten aanzien van de inhoud van ruimtelijke plannen inperken, daar waar
nationale belangen dat noodzakelijk maken. Het bevat ook regels ten
behoeve van de waterveiligheid, zoals een verbod op bouwen op primaire
keringen buiten het kustfundament, in het IJsselmeer (enkele uitzonderingen daar gelaten) en bouwen in het kustfundament buiten het stedelijk
gebied. Buitendijks gebied langs de rivieren behoort tot het rivierbed. Hier
geldt voor bouwen een verbod behoudens vergunning. (Woning)bouw is
niet bij voorbaat uitgesloten, maar aan voorwaarden verbonden waarbij
waterveiligheidsbelang voorop staat. Het beoordelingskader hiervoor is
opgenomen in de Beleidslijn grote rivieren (BGR).
Onder de Omgevingswet moeten Rijk, provincie en gemeenten bij de
vaststelling van hun omgevingsvisie, en algemene regels alle betrokken
belangen van de fysieke leefomgeving in samenhang bekijken. De
integrale benadering van de diverse aspecten van de leefomgeving is dus
verankerd in de Omgevingswet.
Waterveiligheid, het voorkomen van wateroverlast en waterrobuust
bouwen zijn onderdeel van die samenhangende benadering. Onder de
Omgevingswet worden de waterbelangen steviger verankerd aan de
voorkant. Op grond van een instructieregel in het Besluit kwaliteit
leefomgeving moet de gevolgen voor het waterbelang worden betrokken
bij het opstellen van omgevingsplannen en omgevingsverordeningen en
bij het nemen van projectbesluiten.
De gevolgen voor het waterbelang worden dus vanaf de start van de
planvorming betrokken en hebben dus nadrukkelijk een rol bij de
afweging voor geschikte locaties voor woningbouw. Bestuurlijk is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

45

afgesproken om deze weging van het waterbelang ook bij de omgevingsvisies – dus ook bij de NOVI – te verrichten.
In het Besluit kwaliteit leefomgeving zijn instructieregels opgenomen die,
vanwege waterveiligheid, beperkingen stellen aan bebouwingsmogelijkheden op locaties. De instructieregels over bouwen in het kustfundament
zijn hier een voorbeeld van. In zoverre wordt door het Rijk op locaties
gestuurd. De afweging of een locatie uit een oogpunt van waterveiligheid
en klimaatadaptief bouwen geschikt is voor woningbouw wordt echter bij
uitstek op decentraal niveau gemaakt, met – zoals hiervoor aan de orde
kwam – de input van de waterbeheerder. Het nieuwe stelsel biedt ook
goede mogelijkheden om hierin te voorzien. Zo kunnen in het omgevingsplan regels worden opgenomen die maken dat op een locatie
waterrobuust kan worden gebouwd, bijvoorbeeld door locatiegebonden
eisen te stellen ten aanzien van de hoogte van de vloer van de begane
grond.
De leden van de GroenLinks fractie hebben verzocht om een reactie op de
aandachtspunten die de VEWIN heeft geformuleerd in haar reactie op de
ontwerp-NOVI. Vooruitlopend op de Nota van Antwoord wil het kabinet
hier alvast een beknopte reactie geven.
De VEWIN geeft aan dat in de prioriteit Ruimte voor klimaatadaptatie en
energietransitie de uitgangspunten van de Structuurvisie Ondergrond
behouden dienen te blijven. De Structuurvisie Ondergrond wordt van
rechtswege een programma (Het Programma Ondergrond)bij de
inwerkingtreding van de Omgevingswet. Daarmee blijven de uitgangspunten behouden.
Ten aanzien van de aandachtspunten die de VEWIN benoemt over de
prioriteit duurzaam economisch groeipotentieel dat het belang op van
voldoende beschikbaarheid van oppervlaktewater voor de drinkwatervoorziening expliciet benoemd dient te worden.
Een van de uitgangspunten in de NOVI is dat de vraag naar water wordt
afgestemd met de beschikbaarheid van water door bij de toedeling van
watervragende functies aan gebieden rekening te houden met de
waterbeschikbaarheid in die gebieden.
Ook heeft de VEWIN aangegeven het wenselijk te vinden om een kaart op
te nemen waarin de oppervlaktewateren die gebruikt worden voor de
productie van drinkwater worden weergegeven. Ik deel die wens, in de
definitieve NOVI zal een kaart worden opgenomen waarin de oppervlaktewateren die gebruikt worden voor de productie van drinkwater in beeld
gebracht worden.
De VEWIN roept op om de bescherming van de topvitale infrastructuur
voor drinkwatervoorziening in nationale en regionale omgevingsvisies en
verordeningen te verankeren. In de NOVI wordt als doel gesteld dat de
leveringszekerheid van het drinkwater zelf wordt gewaarborgd. Leveringszekerheid hangt sterk samen met de zorg voor de infrastructuur voor de
drinkwatervoorziening. Ik heb vertrouwen dat de bestuursorganen vanuit
hun zorgplicht in hun regionale omgevingsvisies en verordeningen daar
invulling aan geven.
De VEWIN geeft aan dat in de NOVI de verantwoordelijkheden van de
rijksoverheid ten aanzien van waterkwaliteitsknelpunten vanuit de
landbouw opgenomen moeten worden. Daar ga ik niet in mee. Iedere
partij draagt bij aan de maatschappelijke opgave vanuit de eigen
expertise, rol, positie en verantwoordelijkheden. Voor de programma’s die
voortvloeien uit de NOVI, dragen de betrokken ministers gezamenlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

46

verantwoordelijkheid. Het trekkerschap ligt bij het eerstverantwoordelijke
ministerie. De NOVI verandert de verantwoordelijkheden en taken van de
verschillende bewindspersonen niet.
32
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe het verbeteren van de
algemene omgevingskwaliteit precies gedefinieerd wordt en wat de
concrete doelstellingen zijn?
De in de NOVI gehanteerde term leefomgevingskwaliteit omvat zowel de
ruimtelijke kwaliteit als de milieukwaliteit van de fysieke leefomgeving.
Onder ruimtelijke kwaliteit komen de gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde samen. Milieukwaliteit heeft betrekking op waarden die wij
toekennen aan een gezonde en veilige woon-, werk- en leefomgeving. Het
gaat dan om concrete onderwerpen als luchtkwaliteit, geluidhinder, stank,
omgevingsveiligheid, bodem- en waterkwaliteit, waarvoor de normen en
regels die zijn vastgelegd in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL). Ook
sociale samenhang en economische vitaliteit zijn onderdeel van een te
realiseren goede leefomgevingskwaliteit. Het concretiseren en operationeel maken van de leefomgevingskwaliteit gebeurt op gebiedsniveau,
bijvoorbeeld in de Omgevingsagenda’s en bij daadwerkelijke ruimtelijke
ingrepen.
33
De leden van Groen Links vragen naar de invulling die het Rijk geeft aan
de ontwikkeling van het Stedelijk Netwerk Nederland, de invulling van de
ontsluiting van locaties met OV en fiets en de definiëring van bestaand
bebouwd gebied.
In aanvulling op hetgeen al is geantwoord bij 3, 12 en 22 kan ik daaraan
toevoegen dat de ontsluiting per fiets zowel in de Omgevingsagenda’s als
in de regionale verstedelijkingsstrategieën expliciete aandacht zal krijgen.
Met decentrale overheden spreek ik af hoe zij bij de ontwikkeling van
concrete locaties de fietsontsluiting nog beter kunnen laten meewegen.
Voor bestaand bebouwd gebied hanteren we de volgende definitie: het
samenhangende geheel van stedelijke bebouwing voor wonen, dienstverlening, bedrijvigheid, detailhandel en horeca, en de daarbij behorende
openbare of sociaal-culturele voorzieningen en infrastructuur, zoals ook
aangegeven in het Besluit kwaliteit leefomgeving.
34
De leden van de Groen Links fractie zijn blij dat de regering betere regie
op de logistieke locaties wil organiseren. De leden vragen zich wel af hoe
deze aanpak precies vorm zal krijgen en hoe effectief de voorgestelde
maatregelen zijn. Hoe bindend zijn de gezamenlijk benoemde locaties
voor logistieke functies? En of de Minister kan uitsluiten dat provincies en
gemeenten zelf op andere locaties alsnog logistieke dozen bouwen? En
hoe ziet het traject om tot samenwerkingsafspraken te komen er concreet
uit?
Het Rijk werkt met provincies en gemeenten aan een gecoördineerde
strategie voor de vestiging van clusters van distributiecentra zoals
verwoord in vraag 6. Als in de uitvoeringspraktijk behoefte blijkt te
ontstaan aan aanvullende afspraken of regels dan wordt tegen die tijd
verkend hoe dit gestalte te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

47

De leden van de fractie van GroenLinks zouden graag zien dat de
maatregel van zon op daken op hallen van distributiecentra wordt
verbreed door dit voor alle bedrijfshallen te laten gelden. En deze
verplicht te stellen.
Er is gekozen voor een brede maatregel die lokaal ingezet kan worden
omdat de afweging of de verplichtstelling nodig is, en zo ja onder welke
voorwaarden, het beste lokaal gemaakt kan worden. Niet in alle gevallen
zal het gebruik van zonnepanelen op een locatie mogelijk of nodig, maar
ligt bijvoorbeeld het gebruiken van het dak voor klimaatadaptatie (een
groen dak, of wateropslag) meer voor de hand. Passend binnen de
systematiek van de Omgevingswet zal deze keuze dus ook decentraal, na
afweging van de specifieke situatie in een gebied, gemaakt kunnen
worden.
35
De leden van de Groen Links fractie vinden het versterken van de natuur
in Nederland de belangrijkste opgave. Op welke wijze draagt de NOVI
concreet aan het behalen van deze opgave?
Het kabinet wil dat de komende decennia de biodiversiteit herstelt. Dat
vergt een robuust en verbonden geheel van natuurgebieden. Ook het
advies van de commissie Remkes wijst daarop. De NOVI schetst het
gewenste toekomstbeeld en verbindt een beleidskeuze aan die ambitie. In
het Programma Natuur van Rijk en provincies, in het programma
Biodiversiteit en in het Nationaal programma landelijk gebied worden de
beleidskeuzes uitgewerkt. In de uitvoeringsagenda die bij de NOVI wordt
gepresenteerd, is opgenomen hoe de concrete programma’s en acties
bijdragen aan het uitvoeren van die beleidskeuze. Inmiddels in gang
gezette actielijnen zoals de ruimtelijke verkenning en lange termijn aanpak
stikstof dragen daar aan bij en vinden te zijner tijd hun weerslag in de
genoemde programma’s. In de brief van het kabinet over de aanpak
stikstof7 wordt langjarig extra budget uitgetrokken voor onder andere
versterking van natuur. In het Programma Natuur maken Rijk en provincies afspraken over de besteding van deze middelen. Ook aanbevelingen
van de commissie Remkes voor het onderdeel natuurherstel kunnen
uitwerking krijgen in het programma Natuur.
GroenLinks constateert dat de regering schrijft: «Per gebied kijken we
welke functies met minimale belasting inpasbaar zijn in zones rond Natura
2000 gebieden. Dit kan natuur zijn maar ook extensieve, emissiearme
landbouw, andere passende economische functies of (kleinschalige)
woningbouw. Verplaatsing van functies zal in een aantal gevallen aan de
orde zijn.» De leden van de fractie van GroenLinks vragen zich af of per
gebied ook gekeken naar de huidige staat van instandhouding voor de
aangewezen soorten en habitats, en de grootste knelpunten die het
behalen van een gunstige staat van instandhouding in de weg staan? Zo
nee, hoe wordt dan gekeken naar de geschiktheid van (nieuwe) functies?
De nationale ambitie voor 2050 is om volledig aan de doelen van de
Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) te voldoen (dat wil zeggen: het realiseren
van condities waaronder alle beschermde soorten en habitats duurzaam
kunnen voortbestaan). De aanpak van de stikstofproblematiek bestaat uit
drie sporen, waaronder herstel- en beheermaatregelen, en maatregelen
ten behoeve van het verbeteren van milieu en ruimtecondities binnen
Natura 2000-gebieden. Naast gerichte natuurmaatregelen is ook een meer
natuurinclusieve ruimtelijke inrichting een onderdeel van de oplossing.
Hierbij wordt natuur beter geïntegreerd met andere ruimtelijke functies
7

Kamerstuk 35 334, nr. 82

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

48

zoals infrastructuur, landbouw, energieopwekking en woningbouw.
Wanneer op het niveau van individuele gebieden een analyse wordt
gemaakt, wordt daarin gekeken naar de huidige staat van instandhouding
en de knelpunten die het behalen van die gunstige staat van instandhouding in de weg staan. Op basis van een gebiedsanalyse wordt in beeld
gebracht welke maatregelen nodig zijn. Hierbij zal een relatie worden
gelegd met het in de brief over de NOVI van 23 april aangekondigde
Nationaal Programma landelijk gebied.
Kan de Minister verduidelijken wat zij bedoelt met het stellen van normen,
beleid en uitwerking, in het licht van de motie Smeulders? Zijn dat
bijvoorbeeld aanvullende normen en beleid?
Binnen het aangekondigde Nationaal Programma voor het Landelijk
Gebied zal, samen met andere overheden, worden verkend wat er aan
aanpak, arrangementen, kaders en instrumenten nodig is, nationaal dan
wel regionaal. Ook het uitwerken van passend en benodigd, ook eventueel
aanvullend, instrumentarium is onderdeel van de strategie die in dit
programma zal worden ontwikkeld.
36
De leden van de fractie van GroenLinks vragen zich af hoe het Rijk
concreet stuurt op de ruimtelijke planning en benodigde reserveringen
van het toekomstige energiesysteem in de RES’en? Hoe de natuur- en
landschapsbelangen hierin meegenomen? Of het de bedoeling is dat er
een landelijk overkoepelend beeld komt over de inpassing van duurzame
energie zodra de 30 RES’en gereed zijn? Of het Rijk voornemens is om een
milieueffectrapportage op te stellen zodra de 30 RES’en gereed zijn, zodat
ook de milieugevolgen van de gemaakte keuzes vroegtijdig in beeld
komen? Zo nee, waarom niet?
Voor de sturing van de planning en de noodzakelijke reserveringen zijn
zowel het NPRES als het Programma Energiehoofdstructuur van belang,
als ook de interactie daartussen. In beide programma’s wordt rekening
gehouden met natuur- en landschapsbelangen.
Voor de RES’en zijn, net als voor andere in NOVI genoemde opgaven, de
afwegingsprincipes van toepassing. Voor de RES’en zijn deze uitgewerkt
naar richtinggevende uitspraken zoals voorkeur voor grootschalige
clustering, voorkeursvolgorde voor zon-PV, energiebesparing en
uitspraken over gebruik van (rest)warmte via warmtenetten en ander
gebruik van gasnetten. Deze richtingen worden op een binnen NP RES
passende wijze gebruikt als invulling voor het criterium kwaliteit van de
leefomgeving.
In de appreciatie van de RES’en wordt daarnaast ingegaan op de
landelijke overstijgende effecten op landschap, natuur- en landbouwgronden en op de energiehoofdstructuur.
De decentrale overheden staan aan de lat om de opbrengsten uit de
RES’en te vertalen naar het eigen omgevingsbeleid. Bij deze vertaling
naar Omgevingsvisies en omgevingsplannen doorlopen zij een plan-m.e.r.
In de omgevingsagenda’s worden de RES’en in relatie tot andere
ruimtelijke belangen in de fysieke leefomgeving meegenomen.
Het Rijk stelt het Programma Energiehoofdstructuur op voor de ruimtelijke
planning voor de onderdelen van nationaal belang in het energiesysteem.
In de kamerbrief van 20 mei jl. (Kamerstuk 31 239, nr. 317 m.b.t. de
afbakening het Programma Energiehoofdstructuur) is beschreven op
welke manier die ruimtelijke planning wordt voorzien. Als uitwerking van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

49

de NOVI, geeft ook dit programma invulling aan de afwegingsprincipes
en het bredere beleid uit de NOVI. Tevens worden de keuzes in dit
programma beoordeeld in een integrale effectenanalyse (die invulling
geeft aan de wettelijke plicht voor een milieueffectrapportage, maar ook
breder effecten op het gebied van kosten en het energiesysteem analyseert) en wordt een beoordelingskader opgezet met verschillende criteria
zodat er goed onderbouwde en integrale keuzes worden gemaakt.
De zoekgebieden uit de RES’en worden opgenomen in het Programma
Energiehoofdstructuur zodat de keuzes over de nationale infrastructuur
daar zo goed mogelijk bij aansluiten.
Het programma levert zodoende tevens een overkoepelend beeld op van
de ontwikkeling van de energietransitie voor Nederland. Daarnaast zoals
gezegd, maakt het Programma Energiehoofdstructuur ook gebruik van
een integrale effectenanalyse.
37
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe er concreet (meer dan
voorheen) wordt ingezet op het voorkomen van milieu en natuurschade
en hoe dit is of wordt vastgelegd.
Ik verwijs voor het antwoord op deze vraag naar mijn antwoorden wat
betreft milieu op Kamervragen 30 en 35.
Ook vragen de leden van de fractie van GroenLinks wie op basis van
welke informatie, wanneer vaststelt in welke mate natuur- of milieuschade
optreedt.
De wijze waarop informatie wordt verzameld en wie dit uitvoert, zal per
milieurisico en -thema verschillen. De informatie komt van diverse
kennisinstellingen, zoals het RIVM en het PBL, internationale gremia en
diverse stakeholders, waarbij de betrokkenheid van de burger van
toenemend belang is. Zo zal ook de vaststelling in welke mate natuur- of
milieuschade optreedt, per milieurisico of -thema verschillen. Dit zal
afhankelijk zijn van wet- en regelgeving, convenanten, commissies en
andere instrumenten.
In het Programma Natuur zullen Rijk en provincies nader gaan uitwerken
hoe de langjarige investeringen in natuur zullen worden ingezet, gericht
op een optimaal doelbereik in het kader van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn (VHR). Daarbij zullen we ook het belang van verbindingen en een
goed functionerend ecologisch netwerk meenemen. Uw Kamer zal
regelmatig worden geïnformeerd over de voortgang bij het Programma
Natuur. In het kader van het Nationale programma voor het landelijk
gebied zal in nauwe samenspraak met decentrale overheden en betrokken
partijen een strategie op hoofdlijnen worden opgesteld, die richting geeft
aan toekomstbestendige ontwikkeling van functies in het landelijk gebied.
Verbinding van natuur en bufferzones rond natuurgebieden kan een
onderdeel daarvan zijn.
De Natuurwetgeving (nu: de Wet Natuurbescherming en na inwerkingtreding de Omgevingswet) is gericht op het beschermen van gebieden en
soorten en op het voorkomen van schade aan natuur. De natuurwetgeving
sluit ontwikkeling in Natura 2000 gebied niet per definitie uit. Tot op
zekere hoogte is er ruimte voor een weging van natuur en andere
belangen, mits zekerheid kan worden verkregen dat de natuurlijke
kenmerken van het gebied niet worden aangetast. Als die zekerheid niet
kan worden verkregen, kan ingeval van dwingende redenen van groot
openbaar belang, of bij gebrek aan alternatieven alsnog toestemming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

50

voor een plan worden gegeven, als voorzien is in adequate natuurcompensatie.
38
De GroenLinks-fractie vraagt naar hoe de regering de verhouding tussen
de NOVI en het MIRT ziet, en hoe ervoor gezorgd wordt dat de keuzes
voor het verbeteren van de leefomgeving en de landschappelijke kwaliteit
in de NOVI ook landen binnen de afspraken die in het MIRT worden
gemaakt.
Daarop wil ik antwoorden dat de NOVI fungeert als overkoepelende
integrale visie op alle aspecten van de fysieke leefomgeving, waarvan
mobiliteit, bereikbaarheid en infrastructuur onderdelen zijn. Deze visie
wordt per landsdeel uitgewerkt in de Omgevingsagenda’s waarin de
gedeelde opgaven per regio worden gedefinieerd. Ook in verstedelijkingsstrategieën die gerichter zijn op stedelijke regio’s binnen de landsdelen
worden bijvoorbeeld de gevolgen voor het mobiliteitssysteem bepaald en
wordt aangegeven hoe deze kan worden opgevangen. De NOVI, de
Omgevingsagenda’s en de verstedelijkingsstrategieën zijn inbreng voor
de gesprekken die in het kader van het MIRT en de Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving worden gevoerd met de regionale overheden.
Investeringen vanuit het MIRT in bereikbaarheid, infrastructuur en
waterveiligheid worden breed afgewogen binnen het brede scala van de
fysieke leefomgeving. We werken binnen het MIRT opgavegericht en
gebiedspecifiek, en zoeken dus naar de beste oplossingen voor de
opgaven per gebied, en nemen daarbij alle modaliteiten mee in de
overweging. Kwaliteit van de leefomgeving en landschappelijke kwaliteit
zijn hier onderdeel van.
De GroenLinks-fractie vraagt verder hoe we ervoor gaan zorgen voor dat
investeringen in het OV en aangewezen ontwikkelingslocaties goed met
elkaar in verband worden gebracht.
Hier kan ik op antwoorden dat ik samenwerk met het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat om ervoor te zorgen dat passende bereikbaarheid kan worden geboden bij de in de NOVI voorgenomen ontwikkellocaties. Zo werken we samen in de regionale verstedelijkingsstrategieën
en de gebiedsgerichte bereikbaarheidsprogramma’s om de verstedelijkings- en mobiliteitsopgaven in de grootstedelijke regio’s samen te
brengen, en wordt mobiliteit meegenomen in de afwegingen van de
woningbouwimpuls. In de Bestuurlijke overleggen MIRT en in de
Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving maken Rijk en regio hierover
afspraken.
Verder vraagt de GroenLinks-fractie naar de verhouding tussen de RIA’s
van de NOVI-alliantie, de recente gesloten Woondeals van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en investeringen in
bereikbaarheid.
Hierop kan ik antwoorden dat de RIA’s een initiatief zijn van de
NOVI-alliantie als ondersteuning van de NOVI. Op dit moment wordt in
verschillende regio’s gewerkt aan deze RIA’s, en deze zijn mede input
vanuit die regio’s voor de overleggen in het kader van de NOVI in
bijvoorbeeld de BO’s Leefomgeving. De woondeals zijn afspraken met
6 regio’s: Metropoolregio Utrecht, Metropoolregio Amsterdam, regio
Arnhem-Nijmegen, gemeente Groningen, Eindhoven en Zuidelijke
Randstad. In deze deals zijn afspraken gemaakt over woningbouw, betere
werking van de woningmarkt en ook over 12 stedelijke vernieuwingsgebieden. In de woondeals zijn ook afspraken gemaakt over verstedelijkings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

51

strategieën voor deze regio’s. Hierin wordt de woningbouwopgave in
samenhang met bereikbaarheid uitgewerkt.
39
De GroenLinks-fractie vraagt over de selectiecriteria voor de
NOVI-gebieden en vraagt aandacht voor Eindhoven als mogelijk
NOVI-gebied.
Ik verwijs de fractie graag naar de antwoorden op vragen 8 en 15 die ook
over de selectiecriteria en Eindhoven als NOVI-gebied gaan.
40
De leden van GroenLinks vragen of ik van plan ben in de NOVI richtinggevende keuzes op te nemen over burgerinitiatieven en zelfbouw en zo nee,
waarom niet.
Zie het antwoord bij 24 over zelfbouw.
Burgerinitiatieven voor woningbouw juich ik toe en het Rijk speelt daarin
ook een stimulerende rol. Enkele voorbeelden: In de Woningwet 2015 is
de wooncoöperatie opgenomen, als alternatief voor het traditionele huren
of kopen. Vanaf de invoering van de Woningwet ondersteunt Platform31
in opdracht van het Ministerie van BZK een groep koplopers in het
Actieprogramma wooncoöperaties. En de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en BZK stimuleren en ondersteunen
gemeenten, woningcorporaties en burgerinitiatieven via het programma
Langer Thuis om te komen tot voldoende geschikte woningen en een
passende woon- en leefomgeving. Voor burgerinitiatieven van ouderen is
daartoe door het Ministerie van VWS de stimuleringsregeling Wonen en
zorg opgericht.
41
De leden van de fractie van de SP vragen waar de prioriteit ligt bij de
keuze tussen beschermen en ontwikkelen, of er in geen enkel geval een
keuzemogelijkheid dient te bestaan tussen beschermen of ontwikkelen en
hoe het Rijk belangen tegen elkaar gaat afwegen en borgen dat zaken die
bescherming nodig hebben, zoals natuur en landschap, het niet in veel
gevallen afleggen tegen zaken als woningbouw en de ruimtelijke
inpassing van de energietransitie?
Het kabinet hanteert als uitgangspunt dat de in de NOVI genoemde
ambities bij voorkeur niet ten koste van elkaar gerealiseerd zullen worden.
De uitdaging is om niet te kiezen tussen ambities maar deze in samenhang en balans te realiseren. Zo wil het kabinet in het programma Ons
Landschap aan «landschapsinclusief» beleid gaan werken. En in het kader
van verstedelijking wordt aandacht besteed aan natuurinclusief bouwen
en ontwikkelen. In samenwerking met decentrale partners wil het kabinet
de waarden en kwaliteiten van natuur en landschap beschermen en
versterken. Dit door landschap en natuurinclusief vorm te geven aan
ruimtelijke ontwikkeling van het landelijk gebied. In het Nationaal
Programma voor het landelijk gebied wil het kabinet een strategie op
hoofdlijnen gaan schetsen, die richting geeft aan toekomstbestendige
ontwikkeling van functies in het landelijk gebied. Zie verder antwoord op
vraag 55.
Op nationaal niveau heeft het kabinet in de NOVI voor een aantal
nationale belangen en gebieden de keuze voor beschermen gemaakt. De
keuzen met betrekking tot natuur en biodiversiteit en landschap en
cultureel erfgoed zijn voorbeelden van dergelijke keuzen. Om de biodiversiteit te beschermen bijvoorbeeld wil het kabinet samen met de provincies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

52

het Natuurnetwerk Nederland uitbreiden. Dit met als nevendoel ook het
landschap te versterken. Om het belang van het beschermen van
kwetsbare waarden te benadrukken en handen en voeten te geven,
worden in de NOVI en de uitvoeringsagenda verschillende strategieën en
voorkeursvolgordes opgenomen. Deze strategieën en voorkeursvolgordes
moeten gehanteerd worden bij gebiedsontwikkeling en moeten zorgen
voor een zorgvuldige afweging. Met de andere overheden legt het Rijk in
de samenwerkingsafspraken het gebruik van deze volgordes vast.
Dergelijke keuzes die juist meer gaan over binnen randvoorwaarden
ontwikkelen moeten in het land ook worden gemaakt. Onze economie kan
natuurlijk niet zonder ruimte voor bedrijvigheid, om maar een voorbeeld
te noemen.
Ook vragen de leden van de SP-fractie naar de relatie tussen de keuzen in
de NOVI en vergunningverlening.
Er is geen één op één relatie tussen de keuzes in de NOVI en het verlenen
van vergunningen. Zoals onder vraag 26 is aangegeven kan het nemen
van regie vorm krijgen door diverse maatregelen. Heel vaak zal het daarbij
gaan om inzet van instrumenten zoals, investeringsbeslissingen,
programma’s, Omgevingsagenda’s waarbij het Rijk samen met andere
overheden werkt aan de opgave in de leefomgeving. Het maken van
keuzes en het nemen van regie is dus niet synoniem voor de inzet van
juridische instrumenten zoals het aanpassen van beoordelingsregels voor
vergunningen. Voor sommige beleidsprioriteiten kan de NOVI leiden tot
een aangepaste beoordeling van omgevingsvergunningen. Zo wordt
bekeken of de Ladder voor duurzame verstedelijking moet worden
aangepast naar aanleiding van de NOVI. Als dit het geval is kan dit ook
leiden tot aanpassingen van het beoordelingskader voor bijvoorbeeld een
omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit
voor het realiseren van nieuwe verstedelijking.
In de Uitvoeringsagenda van de NOVI is aangegeven welke instrumenten
worden ingezet bij de beleidsprioriteiten van de NOVI.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister kan aangeven hoe de
visie om voor veiligheid en gezondheid in de leefomgeving in 2050 tot
verwaarloosbare risico’s voor mens en milieu te komen, wordt vertaald in
de Omgevingswet en welke concrete maatregelen hiertoe zullen worden
ingezet.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar vraag 30.
Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie wat de vertaling van de visie
in de Omgevingswet zal betekenen voor de uitstoot, lozing en transport
van (potentieel) zeer zorgwekkende stoffen en andere stoffen die een
risico vormen voor mens en milieu.
Daar waar de Omgevingswet het meest geschikte instrument is om dit te
realiseren, zal dit als vanzelfsprekend worden ingezet. Dit is bijvoorbeeld
het geval als het gaat om de emissies van chemische stoffen (waaronder
zeer zorgwekkende stoffen) naar de lucht, het water en de bodem.
Hiervoor worden ook – net als nu – ook onder de Omgevingswet regels
gesteld in de algemene rijksregels en in de omgevingsvergunning.
Daarnaast zullen ook provincies, waterschappen en gemeenten regels
stellen ten aanzien van emissies van stoffen. Ook worden er – evenals
onder het huidige recht- onder de Omgevingswet regels gesteld in
verband met externe veiligheid, bijvoorbeeld instructieregels op plaatsgebonden risico in het Bkl. Onder de Omgevingswet is de bescherming van
personen die minder zelfredzaam zijn versterkt, door de introductie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

53

categorie zeer kwetsbare gebouwen (bijvoorbeeld kinderdagverblijven en
ziekenhuizen).
Voor het reguleren van het transport van gevaarlijke stoffen is de Wet
Vervoer Gevaarlijke Stoffen het geijkte instrument. De Omgevingswet
regelt de aandachtsgebieden rondom het Basisnet vervoer gevaarlijke
stoffen.
42
De leden van de SP-fractie zijn verheugd met de mogelijkheid op
zonnepanelen op bedrijfsdaken verplicht te stellen. Ze zijn echter bezorgd
over de uitvoerbaarheid. Kan de Minister aangeven waarom niet gekozen
is voor een generieke maatregel, die zonnepanelen op daken bij
nieuwbouw altijd verplicht stelt? Kan de Minister aangeven hoe de
mogelijkheid van oneerlijke concurrentie tussen gemeenten wordt
voorkomen, als de ene gemeente wel de zonnepanelen verplicht en de
andere niet?
De mogelijkheid waar het in deze vraag om gaat is de voorgenomen
maatwerkmogelijkheid voor gemeenten in de bouwregelgeving, om het
duurzaam gebruik van daken in gevallen te verplichten. Er is niet gekozen
voor een generieke landelijke verplichting om altijd zonnepanelen
verplicht te stellen. Ten eerste zou dit in gevallen tot disproportionele
effecten kunnen leiden: in sommige gebieden is de netcapaciteit te gering
om de energie van zon-PV op alle daken aan te kunnen of is het plaatsen
van zon-PV door de situering niet goed mogelijk.
Ten tweede is er in de NOVI (mede naar aanleiding van de motie Dik Faber
c.s., Kamerstuk 32 813, nr. 204) een voorkeursvolgorde met provincies en
gemeenten overeengekomen die zij kunnen benutten om af te wegen
waar zon-PV het beste kan worden ingepast. Het is passend dat na deze
afweging lokale afweging aan de hand van deze volgorde, beleid en zo
nodig regelgeving lokaal kan worden vastgesteld. Een landelijke generieke
verplichting zou deze afweging doorkruisen. Ook kan er lokaal beter
bezien worden of het duurzaam gebruik van het dak inderdaad het beste
de vorm kan krijgen van duurzame energieopwekking, of dat er in een
gebied beter voor een andere duurzame oplossing gekozen kan worden,
zoals een groen dak of wateropslag.
Met de inzet van maatwerk ontstaan er inderdaad lokale verschillen, dat is
inherent aan het instrument en past binnen de bedoelingen van de
Omgevingswet. De ene gemeente kan verdergaande ambities hebben dan
de ander, of kan in het kader van de keuzes gemaakt in de RES ander
soortige maatregelen moeten treffen. De precieze uitwerking kan dus
verschillen tussen gemeentes en ook binnen het grondgebied van één
gemeente, maar duidelijk is dat overal in Nederland anders gepland en
gebouwd zal moeten gaan worden.
43
De leden van de SP hebben vragen over de vaststelling van het type
woning waaraan behoefte is en over de betaalbaarheid ervan.
Ik kan hierop antwoorden dat onderdeel van de integrale verstedelijkingsstrategie is dat ik per regio en samen met de regio goed kijk naar het type
woningen waaraan behoefte is. In de ontwerp-NOVI is aangegeven dat de
plannen aan moeten sluiten op zowel de woningbehoefte op de korte als
op de langere termijn. De betaalbaarheid van woningen is daarbij een
belangrijk aandachtspunt, ook de invulling van de woningbouwprogramma’s heeft – naast vele andere factoren – invloed op het prijsniveau
van het wonen in de stad. Naast de betaalbaarheid van de woningen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

54

de bewoners moeten de investeringen die nodig zijn voor het regionale
woningbouwprogramma ook betaalbaar zijn voor de betrokken
overheden. De inzet is gericht op ambitieuze, maar ook realistische en
haalbare programma’s.
Er worden naast de afwegingen van de integrale verstedelijkingsstrategie
geen specifieke voorwaarden gesteld voor de realisatie van bijvoorbeeld
dure woningen in een lage dichtheid. In de integrale verstedelijkingsstrategie is opgenomen dat naast de kwantitatieve behoefte ook inzicht moet
zijn in de kwalitatieve behoefte.
De SP fractie vraagt verder naar de ruimtelijke voorwaarden bij het
bouwen van woningen.
Daarvoor verwijs ik naar de uitgewerkte voorkeursvolgorde in de brief.
44
De leden van de SP-fractie vragen of watergebonden bedrijvigheid en het
vervoer over water nadrukkelijk een plaats krijgen in de NOVI, en of deze
vorm van bedrijvigheid wordt beschermd en gestimuleerd.
Het kabinet zet zich ten behoeve van de toekomst van het goederenvervoer en de logistiek in op een verdere optimalisering van het gebruik
van de beschikbare transportcapaciteiten. Dat betekent dat voor het
transport de best passende modaliteit wordt gekozen. Om dit te faciliteren
kiest het kabinet bij de inrichting van de bovengemiddelde multimodale
knooppunten op de goederencorridors voor het bevorderen van de
vestiging van watergebonden bedrijvigheid op plekken met een goede
dan wel directe toegang tot het water via kademuren en dergelijk. De
uiteindelijke besluitvorming over de inrichting van deze knooppunten en
de toekenning van plekken ligt evenwel bij de betreffende lokale en
regionale overheden. Tijdens het BO MIRT Goederenvervoercorridors
(november 2019) is afgesproken om een concentratiebeleid te voeren uit
het oogpunt van ruimtelijke kwaliteit, landschappelijke waarden, beter
benutten van infrastructuur, agglomeratievoordelen en duurzaamheid
(waaronder modal shift naar water). In het Bestuurlijk Overleg Leefomgeving (juni 2020) zijn afspraken gemaakt ten aanzien van clustering van
logistieke bedrijvigheid op daarvoor geschikte knooppunten door het
inzetten van ruimtelijke instrumentarium tussen de verschillende
overheidslagen. Provincies vertalen dit door op gemeentelijk niveau. De
betreffende passages in de NOVI bieden provincies en gemeenten
daarvoor aanknopingspunten.
45
De leden van de SP-fractie zijn verheugd over de voorgenomen
uitbreiding van de natuur met 41.000 hectare in 2027 en de aanleg van
37.000 hectare extra bos in 2030. Ze vragen of het hier gaat om een extra
uitbreiding of dat deze valt binnen de lopende afspraak met de provincies
om in 2027 de natuur met 80.000 hectare te hebben uitgebreid? Ook
vragen ze of met dit voornemen bedoeld wordt dat er in totaal 78.000
hectare natuur bij komt of dat sprake is van een overlap van deze
gebieden?
De 41.000 hectare nieuwe natuur in 2027 is onderdeel van de uitbreidingstaakstelling van het Natuurnetwerk Nederland (in totaal 80.000
hectare) en betreft dus een reeds voorziene uitbreiding van de natuur.
De 37.000 hectare nieuw bos in 2030 betreft een nieuwe ambitie van Rijk
en provincies. Het is nu nog niet bekend waar deze uitbreiding zal
plaatsvinden. Het is aannemelijk dat een deel van deze hectares zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

55

overlappen met de 41.000 hectare nieuwe natuur en een deel niet. Dit zal
nader worden uitgewerkt in de tweede fase van de bossenstrategie.
De leden van de SP-fractie vragen of bij het beschermen van N2000
gebieden en het inrichten van bufferzones de problematiek rond bodemdaling nadrukkelijk wordt meegenomen?
Waar nodig zal bij het beschermen en beheren van Natura 2000-gebieden
en bufferzones inderdaad rekening worden gehouden met bodemdaling,
bijvoorbeeld bij de aanpak van de veenweideproblematiek.
46
De leden van de SP-fractie vragen de Minister om, voor een betere
vergelijkingsmogelijkheid, de in het voorstel genoemde bandbreedtes,
naast het beslag op het oppervlak, ook het opgewekte vermogen in
Petajoule (Pj) per jaar aan te geven?
De Kamerbrief over de NOVI is bedoeld om duiding te geven van de
ruimtelijke impact van de energietransitie (ondanks dat die van vele
factoren afhankelijk is). De bandbreedtes komen voort uit de scenario’s uit
de studie Klimaatneutrale Energiescenario’s 2050 die in opdracht van de
netbeheerders zijn uitgewerkt, en de bijbehorende ruimtelijke uitwerking
die in opdracht van de ministeries van EZK en BZK is uitgevoerd. In de
Kamerbrief van 15 april jl. zijn deze studies met u gedeeld (Kamerstuk
32 813, nr. 493). In die studies worden de scenario’s uitgebreid weergegeven, zowel in termen van vermogen (GW) als energieproductie (PJ).
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze het Emission Trading
System (ETS) naast de beperking van de uitstoot CO2, ook bijdraagt aan
het energieverbruik van het betrokken bedrijf?
Het ETS biedt prikkels voor emissiereductie bij bedrijven. Energiebesparing (met name voor warmte) draagt ook bij aan emissiereductie.
Bedrijven worden dus ook geprikkeld om het energieverbruik te verminderen.
De SP vraagt op welke wijze de natuurgebieden op en langs de kust
beschermd zullen worden als het gaat om de aanleg van zogenaamde
energiehubs?
De wijze van bescherming van de natuur op en rond de kust zal afhankelijk zijn van de te kiezen locatie.
Indien er plannen zijn voor deze projecten in of nabij deze gebieden zijn
daar uiteraard de wettelijke vereisten voor natuurbescherming van
toepassing. Het Programma Energiehoofdstructuur zal o.b.v. een integrale
afweging (ook in relatie tot andere belangen in de leefomgeving)
ontwikkelingsrichtingen aanwijzen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van
een Integrale Effectenanalyse, waarbij ook naar aspecten als milieu en
natuur wordt gekeken. Ook op projectniveau zullen de belangen van
natuur en milieu een evenwichtige plek moeten krijgen in de belangenafweging, daarvoor is het ook verplicht om een procedure voor de
milieueffectrapportage te doorlopen.
47
De leden van de SP-fractie zijn het met de Minister eens dat er, als het
gaat om het landschap, zorgvuldige keuzes gemaakt moeten worden. Ze
vragen hoe de effecten op het landschap concreet worden meegenomen,
wat er concreet wordt bedoeld met landschappelijke kwaliteit en welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

56

criteria het Rijk hanteert bij het monitoren hiervan. En op welke wijze
zaken als gezondheid en participatie gewaarborgd worden?
Om voor het landschap zorgvuldige keuzes te maken hanteert de NOVI de
drie afwegingsprincipes.
Gezien het belang van landschappelijke kwaliteit, hanteert de NOVI als
uitgangspunt: behouden van wat waardevol is, en ontwikkelen met
kwaliteit. Wat deze kwaliteit bepaalt, kan per landschapstype verschillen
en kan hier niet éénduidig benoemd worden. Vanuit het programma ONS
Landschap wordt in kaart gebracht wat de structuurdragers van het
Nederlandse landschap zijn. Dit betreft (een samenstel van) landschapsen erfgoedkenmerken die het karakter bepalen. Deze kunnen vervolgens
worden gebruikt ten bate van de ontwikkeling van kwaliteitskaders, welke
door verschillende overheden toegepast kunnen worden. Regionale
partijen werken, waar dat nog niet is gebeurd, samen uit wat de gebiedsgerichte unieke landschappelijke kwaliteiten en onderliggende waarden
zijn, en leggen deze vast in beleid en regelgeving. Indien de ontwikkelingen in de leefomgeving daartoe aanleiding geven» kan aanvullend het
meer sturend instrumentarium uit de Omgevingswet (zoals instructieregels uit het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), projectbesluiten en
instructiebesluiten) worden ingezet.
Daarnaast wordt gewerkt aan een landsdekkende Monitor Landschap,
waarvan de proefversie onlangs is opgeleverd. Eind 2020 kan op alle
indicatoren een nulmeting worden verricht, waarna veranderingen in het
landschap gemeten zullen worden. Het Planbureau voor de Leefomgeving
zal de veranderingen duiden en hierop het Rijk adviseren.
Bescherming van de kwaliteit van de leefomgeving is een nationaal
belang onder meer vanwege de invloed op gezondheid. De ontwikkeling
van de leefomgeving moet in balans zijn met bescherming van waarden
als gezondheid, veiligheid, landschap, natuur, cultureel erfgoed, leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit. Het Rijk zorgt onder andere via
normstelling voor de bescherming van een gezonde leefomgeving. Maar
ook via beleidsregels en afspraken, zoals bijvoorbeeld het Schone Lucht
Akkoord en ondersteuning met informatie over bijvoorbeeld gezondheid
en veehouderij. Daarnaast is de inzet om de leefomgeving zodanig in te
richten dat de gezondheid van mensen bevorderd wordt door te verleiden
tot een gezonde leefstijl, zoals bewegen (sporten, bewegen, fietsen en
wandelen), spelen, ontspannen en het ontmoeten van anderen.
Gemeenten, waterschappen en provincies zijn primair verantwoordelijk
voor de leefomgeving. Participatie vraagt om maatwerk per opgave,
gebied en bestuurlijke situatie. De uitdaging is de opgaven en aanpak te
koppelen aan het schaalniveau waar de meeste mensen direct mee te
maken hebben, zich betrokken bij voelen en concrete handelingsperspectieven (willen) hebben
48
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze de inwoners van ons
land betrokken bij het opstellen van de regionale energie strategie (RES)?
Of de Minister bereid is de regionale energie strategie via een nationale
mediacampagne onder de aandacht te brengen van de Nederlandse
bevolking en hen te wijzen op de mogelijkheid hierin te participeren en de
noodzakelijkheid daarvan? En op welke wijze de huidige coronacrisis van
invloed is op het participatieproces rond de RES en hoe zich dit verhoudt
met de agenda en de planning van de RES?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

57

Participatie vanuit de samenleving is cruciaal om tot breed gedragen
keuzes in de RES’en te komen. Dat vraagt voor iedere RES een uitnodigend proces waarin de participatie van inwoners, bedrijven en belangengroepen is verankerd. De regio’s geven hier zelf invulling aan, passend
bij de kenmerken van de regio. Net als voor het gehele RES-proces geldt
ook voor burgerparticipatie dat dit vraagt om maatwerk dat past bij de
kenmerken van de regio, haar inwoners en de stappen in het RES-proces.
De RES-regio’s vullen participatie dus in op een manier die past bij de
regio. Een nationale campagne ter bevordering van burgerparticipatie in
de RES’en zou daar niet bij aansluiten.
Door de Coronacrisis is besloten tot verlenging van de periode om een
concept-RES aan te leveren tot 1 oktober 2020. De regio’s zijn verzocht om
deze tijd te benutten om zoveel mogelijk de volksvertegenwoordigers en
samenleving te betrekken bij het werken aan RES 1.0 (op te leveren op
1 juli 2021) zodat er geen vertraging optreedt.
In deze fase van het proces is het nog te vroeg voor een eenduidig beeld
over de stand van zaken omtrent burgerparticipatie in de RES’en. Wel is
duidelijk dat alle regio’s hier actief mee bezig zijn, dat zij dit op verschillende manieren doen en dat via het NP RES actieve uitwisseling en
ondersteuning plaatsvindt. Het Nationaal Programma RES biedt een actief
platform voor ondersteuning en uitwisseling; zowel voor de bijzondere
vragen in tijden van corona als in de volgende fase richting RES 1.0. In die
fase zal er een intensivering plaatsvinden op het vlak van draagvlak en
participatie. Tevens zal NP RES de ondersteuning op dat vlak intensiveren.
49
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister bereid is om te onderzoeken op welke wijze het beperken van het intensief watergebruik door
industrie en landbouw, een voorwaarde kan zijn bij nieuwe ruimtelijke
ontwikkelingen?
Zie antwoord op vraag 25.
50
De leden van de PvdA-fractie hebben zorgen over de effecten van de
Corona-crisis op de structuur, de kwaliteit en de samenhang van de stadsen dorpscentra, vragen of het kabinet deze zorgen deelt en of wat het
kabinet van plan is om het proces van herstructurering en herinrichting te
ondersteunen.
Los van de impact op de NOVI, waar ik al eerder op ben ingegaan, is het
kabinet zeer actief in de ondersteuning, ook financieel, van de gemeenten.
De genomen maatregelen gericht op beperking van verdere verspreiding
van het COVID-19 virus hebben een grote impact op het gedrag van
burgers, met grote economische gevolgen. Winkels, horeca, bedrijven en
culturele instellingen als theaters en musea kampen met enorme
omzetdalingen. Vooralsnog is niet duidelijk wat de gevolgen op langere
termijn zijn, in hoeverre faillissementen optreden, of meer leegstand in
winkelstraten ontstaat en of het koopgedrag van consumenten structureel
verandert.
Reeds voor de uitbraak van COVID-19 was sprake van veranderingen in
consumentenvoorkeuren en ook door autonome ontwikkelingen als
bevolkingskrimp, vergrijzing en technologische ontwikkelingen staan veel
winkelgebieden en de leefbaarheid van binnensteden en dorpscentra
onder druk. Dit doet zich het sterkst voelen in de middelgrote steden. Veel
steden zullen te maken krijgen met oplopende leegstand. Dit heeft niet
alleen grote gevolgen voor retail, maar ook voor de leefbaarheid. Om die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

58

leefbaarheid ook voor de toekomst te borgen staan deze steden voor een
grote en complexe transformatieopgave.
Door in te zetten op multifunctionaliteit worden binnensteden in staat
flexibel te reageren op toekomstige ontwikkelingen. Bij het vaststellen van
de behoefte aan winkels, horeca en aanverwante functies worden is het
van belang de transformatiemogelijkheden van de bestaande dorpscentra
en binnensteden te betrekken. Provincies en gemeenten werken reeds
samen aan een inventarisatie van knelpunten en mogelijkheden tot
herstructurering van winkelcentra en binnensteden. Het PBL doet
onderzoek naar de effecten van de economische recessie als gevolg van
COVID-19 op de vitaliteit van binnensteden en mogelijke consequenties
voor de fysieke inrichting van binnensteden. De resultaten worden in
najaar 2020 verwacht.
51
De leden van de PvdA-fractie vragen of de Minister bereid is deze
bevoegdheid om zonnepanelen op nieuwe gebouwen te verplichten te
verruimen door gemeenten, onder voorwaarden, ook de bevoegdheid te
geven om op meer plaatsen het zo veel mogelijk plaatsen van zonnepanelen verplicht te stellen, zoals overruimtes op bedrijfsgronden?
De leden van de PvdA-fractie verwijzen naar de voorgenomen wijziging
van het Besluit bouwwerken leefomgeving waarmee gemeenten de
mogelijkheid zullen krijgen aanvullend op de bouwregelgeving eisen te
stellen aan het duurzaam gebruik van daken van bepaalde gebouwen. Het
Besluit bouwwerken leefomgeving stelt op grond van artikelen 4.3 en 4.21
in de Omgevingswet alleen regels over het bouwwerk zelf. Op grond van
uitgangspunt «decentraal, tenzij» is het een bevoegdheid voor de
gemeente (en provincies en waterschappen) om regels te stellen over
activiteiten die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke
leefomgeving, tenzij het Rijk bij wet anders bepaald heeft. Aangezien het
Rijk alleen het stellen van regels over bouwwerken zelf naar zich toe heeft
getrokken, hebben gemeenten automatisch de bevoegdheid regels te
stellen over de omliggende gronden die niet het bouwwerk betreffen.
Hiervoor hoeft geen grondslag of maatwerk in de rijksregels te worden
opgenomen.
52
De leden van de PvdA vragen naar de behoefte aan aanvullend instrumentarium ter bevordering van de woningbouw, bijvoorbeeld in de vorm van
een meerjarige investeringsagenda voor de woningbouw.
In antwoord hierop kan ik aangeven dat het kabinet een hoge prioriteit
toekent aan het terugdringen van het woningtekort. De stikstofcrisis en
Corona-pandemie en de economische schok die daarop volgt, versterken
alleen maar het belang van een actieve rol van het rijk in het stimuleren
van de woningbouw. De kaders daarvoor heb ik uiteengezet in de brief die
ik u hierover begin dit jaar gestuurd heb (Kamerstuk 32 847, nr. 612). Het
kabinet heeft € 1 miljard euro gereserveerd voor een impuls van de
woningbouw in de stedelijke regio’s met de grootste woningvraag en € 1
miljard voor de woningbouw door woningcorporaties, middels een
heffingskorting. De besluitvorming op de eerste tranche van de Woningbouwimpuls is nu in voorbereiding. Ook wordt in MIRT-kader in de
regionale verstedelijkings-strategieën en de gebiedsgerichte bereikbaarheidsprogramma’s intensief samengewerkt om de woningbouw- en
bereikbaarheidsopgave in samenhang uit te werken, inclusief bijbehorende investeringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

59

Het is onzeker hoe gevolgen van de coronacrisis voor de economie als
geheel en de bouw in het bijzonder zich verder zullen ontwikkelen.
Daarom ben ik met de sector in gesprek over de effecten en onderzoek ik
of en zo ja welke verdere maatregelen nodig zijn om de bouw te kunnen
laten doorbouwen. Als ik signalen krijg dat er maatregelen nodig zijn kom
ik hier bij uw Kamer op terug.
53
Leden van de PVDA fractie vragen of de Minister de opvatting deelt dat bij
de verkenning van wonen in het groen natuur en open landschap
bescherming verdient? En vragen zich af hoe natuurgebieden, natuurwaarden en weidevogelgebieden worden beschermd?
Ik onderschrijf de mening van de leden van de PvdA-fractie dat bij
menging van functies aan stadsranden «groen wonen» natuur en open
landschap bescherming verdienen. Nieuwe bouwopgaven worden bij
voorkeur geaccommodeerd in binnenstedelijk gebied. Waar dit niet
mogelijk is kan na zorgvuldige weging van belangen gekozen worden
voor buitenstedelijke uitbreiding. Dit in een samenhangende aanpak van
de stad en ommeland en van de groenstructuur binnen en buiten de stad.
Met het opnemen van landschap als een nationaal belang in de NOVI, het
inrichten van het beleidsprogramma ONS Landschap en het landschapsinclusief maken van de grote transities in de fysieke leefomgeving, maakt
het kabinet duidelijk dat het bij wil dragen aan een landschapsinclusief
omgevingsbeleid.
De natuur wordt beschermd door het vigerende natuurbeleid; de Wet
Natuurbescherming, de ruimtelijke uitwerking daarvan in ieder gebied en
het beleid voor de bescherming van soorten. Daarnaast kunnen natuurinclusieve ontwikkeling en natuurinclusief bouwen bijdragen aan behoud en
versterking van natuurkwaliteit. Natuurinclusief bouwen wordt het
uitgangspunt bij nieuwe ontwikkelopgaven. Zorgvuldig ontwerp speelt
daarin een belangrijke rol. Zo kunnen doorlopende groenstructuren
fungeren als ecologische verbindingszones tussen stad en ommeland.
Hierdoor worden natuurwaarden beschermd en kunnen weidevogelgebieden worden behoed voor aantasting en kan landschappelijke kwaliteit
worden versterkt.
54
De leden van de PvdA-fractie vragen naar sturing en monitoring op
aspecten van leefomgevingskwaliteit naast de sturing op woningbouwaantallen. De leden vragen ook of ik bereid ben in de NOVI te formuleren
dat nieuwe woonwijken aangesloten zijn op het OV-netwerk.
Naast sturing op woningaantallen wordt gestuurd op leefomgevingskwaliteit, bijvoorbeeld door het bevorderen van water en groen in de stad en
natuurinclusief bouwen en ontwikkelen. De genoemde punten zijn
onderdeel van de integrale verstedelijkingsstrategie van de NOVI. Ook de
koppeling tussen ruimtelijke planning en de ontwikkeling van het
mobiliteitssysteem is daarvan een onderdeel. Bij ruimtelijke plannen
moeten de gevolgen voor het mobiliteitssysteem worden aangegeven en
hoe deze worden opgevangen. Deze strategie wordt in de regio’s waarin
het Rijk participeert door het Rijk direct ingebracht in de regionale
verstedelijkingsstrategie. Daarnaast wordt de integrale verstedelijkingsstrategie gezamenlijk met andere overheden nader uitgewerkt in het
programma Verstedelijking en Wonen. Daarbij zal ook worden bezien of
onderdelen daarvan een meer verplichtend karakter moeten krijgen in de
vorm van een instructieregel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

60

De fractie pleit voor extra inzet op aansluiting op het Europese
HSL-netwerk en vragen welke instrumenten ingezet worden om dit te
bereiken.
In de contouren van het Toekomstbeeld OV van vorig jaar februari schetst
de Staatssecretaris van IenW richting de toekomst de inzet op vaak en
snel reizen in een brede stedelijke ring, met enkele sterke assen naar de
verschillende landsdelen en de landen om ons heen. Dit vraagt om
maatwerk op deze verschillende assen naar de landsdelen in termen van
frequentie, stops en snelheid en hiermee samenhangende strategieën op
het gebied van auto, fiets en HOV. Wat betreft de internationale bereikbaarheid per spoor schetsen de contouren dat we inzetten op het snel
aansluiten op het Europese HSL-netwerk, bijvoorbeeld door IC-netwerken
te koppelen aan IC-stations over de grens met aansluitingen op HSLnetwerken. De (kosten)effectiviteit, de wijze en het tempo van dergelijke
verbeteringen worden momenteel in het kader van de uitwerking van de
contouren van het Toekomstbeeld OV nader onderzocht. De resultaten van
al deze onderzoeken worden meegenomen naar de ontwikkelagenda van
het Toekomstbeeld OV dat richting dit najaar met regio’s en vervoerders
wordt opgesteld. Zolang er nog geen besluitvorming heeft plaatsgevonden over investeringen in infrastructuur worden er ook geen ruimtelijke reserveringen vastgelegd.
De leden van de PvdA vragen of het gewenst is om in de NOVI op te
nemen dat logistieke centra primair moeten worden ontwikkeld op
plaatsen waar spoor- en/of waterverbindingen aanwezig zijn.
Ik onderschrijf dat het in het licht van het beperken van (de groei van) het
aantal verkeersbewegingen over de weg het verstandig is logistieke
centra daar te ontwikkelen waar (tevens) spoor- en/of waterverbindingen
zijn. Zo creëren we de mogelijkheid tot uitwisseling tussen modaliteiten.
Daarom neem ik in de NOVI op te willen bevorderen dat logistieke clusters
multimodaal ontsloten zijn voor goederen en voor personen. Ook vraagt
de vestiging van deze clusters om meer actieve sturing vanuit overheden.
Daarom neem ik ook op dat Rijk en provincies daartoe een gecoördineerde strategie ontwikkelen om de impact op landschap, milieukwaliteit
en de mobiliteit/infrastructuur te beperken. Zij zullen gezamenlijk de
geschikte locaties benoemen en de afspraken hierover opnemen in de
Omgevingsagenda’s.
55
De leden van de PvdA-fractie vragen welke investeringen nodig zijn om
100% doelbereik van de Vogel en Habitat Richtlijn te realiseren en welk
tijdpad wordt hiervoor opgenomen in de NOVI?
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft inderdaad berekend dat
het zogeheten VHR-doelbereik met het huidige beleid (Natuurpact 2013)
kan oplopen naar ongeveer 65% in 2027.
Het PBL heeft ook een «quick scan» uitgevoerd naar de beoogde extra
investering van € 300 miljoen per jaar voor natuur in de periode tot en
met 2030. De inschatting van het PBL is dat hiermee ongeveer 5%-7%
extra VHR-doelbereik kan worden gerealiseerd.
Hiermee heeft u een globaal beeld van aan welke bedragen moet worden
gedacht. Echter: het is niet mogelijk om de € 300 miljoen per jaar lineair
door te vertalen naar 100% doelbereik. Allereerst omdat ook externe
factoren van grote invloed zijn op het VHR-doelbereik. Zo is het aannemelijk dat de aangekondigde bronmaatregelen een positief effect hebben
op het VHR-doelbereik; deze zijn niet verdisconteerd in de inschatting van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

61

5%-7% van het PBL. Ook zullen aan andere typen maatregelen, zoals
beleid gericht op de ontwikkeling naar een natuurinclusieve samenleving,
weer andere prijskaartjes hangen dan aan de maatregelen die nu in het
investeringspakket van € 300 miljoen per jaar zitten.
Ook de investeringen tot 2050 in de Programmatische Aanpak Grote
Wateren zijn niet meegerekend in de inschatting van het PBL.
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de inpassing van
duurzame energie, de realisatie van natuur, waaronder de bossenstrategie, de aanpak van het veenweidegebied en de herstructurering van de
landbouw vraagt om een nieuwe, grootschalige herverkaveling van het
landelijk gebied. De leden van de PvdA-fractie hebben gepleit voor veel
actiever grondbeleid op nationaal niveau. Deelt de Minister de opvatting
dat door het innemen van grondposities bijgedragen kan worden aan het
realiseren van natuurinclusieve kringlooplandbouw, door grootschalig
beschikbaar komende agrarische gronden op te kopen, via pachtconstructies aan agrarisch ondernemers uit te geven in combinatie met
pachtvoorwaarden waarin natuurinclusieve kringlooplandbouw als
voorwaarde is opgenomen? Is in het licht van het monetaire beleid,
gericht op aanhoudend lage rente (de rente voor staatsleningen met een
looptijd van 30 jaar schommelt rond nul procent), het verwerven van
grondposities in combinatie met andere instrumenten (zoals verpachting)
naar uw oordeel ook niet een doelmatig instrument? Is de Minister bereid
businesscases hiervoor te laten onderzoeken? Is grondverwerving in
combinatie van peilverhoging in het veenweidegebied een doelmatige
vorm om de veenoxydatie te verminderen om zo tot reductie van uitstoot
van CO2 te komen? Deze leden vragen of het niet tijd is voor een aanpak
Ruimte voor Energietransitie en Klimaatadaptie om, naar analogie van het
programma Ruimte voor de Rivier waarin actief en robuust grondbeleid is
versterkt met instrumenten als landinrichting, de noodzakelijke
herschikking van functies en de urgente transities te versnellen.
Met het in de NOVI-brief aangekondigde Nationaal Programma voor het
landelijk gebied, dat wij samen met de mede-overheden zullen ontwikkelen, willen wij bijdragen aan een voortvarende uitvoering van deze
nationale opgaven, zoals natuurversterking, stikstofreductie, klimaatadaptatie, kringlooplandbouw, verstedelijking en energie.
Binnen dit programma zal, samen met andere overheden, worden
verkend wat er aan aanpak nodig is. Ook het uitwerken van passend en
benodigd instrumentarium is onderdeel van de strategie die in dit
programma zal worden ontwikkeld.
Daarbij is het zo dat er op dit moment al veel instrumentarium
beschikbaar is zoals als kavelruil, landinrichting en onteigening. In
hoeverre deze instrumenten effectief kunnen zijn vraagt gebiedspecifieke
analyses en afwegingen. Dat geldt ook voor grondbanken en actief
grondbeleid. We zullen binnen het programma met andere overheden en
maatschappelijke partijen verkennen wat er nodig is om de grondmobiliteit op gang te brengen op een manier die dienstig is aan een toekomstbestendige ontwikkeling van o.a. natuur en landbouw. Daarbij kan worden
gedacht aan bijvoorbeeld (regionale) grondfondsen.
De PvdA-fractie geeft aan dat de Nederlandse nationale parken bij uitstek
geschikt zijn om natuurwaarden te versterken en recreatie- en belevingsmogelijkheden te verbeteren en vraagt de Minister welke kansen zij ziet
om de nationale parken in Nederland verder te versterken en te ondersteunen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

62

Ik deel het standpunt van de fractie over het belang van de Nederlandse
nationale parken. Nationale parken zijn niet alleen de pronkstukken van
onze natuur, ze bieden ook kansen om op een ruimer schaalniveau natuuren landschapsinclusief ruimtegebruik te bevorderen.
Daarom is de afgelopen jaren een kwaliteitssprong ingezet samen met
provincies, parken, toeristenbranche, ondernemers en terreinbeherende –
en natuurorganisaties. De Minister van LNV ondersteunt deze kwaliteitssprong concreet met het beschikbaar stellen van subsidie voor parken die
in de jaren 2021–2023 ambities uit de werkversie van de »Standaard voor
de gebiedsaanduiding nationale parken» dichterbij willen brengen. De
regeling is op 2 juni open gesteld. Het initiatief ligt nadrukkelijk bij de
parken zelf, het gebeurt in de regio. Een van de uitdagingen voor de
nationale parken is het leggen van een koppeling tussen de gewenste
regionale ontwikkeling met grote transities als in de landbouw, klimaat en
energie zijn voorzien. Zo verwacht ik dat bij inzet van de extra gelden voor
natuur en stikstof de mogelijkheden die nationale parken bieden goed
worden benut.
De evaluatie hierover komt binnen 2 jaar en is een goed moment om naar
de gewenste vervolgstappen te kijken.
56
De leden van de PvdA-fractie constateren dat veel meer zon op land wordt
verwacht dan zon op daken en vragen hoe zich dit verhoudt met wens dat
zonnepanelen met voorrang op daken moeten worden geplaatst? Hoeveel
dakareaal is beschikbaar in Nederland? En of de Minister bereid is met
een samenhangende aanpak (naast ruimtelijk beleid ook het subsidie
instrumentarium) recht te doen aan het voorrangsprincipe voor zon op
daken?
De genoemde bandbreedtes komen voort uit de Klimaatneutrale
Energiescenario’s 2050 en daarbij behorende ruimtelijke inventarisatie.
Het Klimaatakkoord wordt als vertrekpunt genomen voor scenario’s in
2050. De scenario’s zijn geen uitwerking van het Klimaatakkoord of het
beleid van dit kabinet. De scenario’s zijn de (uiterste) hoekpunten van de
mogelijke energievoorziening in 2050 en dus geen prognoses. Op basis
van deze studie is er circa 325 km2 geschikt dakareaal voor zon-pv. In het
regionale scenario wordt bijvoorbeeld hoog ingezet op 66% benutting van
dat oppervlak.
Het verkennen van de inzet van beleidsmaatregelen was geen doel of
onderdeel van de studie. De scenario’s geven daarom geen aanleiding om
momenteel beleidsmaatregelen van het kabinet te heroverwegen of om
uitspraken te doen over het kabinetsbeleid. De scenario’s kunnen benut
worden bij het ontwikkelen van beleid, maar het zal altijd een mix zijn en
de inzet ontwikkeld zich ook mee met nieuwe ontwikkelingen.
In zijn brief in antwoord op de motie Dik-Faber over een zonneladder als
afwegingskader voor de inpassing van zon-PV (Kamerstuk 34 682, nr. 29)
beschrijft de Minister van EZK zijn aanpak voor het bewerkstelligen van
een voorkeursvolgorde en daarbij ook de inzet van financieel instrumentarium.
Deze leden vragen periodiek te rapporteren over het te verwachten
ruimtebeslag van de opwekking, transport en opslag van duurzame
energie, de te verwachten knelpunten het beleid en de acties om deze
ruimtelijke knelpunten op te lossen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

63

Het kabinet houdt op verschillende manieren bij hoe het ruimtebeslag
voor duurzame energie en het beleid hiervoor zich ontwikkelen. In de
beleidscyclus voor NOVI houdt de monitor van de NOVI tweejaarlijks bij
welk effect de beleidskeuzes hebben. Ook worden om de vier jaar de
beleidskeuzes zelf en de uitvoering hiervan geëvalueerd.
Op kortere termijn komt in NP RES bij de appreciatie van de conceptRES’en ook het effect op de kwaliteit van de fysieke leefomgeving aan de
orde. Zie hiervoor het antwoord op vraag 36.
In NP RES komen daarnaast ook knelpunten ter sprake opdat betrokkenen,
waaronder het kabinet, daar actie op kunnen ondernemen.
57
De leden van de PvdA fractie vragen op welke wijze het nationale belang
van de drinkwatervoorziening door kan werken in provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies, en hoe de beschikbaarheid van water geborgd
wordt als leidend principe bij de ruimtelijke inrichting?
Een van de uitgangspunten in de NOVI is dat de vraag naar water wordt
afgestemd met de beschikbaarheid van water door bij de toedeling van
watervragendefuncties aan gebieden rekening te houden met de
waterbeschikbaarheid in die gebieden. Op deze wijze wordt ervoor
gezorgd dat het belang van voldoende beschikbaar water voor de
drinkwatervoorziening bij waterverdelingsvraagstukken geborgd wordt.
Ook is een van de uitgangspunten vanuit de bouwopgave dat die samen
moet gaan met het vermijden van locaties die vanuit het oogpunt van
waterhuishouding ongunstig gelegen zijn. Zo wordt rekening gehouden
met de situaties waarbij er een wateroverschot, danwel een watertekort.
Via de verschillende instrumenten zoals algemene regels in het Besluit
activiteiten leefomgeving (Bal), de beoordelingskaders bij vergunningsverlening beschermen de bevoegde gezagen de drinkwatervoorziening. De
kaders vloeien daarbij voort uit onder andere de Kaderrichtlijn water en de
Drinkwaterrichtlijn. Vanuit de Drinkwaterwet hebben de verschillende
bestuursorganen ook de taak om zorg te dragen voor de duurzame
veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening.
Daarnaast willen de leden van de PvdA fractie weten op welke wijze de
NOVI borgt dat de regionale afweging ten aanzien van de het vasthouden,
verdelen en zuinig omgaan met water regionaal gelijkwaardig en
evenwichtig wordt afgewogen.
De voorkeursvolgorde zoals die met de inzichten uit de zomers van 2018
en 2019 is opgesteld voor zoetwater en droogte wordt opgenomen in de
NOVI. Uitgangspunt is dat de vraag naar water wordt afgestemd op de
beschikbaarheid van water door bij de toedeling van watervragendefuncties aan gebieden rekening te houden met de waterbeschikbaarheid
in die gebieden en door in te zetten op een zuinige omgang met water
door watervragendefuncties. Daarbij wordt ingezet op het voorkomen van
wateroverlast en tekorten van water door in een gebied de volgende
voorkeursvolgorde te hanteren:
• beter vasthouden van water om overlast te voorkomen en beschikbaarheid zeker te stellen;
• om wateroverlast te voorkomen zijn de vervolgstappen 1) bergen,
2) afvoeren van water;
• om watertekort te voorkomen is de vervolgstap het slimmer verdelen
over de watervragendefuncties in een gebied;
• bij een natuurlijk fenomeen is nooit alle schade te voorkomen, dus als
de inzet toch nog onvoldoende is, dan moeten we als samenleving de
(rest)schade accepteren en ons daarop voorbereiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

64

De waterhuishouding van het oosten en zuiden van Nederland is wezenlijk
anders dan die in het westen en noorden. Daarom werken de verschillende zoetwaterregio’s op basis van de nationale deltabeslissingen en
voorkeursstrategieën op hun eigen wijze aan de manier waarop daar met
regionaal maatwerk invulling aan gegeven kan worden. Via het Deltaprogramma Zoet Water wordt de afstemming gezocht, om zo de ervaringen
met elkaar te delen, en vergelijkbare casussen op een vergelijkbare
manier te behandelen.
58
De leden van de PvdA-fractie vragen of de Minister bereid is werk te
maken van het (doen) instellen van spuitvrije zones. Is de Minister bereid
hiertoe instructieregels te gaan stellen?
De Minister van LNV heeft uw Kamer recent meegedeeld (Kamerstuk
27 858, nr. 509) om u na het zomerreces te informeren over de bevindingen over dit juridisch advies en daarbij het advies van de Gezondheidsraad – dat in de zomer wordt verwacht – over het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen en de gezondheid van omwonenden, te
betrekken.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister om in de voortzetting
van haar inzet in het Programma Vitaal Platteland te komen tot experimenten die naast ruimtelijke uitdagingen ook mobiliteits- en meer sociaal
en welzijnsgeoriënteerde leefbaarheidsvraagstukken mee te nemen? En of
de Minister bereid is te komen tot een systeem van kennisdeling en
kennisborging.
Najaar 2018 is in het kader van IBP-Vitaal Platteland in 15 kansrijke
gebieden gestart met een open agenda met ruimte voor aanpassing en
uitbreiding. Waar partijen meerwaarde zien wordt verbreding naar overige
maatschappelijke opgaven van onderop gekoppeld, als ook crossovers
met de andere IBP-thema’s. Dat kunnen ook mobiliteits- en meer sociaalen welzijnsgeoriënteerde leefbaarheidsvraagstukken zijn.
Deze agenda’s beogen niet alleen concrete resultaten te realiseren in de
gebieden, maar ook meer inzicht te krijgen in de randvoorwaarden om
deze resultaten te kunnen boeken, zoals verbeteringen in regelgeving,
extra experimenteerruimte en verdienmodellen. De aanpak in deze
gebieden moet ook leiden tot kennis en ervaring die in andere gebieden
toegepast kan gaan worden.
De Minister van LNV zet met de medeoverheden in op kennisdeling en
kennisborging, om zo bij te dragen aan het beter kunnen delen van de
lessen met regio’s, ook buiten de 15 gebieden waar wordt samengewerkt
in het kader van het IBP-Vitaal Platteland. Zij hebben daar vanaf de start in
geïnvesteerd door het Planbureau van de Leefomgeving te verzoeken
gedurende de looptijd van het IBP Vitaal Platteland een lerende evaluatie
uit te voeren. Daarnaast komen alle IBP Vitaal Platteland gebieden
meerdere malen per jaar bij elkaar om samen te leren en ervaringen uit te
wisselen. Op de website www.werkplaatsvitaalplatteland.nl worden deze
lessen gedeeld, zodat iedereen daar kennis van kan nemen.
Dat gebiedsgericht werken belangrijk is wordt meer en meer breed
erkend. De ervaringen en lessen van IBP VP zijn behulpzaam om die wijze
van werken door te ontwikkelen, wat overigens ook geldt voor ervaringen
en lessen uit andere gebiedsgericht werkwijzen. Het is daarbij wel zaak
om de komende tijd het aantal naast elkaar lopende programma’s en
projecten te beperken, juist ook om de integraliteit waar de PvdA-fractie
terecht op wijst verder te bevorderen. Het kabinet vindt het daarom niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

65

verstandig om het aantal IBP Vitaal Platteland-gebieden nu uit te breiden,
maar is wel van mening dat de werkwijze kansrijk is om verder uit te
bouwen qua inhoud en qua geografisch bereik.
59
De PvdA-fractie vraagt naar de selectiecriteria voor de NOVI-gebieden en
vraagt aandacht voor Groningen, Zuid-Limburg, Zeeuws Vlaanderen en
Eindhoven als mogelijk NOVI-gebied.
Ik verwijs de fractie graag naar de antwoorden op vragen 8 en 15 die ook
over de selectiecriteria en Eindhoven als NOVI-gebied gaan.
60
De leden van de PvdA vragen of er in de NOVI niet meer focus en inzet
moet liggen bij sterke en gezonde steden vanuit een oogpunt van
economische ontwikkeling en verduurzaming.
In antwoord hierop kan ik aangeven dat er in de NOVI al veel aandacht is
voor de ontwikkeling van de steden als gezonde en aantrekkelijke
woonplaats voor burgers, als dragers voor het verdienvermogen en als
voortrekker in de verduurzaming. Daarbij zien we dat het gebied waar die
snellere stedelijke ontwikkeling plaatsvindt, geleidelijk groter wordt en nu
ook Brabantse stedenrij en de regio’s Arnhem/Nijmegen en Zwolle omvat.
Met de NOVI zet ik in ontwikkeling van het gehele Stedelijk Netwerk
Nederland, waarbij ik alle mogelijkheden in Nederland wil benutten. De
ontwikkeling van het OV zoals geschetst in het Toekomstbeeld OV 2040 is
daarvoor een belangrijke drager. Zo vergroten we het duurzaam verdienvermogen van Nederland.
61
De leden van de PvdA-fractie vragen of aangegeven kan worden op welke
wijze bij wordt gedragen aan kennisontwikkeling en kennisdeling om het
effectief gebruik van het nieuwe instrumentarium door decentrale
overheden en private partijen te bevorderen.
De leden van de PvdA adresseren terecht de noodzaak tot kennisontwikkeling en kennisdeling om het gebruik van het nieuwe Omgevingswetinstrumentarium te bevorderen. Landelijk wordt er vanuit het programma
Aan de Slag met de Omgevingswet veel inspanning gepleegd om
gemeenten, provincies en waterschappen te ondersteunen in hun
kennisontwikkeling en het opbouwen van ervaring met het nieuwe
instrumentarium. Inzet is partijen door concreet te oefenen te laten zien
hoe het straks allemaal praktisch gaat werken. Daartoe is met de
bestuurlijke partners een breed palet aan instrumenten ontwikkeld voor
een diversiteit aan groepen. Zo zijn er handreikingen met praktische uitleg
en informatie beschikbaar gesteld die in combinatie met online leermodules, webinars en bijeenkomst kennis vergroten. Er is een informatiepunt
waar vragen gesteld kunnen worden over de wet. Trainers worden
opgeleid om collega’s te trainen om zo de kennisopbouw in organisaties
te bewerkstelligen. Er zijn regionale implementatiecoaches beschikbaar
maar er wordt bijvoorbeeld ook gebruik gemaakt van minder klassieke
methoden zoals «serious gaming». Onder andere via een «app Buurtje
Bouwen» waarmee in aardrijkskunde onderwijs geoefend kan worden met
de basisprincipes van de wet. Het brede palet aan mogelijkheden,
instrumenten en bijeenkomsten is beschikbaar via de website
https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/implementatie/ondersteuning
62
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn benieuwd hoe de afweging
wordt gemaakt wanneer beschermen en ontwikkelen níet samengaan en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

66

hoe wordt voorkomen dat zachte waarden als gezondheid, waterveiligheid
en leefomgevingskwaliteit het afleggen tegen harde, economische
waarde.
Zie antwoorden onder 11 en 41.
63
De leden van de ChristenUnie vragen zich af of ook bij bestaande
energiebronnen rekening wordt gehouden met gezondheidseffecten.
Ten eerste gelden zijn de wettelijke normen van toepassing. Bijvoorbeeld
voor de maximaal toelaatbare geluidbelasting en slagschaduw van
windturbines op woningen of andere gevoelige objecten, voor het
plaatsgebonden veiligheidsrisico’s, of normen voor de luchtkwaliteit i.r.t.
emissies. Deze normen zijn opgenomen in het Activiteitenbesluit
milieubeheer en na inwerkingtreding van de Omgevingswet in het Besluit
Kwaliteit Leefomgeving.
Daarnaast concludeert de PlanMER voor NOVI dat concrete effecten van
keuzes voor de energietransitie nu nog niet aan de orde zijn. Veel hangt af
van de uitwerking hiervan in vervolgbesluiten. Het PlanMER noemt zowel
kansen als risico’s. De richtingen die aan de RES worden meegegeven
beogen eventuele negatieve impact op de leefomgevingskwaliteit te
beperken en kansen op verbetering hiervan te verzilveren.
Is het kabinet voornemens om het totaal van de RES-en te toetsen op
impact op natuur, landschap en landbouwgrond, in het bijzonder als het
gaat om zonneparken? Zo nee, waarom niet?
De RES is bij uitstek een decentraal gecoördineerd proces. Regionale
afwegingen tussen verschillende belangen leveren straks RES-producten
op die worden vertaald in lokale en regionale ruimtelijke plannen, en
wanneer geaggregeerd, ook het nationale belang dienen. In iedere RES
vraagt dat om een uitnodigend proces waarin de participatie van
inwoners, bedrijven en belangengroepen is verankerd. De regio’s geven
hier zelf invulling aan, passend bij de kenmerken van de regio. De plannen
uit de RES zullen ook hun beslag krijgen in het decentrale omgevingsbeleid. Daarbij worden de planning ook getoetst op milieueffecten in het
kader van verplichte procedures voor de milieueffectrapportage.
Op 1 oktober a.s. leveren regio’s hun eerste concept-RES op (vanwege de
Coronacrisis is deze deadline verlaat). Deze worden in NP RES geapprecieerd. De analyses van het PBL van deze concepten spelen daar een
belangrijke rol in. Het PBL kijkt hierbij naar kwantitatieve aspecten (ten
opzichte van het behalen van 35 TWh in 2030) en naar kwalitatieve
aspecten. Bij dat laatste wordt onder meer gekeken naar de ruimtelijke
impact van de RES’en op bijvoorbeeld het landelijke gebied, en wordt
geanalyseerd in hoeverre de richtingen die vanuit de NOVI worden
meegegeven aan de RES’en ook zijn toegepast, waaronder de voorkeursvolgorde zon-pv. Uw Kamer zal geïnformeerd worden over de uitkomsten
van deze analyse. NP RES geeft op basis van deze analyses en peer
review adviezen ter ondersteuning dienen voor de regio’s.
Op een hoger schaalniveau wordt ook gekeken naar effecten op natuur,
landschap, landbouwgrond en de energiehoofdinfrastructuur. Indien
vanuit oogpunt van nationale belangen bezwaarlijke voorstellen in
concept-RES’en komen te staan, dan zal dit middels een bestuurlijke
dialoog met deelnemende overheden in het Nationaal Programma RES

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

67

worden aangekaart teneinde de beste weg voorwaarts te zoeken. Voor
conclusies of een steviger verankering in het beleid nodig is het nu nog te
vroeg.
64
De leden van de ChristenUnie vragen naar de inzet op verbindingen
binnen en buiten het Stedelijk Netwerk Nederland.
Daarop wil ik antwoorden dat het Stedelijk Netwerk zich zeker niet beperkt
tot de Randstad, maar nu ook al de stedelijke regio’s van Zwolle,
Arnhem/Nijmegen en de Brabantse stedenrij omvat. Daarbij is zoals
aangeven in het Toekomstbeeld OV 2040 de intentie om ook in te zetten
op sterke assen naar de verschillende landsdelen en de landen om ons
heen. Daarmee kan het Stedelijk netwerk Nederland verder groeien
richting de grenzen van het land. En zoals in deze nota is aangegeven
wordt ook buiten het Stedelijk Netwerk Nederland op de verbindingen
naar andere provincie hoofdsteden en steden ingezet op kwaliteitsverbetering en zo mogelijk versnelling van het vervoer. Naast economische
overwegingen spelen daarbij ook andere overwegingen, zoals de verdere
ontwikkeling van een hoogwaardig OV-systeem voor heel Nederland met
het oog op de (sociale) samenhang van ons land.
65
De ChristenUnie-fractie vraagt naar de selectie van de NOVI-gebieden en
vraagt aandacht voor Eindhoven en de Kanaalzone (Zeeland) als mogelijk
NOVI-gebied.
Ik verwijs de fractie graag naar de antwoorden op vragen 8 en 15 die ook
over de selectiecriteria en Eindhoven als NOVI-gebied gaan.
66
De leden van de ChristenUnie geven aan zich zorgen te maken over
bouwen in het groen en het mogelijk te gemakkelijk kiezen voor de
realisatie van buiten stedelijke woningen en vragen naar de wijze van
sturing op meervoudig ruimtegebruik.
Het is van belang prudent met de beschikbare ruimte om te gaan. In veel
grootstedelijke regio’s is al duidelijk dat de woningbehoefte zo groot is dat
nu of op langere termijn er binnenstedelijk onvoldoende ruimte is, dan
zullen er ook buiten stedelijke locaties moeten worden aangewezen. In de
brief is aangegeven welke voorkeursvolgorde het kabinet daarbij hanteert.
Te gemakkelijk kiezen voor uitleglocaties is niet de bedoeling, dat is ook
expliciet in de brief opgenomen. De voorkeur voor binnenstedelijke
locaties heeft een vertaling gekregen in de Ladder voor duurzame
verstedelijking. Besluiten tot de ontwikkeling van buiten stedelijke locaties
dienen op grond hiervan gemotiveerd te worden. In de verstedelijkingsstrategieën wordt daarom een afweging gemaakt tussen alle belangen die
er ter plekke spelen. Ook in relatie tot leefomgevingskwaliteiten en de
samenhang met de (ontwikkeling en verduurzaming van) verschillende
vervoerswijzen en -diensten. Zodat met tempo én kwaliteit gebouwd kan
worden.
Daarnaast vragen de leden van de ChristenUnie of de NOVI wel
voldoende ruimte en ondersteuning geeft voor – al dan niet collectief –
particulier opdrachtgeverschap.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs is naar mijn antwoord onder 40.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

68

67
De leden van de ChristenUnie lezen met instemming dat zonnepanelen bij
nieuwe distributiecentra kunnen worden verplicht. Zij vragen zich af
wanneer dit in wet en regelgeving kan worden verankerd en of dit
verbreed kan worden naar platte daken van enige omvang.
De genoemde voorgenomen wijziging in het Besluit bouwwerken
leefomgeving is het resultaat van de uitwerking van de motie van het lid
Dik Faber c.s. (Kamerstuk 32 813, nr. 204). Deze motie vroeg naast het
opstellen van een zonneladder ook om zo nodig aanpassen van
regelingen die belemmerend werken. Het feit dat er voor diverse grote
nieuwe gebouwen, zoals onverwarmde industriehallen geen energiezuinigheidseisen gelden (BENG-eisen vanaf 1 januari 2021) en deze ook niet
lokaal gesteld kunnen worden, wordt door bevoegd gezagen als een
knelpunt ervaren. Via de voorgenomen maatwerkbevoegdheid krijgen
gemeenten de bevoegdheid om hier gebiedsgericht wel eisen over te
stellen, nadat hier op lokaal niveau besluitvorming en een belangenafweging over heeft plaatsgevonden.
Bezien wordt ook welke wettelijke mogelijkheden gemeenten moeten
krijgen om via een maatwerkvoorschrift in het individuele geval, het
duurzaam gebruik van het dak te kunnen verplichten. Voor maatregelen in
de bestaande bouw zal de proportionaliteit van de maatregel altijd in het
individuele geval moeten worden gemotiveerd.
Het voornemen is deze wijziging tegelijkertijd het Besluit bouwwerken
leefomgeving zelf in werking te laten treden op 1 januari 2022, de
voorgenomen datum van inwerkingtreding van het stelsel van de
Omgevingswet.
Het is niet nodig daarnaast de constructieve eisen voor de sterkte van
daken aan te passen. Wanneer het dak zwaarder belast wordt, bijvoorbeeld door zon-PV, volgt uit de technische constructie-eisen van het
Besluit bouwwerken leefomgeving automatisch dat de constructie van het
dak hier geschikt voor moet zijn. Wanneer een dak dus voorzien wordt van
zon-PV – ongeacht of dit is om te voldoen aan de energieprestatie-eisen
voor nieuwbouw, de hier genoemde maatwerkmogelijkheden van
gemeenten of vrijwillig – moet het dak ook voldoende sterk hiervoor zijn.
Als het dak daarvoor nog niet geschikt is, zal het daarop dus moeten
worden aangepast.
Overigens leiden innovaties er tevens toe dat panelen lichter worden,
waardoor meer (bestaande) constructies geschikt zijn voor het plaatsen
van zonnepanelen. Aanvullend op deze systematiek het generiek
verhogen van de constructieve eisen die gesteld worden aan daken is niet
proportioneel. Niet elk dak zal gezien de situering en lokale omstandigheden gebruikt kunnen of moeten worden voor zon-PV.
68
De leden van de fractie van de ChristenUnie willen graag een reflectie van
het kabinet op de gedachte dat in een deltaland zoals Nederland water
veel meer een ordenend principe zou moeten zijn. Deze leden vragen het
kabinet vervolgens op welke wijze het vasthouden van water i.p.v. het zo
snel mogelijk afvoeren van water in de NOVI verankerd is en of waterbeschikbaarheid geen leidend principe moet zijn voor ruimtelijke inrichting
en landgebruik? De leden vragen ook waarom het kabinet niet als
uitgangspunt niet boren in of onder de ASV’s heeft opgenomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

69

Veel nationale belangen en opgaven grijpen in of maken gebruik van de
eigenschappen van het bodem-watersysteem Het bodem-watersysteem
kan een belangrijke rol spelen bij verschillende maatschappelijke
opgaven. Het is daarom van belang meer dan voorheen watervragendefunctie, waterbeschikbaarheid en het bodem-watersysteem in balans
aandacht te geven in ruimtelijke afwegingen. Door hiervan uit te gaan
kunnen negatieve effecten van gebruiksfuncties in belangrijke mate al via
een goede ruimtelijke ordening worden voorkomen.
Nederland zal zich inderdaad aan moeten passen aan de gevolgen van
klimaatverandering met langere perioden van droogte en laagwater in de
rivieren en toenemende kans op hevige buien met wateroverlast. In de
NOVI en in het Nationaal waterprogramma wordt daarom de bij vraag 57
toegelichte voorkeursvolgorde opgenomen voor (regionaal) waterbeheer
om de beschikbaarheid van water zeker te stellen en wateroverlast te
voorkomen. Bij een natuurlijk fenomeen is nooit alle schade te
voorkomen, dus als de inzet toch nog onvoldoende is, dan moeten we als
samenleving de (rest)schade accepteren en ons daarop voorbereiden.
Conform de Structuurvisie Ondergrond gaan de provincies bij het
aanwijzen van ASV’s in relatie tot mijnbouw zoveel mogelijk uit van
scheiding van functies. In de Structuurvisie Ondergrond is mijnbouw in
een ASV niet bij voorbaat uitgesloten. Bij het aanwijzen van ASV’s dient
ook rekening te worden gehouden met voldoende ruimte voor mijnbouw
met het oog op de (duurzame) energievoorziening. Het traject voor het
aanwijzen van ASV’s en bijbehorend beschermingsregime is nog gaande.
Het vaststellen van het beschermingsregime ligt primair bij de provincies.
Over het traject vindt periodiek overleg plaats tussen de provincies en het
Rijk. Bij ruimtelijke ordening van de ondergrond kan ook gekeken worden
naar functiescheiding in de diepte (verticaal).
69
De leden van de fractie van de ChristenUnie vrezen een verrommeling en
verloedering van het platteland als boeren stoppen met hun agrarische
bedrijfsvoering, panden leeg komen te staan etc. De leden vragen op
welke wijze hier aan de NOVI richting aan wordt gegeven.
Zie hiertoe het antwoord op vraag 6.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de zachte waarde van
natuur in de NOVI wordt verankerd? De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen het kabinet of en zo ja, op welke wijze het Deltaplan biodiversiteit
in de NOVI verankerd zal worden. Tevens vragen zij of de NOVI voldoende
stuurt op natuurinclusief ruimtelijk ontwerpen en bouwen?
De natuur heeft intrinsieke waarde, dat wil zeggen dat natuur in zichzelf
waardevol is en ook vanuit die optiek bescherming verdient. Dit naast de
waarde die natuur ook kan hebben bij het realiseren van economische en
maatschappelijke doelen (zoals: een groene, gezonde leefomgeving,
ecosysteemdiensten zoals wateropvang in het landelijk gebied, etc.) De
intrinsieke waarde van de natuur wordt erkend in het Ambitiedocument
van Rijk en provincies Nederland Natuurpositief (Kamerstuk 33 576,
nr. 168) en komt ook terug in de NOVI. Vanuit de optiek van het versterken
van natuur als «zachte waarde» is er in de NOVI aandacht voor natuurwaarden en biodiversiteit buiten de natuurgebieden en voor het
meewegen van het belang van biodiversiteit in reguliere handelingen. Zo
besteedt de NOVI aandacht aan natuurinclusieve ruimtelijke ontwikkeling,
zoals natuurinclusieve landbouw en natuurinclusief ontwerpen en
bouwen. In het kader van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel wordt
samengewerkt in een brede, maatschappelijke coalitie, bestaande uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

70

boeren, terreinbeheerders, particulieren, diverse onderzoeksinstituten en
overheden, met de ambitie om biodiversiteitsverlies in Nederland om te
buigen naar biodiversiteitsherstel. Om dit te bereiken wordt gewerkt in
drie werkstromen: landbouw, natuur en openbare ruimte. De samenwerking in het kader van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel is van groot
belang voor het realiseren van doelen op het gebied van biodiversiteit en
wordt meegenomen in de Uitvoeringsagenda van de NOVI Afspraken die
in het kader van het Deltaplan Biodiversiteit worden gemaakt kunnen
worden verankerd in het Programma Biodiversiteit dat opgenomen wordt
in de Uitvoeringsagenda
Een natuurinclusieve ontwikkeling van de stedelijke regio’s en natuurinclusief bouwen zijn als uitgangspunt onder beleidskeuzes onder prioriteit
Sterke en gezonde steden en regio’s van de NOVI opgenomen. In de
regionale verstedelijkingsstrategieën wordt dit op gebiedsniveau
gezamenlijk met de stedelijke regio’s uitgewerkt. Het rijk zal samen met de
gemeenten de instrumenten voor een samenhangende aanpak van het
groen in en om de stad ontwikkelen en met hen afspraken maken over de
toepassing ervan. De ontwikkeling van een stedelijk groenfonds waarin
publieke en private financiële stromen worden gebundeld, kan de
financiële basis vormen voor een actieve en samenhangende aanpak van
de versterking van het stedelijk groen. Na de inwerkingtreding van de
Omgevingswet is het voor gemeenten mogelijk om in het gemeentelijk
omgevingsplan eisen te stellen over natuurinclusief bouwen, zowel op
gebouw als op gebiedsniveau.
De ChristenUnie vraagt hoe het kabinet de natuurlijke kwaliteiten van het
Waddengebied gaat beschermen in de NOVI. Daarnaast willen de
ChristenUnie en D66 weten hoe behoud van het landschap als richtinggevend criterium geborgd wordt en hoe de waarden stilte en donkerte, en
stiltegebieden terugkomen in de definitieve NOVI.
Zoals aangegeven in reactie op vraag 18 met betrekking tot het Waddengebied, is en blijft de hoofddoelstelling voor de Waddenzee het Rijksbeleid, zoals dat zoals tot op heden is geformuleerd in de Structuurvisie
Waddenzee. Onderdeel van deze hoofddoelstelling is «het behoud van het
unieke open landschap». Het beleid is onder andere gericht op behoud
van de landschappelijke kwaliteiten, met name rust, weidsheid, open
horizon en natuurlijkheid inclusief duisternis. In het Barro, straks Bkl, zijn
instructieregels opgenomen die gemeenten in acht dienen te nemen bij
het opstellen van ruimtelijke plannen en die de landschappelijke kwaliteiten waarborgen. Zo mogen er bijvoorbeeld in de Waddenzee geen
bouwwerken worden opgericht om de openheid te waarborgen en geldt
er in verband met rust/stilte voor de burgerluchtvaart een hoogte
beperking voor vliegen boven de Waddenzee8. Daarnaast zijn er ook op
vrijwillige basis initiatieven om de kwaliteiten van de Waddenzee te
waarborgen. In 2016 hebben ruim 40 partijen uit de regio de Intentieverklaring Dark Sky Werelderfgoed Waddengebied ondertekend en verschillende maatregelen genomen om de lichtuitstoot in het Waddengebied te
verminderen. Verder is op initiatief van de Wadvaarders een «Erecode»
ontwikkeld waarin «Wadliefhebbers» wordt gevraagd om de unieke
natuur van het gebied te respecteren door voldoende afstand te houden
van vogels en zeehonden.
Provincies werken, waar dat nog niet is gebeurd, samen uit wat de
gebiedsgerichte unieke landschappelijke kwaliteiten en onderliggende
waarden zijn, en leggen deze vast in beleid en regelgeving. Een
mogelijkheid is om dit, indien nodig, vast te leggen in (getrapte) instruc8

Besluit beperkingen burgerluchtverkeer Waddenzee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

71

tieregels in het Besluit kwaliteit leefomgeving. In de uitvoeringsagenda bij
de NOVI wordt het programma ONS Landschap toegelicht. Een van de
activiteiten in dat programma is het in kaart brengen van de structuurdragers. Bovenregionale landschappelijke structuren zijn de dragende
landschapselementen en kenmerken die boven de provincie- en gemeentegrenzen uitstijgen. Samen met provincies en de RCE worden deze
structuren per landschapstype in beeld gebracht en onderzoeken we hoe
deze kunnen worden meegenomen in landschapsinclusieve gebiedsprocessen. De resultaten worden onderdeel van Panorama Landschap, dat
via een website het karakter van het Nederlandse landschap in 78 regio’s
beschrijft. Waarden als stilte en donkerte hangen samen met de kenmerkende kwaliteiten van landschap. Er zijn steeds meer provincies waar
donkerte een plek krijgt in de Omgevingsvisie of het omgevingsplan. De
structuurdragers en de Atlas Leefomgeving bieden daarvoor aanknopingspunten. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is samen
met de provincies opdrachtgever van de Atlas Leefomgeving. Rijkswaterstaat, het RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en BIJ12
beheren deze atlas. Dit doen zij in samenwerking met provincies,
gemeenten en andere beleids- en kennisinstituten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 682, nr. 52

72