Het pre-COOL cohort
tot en met groep 5
Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en
vroegschoolse periode

ANNEMIEK VEEN

INEKE VAN DER VEEN

CIP-gegevens KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG
Veen, A., Veen, I. van der,
Het pre-COOL cohort tot en met groep 5.
Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse
periode.
Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
(Rapport 1031, projectnummer 20771)

ISBN 978-94-6321-098-0

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or
transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise,
without the prior written permission of the publisher.

Uitgave en verspreiding:
Kohnstamm Instituut
Roetersstraat 31, Postbus 94208, 1090 GE Amsterdam
Tel.: 020-525 1226
www.kohnstamminstituut.nl
© Copyright Kohnstamm Instituut, 2019

Inhoudsopgave
1 Inleiding
1.1 Inleiding en onderzoeksvragen
1.2 Gebruikte gegevens

1
1
2

2 Onderzoeksopzet
2.1 Onderzoeksgroep
2.2 Variabelen
2.3 Analysemethode

5
5
6
13

3 Resultaten
17
3.1 Verandering in verschillen tussen doelgroep- en nietdoelgroepkinderen
17
3.2 Relatie voor- en vroegschoolse kwaliteit en ontwikkeling in
groep 5
28
4 Samenvatting en conclusies

41

Literatuur

45

Bijlagen
Bijlage I Tabellen bij hoofdstuk 3.1
Bijlage II Tabellen bij hoofdstuk 3.2

47
47
49

Recent uitgegeven rapporten Kohnstamm Instituut

59

1

Inleiding

1.1

Inleiding en onderzoeksvragen

Sinds 2009 is een groot landelijk onderzoek in uitvoering naar
effecten van voor- en vroegschoolse educatie: het pre-COOL
cohortonderzoek. In dit onderzoek worden kinderen in hun
ontwikkeling en in hun onderwijsloopbaan gevolgd vanaf twee
jaar tot 12 jaar (einde basisonderwijs). Op basis van het pre-COOL
cohort zijn in de afgelopen jaren zowel resultaten over de voor- als
de vroegschoolse periode gepubliceerd 1. Dit rapport bouwt op die
eerdere rapporten voort. In de betreffende publicaties is uitgebreid
aandacht besteed aan de achtergrond van het pre-COOL
cohortonderzoek en bevindingen uit eerdere (Nederlandse)
onderzoeken naar voor- en vroegschoolse educatie. Deze
informatie zullen we in dit rapport niet herhalen, maar waar dit
aan de orde is, refereren we aan eerdere uitkomsten.
Inmiddels zijn ontwikkelingsgegevens van kinderen tot en met
groep 5 beschikbaar. Daarop heeft dit rapport betrekking.
In dit onderzoek analyseren we de ontwikkeling van doelgroep- en
niet-doelgroepkinderen 2 tot en met groep 5 en gaan we na of er

1 Veen & Leseman, 2015; Leseman & Veen, 2016; Veen, Van der Veen, Van Schaik & Leseman, 2017.
2 De begrippen doelgroep- en niet doelgroepkinderen worden later toegelicht.

1

een relatie is met de kwaliteit in de voorschoolse voorzieningen en
kleutergroepen waar zij aan deelnamen.
Concreet is dit onderzoek gericht op het beantwoorden van de
volgende onderzoeksvragen:
1. In hoeverre nemen verschillen tussen doelgroepkinderen en
niet-doelgroepkinderen in taal- en rekenprestaties en
werkhouding van groep 1 tot en met 5 toe of af in de loop van
de tijd?
2. In hoeverre is er een relatie tussen de kwaliteit van voor- en
vroegschoolse educatie en taal- en rekenprestaties en
werkhouding van leerlingen in groep 5?

1.2

Gebruikte gegevens

Voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen is gebruik
gemaakt van data uit het tweejarigencohort 3 van pre-COOL.
Dat bestaat uit kinderen die in 2010 twee jaar werden.
Deze kinderen zijn in twee subgroepen verdeeld: kinderen die
geworven zijn via peuterspeelzalen, kinderdagverblijven of andere
voorschoolse voorzieningen en kinderen die geworven zijn met
behulp van adresgegevens van het CBS 4. De eerste groep duiden we
aan als ‘instellingencohort’; de tweede als ‘gezinscohort’.
Beide groepen kinderen worden vanaf tweejarige leeftijd tot het
einde van de basisschool gevolgd. Bij dit cohort zijn ruim 3000
kinderen betrokken.

3 Naast het tweejarigencohort werd in het pre-COOL onderzoek ook een zogenoemd vierjarigencohort
langdurig gevolgd. Het vierjarigencohort is inmiddels afgesloten.
4 Hiertoe is door het CBS een steekproef getrokken uit de gemeentelijke basisadministraties. Het betrof
kinderen in postcodegebieden van voorschoolse voorzieningen verspreid over Nederland, die in het preCOOL onderzoek participeren. Bij de steekproeftrekking is gezorgd voor een oververtegenwoordiging
van kinderen uit gezinnen met een migratieachtergrond. Het gezinscohort bevat zowel kinderen die niet
als die wel deelnemen aan peuterspeelzalen en kinderdagverblijven.

2

Ontwikkeling kinderen
Bij de kinderen uit het tweejarigencohort zijn op twee- en
driejarige leeftijd allerlei gegevens verzameld over de sociaalemotionele, cognitieve en taalontwikkeling. Gegevens over de
taal- en cognitieve ontwikkeling werden in de voorschoolse
periode verzameld met behulp van zogenoemde kindtestjes.
In de vroegschoolse periode (de kleutergroepen) zijn gegevens
verzameld met behulp van toetsen uit het Citoleerlingvolgsysteem (zie later). Bij een subsample van de preCOOL steekproef werden daarnaast in de vroegschoolse periode
aanvullend kindtestjes uitgevoerd die voortbouwen op de testjes in
de voorschoolse periode.
Daarnaast werden in de voor- en vroegschoolse periode en in de
groepen 3 en 5 gegevens verzameld over de sociaal-emotionele
ontwikkeling en het gedrag. Hiervoor werd een zogenoemd
peuterprofiel (twee- en driejarige leeftijd) of leerlingprofiel
(kleutergroepen, groep 3 en 5) ontwikkeld. Dit is een vragenlijstje
dat pedagogisch medewerkers (pm’ers) en leerkrachten voor ieder
kind invulden.
Achtergrondkenmerken
Via vragenlijsten voor ouders zijn kenmerken van het thuismilieu
van de kinderen in kaart gebracht. Het gaat om achtergrondkenmerken, zoals opleidingsniveau en etnische herkomst van de
ouders en het kind maar ook om gegevens over ouderlijke
opvoeding en ontwikkelingsstimulering.
Kwaliteit voorschoolse voorzieningen en kleutergroepen
Daarnaast zijn gegevens verzameld over de kwaliteit van de
voorschoolse instellingen en de kleutergroepen waar de kinderen
aan deelnamen. In de voorschoolse periode zijn gegevens
3

verzameld bij totaal zo’n 300 peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven. Er zijn per meting observaties verricht en
vragenlijsten ingevuld door pedagogisch medewerkers, die
tezamen een uitgebreid beeld geven van verschillende aspecten
van de kwaliteit in de onderzochte voorzieningen. Vergelijkbare
gegevens zijn verzameld bij de kleutergroepen van ruim 1000
basisscholen waarin de kinderen vanuit de voorschoolse
voorzieningen instroomden. In de groepen 3 en 5 zijn gegevens
verzameld over de ontwikkeling van de kinderen. Echter, anders
dan in de voorschoolse periode en de kleutergroepen zijn in de
groepen 3 en 5 geen gegevens verzameld over de kwaliteit van het
aanbod of over andere schoolkenmerken. In de betreffende
hoofdstukken geven we nadere informatie over de respons.
De gebruikte meetinstrumenten zijn uitgebreid toegelicht in
eerdere publicaties, onder andere Leseman & Veen (red.) (2016) en
in de technische rapporten over pre-COOL (http://www.precool.nl/).

4

2

Onderzoeksopzet

2.1

Onderzoeksgroep

Eerste onderzoeksvraag naar veranderingen in verschillen tussen
doelgroep- en niet-doelgroepkinderen van groep 1 t/m 5
Voor de beantwoording van de eerste onderzoeksvraag naar
veranderingen in verschillen tussen doelgroep- en nietdoelgroepkinderen benutten we gegevens van zowel het
instellingen- als gezinscohort. Kinderen in het instellingencohort
zijn geworven binnen voorschoolse instellingen en kinderen uit
het gezinscohort via hun huisadres (selectie van tweejarigen
binnen bepaalde postcodegebieden, zie 1.2).
Het pre-COOL project heeft een longitudinale opzet en de kinderen
worden gevolgd vanaf tweejarige leeftijd. Belangrijk is dat
resultaten niet vertekend worden door uitval. Vergelijkingen in de
tijd moeten daarom steeds dezelfde groep kinderen betreffen.
Van het grootste deel (85%, n=2829) van de kinderen die aan preCOOL deel is gaan nemen, zijn ontwikkelingsgegevens uit de
basisschoolperiode beschikbaar. 5 Van 2566 van de 2829 kinderen

5 Van ruim een kwart van de kinderen die helemaal niet meer gevolgd zijn in het basisonderwijs, was de
school niet bekend (zo bleek de informatie over de school waar het kind naartoe zou zijn gegaan niet te
kloppen, wilde van ruim twee vijfde de school niet deelnemen en wilde van bijna een derde de ouders niet
meer meedoen).

5

(91%) zijn Cito-gegevens bekend. 6 Van 2659 van de kinderen
(94%) zijn gegevens over hun werkhouding uit de basisschoolperiode verzameld. 7
Tweede onderzoeksvraag naar relatie tussen kwaliteit van voor- en
vroegschoolse educatie en taal- en rekenprestaties en werkhouding in
groep 5
Om de relatie tussen kwaliteit en ontwikkeling na te gaan,
moesten zowel kwaliteitsgegevens als ontwikkelingsgegevens
beschikbaar zijn. Alleen voor de kinderen in het instellingencohort
zijn systematisch kwaliteitsgegevens verzameld. Van 1714
kinderen uit het instellingencohort zijn voor- en vroegschoolse
kwaliteitsgegevensgegevens bekend (vragenlijst en/of observatie).
Niet van al deze kinderen zijn ontwikkelingsgegevens van de
verdere loopbaan in het basisonderwijs bekend. Voor werkhouding
was dit van 1409 kinderen (82%), voor rekenen van 1009 (59%),
voor begrijpend lezen 956 (56%) en woordenschat 806 (47%). Op
deze genoemde aantallen zijn de analyses met kwaliteit gebaseerd.

2.2 Variabelen
We richten ons in dit onderzoek op de doelgroep van het
onderwijsachterstandenbeleid. Deze bestaat uit kinderen met
laagopgeleide ouders. Van deze groep, bestaande uit zowel
kinderen met als zonder migratieachtergrond, is uitvoerig

6 Van ruim de helft (56% van de kinderen, n=1427) zijn tijdens de zesde meting scores van rekenen,
begrijpend lezen en/of woordenschat uit groep 5 verzameld. Redenen dat deze scores niet beschikbaar
waren: de school wilde niet (meer) meedoen, de school leverde de gegevens niet (bijv. omdat de toets(en)
niet werd(en) afgenomen), de ouders niet meer wilden meedoen, er sprake was van emigratie of een
onbekende schoolverandering of het kind niet in groep 5 zat.
7 Van ruim tweederde (68% van de kinderen, n = 1817) zijn leerkrachtoordelen over de werkhouding van de
kinderen verzameld tijdens de zesde meting.

6

gedocumenteerd dat hun onderwijsprestaties en onderwijsloopbanen achterblijven bij die van kinderen met hoger opgeleide
ouders. In de voorschoolse periode wordt niet op eenduidige wijze
geregistreerd of kinderen tot de doelgroep behoren; gemeenten
mogen dit zelf bepalen. Voor dit onderzoek hebben wij daarom
gekozen voor drie criteria om het onderscheid tussen doelgroep en
niet-doelgroep te bepalen.
Dit zijn:
Het opleidingsniveau van het gezin waaruit het kind afkomstig is,
afgemeten aan het opleidingsniveau van de moeder (‘doelgroep
opleiding moeder’). Hiervoor is gekozen, omdat vanuit onderzoek
bekend is dat het opleidingsniveau van de moeder een grotere
invloed heeft op de ontwikkeling van kinderen dan dat van de
vader. Kinderen van moeders met een laag opleidingsniveau (ten
hoogste lager beroepsonderwijs of vmbo basis- of kaderberoepsgerichte leerweg) worden tot de doelgroep gerekend. Kinderen van
moeders met een hoger opleidingsniveau behoren tot de nietdoelgroep.
De etnische herkomst van een kind (‘doelgroep etniciteit’),
gedefinieerd als: westers (‘niet doelgroep’) versus niet-westers
(’doelgroep’). De etnische herkomst is bepaald op basis van het
herkomstland van de ouders. Een kind wordt tot de doelgroep
gerekend als ten minste één van de ouders in een niet westers land
geboren is.
De thuistaal gedefinieerd als: er wordt thuis Nederlands
gesproken, versus er wordt thuis (ook) iets anders gesproken dan
standaard Nederlands. De in Nederland aanwezige streektalen en
dialecten worden gerekend tot de groep ‘thuistaal Nederlands’,
met uitzondering van het Fries dat ondergebracht is bij ‘thuistaal
anders’ (‘anderstalig’).
7

2.2.1 Ontwikkelingsgegevens
We maken in dit rapport gebruik van de Citogegevens rekenen,
woordenschat en begrijpend lezen en van oordelen van
leerkrachten over de werkhouding van kinderen.
Om de vraag naar verandering in verschillen tussen doelgroep- en
niet-doelgroepkinderen goed te kunnen beantwoorden konden
het beste concepten vergeleken worden die longitudinaal
geschaald zijn (iedere meting betreft hetzelfde concept en scores
kunnen op één schaal uitgedrukt worden).
De Citogegevens van groep 3, 4 en 5 zijn longitudinaal geschaald
en de oordelen over de (speel)werkhouding van kinderen vanaf het
eerste meetmoment tot in groep 5. We maken gebruik van de
Citogegevens rekenen, woordenschat en begrijpend lezen en van
oordelen van leerkrachten over de werkhouding van kinderen.
Wat Citoscores betreft zijn er per jaar twee meetmomenten.
Wat werkhouding betreft (leerlingprofiel) benutten we alleen
gegevens van tijdens de schoolperiode, vanaf groep 1, omdat het
leerlingprofiel in de voorschoolse periode alleen is afgenomen in
het instellingencohort.

2.2.2 Kwaliteitsgegevens (vier metingen)
In pre-COOL zijn in de deelnemende kinderopvangvoorzieningen
en in de kleutergroepen gegevens over kwaliteit verzameld door
middel van observaties en een vragenlijst voor pedagogisch
medewerkers, respectievelijk kleuterleerkrachten. Deze gegevens
zijn in vier opeenvolgende jaren verzameld: in de jaren 2010, 2011,
2012 en 2013; toen de kinderen twee, drie, vier en vijf jaar waren.
Hieronder worden de kwaliteitskenmerken beschreven.
De schaalwaarden zijn te vinden in de technische rapporten van
pre-COOL.

8

Geobserveerde proceskwaliteit
CLASS Toddler en pre-K. Om de proceskwaliteit vast te stellen, is
gebruik gemaakt van de Classroom Assessment Scoring System
(CLASS). Voor de peutergroepen is gebruik gemaakt van de
Toddlerversie (La Paro, Hamre & Pianta, 2011); voor de
kleutergroepen van de CLASS pre-K (Pianta, La Paro & Hamre,
2008). In de Toddler-versie worden twee overkoepelende domeinen
van groepsinteracties onderscheiden: emotional and behavioural
support, hier kortweg gedefinieerd als emotionele kwaliteit en
engaged support for learning, hier educatieve kwaliteit genoemd.
‘Behavioral support’, ofwel gedragsregulering is in de Toddlerversie onderdeel van emotionele ondersteuning en wordt in de
pre-K versie apart onderscheiden. In deze studie hebben we alleen
de geobserveerde emotionele en educatieve kwaliteit opgenomen.
Emotionele kwaliteit: Emotionele kwaliteit bevat verschillende
aspecten. Positief Klimaat staat voor de mate waarin de interacties
in de groep tussen pedagogisch medewerkers/leerkrachten en
kinderen en tussen kinderen onderling warmte, wederzijds respect
en plezier laten zien. Negatief Klimaat geeft de mate weer waarin er
negatief gedrag voorkomt van de kant van de pm’er/leerkracht of
de kinderen, bijvoorbeeld bits reageren, boosheid tonen,
kleineren, expliciet negeren, fysiek reguleren van gedrag, en
ruziemaken. De schaal wordt zo gecodeerd dat een hoge score
betekent dat er weinig of geen negativiteit is. Sensitiviteit is de
mate waarin de leidster/leerkracht zich bewust is van de behoeften
van individuele kinderen in de groep, met name gevoelens van
onzekerheid of verdriet, en daarop adequaat inspeelt.
Rekening houden met het perspectief van kinderen geeft aan in welke
mate in de interacties aangesloten wordt op de interesses van de
kinderen, initiatief en keuzevrijheid wordt gegeven aan kinderen
en zelfstandigheid wordt bevorderd.

9

Educatieve kwaliteit bevat drie aspecten. Conceptontwikkeling
verwijst naar de mate waarin de pm’er/leerkracht de
denkontwikkeling en kennisverwerving van kinderen bevordert
door activiteiten aan te bieden die redeneren en het ontdekken van
verbanden uitlokken, en door kinderen bij deze activiteiten te
begeleiden. Kwaliteit van de Feedback is de mate waarin de reacties
van de pm’er/leerkracht het leren en begrijpen van de kinderen
vergroot en voortdurende deelname stimuleert. Stimuleren van
taalontwikkeling staat voor de mate waarin de pm’er/leerkracht het
gebruik van taal door kinderen uitlokt en aanmoedigt, bijvoorbeeld
door vragen te stellen, en hun taalgedrag modelleert door zelf de
eigen handelingen te verwoorden en door gevorderde taal (nieuwe,
moeilijke woorden) in te brengen in gesprekken.
Gerapporteerde kwaliteit
Aan de pedagogisch medewerkers van de voorschoolse
voorzieningen en de groepsleerkrachten van de basisscholen is
via vragenlijsten een aantal vragen voorgelegd waarin
verschillende aspecten van het dagelijkse activiteitenaanbod aan
de orde komen. De vragenseries zijn gebaseerd op onderzoek naar
het belang van affectie, aandacht voor verschillen tussen kinderen,
de rol van spel, activiteiten die zelfregulatie bevorderen en
activiteiten die bijdragen aan ontluikende schoolvaardigheden.
Bevorderen van zelfregulatie. Hierbij gaat het om de mate waarin de
pm’er of leerkracht spel en andere activiteiten van kinderen
gebruikt om hun zelfregulatie te bevorderen, bijvoorbeeld door het
praten over gevoelens en emoties, het ondersteunen bij het
oplossen van conflictjes of ruzies, of spelletjes met kinderen
spelen waarbij ze op hun beurt moeten wachten. De schaal
bestond uit twaalf items, bijvoorbeeld: “Als de aandacht van één
of meer kinderen verslapt tijdens een activiteit probeer ik ze er
weer bij te betrekken, bijv. door vragen te stellen of een nieuw idee
10

in te brengen”, of “Als kinderen ruzie hebben, laat ik ze hun eigen
standpunt verwoorden, zodat ze beter van elkaar begrijpen wat er
in de ander omgaat”, of “Ik doe activiteiten of spelletjes met
kinderen waarbij ze leren op hun beurt te wachten, bijv. memory
of bordspelletjes”.
Aanbod taalactiviteiten. Een serie van acht beschrijvingen van
gerichte taalactiviteiten is voorgelegd met de vraag hoe vaak deze
activiteiten worden aangeboden. Antwoorden werden op een 7puntsschaal gegeven met de schaalpunten variërend van “nooit”
(1) tot en met “drie of meer keer per dag” (7).
Voorbeeldactiviteiten zijn: “Benoemen van dingen in de
omgeving, zoals ‘dat is een bal’, en dingen die gebeuren, zoals ‘de
bal rolt weg omdat hij rond is’”, “Kinderen vragen naar een
verklaring, bijv. vragen ‘hoe kan dat nou?’” en “Met de kinderen
gesprekken voeren over een informatief onderwerp, bijv. over
planten en dieren, seizoenen, iets uit de geschiedenis”.
Aanbod rekenenactiviteiten. Met een serie van 12 beschrijvingen van
activiteiten op het gebied van ontluikende gecijferdheid en
wiskunde is nagegaan hoe vaak de pm’er/leerkrachten dergelijke
activiteiten aanbieden, met antwoorden variërend van “nooit” (1)
tot en met “drie of meer keer per dag”(7). Voorbeeldactiviteiten
uit de kleuterversie van de vragenlijst zijn: “Telrij tot en met tien
opzeggen”, “Tellen hoeveel voorwerpen je hebt (bijv. tellen tot en
met vijf en zeggen ‘ik heb vijf knikkers’)” en “Een cijfer (‘1’, ‘2’, ...
‘10’ …‘100’) opschrijven op papier, verjaardagsmuts of iets
dergelijks en dit cijfer benoemen”.
Emotionele ondersteuning. De schaal ‘emotionele ondersteuning’
meet de mate waarin kinderen fysieke en verbale ondersteuning
wordt geboden. Gemeten aspecten zijn de sfeer in de groep, de
mate waarin de kinderen positieve relaties hebben met de
11

pm’er/leerkracht, de mate waarin deze sensitief en responsief
reageert op behoeften van kinderen en de mate waarin rekening
gehouden wordt met het perspectief (de eigen inbreng) van
kinderen. De antwoorden konden variëren van “nooit” (1) tot
“altijd” (7). De schaal bevat 8 uitspraken, zoals “Ik zorg ervoor dat
alle kinderen lief zijn voor elkaar” , “Ik organiseer activiteiten
waaraan alle kinderen, ook de jongsten, samen deel kunnen
nemen” en “Ik knuffel kinderen of geef ze een aai over de bol”.
Spelverrijking. De mate van spelverrijking en spelbegeleiding door
de pm’er/leerkracht is bepaald aan de hand van een lijst met
negen beweringen over spelverrijkend en – begeleidend gedrag.
De antwoorden werden gegeven op een 5-puntschaal variërend
van “niet van toepassing” (1) tot “zeer sterk van toepassing” (5).
Voorbeeldbeweringen zijn: “Ik stel vragen die het spel
stimuleren”, “Ik zorg dat alle kinderen mee (blijven) doen”, “Ik
draag attributen en materialen aan die kinderen uitdagen tot
rijker spel”.
Bevorderen van fantasiespel. De mate waarin pm’ers/leerkrachten
fantasiespel, oftewel ‘doen-alsof’ spel, stimuleren is bepaald met
behulp van een lijst van acht gedragingen met de vraag hoe vaak de
leerkracht de genoemde gedragingen zelf vertoont. De antwoorden
varieerden van “nooit” (1) tot “altijd” (7). Voorbeeldhandelingen
zijn: “Ik doe voor hoe je iets ‘net alsof’ kunt doen,
bijvoorbeeld‘net-alsof theedrinken’ of ‘eten koken’”, “Ik doe voor
hoe je een voorwerp kunt gebruiken voor iets anders dan waar het
voor bedoeld is, bijvoorbeeld met een blokje rijden alsof het een
auto is” en “Ik laat kinderen van te voren nadenken over welke rol
ze willen spelen”.
Aanbod wetenschap en techniek. De mate waarin aandacht wordt
besteed aan wetenschap en techniek is bepaald met een lijst van
12

tien activiteiten. Gevraagd is aan te geven hoe vaak dergelijke
activiteiten worden aangeboden, met antwoorden variërend van
“nooit” (1) tot en met “drie of meer keer per dag”(7).
Voorbeeldactiviteiten zijn: “Spelen met magneten en dingen die
worden aangetrokken, of met lucht in een ballon, en bespreken
wat er gebeurt”, “Verschillende zaadjes en pitjes vergelijken en
daar over praten (bijv. dat er een bloem, een vrucht, of een boom
uit kan groeien)”, en “Met Lego of grote blokken een huis of
kasteel bouwen en bespreken hoe je het stevig kunt maken”.

2.3 Analysemethode
Vraag 1 Verandering in verschillen tussen wel en niet
doelgroepleerlingen
Voor een deel is er overlap tussen de doelgroepen: een deel van de
kinderen behoort bijvoorbeeld zowel op basis van de opleiding van
de moeder als op basis van etnische herkomst tot de doelgroep.
De niet-doelgroep per doelgroepindeling betreft steeds (deels) een
andere groep. Per meetmoment is daarom een groepsvergelijking
gemaakt op basis van de combinatie van twee
doelgroepindelingen: die van doelgroep opleiding moeder en
doelgroep etnische herkomst. Hierbij worden vier groepen
onderscheiden: 1. kinderen die niet tot deze twee doelgroepen
behoren, 2. kinderen met een laagopgeleide moeder en ten minste
één ouder die in een niet-westers land is geboren 3. kinderen die
tot de doelgroep behoren op basis van etnische herkomst en geen
laagopgeleide moeder hebben, 4. kinderen die een laagopgeleide
moeder hebben en ouders hebben die in Nederland of een westers
land zijn geboren. Deze groepsindeling is gelijk aan die gehanteerd
is in het tweede pre-COOL basisrapport (Leseman & Veen, 2016).

13

Daarnaast is per meetmoment een vergelijking gemaakt naar
thuistaal (Nederlandse thuistaal versus thuistaal niet (alleen)
Nederlands) 8.
Het verschil tussen de groepen wordt uitgedrukt als effectgrootte
(beta). Daarnaast tonen we de gemiddelde scores per groep.
Aangezien voor een zinvolle vergelijking van doelgroepverschillen
in de tijd ieder meetmoment gegevens van dezelfde groep
kinderen moest bevatten, zijn missende gegevens geschat (met
FIML). Bij het schatten van missende gegevens zijn extra
variabelen gebruikt die niet in de analyse opgenomen zijn (met
behulp van optie auxiliary mplus), waaronder herkomstland,
gemiddeld ouderlijk opleidingsniveau, sekse en scores op
voorschoolse metingen op hetzelfde domein. Bij het berekenen
van verschillen per meetmoment tussen de groepen is rekening
gehouden met de nesting van de data (kinderen binnen scholen).
Ook is nagegaan in hoeverre het verschil tussen de groepen
verschilt tussen de meetmomenten om meer te kunnen zeggen
over de mate waarin in de tijd sprake is van een toe- of afname van
(on)gelijkheid.
In de volgende tabel staan per ontwikkelingsvariabele de aantallen
op basis waarvan de verschillen tussen de doelgroepen gebaseerd
zijn.

8 Thuistaal is net als in het tweede basisrapport niet meegenomen bij de bovengenoemde combinatie van
twee doelgroepen, omdat er een vrij grote overlap is met etnische herkomst en omdat (mede daardoor) de
aantallen binnen de groepen te klein worden als er combinaties met drie doelgroepindelingen gemaakt
worden.

14

Tabel 2.1 Aantallen in de analyses naar verschillen tussen doelgroepkinderen en nietdoelgroepkinderen in taal- en rekenprestaties en werkhouding
woordenschat

begrijpend lezen

rekenen

werkhouding

geen doelgroep
doelgroep opleiding en etnische
herkomst
doelgroep op basis van alleen
etnische herkomst
doelgroep op basis van alleen
opleiding moeder

1522

1587

1635

1750

233

230

253

231

423

426

453

460

200

206

218

218

Totaal

2378

2449

2559

2659

geen doelgroep
doelgroep thuistaal

1713
755

1750
753

1787
777

1867
792

Totaal

2468

2503

2564

2659

Vraag 2 Relatie tussen de kwaliteit van voor- en vroegschoolse
educatie en ontwikkeling van kinderen
In de analyses zijn gegevens opgenomen van kinderen van wie
gegevens van eind groep 5 of van niet ver daarvoor bekend waren
(soms waren er bijv. wel gegevens van midden groep 5, maar niet
eind groep 5 beschikbaar). Missende waarden zijn geschat op basis
van gegevens die dezelfde vaardigheid betreffen, maar van een
eerder meetmoment zijn (met auxiliary option in mplus).
Per afhankelijke variabele (rekenen, woordenschat, begrijpend
lezen en oordeel over werkhouding) zijn aparte analyses per
kwaliteitsvariabele uitgevoerd. De afhankelijke variabele betrof
steeds de score eind groep 5.
Bij werkhouding, woordenschat en begrijpend lezen is een
voormeting op tweejarige leeftijd opgenomen, en bij rekenen een
voormeting op driejarige leeftijd.
Per kwaliteitsaspect zijn vier metingen (twee voorschoolse en
twee vroegschoolse metingen) gerelateerd aan de score van eind
groep 5.
15

Er is zoals in eerdere rapporten per kwaliteitsaspect driemaal een
multi-groep analyse uitgevoerd voor ieder doelgroeponderscheid:
doelgroep op basis van etnische herkomst, opleiding moeder en
thuistaal.
Als controlevariabelen werden sekse, gemiddeld opleidingsniveau
van de ouders, doelgroep etnische herkomst en thuistaal
opgenomen (de exacte opname variabelen was afhankelijk van de
groepsvariabele in de multi-groep analyse).
In de analyses hielden we rekening met de nesting van kinderen
binnen instellingen (combinatie vve-nr x schoolnummer).
Per kwaliteitsvariabele is het totale effect op het
ontwikkelingsniveau eind groep 5 berekend.
De aantallen in de analyses zijn die genoemd in paragraaf 2.1,
behalve voor geobserveerde kwaliteit in de vroegschoolse periode.
Van geobserveerde kwaliteit in de vroegschoolse periode zijn
namelijk veel minder gegevens bekend dan van de voorschoolse
periode. De reden hiervoor was dat de kinderen naar vele
basisscholen ‘uitwaaierden’, waarna alleen geobserveerd is op
scholen waar meerdere instellingscohortkinderen naartoe gingen.
Voor werkhouding is het aantal kinderen in de analyse 251, voor
rekenen 167, voor begrijpend lezen 161 en voor woordenschat 127.
Bij een signficante relatie met ontwikkeling is er nagegaan of er
een significant verschil was tussen de doelgroepen.

16

3

Resultaten

3.1

Verandering in verschillen tussen doelgroep- en
niet-doelgroepkinderen

Per meting van begrijpend lezen, woordenschat, rekenvaardigheid
en werkhouding is nagegaan in hoeverre er verschillen zijn tussen
doelgroep- en niet-doelgroepkinderen. Steeds worden de
resultaten van twee vergelijkingen getoond. De eerste vergelijking
betreft die van 1. doelgroepleerling op basis van alleen het
opleidingsniveau van de moeder, 2. van alleen etnische herkomst
en 3. op basis van zowel het opleidingsniveau van de moeder als
etnische herkomst met niet-doelgroepleerlingen.
De tweede vergelijking betreft die van kinderen met (ook) een
niet-Nederlandse thuistaal met kinderen die thuis alleen
Nederlands spreken. Steeds tonen we eerst de ontwikkeling en
daarna de verschillen in effectgroottes. In de bijlage bij deze
paragraaf zijn de tabellen bij de figuren met effectgroottes
weergegeven.
Leeswijzer figuren met effectgroottes
De referentiegroep ‘geen doelgroep’ is de groene horizontale lijn op de x-as. De
andere gekleurde lijnen vertegenwoordigen de doelgroepen. Uitgedrukt wordt in
effectgrootte in hoeverre er een verschil is met ‘geen doelgroep’. Een negatieve
score betekent een achterstand ten opzichte van ‘geen doelgroep’, een positieve
score een voorsprong ten opzichte van ‘geen doelgroep’.

17

Begrijpend lezen
Figuren 3.1a1, 3.1a2, 3.1b1 en 3.1b2 tonen de resultaten voor
begrijpend lezen vanaf eind groep 3 tot en met eind groep 5.
Te zien is dat de verschillen tussen doelgroepkinderen en nietdoelgroepkinderen over het algemeen klein zijn. Het grootste
verschil zien we eind groep 4 waar doelgroepkinderen op basis van
zowel opleiding moeder als etnische herkomst lager scoren dan
niet-doelgroepkinderen (effectgrootte -.25). Voor deze
gecombineerde doelgroep blijkt er een significante verandering in
de tijd te zijn: in groep 4 is het verschil groter dan in groep 3 en 5.
Voor de overige genoemde doelgroepen blijkt het verschil met
niet-doelgroepkinderen niet significant te veranderen in de tijd.
De resultaten met betrekking tot thuistaal lijken op die van de
gecombineerde doelgroep opleiding en etnische herkomst.
Figuur 3.1a1 Verschil in scores op begrijpend lezen tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen
vanaf eind groep 3 t/m eind groep 5

18

Figuur 3.1a2 Verschil in effectgrootte tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen in begrijpend
lezen vanaf eind groep 3 t/m eind groep 5

Figuur 3.1b1 Verschil in scores op begrijpend lezen naar thuistaal vanaf eind groep 3 t/m eind
groep 5

19

Figuur 3.1b2 Verschil in effectgrootte naar thuistaal in begrijpend lezen vanaf eind groep 3 t/m
eind groep 5

Woordenschat
De resultaten voor woordenschat staan in Figuren 3.2a1, 3.2a2,
32b1 en 3.2b2. Midden groep 3 is er sprake van een middelgrote
achterstand van de doelgroepen op basis van alleen etnische
herkomst, opleiding en etnische herkomst en thuistaal.
De achterstand van doelgroepkinderen op basis van alleen het
opleidingsniveau van de moeder is midden groep 3 heel klein.
Voor alle groepen is er een significante verandering in de tijd in
het verschil met niet-doelgroepkinderen. Voor de doelgroep op
basis van alleen het opleidingsniveau van de moeder neemt de
achterstand toe, voor de overige doelgroepen neemt deze af, het
sterkst voor kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal (Figuur
3.2b). Voor alle doelgroepen is het verschil eind groep 5 klein.

20

Figuur 3.2a1 Verschil in woordenschatscores tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen vanaf
midden groep 3 t/m eind groep 5

Figuur 3.2a2 Verschil in effectgrootte tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen in
woordenschat vanaf midden groep 3 t/m eind groep 5

21

Figuur 3.2b1 Verschil in woordenschatscores naar thuistaal vanaf midden groep 3 t/m eind groep 5

Figuur 3.2b2 Verschil in effectgrootte thuistaal in woordenschat vanaf midden groep 3 t/m eind
groep 5

22

Rekenvaardigheid
Figuren 3.2a1, 3.2a2, 3.2b1 en 3.2b2 bevatten de verschillen in
rekenvaardigheid tussen doelgroep- en niet doelgroepkinderen.
De Figuren 3.2a1 en 3.2b1 laten de gemiddelde scores voor de
doelgroepen en niet-doelgroepen zien van midden groep 3 t/m
eind groep 5. Om een zo compleet mogelijk beeld te geven, laten
we in de figuren met de effectgroottes (Figuren 3.2a2 en 3.2b2)
naast de verschillen voor groepen 3, 4 en 5 de verschillen voor de
kleutergroepen zien, ook al worden de scores op de rekentoetsen
in de kleutergroepen op een andere schaal uitgedrukt dan de
toetsen in groep 3, 4 en 5. We laten dit evengoed zien, omdat deze
gegevens wel hetzelfde domein betreffen en deze gegevens een
indicatie betreffen van de mate waarin er al op eerdere leeftijd
verschillen waren tussen doelgroep- en niet doelgroepkinderen.
De verschillen tussen doelgroepkinderen en nietdoelgroepkinderen in rekenvaardigheid zijn klein en in de
kleutergroepen meestal het grootst. Voor alle doelgroepen is er
een significante verandering in de tijd in het verschil met de nietdoelgroep. De achterstand van kinderen die thuis niet alleen
Nederlands spreken halveert van midden groep 1 naar eind groep
5: het neemt af van -.28 midden groep 1 naar -.14 eind groep 5.
Voor de doelgroep op basis van zowel opleiding als etnische
herkomst neemt het af van -.29 midden groep 1 naar -.20 eind
groep 5. Voor de doelgroep op basis van alleen etnische herkomst
neemt het af van -.20 midden groep 1 naar -.13 eind groep 5 en bij
de doelgroep op basis van thuistaal van -0.28 in groep 1 naar -0.14
eind groep 5. Bij de doelgroep op basis van alleen opleiding is er
geen afname in achterstand met de niet-doelgroep: eind groep 4 is
de achterstand groter, namelijk -.18 (vergeleken met -.12 midden
groep 1), maar eind groep 5 ongeveer even groot als midden groep
1 (-.13).

23

Figuur 3.3a1 Verschil tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen in rekenvaardigheid vanaf
midden groep 3 t/m eind groep 5

Figuur 3.3a2 Verschil in effectgrootte tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen in
rekenvaardigheid vanaf midden groep 1 t/m eind groep 5

24

Figuur 3.3b1 Verschil in rekenvaardigheid naar thuistaal vanaf midden groep 3 t/m eind groep 5

Figuur 3.3b2 Verschil in effectgrootte naar thuistaal in rekenvaardigheid vanaf midden groep 1
t/m eind groep 5

25

Oordeel over werkhouding
De resultaten voor het oordeel over werkhouding zijn
weergegeven in Figuren 3.4a1, 3.4a2, 3.4b1 en 3.4b2. 9
De verschillen die er zijn, zijn over het geheel genomen heel klein
en in groep 3 en 5 alleen significant verschillend voor
doelgroepkinderen op basis van alleen het opleidingsniveau van de
moeder (in groep 3 scoort de doelgroep .10 lager en in groep 5 .07
lager dan de niet-doelgroep). Veranderingen in het verschil tussen
doelgroep en niet-doelgroep tussen groep 1, 2, 3 en 5 zijn alleen
significant voor kinderen die thuis niet alleen Nederlands spreken
vergeleken met kinderen die thuis alleen Nederlands spreken.
In de kleutergroepen wordt de werkhouding van kinderen met een
niet-Nederlandse thuistaal .06 minder hoog beoordeeld, terwijl er
in groep 3 en 5 geen significant verschil meer is met kinderen die
thuis alleen Nederlands spreken.
Figuur 3.4a1 Verschil in oordeel over werkhouding tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen
in groep 1, 2, 3 en 5

9

De verschillen in effectgrootte in de Figuren 3.4a2 en 3.4b2, zijn gebaseerd op geëquivaleerde scores.
In de figuren met gemiddelde scores naar doelgroep, de Figuren 3.4a1 en 3.4b1, laten we de ruwe scores
zien (bereik 1-5), omdat deze gemakkelijker te interpreteren zijn.

26

Figuur 3.4a 2 Verschil in effectgrootte tussen doelgroep- en niet-doelgroepleerlingen in oordeel
over werkhouding in groep 1, 2, 3 en 5

Figuur 4b1 Verschil in oordeel over werkhouding naar thuistaal in groep 1, 2, 3 en 5

27

Figuur 3.4b2 Verschil in effectgrootte naar thuistaal in oordeel over werkhouding in groep 1, 2, 3
en 5

3.2 Relatie voor- en vroegschoolse kwaliteit en
ontwikkeling in groep 5
In deze paragraaf wordt beschreven in hoeverre we (nog) relaties
vinden tussen de kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode en
de ontwikkeling van kinderen in groep 5. De relatie met
ontwikkeling is steeds nagegaan voor de drie onderscheiden
doelgroepen:
-wel- niet doelgroep op basis van etnische herkomst;
-wel- niet doelgroep op basis van opleiding moeder;
-wel- niet doelgroep op basis van thuistaal.
De volledige resultaten zijn opgenomen in de bijlage bij dit
hoofdstuk (bijlage II). In deze paragraaf gaan we steeds eerst per
kwaliteitsaspect in op resultaten uit een eerder rapport over de
28

ontwikkeling van de kinderen van twee tot zesjarige leeftijd.
Hiermee wordt duidelijk in hoeverre eerder gevonden effecten
blijvend zijn of uitdoven. Vervolgens bespreken we de resultaten
per kwaliteitsaspect vanuit het doelgroeponderscheid op basis van
etnische herkomst. We laten steeds een tabel met resultaten zien
voor dit doelgroeponderscheid. De resultaten voor de overige
doelgroeponderscheiden bespreken we vervolgens in de tekst.
Leeswijzer tabellen
Iedere tabel in deze paragraaf laat de relaties zien van één kwaliteitsaspect
gemeten op de vier meetmomenten (2 jaar, 3 jaar, groep 1 en groep 2) met
begrijpend lezen, woordenschat en rekenen en het oordeel over werkhouding in
groep 5 (gecorrigeerd voor de meting op tweejarige leeftijd). De resultaten worden
apart getoond voor doelgroepleerlingen en niet-doelgroepleerlingen op basis van
etnische herkomst. Significante relaties worden vetgedrukt. Door effecten schuin
én vet te drukken, wordt aangegeven dat deze hetzelfde zijn voor de doelgroep als
voor de niet-doelgroep.

Gerapporteerde mate van bevorderen van zelfregulatie
Eerder vonden we een positieve relatie voor zowel doelgroep- als
niet doelgroepkinderen tussen de mate waarin pedagogisch
medewerkers aangaven zelfregulatie te bevorderen en de groei in
werkhouding tot in groep 2. Wat de vroegschoolse periode betreft,
vonden we in een eerdere studie alleen voor kinderen met een
laagopgeleide moeder een relatie met het bevorderen van
zelfregulatie en hun taalontwikkeling van twee-tot zesjarige
leeftijd.
In groep 5 vinden we nog steeds enkele positieve relaties met taal
en werkhouding van de vroegschoolse periode. Alleen voor
kinderen met een niet-westerse herkomst een positieve relatie
(middelgroot effect van .39) met werkhouding in groep 5 van de
mate waarin de leerkracht in groep 1 aangaf zelfregulatie te
bevorderen. Daarnaast is er in groep 5 een zeer kleine (.18)
29

positieve relatie van het bevorderen van zelfregulatie in groep 2
met begrijpend lezen voor zowel kinderen met een niet-westerse
als westerse achtergrond. Dit laatste vonden we ook bij zowel
kinderen met een Nederlandse thuistaal als bij kinderen met een
niet-Nederlandse thuistaal. Daarnaast vonden we alleen voor
kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal middelgrote
negatieve relaties tussen het bevorderen van zelfregulatie in zowel
de voorschoolse periode als in groep 2 met woordenschat in groep
5 (zie Tabel II.1).
Tabel 3.1 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het bevorderen van zelfregulatie en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.078
2012 3j
-0.009
2013 groep 1
-0.034
2014 groep 2
0.181
doelgroep etnische herkomst

0.126
0.003
-0.031
0.105

0.029
-0.020
-0.054
0.039

-0.022
-0.022
-0.076
0.020

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

-0.225
0.094
0.363
-0.230

-0.008
0.080
0.143
-0.142

-0.067
-0.033
0.388
-0.139

0.069
-0.041
-0.287
0.178

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Gerapporteerd aanbod aan taalactiviteiten
Van het aanbod in taalactiviteiten vonden we in onze eerdere
studies alleen voor de voorschoolse periode een zeer kleine
significante positieve relatie met de ontwikkeling in aandacht tot
in groep 2, maar niet met taal- en rekenprestaties en
werkhouding. Voor zowel kinderen met een niet-westerse
30

herkomst als kinderen met een westerse achtergrond vinden we in
dit onderzoek een zeer kleine relatie (van respectievelijk .11 en .16)
met begrijpend lezen in groep 5. Wat het doelgroeponderscheid op
basis van opleiding betreft, vinden we alleen een kleine negatieve
relatie (-.28) van het aanbod aan taalactiviteiten in groep 2 voor
kinderen met een laagopgeleide moeder en het oordeel over de
werkhouding van kinderen in groep 5. Wat betreft het
doelgroeponderscheid naar thuistaal blijkt er een kleine negatieve
relatie (-.31) te zijn met woordenschat in groep 5 van het aanbod
aan taalactiviteiten in groep 2 voor kinderen die thuis niet alleen
Nederlands spreken.
Tabel 3.2 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het aanbod aan taalactiviteiten en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.175
2012 3j
0.154
2013 groep 1
-0.063
2014 groep 2
0.160
doelgroep etnische herkomst

-0.165
0.207
-0.156
0.101

-0.004
-0.011
-0.093
0.042

0.042
-0.040
-0.034
0.056

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

0.253
-0.304
0.055
-0.029

-0.024
0.060
0.057
-0.049

-0.043
-0.124
0.068
0.122

-0.121
0.077
0.288
0.107

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Gerapporteerd aanbod aan rekenactiviteiten
In een eerder rapport over de kwaliteit in de voorschoolse periode
beschreven we dat meer aandacht in deze periode voor
rekenactiviteiten, samenhangt met een minder positieve groei in
31

rekenvaardigheid tot in groep 2 voor kinderen die thuis niet alleen
Nederlands spreken. In een eerder rapport over de kwaliteit in de
kleutergroepen kwam daarnaast naar voren dat meer aandacht
voor rekenactiviteiten in deze periode voor zowel kinderen met
een laagopgeleide als niet laagopgeleide moeder licht samenhangt
met een gunstigere rekenontwikkeling tot in groep 2.
In groep 5 vinden we geen relaties meer van het aanbod aan
rekenactiviteiten met rekenvaardigheid. Met het oordeel over
werkhouding in groep 5 is er een heel kleine negatieve relatie
(-.18) van aandacht voor rekenactiviteiten op tweejarige leeftijd en
een heel kleine positieve relatie (.19) van aandacht hiervoor op
driejarige leeftijd. Deze kleine negatieve relatie met
rekenactiviteiten op tweejarige leeftijd lijkt zich alleen niet voor
kinderen met een niet-westerse herkomst voor te doen. De heel
kleine positieve relatie met rekenactiviteiten op driejarige leeftijd
en werkhouding in groep 5 (effect van rond .16) vinden we
daarnaast voor zowel kinderen met een laagopgeleide moeder als
voor kinderen met een niet-laagopgeleide moeder.
Tabel 3.3 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het aanbod aan rekenactiviteiten en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j
-0.060
2012 3j
0.023
2013 groep 1
0.046
2014 groep 2
0.096
doelgroep etnische herkomst
2011 2j
0.260
2012 3j
-0.124
2013 groep 1
0.402
2014 groep 2
-0.261

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

0.158
-0.104
-0.078
-0.047

0.015
-0.046
-0.053
-0.060

-0.183
0.193
-0.094
0.035

-0.108
0.019
0.158
0.057

-0.024
0.112
-0.049
0.107

-0.021
-0.017
-0.013
0.130

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

32

Gerapporteerde emotionele ondersteuning
Eerder vonden we alleen relaties met de ontwikkeling van
kinderen tot in groep 2 van emotionele ondersteuning in de
voorschoolse periode, niet van deze ondersteuning in de
vroegschoolse periode. Er bleek een positieve relatie met de
ontwikkeling in rekenvaardigheid en speelwerkhouding tot in
groep 2 en voor kinderen met een niet-westerse herkomst
daarnaast een positieve relatie met taalvaardigheid.
In groep 5 vinden we alleen voor werkhouding een blijvend effect,
de positieve relaties met reken- en taalvaardigheid vonden we niet
meer. In groep 5 is er een kleine negatieve relatie van rond de -.25
met begrijpend lezen, ongeacht of kinderen wel of niet tot een
doelgroep behoren. Voor kinderen die thuis (ook) een andere taal
dan Nederlands spreken, is er daarnaast een negatieve relatie
(-.42) met begrijpend lezen in groep 5 en de mate van emotionele
ondersteuning in groep 2. Deze laatstgenoemde negatieve relatie
is er voor dezelfde doelgroep ook met woordenschat in groep 5
(-.75). Voor kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal is er ook
een negatieve relatie met woordenschat in groep 5 van de mate
van emotionele ondersteuning op driejarige leeftijd (-.72).
De enige (kleine) positieve relatie is er van emotionele
ondersteuning in groep 1 met het oordeel over werkhouding in
groep 5 voor kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal.

33

Tabel 3.4 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het bieden van emotionele ondersteuning en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel
over werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2
doelgroep etnische herkomst

-0.261
-0.130
-0.105
-0.006

0.077
-0.007
-0.196
0.128

-0.044
-0.052
-0.018
-0.072

0.043
-0.093
0.094
-0.081

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

-0.233
-0.013
0.081
-0.070

-0.006
-0.490
0.425
-0.337

0.082
-0.120
-0.047
-0.112

0.127
-0.208
0.098
-0.082

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Gerapporteerde mate van spelverrijking
Van de mate waarin kleuterleerkrachten aangaven het spel van
kinderen te verrijken, vonden we eerder een positieve relatie met
speelwerkhouding in groep 2. Daarnaast vonden we hiervan een
heel kleine positieve relatie met rekenvaardigheid in groep 2 voor
kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal en voor kinderen
met een niet-westerse herkomst. Deze positieve effecten blijken
niet blijvend te zijn tot in groep 5.
De mate van spelverrijking op tweejarige leeftijd hangt voor
kinderen met een westerse achtergrond heel licht negatief (-.14)
samen met begrijpend lezen in groep 5. De mate van spelverrijking
in groep 2 hangt heel licht positief samen (tussen .15 en .21) met
begrijpend lezen in groep 5 voor kinderen met een westerse
achtergrond, met een Nederlandse thuistaal en voor zowel
kinderen met een laagopgeleide moeder als voor kinderen met een
niet-laagopgeleide moeder. De mate van spelverrijking op
34

driejarige leeftijd hangt heel licht negatief (tussen -.11 en -.30)
samen met rekenvaardigheid en het oordeel over werkhouding van
zowel doelgroep als niet-doelgroepkinderen in groep 5.
De mate van spelverrijking in groep 1 hangt voor kinderen met een
laagopgeleide moeder eveneens heel licht negatief samen met
rekenvaardigheid (-.20) en het oordeel over werkhouding (-.24) in
groep 5. Alleen voor kinderen met een laagopgeleide moeder is er
een heel kleine positieve relatie (.31) van de mate van spelverrijking
op tweejarige leeftijd en rekenvaardigheid in groep 5.
Tabel 3.5 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
de mate van spelverrijking en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.140
2012 3j
-0.088
2013 groep 1
-0.071
2014 groep 2
0.205
doelgroep etnische herkomst

-0.057
-0.099
0.000
0.007

0.063
-0.160
-0.091
-0.015

0.029
-0.147
-0.080
-0.031

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

-0.135
-0.091
-0.012
0.036

0.095
-0.132
0.042
0.037

-0.016
-0.112
0.212
0.026

0.157
0.036
0.031
-0.138

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Bevorderen van fantasiespel (gerapporteerd)
Eerder vonden we dat de mate van het bevorderen van fantasiespel
in de voorschoolse periode positief samenhing met het oordeel
over de speelwerkhouding van kinderen in groep 2. Deze positieve
relatie blijkt niet blijvend: we vonden het in groep 5 niet meer.

35

De mate van bevorderen van fantasiespel in groep 1 hangt voor
kinderen met een westerse achtergrond heel licht negatief (-.27)
en de mate van bevorderen van fantasiespel in groep 2 heel licht
positief (.31) samen met begrijpend lezen in groep 5.
De mate van bevorderen van fantasiespel in groep 1 hangt
eveneens voor kinderen met een laagopgeleide moeder negatief
samen (-.59) met begrijpend lezen en het oordeel over
werkhouding (-.51) in groep 5.
Tabel 3.6 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het bevorderen van fantasiespel en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j
-0.149
2012 3j
-0.125
2013 groep 1
-0.266
2014 groep 2
0.311
doelgroep etnische herkomst
2011 2j
0.277
2012 3j
-0.271
2013 groep 1
0.541
2014 groep 2
-0.423

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

0.001
-0.037
-0.041
0.033

0.013
-0.053
-0.132
-0.011

0.006
-0.005
-0.005
-0.023

0.043
-0.081
0.368
-0.359

0.044
-0.059
0.039
-0.050

0.116
-0.068
-0.001
0.058

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Gerapporteerd aanbod wetenschap en techniek
Eerder vonden we dat meer aandacht voor wetenschap en techniek
in de vroegschoolse periode heel licht positief samenhangt met
een positievere rekenontwikkeling tot in groep 2 voor kinderen die
thuis alleen Nederlands spreken. Deze positieve relatie vinden we
nog steeds in groep 5 en blijkt dus blijvend te zijn. Voor kinderen
met een niet-Nederlandse thuistaal hangt meer aandacht voor
wetenschap en techniek in groep 1 positief samen (.40) met
36

rekenvaardigheid in groep 5.
De mate van aandacht voor wetenschap en techniek in groep 2
hangt voor zowel niet-doelgroep als doelgroepleerlingen heel
licht positief samen (tussen .13 en .19) met begrijpend lezen in
groep 5. Voor kinderen met een niet-westerse herkomst (-.54) en
voor kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal hangt meer
aandacht voor wetenschap en techniek op driejarige leeftijd
negatief samen met woordenschat in groep 5. Voor kinderen met
een laagopgeleide moeder is er een negatieve relatie (-.42) van
aandacht voor wetenschap en techniek op tweejarige leeftijd en
een positieve relatie (.46) hiervan in groep 2 met woordenschat in
groep 5.
Tabel 3.7 Relatie (B) tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over
het aanbod van wetenschap en techniek en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel
over werkhouding in groep 5 naar doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.124
2012 3j
-0.026
2013 groep 1
-0.065
2014 groep 2
0.193
doelgroep etnische herkomst

-0.055
0.058
-0.029
0.120

-0.038
-0.045
0.061
0.007

-0.071
0.052
0.044
0.081

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

0.001
-0.539
0.055
0.002

-0.089
-0.046
0.176
-0.041

-0.187
-0.011
0.071
0.061

-0.077
0.146
0.151
0.177

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Geobserveerde educatieve kwaliteit
Eerder vonden we dat een hogere educatieve kwaliteit in de
voorschoolse periode samenging met een wat ongunstigere
37

woordenschatontwikkeling tot in groep 2 voor kinderen met een
westerse achtergrond. Daarnaast was voor zowel doelgroep als
niet-doelgroepkinderen de taal- en rekenontwikkeling tot in
groep 2 gunstiger naarmate de educatieve kwaliteit in de
vroegschoolse periode hoger was.
De negatieve relatie met taal van de voorschoolse educatieve
kwaliteit, vinden we in lichte mate nog steeds in groep 5.
Voor zowel kinderen met een niet-westerse als westerse herkomst
blijkt de geobserveerde educatieve kwaliteit in de voorschoolse
periode op tweejarige leeftijd heel licht negatief (-.13) samen te
hangen met begrijpend lezen in groep 5.
De positieve relaties van de educatieve kwaliteit in de
vroegschoolse periode blijken deels blijvend te zijn.
Voor kinderen met een niet-westerse herkomst is er een negatieve
relatie (-.55) van de geobserveerde educatieve kwaliteit in groep 1
met woordenschat in groep 5. Voor kinderen met een nietNederlandse thuistaal hangt de geobserveerde kwaliteit in groep 1
positief (.53) en die in groep 2 eveneens positief (.37) samen met
begrijpend lezen in groep 5. De geobserveerde educatieve kwaliteit
in groep 1 hangt voor kinderen met een niet-Nederlandse thuistaal
negatief (-.43) samen met woordenschat in groep 5.

38

Tabel 3.8 Relatie (B) tussen de geobserveerde educatieve kwaliteit in de voor- en vroegschools
periode en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over werkhouding in groep 5 naar
doelgroep etnische herkomst

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.127
2012 3j
0.053
2013 groep 1
-0.091
2014 groep 2
-0.065
doelgroep etnische herkomst

0.032
-0.096
0.019
0.085

0.024
0.022
-0.102
0.214

-0.045
-0.002
-0.110
0.052

-0.133
-0.086
-0.042
0.057

0.179
-0.257
-0.550
0.269

0.095
0.260
0.247
0.282

-0.123
0.152
-0.055
0.134

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

Geobserveerde emotionele kwaliteit
Eerder vonden we voor kinderen die thuis alleen Nederlands
spreken een kleine negatieve en voor kinderen met een nietNederlandse thuistaal en voor kinderen met een niet-westerse
herkomst een kleine positieve relatie van de geobserveerde
emotionele kwaliteit in de vroegschoolse periode met de
taalontwikkeling tot in groep 2.
In groep 5 vinden we geen relatie meer tussen de emotionele
kwaliteit en taalontwikkeling. Wel vonden we enkele relaties met
rekenen en werkhouding in groep 5. Een betere emotionele
kwaliteit in de vroegschoolse periode ging voor kinderen met een
Nederlandse thuistaal samen met een iets minder gunstige groei
in rekenen tot in groep 2. Voor kinderen met een niet-Nederlandse
thuistaal hing een hogere geobserveerde emotionele kwaliteit in
de vroegschoolse periode juist licht samen met een gunstigere
rekenontwikkeling tot in groep 2. Een betere kwaliteit in de
39

vroegschoolse periode ging samen met een wat minder gunstig
oordeel over werkhouding in groep 2 bij kinderen die thuis alleen
Nederlands spreken.
In groep 5 is er voor kinderen met een niet-westerse herkomst
(nog steeds) een kleine positieve relatie (.38) van de geobserveerde
emotionele kwaliteit in groep 1 en taal, namelijk met begrijpend
lezen. Deze positieve relatie (.71) is er ook voor kinderen met een
laagopgeleide moeder. Een betere emotionele kwaliteit op
tweejarige leeftijd gaat samen met een iets lager oordeel over
werkhouding (rond -.12) in groep 5 van zowel doelgroep als nietdoelgroepkinderen. Voor kinderen met een laagopgeleide moeder
(-.62) en voor kinderen die thuis alleen Nederlands spreken (-.42)
hangt de geobserveerde emotionele kwaliteit negatief samen met
woordenschat in groep 5. Voor kinderen met een niet-Nederlands
thuistaal hangen de emotionele kwaliteit in groep 1 (.30) en groep
2 (.49) positief samen met rekenvaardigheid in groep 5.
Tabel 3.9 Relatie (B) tussen de geobserveerde emotionele kwaliteit in de voor- en vroegschools
periode en begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over werkhouding in groep 5

Begrijpend lezen
geen doelgroep etnische herkomst

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

2011 2j
-0.098
2012 3j
0.089
2013 groep 1
-0.040
2014 groep 2
-0.004
doelgroep etnische herkomst

-0.026
-0.027
-0.013
-0.131

-0.047
0.037
-0.128
0.066

-0.118
0.022
-0.053
0.105

2011 2j
2012 3j
2013 groep 1
2014 groep 2

-0.099
-0.115
-0.159
0.088

0.098
0.221
0.279
0.388

-0.137
0.117
0.201
0.104

0.054
0.236
0.376
0.176

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

40

4

Samenvatting en conclusies

In deze studie is nagegaan in hoeverre verschillen in ontwikkeling
tussen doelgroepkinderen en niet-doelgroepkinderen in de loop
van de basisschoolperiode veranderen. Dit is gedaan voor vier
ontwikkelingsmaten: begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en
het oordeel over werkhouding van kinderen. Daarnaast is de
ontwikkeling tot in groep 5 op deze maten gerelateerd aan de
geobserveerde kwaliteit en aan de door pedagogisch medewerkers
en leerkrachten gerapporteerde kwaliteit in de voor- en
vroegschoolse periode.
Veranderingen in verschillen tussen doelgroep- en niet
doelgroepkinderen van groep 1 t/m groep 5
In de periode tussen groep 1 en groep 5 neemt over het geheel
genomen de achterstand van de meeste doelgroepkinderen ten
opzichte van niet-doelgroepkinderen af. Wel zijn de scores van de
doelgroepen wat betreft begrijpend lezen, woordenschat en
rekenen in de gehele onderzochte periode lager dan die van de
niet-doelgroep. Een uitzondering vormt de doelgroep
‘opleidingsniveau moeder’. Bij deze groep neemt de achterstand
niet af, maar hier en daar zelfs (iets) toe. Het verschil met de
andere groepen is het grootst op begrijpend lezen.
Ook bij woordenschat neemt de achterstand van deze doelgroep
toe, terwijl deze voor de andere doelgroepen afneemt.
41

Wat rekenvaardigheid en werkhouding betreft, vonden we het
volgende. Bij rekenvaardigheid neemt het verschil bij alle groepen
af, maar alleen bij de doelgroep opleiding moeder zien we geen
afname. Bij het oordeel over werkhouding zien we alleen voor de
doelgroep opleiding moeder nog een significant verschil in groep 3
en 5; de andere doelgroepen verschillen niet significant meer met
de niet-doelgroep.
Wat betreft de omvang gevonden verschillen, merken we op dat de
lagere scores van doelgroepkinderen vergeleken met nietdoelgroepkinderen (heel) kleine verschillen betreffen. De grootste
verschillen vonden we bij woordenschat: in groep 3 is het verschil
het grootst voor de doelgroep op basis van thuistaal (-.46), terwijl
het grootste verschil in groep 5 nog -.28 is voor de doelgroep op
basis van etnische herkomst.
Relatie tussen kwaliteit van voor- en vroegschoolse educatie en taalen rekenprestaties en werkhouding in groep 5
Eerder is gerapporteerd over de relatie tussen de kwaliteit in de
voorschoolse periode en ontwikkeling van doelgroepkinderen
tussen 2 en 6 jaar, op onder meer taal, woordenschat, rekenen en
werkhouding (Leseman & Veen, 2016). Er werden toen positieve
effecten gevonden van de kwaliteit van fantasiespel op
woordenschat, van spelverrijking en bevorderen van zelfregulatie
op werkhouding en op rekenen, van het taalaanbod op de
ontwikkeling in aandacht en van het taal- en rekenaanbod op
werkhouding.
Enkele van deze positieve relaties zien we terug in groep 5.
Er is een positieve relatie tussen de kwaliteit van het rekenaanbod
op driejarige leeftijd en werkhouding in groep 5, voor de doelgroep
opleiding moeder. Voor de doelgroep thuistaal is deze relatie
negatief geworden.
Voor de doelgroep opleiding moeder geldt dat de positieve relatie
van de mate van spelverrijking in groep 2 (dus niet van kwaliteit
42

op deze variabelen in de voorschoolse periode) op de
rekenontwikkeling zich doorzet in groep 5.
Wel doen zich in groep 5 diverse effecten van kwaliteit voor op
ontwikkeling die we eerder niet vonden. Voor alle groepen,
doelgroep of niet-doelgroep, is het gerapporteerde aanbod aan
wetenschap en techniek positief gerelateerd aan begrijpend lezen,
en dan vooral de kwaliteit van het aanbod in de vroegschool
(groep 2). Voor de doelgroep opleiding moeder bovendien ook aan
woordenschat.
Eveneens zien we relatief veel positieve relaties bij het
gerapporteerde aanbod aan rekenactiviteiten en het
gerapporteerde aanbod aan spelverrijking.
Naast positieve relaties met ontwikkeling in groep 5 vinden we van
het gerapporteerde aanbod aan spelverrijking ook veel negatieve
relaties. Het gaat vooral om werkhouding en rekenen en het
betreft vooral de kwaliteit in de voorschool.
Opvallend zijn verder de negatieve relaties tussen geobserveerde
emotionele kwaliteit en werkhouding en woordenschat.
De meeste positieve relaties tussen kwaliteit in de voorschoolse en
vroegschoolse periode met ontwikkeling in groep 5 doen zich voor
op begrijpend lezen. Relatief veel negatieve verbanden zien we
tussen kwaliteit en woordenschat. Ook met werkhouding doen
zich veel negatieve relaties voor. De minste relaties (positief en
negatief) van kwaliteit zien we met rekenen.
Al met al is een positieve uitkomst dat zich bij de doelgroepen
meer positieve relaties van kwaliteit voordoen dan bij de nietdoelgroepen. Echter, voor alle doelgroepen vinden we ook vaker
negatieve relaties van kwaliteit op ontwikkeling in groep 5 dan
positieve. Ten slotte zien we in groep 5 meer relaties met kwaliteit
in de vroegschoolse periode dan met kwaliteit in de voorschoolse
periode.

43

Slotopmerking
Van de effecten die we in onze eerdere studies vonden van de
voorschoolse periode zetten zich er maar een paar door tot in
groep 5. De vroegschoolse periode draagt meer bij aan resultaten
in groep 5 dan de voorschoolse periode. De meeste positieve
relaties zien we met kwaliteit in groep 2.
Belangrijk is dat we sinds de vroegschoolse periode geen gegevens
meer over de kwaliteit van het aanbod en het pedagogischdidactisch handelen meer hebben verzameld, omdat het pre-COOL
onderzoek in latere leerjaren (de groepen 3, 5 en 8) niet voorziet in
kwaliteitsmetingen. Er kon in deze studie daarom geen rekening
worden gehouden met de kwaliteit in latere leerjaren op de
ontwikkeling van kinderen, terwijl er wel van uit mag worden
gegaan dat er invloed van de kwaliteit van het onderwijsaanbod is.

44

Literatuur
La Paro, M., Hamre, B., Pianta, R. (2011). Classroom Assessment Scoring System –
Toddler. Baltimore: Brooks Publishing.
Leseman, P. & Slot, P. (2013). Kwaliteit en curriculum van voorschoolse opvang en
educatie in Nederland. Relaties met structurele kenmerken,
organisatiekenmerken en gebruik van educatieve programma’s. Utrecht:
Universiteit Utrecht.
Leseman, P. & Veen, A. (red.) (2016). Ontwikkeling van kinderen en relatie met
kwaliteit van voorschoolse instellingen. Resultaten uit het pre-COOL
cohortonderzoek Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport 947.
Pianta R.C., La Paro, K.M. & Hamre, B.K. (2008). Classroom Assessment Scoring
System Pre-K Manual. Baltimore, MD: Paul H. Brookes.
Pre-COOL consortium (2012). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, eerste meting, 2010-2011. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 877.
Pre-COOL consortium (2014). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, tweede meting, 2011-2012. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 913.
Pre-COOL consortium (2015). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, derde meting, 2012-2013. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 937.
Pre-COOL consortium (2015). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, vierde meting, 2013-2014. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 941.
Pre-COOL consortium (2016). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, vijfde meting, 2014-2015. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 965.

45

Pre-COOL consortium (2018). Pre-COOL cohortonderzoek. Technisch rapport
tweejarigencohort, zesde meting, 2016-2017. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 1012.
Slot, P. (2014). Early Childhood Education and Care in the Netherlands. Quality,
curriculum and relations with child development. Utrecht: Universiteit
Utrecht, academisch proefschrift.
Veen, A. & Leseman, P. (red.) (2015). Pre-COOL cohortonderzoek. Resultaten over de
voorschoolse periode. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport 932.
Veen, A., Veen, I. van der, Schaik, S. van & Leseman, P. (2017). Kwaliteit in de
kleutergroepen en de relatie met ontwikkeling van kinderen. Resultaten uit het
pre-COOL cohortonderzoek. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport 973.

46

Bijlagen
Bijlage I Tabellen bij hoofdstuk 3.1
Tabel I.1 Verschillen tussen doelgroep en niet-doelgroepleerlingen in begrijpend lezen in groep 3,
4, en 5 (effectgrootte)

Begrijpend lezen

ref = geen doelgroep
dg opleiding en etnische herkomst
dg alleen etnische herkomst
dg alleen opleiding moeder
thuistaal niet (alleen) NL (ref = NL
thuistaal)

groep 3 groep 4

groep 5

verschil in de tijd
significant?

E3

M4

E4

M5

E5

-0.21
-0.09
-0.08

-0.24
-0.15
-0.13

-0.25
-0.14
-0.15

-0.18
-0.15
-0.12

-0.21
-0.12
-0.15

ja
nee
nee

-0.17

-0.18

-0.21

-0.18

-0.19

nee

vetgedrukt = significant verschil met de referentiegroep

Tabel I.2 Verschillen tussen doelgroep en niet-doelgroepleerlingen in woordenschat in groep 3, 4,
en 5 (effectgrootte)

Woordenschat

ref = geen doelgroep
dg opleiding en etnische herkomst
dg alleen etnische herkomst
dg alleen opleiding moeder
thuistaal niet (alleen) NL (ref = NL
thuistaal)

groep 3

groep 4

groep 5

verschil in de
tijd significant?

M3

E3

M4

E4

M5

E5

-0.40
-0.33
-0.12

-0.38
-0.30
-0.10

-0.35
-0.23
-0.17

-0.29
-0.22
-0.20

-0.30
-0.21
-0.18

-0.28
-0.20
-0.19

ja
ja
ja

-0.46

-0.39

-0.35

-0.30

-0.28

-0.25

ja

vetgedrukt = significant verschil met de referentiegroep

47

Tabel I.3 Verschillen tussen doelgroep en niet-doelgroepleerlingen in rekenvaardigheid in groep 1 t/m 5 (effectgrootte)

Rekenvaardigheid

groep 1

groep 2

groep 3

groep 4

groep 5

verschil in de
tijd significant?

M1

E1

M2

E2

M3

E3

M4

E4

M5

E5

ref = geen doelgroep
dg opleiding en etnische herkomst
dg alleen etnische herkomst
dg alleen opleiding moeder

-0.29
-0.20
-0.12

-0.27
-0.18
-0.10

-0.27
-0.20
-0.11

-0.29
-0.19
-0.13

-0.24
-0.14
-0.10

-0.25
-0.16
-0.13

-0.22
-0.13
-0.15

-0.23
-0.13
-0.18

-0.23
-0.14
-0.14

-0.20
-0.13
-0.13

ja
ja
ja

thuistaal niet (alleen) NL (ref = NL thuistaal)

-0.28

-0.28

-0.25

-0.24

-0.20

-0.20

-0.18

-0.15

-0.14

-0.14

ja

vetgedrukt = significant verschil met de referentiegroep
opmerking: m1 en m2 kleutertoetsen: inhoudelijk andere schaal dan groep 3, 4 en 5

Tabel I.4 Verschillen tussen doelgroep en niet-doelgroepleerlingen in werkhouding in groep 1, 2, 3 en 5 (effectgrootte)

Werkhouding

groep 1

groep 2

groep 3

groep 5

verschil in de tijd
significant?

m3

m4

m5

m6

dg opleiding en etnische herkomst
dg alleen etnische herkomst
dg alleen opleiding moeder

-0.11
-0.03
-0.07

-0.09
-0.07
-0.05

-0.04
0.00
-0.10

-0.04
0.03
-0.07

nee
nee
nee

thuistaal niet (alleen) NL (ref = NL thuistaal)

-0.06

-0.06

0.02

0.02

ja*

ref = geen doelgroep

*meting 1 en 2 verschillen van meting 3 en 4

48

Bijlage II Tabellen bij hoofdstuk 3.2
Tabel II.1
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het
bevorderen van zelfregulatie en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en
oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat

Rekenen

p

est.

S.E.

p

est.

Werkhouding
S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.078

0.090

0.385

0.126

0.120

0.291

0.029

0.104

0.783

-0.022

0.058

0.710

2012 3j

-0.009

0.105

0.929

0.003

0.096

0.972

-0.020

0.086

0.819

-0.022

0.063

0.719

2013 groep 1

-0.034

0.079

0.668

-0.031

0.095

0.744

-0.054

0.084

0.520

-0.076

0.095

0.423

2014 groep 2

0.181

0.077

0.018

0.105

0.082

0.201

0.039

0.081

0.636

0.020

0.084

0.810
0.474

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

0.069

0.128

0.589

-0.225

0.160

0.161

-0.008

0.102

0.941

-0.067

0.094

2012 3j

-0.041

0.144

0.779

0.094

0.206

0.649

0.080

0.116

0.491

-0.033

0.106

0.753

2013 groep 1

-0.287

0.184

0.118

0.363

0.343

0.289

0.143

0.210

0.497

0.388

0.124

0.002

2014 groep 2

0.178

0.079

0.025

-0.230

0.317

0.468

-0.142

0.211

0.502

-0.139

0.115

0.228

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.056

0.077

0.469

0.062

0.118

0.598

0.042

0.064

0.510

-0.028

0.059

0.634

2012 3j

0.030

0.093

0.747

0.051

0.102

0.619

-0.028

0.074

0.701

0.015

0.064

0.820

2013 groep 1

0.019

0.076

0.799

0.029

0.108

0.792

0.058

0.092

0.531

0.069

0.108

0.525

2014 groep 2

0.131

0.086

0.127

0.096

0.099

0.334

-0.060

0.081

0.460

-0.022

0.098

0.824

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.212

0.287

0.459

-0.077

0.307

0.802

-0.046

0.204

0.821

-0.031

0.127

0.807

2012 3j

-0.126

0.198

0.524

0.221

0.229

0.333

0.242

0.158

0.126

-0.125

0.133

0.347

2013 groep 1

-0.288

0.210

0.171

0.003

0.140

0.981

-0.128

0.150

0.391

-0.116

0.126

0.359

2014 groep 2

0.025

0.231

0.915

-0.030

0.281

0.915

0.077

0.124

0.535

0.089

0.123

0.471

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.080

0.083

0.336

0.055

0.107

0.606

-0.028

0.079

0.719

0.012

0.058

0.835

2012 3j

0.021

0.111

0.850

0.107

0.102

0.293

-0.012

0.092

0.898

-0.069

0.065

0.290

2013 groep 1

-0.099

0.075

0.188

-0.016

0.088

0.857

-0.100

0.064

0.119

-0.054

0.098

0.584

2014 groep 2

0.174

0.076

0.022

0.052

0.078

0.503

0.022

0.077

0.772

0.029

0.085

0.731

doelgroep thuistaal
2011 2j

0.031

0.147

0.832

-0.428

0.152

0.005

0.137

0.131

0.296

-0.069

0.081

0.395

2012 3j

-0.170

0.125

0.173

-0.360

0.157

0.022

-0.120

0.156

0.441

-0.026

0.081

0.749

2013 groep 1

-0.137

0.272

0.614

0.321

0.220

0.144

0.402

0.268

0.134

0.125

0.131

0.339

2014 groep 2

0.160

0.074

0.030

-0.614

0.240

0.011

-0.337

0.245

0.169

-0.112

0.120

0.350

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

49

Tabel II.2
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het aanbod
aan taalactiviteiten en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.175

0.115

0.129

-0.165

0.133

0.213

-0.004

0.091

0.965

0.042

0.077

0.588

2012 3j

0.154

0.106

0.149

0.207

0.117

0.078

-0.011

0.091

0.902

-0.040

0.074

0.587

2013 groep 1

-0.063

0.071

0.375

-0.156

0.086

0.071

-0.093

0.073

0.199

-0.034

0.056

0.537

2014 groep 2

0.160

0.082

0.050

0.101

0.093

0.278

0.042

0.068

0.537

0.056

0.055

0.309

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.121

0.102

0.236

0.253

0.197

0.198

-0.024

0.084

0.773

-0.043

0.112

0.700

2012 3j

0.077

0.184

0.676

-0.304

0.172

0.077

0.060

0.082

0.466

-0.124

0.099

0.208

2013 groep 1

0.288

0.211

0.173

0.055

0.270

0.840

0.057

0.124

0.647

0.068

0.110

0.533

2014 groep 2

0.107

0.054

0.048

-0.029

0.129

0.821

-0.049

0.139

0.724

0.122

0.076

0.110

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.182

0.128

0.156

-0.107

0.139

0.442

-0.026

0.082

0.755

0.041

0.074

0.580

2012 3j

0.177

0.112

0.115

0.166

0.109

0.130

0.031

0.077

0.691

-0.022

0.077

0.776

2013 groep 1

-0.062

0.078

0.428

-0.119

0.090

0.186

-0.071

0.083

0.391

0.019

0.062

0.763

2014 groep 2

0.130

0.095

0.173

0.048

0.091

0.600

0.006

0.068

0.928

0.060

0.048

0.211

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

0.057

0.163

0.729

0.300

0.267

0.261

0.037

0.110

0.734

-0.104

0.159

0.515

2012 3j

-0.010

0.183

0.957

-0.256

0.228

0.262

0.006

0.140

0.963

-0.125

0.132

0.342

2013 groep 1

0.011

0.235

0.961

-0.210

0.234

0.369

-0.010

0.161

0.951

-0.279

0.088

0.002

2014 groep 2

0.206

0.171

0.229

-0.011

0.131

0.930

0.062

0.166

0.709

0.055

0.046

0.227

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.225

0.118

0.056

-0.142

0.122

0.243

-0.036

0.089

0.690

0.047

0.074

0.529

2012 3j

0.162

0.105

0.125

0.170

0.100

0.091

-0.032

0.083

0.698

-0.098

0.070

0.166

2013 groep 1

-0.070

0.082

0.393

-0.148

0.082

0.071

-0.099

0.066

0.130

-0.027

0.060

0.646

2014 groep 2

0.118

0.079

0.134

0.052

0.081

0.521

0.034

0.070

0.629

0.077

0.063

0.220

doelgroep thuistaal
2011 2j

0.332

0.178

0.061

0.257

0.151

0.090

-0.016

0.119

0.893

-0.068

0.119

0.565

2012 3j

-0.020

0.165

0.902

-0.258

0.161

0.109

0.032

0.105

0.762

-0.026

0.098

0.788

2013 groep 1

0.220

0.163

0.176

0.098

0.161

0.545

0.201

0.152

0.186

-0.003

0.134

0.984

2014 groep 2

0.090

0.060

0.130

-0.309

0.115

0.007

0.028

0.141

0.840

0.072

0.090

0.422

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

50

Tabel II.3
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het aanbod
aan rekenactiviteiten en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel
over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat
p

Rekenen

est.

S.E.

p

Werkhouding

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.060

0.170

0.723

0.158

0.139

0.255

0.015

0.136

0.913

-0.183

0.075

0.015

2012 3j

0.023

0.144

0.875

-0.104

0.121

0.393

-0.046

0.118

0.695

0.193

0.079

0.015

2013 groep 1

0.046

0.077

0.549

-0.078

0.089

0.379

-0.053

0.073

0.466

-0.094

0.074

0.200

2014 groep 2

0.096

0.081

0.236

-0.047

0.108

0.662

-0.060

0.068

0.374

0.035

0.079

0.657

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

0.260

0.255

0.308

-0.108

0.197

0.583

-0.024

0.111

0.827

-0.021

0.131

0.870

2012 3j

-0.124

0.245

0.613

0.019

0.207

0.927

0.112

0.171

0.513

-0.017

0.132

0.895

2013 groep 1

0.402

0.526

0.445

0.158

0.408

0.698

-0.049

0.164

0.764

-0.013

0.155

0.932

2014 groep 2

-0.261

0.449

0.561

0.057

0.272

0.833

0.107

0.215

0.620

0.130

0.107

0.226

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.053

0.201

0.790

0.185

0.162

0.253

0.031

0.113

0.784

-0.166

0.066

0.012

2012 3j

0.056

0.162

0.731

-0.089

0.136

0.514

-0.038

0.108

0.728

0.170

0.076

0.025

2013 groep 1

0.034

0.085

0.688

-0.086

0.123

0.482

-0.028

0.079

0.718

-0.050

0.079

0.527

2014 groep 2

0.082

0.106

0.439

-0.067

0.143

0.640

-0.097

0.079

0.217

0.076

0.083

0.357

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

0.399

0.228

0.080

0.467

0.349

0.181

-0.025

0.285

0.931

-0.211

0.087

0.015

2012 3j

-0.343

0.253

0.176

-0.698

0.431

0.105

0.066

0.242

0.784

0.162

0.073

0.026

2013 groep 1

0.325

0.200

0.104

0.310

0.251

0.217

0.059

0.161

0.715

-0.141

0.110

0.198

2014 groep 2

0.216

0.166

0.194

0.323

0.168

0.055

0.061

0.154

0.693

0.061

0.089

0.493

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.098

0.155

0.527

0.090

0.150

0.549

-0.024

0.122

0.847

-0.149

0.059

0.012

2012 3j

0.032

0.131

0.809

-0.049

0.132

0.711

-0.022

0.112

0.847

0.101

0.067

0.133

2013 groep 1

0.007

0.075

0.928

-0.122

0.080

0.130

-0.091

0.067

0.175

-0.096

0.072

0.182

2014 groep 2

0.117

0.071

0.098

0.010

0.093

0.917

-0.030

0.075

0.693

0.071

0.066

0.280

2011 2j

0.676

0.115

0.000

0.216

0.297

0.466

-0.031

0.100

0.759

-0.188

0.077

0.015

2012 3j

-0.226

0.176

0.200

-0.325

0.233

0.164

0.072

0.155

0.640

0.137

0.109

0.208

2013 groep 1

0.100

0.214

0.641

0.002

0.222

0.992

0.087

0.116

0.456

-0.067

0.132

0.609

2014 groep 2

-0.269

0.215

0.210

-0.131

0.172

0.447

0.047

0.188

0.801

0.065

0.061

0.291

doelgroep thuistaal

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

51

Tabel II.4
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het bieden
van emotionele ondersteuning en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en
oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat
p

Rekenen

Werkhouding

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

0.598

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.261

0.063

0.000

0.077

0.119

0.515

-0.044

0.081

0.586

0.043

0.081

2012 3j

-0.130

0.074

0.080

-0.007

0.123

0.952

-0.052

0.095

0.587

-0.093

0.086

0.282

2013 groep 1

-0.105

0.084

0.212

-0.196

0.105

0.062

-0.018

0.110

0.869

0.094

0.066

0.151

2014 groep 2

-0.006

0.080

0.940

0.128

0.097

0.186

-0.072

0.075

0.339

-0.081

0.062

0.191

0.175

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.233

0.061

0.000

-0.006

0.421

0.988

0.082

0.106

0.439

0.127

0.094

2012 3j

-0.013

0.174

0.940

-0.490

0.630

0.437

-0.120

0.208

0.566

-0.208

0.113

0.066

2013 groep 1

0.081

0.204

0.692

0.425

0.450

0.346

-0.047

0.244

0.846

0.098

0.068

0.149

2014 groep 2

-0.070

0.132

0.597

-0.337

0.507

0.507

-0.112

0.282

0.692

-0.082

0.062

0.187

0.400

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.321

0.074

0.000

-0.040

0.113

0.725

-0.061

0.074

0.409

0.058

0.069

2012 3j

0.048

0.086

0.576

0.032

0.154

0.834

-0.103

0.090

0.254

-0.114

0.071

0.108

2013 groep 1

-0.067

0.118

0.572

-0.175

0.110

0.112

-0.057

0.113

0.612

0.091

0.079

0.248

2014 groep 2

-0.061

0.121

0.617

0.138

0.115

0.231

-0.076

0.088

0.393

-0.092

0.067

0.171

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.328

0.077

0.000

0.144

0.668

0.830

0.138

0.175

0.430

0.087

0.121

0.470

2012 3j

0.102

0.236

0.665

-0.399

0.607

0.511

0.026

0.180

0.886

-0.254

0.141

0.073

2013 groep 1

-0.342

0.211

0.105

0.023

2.127

0.991

-0.064

0.127

0.617

-0.005

0.117

0.964

2014 groep 2

0.273

0.201

0.175

0.046

1.763

0.979

-0.041

0.139

0.768

0.112

0.106

0.292

0.858

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.232

0.078

0.003

0.087

0.104

0.402

-0.016

0.080

0.845

0.013

0.072

2012 3j

0.001

0.097

0.990

0.013

0.117

0.908

-0.145

0.095

0.126

-0.139

0.076

0.067

2013 groep 1

-0.086

0.124

0.488

-0.161

0.108

0.138

-0.014

0.111

0.897

-0.010

0.083

0.903

2014 groep 2

0.007

0.113

0.949

0.122

0.089

0.168

-0.044

0.076

0.559

-0.040

0.072

0.577

0.229

doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.227

0.076

0.003

0.120

0.332

0.719

0.070

0.097

0.471

0.103

0.086

2012 3j

-0.014

0.135

0.917

-0.716

0.289

0.013

-0.090

0.139

0.515

-0.208

0.106

0.051

2013 groep 1

0.137

0.160

0.391

0.365

0.288

0.206

0.001

0.142

0.996

0.258

0.095

0.006

2014 groep 2

-0.421

0.132

0.001

-0.748

0.359

0.037

-0.244

0.131

0.063

-0.098

0.084

0.245

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

52

Tabel II.5
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over de mate van
spelverrijking en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over
werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat

Rekenen

p

est.

S.E.

p

Werkhouding

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.140

0.061

0.023

-0.057

0.083

0.496

0.063

0.063

0.320

0.029

0.063

0.647

2012 3j

-0.088

0.085

0.301

-0.099

0.108

0.360

-0.160

0.059

0.007

-0.147

0.051

0.004

2013 groep 1

-0.071

0.086

0.409

0.000

0.089

0.997

-0.091

0.083

0.277

-0.080

0.058

0.171

2014 groep 2

0.205

0.063

0.001

0.007

0.075

0.924

-0.015

0.064

0.817

-0.031

0.060

0.604

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

0.157

0.134

0.239

-0.135

0.176

0.444

0.095

0.095

0.317

-0.016

0.093

0.866

2012 3j

0.036

0.180

0.841

-0.091

0.142

0.521

-0.132

0.047

0.005

-0.112

0.040

0.006

2013 groep 1

0.031

0.158

0.843

-0.012

0.198

0.951

0.042

0.121

0.725

0.212

0.124

0.088

2014 groep 2

-0.138

0.124

0.264

0.036

0.123

0.768

0.037

0.129

0.774

0.026

0.081

0.747

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.123

0.071

0.084

-0.039

0.112

0.730

0.000

0.059

0.996

0.000

0.060

0.995

2012 3j

-0.039

0.096

0.681

-0.122

0.145

0.401

-0.183

0.058

0.001

-0.159

0.047

0.001

2013 groep 1

0.029

0.083

0.728

0.034

0.122

0.783

0.002

0.085

0.977

0.036

0.059

0.544

2014 groep 2

0.153

0.067

0.022

0.081

0.099

0.411

-0.024

0.058

0.677

0.009

0.056

0.874

0.580

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.019

0.128

0.880

-0.024

0.187

0.896

0.314

0.108

0.004

-0.061

0.110

2012 3j

-0.112

0.136

0.408

-0.046

0.198

0.816

-0.178

0.056

0.002

-0.168

0.055

0.002

2013 groep 1

-0.475

0.130

0.000

-0.481

0.254

0.058

-0.196

0.090

0.030

-0.242

0.116

0.036

2014 groep 2

0.169

0.068

0.013

0.230

0.250

0.358

0.064

0.150

0.671

-0.087

0.102

0.392

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.083

0.062

0.179

0.020

0.083

0.809

0.118

0.077

0.125

0.119

0.065

0.069

2012 3j

-0.053

0.089

0.555

-0.091

0.127

0.476

-0.297

0.093

0.001

-0.198

0.059

0.001

2013 groep 1

-0.117

0.082

0.153

-0.055

0.099

0.577

-0.186

0.099

0.061

-0.080

0.080

0.312

2014 groep 2

0.150

0.066

0.022

0.059

0.084

0.483

0.135

0.090

0.136

0.023

0.084

0.779

2011 2j

0.086

0.144

0.550

-0.203

0.182

0.265

0.145

0.142

0.306

-0.026

0.085

0.758

2012 3j

-0.054

0.124

0.660

0.040

0.155

0.795

-0.215

0.063

0.001

-0.166

0.052

0.001

2013 groep 1

-0.060

0.181

0.738

0.094

0.236

0.691

0.205

0.180

0.255

0.040

0.114

0.724

2014 groep 2

-0.228

0.137

0.096

-0.130

0.234

0.579

-0.064

0.231

0.782

-0.010

0.102

0.919

doelgroep thuistaal

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

53

Tabel II.6
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het
bevorderen van fantasiespel en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en
oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat
p

est.

S.E.

Rekenen
p

Werkhouding

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.149

0.101

0.139

0.001

0.102

0.992

0.013

0.097

0.894

0.006

0.064

0.930

2012 3j

-0.125

0.111

0.260

-0.037

0.112

0.742

-0.053

0.080

0.508

-0.005

0.059

0.929

2013 groep 1

-0.266

0.104

0.010

-0.041

0.110

0.707

-0.132

0.085

0.119

-0.005

0.069

0.945

2014 groep 2

0.311

0.106

0.003

0.033

0.089

0.711

-0.011

0.079

0.890

-0.023

0.066

0.726

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

0.277

0.192

0.149

0.043

0.174

0.807

0.044

0.143

0.759

0.116

0.095

0.221

2012 3j

-0.271

0.224

0.227

-0.081

0.243

0.740

-0.059

0.139

0.671

-0.068

0.102

0.509

2013 groep 1

0.541

0.320

0.091

0.368

0.425

0.387

0.039

0.284

0.891

-0.001

0.178

0.996

2014 groep 2

-0.423

0.246

0.085

-0.359

0.365

0.325

-0.050

0.310

0.871

0.058

0.154

0.707

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.151

0.097

0.118

0.029

0.105

0.785

0.078

0.078

0.316

0.045

0.061

0.462

2012 3j

-0.078

0.095

0.415

-0.087

0.133

0.516

-0.141

0.074

0.056

-0.034

0.059

0.568

2013 groep 1

-0.123

0.097

0.203

0.016

0.125

0.897

-0.020

0.101

0.842

0.068

0.078

0.384

2014 groep 2

0.189

0.114

0.099

0.018

0.100

0.855

-0.078

0.093

0.403

-0.041

0.074

0.577

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.123

0.177

0.486

-0.332

0.282

0.239

-0.185

0.243

0.446

-0.279

0.179

0.118

2012 3j

-0.154

0.149

0.303

-0.035

0.289

0.904

-0.019

0.219

0.930

-0.245

0.129

0.058

2013 groep 1

-0.585

0.204

0.004

-0.402

0.316

0.203

-0.269

0.283

0.342

-0.508

0.195

0.009

2014 groep 2

0.205

0.149

0.167

-0.048

0.313

0.878

0.087

0.157

0.578

0.131

0.107

0.218

0.479

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.080

0.097

0.413

0.011

0.107

0.917

0.110

0.071

0.125

0.046

0.065

2012 3j

-0.073

0.104

0.484

0.048

0.131

0.715

-0.114

0.068

0.094

-0.050

0.065

0.439

2013 groep 1

-0.164

0.095

0.085

-0.023

0.102

0.822

-0.142

0.077

0.067

0.025

0.073

0.736

2014 groep 2

0.160

0.093

0.085

-0.034

0.088

0.698

-0.020

0.078

0.801

-0.022

0.066

0.736

2011 2j

0.072

0.212

0.734

-0.069

0.173

0.690

-0.205

0.182

0.258

-0.007

0.099

0.941

2012 3j

-0.172

0.102

0.092

-0.148

0.116

0.201

-0.093

0.055

0.093

-0.148

0.088

0.093

2013 groep 1

0.048

0.375

0.898

0.261

0.192

0.173

0.109

0.233

0.639

-0.113

0.128

0.379

2014 groep 2

0.154

0.088

0.080

-0.287

0.186

0.124

-0.027

0.279

0.922

0.077

0.119

0.514

doelgroep thuistaal

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

54

Tabel II.7
Relatie tussen het oordeel van pedagogisch medewerkers/kleuterleerkrachten over het aanbod
van wetenschap en techniek en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en
oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat

Rekenen

Werkhouding

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

0.211

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.124

0.096

0.195

-0.055

0.091

0.546

-0.038

0.089

0.671

-0.071

0.057

2012 3j

-0.026

0.100

0.796

0.058

0.089

0.514

-0.045

0.086

0.600

0.052

0.064

0.415

2013 groep 1

-0.065

0.097

0.501

-0.029

0.103

0.781

0.061

0.093

0.514

0.044

0.104

0.669

2014 groep 2

0.193

0.061

0.002

0.120

0.080

0.135

0.007

0.065

0.919

0.081

0.095

0.390

0.071

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.077

0.243

0.750

0.001

0.302

0.997

-0.089

0.153

0.559

-0.187

0.104

2012 3j

0.146

0.166

0.378

-0.539

0.127

0.000

-0.046

0.126

0.713

-0.011

0.085

0.900

2013 groep 1

0.151

0.189

0.425

0.055

0.412

0.894

0.176

0.151

0.244

0.071

0.142

0.620

2014 groep 2

0.177

0.057

0.002

0.002

0.121

0.987

-0.041

0.117

0.729

0.061

0.101

0.547

0.122

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.119

0.096

0.216

0.015

0.084

0.856

0.014

0.078

0.861

-0.077

0.050

2012 3j

0.056

0.100

0.571

-0.031

0.109

0.777

-0.020

0.082

0.802

0.063

0.056

0.267

2013 groep 1

0.022

0.085

0.798

-0.005

0.093

0.961

0.136

0.088

0.120

0.079

0.092

0.394

2014 groep 2

0.188

0.062

0.002

0.068

0.089

0.441

-0.054

0.068

0.429

0.093

0.082

0.256

0.074

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

0.225

0.192

0.242

-0.422

0.190

0.027

-0.072

0.175

0.682

-0.294

0.164

2012 3j

-0.152

0.154

0.325

0.255

0.238

0.283

-0.056

0.142

0.696

0.039

0.124

0.752

2013 groep 1

-0.039

0.128

0.763

0.094

0.181

0.603

0.008

0.144

0.956

0.016

0.164

0.921

2014 groep 2

0.178

0.063

0.004

0.462

0.160

0.004

0.076

0.132

0.565

0.085

0.075

0.259

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.095

0.093

0.309

-0.064

0.074

0.382

-0.102

0.083

0.221

-0.105

0.059

0.075

2012 3j

-0.021

0.090

0.815

0.080

0.092

0.387

-0.031

0.102

0.761

0.003

0.067

0.961

2013 groep 1

-0.062

0.079

0.436

-0.031

0.084

0.710

-0.033

0.076

0.660

0.036

0.095

0.700

2014 groep 2

0.144

0.062

0.020

0.127

0.078

0.103

0.039

0.066

0.551

0.093

0.092

0.310

doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.230

0.278

0.407

-0.093

0.273

0.733

-0.262

0.171

0.124

-0.008

0.117

0.946

2012 3j

0.103

0.181

0.567

-0.414

0.164

0.012

-0.119

0.122

0.331

0.039

0.082

0.634

2013 groep 1

0.223

0.231

0.336

0.090

0.200

0.652

0.401

0.135

0.003

-0.132

0.163

0.419

2014 groep 2

0.133

0.058

0.022

0.027

0.168

0.874

0.057

0.143

0.688

-0.013

0.091

0.884

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

55

Tabel II.8
Relatie tussen de geobserveerde educatieve kwaliteit in de voor- en vroegschools periode en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat
p

est.

S.E.

Rekenen

Werkhouding

p

est.

S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.127

0.064

0.047

0.032

0.089

0.718

0.024

0.068

0.721

-0.045

0.056

0.422

2012 3j

0.053

0.088

0.543

-0.096

0.103

0.350

0.022

0.071

0.753

-0.002

0.069

0.981

2013 groep 1

-0.091

0.108

0.400

0.019

0.138

0.891

-0.102

0.127

0.423

-0.110

0.084

0.188

2014 groep 2

-0.065

0.114

0.569

0.085

0.142

0.551

0.214

0.138

0.121

0.052

0.093

0.573

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.133

0.067

0.047

0.179

0.187

0.337

0.095

0.182

0.603

-0.123

0.096

0.198

2012 3j

-0.086

0.327

0.793

-0.257

0.166

0.123

0.260

0.155

0.094

0.152

0.113

0.180

2013 groep 1

-0.042

0.258

0.870

-0.550

0.092

0.000

0.247

0.134

0.065

-0.055

0.210

0.794

2014 groep 2

0.057

0.151

0.705

0.269

0.149

0.071

0.282

0.179

0.116

0.134

0.116

0.250

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.138

0.079

0.082

0.029

0.101

0.773

-0.029

0.076

0.699

-0.042

0.056

0.451

2012 3j

0.050

0.098

0.611

-0.172

0.099

0.082

0.064

0.077

0.408

0.045

0.063

0.476

2013 groep 1

-0.051

0.108

0.635

-0.072

0.187

0.699

0.032

0.125

0.799

-0.147

0.084

0.079

2014 groep 2

-0.057

0.094

0.548

0.150

0.135

0.268

0.193

0.108

0.074

0.074

0.088

0.399

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.069

0.155

0.659

0.132

0.207

0.524

0.196

0.140

0.161

-0.112

0.115

0.328

2012 3j

-0.140

0.198

0.479

-0.240

0.176

0.173

0.034

0.134

0.803

-0.132

0.157

0.400

2013 groep 1

0.177

0.262

0.498

0.118

0.194

0.542

0.133

0.213

0.535

-0.056

0.155

0.719

2014 groep 2

0.025

0.291

0.931

-0.046

0.169

0.785

0.112

0.222

0.614

-0.067

0.153

0.659

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.106

0.067

0.113

0.087

0.089

0.331

0.005

0.072

0.949

-0.073

0.054

0.174

2012 3j

0.034

0.089

0.697

-0.159

0.100

0.110

0.074

0.080

0.353

0.034

0.066

0.606

2013 groep 1

0.051

0.132

0.698

0.006

0.16

0.971

0.086

0.126

0.497

-0.078

0.090

0.389

2014 groep 2

-0.204

0.141

0.150

-0.097

0.159

0.541

0.024

0.137

0.861

0.069

0.108

0.522

doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.052

0.163

0.748

-0.032

0.190

0.868

0.138

0.149

0.354

-0.161

0.102

0.116

2012 3j

0.068

0.195

0.727

-0.092

0.156

0.554

0.070

0.136

0.605

0.143

0.110

0.195

2013 groep 1

0.526

0.200

0.008

-0.429

0.13

0.001

0.030

0.157

0.848

-0.072

0.178

0.686

2014 groep 2

0.371

0.165

0.024

0.205

0.167

0.219

0.222

0.142

0.119

0.119

0.102

0.241

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

56

Tabel II.9
Relatie tussen de geobserveerde emotionele kwaliteit in de voor- en vroegschools periode en uitkomstmaten (begrijpend lezen, woordenschat, rekenen en oordeel over werkhouding) in groep 5
Begrijpend lezen
est.

S.E.

Woordenschat

Rekenen

p

est.

S.E.

p

est.

Werkhouding
S.E.

p

est.

S.E.

p

geen doelgroep etnische herkomst
2011 2j

-0.098

0.074

0.183

-0.026

0.084

0.753

-0.047

0.066

0.477

-0.118

0.049

0.015

2012 3j

0.089

0.082

0.278

-0.027

0.078

0.725

0.037

0.070

0.594

0.022

0.062

0.720

2013 groep 1

-0.040

0.101

0.691

-0.013

0.142

0.926

-0.128

0.112

0.254

-0.053

0.079

0.500

2014 groep 2

-0.004

0.128

0.978

-0.131

0.176

0.455

0.066

0.161

0.679

0.105

0.075

0.164

doelgroep etnische herkomst
2011 2j

0.054

0.186

0.769

-0.099

0.211

0.638

0.098

0.183

0.590

-0.137

0.061

0.026

2012 3j

0.236

0.212

0.265

-0.115

0.158

0.467

0.221

0.134

0.098

0.117

0.106

0.273

2013 groep 1

0.376

0.166

0.023

-0.159

0.112

0.154

0.279

0.187

0.135

0.201

0.160

0.210

2014 groep 2

0.176

0.199

0.376

0.088

0.352

0.803

0.388

0.214

0.07

0.104

0.083

0.207

geen doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.045

0.080

0.571

-0.086

0.094

0.363

-0.065

0.071

0.364

-0.109

0.059

0.064

2012 3j

0.114

0.080

0.155

-0.059

0.079

0.455

0.084

0.071

0.238

0.022

0.060

0.719

2013 groep 1

0.000

0.093

0.998

-0.146

0.161

0.362

-0.106

0.113

0.345

-0.019

0.082

0.815

2014 groep 2

-0.047

0.100

0.638

0.001

0.182

0.995

0.181

0.122

0.140

0.050

0.097

0.605

doelgroep opleiding moeder
2011 2j

-0.302

0.195

0.122

-0.130

0.238

0.586

0.131

0.191

0.492

-0.188

0.105

0.074

2012 3j

0.096

0.069

0.167

0.216

0.242

0.372

0.158

0.212

0.456

0.206

0.187

0.271

2013 groep 1

0.714

0.200

0.000

-0.112

0.125

0.371

0.056

0.183

0.760

0.177

0.176

0.314

2014 groep 2

0.006

0.074

0.938

-0.625

0.102

0.000

-0.056

0.219

0.797

-0.006

0.155

0.967

geen doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.049

0.072

0.503

0.028

0.084

0.739

-0.073

0.075

0.331

-0.140

0.045

0.002

2012 3j

0.075

0.082

0.357

-0.095

0.080

0.233

0.075

0.074

0.311

0.024

0.061

0.690

2013 groep 1

-0.087

0.083

0.293

0.120

0.166

0.471

-0.037

0.143

0.793

-0.004

0.083

0.960

2014 groep 2

-0.007

0.079

0.927

-0.419

0.128

0.001

-0.202

0.167

0.226

0.072

0.134

0.591

0.002

doelgroep thuistaal
2011 2j

-0.054

0.139

0.696

-0.152

0.171

0.373

0.222

0.136

0.103

-0.186

0.061

2012 3j

0.224

0.134

0.095

-0.060

0.129

0.643

-0.037

0.119

0.753

0.098

0.098

0.317

2013 groep 1

-0.029

0.167

0.864

-0.337

0.188

0.073

0.295

0.142

0.038

0.031

0.147

0.834

2014 groep 2

-0.415

0.111

0.000

0.244

0.147

0.097

0.488

0.160

0.002

0.037

0.116

0.748

Vetgedrukt: significante relatie met de betreffende uitkomstmaat in groep 5
Schuingedrukt en vetgedrukt: de significante relatie met de betreffende uitkomstmaat verschilt niet tussen
wel en niet doelgroepleerlingen

57

Over pre-COOL
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van data uit het pre-COOL cohortonderzoek.
Het doel van het pre-COOL onderzoek is om zicht te krijgen op de effecten van
verschillende vormen van kinderopvang en van voor- en vroegschoolse educatie
(vve) op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van jonge kinderen.
Het pre-COOL onderzoek moet informatie opleveren die kan dienen als input voor
het in 2000 in gang gezette landelijke beleid voor- en vroegschoolse educatie.
Dit beleid heeft als doel om zoveel mogelijk doelgroepkinderen te bereiken met een
voor- en vroegschools aanbod, met een specifiek ontwikkelings-stimulerend
programma. Het tweede en uiteindelijke doel van het vve-beleid is taal- en
ontwikkelingsachterstanden van doelgroepkinderen te verminderen. Dat moet
onder andere blijken uit een verbeterd startniveau van leerlingen in groep 3 van de
basisschool. Het pre-COOL onderzoek beperkt zich niet tot de vraag naar effecten
van vve in het kader van achterstandsbestrijding. De focus van dit onderzoek is
breder en richt zich op de vraag naar effecten van voorzieningen voor opvang en
educatie op de ontwikkeling van álle kinderen; zowel doelgroep- als nietdoelgroepkinderen. Pre-COOL wordt uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek door het Kohnstamm Instituut en de Universiteit Utrecht.
Dit rapport gaat over het tweejarigencohort, dat bestaat uit kinderen die in 2010
twee jaar werden. Deze kinderen zijn in twee subgroepen verdeeld: kinderen die
geworven zijn via peuterspeelzalen, kinderdagverblijven of andere voorschoolse
voorzieningen en kinderen die geworven zijn met behulp van adresgegevens van
het CBS. De eerste groep duiden we aan als ‘instellingencohort; de tweede als
‘gezinscohort’. Beide groepen kinderen worden vanaf tweejarige leeftijd tot het
einde van de basisschool gevolgd. Bij dit cohort zijn ruim 3000 kinderen betrokken.

58

Recent uitgegeven rapporten Kohnstamm
Instituut
1032
1030
1029
1027
1026

1025

1024
1023
1022
1021

Bollen, I. & Boogaard, M.
Schoolkeuzemotieven van ouders en leerlingen groep 8 in
Diemen. (Alleen digitaal)
Binsbergen, M.H. van & Pronk, S.
Niet thuisgeven. Schooluitval vanuit het perspectief van
thuiszitters. (Alleen digitaal)
Veen, A., Veen, I. van der, Karssen, M. & Weijers, D.
Sleutelmomenten jonge kind. Drie deelonderzoeken
gebundeld.
Ledoux, G. & Waslander, S.
Stand van zaken Evaluatie Passend Onderwijs.
Deel 5: Tussenstand. El Paso 58. (Alleen digitaal)
Ledoux, G., Weijers, D., Weijers, S. Exalto, R., Smeets, E.
Basisondersteuning in passend onderwijs deel 2.
Verschillen tussen scholen en samenwerkingsverbanden in
de praktijk. El Paso 55. (Alleen digitaal)
Ledoux, G., Linden, C. van der, Stege, H. van der, Hoeven, J.
van der, Eck, P. van, Exalto, R.
Centrale thema’s in de Evaluatie Passend Onderwijs. Deel 1.
El Paso 51. (Alleen digitaal)
Karsten, S.
Een eeuw Kohnstamm Instituut.
Schenke, W., Weijers, D., Bollen, I. & Elshof, D.
Huisacademies in kaart. (Alleen digitaal)
Veen, A., & Weijers, D.
Gemengde groepen in integrale kindcentra.
Veen, A., Ledoux, G., Emmelot, Y.E. & Gevers DeynootSchaub, M.J.J.M.
Integrale kindcentra over wat hen kenmerkt.

Deze rapporten zijn te bestellen via: secr@kohnstamm.uva.nl
Voor meer informatie, zie; http://www.kohnstamminstituut.nl

59