VROM 8275 / SEPTEMBER 2008

Ministerie van VROM >
staat voor ruimte, milieu, wonen, wijken en integratie. Beleid maken, uitvoeren en handhaven.
Nederland is klein. Denk groot.

Ruimte voor arbeidsmigranten
Handreiking voor de huisvesting van
werknemers uit de EU die tijdelijk in
Nederland verblijven

Ruimte voor arbeidsmigranten
Huisvesting tijdelijke werknemers.
Een handreiking voor werkgevers,
huisvesters en gemeenten

Inhoud

Voorwoord			

04

Inleiding: Nederland immigratieland

05

1

07
07
09
11

Praktische oplossingen voor huisvesting
1.1 Overzicht en leeswijzer
1.2 De praktijk in het Westland
1.3 De praktijk in westelijk Noord-Brabant

2

Huisvesting arbeidsmigranten
2.1 Identificeer de behoefte en stel een plan van aanpak op
		
Omvang in kaart brengen
		
Gemeentelijk beleidskader; waar wel, waar niet?
2.2 Bepaal je speelruimte
		
Onzelfstandige bewoning toestaan
		
Kamerverhuur en logies in bestemmingsplannen
		
Bestemming wijzigen
		
Afweging: tijdelijke ontheffing of projectbesluit
2.3 Zoek partners
		
Samenwerkingsverbanden aangaan
		
Tips en aanbevelingen
2.4 Bedenk oplossingen en faciliteer die
		
Werkgevers/huisvesters: zorgen voor huisvesting
		
Druk op de woningmarkt
		
Hoe: kwaliteitseisen
		
Hoe: groot- versus kleinschalig
		
Waar: binnen versus buiten de kern

13
13
13
14
14
14
16
16
16
19
19
20
20
20
20
20
21
21

2a
2b
2c
2d
2e

15
17
18
19
22

3

Praktijkvoorbeeld Eemsmond: Energy Village
Logies versus wonen
Praktijkvoorbeeld Diemen: van productinnovatie naar tijdelijke huisvesting
Voorbeelden realiseren huisvesting door private partijen
Bemiddeling door VROM-Inspectie bij belemmeringen

Wet- en regelgeving
3.1 Overzicht van de mogelijkheden
3.2 Pak misstanden aan
		
Situaties zonder gevaarzetting
		
Gevaarlijke situaties
3.3 Communiceer met de omgeving en organiseer het beheer
		
Meldpunt
		
Beeldvorming
		
NIMBY-gevoelens tegengaan
		
Tips en aanbevelingen

23
23
25
25
25
27
27
27
27
28

3a Voorbeeldconvenanten
		
Convenant Den Haag
		
Convenant regio Roosendaal en Bergen op Zoom

26
26
26

4

Maatschappelijke participatie
4.1 Participatie stimuleren
4.2 Voorzieningen treffen
		
Gezondheidszorg
		
Onderwijs
4.3 Tips en aanbevelingen

29
29
31
32
32
32

4a
4b

29
30

Arbeidsmigranten in Nederland
Praktijkvoorbeeld Horst: informatiepunt Polen

5.

Communicatie
5.1 Wie, wanneer en wat
5.2 Bewustwording creëren
5.3 Goede verstandhouding bevorderen
5.4 Initiëren en realiseren van huisvesting
5.5 Doelstellingen en uitvoeringskader formuleren
5.6 Arbeidsmigranten voorlichten
		
Overzicht: Wie communiceert met wie en waarover?

35
35
35
37
37
38
38
39

5a

36

Praktijkvoorbeeld Communicatiestrategie Wonen Limburg

Bijlage I Staalkaarten vormen van huisvesting

41

Bijlage II Overzicht wetten en enkele specifieke wetsartikelen
II.1 Wro 47
II.2 Eisen aan verblijfsruimte
II.3 Woningwet: bouwverordening en gebruiksvergunning
II.4 Gebruiksvergunning en bouwverordening, gemeente Den Haag
II.5 Huisvestingswet: woningonttrekking
II.6 Toekomstige ontwikkelingen
		
Besluit Brandveilig gebruik Bouwwerken
		
Bestuurlijke strafbeschikking
		
Lijst buitenplanse ontheffingen in Bro

45
45
47
47
47
48
48
48
49
49

Bijlage III Criteria goed werkgeverschap

51

Bijlage IV De uitzendbranche

53

Colofon				

55

04

Voorwoord

Voor u ligt de handreiking ‘Ruimte voor arbeidsmigranten’.
Deze past in een aantal activiteiten die de VROM-Inspectie in
2008 - samen met andere organisaties - heeft ondernomen ten
behoeve van een betere huisvesting van arbeidsmigranten. De
handreiking is primair bedoeld voor huisvesters, werkgevers en
gemeenten.
In het voorjaar van 2008 hebben de VROM-Inspectie, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Vereniging
van Internationale Arbeidsbemiddelaars (VIA) regionale bijeenkomsten georganiseerd over huisvesting van arbeidsmigranten.
Aan de bijeenkomsten werd deelgenomen door werkgevers,
huisvesters en gemeenten die bij de huisvesting betrokken zijn.
Naast diverse vormen van huisvesting, de wettelijke regels en de
handhaving, is daarbij ook aandacht besteed aan aspecten als
communicatie, imago, rol van de werkgever en inburgering van
de doelgroep.
Als tussenproducten zijn ten behoeve van de regiobijeenkomsten factsheets over de genoemde onderwerpen ontwikkeld.
Belangstellenden kunnen deze downloaden via
www.vrominspectie.nl en www.vng.nl De factsheets en de
resultaten van de regiobijeenkomsten vormen samen met de in
2006 door de VROM-Inspectie uitgebrachte handreiking ‘Tijdelijke
werknemers onder dak’ de basis voor deze handreiking.
De handreiking beschrijft praktijksituaties en bevat recente
voorbeelden van huisvestingsvormen die gerealiseerd zijn
of binnenkort worden gerealiseerd. Deze handreiking is een
momentopname van een maatschappelijk vraagstuk dat wordt
gekenmerkt door een grote dynamiek. De VROM-Inspectie wil
daarom in 2009 periodieke actualisaties uitbrengen, die digitaal
via de websites van het ministerie van VROM en van de VNG
beschikbaar zullen worden gesteld. Daar zullen ook relevante
wijzigingen in wet- en regelgeving worden aangekondigd.
Op deze wijze wil de VROM-Inspectie werkgevers, huisvesters,
gemeenten en andere betrokkenen actuele informatie verschaffen en faciliteren bij de uitvoering.

05

Inleiding:
Nederland
immigratieland

Mensen die naar Nederland migreren voor arbeid, het is niets
nieuws onder de zon. Vaak wordt aangenomen dat de toestroom
van arbeidsmigranten iets van de laatste tijd is, maar Europa is
altijd een continent geweest met een zeer mobiele bevolking.
Vele mensen zijn verhuisd van een gebied met een slecht presterende economie naar regio’s waar het beter ging. Al in de zeventiende eeuw werkte het welvarende Nederland als een magneet
op honderdduizenden arme, jonge buitenlanders. Deze arbeidsmigranten vonden emplooi als landarbeider, zeeman of soldaat.
Alleen al de bekende Verenigde Oost-Indische Compagnie had in
totaal bijna een half miljoen buitenlanders in dienst. Met andere
woorden, het huidige debat over de migratie van arbeidsmigranten naar ons land heeft een lange voorgeschiedenis.
Twintig miljoen van de 385 miljoen inwoners van Europa zijn geen
burger van het land waarin zij wonen. De helft van dit aantal zijn
wel Europeanen, maar hebben zich in een ander Europees land
gevestigd. De andere tien miljoen zijn immigranten van buiten
Europa. Deze laatste groep zorgt in Nederland voor veel discussie. In de jaren vijftig en zestig ervoer men de komst van arbeidsmigranten uit Spanje, Italië en Joegoslavië nog als een uitkomst
voor de snel groeiende Nederlandse economie. Met de Turken en
Marokkanen is het op den duur anders gelopen dan gepland. Een
groot deel van hen is niet naar huis teruggekeerd. Daarbij was de
arbeidsparticipatie van deze groepen geringer en het beroep op
de sociale zekerheidsuitkeringen groter dan van de autochtone
Nederlanders.
Het gevolg is dat Nederland zeer afwijzend staat tegenover het
toelaten van nieuwe economische immigranten, zelfs van binnen
de EU. Men vindt dat de grote aantallen werklozen en gedeeltelijk
afgekeurde werknemers in Nederland eerst aan een baan moeten worden geholpen, voordat immigranten van elders worden
toegelaten.
Die gedachte is historisch gezien op drijfzand gebouwd. Het is nog
nooit voorgekomen dat de bevolking van een land precies past op
de vraag naar arbeid in dat land. Werkloosheid op een deel van de
arbeidsmarkt voorkomt niet dat er op een ander deel van die markt
tekorten zijn. Werklozen zijn meestal niet in staat om de vacatures
voor zeer gespecialiseerde arbeid te vervullen. Ook zijn zij nauwelijks bereid om te werken in bepaalde minder aantrekkelijke banen
voor ongeschoolden. Kortom, uitkeringstrekkers en immigranten
zijn helemaal niet op zoek naar dezelfde banen.

Dit laatste betekent dat het Nederlandse huisvestingsbeleid
rekening moet houden met de vraag naar huisvesting van
arbeidsmigranten, of zij nu tijdelijk of permanent in Nederland
werken. Zonder immigratie krimpt de Nederlandse bevolking op
dit ogenblik al, en door de vergrijzing zal de arbeidsparticipatie
eerder af- dan toenemen. Nederland zal tot in lengte van dagen
tijdelijke én permanente arbeidsmigranten nodig hebben. Dat
betekent een permanente behoefte aan tijdelijk onderdak. Deze
handreiking laat zien hoe we dit in Nederland op een fatsoenlijke
manier kunnen regelen.
P.C.Emmer en L. Lucassen, hoogleraren migratiegeschiedenis,
Universiteit Leiden

06

07

1
Praktische
oplossingen
voor huisvesting

Nederland heeft een lange traditie van arbeidskrachten uit het
buitenland die tekorten opvangen op de arbeidsmarkt. Het soort
werk dat deze zogenoemde arbeidsmigranten verrichten is zeer
divers, van seizoensarbeid tot het jaar rond; van de agrarische
sector tot de industrie, bouw, logistiek en dienstverlening. De
afgelopen jaren komt de (instroom van arbeidsmigranten vooral
uit Midden- en Oost-Europese (MOE) landen. De bijdrage van
arbeidsmigranten aan de economie is onmisbaar. Het is van groot
belang deze nieuwkomers een plek te geven in de samenleving.
Voor de arbeidsmigranten zelf, maar ook voor hun omgeving
is het belangrijk dat hun huisvesting goed wordt geregeld. Dat
houdt in dat werkgevers, huisvesters en gemeenten de handen
ineen moeten slaan om gezamenlijk structurele oplossingen te
zoeken voor een behoefte die allesbehalve tijdelijk is.

1.1 Overzicht en leeswijzer
Onderstaande leeswijzer laat zien welke 12 stappen onderscheiden kunnen worden in veel voorkomende praktijksituaties. Creëer helderheid en sla ankers in het proces. Zo kunnen
partijen succesvol met elkaar aan de slag. Voor de snelle lezer
verwijst deze leeswijzer naar specifieke onderwerpen en praktijkvoorbeelden. De twee praktijkvoorbeelden op pagina 9 en
verder zijn beschreven met behulp van het stramien van deze
leeswijzer.

Ankers in het proces

Rol private partijen
Werkgevers/huisvesters

Rol overheden
Gemeenten, provincies

1. Neem signalen
serieus

Werkgevers werven actief tijdelijk personeel
in EU-landen, met name in Polen. Niet altijd is
onderdak goed geregeld.

Gemeenten krijgen meldingen van overlast, of over
brandgevaarlijke situaties.

2. Identificeer de
behoefte en stel een
plan van aanpak op
(2.1)

Werkgevers hebben een vrij goed beeld van de
behoefte aan huisvesting. Dat blijkt onder andere uit de investeringen die zij bereid zijn te doen.

Gemeenten proberen een beeld te krijgen van
de omvang van de behoefte aan huisvesting; de
gemeente bepaalt welke vormen van huisvesting zij
wil faciliteren en welke handhaving nodig is.

3. Pak misstanden aan
(3.2)

Private partijen leven regels na, brancheorganisaties doen aan zelfregulering

Gemeenten grijpen onmiddellijk in bij gevaarlijke
situaties. Bij overige overtredingen kan de gemeente gelegenheid bieden tot verbetering.

4. Bepaal je speelruimte (2.2)

De bebouwde kom, de rand of het buitengebied bieden mogelijkheden voor (grootschalige) huisvesting.
De randen van woongebieden, bedrijventerreinen en
braakliggend terrein blijken het meest geschikt.

5. Zoek partners
(2.3, 3a, Bijlage III,
Bijlage IV)

Publieke en private partijen communiceren over de omvang van de behoefte en over welke huisvesting
gewenst is. In diverse regio’s worden afspraken gemaakt in de vorm van een convenant.
Bij voorkeur zijn meerdere gemeenten bij het convenant betrokken, zodat er afstemming is over handhaving en het realiseren van nieuwe capaciteit.

08

Praktische oplossingen voor huisvesting

Ankers in het proces

Rol private partijen
Werkgevers/huisvesters

Rol overheden
Gemeenten, provincies

6. Bedenk oplossingen
en faciliteer die (2.4)

Werkgevers zorgen ervoor dat bestaande huisvesting (in woningen bijvoorbeeld) aan regelgeving voldoet.
Werkgevers en andere private partijen nemen initiatief voor (grootschalige) logiesvoorzieningen.

Gemeenten maken duidelijk waar bestaande huisvesting aan moet voldoen (brandwerende voorzieningen bijvoorbeeld).
Zij maken ook duidelijk waar grootschalige voorzieningen gewenst zijn en kunnen meedenken bij het
zoeken naar een locatie.

7. Let op vergunningen
en procedures (2.2,
Bijlage II)

De private partij koopt of huurt bouwgrond of
een pand en vraagt zonodig een bouwvergunning aan. Ook kunnen vergunningen in het kader
van onder andere de Huisvestingswet of de
Woningwet nodig zijn.

Voor nieuwe logiesgebouwen of voor verbouw van
panden is vaak een (tijdelijke) wijziging van het
bestemmingsplan nodig.
Gemeenten overleggen hierover met de provincie.
Provincie stelt planologische kaders vast in het
streekplan (met name voor het buitengebied van
belang).

8. Communiceer met
de omgeving (3.3, 5,
5a)

De private partij laat aan omwonenden weten
waar ze met eventuele klachten terecht kunnen.

Gemeente communiceert met omwonenden en handelt eventuele beroeps- en bezwaarprocedures af.

9. Realiseer de huisvesting (1.2, 1.3, 2b, 2c,
2d, Bijlage I)

Private partijen (ver)bouwen, financieren en
bereiden de exploitatie voor.
Dit is steeds vaker een samenwerking van
meerdere partijen (zie kader 2d).

10. Organiseer het
beheer (1.3, 3.3, 2d)

Private partij verzorgt dagelijks beheer en is
aanspreekpunt voor omgeving. Private partij zet
zich in voor goede verhoudingen met omwonenden en voor een beter imago van arbeidsmigranten.

Bij overlast kunnen omwonenden ook bij gemeente
terecht. Gemeente zet zich in voor beter imago van
arbeidsmigranten in het algemeen en voor meer
contact tussen bevolkingsgroepen.

11. Begeleid de
arbeidsmigranten (4,
4a, 5.6, 5a)

Werknemers worden wegwijs gemaakt (huisregels, gedragsregels omgeving). Bij grotere
logiesgebouwen worden winkels en voorzieningen gerealiseerd.

Gemeenten helpen bij het wegwijs maken in de
Nederlandse samenleving en geven advies bij problemen, soms in samenwerking met organisaties.

12. Bepaal het effect
en identificeer opnieuw
de behoefte (2.1, 2b)

Het realiseren van één of twee logiesgebouwen volstaat meestal niet om in de huisvestingsvraag te
voorzien. Blijvende samenwerking van publieke en private partijen is nodig om de ontwikkeling van de
vraag naar huisvesting goed in te schatten en om hierin te voorzien met voldoende investeringen en
planologische mogelijkheden.
Pro-actief handelen is nodig bij (aankomende) pieken in tijdelijke arbeid, maar ook bij een eventuele
dip in de huisvestingsvraag. Dan kunnen de gebouwen voor andere doelgroepen worden ingezet.

Praktische oplossingen voor huisvesting

Anno 2008 is er in diverse regio’s behoefte aan tijdelijke
arbeidskrachten. Hoe het huisvestingsvraagstuk wordt benaderd, verschilt per regio. Neem bijvoorbeeld de regio’s Westland
en westelijk Noord-Brabant. Zij laten zien hoe werkgevers en
gemeenten vruchtbaar kunnen samenwerken. De werkgever
initieert en de gemeente faciliteert, met accentverschillen in
de precieze verdeling van taken en verantwoordelijkheden.
Westland en westelijk Noord-Brabant kiezen ieder een andere
aanvliegroute, maar weten beide verantwoorde oplossingen te
realiseren.

1.2 De praktijk in het Westland
Neem signalen serieus
De laatste jaren zijn veel Polen naar het Westland gekomen.
In eerste instantie werden zij vooral in door het uitzendbureau
gehuurde of aangekochte woningen gevestigd. Dat leidde zo nu
en dan tot klachten uit de buurt.
Identificeer de behoefte en stel een plan van aanpak op
De gemeente Westland beschouwt tijdelijke arbeid van groot

09

belang voor een goed functionerende regionale economie.
Daarom wil ze werkgevers helpen om goede huisvesting te
regelen. De gemeente faciliteert en geeft duidelijke regels over
wat er wel en niet mag. De nota ‘Tijdelijk wonen in de gemeente
Westland’ geeft een zestal beleidsregels. Zo spreekt de gemeente daarin o.a. haar bereidheid uit om mee te werken aan een
bestemmingsplanwijziging, die het mogelijk maakt een kantoorgebouw of een bedrijfsgebouw geschikt te maken voor tijdelijke
huisvesting van arbeidsmigranten.
Bedenk oplossingen en faciliteer die
Een uitzendorganisatie had zelf een leegstaand kantoorgebouw
op het oog en kwam met het voorstel dit om te bouwen tot een
logiesgebouw. De gemeente Westland heeft hieraan meegewerkt.
In zijn algemeenheid is het vinden van locaties de taak van de
werkgever, vindt de gemeente. ‘Je kan niet uitleggen waarom je
een locatie wel aan partij A en niet aan partij B aanbiedt.’
Let op vergunningen en procedures
Door onderling goed overleg heeft het pand een bestemmingswijziging gekregen en er is een bouwvergunning verleend om het
kantoor om te bouwen tot logiesgebouw. Het pand ligt aan de

Praktische oplossingen voor huisvesting

rand van een bedrijventerrein, maar niet in het buitengebied, dus
een planologische discussie of deze functie in het buitengebied
zou passen was niet nodig.
Communiceer met de omgeving
Er kwamen geen bezwaren van omwonenden: het pand ligt op
ongeveer 500 meter van de dichtstbijzijnde woonwijk.

10

Bepaal het effect en identificeer opnieuw de vraag
Bijna alle werknemers van het uitzendbureau zijn nu in het
logiesgebouw gehuisvest. Het hotel blijkt een goed voorbeeld te
zijn. Er zijn verschillende uitzendorganisaties bezig met vergelijkbare initiatieven.

Het logiesgebouw is ook een goed voorbeeld van de noodzaak
van een regionale aanpak. De arbeidsmarkt houdt niet op bij de
gemeentegrenzen. Er werken ca 10.000 arbeidsmigranten in de
Realiseer de huisvesting
De uitzendorganisatie heeft het pand aangekocht en verbouwd tot regio van het Westland; een minderheid van hen is in de gemeente Westland gehuisvest. Niet alle gehuisveste arbeidsmigranten
een ‘low-budgethotel’. Totale investeringen bedroegen ongeveer
werken in de tuinbouw, maar ook bijvoorbeeld in de bouw. Van
7,5 miljoen euro. Te gast zijn voornamelijk eigen werknemers,
de personen in het logiesverblijf werkt ongeveer de helft niet in
maar ook wel Nederlanders die in de buurt werken en niet heen
en weer willen rijden. Het hotel is nu ongeveer een jaar in bedrijf. de gemeente, maar elders in de regio. In een regionaal volkshuisvestingsoverleg presenteren gemeenten elkaar plannen en
In een normale bezetting is er plaats voor 370 mensen in twee-,
stemmen het handhavingsbeleid af om een waterbedeffect te
drie- of vierpersoonskamers (minimumleeftijd 18 jaar). Door
voorkomen.
bedden bij te plaatsen in piekperioden (november, december en
twee weken in juli), loopt het maximaal aantal personen op tot
Met medewerking van:
420. Mensen betalen 66,50 euro per week voor logies en 15,00
Marga de Goeij, Gemeente Westland (wethouder),
euro per week voor het verplichte avondeten. De afstand tot de
Eric Zantingh, Uitzendbureau Groenflex
dorpskern is zo klein dat de bewoners gemakkelijk lopend of
fietsend boodschappen kunnen doen. Deze grootschalige huisvesting is aantrekkelijk voor het uitzendbureau. Voorheen werd
gehuisvest in ongeveer 80 eengezinswoningen en dat leverde een 1.3 De praktijk in westelijk Noord-Brabant
logistiek lastige situatie op: de werknemers moesten van veel
verschillende adressen worden opgehaald. Ook had de huisvester Neem signalen serieus
Eind jaren negentig van de vorige eeuw betrof in westelijk
te maken met ‘120 buren die bellen als er iets aan de hand is’.
Noord-Brabant (Roosendaal, Bergen op Zoom en omgeving) de
behoefte aan tijdelijke huisvesting vooral werknemers uit de
Organiseer het beheer
‘oude’ EU-landen (Engelsen die op Moerdijk werken). De laatste
Vier personen in wisseldienst zorgen voor toezicht op een 24/7
paar jaar zijn het steeds meer werknemers uit Polen en andere
basis. De jaarlijkse beheerkosten bedragen rond 1 miljoen euro,
nieuwe EU-landen die onderdak nodig hebben. Vooral kleine
waarin de kosten voor toezicht een belangrijk aandeel hebben.
uitzendbureau’s (veelal niet aangesloten bij een brancheEr is geen sprake van negatieve omgevingseffecten. Ook bij de
organisatie) zorgen hier voor problemen bij de huisvesting van
gemeente zijn geen gevallen van overlast bekend.
hun werknemers. Bij de gemeente Roosendaal zijn sinds begin
2007 enkele tientallen meldingen van overlast binnengekomen,
Begeleid de arbeidsmigranten
De gemiddelde verblijfsduur in het hotel is een maand of vier. Het bijvoorbeeld over een pand in het centrum waar 15 Polen gehuisuitzendbureau is gecertificeerd en heeft een zwaar sanctiebeleid vest waren. Er zijn168 adressen bekend waar mogelijk arbeidsmigranten verblijven.
als bewoners zich misdragen. De wethouder heeft de indruk dat
de sfeer er prettig is. Er zijn diverse recreatievoorzieningen. Zo
heeft een Pools voetbalelftal onlangs meegedaan aan een regio- Identificeer de behoefte en stel een plan van aanpak op
In de Raadscommissie Samenleving is een conceptnotitie van
naal voetbaltoernooi.
nieuw gemeentelijk beleid besproken, dat huisvesting in bestaande woningen op een verantwoorde wijze mogelijk maakt. Dat is

Praktische oplossingen voor huisvesting

11

niet eenvoudiger geworden sinds een recente richtinggevende
uitspraak van de Raad van State over de definitie van een huishouden. De uitspraak stelt dat alleen van een huishouden kan
worden gesproken als er sprake is van continuïteit in de samenstelling van de bewoners en van onderlinge verbondenheid. Bij
arbeidsmigranten is dat niet het geval. In die gevallen dat het
bestemmingsplan aangeeft dat woningen door één huishouden
bewoond mogen worden, betekent de raadsuitspraak een vergaande beperking van de mogelijkheden om arbeidsmigranten in
gewone woningen te huisvesten. De gemeente Roosendaal wil dit
ondervangen door voor de hele gemeente een ‘paraplubestemmingsplan’ vast te stellen, waarin de definitie van woningen en
wooneenheid wordt aangepast. Daarmee wordt huisvesting van
arbeidsmigranten in woningen wel mogelijk. In de nieuwe definitie dient een woning voor de huisvesting van
• één afzonderlijk huishouden OF
• een huishouden plus maximaal drie personen OF
• maximaal vier personen die geen huishouden vormen.

woonbestemming (bestemming Centrum; bestemming Gemengd)
kamerverhuur ‘binnen het begrip wooneenheid’ mogelijk maken
tot een maximum van tien personen. De notitie bevat ook het
principebesluit dat onder een aantal voorwaarden medewerking
wordt verleend aan grootschalige huisvesting in logiesgebouwen
in de overgangszone tussen woongebied en bedrijventerrein.
Voor huisvesting in het buitengebied wil Roosendaal de lijn van
Samenwerkingsverband Regio Eindhoven (SRE) volgen: bijvoorbeeld huisvesting in recreatiebedrijven wordt – conform het provinciaal beleid - uitdrukkelijk uitgesloten.

Voor de periode dat er nog geen paraplubestemmingsplan voorhanden is wil Roosendaal een gedoogbesluit nemen. Hiernaast
zal Roosendaal in een beperkt aantal wijken met niet alleen een

Bedenk oplossingen en faciliteer
De gemeente denkt met de vastgoedbeheerder mee over
geschikte locaties voor grootschalige huisvesting en werkt in de
tussentijd mee aan de oplossing van het huisvestingsprobleem
door middel van bovengenoemde paraplubestemming.

Bepaal je speelruimte
Een organisatie voor accommodatieservice en vastgoedbeheer
zoekt naar een locatie voor grootschalige huisvesting. Dat gaat
nog niet zo makkelijk: een mogelijk geschikte (binnenstedelijke)
locatie wordt binnen vijf jaar herontwikkeld, en van een andere
locatie aan de rand van een bedrijventerrein vindt de vastgoedbeheerder de verwervingskosten te hoog.

Let op vergunningen en procedures
Zowel gemeente als private partij hebben een voorkeur voor een
‘permanente’ bestemmingsplanaanpassing, voor de realisatie
van grootschalige logiesgebouwen. Mocht de behoefte aan tijdelijk verblijf op enig moment verminderen, dan kan het gebouw
bijvoorbeeld in een hotel worden omgezet. Dezelfde private vastgoedbeheerder maakt momenteel voor huisvesting gebruik van
slooppanden en gewone woningen (koop en huur) die moeilijk
in de markt liggen. Voor de woonhuizen zijn afspraken gemaakt
met gemeente en brandweer. Tot en met vier mensen is geen
gebruiksvergunning nodig en volstaan ‘lichte’ maatregelen zoals
rookmelders en brandblussers. Planologisch passen deze woonhuizen goed in het voorgenomen beleid van de gemeente.
Realiseer de huisvesting
De vastgoedbeheerder beschikt over 50 woningen. Een deel hiervan bestaat uit sloopwoningen (herstructureringswoningen) die
van een woningcorporatie worden gehuurd. Anders stonden deze
woningen langere tijd leeg. In iedere woning worden drie à vier

12

Praktische oplossingen voor huisvesting

personen gehuisvest, op basis van één slaapkamer per persoon.
De vastgoedbeheerder verhuurt niet aan particulieren maar aan
organisaties die huisvesting nodig hebben (zoals uitzendbureaus)
en bij voorkeur aan organisaties die huisregels en sancties
hanteren.

Daarnaast ziet de corporatie een groeiende doorstroom naar de
reguliere woningmarkt van mensen die zich in Nederland vestigen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een toenemend aantal aanmeldingen van Poolse kinderen op scholen.

Met medewerking van:
Anton Arnold, gemeente Roosendaal
Organiseer het beheer
Tonny van de Ven, woningcorporatie Aramis
De samenwerking tussen vastgoedbeheerder en woningcorpoJoep Verbraak, Acser
ratie loopt goed. Er wordt veel moeite gedaan om een negatief
effect op de leefbaarheid te voorkomen, zoals het goed bijhouden van voortuintjes. De extra opbrengst van de woningen
wil de woningcorporatie investeren in het onderhoud, zodat de
woningen er netjes uit blijven zien. Buurtbewoners hebben liever
tijdelijke bewoning dan dichtgespijkerde panden. De corporatie
vermijdt papier in de communicatie met de omwonenden en kiest
voor een ‘low-profile’benadering. ‘Nieuwsbrieven en bijeenkomsten werken niet, wel beheerders van de corporatie die rondlopen
en blijven uitleggen.’ Ook houdt de corporatie de vinger aan de
pols in informeel buurtoverleg. Als er klachten zijn kunnen omwonenden terecht bij zowel de vastgoedbeheerder als de woningcorporatie. Er zijn de laatste twee jaar weinig klachten geweest.
Begeleid de arbeidsmigranten
In de huizen wordt gestreefd naar een zodanige mix van bewoners dat er altijd iemand is die een tweede taal spreekt (Engels,
Duits). Aanvullend op de begeleiding door de uitzendbureaus ziet
de woningcorporatie hier een taak. Het gaat erom dat mensen
zich in de buurt snel thuis voelen. De corporatie wil ‘buddyburen’ werven die de mensen die hier tijdelijk verblijven snel
wegwijs kunnen maken. De corporatie vindt dat dit beter werkt
dan informatiefolders.
Bepaal het effect en identificeer opnieuw de behoefte
Een aantal gemeenten in het westelijk deel van Noord-Brabant,
waaronder Roosendaal en Bergen op Zoom, proberen tot regionale afspraken te komen over het meewerken aan huisvesting en
over het onderling afstemmen van de handhaving. Gemeenten in
de regio Breda zullen zich daar waarschijnlijk nog bij aansluiten.
De corporatie wil zelf ook onderzoeken wat zij in deze materie
kan betekenen en zoekt naar ideeën om dit vorm te geven, zoals
het realiseren van een hotel of pension.

13

2
Huisvesting
arbeidsmigranten

2.1 Identificeer de behoefte en stel een plan van aanpak op

uit overleg met grote werkgevers zoals tuinders, en uitzendbureaus of hun koepelorganisaties. Ga niet te lang op zoek naar de
exacte gegevens, het aantal MOE-landers kan je nooit helemaal
precies in beeld krijgen. Oneindig zoeken naar de juiste aantallen
vertraagt het proces!

De bijdrage van arbeidsmigranten aan de economie is onmisbaar. Het is van groot belang deze nieuwkomers een plek te
geven in de samenleving. Voor de mensen zelf, maar ook voor
hun omgeving moet hun huisvesting goed worden geregeld. Dat
De volgende bronnen verschaffen informatie over het aantal
houdt in dat werkgevers, huisvesters en gemeenten de handen
MOE-landers in een gemeente.
ineen moeten slaan om gezamenlijk structurele oplossingen te
• De belastingdienst levert op verzoek van een gemeente de
zoeken voor een behoefte die allesbehalve tijdelijk is. De aanopgegeven verblijfadressen van arbeidsmigranten die een
wezigheid van arbeidsmigranten is het uitgangspunt. Niet van
burgerservicenummer (sofinummer) hebben aangevraagd.
de individuele arbeider die hier tijdelijk is, maar van het gehele
De arbeidsmigranten verstrekken die gegevens vrijwillig.
fenomeen. We moeten dus op zoek naar een structureel aanbod
• Van arbeidsmigranten die zich inschrijven bij de gemeentelijke
van huisvesting voor mensen die hier tijdelijk komen werken.
basisadministratie persoonsgegevens (GBA), is de verblijfOmwille van de snelheid van handelen is soms een tijdelijke
plaats natuurlijk ook bekend. Het percentage dat zich inschrijft
oplossing nodig, in afwachting van betere oplossingen. (Maar pas
bij de GBA is laag, omdat arbeidsmigranten doorgaans maar
op: het gevaar bestaat dat de aandacht voor structurele oploskorte tijd in Nederland verblijven, of de GBA-regels niet
singen verdwijnt als er tijdelijke zijn gerealiseerd.) Bijvoorbeeld
kennen.
bij piekbelastingen en bij pure seizoensarbeid kunnen tijdelijke
• Het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI) heeft de wettelijke
oplossingen nodig zijn, zoals bijplaatsen van units of kleinschaplicht (Suwibesluit, artikel 5.10 lid 2) op verzoek een gemeente
lige huisvestingsvormen op een eigen erf. Uiteraard moeten ook
de verblijfsadressen van arbeidsmigranten met een tewerktijdelijke voorzieningen voldoen aan eisen van veiligheid, hygiëne,
stellingsvergunning te leveren. De werkgever is verplicht een
planologie enzovoort. Echt grote schommelingen zijn er trouwens
verblijfadres in Nederland op te geven. Dit betreft Roemenen,
niet: slechts een marginaal deel van het werk is seizoensgebonBulgaren en andere groepen buiten de EU, maar geen andere
den. Teelt- en oogstseizoenen lopen in elkaar over en sectoren
Oost-Europese arbeidsmigranten, zoals Polen!
als metaal, bouw en transport hebben jaarrond behoefte aan
• De Arbeidsinspectie levert huisvestingsgegevens aan de
arbeidskracht.
VROM-Inspectie, die deze periodiek doorgeeft aan de
gemeente. Mogelijke misstanden qua huisvesting geeft de
Een grote werkgever of corporatie, werkzaam binnen een bepaalVROM-Inspectie onmiddellijk door aan de gemeenten waar het
de gemeente, heeft belang bij een goede verstandhouding met
speelt.
de gemeente en is vaak bereid samen te werken. Zeker wanneer
er niet enkel wordt ingezet op pure handhaving, maar ook wordt
Deze vier bronnen geven een beeld van waar en hoeveel arbeidsgezocht naar alternatieve, goedkope, veilige en legale huisvestingsmogelijkheden voor arbeidsmigranten. Gemeenten en werk- migranten op een bepaald adres wonen. Dat is nuttig voor handhaving. Deze gegevens zijn echter vluchtig en kloppen niet altijd.
gevers zijn dus allebei gebaat bij goede samenwerking.
Ze zijn aan te vullen door:
• te informeren bij corporaties over al dan niet legaal gebruik
Omvang in kaart brengen
van woningen door arbeidsmigranten;
Werkgevers met huisvestingsplannen kunnen het best in een zo
• te informeren bij lokale/regionale werkgevers waar zij hun
vroeg mogelijk stadium met de gemeente overleggen om te zien
arbeidsmigranten huisvesten.
wat er op welke plek mogelijk is. De gemeente wil graag in beeld
krijgen om hoeveel mensen het gaat en hoe lang het verblijf of
de toestroom van nieuwe werknemers gaat duren. De informatie
van de werkgevers is hierbij zeer relevant: als zij voor huisvesting
risico’s willen nemen, is het kennelijk financieel verantwoord.
Gemeenten kunnen recente en betrouwbare informatie verkrijgen

14

Huisvesting arbeidsmigranten

Tot slot is er nog een aantal extra methoden, die duurder en
complexer in de uitvoering zijn:
• een meldpunt voor burgers, bijvoorbeeld een meldpunt
woonoverlast (dit kan ook van pas komen wanneer er
gefundeerd wordt gekozen om alleen op signalen en
excessen te reageren);
• eigen controles door inspecteurs;
• bestandsvergelijkingen;
• interventieteams waarbinnen Arbeidsinspectie huisvestingsgegevens rechtstreeks aan de gemeente levert;
• convenanten met andere diensten en organisaties (zoals politie, brandweer, de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst,
sociale dienst en dergelijke) om gegevens uit te wisselen en
samen te werken (dit zijn wel altijd gegevens aan de ’achterkant’, dus door een andere instantie ontdekt, nadat een illegale huisvestingsituatie al is ontstaan).
Let wel: houd bij iedere gegevensuitwisseling rekening met de
Wet Bescherming Persoonsgegevens (WBP).
Gemeentelijk beleidskader; waar wel, waar niet?
Een gemeente moet duidelijkheid scheppen in waar, wanneer
en hoe er buitenlandse werknemers gehuisvest kunnen worden.
Dat vraagt om een beleidskader waarin gemeenten aangeven
waar er mogelijkheden zijn om mensen te huisvesten en waar
niet. Daarnaast stelt de gemeente randvoorwaarden op, bijvoorbeeld voor kleinschalige huisvesting in bestaande woningen.
De gemeente laat aan huisvesters en inwoners weten wat deze
randvoorwaarden zijn. Als huisvesters zich niet aan de regels
houden, kan de gemeente handhaven en een einde maken aan
ongewenste situaties.
Binnen een gemeente spelen verschillende belangen een rol,
zoals huisvesting van studenten, toeristen op campings, de
opvang en begeleiding van daklozen naar een reguliere situatie,
het aangezicht van een landschap, politieke afwegingen met
betrekking tot publieke opinie, een tekort aan grote woningen
voor grote gezinnen en dergelijke. Ook verschillen de specifieke
lokale omstandigheden, zoals de woningvoorraden en de samenstelling van de inwoners per gemeente. Wat in de ene gemeente
is toegestaan, is in de andere gemeente ongewenst of verboden. De lokale situatie en de ‘druk’ die gemeenten aankunnen
is dan ook overal verschillend. Gemeenten verschillen in mate
van actie ondernemen, maar ook de acties die zij nemen kunnen
verschillen. Zo zijn er gemeenten die alleen de arbeidsmigranten

die in de eigen gemeente werkzaam zijn willen huisvesten. Dat
kan bijvoorbeeld het ontstaan van grootschalige voorzieningen
tegenwerken. Als richtlijnen goed op elkaar zijn afgestemd weten
werkgevers waar ze aan toe zijn, ook als zij in verschillende
gemeenten huisvesting realiseren.

2.2 Bepaal je speelruimte
Een gemeente kan haar regelgeving inzetten om door verbouw of
herbestemming mogelijkheden voor legale en veilige huisvesting
te creëren. Zo biedt bijvoorbeeld de Leegstandwet mogelijkheden
om leegstaande panden in afwachting van sloop of nieuwbouw
tijdelijk te verhuren. Of is het ombouwen van kantoor- of andere
bedrijfsgebouwen naar een logiesfunctie een oplossing.
Onzelfstandige bewoning toestaan
De Huisvestingswet in artikel 30 verbiedt: ’het aan de bestemming van bewoning onttrekken of naar onzelfstandige bewoning
omzetten van een woning’. Toch heeft een gemeente beschikking
over een aantal middelen om onzelfstandige bewoning in bepaalde gevallen toe te staan. Lees verder op pagina 16.

15

Huisvesting arbeidsmigranten

2a Praktijkvoorbeeld Eemsmond: Energy Village
Wat is de aanleiding voor dit project?
De komende tijd staan veel bouwactiviteiten in de Eemshaven
gepland, zoals twee nieuwe elektriciteitscentrales, een LNGterminal en de uitdieping en verbreding van de Eemshaven. In
Delfzijl is gestart met de bouw van een vuilverbrandingsinstallatie. Voor dit werk zullen waarschijnlijk vanaf 2009 gedurende
een periode van vijf jaar een paar duizend werknemers via aannemers worden ingezet. Naast Nederlanders worden Portugezen, Fransen, Japanners en Polen verwacht. Tijdens een eerdere
bouwpiek in het verleden was de huisvesting niet goed geregeld:
er was er sprake van een spontaan ‘zigeunerkamp’ waar tijdelijke werknemers bivakkeerden.
Hoe verloopt de planvorming?
De gemeenten Eemsmond, Appingedam en Delfzijl wachten de
komende piek aan tijdelijke werknemers niet af, maar zoeken
actief naar geschikte locaties voor grootschalige huisvesting.
Er zijn drie locaties in beeld die ieder deels in het buitengebied
en deels aan de rand van dorpskernen liggen. Eén ervan is het
voormalige psychiatrische centrum Bronswijk, aan de rand van
het dorp Wagenborgen in de gemeente Delfzijl. Gedacht wordt
aan huisvesting van 600 tot 900 personen. Het gaat om tijdelijke
huisvesting op basis van artikel 3.22 van de Wro (voorheen artikel 17). Na vijf jaar moet de locatie weer geheel zijn ontruimd.
Omdat vroegtijdig overleg goodwill kan opleveren, wordt nu al
overlegd met omwonenden en ondernemers. In Wagenborgen
roept de schaal van de huisvesting ten opzichte van de omvang
van het dorp (2000 inwoners) wel enige weerstand op. De
Gemeente Eemsmond is echter optimistisch. ’In het verleden
leverde de vestiging van een asielzoekerscentrum geen problemen op. Bovendien zijn Groningers nuchtere mensen die begrijpen dat mensen die hier komen werken ook ergens onderdak
nodig hebben’.

Projectbeschrijving
De huisvesting zal in een tender worden aanbesteed aan partijen
die in staat zijn om de huisvesting integraal te leveren; unitbouw, aanleg infrastructuur, catering, beheer met 24-uurs toezicht enzovoort. Het te realiseren tijdelijk hotel Energy Village
bestaat uit kamers, een keuken, een eetzaal, een centrale receptie, winkels en vrijetijdsvoorzieningen zoals een voetbalveld
en een filmzaal. Nuon zal voor de eerste grootschalige locatie
opdrachtgever zijn. Omdat de overheid eigenaar is van Nuon, is
een Europese aanbesteding verplicht.
De bouw start - mede afhankelijk van de voortgang van de vergunningverlening voor de grote bouwprojecten – eind 2008. De
openstelling vindt gefaseerd plaats in de loop van 2009.
Met medewerking van:
Paul Schuiten, Gemeente Eemsmond

Huisvesting arbeidsmigranten

In de Huisvestingsverordening stelt de gemeente vast in welke
gebieden of categorie onzelfstandige bewoning wordt toegestaan
en waar niet. In de Bouwverordening bepaalt de gemeente welke
grenzen ze aan onzelfstandige bewoning stelt (zie bijlage II.2).
Bijvoorbeeld aan de minimale oppervlakte per persoon of het
maximum aantal personen waarvoor zonder vergunning bedrijfsmatig woon- of nachtverblijf mag worden verschaft. Vier of vijf
personen is een veelgebruikte grens. Zo’n verblijfsinrichting
moet aan bepaalde brandveiligheidseisen voldoen. De gemeente
kan extra voorwaarden aan de gebruiksvergunning stellen (bijvoorbeeld het maximale aantal personen per verblijfsruimte of
bouwwerk, de minimale oppervlakte per gebruiksruimte en het
beheer en gebruik van de woning). Door gebruik te maken van de
extra voorwaarden bij de vergunningverlening kunnen onwenselijke of overlastsituaties voorkomen worden.
Als een gemeente gebieden aanwijst waar onzelfstandige bewoning wordt toegestaan, heeft ze in die gebieden niet meer in de
hand of álle woningen in dat gebied onzelfstandig bewoond gaan
worden. Denk daarom goed na over de omvang van deze gebieden en waar zij gelegen zijn.
Kamerverhuur en logies in bestemmingsplannen
Tot voor kort kon ook via een leefmilieuverordening kamerverhuur gereguleerd worden. De leefmilieuverordening komt te
vervallen door het intrekken van de wet op de Stads – en dorpsvernieuwing. De nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro), artikel
3.5 biedt met artikel 3.1.2 Bro de mogelijkheid zaken die voorheen in de leefmilieuverordening waren opgenomen voortaan via
het bestemmingsplan te regelen. Planologische regulering van
kamerverhuur loopt dus voortaan altijd via het bestemmingsplan.
Formuleer, om te bepalen wat waar mogelijk is, in nieuwe
bestemmingsplannen een definitie van wat een huishouden is (zie
uitspraak Raad van State in paragraaf 1.2) en wat een kamerverhuurbedrijf is. Gebruik eventueel een paraplubestemmingsplan
(een bestemmnigsplan dat aan alle bestaande bestemmingsplannen een aantal overkoepelende regels toevoegt). Als de huisvestingssituatie strijdig is met het bestemmingsplan, kan deze
worden aangepakt. Mocht er om wijziging van bestemmingsplan
worden verzocht, is afwijzing vaak goed te motiveren met de
afwegingen die bij het opstellen van het bestemmingsplan zijn
gemaakt. Wees duidelijk!
Ook de definitie van een kamerverhuurbedrijf kan in een bestem-

16

mingsplan opgenomen worden. Het is mogelijk om een bepaald
gebied aan te wijzen waarbinnen voor kamerverhuur een ontheffing nodig is. Pak kamerverhuur zonder ontheffing aan. Motiveer
een weigering op basis van het bestemmingsplan.
Bestemming wijzigen
Sinds 1 juli 2008 is de nieuwe Wro van kracht. De nieuwe Wro
zorgt ervoor dat gemeenten zonder goedkeuring van de provincie
in maximaal 26 weken een bestemmingsplan kunnen wijzigen.
Het is ook mogelijk om tijdelijk (maximaal vijf jaar) af te wijken
van het bestemmingsplan.
Tot slot biedt artikel 3.10 Wro de mogelijkheid om door middel van een projectbesluit een project, dat in strijd is met het
bestemmingsplan, te realiseren. Wel moet binnen een jaar het
bestemmingsplan overeenkomstig het projectbesluit worden
aangepast of moet het in een beheersverordening zijn vastgelegd.
De periode van een jaar kan onder voorwaarden verlengd worden
tot maximum vijf jaar.
Het wijzigen of afwijken van bestemmingsplannen creëert mogelijkheden om bijvoorbeeld kantoorruimte om te zetten naar
logiesruimte of om te bouwen op plekken die niet voor wonen of
logies bestemd zijn. Deze manier van huisvesting creëren tast de
woningvoorraad niet aan. Een ander voordeel is dat ongebruikte,
wellicht verloederde (kantoor)ruimte een nieuwe maatschappelijke functie krijgt.
Afweging: tijdelijke ontheffing of projectbesluit
Een initiatief voor huisvesting voor arbeidsmigranten kan gefaciliteerd worden met een tijdelijke ontheffing of een nieuw bestemmingsplan, al dan niet voorafgegaan door een projectbesluit.
Nadeel van tijdelijke ontheffing is dat de termijn mogelijk niet
lang genoeg is om een investering in huisvestingsruimte eruit
te halen (bouw of omzetting van kantoorruimte of agrarisch
gebouw), tenzij het mogelijk is dat een gebouw na de vijf jaar
weer een functie krijgt die wel binnen het bestemmingsplan valt.
Er is ook een risico op planschade: burgers houden rekening met
een bestemmingsplan als zij zich ergens vestigen en moeten hier
ook op kunnen vertrouwen. Zij hebben dan ook uitgebreide middelen tot hun beschikking om tegen dergelijke besluiten bezwaar
te maken.
Verder is bij ontheffing een uitgebreide motivatie nodig die de
tijdelijkheid onderbouwt. Bij de vraag naar huisvesting voor
arbeidsmigranten, die hoogstwaarschijnlijk langer dan vijf jaar
zal duren, is de tijdelijkheid discutabel.

17

Huisvesting arbeidsmigranten

2b Logies versus wonen
De meeste arbeidsmigranten wonen hier niet, ze verblijven hier
tijdelijk. Bij hun huisvesting is dus vooral sprake van logies, in
plaats van wonen. Voor logies gelden andere eisen dan voor
wonen (bijvoorbeeld kleinere verblijfsruimte). Slechts een kleine
groep (minder dan tien procent) denkt aan een permanent verblijf. Voor hen gelden de gewone regels voor wonen en woonruimteverdeling. Wanneer in regelgeving sprake is van logies
en wanneer van wonen, en aan welke eisen dan moet worden
voldaan, verschilt van gemeente tot gemeente. Ook wordt soms
onderscheid gemaakt tussen logies en kamerverhuur. Er is
een algemene tendens om kleinschalige vormen van logies of
kamerverhuur in woningen toe te staan, met een maximum
aantal personen per woning. Illustratief is in dit verband beleid
dat in Roosendaal in ontwikkeling is.
Wat is wat?
In de concept beleidsnotitie ‘Arbeidsmigranten in Roosendaal’
(maart 2008) zijn de begrippen kamerverhuur, logies, woning en
logiesgebouw omschreven, en is aangegeven wat de verschillende mogelijkheden voor huisvesting zijn.
Kamerverhuur:
Het bedrijfsmatig (nacht)verblijf aanbieden, waarbij de kamerhuurder ter plaatse het hoofdverblijf heeft.

Woning:
Een woning dient voor de huisvesting van
• één afzonderlijk huishouden OF
• een huishouden plus maximaal drie personen OF
• maximaal vier personen die geen huishouden vormen.
Logiesgebouw:
Een gebouw specifiek ingericht voor het bedrijfsmatig (nacht)
verblijf aanbieden voor meer dan tien personen, waarbij de
betreffende personen het hoofdverblijf elders hebben.
Afwegingen
Het verschil tussen ‘wonen’ en ‘logies’ zit onder andere in de
minimale oppervlakte; voor wonen geldt een minimale oppervlakte aan verblijfsruimte. Zie bijlage II.2 voor nadere toelichting. De eisen voor brandveiligheid liggen bij ‘logies’ echter fors
hoger dan bij ‘wonen’. Of in een wijk ‘wonen’ of ‘logies’ mogelijk
is bepaalt het bestemmingsplan. Het gebruiksbesluit geeft de
brandveiligheidseisen.
Kamerverhuur is een tussenvorm van ‘wonen’ en ‘logies’. Het is
van belang dat het bestemmingsplan op dit punt duidelijk is.
Via het bestemmingsplan (art. 3.5 Wro/3.1.2 Bro) kan de
gemeente regelen of kamerverhuur in een wijk is toegestaan
en zo ja, op welke plekken en in welke mate. Transparante en
eenduidige bestemmingsplannen geven dus mogelijkheden
voor bonafide huisvesters en de basis voor handhaving door de
gemeente van malafide huisvesters, ofwel huisjesmelkers.

Logies:
Het bedrijfsmatig (nacht)verblijf aanbieden, waarbij de betreffende persoon het hoofdverblijf elders heeft.
Schaal van het verblijf versus type gebouw, schematisch weergegeven
Gebouw
1) Woning in woongebied
2) Woning in gebied met aangepaste
bestemming
3) Logiesgebouw, met logiesbestemming

Kamerverhuur
Maximaal 4 personen
Maximaal 10 personen

Logies
Maximaal 4 personen
Maximaal 10 personen
Meer dan 10 personen

1) 	In een voorgenomen paraplubestemmingsplan wordt dit standaard toegestaan, ook in buurten met uitsluitend woonbestemming, met een aanpassing van de omschrijving van het begrip woning.
2) 	In bepaalde delen met centrumbestemming of gemengde bestemming wordt ook verblijf tot maximaal tien personen in een woning toegestaan (kamerverhuur of logies). Dan moet de woning
daar wel geschikt voor zijn. In de vigerende bouwverordening wordt gesteld dat voor het huisvesten van vijf of meer personen een gebruiksvergunning vereist is.
3) Voor een logiesgebouw is de bestemming logies vereist. Bij een andere vigerende bestemming dient deze te worden aangepast.

18

Huisvesting arbeidsmigranten

2c Praktijkvoorbeeld Diemen:
van productinnovatie naar tijdelijke huisvesting
Wat is de aanleiding voor dit project?
Voor studentenhuisvesting wordt de laatste jaren steeds vaker
unitbouw toegepast. Er is ervaring opgedaan met een modulair
systeem, gebaseerd op zeecontainers. Containers van 20 voet
zijn het meest gangbaar. In Diemen werken een uitzendorganisatie, een woningcorporatie en een bouwbedrijf samen om dit
systeem dat al wordt ingezet voor de huisvesting van studenten,
ook toe te passen op huisvesting voor arbeidsmigranten.
Projectbeschrijving
In een kantorenpark in Diemen is een locatie gevonden voor
een Labour Hotel voor 180 arbeidsmigranten. Het Labour Hotel
bestaat uit 30 units, die elk plaats bieden aan zes personen. De
huur bedraagt € 60,- per week per persoon. De kosten per unit
bedragen € 60.000,- Het bouwbedrijf realiseert het gebouw, de
woningcorporatie heeft de grond in eigendom, financiert het
hotel, wordt eigenaar en zorgt voor het technisch beheer. De
uitzendorganisatie huurt het tijdelijke gebouw voor vijf jaar en zorgt
voor het sociale beheer. Ook het contact met de arbeidsmigranten
loopt via de uitzendorganisatie. Ondanks het tijdelijke karakter is
het Labour Hotel qua exploitatie verantwoord. Het functioneert als
‘satellietgebouw’ van een reeds gerealiseerd unitbouwcomplex voor
600 studenten. De arbeidsmigranten zullen gebruik maken van de
voorzieningen voor studenten.

Stand van zaken planvorming
De procedures voor de bouwvergunning en voor een tijdelijke
ontheffing van het bestemmingsplan conform artikel 3.22 Wro
(voorheen artikel 17 WRO) zijn in gang gezet. De gemeente
staat hier niet negatief tegenover. Er zijn geen omwonenden in
de directe omgeving. De verwachting is dat de bouw medio juli
2008 start en het Labour Hotel vanaf september 2008 in bedrijf
zal zijn. De bouwtijd is kort omdat voorafgaand aan de bouw op
locatie de units elders al zijn geproduceerd.
Bredere toepasbaarheid
Dit is vooralsnog één van de weinige locaties waar grootschalige nieuwbouw zonder grote problemen en in een hoog tempo
wordt gerealiseerd. Braakliggende kavels in kantoorgebieden
kunnen zo een zinvolle tijdelijke invulling krijgen. Door slim
te combineren met een al bestaande voorziening wordt deze
oplossing exploitatietechnisch ook haalbaar. Ook recente innovaties in de unitbouw dragen hieraan bij. Succesfactor is ook
dat de verdeling van taken tussen de woningcorporatie en de
uitzendorganisatie aansluit bij de kernactiviteiten van beide
organisaties. Verder bieden de partijen elkaar met een vijfjarencontract langdurige zekerheid.
Met medewerking van:
Frans Haase, Labour Housing,
Paul ’t Lam, Otto Workforce.

19

Huisvesting arbeidsmigranten

De mogelijke complicaties bij een tijdelijke ontheffing, in combinatie met een in de nieuwe Wro sterk bekorte procedure voor
een nieuw bestemmingsplan, maken de laatste variant aantrekkelijk. Aangezien het bestemmingsplan elke tien jaar opnieuw
moet worden vastgesteld, is een tijdelijke bestemming van tien
jaar goed mogelijk. Indien de wijziging van bestemming gevolgen
voor het gebruik heeft, is het wel raadzaam om afspraken met de
eigenaar van grond en/of gebouw te maken. Anders kan de eigenaar een planschadeclaim indienen.
Privaatrechtelijke mogelijkheden zijn, als de gemeente grondeigenaar is, om bij uitgifte in erfpacht of bij verkoop afspraken over
het gebruik vast te leggen. Een andere mogelijkheid is het vastleggen van de beperkingen in contacten of een overeenkomst. De
eigenaar kan dan te zijner tijd wel naar de rechter, maar dan zal
de rechter meewegen dat de eigenaar van de beperkingen op de
hoogte was. Indien grond of panden in handen van woningcorporaties zijn kan via prestatieafspraken het gebruik (bijvoorbeeld
logies voor een periode van tien jaar) worden vastgelegd.
Een andere (publiekrechtelijke) optie is een gemengde bestemming, die bijvoorbeeld transformatie van logies naar woningen
mogelijk maakt.

In bijlage II staat een overzicht van alle wetten die relevant zijn
bij de huisvesting van arbeidsmigranten. Ook vindt u daar de volledige tekst van enkele specifieke artikelen.

2.3 Zoek partners
Samenwerkingsverbanden aangaan
Zodra werkgevers en gemeenten hebben vastgesteld welke huisvestingsvraag er ligt en waar zich problemen voordoen, is het
zaak om de handen ineen te slaan en dit vraagstuk gezamenlijk
aan te pakken, ieder vanuit een eigen verantwoordelijkheid.
Werkgevers zorgen voor huisvesting en het beheer, gemeenten
maken dit mogelijk. Bij beiden ligt ook een verantwoordelijkheid
(zelfregulering werkgevers en handhaving gemeenten) om ongewenste situaties te voorkomen.
De samenwerking staat en valt met een goede communicatie
tussen deze partijen, en een goed werkgeverschap. Een goede
werkgever neemt zijn verantwoordelijkheden, stelt alles in het
werk om zaken op de juiste wijze voor zijn werknemers te regelen en vervult zijn zorgplicht. Het is voor beide partijen – bonafide
werkgevers en gemeenten – zaak om het kaf goed van het koren

2d Voorbeelden realiseren huisvesting door private partijen
Activiteit

Huisvesting in herstructureringswoningen

Huisvesting in logiesgebouw

Bouw/verbouw

Sloopwoningen worden door woningcorporatie weer toonbaar en geschikt voor
bewoning gemaakt.

Specialist unitbouw realiseert grootschalige tijdelijke huisvesting.

Verwerving/financiering

Woningcorporatie.

Woningcorporatie is eigenaar locatie en
koopt tijdelijk gebouw aan; levensduur
vijf jaar.

Beheer/exploitatie

Onderneming voor vastgoedbeheer huurt
woningen van corporatie, verhuurt deze
aan uitzendorganisatie.

Uitzendorganisatie huurt gebouw voor
vijf jaar van corporatie.

Verhuur aan tijdelijke werknemers

Huisvesting onderdeel van arbeidscontract
uitzendorganisatie met werknemers.

Huisvesting onderdeel van arbeidscontract uitzendorganisatie met
werknemers.

20

Huisvesting arbeidsmigranten

te scheiden. Zo heeft de goede werkgever meer goodwill bij de
gemeente en weet de gemeente dat zij met een serieuze partij
om tafel zit. Bonafide werkgevers kunnen het initiatief nemen
voor zelfregulering door gezamenlijk een gedragscode af te spreken. Dat heeft als voordeel dat er minder handhaving nodig is en
dat de regels goed op de praktijksituatie afgestemd zijn.

Tips en aanbevelingen
• Werkgevers en gemeenten overleggen regelmatig met elkaar.
• Werkgevers en gemeenten onderzoeken samen de omvang
van de huisvestingsbehoefte, maar steken hier ook weer niet
teveel tijd in. De behoefte is er, dus stel een beleidskader op
waarmee iedereen snel aan de slag kan.
• Werkgevers en gemeenten regelen huisvesting met oplossingen waar ze achter kunnen staan. Maak het jezelf en elkaar
niet moeilijk met halfslachtige oplossingen, zoals units toestaan en dan eisen dat deze in de winter weg moeten.
• Gemeenten werken samen, zodat in de regio een eenduidig
beleidskader geldt; ze voorkomen waterbedeffecten met gezamenlijke richtlijnen over locaties en bijbehorende eisen aan
huisvesting.
• Gemeenten maken afspraken op aantallenniveau over te realiseren huisvesting en houden elkaar daar aan.
• Gemeenten kunnen gezamenlijk gebruik maken van grootschalige voorzieningen. Regel dan bijvoorbeeld dat een
gemeente meebetaalt bij gebruik van een voorziening in een
buurgemeente.
• Gemeenten en werkgevers stellen zich op de hoogte van (het
spanningsveld tussen) de tijdelijke behoefte aan huisvesting
en de structurele voorzieningen.
• Werkgevers realiseren huisvesting op zo’n manier dat ombouwen en/of herbestemming mogelijk en rendabel is.
• Werkgevers werken samen met professionele huisvesters,
zoals woningcorporaties.
• Organiseer niet alleen een informatiepunt voor arbeidsmigranten, maar ook de back office erachter, zodat de mensen
echt geholpen kunnen worden.
• Werkgevers en gemeenten overleggen gezamenlijk met de
provincie, als ze afwijking van provinciaal beleid nodig achten.

2.4 Bedenk oplossingen en faciliteer die
Werkgevers/huisvesters: zorgen voor huisvesting
Wanneer een werkgever mensen naar Nederland haalt, is hij de
eerst aangewezen partij om huisvesting te verzorgen. Werkgevers
hebben daarom de grootste behoefte aan structurele oplossingen
en zijn ook het best op de hoogte van de omvang (in tijd, aantallen en locatie) van die behoefte. Zij bekijken hoeveel mensen ze
willen huisvesten, hoelang ze denken dat de huisvesting duurt,
waar ze huisvesting zoeken, wat de werknemers per week willen besteden aan logies, hoe het beheer het best geregeld kan
worden, enzovoort. Uit die overwegingen volgt een zoektocht naar
kleinschalige oplossingen zoals woningen of grootschalige, zoals
leegstaande bedrijfsgebouwen, kortom naar de hardware. Die
hardware kan ook gezocht worden bij professionele aanbieders
van huisvesting zoals corporaties.
Druk op de woningmarkt
De huisvesting van arbeidsmigranten kan in bepaalde gevallen
woningen aan de woningmarkt onttrekken. Stel: een bestaande
eengezinswoning krijgt een logiesbestemming. Daarmee wordt
een eengezinswoning onttrokken aan de woningvoorraad. Zo
komen er minder woningen beschikbaar voor zelfstandige huishoudens van een bepaalde omvang. Dit is een zeer groot nadeel
en kan op weerstand van burgers stuiten. Gemeenten kunnen
dit indien gewenst reguleren. Als werkgevers bouwen en als
overheden (lokaal en regionaal) eraan meewerken dat er locaties
beschikbaar komen, is het verdringingseffect minimaal. Er worden in dat geval logies en/of woonlocaties toegevoegd.
De huisvester/werkgever moet een afweging van veel verschillende factoren maken, maar de keuze is niet helemaal vrij. De
mogelijkheden moeten er wel zijn en de gemeente heeft ook
voorkeuren voor huisvestingsvormen.
Hoe: kwaliteitseisen
Over de vraag wat goede huisvesting is lopen de meningen uiteen. De werknemers zelf vinden lage kosten vaak belangrijker
dan bepaalde kwaliteitseisen. Werkgevers hebben soms een dubbelrol: zij willen winst maken op hun uitzenddiensten, maar ook
op huisvesting. Natuurlijk moet huisvesting op een degelijke en
humane wijze plaatsvinden: huisvesting moet bijvoorbeeld zeker
aan minimumeisen (veiligheid, hygiëne, planologisch) voldoen.
In de CAO voor uitzendkrachten is het nodige geregeld rond ver-

Huisvesting arbeidsmigranten

voer, huisvesting, zorg en informatievoorziening. De leden van de
VIA (zie bijlage IV) bijvoorbeeld, huisvesten volgens de normen
van Stichting Keurmerk Internationale Arbeidsbemiddeling (SKIA)
en pleiten ervoor dit landelijk als model te nemen. Meer informatie op www.skia.eu.com
Denk bij goede huisvesting aan:
• voldoende oppervlak per werknemer met enige privacy (zie
bijlage II voor vergelijking met bouwbesluit). SKIA stelt dat bij
meer dan twee personen per kamer alle kamergenoten hiermee moeten instemmen;
• adequate keuken en sanitaire voorzieningen. SKIA vraagt minimaal een toilet en douche per acht personen;
• bij grotere groepen is een ‘huiskamer’ of ontspanningsruimte
aan te bevelen;
• een redelijke vergoeding voor woonkosten (huur, schoonmaak,
servicekosten, gas, water, beheer enzovoort);
• dagelijks beheer met goede afspraken ter voorkoming van
overlast voor omwonenden;
• de uitzendorganisatie houdt een actueel overzicht van locaties
en bewoners bij;
• (brand)veiligheid is geregeld conform de wettelijke voorschriften, er is bijv. een gebruiksvergunning, of er is sprake van een
melding, er zijn zaken geregeld als inspectierapporten en aanwezigheid van blusmiddelen, toegankelijke vluchtroutes;
• een handboek huis- en leefregels, ook in de taal van het land
van herkomst, duidelijke plaats voor alarmnummers;
Hoe: groot- versus kleinschalig
Er wordt door werkgevers wisselend gedacht over het huisvesten in kleine groepen (in woonhuizen bijvoorbeeld) of juist in
grotere concentraties. Uit oogpunt van efficiency en kosten zijn
grotere concentraties zeker te verkiezen. Voorzieningen zijn daar
efficiënter te delen en het onderhoud en beheer is centraler en
daarmee goedkoper uit te voeren. Een nadeel is dat de procedures om te kunnen (ver)bouwen tijd kosten. De gemeente kan hier
een belangrijke tijdbesparende rol in spelen. Een ander nadeel
is het risico dat een grootschalige voorziening leeg komt te staan
als de arbeidsvraag opdroogt. Dit is op te lossen door de voorziening zo te ontwerpen dat (tijdelijke) herbestemming naar andere
functies rendabel is.
Andere werkgevers kiezen voor huisvesting van een kleine groep
in een woonhuis met als argumenten het welzijn van de mensen,
de onderlinge sociale controle en het gevoel van verantwoorde-

21

lijkheid voor de woning. Woonhuizen zijn sneller beschikbaar dan
grootschalige voorzieningen en kunnen flexibel in de buurt van
de vraag naar arbeid gehuurd worden, waarmee de reisafstanden worden beperkt. Voor huisvesten in woningen is soms geen
vergunning nodig (en als dat wel zo is, heeft de vergunning geen
inzageprocedure). Dat beperkt de mogelijkheden voor burgers
om de huisvesting vanuit een Not In My Back Yard (NIMBY)-gevoel
tegen te gaan.
Waar: binnen versus buiten de kern
Gemeenten willen vaak grootschaliger voorzieningen alleen toestaan buiten de kernen (vooral om NIMBY-sentimenten te voorkomen.) Provincies staan daarentegen niet direct te juichen bij
grootschalige voorzieningen in het buitengebied, in verband met
aantasting van het landschap. Voorkom een patstelling en stem
grootschalige voorzieningen regionaal af. Schrik ook niet te snel
terug voor grootschalige voorzieningen binnen de kern of in de
randzone.
In bijlage I vindt u staalkaarten van vormen van huisvesting,
geordend naar plaats en schaal, die u kunnen helpen een afweging te maken.

Huisvesting arbeidsmigranten

2d Bemiddeling door de VROM-Inspectie bij belemmeringen
Het vinden van goede locaties voor het realiseren van huisvesting verloopt vaak moeizaam. Lokale emoties (vrees voor
overlast) en provinciaal beleid (geen nieuwe verstening van
het buitengebied) strijden met elkaar. Provincies als Limburg
en Noord-Brabant hebben hun beleid vastgelegd. Daarmee
is duidelijkheid voor de huisvesters/ondernemers en voor de
gemeenten gekomen.
Dat verdient navolging door andere provincies.
Waar ondanks het beleid nog belemmeringen optreden heeft
de minister voor Wonen, Wijken en Integratie (WWI) de VROMInspectie gevraagd te interveniëren.

Twee voorbeelden:
De provincie laat het realiseren van huisvesting in agrarische
bedrijfsgebouwen toe. Een ondernemer wil in een extra verdieping óp het agrarisch bedrijfsgebouw logiesvoorzieningen
maken. Laat de provincie dat toe?
Een gemeente staat binnen de bebouwde kom, in een geplande
woonwijk, ruimte voor huisvesting van arbeidsmigranten toe.
Op termijn zal er dus behoefte aan een nieuwe woningbouwlocatie zijn, waarvoor binnen de bebouwingscontouren echter
geen ruimte is. Krijgt de gemeente van de provincie de garantie dat te zijner tijd een uitbreiding van de bebouwingscontouren wordt gegeven?

22

23

3
Wet- en regelgeving

3.1 Overzicht van de mogelijkheden
Door de ‘beweeglijkheid’ van de arbeidsmigranten- en huisvestingsmarkt is het voor gemeenten lastig inzicht te krijgen in de
omvang van het probleem (de vraag naar huisvesting én de eventuele overlast van bestaande huisvesting). Zowel het realiseren
van kwalitatieve huisvesting als het opsporen van huisvesting die
in strijd is met regelgeving blijkt een lastige opgave. Toch hebben
gemeenten met de bestaande regelgeving - en de speelruimte
daarbinnen! - aardig wat instrumenten om (gevoel van) overlast
rond huisvesting van arbeidsmigranten te voorkomen en misstanden tegen te gaan.
Veel valt te regelen door te 'sturen' met de bestemming: voor
wonen gelden andere regels vanuit het bestemmingsplan dan
voor logies (waarvoor ook nog het gebruiksbesluit geldt). Let wel,
ook huisvesters kunnen een voorkeur hebben voor een bepaalde
bestemming. Bijvoorbeeld voor wonen worden (hogere) eisen aan
het aantal vierkante meters per persoon gesteld dan bij logies
het geval is.
Werkgevers, huisvesters en gemeenten hebben voldoende mogelijkheden om huisvesting goed te regelen en overlast te voorkomen. Zie tabel pagina 24.

24

Wet- en regelgeving

Gemeente

Huisvester/werkgever

Pak misstanden aan

• Huisvesters/werkgevers de kans geven
onveilige of onrechtmatige huisvesting te
verbeteren
• Illegale of onveilige huisvesting beëindigen

• Regelgeving naleven
• Onveilige of illegale situaties verbeteren

Communiceer met de omgeving

• Eenduidige voorlichting geven over waar
wordt gehuisvest en bij wie men met
klachten terecht kan
• Beeldvorming in o.a. termi nologie minder
eenzijdig maken

• Communiceren met omwonenden
• Beeldvorming in o.a. terminologie minder
eenzijdig maken

Organiseer het beheer

• Meldpunt inrichten, klachten omwonenden
opvolgen
• Communiceren over afwegingen met
betrekking tot bestemmingsplan en
dergelijke
• Communicatie met arbeids migranten
(vooral door huis vesters / werkgevers!)

• Meldpunt inrichten, klachten omwonenden opvolgen
• Huisregels afspreken en controleren
• Nachtregister bijhouden
• Communicatie met arbeidsmigranten,
bijvoorbeeld over Nederlandse regels en
gebruiken
• Praktische maatregelen nemen (parkeergelegenheid enzovoort)

Wet- en regelgeving

3.2 Pak misstanden aan
Gemeenten zullen vanuit de beginselplicht tot handhaven moeten
optreden tegen onrechtmatige situaties. Dat betekent niet dat zij
daarbij niet pragmatisch te werk kunnen gaan. Stel: een huisvesting voldoet bijvoorbeeld niet geheel aan de regels, maar levert
geen gevaar of overlast. Is de betrokken huisvester van goede wil,
stel dan een redelijke begunstigingstermijn voor om verbeteringen aan te brengen of een andere locatie te zoeken. Repressie is
beter te verantwoorden als er ook legale huisvestingsmogelijkheden worden geboden, of als er sprake is van gevaarzetting.
Situaties zonder gevaarzetting
Het loont voor alle partijen om samen te zoeken naar wat er
binnen kaders wel mogelijk is. Stel: een woonhuis moet een
logiesbestemming krijgen. De huisvester/werkgever treft in de
tussentijd prima brandbestrijdingsvoorzieningen. De brandweer
kan die situatie dan (goed)keuren volgens de maatlat voor een
logiesgebouw onder de voorwaarde dat de bestemmingswijziging
door de gemeente op orde wordt gemaakt. De brandweer informeert de gemeente daarover. Zo kan iedereen verder. Een andere
vorm is het verlenen van een experimentstatus aan een situatie.
Als een gemeente redelijke termijnen hanteert voor het beëindigen van illegale huisvestingsituaties (zonder gevaar!), is een
werkgever in staat om zonder al teveel schade legale huisvesting
voor de arbeidsmigranten te realiseren. Andere afwegingen bij
een uitvoeringsbeleid zijn: hoe om te gaan met recidive, hoe ziet
de woning of de huisvesting eruit, wordt teveel ‘huur’ betaald en
in welk gebied vindt het plaats (’krachtwijken’)? Let op: (gedeeltelijk) afzien van handhaving vergt een zorgvuldige en transparante
democratische besluitvorming. Wees dus expliciet naar Raad,
burger en gebruiker.
Bij deze afweging is ook van belang om te bepalen of een werkgever bonafide of malafide is. Koepelorganisaties en keurmerken
spelen hierbij een belangrijke rol. Bij voorkeur stelt een keurmerk ook regels over huisvesting, zoals dat het geval is bij de
SKIA (bijlage IV).
Onttrekking woningen
Als meerdere huishoudens in één woning verblijven, is er sprake
van omzetting van zelfstandige naar onzelfstandige bewoning
(artikel 30 Huisvestingswet) of onttrekking wegens logies. Dit is
aan de hand van een aantal criteria in de jurisprudentie uitgekris-

25

talliseerd. In de Huisvestingsverordening wordt het gebied en de
categorie bepaald waarin hiervoor een vergunning nodig is (in de
gemeente Den Haag bijvoorbeeld alle woningen). Bij het ontbreken van een vergunning kan dit op basis hiervan aangepakt worden. De weigering van een vergunning ligt moeilijker, daarvoor
moet een uitgebreide en goed gemotiveerde belangenafweging
worden gemaakt (zie bijlage II.5).
Gemeentelijke basisadministratie
Zorg dat de administratie op orde is. Zo niet, onderneem dan
actie. In grote gemeenten is het een ondoenlijke taak om alle
inschrijvingen en mutaties fysiek te controleren. Neem bij controles altijd de gemeentelijke basisadministratie mee en geef
veranderingen door aan de Dienst Burgerzaken. Is er sprake van
concentraties van illegale huisvestingsituaties (bijvoorbeeld in de
’krachtwijken’) dan kan een blok-voor-blokcontrole van een wijk
overwogen worden en tegelijkertijd de gemeentelijke basisadministratie worden verbeterd (zie ook 2.1).
Nachtregister
Tip: maak gebruik van het nachtregister. Eigenaren van logiesverblijven dienen een nachtregister bij te houden (Wetboek van
Strafrecht). In een nachtregister wordt het verblijf van personen
geregistreerd (naam, woonplaats, paspoortnummer), net zoals
dat bij toeristenhotels het geval is. Controle kan de betrouwbaarheid uitwijzen. Het ontbreken ervan kan leiden tot sancties.
Algemene Plaatselijke Verordening (APV)
De APV biedt mogelijkheden tot handhaving op het moment dat
overlast vanuit vormen van huisvesting zo groot is, dat het invloed
heeft op de openbare orde.
Gevaarlijke situaties
De Woningwet en het Bouwbesluit 2003 bieden meerdere handvatten voor de bestrijding van gevaarlijke en onwenselijke situaties. De Woningwet verplicht een gemeente een Bouwverordening
op te stellen. De Bouwverordening stelt aan welke eisen voldaan
moet worden voor een vergunning, zoals brandveiligheidseisen,
maar ook bepalingen over de gebruiksoppervlakte per persoon,
de hygiëne, overbewoning (zie bijlage II.5 over gebruiksbesluit)
en voorkoming van overlast. Hierbij is onderscheid gemaakt naar
onder andere ‘wonen’ en ‘logies’. Voor de aanpak van illegale
situaties kan de Algemene wet bestuursrecht (Awb) worden ingezet: dwangsom, bestuursdwang en preventieve dwangsom.

Wet- en regelgeving

3a Voorbeeldconvenanten
Verschillende gemeenten en regio’s sluiten een convenant af
met brancheverenigingen van uitzendbureaus:

Convenant Den Haag
Branchevereniging VIA sluit met diverse gemeenten convenanten af over de minimale kwaliteit van de huisvesting, bestemmingsplannen, kamerverhuur enzovoort. Met de gemeente Den
Haag is bijvoorbeeld een convenant gesloten waarbij bij wijze
van proef (pilot) voor een periode van twee jaar de mogelijkheden voor huisvesting van arbeidsmigranten in kamers worden
verruimd, mits daarbij is voldaan aan een aantal voorwaarden.
Den Haag heeft de mogelijkheden voor onzelfstandige woonruimte aan strenge eisen gebonden, maar staat voor deze pilot
50 panden toe. VIA-leden kunnen hun buitenlandse werknemers
nu huisvesten mits ze een goede administratie voeren, communiceren met belanghebbenden omwonenden, beheersmaatregelen treffen en altijd bereikbaar zijn.
In een dergelijk convenant kan verder het aantal mensen per
pand vastliggen, de manier waarop een pand beschikbaar komt
en de toezegging dat de gemeente panden met andere bestemming toch als woonruimte laat gebruiken.

Convenant regio Roosendaal en Bergen op Zoom
In het regionaal verband van het politiedistrict dat
Roosendaal en Bergen op Zoom omvat, wordt met de drie
koepelorganisaties van uitzendbureaus (de Algemene Bond
Uitzendondernemingen (ABU), de Nederlandse Bond van
Bemiddelings- en Uitzendondernemingen (NBBU) en de VIA)
gewerkt aan een convenant over de huisvesting van arbeidsmigranten. Inmiddels is over de tekst van het convenant in principe overeenstemming bereikt. Het convenant is een pilot en
wordt aangegaan voor een periode van twee jaar.

26

Het convenant heeft de volgende hoofdlijnen:
• Aangesloten uitzendorganisaties hebben een informatieplicht aan de gemeenten over de woningen en de aantallen
arbeidsmigranten waarvoor huisvesting is geregeld; deze
informatie wordt ieder kwartaal verstrekt.
• Informatie en voorlichting aan de arbeidsmigranten (o.a.
in de vorm van een DVD) over de rechten en plichten die in
Nederland gelden op het gebied van arbeid en huisvesting.
• Communicatie met omwonenden op het moment dat woningen beschikbaar komen voor arbeidsmigranten. Hierbij is
een 24-uurs bereikbaarheid voor omwonenden met spoedeisende klachten inbegrepen.
• Indien uitzendorganisaties gemeentelijke regels en vergunningen niet naleven worden allereerst de koepelorganisatie
hierop wordt aangesproken.
• De koepelorganisaties verwachten dat de gemeenten een
restrictief handhavingsbeleid voeren naar de aangesloten
leden en alleen optreden als er sprake is van klachten of
ernstige overtredingen. Dit past in het beleid van programmatisch handhaven om de capaciteit voor handhaving met
name in te zetten op illegale uitzendorganisaties.

Wet- en regelgeving

Via de Wet Economische Delicten is strijdigheid met de
Woningwet (en indirect met de Bouwverordening) strafbaar
gesteld. Buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s) kunnen
binnen de gemeente deze strafbare feiten opsporen en strafrechtelijk aanpakken. Wanneer een bedrijf of persoon eenmaal verdachte is, kan dit strafrechtelijk traject worden gebruikt worden
om verdere gegevens te vorderen. Weigering hiervan is gesanctioneerd. Dit laatste is een aanvulling op de hiervoor genoemde
opsporingsmiddelen.
Tenslotte zijn er ook algemene beginselen van behoorlijk bestuur,
waar altijd rekening mee gehouden moet worden. In bijlage II
staat een overzicht van alle wetten die relevant zijn bij de huisvesting van arbeidsmigranten. Ook vindt u daar de volledige tekst van
enkele specifieke artikelen.

27

aanduidingen als arbeidsmigranten, die impliceren dat het om
een diverse groep gaat, afkomstig uit meerdere MOE-landen.
Belangrijk in de beeldvorming is ook dat het niet alleen om jonge
mannen gaat. Uitzendorganisaties geven aan dat de persoonlijke
kenmerken divers zijn. Ook veel vrouwen, ouderen, en stelletjes
vestigen zich hier tijdelijk in verband met werk.

NIMBY-gevoelens tegengaan
Meest controversieel zijn procedures over concrete huisvestingsprojecten (wijziging bestemmingsplan, bouwvergunning).
Grootschalige huisvesting in de bebouwde kom, bijvoorbeeld in
een leegstaand bedrijfsgebouw of kantoor, kan weerstand oproepen. Dan is een soepel samenspel van gemeente en huisvester
nodig om het NIMBY-effect tegen te gaan. Er zijn verschillende
strategieën om het vertrouwen van de omgeving te winnen.
• Zorgvuldige locatiekeuze: checklist waar gebouw en omgeving aan moeten voldoen, gelet op bereikbaarheid, benodigde
3.3 Communiceer met de omgeving en organiseer het beheer
investering, parkeren, eventuele geluidsoverlast. Gemeente
en werkgever kunnen gezamenlijk een shortlist van geschikte
Het voorkómen van overlast - en vooral het adequaat reageren
gebouwen en locaties maken.
daarop - staat en valt met doeltreffende communicatie. Veel
• Goede procesafspraken: zijn er gedragsregels voor de tijzaken zijn op te lossen door met de juiste mensen (arbeidsmidelijke bewoners, hoe worden deze gehandhaafd en welke
granten en hun buren, overlegorganen van omwonenden, de
eventuele sancties zijn er; waar kunnen omwonenden terecht
huisvester) in gesprek te gaan. Zorg ervoor dat iedereen weet wie
bij incidenten? Moet men voor klachten naar gemeente,
wie is en maak duidelijke afspraken over geluid op straat, parkewerkgever of politie? Is een centraal meldpunt voor klachten
ren enzovoort.
gewenst? Dit kan gemonitord worden in een beheergroep van
omwonenden, huisvester en gemeente. In de planfase kan
Meldpunt
de verantwoordelijke wethouder toezeggen dat de woonvoorStel, als onderdeel van een uitvoeringskader, een meldpunt in
ziening bij onverwacht zware overlast weer wordt gesloten.
waar mensen misstanden kunnen melden en maak duidelijk hoe
Voor de huisvesting van arbeidsmigranten (merendeels nette
met klachten van omwonenden wordt omgegaan. Werkgevers en
hardwerkende mensen) zijn deze procesafspraken wellicht
gemeenten kunnen dit samen aanpakken. Vanuit het meldpunt
overdreven zwaar, maar soms is dat nodig om vertrouwen te
wordt zonodig doorverwezen naar bouw- en woningtoezicht, poliwinnen.
tie enzovoort. Hang bij de entree van de huisvesting duidelijke
• Wijze van communicatie: presenteer de locaties voor huisvescontactinformatie op, van een centraal meldpunt, of van de releting als gegeven, en betrek omwonenden in een vroeg stadium
vante partijen zoals bouw- en woningtoezicht, politie, brandweer
bij de vraag ‘hoe houden we dat goed leefbaar of beheersbaar
enzovoort.
voor iedereen’. Een echt gesprek is vaak beter mogelijk in een
informele setting. Zet ook officieuze kanalen in: bijvoorbeeld
Beeldvorming
contact via sleutelfiguren die in de buurt veel gezag hebben en
De arbeidsmigranten die hier tijdelijk komen werken zijn ‘gewone
sleutelfiguren uit (bijvoorbeeld) de Poolse gemeenschap.
mensen’. Als werkgevers en overheid goed samenwerken zijn
er voldoende mogelijkheden voor fatsoenlijke huisvesting waar
niemand last van heeft. Als eerste is imago belangrijk. Door incidenten en media-aandacht voor wantoestanden bestaat de kans
dat buitenlandse werknemers een slechte naam krijgen. Gebruik

Wet- en regelgeving

Tips en aanbevelingen
• Bekijk de situatie rond arbeidsmigranten zowel vanuit economisch als sociaal perspectief.
• Nodig werkgevers uit voor overleg over huisvesting en het
voorkomen van overlast, integratie, zorg, welzijn enzovoort.
• Sluit convenanten af met brancheverenigingen.
• Beoordeel de kwaliteit van de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens en onderneem, waar nodig, actie.
• Formeer integrale handhavingteams door bijvoorbeeld het
sluiten van convenanten met andere organisaties en stem de
handhaving regionaal af.
• Stroomlijn de samenwerking en afstemming tussen diensten.
• Investeer in de handhavingcapaciteit. Goed opgeleide inspecteurs en juridisch medewerkers komen de effectiviteit van de
handhaving ten goede.
• Werk alleen samen met bonafide werkgevers, wantrouw werkgevers die geen gesprek willen aangaan (zie bijlage III).
• Meld misstanden. Dit kan onder andere bij de
Arbeidsinspectie. Voor de uitzendsector kan dit bij het
Meldpunt misstanden van de VIA of de Stichting Naleving CAO
voor Uitzendkrachten. Vaak blijkt dat bij slechte huisvesting
ook andere zaken niet goed zijn geregeld.
• Verplaats u in de arbeidsmigrant. Zij zijn niet schuldig aan
misstanden, maar juist het slachtoffer!

28

29

4
Maatschappelijke
participatie

4a Arbeidsmigranten in Nederland
Arbeidsmigranten, waaronder MOE-werknemers verrichten via
verschillende kanalen werkzaamheden in Nederland. Ze zijn
rechtstreeks bij een werkgever in dienst, zijn via een uitzendbureau aan het werk of ze vestigen zich als zelfstandige zonder
personeel (zzp’er). Ook kunnen zij via een buitenlands bedrijf
in Nederland werkzaam zijn.
MOE-landers in Nederland per dag (standcijfer)
(Deze aantallen zijn gebaseerd op de best bruikbare gegevens van
diverse bronnen d.d. februari 2008)
Totaal werkzame MOE-landers (Regioplan)
waavan zzp’ers (SZW)
en waarvan werknemers uit MOE-landen (UWV)
waarvan uitzendkrachten (UWV)

100.000
22.000
78.000
35.000

4.1 Participatie stimuleren
Het NIMBY-gevoel bij omwonenden tegengaan is één ding,
maar om samenleven echt een succes te maken, is meer nodig.
Arbeidsmigranten en inwoners van een bepaalde gemeente zijn,
al is het maar tijdelijk, buren van elkaar. Hoe beter het nabuurschap, hoe minder angst voor overlast of klachten over elkaar.
Gemeenten en huisvesters/werkgevers kunnen nabuurschap
stimuleren.
Burgers uit EU-landen zijn niet verplicht om in Nederland een
inburgeringstraject te volgen. Bovendien zullen arbeidsmigranten met behoefte om de taal te leren niet snel kiezen voor
een inburgeringscursus vanwege de huisvestingsituatie en de
lange dagen die zij maken. Als arbeidsmigranten langere tijd in
Nederland verblijven, ligt het opdoen van kennis en kunde van
de Nederlandse taal en cultuur wel voor de hand. Dat bevordert
de integratie in de Nederlandse samenleving. Er moet voorkomen worden dat arbeidsmigranten in een geïsoleerde positie
terechtkomen. Het stimuleren van maatschappelijke participatie
gaat isolement tegen. Om de actieve participatie van arbeidsmi-

granten in de Nederlandse samenleving te bevorderen, is het van
belang de werknemers en hun gezinsleden actief te betrekken
bij het verenigingsleven, kerkgemeenschappen en vormen van
recreatie zoals sportverenigingen. Sport- en vrijetijdsvoorzieningen in de buurt bieden niet alleen vertier en gaan verveling
tegen, maar bieden ook mogelijkheden voor vanzelfsprekende
vormen van contact met de buurtbewoners. Werkgevers kunnen
een bijdrage leveren aan de participatie van hun werknemers en
eventuele gezinsleden door vrijetijdsactiviteiten te organiseren.
Sommige gemeenten hebben een Informatiepunt Polen opgezet.
Aansluiting voor iets dergelijks bij al bestaande loketten in het
kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) kan
een optie zijn.

30

Maatschappelijke participatie

4b Praktijkvoorbeeld Horst: informatiepunt Polen
Aanleiding
Horst aan de Maas had een aantal jaren geleden al veel seizoensarbeiders uit Polen. Inmiddels blijkt dat Poolse werknemers steeds langere periodes werken, en dus verblijven in
de gemeente. Een klein deel vestigt zich permanent. Naast
behoefte aan huisvesting is er behoefte aan specifieke voorzieningen ontstaan. Daarnaast vroeg gemeente Horst zich af hoe
onderling contact tussen de verschillende bevolkingsgroepen
bevorderd kon worden.
Projectbeschrijving
De behoefte van Polen aan ‘eigen voorzieningen’ heeft onder
andere geleid tot een Poolse parochie, die wekelijks diensten
houdt in de kerk van het dorp Meterik. De ruimte wordt door de
reguliere parochie beschikbaar gesteld. De kerk zit dan flink
vol, omdat Polen uit de wijde omgeving hiernaartoe komen. De
activiteiten passen goed in de visie van gemeente Horst. Horst
is bezig om onder het motto ‘welkom in Limburg’ een campagne op te zetten die Polen en Limburgers nader met elkaar in
contact brengt. Deze wordt gefinancierd door gemeenten in de
regio en private partijen. Kernbegrippen zijn bevorderen van het
woongenot en een gastvrije ontvangst.
Vooruitlopend hierop is de maatschappelijke organisatie
Activiteiten, Recreatie, Kultuur en Advies (ARKA) opgericht; een
samenwerkingsverband van onder meer de gemeente, het bisdom Limburg en de Poolse gemeenschap. De stichting ontvangt
van de gemeente een subsidie van € 25.000,- voor een periode
van drie jaar. Binnenkort beslist de gemeente over een verlenging van de subsidie.
ARKA organiseert in het nabij de kerk gelegen multifunctionele
gemeenschapshuis van Meterik sociaal-culturele activiteiten,
samen met Poolse werknemers. Verder oefent de plaatselijke
fanfare er en is er een souterrain waar bandjes optreden. Ook
zijn er gemeenschappelijke Pools-Nederlandse activiteiten,
zoals gezamenlijk carnaval.
Tegelijkertijd is ook een aanliggend filiaal van de Rabobank
bij het gemeenschapshuis getrokken en verbouwd tot de
International Service Shop (ISS). ISS bevat een winkel voor
Poolse producten, die wordt geëxploiteerd door een Poolse
importeur en een informatiepunt, waar Polen met allerhande

vragen terecht kunnen. Bij het informatiepunt zijn een uitzendbureau en een zorgverzekeraar betrokken. De zorgverzekeraar
wil voorkomen dat veel Polen onverzekerd zijn. De winkel
bedruipt zichzelf. Het informatiepunt wordt aansluitend op de
kerkdienst onbezoldigd bemenst door de secretaris van de
Poolse Parochie. De rest van de week is zij telefonisch bereikbaar voor vragen.
De meeste vragen hebben te maken met slechte werkomstandigheden en huisvesting. Vragen zijn er met name wanneer mensen zich voor langere tijd willen vestigen en zich als
woningzoekende willen inschrijven. Het informatiepunt helpt bij
taalproblemen, lost eenvoudige vragen op en verwijst anders
door; naar de vakbond bij problemen met de werkgever en naar
het juiste loket als het om het zoeken van een woning gaat.
Verder wordt Nederlandse les aan Polen gegeven en Poolse les
aan Nederlanders.
In het verlengde hiervan werkt de gemeente op dit moment
aan een Poolse adviesraad. Hiermee wil de gemeente jaarlijks
overleggen, net zoals jaarlijks wordt overlegd met de negen
dorpsraden in de gemeente en met andere maatschappelijke
organisaties.
Krant; www.popolsku.nl, algemene website; www.polonia.nl
Met medewerking van:
Katrina Gorska, Poolse parochie Meterik
Dave Ploum, gemeente Horst aan de Maas

31

Maatschappelijke participatie

4.2 Voorzieningen treffen
Met afspraken over het bestrijden van eventuele overlast zijn
gemeenten, huisvesters en werkgevers er niet. Arbeidsmigranten
komen in contact met hun Nederlandse buren, hebben zorg
nodig, sturen hun kinderen naar school enzovoort. Gemeenten,
werkgevers en huisvesters hebben ook een rol in de sociale
aspecten van het leven van arbeidsmigranten in Nederland.

Gemeenten

Huisvesters/werkgevers

Participatie met
buurt

• Culturele- en sportactiviteiten faciliteren
• Voorlichting geven over activiteiten in buurthuis,
kerk enzovoort

• Culturele- en sportactiviteiten organiseren
• Open dagen op huisvestingslocatie organiseren

Gezondheidszorg

• Voorlichting geven
• In gesprek gaan met zorgaanbieders over hun
capaciteit, de samenstelling van de groep
arbeidsmigranten, vaccinatieprogramma’s,
verzekeringen en taalproblematiek

• Voorlichting geven
• Aanbod zorgverzekering doen
• (Taal)bemiddelende rol spelen bij beroep doen
op zorgvoorziening

Onderwijs

• Met scholen financiële compensatie voor extra
taalonderwijs en schakelklassen aanvragen

• Voorlichting geven

Maatschappelijke participatie

Gezondheidszorg
De meeste bonafide werkgevers doen de buitenlandse werknemers een aanbod voor een zorgverzekering en houden de
premie in op het loon. In de uitzend-CAO’s is dit ook verplicht
gesteld. Een deel van de werknemers maakt van dit aanbod geen
gebruik, met als gevolg dat zij in Nederland niet verzekerd zijn.
Werknemers moeten goed worden voorgelicht over de consequenties van niet verzekerd zijn. Er zijn al enkele initiatieven:
• Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil een
kenniscampagne opzetten om onverzekerde verzekeringsplichtigen voorlichting te geven.
• Gemeenten kunnen een rol spelen bij de voorlichting in het
kader van informatiecentra of servicepunten voor arbeidsmigranten.
In gemeenten met een grote toestroom van arbeidsmigranten
kan een groter beroep op de gezondheidszorg tot capaciteitsproblemen leiden. Als gemeenten een beeld hebben van de groep
arbeidsmigranten die in de gemeente gehuisvest zijn, is het aan
te raden in gesprek te gaan met lokale zorgverleners zoals huisartsen, apotheken en ziekenhuizen. Soms kunnen de werkgevers
of uitzendbureaus een (taal)bemiddelende rol spelen. Optimaal is
om gericht samen te werken met werkgevers en uitzendbureau’s
en met hen te overleggen over:
• voorlichting over groep (samenstelling en kenmerken);
• wijzen op taalproblemen;
• wijzen op knelpunten bij de verzekeringen;
• vaccinatie kinderen.
Onderwijs
Een (klein) deel van de arbeidsmigranten vestigt zich met zijn
gezin metterwoon in Nederland. Dit heeft niet alleen gevolgen
voor de huisvesting, maar ook voor het onderwijs. Sommige
basisscholen krijgen met een relatief groot aantal kinderen uit
Midden- en Oost-Europese landen te maken als hun ouders zich
in de buurt vestigen. Op dit moment volgen rond 7.000 kinderen van arbeidsmigranten het Nederlandse basisonderwijs. In
sommige regio’s kampen scholen met capaciteitsproblemen,
omdat de kinderen extra begeleiding nodig hebben, bijvoorbeeld
in schakelklassen. Schakelklassen zijn bedoeld voor leerlingen in het basisonderwijs die een dusdanige achterstand in de
Nederlandse taal hebben, dat zij niet (meer) met succes kunnen
deelnemen aan het reguliere onderwijs. In aparte groepen of
groepjes wordt onderwijs aangeboden dat er op gericht is deze

32

achterstand weg te werken, zodat de leerling daarna (weer) volledig kan deelnemen aan het reguliere onderwijs. Het extra taalonderwijs kan op drie manieren worden vormgegeven:
•	gedurende een schooljaar in een daartoe speciaal ingerichte
groep (voltijd schakelklas);
•	gedurende een schooljaar in een aparte groep, in combinatie
met de reguliere groep (deeltijd schakelklas);
•	in het verlengde deel van de schooldag in een daartoe ingerichte groep (verlengde schooldag).
Scholen en gemeenten kunnen een financiële compensatie
aanvragen voor het openen van deze schakelklassen, maar veel
scholen zijn onvoldoende op de hoogte zijn van de financieringsregelingen De volgende regelgevingen bestaan op dit gebied:
• regeling eerste opvang (momenteel kunnen basisscholen extra
geld krijgen als zij vier of meer leerlingen uit deze landen korter dan een jaar in hun schoolbanken hebben);
• regeling voor schakelvoorzieningen;
• de gewichtenregeling.

Maatschappelijke participatie

4.3 Tips en aanbevelingen
• Wijs op welzijns- en/of recreatieaanbod in de buurt. De website http://tips.puntnl.pl besteedt bijvoorbeeld veel aandacht
aan een cultureel programma voor de arbeidsmigrant uit
Polen.
• Organiseer open dagen in de huisvestingslocatie.
• Neem contact op met kerken of kerkelijke instanties.
• Richt een informatiepunt op.
• Reik een informatiekaart uit met onder andere de gegevens
van de belangrijkste contactpersonen.
• De sociale partners in uitzenden hebben een DVD uitgebracht
met informatie over rechten en plichten. Te zien op
www.pragma-advies.nl en te bestellen via
info@pragma-advies.nl voor 5 euro ex BTW, incl. verzendkosten.
• Maak in het voorlichtingsbeleid onderscheid tussen de blijvers en de pendelaars onder de migranten. Verzorg gerichte
praktische informatie voor de pendelaars en maak vrijwillige
inburgeringstrajecten voor de blijvers toegankelijk.
• Maak gebruik van de bestaande media. Bijvoorbeeld voor
Polen: www.niedziela.nl en www.polonia.nl portaal van de
Poolse gemeenschap in Nederland, de krant PoPolsku en
bestaande voorzieningen zoals Internet-shops, de kerk,
winkels enzovoort.
• Stimuleer inburgering via de Regeling vrijwillige inburgering,
voor zowel werknemers alsook de eventuele gezinsleden die
zijn meegekomen. Zie voor meer informatie:
www.hetbegintmettaal.nl.
• Moedig werkgevers aan een taalaanbod te doen op de werkvloer, of ruimte en tijd beschikbaar te stellen om de taal te
leren.
• Neem arbeidsmigranten mee in een gemeentelijk of wijkgericht cultureel programma.
• Het Ministerie van Sociale Zaken biedt een deel van haar website in het Pools aan:
www.polski.szw.nl.

33

34

35

5
Communicatie

5.1 Wie, wanneer en wat

5.2 Bewustwording creëren

Er zijn meerdere partijen bij de huisvesting van arbeidsmigranten
betrokken, met ieder hun eigen belangen.
•	werkgevers (directe werkgevers zoals landbouwbedrijven, uitzendorganisaties);
• huisvesters (initiatiefnemers voor huisvesting, zoals uitzendorganisaties, woningcorporaties, landbouwbedrijven, recreatiebedrijven);
• beleidsmakers (locale en regionale overheden);
• arbeidsmigranten;
• omwonenden rondom huisvesting.

Op grote schaal verblijven mensen uit EU-lidstaten en elders, in
Nederland om hier laaggeschoold werk te verrichten. De verwachting is dat deze arbeidsmigratie nog een lange tijd zal aanhouden; zeker tien tot vijftien jaar. Alle betrokkenen moeten zich
bewust worden van dat gegeven.

Deze partijen komen elkaar daarom geregeld tegen in allerlei
verschillende rollen. Waar zij samen komen en met elkaar te
maken krijgen, wordt veelvuldig en vanuit verschillende kanten
gecommuniceerd. Al deze spelers moeten samenwerken, voldoende toegang tot informatie hebben en elkaar blijven verstaan
en begrijpen. Daarvoor is het zaak om in kaart te brengen en af
te spreken wie op welk moment welke boodschap communiceert.
Dit hoofdstuk laat zien wie op welke momenten waarover communiceert. Er zijn grofweg vijf relevante aanleidingen tot communicatie:
1 Bewustwording creëren: van de arbeidsmigratie en de
behoefte aan huisvesting die daaruit voortkomt;
2 Goede verstandhouding bevorderen: onderling contact organiseren, diversiteit van de arbeidsmigranten laten zien, ingaan
op perceptie over verdringingseffect, laten zien van belang
voor de regionale economie (voorbeelden bonafide huisvesting);
3 Initiëren en realiseren van huisvesting: vergunningprocedures voor specifieke huisvestingsprojecten, uitvoering beheersmaatregelen, optreden bij eventuele (meldingen van) overlast,
aanbieden vrije tijdsbesteding;
4 Doelstellingen en uitvoeringskader formuleren: binnen
kaders van wet- en regelgeving mogelijk maken van huisvesting; wijze waarop de gemeente handhaaft en ongewenste
situaties wil voorkomen.
5 Arbeidsmigranten voorlichten: over procedures, regelgeving
in Nederland.

Werkgevers dragen de economische noodzaak van
arbeidsmigratie uit
Werkgevers kunnen duidelijk maken welke economische bijdrage
de arbeidsmigranten leveren: zonder deze buitenlandse werknemers zouden veel sectoren met acute personeelstekorten kampen. Experimenten om Nederlandse langdurig werklozen in de
land- en tuinbouw in te schakelen zijn weinig succesvol geweest.
Er is voor de meeste sectoren nauwelijks sprake van verdringing
op de arbeidsmarkt.
Gemeenten en werkgevers schatten samen de omvang in
Voorkom verrassingseffecten door de huisvestingsvraag globaal
in kaart te brengen. Beleg een overleg tussen gemeente en de
grote plaatselijke werkgevers om een eerste schatting te maken.

Communicatie

5a Praktijkvoorbeeld Communicatiestrategie Wonen Limburg
Binnen de woningcorporatie Wonen Limburg is de ’Wonen
Horst’-methode ontwikkeld. Op basis hiervan denkt Wonen
Limburg mee over oplossingen voor collegavestigingen in
Noord- en Midden-Limburg. Motto is dat de arbeidsmigranten welkome gasten zijn die deel uitmaken van de Limburgse
samenleving en er veel aan toe voegen. Denken vanuit de kansen dus, in plaats vanuit de problematiek.
Tijdelijk versus blijvers
De groep arbeidsmigranten splitst zich op in mensen die hier
tijdelijk verblijven en mensen die ervoor kiezen zich hier te
vestigen. Die laatste groep is klein vergeleken met de eerste
groep. Een verhouding van 95/5 lijkt de splitsing te kenmerken.
Het aantal mensen dat zich vestigt zou echter groter kunnen
worden als er kansen worden geboden om goede huisvesting te
krijgen.
Last of gast
Hoe een gemeente omgaat met huisvesting van arbeidsmigranten, wordt bepaald door de vraag of men hen als last ziet of als
gast. Het antwoord op die vraag is ongetwijfeld regiobepaald. In
het Noord-Limburgse, waar Wonen Horst actief is, voorspellen
demografische modellen ontgroening, vergrijzing, en uiteindelijk (de schatting is vanaf ongeveer 2018) bevolkingskrimp. Voor
Wonen Horst is het antwoord op de vraag daarmee snel beantwoord: arbeidsmigranten worden als gast beschouwd. Of meer
nog als kans om weerstand te bieden aan de bevolkingskrimp.
Ketenbenadering (initiatieffase)
Samen met een uitzendbureau wordt een ketenbenadering
opgesteld voor huisvesting van arbeidsmigranten. Mensen krijgen de mogelijkheid om vanuit hun groepswoningen (campings,
bij agrariërs, enzovoort) door te stromen naar het wonen in een
studio. Die studio wordt gehuurd door het uitzendbureau, maar
biedt mensen zelfstandig wonen. Voor de studio’s is voorwaarde
dat er Nederlandse les wordt gevolgd. Ook dat organiseert
Wonen Horst samen met het uitzendbureau. Vervolgens zijn er
taakstellende quota voor het doorstromen naar reguliere huisvesting.
Belangrijk in dit traject is helder zijn over de perspectieven en
de wooncarrière. Die taak wordt samen met het uitzendbureau
uitgevoerd.

36

Samenwerken met Poolse gemeenschap
Wonen Horst heeft veel contact met de Poolse gemeenschap, die in deze regio prima is georganiseerd (zie 4b
Praktijkvoorbeeld Informatiepunt Polen). De relaties kenmerken
zich door informaliteit op persoonlijk niveau. Op die manier
wordt steeds meer inzicht in de vraag vanuit de Poolse gemeenschap verkregen.
Onderzoek extra huisvestingslocaties
De gemeente onderzoekt samen met een projectontwikkelaar
mogelijkheden om snel aan de slag te kunnen met het realiseren van extra huisvestingsmogelijkheden. Ook Wonen Horst is
daarbij betrokken.
Met medewerking van:
Johan van der Craats, Aedes vereniging van woningcorporaties
Martin Delhij, Wonen Horst

Communicatie

Herhaal dit overleg regelmatig, en niet alleen om de cijfers te
verversen! Onderneem ook de eerste acties en kijk of een verdere verfijning van de behoefteraming gewenst en efficiënt uitvoerbaar is. Bedenk dat wachten op definitieve cijfers stilstand
betekent; daarvoor is het fenomeen te dynamisch.
Gemeenten delen onderling informatie over de omvang
Wissel deze informatie uit met omliggende gemeenten, zo maak
je helderder welke beleidsinitiatieven gewenst zijn.

5.3 Goede verstandhouding bevorderen
Huisvesters, werkgevers en gemeenten bevorderen contact
Contacten tussen arbeidsmigranten en bevolking kunnen
niet worden afgedwongen maar wel worden gestimuleerd.
Huisvesters en werkgevers kunnen, samen met de gemeente of
de gemeenschap van arbeidsmigranten zelf, evenementen opzetten. Denk aan een open dag in een grote huisvestingsvoorziening
(‘Polenhotel’), gezamenlijk kerkbezoek, een markt of culinaire
uitwisseling. Huisvesters regelen dat ook tijdelijke bewoners zich
even aan de buren voorstellen.

5.4 Initiëren en realiseren van huisvesting
Huisvesting van arbeidsmigranten verloopt over het algemeen
zonder problemen, maar omwonenden op een specifieke locatie
willen het vertrouwen hebben dat het in hun geval goed zal gaan.
Speciale waarborgen vergroten de acceptatie van huisvesting.
De gemeente communiceert duidelijke randvoorwaarden voor
huisvesting
De gemeente stelt de randvoorwaarden op voor kleinschalige
huisvesting in bestaande woningen. Communiceer deze kaders
vanuit de gemeente naar de huisvesters en de eigen inwoners.
Als huisvesters zich niet aan de regels houden kan de gemeente
sancties opleggen en een einde maken aan ongewenste situaties.
Gemeente en huisvester gaan eerst in gesprek als huisvesting
niet voldoet
Indien huisvesting niet aan de regels voldoet is dat niet altijd een
kwestie van onwil. Als de huisvester bereid is tot medewerking
kan het voor alle betrokkenen gunstig zijn om in overleg tot een

37

oplossing te komen. Communiceer dan ook hoe hiermee omgegaan wordt.
Arbeidsmigranten, huisvester en buren maken samen afspraken
Veel praktische zaken kunnen ook worden opgelost met direct
contact tussen de arbeidsmigranten en hun buren, of via overleg
tussen omwonenden en de huisvester (vaak de werkgever). Dan
gaat het om: weten wie is wie, afspraken over parkeren, geluid
enzovoort.
Gemeente en huisvester werken samen
Meest controversieel zijn procedures over concrete huisvestingsprojecten (wijziging bestemmingsplan, bouwvergunning).
Grootschalige huisvesting in de bebouwde kom, bijvoorbeeld in
een leegstaand bedrijfsgebouw of kantoor, kan weerstand oproepen. In de directe omgeving kan een NIMBY-sentiment ontstaan.
Dan is een soepel samenspel van gemeente en huisvester nodig.
Er zijn verschillende strategieën om het vertrouwen van de
omgeving te winnen (zie 3.3).
Zie ook ‘Compact 24: Niet in mijn achtertuin!’, te bestellen via:
http://aedesnet.nl (-> publicaties -> Compact)

38

Communicatie

5.5 Doelstellingen en uitvoeringskader formuleren
Gemeenten stellen in regionaal verband richtlijnen op,
die ze helder communiceren
Diverse gemeenten werken aan algemene beleidskaders waarin
wet- en regelgeving wordt aangescherpt. Soms is er sprake van
een regionale visie die gemeenten verder kunnen implementeren.
Belangrijk is communicatie met omliggende gemeenten en in
regionaal verband. Als richtlijnen goed op elkaar zijn afgestemd
weten werkgevers waar ze aan toe zijn, ook als ze bij huisvesting
in verschillende gemeenten betrokken zijn.
Gemeenten betrekken spelers bij de uitvoering van
het beleidskader
In de uitwerking van het beleidskader is goed overleg van belang
tussen de ‘spelers’ die huisvesting realiseren (werkgevers,
woningcorporaties, exploitanten van recreatieparken) en de
gemeente als maker van het speelveld (regelgeving, planologische randvoorwaarden).
Gemeentelijke beleidsmakers zorgen voor draagvlak in hun
eigen organisatie
Tenslotte wordt de doorwerking bevorderd als het beleidskader
breed wordt gedragen binnen de eigen organisatie. Denk daarbij
aan brede steun in de gemeenteraad, een collegebreed draagvlak
en ook brede bekendheid in het ambtelijk apparaat.
Werkgevers stellen op eigen initiatief een gedragscode op
Bonafide werkgevers kunnen het initiatief nemen voor zelfregulering door gezamenlijk een gedragscode af te spreken. Dat kan
als voordeel hebben dat er minder handhaving nodig is en dat de
regels goed op de praktijksituatie afgestemd zijn.
Huisvester maakt duidelijk waar omwonenden kunnen klagen
Maak als huisvester duidelijk waar omwonenden klachten en
andere opmerkingen kwijt kunnen en hoe met die klachten wordt
omgegaan. Hang bij de entree van de huisvesting duidelijke contactinformatie op, van een centraal meldpunt, of van de relevante
partijen zoals bouw- en woningtoezicht, politie, brandweer enzovoort.
Werkgevers en gemeenten stellen één meldpunt in
Stel, als onderdeel van een uitvoeringskader, een meldpunt
in waar mensen misstanden kunnen signaleren en maak dui-

delijk hoe met klachten van omwonenden wordt omgegaan.
Werkgevers en gemeenten kunnen dit samen aanpakken. Vanuit
het meldpunt wordt zonodig doorverwezen naar bouw- en
woningtoezicht, politie enzovoort.

5.6 Arbeidsmigranten voorlichten
Het is van belang dat werkgevers hun tijdelijke werknemers de
praktische informatie verstrekken die zij nodig hebben om op een
prettige manier in Nederland te kunnen verblijven. Ook bij tijdelijk verblijf van enkele maanden in Nederland is het handig om
enigszins wegwijs te zijn in de Nederlandse samenleving.
Werkgever, huisvester en overheid nemen samen verantwoordelijkheid voor voorlichting
Afhankelijk van het onderwerp ligt de verantwoordelijkheid voor
goede voorlichting bij de werkgever, de huisvester of de overheid,
eventueel als gezamenlijke actie. Denk hierbij aan diverse praktische zaken: huisregels huisvesting, rechtspositie als werknemer,
ziektekosten, wat mag wel en niet in het openbaar (APV), op
welke dag is de vuilophaal enzovoort.

39

Communicatie

Overzicht: Wie communiceert met wie en waarover?
Overheid
Bewustwording

Verstandhouding

Werkgever

Zender

X

Ontvanger

X

X

Zender

X

X

Huisvester

Arbeidsmigrant

Bevolking

X

X

X

X

X

Ontvanger
Beleid maken

Beleid uitvoeren

Zender

X

Ontvanger

X

X

X

Zender

X

X

X

X

Ontvanger
Voorlichting

Zender
Ontvanger

X
X

X

X
X

40

41

Bijlage I
Staalkaarten vormen
van huisvesting

Kleinschalige voorziening

Grootschalige voorziening

Binnen de kern

• kamerverhuur
• woonhuizen
• ‘herstructureringswoningen’

• logiesgebouw bestaand of nieuw
• op termijn om te bouwen complexen; bijvoorbeeld van logies naar woningen of school

In het buitengebied

• inwoning (kamerverhuur)
• bestaande woningen
• bijplaatsen units op erf

• logiesgebouwen bestaand of nieuw
• vakantieparken, campings

Kleinschalig binnen de kern
Kamerverhuur
Overweging werkgever
• eenvoudig te realiseren
• korte afstand tot werk
• gebruiksvergunning nodig
Realisatie strategie
Gemeente stelt kaders vast met betrekking tot
• locaties
• kamerpanden
• afstand en grootte van concentraties
• aantal personen per huishouden
• beheersvoorwaarden
• communicatie met omwonenden

Overweging gemeente
• begrenzen van aantal kamerpanden
• concentratie en onderlinge afstand tussen panden regelen

42

Staalkaarten vormen van huisvesting

Kleinschalig binnen de kern
Woonhuizen en herstructureringswoningen

Herstructureringswoningen zijn woningen die op termijn aan de
woningvoorraad onttrokken gaan worden, en in afwachting zijn
van herstructurering

Overweging werkgever
• eenvoudig te realiseren
• korte afstand tot werk
• kleinschalig beheer en sociale controle
• kost relatief veel tijd om met alle panden contact te houden
met betrekking tot beheer en onderhoud

Overweging gemeente
• bij herstructureringswoningen: behouden van bewoning en
daarmee tegengaan verloedering

Realisatie strategie
Gemeente stelt kaders vast met betrekking tot
• locaties
• hoeveelheid woningen
• onderlinge afstand en grootte van concentraties
• aantal personen per huishouden
• beheersvoorwaarden
• communicatie met omwonenden

Kleinschalig in het buitengebied
Inwoning, gebruik bedrijfswoning
Overweging werkgever
• inwoning altijd, eenvoudig en snel te realiseren
• inwoning legt sociale druk op huishouden
• bedrijfswoning vraagt om (tijdelijke) wijziging van bestemming; veel gemeenten willen in buitengebied alleen tijdelijke
oplossingen
Realisatie strategie
• inwoning vraagt nauwelijks voorzieningen
• wijzigen bestemming van bedrijfswoning, permanent of tijdelijk

Overweging gemeente
• bedrijfswoning: voorwaarden omtrent gebruik door eigen
werknemers of ook door derden
• bedrijfswoning zorgt voor onomkeerbaar en dus structureel
aanwezige huisvestingsmogelijkheid
• verrommeling en verstening van landschap vragen aandacht

43

Staalkaarten vormen van huisvesting

Kleinschalig in het buitengebied
Bijplaatsen units op erf



Overweging werkgever
• minder belastend dan inwoning
• werknemers dicht bij werk
• relatief snel te realiseren
• verplaatsen en herplaatsen kostbaar

Overweging gemeente
• voorwaarden opstellen rond periode van aanwezigheid, max.
aantal units
• voor eigen gebruik of voor derden
• omkeerbare situatie, units kunnen weer weg
• verrommeling en verstening van landschap vragen aandacht

Realisatie strategie
• ontheffing van bestemmingsplan noodzakelijk
• afspraken rond plaatsing en verwijdering

Grootschalig binnen de kern
Logiesgebouwen, bestaand of nieuw

Denk aan voormalig hotel, school, kantoor maar ook nieuw op
te zetten (budget)hotel biedt mogelijkheden.

Overweging werkgever
• grootschalig is efficiënt te beheren
• niet eenvoudig te realiseren: planologische belemmeringen
• acceptatie door omgeving
• rendabele exploitatie vraagt om (middel) lange termijn
zekerheid

Overweging gemeente
• grootte van voorziening zet zoden aan de dijk
• kans op hergebruik/herbestemming van panden die anders
leeg blijven staan
• overlastbestrijding centraal

Realisatie strategie
• verwerving en verbouwing van pand door huisvester
• gemeente werkt zonodig mee aan wijzigen van bestemming, permanent of tijdelijk
• opstellen van beheersplan door huisvester, in overleg gemeente
• communicatie met omwonenden, door huisvester, in overleg gemeente
• geef de beheerder een dubbelrol in bijvoorbeeld een klein winkeltje, dat kan helpen voor een haalbare exploitatie

44

Staalkaarten vormen van huisvesting

Grootschalig in het buitengebied
Logiesgebouwen, bestaand of nieuw

Denk aan voormalig klooster, kantoor, of over te nemen
asielzoekercomplex.

Overweging werkgever
• grootschalig is efficiënt te beheren
• niet eenvoudig te realiseren: verwerving en bestemmingswijziging
• goedkeuring nodig provincie voor ingrepen in buitengebied
• rendabele exploitatie vraagt om (middel) lange termijn
zekerheid
• nieuwbouw met mogelijkheid voor functieverandering op
termijn maakt exploitatie beter mogelijk

Overweging gemeente
• grootte van voorziening zet zoden aan de dijk
• kans op hergebruik/herbestemming van panden die anders
leeg blijven staan
• verrommeling en verstening van landschap vragen aandacht

Realisatie strategie
• verwerving pand of kavel en bouw of verbouw van pand door huisvester
• gemeente en provincie werken zonodig mee aan wijzigen van bestemming, permanent of tijdelijk
• opstellen van beheersplan door huisvester, in overleg gemeente

Grootschalig in het buitengebied
Vakantieparken en campings
Overweging werkgever
• eenvoudig en snel te realiseren
• kwaliteit van huisvesting niet overal gegarandeerd

Overweging gemeente
• over het algemeen ongewenst
• als tijdelijke oplossing in te zetten
• waken voor negatieve uitstraling op recreatief product
• verrommeling van landschap

Realisatie strategie
• afspraken met park/camping eigenaar over wel of niet mengen met toeristen
• gemeente en provincie staan tijdelijk gebruik toe, gedogen
• opstellen van beheersplan door huisvester, in overleg gemeente

45

Bijlage II
Overzicht wetten en
enkele specifieke
wetsartikelen

Overzicht relevante (uitwerkingen van) wetten met betrekking
tot huisvesting arbeidsmigranten
• Algemene Wet Bestuursrecht
• Wro /Besluit ruimtelijke ordening (Bro)/Bestemmingsplannen
• Bouwbesluit 2003
• Woningwet/Bouwverordening
• Huisvestingswet/woningonttrekking
• Leegstandwet
• Huurwet
• Uitvoeringswet Huurprijzen Woonruimte
• Wet op het Binnentreden
• Wet bescherming persoonsgegevens
• Toekomstige ontwikkelingen

II.1 Wro
De nieuwe Wro en het daaraan gekoppelde Bro bieden een versnelling/vereenvoudiging van procedures ten opzichte van de
oude WRO (tot 1 juli 2008):
1 Wijzigen van het bestemmingsplan
2 Tijdelijke ontheffing om voor een bepaalde termijn
(max. vijf jaar) af te wijken van het bestemmingsplan
(art 17 procedure oud, nieuw artikel 3.22. Wro)
3 Projectbesluit (art 19 procedure oud, nieuw projectbesluit art.
3.10 Wro)
Deze mogelijkheden zijn hieronder uitgewerkt.
Ad 1). Aanpassen van het bestemmingsplan (art 3.1 en 3.8 Wro)
In de nieuwe Wro heeft de gemeente in eerste en enige aanleg
de bevoegdheid om zelf een bestemmingsplan te wijzigen. Er is
geen goedkeuring van de provincie meer nodig. Daardoor kan
deze procedure met de nieuwe Wro beduidend sneller worden
doorlopen dan vroeger. In de nieuwe Wro staat hiervoor maximaal 26 weken, in de oude WRO was het maximaal 52 weken.

Wijziging bestemmingsplan

Termijn oude WRO

Termijn nieuwe Wro

Ter inzage (afd. 3.6 Awb)

6 weken

6 weken

Beslistermijn voor gemeenteraad

8 – 16 weken

Max. 12 weken

Bekend maken besluit

Goedkeuring GS totaal
max. 38 weken tot bekendmaking

Max. 2 weken

Inwerkingtreding

6 weken

6 weken

Totaal max. 45-64 weken

Totaal max. 26 weken

46

Overzicht wetten en enkele specifieke wetsartikelen

Ad 2). Tijdelijke ontheffing (voorheen art 17 WRO)
Artikel 3.22 in de nieuwe Wro (voorheen Artikel 17 WRO) maakt
het mogelijk om tijdelijke ontheffing te verlenen om voor een
bepaalde termijn af te wijken van het bestemmingsplan. De tijd
om deze procedure te doorlopen wordt beduidend korter met de
nieuwe Wro, en gaat van maximaal 24 naar maximaal 20 weken.
Ad 3) Projectbesluit (voorheen art 19 WRO)
Artikel 19 WRO bood de mogelijkheid tot permanente vrijstelling
van het bestemmingsplan. Deze procedure was in de oude WRO
sneller dan het gewoon wijzigen van het bestemmingsplan. In
de nieuwe Wro is deze vrijstellingsmogelijkheid geschrapt. Wel
is in de Wro het projectbesluit geïntroduceerd dat strekt tot het
buiten toepassing blijven van het geldende bestemmingsplan
vooruitlopend op een wijziging van dat plan overeenkomstig het
projectbesluit binnen een jaar. De periode van een jaar kan onder
voorwaarden verlengd worden tot een maximum van vijf jaar. De
procedure van een projectbesluit duurt even lang als die van een
bestemmingsplan. De duur van een bestemmingsplan is overigens tien jaar, daarna moet het herzien worden.

voormalige leefmilieuverordening die in het bestemmingsplan
kunnen worden opgenomen
Artikel 1 lid 3 sub f: kamerverhuurbedrijf: een samenstel van
verblijfsruimten, uitsluitend of mede bestemd of gebruikt om
daarin anderen dan aan de rechthebbende en de personen behorende tot diens huishouden woonverblijf, niet in de zin van zelfstandige woongelegenheid, te verschaffen, al dan niet met gehele
of gedeeltelijke verzorging; onder de definitie van kamerverhuurbedrijf valt niet de verhuur van één of twee kamers door de eigenaar/bewoner van een woning aan niet meer dan twee personen.
Artikel 2: Het is verboden te bouwen, werken en werkzaamheden te verrichten alsmede opstallen en gronden te gebruiken
ten behoeve van recreatie-inrichtingen, sexclubs, sexwinkels,
kamerverhuurbedrijven, prostitutiebedrijven, garagebedrijven,
paddoshops, belwinkel, hennepkwekerijen en drugsdealpanden.

Inzet Wro voor het leefmilieu: Voorbeelden van artikelen uit
Artikel 3.22 Wro/17WRO

Termijn oude WRO

Termijn nieuwe Wro

Principebesluit door burgemeester en wethouders

Max. 8 weken

Max. 4 weken

Ter inzage

6 weken

6 weken

Beslistermijn voor burgemeester en wethouders

Max. 4 weken

Max. 4 weken

Inwerkingtreding besluit (Afwachten beroepsprocedures*)

6 weken

6 weken

Totaal max. 24 weken

Totaal max. 20 weken

* Wanneer in beroep wordt gegaan, wordt de uitvoering van de beslissing niet opgeschort, tenzij een voorlopige voorziening is aangevraagd bij de Raad van State.

47

Overzicht wetten en enkele specifieke wetsartikelen

II.2 Eisen aan verblijfsruimte
In de Modelbouwverordening stelt artikel 7.1.1 dat het verboden
is een woning te bewonen met of toe te staan dat een bewoning
wordt bewoond door meer dan een persoon per 12 m2 gebruiksoppervlakte. Iedere gemeente kan in haar eigen bouwverordening
afwijken van deze maatvoering. Voor logies bestaat geen dergelijke eis. Wel is in het Bouwbesluit in artikel 4.26 opgenomen dat
een logiesfunctie ten minste een verblijfsruimte heeft met een
vloeroppervlakte van ten minste 5 m2.

II.3 Woningwet: bouwverordening en gebruiksvergunning
Artikel 7b
1. Tenzij een bouwvergunning als bedoeld in artikel 40 het uitdrukkelijk toestaat, is het verboden te bouwen, voor zover
daarbij niet wordt voldaan aan de op dat bouwen van toepassing zijnde voorschriften, bedoeld in artikel 8, tweede
lid, onderdelen c en g, en vijfde lid, met dien verstande dat
voorschriften van stedenbouwkundige aard als bedoeld in dat
vijfde lid niet van toepassing zijn op het bouwen waarvoor op
grond van artikel 43 geen bouwvergunning is vereist.
2. Het is verboden:
a. een bouwwerk of standplaats te gebruiken of te laten 		
gebruiken, anders dan in overeenstemming met de op dat
gebruik van toepassing zijnde voorschriften, bedoeld in 		
artikel 8, tweede lid, onderdeel a;
b. een open erf of terrein te gebruiken of te laten gebruiken,
anders dan in overeenstemming met de op dat gebruik van
toepassing zijnde voorschriften, bedoeld in artikel 8, tweede lid, onderdeel b;
c. een open erf of terrein in een staat te brengen, te laten 		
komen of te houden die niet voldoet aan de op de staat van
dat open erf of terrein van toepassing zijnde voorschriften,
bedoeld in artikel 8, tweede lid, onderdeel b;
d. te slopen, tenzij daarbij wordt voldaan aan de op dat slopen van toepassing zijnde voorschriften, bedoeld in artikel
8, tweede lid, onderdeel d en g.
3. Een verbod als bedoeld in het eerste of tweede lid heeft mede
betrekking op het niet voldoen aan de voorschriften met
betrekking tot het bouwen, het gebruik, de staat of het slopen
van een bouwwerk, bedoeld in:

a.	artikel 8, zevende lid, voor zover deze voorschriften in de
bouwverordening zijn opgenomen;
b.	artikel 8, achtste lid, indien en voor zover deze voorschriften
op grond van het negende lid van dat artikel rechtstreeks gelden.
In het kader van de woningwet stelt de gemeenteraad een bouwverordening vast. Voor bepaald gebruik van een bouwwerk is een
gebruiksvergunning vereist.

II.4 Gebruiksvergunning in bouwverordening, gemeente
Den Haag
Artikel 6.1.1
Vergunning gebruik bouwwerk
1. Het is verboden zonder of in afwijking van een gebruiksvergunning van burgemeester en wethouders een bouwwerk in
gebruikt te hebben of te houden, waarin:
a. meer dan vijftig personen tegelijk aanwezig zullen zijn, 		
anders dan in een één- of meergezinshuis;
b. aan meer dan vier personen bedrijfsmatig woon- en/of 		
nachtverblijf zal worden verschaft (verblijfsinrichting);
c. aan meer dan vier personen in het kader van verzorging
nachtverblijf zal worden verschaft;
d. aan meer dan tien kinderen jonger dan twaalf jaar, of aan
meer dan tien lichamelijk en/of verstandelijk gehandicap		 ten dagverblijf zal worden verschaft.
2. Burgemeester en wethouders kunnen aan de gebruiksvergunning slechts voorwaarden verbinden in het belang van het
voorkomen, beperken en bestrijden van brand, het beperken
van brandgebaar en het voorkomen en beperken van ongevallen bij brand.

48

Overzicht wetten en enkele specifieke wetsartikelen

3. Onverminderd het bepaalde in het tweede lid en artikel
7.1.1 kunnen burgemeester en wethouders ten aanzien van
de in het eerste lid onder b genoemde bouwwerken aan de
gebruiksvergunningvoorwaarden verbinden met betrekking
tot het maximum aantal bewoners per verblijfsruimte of
per bouwwerk, de minimum gebruiksoppervlakte per verblijfsruimte of per bouwwerk dan wel met betrekking tot het
beheer over (het gebruik van) het bouwwerk.
4. Indien het belang waarvoor de vergunning is verleend dit vereist op grond van een verandering van de inzichten en/of verandering van de omstandigheden gelegen buiten het
bouwwerk, opgetreden na het verlenen van de vergunning,
kunnen burgemeester en wethouders aan de vergunning nieuwe voorwaarden verbinden en gestelde voorwaarden wijzigen
of intrekken.
5. Het is verboden het in het eerste lid bedoelde bouwwerk in
gebruik te geven aan een exploitant die niet beschikt over een
gebruiksvergunning.

2. Onder zelfstandige woonruimte als bedoeld in het eerste lid,
onder c, wordt verstaan een woonruimte welke een eigen
toegang heeft en welke door een huishouden kan worden
bewoond zonder dat dit daarbij afhankelijk is van wezenlijke
voorzieningen buiten die woonruimte.
3. Woonruimte, aangewezen overeenkomstig artikel 5, wordt
tevens aangewezen overeenkomstig het eerste lid, tenzij een
zodanige aanwijzing naar het oordeel van de gemeenteraad
met het oog op het behoud of de samenstelling van de woonruimtevoorraad niet noodzakelijk is.
Voorbeeld regionale huisvestingsverordening stadsgewest
Haaglanden 2005
§ 2 Onttrekkingen, samenvoeging en omzetting
Artikel 45
1. Het verbod als bedoeld in artikel 30 van de Huisvestingswet is
uitsluitend van toepassing op woonruimten die behoren tot de
in bijlage III van deze verordeningen opgenomen categorieën
woonruimten.

II.5 Huisvestingswet: woningonttrekking
§ 1. Onttrekking, samenvoeging en omzetting
Artikel 30
1. Het is verboden een woonruimte die behoort tot een door de
gemeenteraad in de huisvestingsverordening daartoe met het
oog op het behoud of de samenstelling van de woonruimtevoorraad aangewezen categorie, zonder vergunning van burgemeester en wethouders:
a. aan de bestemming tot bewoning te onttrekken, of voor 		
een zodanig gedeelte aan die bestemming te onttrekken,
		 dat die woonruimte daardoor niet langer geschikt is voor
bewoning door een huishouden van dezelfde omvang als
waarvoor deze zonder zodanige onttrekking geschikt is;
b. met andere woonruimte samen te voegen;
c. van zelfstandige in onzelfstandige woonruimte
om te zetten.

2. Op verzoek van burgemeester en wethouders kan het dagelijks bestuur bijlage III bij deze verordening wijzigen.

II.6 Toekomstige ontwikkelingen
Besluit Brandveilig gebruik Bouwwerken
De wet- en regelgeving op het gebied van huisvesting is voortdurend in beweging. Momenteel komt het ’Besluit Brandveilig
Gebruik bouwwerken’ eraan, deze gaat in op 1 oktober 2008.
De regelgeving wordt overzichtelijker voor werkgevers en huisvesters die te maken hebben met verschillende gemeenten. De
mogelijkheid om lokaal het aantal personen te bepalen waarvoor
een vergunning en brandveiligheidseisen verplicht zijn, blijft
bestaan.

Overzicht wetten en enkele specifieke wetsartikelen

Lijst buitenplanse ontheffingen in Bro
In de nieuwe Bro is een lijst opgenomen van buitenplanse ontheffingen (artikel 4.1.1). Deze lijst biedt gemeenten de bevoegdheid
om een ontheffing te geven van het bestemmingsplan in specifiek
op die lijst beschreven gevallen van geringe planologische betekenis. Onderzocht wordt of er mogelijkheden zijn deze lijst uit te
breiden voor de huisvesting van MOE-landers.
Bestuurlijke boete en strafbeschikking
Een andere ontwikkeling is er één op het gebied van handhaving.
Momenteel is een wijzigingsvoorstel van de Huisvestingswet in
voorbereiding voor een bestuurlijke boete bij het ontbreken van
een huisvestingsvergunning en bij onzelfstandige bewoning. De
bedragen van deze boetes zullen waarschijnlijk hoog zijn. Voor
bepaalde Woningwetovertredingen is een voorstel voor een
bestuurlijke strafbeschikking in voorbereiding. Het Rijk is zich
bewust van de onwenselijke ontwikkelingen op het gebied van
illegale huisvestingsituaties. In sommige panden wisselen de
overtreders, zodat een dwangsom niet ingevorderd kan worden.
Na een toepassing van bestuursdwang is de woning leeg en de
overtreding voorbij. In principe moet deze woning weer direct
vrijgegeven worden. Dit zijn de redenen, waarom huisjesmelken redelijk risicoloos plaatsvindt. Met deze middelen geeft het
Rijk de mogelijkheid voor een lik-op-stukbeleid. Bovendien zal
van de dreiging van een hoge boete een bepaalde preventieve
werking uitgaan. Als rekening met deze ontwikkeling gehouden
wordt naast de eerder genoemde voordelen, dan loont het om te
investeren in beter opgeleide handhavingcapaciteit (bijvoorbeeld
BOA-cursus).

49

50

51

Bijlage III
Criteria goed
werkgeverschap

Een werkgever of huisjesmelker, die mensen onder zeer slechte
omstandigheden laat wonen, gaat vaak ook op andere punten de
fout in. Denk aan het vragen van te hoge huurprijzen, hypotheken
met een rente gebaseerd op ’eigen gebruik’ (hypotheekfraude),
de woning zwart laten verbouwen om veel kamertjes in een
woning te realiseren (belastingfraude), niet opgegeven inkomsten
uit verhuur (uitkeringsfraude, belastingfraude) e.d. Door een
integrale aanpak wordt inzichtelijk of een huisjesmelker of werkgever structureel de fout in gaat, of dat er enkel in strijd met een
vergunning gehuisvest wordt. Dat kan helpen bij de beoordeling
van termijnen voor beëindiging van de illegale huisvestingsituatie
en of een strafrechtelijk traject door BOA’s ingezet wordt.
Natuurlijk zijn er ook veel bonafide werkgevers / huisvesters.
Hoe weet een gemeente dat ze met zo’n partij om tafel zit? Er
zijn verschillende criteria om te toetsen dat je met goed werkgeverschap te maken hebt.

Formele criteria
1 Lid van een branchevereniging
Een onderneming die lid is van een branchevereniging is niet
alleen zichtbaar en aanspreekbaar, maar geeft met het lidmaatschap aan te voldoen aan de eisen die de branchevereniging
stelt. Brancheverenigingen streven allemaal kwaliteit na en controleren daarom intern of hun leden aan de kwaliteitsvereisten
voldoen.
Ongeveer driekwart van alle MOE-landers werkt in Nederland
als werknemer en heeft dus een dienstverband met een (uitzend)
werkgever. Dit betekent dat er verschillende sectoren betrokken
kunnen zijn. Kijk daarom naar de sectorale brancheverenigingen,
zoals de Land- en Tuinbouw Organisatie en Bouwend Nederland
of een werkgeversvereniging binnen de uitzendbranche.
2 Referenties
Het natrekken van referenties kan in veel gevallen een goed
beeld geven van de wijze waarop de werkgever in de praktijk
opereert. De (uitzend)werkgever is bereid referenties te verstrekken. Dit kunnen bijvoorbeeld opdrachtgevers of verhuurders
van woningen zijn. Binnen de gemeentelijke organisaties zijn er
ook bronnen die kunnen worden geraadpleegd; bijvoorbeeld een
afdeling handhaving huisvesting of een eerder door de gemeente
toegepaste integriteitstoets.

3 Gecertificeerde uitzendwerkgever
Voor een uitzendonderneming is er nog een formeel criterium:
het hebben van een NEN 4400 certificaat. Dit landelijke, hoogwaardige en onafhankelijke certificaat is er sinds 2007 voor alle
Nederlandse uitzendondernemingen. Van de ongeveer 7000 uitzendbureaus hebben er ongeveer 1400 een NEN-4400 certificaat.
Het certificaat maakt duidelijk dat aan wettelijke vereisten is
voldaan. Zo bewijzen gecertificeerde uitzendondernemingen met
het keurmerk onder andere dat hun (personeels)administratie op
orde is, dat zij op tijd belastingen en sociale verzekeringspremies
betalen en dat hun medewerkers gerechtigd zijn om arbeid in
Nederland te verrichten. Met dit keurmerk behoeden zij bovendien hun opdrachtgevers voor de gevolgen van aansprakelijkheid
voor niet afgedragen belastingen, sociale premies en werken
met illegalen. Via www.normeringarbeid.nl is na te gaan of een
onderneming gecertificeerd is. Om lid te worden van een werkgeversvereniging binnen de uitzendbranche is het hebben van de
NEN 4400-1 een vereiste.
Specifieke criteria voor werkgevers van arbeidsmigranten
Onderstaande criteria onderscheiden een betrouwbare en goede
(uitzend)werkgever van een malafide (uitzend)bedrijf. De opsomming vloeit voort uit de dagelijkse praktijk bij (uitzend)werkgevers die goed omgaan met arbeidsmigranten.

1 Algemeen
• De (uitzend)werkgever geeft schriftelijk aan dat desbetreffende CAO (bijvoorbeeld voor de uitzendbranche de ABU of NBBU
CAO voor Uitzendkrachten) wordt nageleefd.
• De werkgever is bereid om informatie te verschaffen, onder
andere over de locaties van huisvesting en het maximum aantal medewerkers dat op deze locaties is gehuisvest.
• De werkgever is 24/7 bereikbaar voor zowel werknemers als
derden.
• Er is 24/7 een tolk beschikbaar.
• De huis- en leefregels zijn in de taal van de werknemer op
locatie beschikbaar.

Criteria goed werkgeverschap

2 Zorgplicht
• De werkgever geeft een goede introductie in de taal van de
werknemer over de uit te voeren werkzaamheden, de veiligheidsrisico’s enzovoort.
• De werkgever doet een aanbod voor een zorgverzekering,
geeft daar uitleg over over en vergewist zich ervan dat mensen
conform Nederlandse wetgeving zijn verzekerd.
• De werkgever verschaft een infokaart met informatie over
medische zorg en andere belangrijke telefoonnummers.
• De werkgever biedt sociale begeleiding.

3 Aanvullende criteria
• De werkgever bevordert ‘integratie’ met de buurt.
• De werkgever geeft informatie over sociale activiteiten,
inburgeringsmogelijkheden en volgen van taallessen.
• De werkgever verschaft indien gewenst of noodzakelijk
informatie aan de buurt.
• De werkgever maakt afspraken over omgang met klachten van
de buurt.
• De werkgever werkt aan een goede binding met werknemer.
• De werkgever is behulpzaam bij allerlei praktische zaken,
bijvoorbeeld begeleiding ziekenhuisbezoek.
• De werkgever neemt in geen geval paspoorten in.

52

53

Bijlage IV
De uitzendbranche

Eén op de drie migranten wordt via een uitzendbureau aan het
werk gesteld, daarom hier een overzicht uitzendbranche.
Zo’n 1400 uitzendondernemingen hebben het NEN 4400-1 certificaat (stand per 3-3-2008). Hoewel dit aantal snel groeit, zijn er
nog steeds vele duizenden uitzendwerkgevers niet gecertificeerd.
Hiervan bevinden zich bovendien vele in het malafide circuit.
Van de 1400 gecertificeerde ondernemingen zijn er zo’n 1000
uitzendondernemingen lid van een branchevereniging. Binnen de
uitzendsector zijn er drie brancheverenigingen. Dit zijn de ABU,
de NBBU en de VIA.
ABU (www.abu.nl)
De 360 ABU-leden vertegenwoordigen zo’n 70% van de reguliere
uitzendmarkt. De ABU heeft een eigen CAO voor Uitzendkrachten
die door alle uitzendbureaus in Nederland, behalve de NBBU
leden, toegepast moet worden. In die CAO staan specifieke normen die betrekking hebben op buitenlandse uitzendkrachten. Zo
zijn er bepalingen over goed werkgeverschap, is er een actieve
zorgplicht én zijn er minimumnormen voor huisvesting (toegestane woonvormen, de registratie van locaties, de maximale bezetting, veiligheidsvereisten en minimale vierkante meters).
Deze regelingen zijn door de VIA, NBBU en de ABU gezamenlijk
overeengekomen met de vakbonden.
NBBU (www.nbbu.nl)
De NBBU richt zich specifiek op het Midden- en Kleinbedrijf.
De branchevereniging heeft zo’n 600 leden. De NBBU heeft een
eigen CAO voor Uitzendkrachten. Deze CAO is gedispenseerd van
de ABU-CAO. In de NBBU CAO staan echter dezelfde specifieke
bepalingen en normen met betrekking tot (huisvesting van) de
arbeidsmigranten.
VIA (www.via-eu.com)
VIA-leden richten zich volledig op het bemiddelen van arbeidsmigranten. De 35 leden van de VIA zijn, indien zij geen lid zijn
van de NBBU, gehouden aan de ABU-CAO voor Uitzendkrachten.
Daarnaast vereist de VIA dat leden voldoen aan de eisen van het
European Legal Labour Certificate (zie www.skia-eu.com). Deze
eisen hebben betrekking op huisvesting, brandveiligheid, aantal
m² vloeroppervlak per arbeidsmigrant, ziektekostenverzekering,
sociale en medische begeleiding, enzovoort.

54

55

Colofon

Dit is een uitgave van de VROM-Inspectie, in samenwerking met
de VNG en VIA

U kunt deze brochure bestellen of downloaden op
www.minvrom.nl

De brochure is tot stand gekomen met medewerking van:

Contactgegevens:

Aedes vereniging voor woningcorporaties
www.aesdenet.nl

VROM-Inspectie
www.vrom.nl

ABU
www.abu.nl

Regio Noord (Groningen, Friesland, Drenthe)
Groningen, telefoon 050 5992700

Gemeente Den Haag
www.denhaag.nl

Regio Oost (Overijssel, Gelderland)
Arnhem, telefoon 026 3528400

NBBU
www.nbbu.nl

Regio Zuid (Noord-Brabant, Limburg)
Eindhoven, telefoon 040 2652911

VROM
www.minvrom.nl

Regio Noord-West (Noord-Holland Utrecht, Flevoland)
Haarlem, telefoon 023 5150700

Met dank aan alle overige meelezers en commentatoren.

Regio Zuid-West (Zuid-Holland, Zeeland)
Rotterdam, telefoon 010 2244444

Tekst en redactie:
SEV Realisatie
www.sev-realisatie.nl
Beeldmateriaal:
Mike van Bemmelen fotografie (pag. 9 en 10)
OTTO Workforce (pag. 18)
Corry Fontein, Fontein & partners (overige pagina’s)

VIA
www.via-eu.com
Boxtel, 041 1688533
VNG Nederland
www.vng.nl
Den Haag, 070 3738393

VROM 8275 / SEPTEMBER 2008

Ministerie van VROM >
staat voor ruimte, milieu, wonen, wijken en integratie. Beleid maken, uitvoeren en handhaven.
Nederland is klein. Denk groot.

Ruimte voor arbeidsmigranten
Handreiking voor de huisvesting van
werknemers uit de EU die tijdelijk in
Nederland verblijven