Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 044

Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in
verband met de invoering van een regeling
betreffende herziening ten nadele van de
gewezen verdachte (Wet herziening ten nadele)

Nr. 10

NADER VERSLAG
Vastgesteld 24 maart 2011
De vaste commissie voor Veiligheid en Justitie1 heeft na kennisneming
van de tweede nota van wijziging nog behoefte nadere vragen en
opmerkingen aan de regering voor te leggen. Onder het voorbehoud dat
de hierin gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn
beantwoord, acht de commissie de openbare behandeling van dit
wetsvoorstel voldoende voorbereid.
1. Inleiding

1

Samenstelling:
Leden: Rouvoet, A. (CU), Staaij, C.G. van der
(SGP), Arib, K. (PvdA), Çörüz, C. (CDA),
Koopmans, G.P.J. (CDA), Roon, R. de (PVV),
voorzitter, Brinkman, H. (PVV), Vermeij, R.A.
(PvdA), ondervoorzitter, Raak, A.A.G.M. van
(SP), Thieme, M.L. (PvdD), Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP), Dibi, T. (GL), Toorenburg, M.M.
van (CDA), Berndsen, M.A. (D66), Nieuwenhuizen, C. van (VVD), Schouw, A.G. (D66),
Marcouch, A. (PvdA), Steur, G.A. van der
(VVD), Recourt, J. (PvdA), Hennis-Plasschaert,
J.A. (VVD), Helder, L.M.J.S. (PVV), El Fassed,
A. (GL) en Taverne, J. (VVD).
Plv. leden: Slob, A. (CU), Dijkgraaf, E. (SGP),
Bouwmeester, L.T. (PvdA), Bochove, B.J. van
(CDA), Sterk, W.R.C. (CDA), Dille, W.R. (PVV),
Elissen, A. (PVV), Smeets, P.E. (PvdA),
Kooiman, C.J.E. (SP), Ouwehand, E. (PvdD),
Janssen, R.A. (SP), Sap, J.C.M. (GL), Smilde,
M.C.A. (CDA), Pechtold, A. (D66), Burg, B.I.
van der (VVD), Dijkstra, P.A. (D66), Kuiken, A.H.
(PvdA), Liefde, B.C. de (VVD), Spekman, J.L.
(PvdA), Azmani, M. (VVD), Bontes, L. (PVV),
Voortman, L.G.J. (GL) en Dijkhoff, K.H.D.M.
(VVD).

kst-32044-10
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

De leden van de VVD-fractie hebben met bijzondere interesse kennisgenomen van de tweede nota van wijziging bij bovengenoemd wetsvoorstel.
Deze leden zijn zich terdege bewust van de zorgen die er zijn dat met het
wetsvoorstel herziening ten nadele aan onherroepelijke uitspraken gaat
worden getornd en dat dit op gespannen voet zou kunnen staan met
beginselen van strafprocesrecht. Zij willen niet de ogen sluiten voor de
veranderende maatschappij en consequenties van die verandering voor
het straf(proces)recht. Het ne bis in idem-beginsel kwam al voor in het
Wetboek van Strafvordering (Sv) van 1838. Het was een overblijfsel van
het stelsel van juryrechtspraak uit het toenmalige Franse recht (Krabbé,
2001). In 1886 is in het huidige Wetboek van Strafrecht (Sr) de destijds
fragmentarische ne bis in idem-regeling uitgebouwd tot een algemene
bepaling. De maatschappij was in die tijd een totaal andere dan die nu is.
Destijds was niet te voorzien hoe de maatschappij er uit zou komen te zien
in de (nabije) toekomst. Net zoals nu ook niet te voorzien is hoe de
samenleving er over 100 jaar uitziet. Zo heeft het opsporingsonderzoek de
laatste jaren een grote vlucht genomen. Nieuwe ontwikkelingen, zoals
DNA-onderzoek, hebben de mogelijkheden van waarheidsvinding
uitgebreid. Daarnaast was het slachtoffer lange tijd onzichtbaar in het
strafrecht en diende zelfs uit het strafproces te worden geweerd.
De aan het woord zijnde leden merken op dat het klassieke strafrechtelijke
denken van de 19e eeuw niet meer op zijn plaats is. De samenleving en
het daarbij horend rechtssysteem is een dynamisch geheel. De partijen in
het strafproces zijn geprofessionaliseerd en niet meer te vergelijken met
de partijen uit 1838 of 1886. Ontwikkelingen zijn niet tegen te houden. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

1

strafprocesrecht moet zich vormen naar deze ontwikkelingen en
meegroeien met respect voor de beginselen, zoals vastgelegd in de
Grondwet, verdragen en het strafrecht. Het ne bis in idem-beginsel is een
regel van rechtvaardigheid en redelijkheid. De burger wordt hierdoor
beschermd tegen vexatoir handelen van de strafvorderlijke overheid (zie
o.m. Corstens). Corstens merkt op dat de grondslag voor deze regel mede
wordt gevonden in het gevaar dat elkaar tegensprekende vonnissen over
hetzelfde feitencomplex het staatsgezag aantast. Praktisch werd het
beginsel bijna 100 jaar lang ook verklaard doordat traditioneel bewijs
(sporen, bewijsstukken, getuigen) na verloop van tijd onbetrouwbaarder
wordt. Die enkele gevallen waarin overtuigend bewijs na een onherroepelijk vonnis alsnog opdook, wogen lange tijd niet op tegen het
verdwijnen van bewijsmiddelen en de mogelijkheid van de verdachte zich
door middel van bewijs te verdedigen. Een groot aantal moderne
technieken, waaronder – maar daartoe uitdrukkelijk niet beperkt – het
DNA-onderzoek, heeft die balans gewijzigd. Wereldwijd komen ten
onrechte veroordeelden vrij nadat ontlastend bewijs is gevonden.
Wereldwijd wordt geconstateerd dat ten onrechte vrijgesproken
verdachten alsnog kunnen worden veroordeeld op basis van nieuw
bewijsmateriaal. Deze ontwikkeling rechtvaardigt een fundamenteel debat
over en herziening van de tot op heden uitgewerkte beginselen. De leden
van de VVD-fractie maken daarbij de principiële keuze dat zowel de
hervorming van de herziening ten voordele als een wettelijke verankering
van de herziening ten nadele op hun plaats zijn, gegeven de gewijzigde
omstandigheden. Onschuldig veroordeelden moeten vrijkomen, ten
onrechte vrijgesproken daders van levensdelicten moeten alsnog
veroordeeld kunnen worden. Een rechtsstaat die meegroeit met de
samenleving kan niet werkloos toezien als misstanden dreigen en onrecht
niet wordt rechtgezet. Deze leden onderstrepen dat dit een zeer
zorgvuldige behandeling en afweging vereist.
De leden van de VVD-fractie nemen hierbij expliciet in ogenschouw dat
het in het wetsvoorstel gaat om levensdelicten. Het hoogste rechtsgoed
dat bestaat, is ontnomen. De zwaarste norm is geschonden. Naast deze
overweging nemen zij ook mee dat met het samenhangende wetsvoorstel
hervorming herziening ten voordele (Kamerstuk 32 045) aan een veroordeelde ook het recht geeft een veroordeling te laten herzien. Het mes
snijdt daarmee aan twee kanten. Dit alles in samenhang nemend, zijn deze
leden van mening dat de balans naar slachtoffers, nabestaanden en de
samenleving in haar geheel moet doorslaan, hoewel zij de bezwaren
hiertegen onder ogen zien. Zij kunnen met deze overwegingen in het
achterhoofd instemmen met de onderhavige wijziging, waardoor
herziening ten nadele met terugwerkende kracht mogelijk wordt gemaakt
en dat herziening ten nadele ook mogelijk wordt gemaakt voor doodslag
en gewelds- en zedendelicten met dodelijke afloop. Deze leden zijn van
mening dat het maatschappelijke belang om onjuiste vrijspraken te
kunnen herzien zwaarder weegt dan het belang van de individuele
verdachte die op basis van toeval of geluk dacht dat hij ten onrechte met
rust zou worden gelaten. Artikel 68 Sr heeft expliciet de mogelijkheid
geopend voor herziening. Hiermee wordt het ne bis in idem-beginsel ook
niet geschonden. Er komen immers geen twee elkaar mogelijk tegensprekende vonnissen want de oorspronkelijke strafzaak wordt herzien,
waardoor het vonnis al dan niet wijzigt. Ook Valkenburg (Tekst &
Commentaar) merkt op dat herziening geen nieuwe vervolging inhoudt.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom nabestaanden van het
slachtoffer niet naast het Openbaar Ministerie (OM) bevoegd zijn een
herziening ten nadele te verzoeken.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de tweede nota van wijziging bij het onderhavige wetsvoorstel. Zij
begrijpen uit de tweede nota van wijziging dat de regering op tenminste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

2

twee belangrijke punten afwijkt van het oorspronkelijk ingediende
wetsvoorstel. Daar waar het oorspronkelijke wetsvoorstel nog expliciet de
mogelijkheid van herziening ten nadele wilde beperken voor misdrijven
waarvoor een levenslange gevangenisstraf openstond en voor misdrijven
die zijn begaan na het van inwerking treden van het wetsvoorstel, wordt
nu op beide punten gekozen voor verruiming van het wetsvoorstel. Deze
leden hebben hierover meerdere vragen.
De leden van de PVV-fractie constateren dat slachtoffers en nabestaanden
niet de mogelijkheid krijgen om een herzieningsaanvraag ten nadele te
doen. Kunnen de bezwaren welke hiertegen in de memorie van toelichting
worden genoemd wellicht worden weggenomen wanneer verplichte
rechtsbijstand voor het doen van deze herzieningsaanvraag ten nadele in
het wetsvoorstel wordt opgenomen? Zo ja, kan dit dan in plaats komen
van de mogelijkheid voor slachtoffers en nabestaanden om het OM te
verzoeken herziening ten nadele aan te vragen, welke mogelijkheid wel in
het wetsvoorstel is opgenomen? Zo nee, waarom niet?
Herziening van de strafmaat is bij herziening ten nadele niet mogelijk. De
onderbouwing is volgens deze leden erg summier. Het kan inderdaad zo
zijn dat de maatschappelijke behoefte aan herziening ten nadele in zulke
gevallen veel minder is omdat de gewezen verdachte al is veroordeeld,
maar de behoefte kan er wel degelijk zijn. Daarbij moet het aspect van
vergelding niet uit het oog worden verloren. De aan het woord zijnde
leden vragen de regering uitgebreider in te gaan op de reden dat
herziening van de strafmaat bij herziening ten nadele niet mogelijk wordt
gemaakt.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van voorliggende tweede nota van wijziging. Het doet deze leden deugd
dat op deze wijze invulling wordt gegeven aan het regeerakkoord.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
de tweede nota van wijziging bij het onderhavige wetsvoorstel. Zij hebben
hierover nog enige opmerkingen en vragen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de tweede nota
van wijziging bij het voorliggende wetsvoorstel. Zij hebben daarover een
aantal vragen en opmerkingen.
De regering rekt met de tweede nota van wijziging het oorspronkelijke
wetsvoorstel verder op. Naar de mening deze leden gaat het hier
uiteindelijk nog steeds om symptoombestrijding. Er moet gewerkt blijven
worden aan de verbetering van het primaire proces van opsporing,
vervolging en berechting. Om de kwaliteit van de Nederlandse rechtsstaat
te kunnen blijven waarborgen, is dat ook nodig. De werkdruk van de
rechters en het OM is momenteel al hoog. Het regeerakkoord voert
bovendien zware bezuinigingen door op de rechtspleging. Er wordt
bezuinigd op de gefinancierde rechtsbijstand, waaronder een halvering
van de vergoeding voor rechtsbijstand bij politieverhoren. Op het budget
voor opleiding tot rechterlijk ambtenaar wordt in deze regeerperiode € 10
van de € 18 miljoen bezuinigd, waardoor de druk op de rechtspleging
verder toeneemt. Deze leden zeggen helaas te moeten constateren dat de
regering een magere visie heeft op de verbetering van het primaire
proces. Graag ontvangen zij een reactie van de regering op deze geconstateerde lacune.
De aan het woord zijnde leden vragen voorts om een reactie op de stelling
dat het OM voordeel kan hebben bij onderhavig wetsvoorstel. Immers,
dankzij de mogelijkheid van herziening ten nadele kan het OM een
onderzoek dat niet goed is gedaan of verlopen alsnog afmaken en
eventuele omissies of vergissingen herstellen. Hoe denkt de regering te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

3

voorkomen dat de herziening ten nadele niet verwordt tot een herstelprocedure?
Tevens vragen deze leden de regering de consequenties van het vervallen
van de verjaringstermijn voor bepaalde misdrijven in het licht van
onderhavig wetsvoorstel te duiden. Immers, het OM krijgt daardoor meer
gelegenheid en tijd om de vervolging zorgvuldig voor te bereiden. Zulks is
des te relevanter nu steeds meer stemmen opgaan om de categorie
misdrijven zonder verjaringstermijn uit te breiden.
De leden van de D66-fractie stellen dat het wetsvoorstel een aanzienlijke
relativering inhoudt van de beginselen ne bis in idem en litis finiri oportet.
Hoe beoordeelt de regering deze relativering? Welke maatregelen neemt
zij om het nadeel dat de gewezen verdachte ondervindt van de inbreuk op
deze fundamentele rechten zoveel mogelijk te beperken? De werkdruk op
de rechtelijke macht is erg hoog. Wat gaat de regering er bijvoorbeeld aan
doen om te zorgen dat voor de herzieningsprocedure een redelijke termijn
geldt?
Deze leden zijn van mening dat de kans bestaat dat het oordeel van de
rechter wederom vrijspraak is. Aan vrijspraak blijven echter altijd
negatieve gevoelens kleven. Vrijspraak is immers geen bewijs dat iemand
onschuldig is. Welke maatregelen neemt de regering om de maatschappelijke rust van de gewezen verdachte in dit geval zeker te stellen? Of legt zij
zich erbij neer dat deze rust niet meer zal intreden. Daarnaast vragen de
aan het woord zijnde leden of de gewezen verdachte ook aanspraak kan
maken op een immateriële schadevergoeding als het geval van het
voorgestelde artikel 482g, vijfde lid, Sv zich voordoet? Zo nee, waarom
niet?
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de antwoorden op hun vragen in de nota naar aanleiding van het
verslag en van de tweede nota van wijziging. Deze tweede nota van
wijziging betekent een forse verruiming van de mogelijkheden om
herziening ten nadele in strafzaken toe te passen. Zij willen hierover een
aantal vragen stellen, omdat het in het wetsvoorstel gaat om ernstige
delicten,die door de wettelijke strafmaat toch als minder ernstig gekwalificeerd blijken te worden dan de misdrijven waarvoor levenslange
gevangenisstraf mogelijk is. Graag vernemen deze leden of voor elk van
de in dit wetsvoorstel opgenomen delicten sprake is van «zeer ernstige
misdrijven». Is er, bijvoorbeeld aan de hand van de maximale strafmaat of
op grond van andere criteria, meer duidelijkheid te geven over de precieze
betekenis van «zeer ernstige misdrijven»? Deze leden zijn van mening dat
het voor de beoordeling van dit wetsvoorstel van cruciaal belang is dat dit
begrip duidelijk wordt toegelicht, mede ook met het oog op eventuele
uitbreiding van de reikwijdte in de toekomst.
2. Herziening ten nadele «met terugwerkende kracht»
De leden van de VVD-fractie merken op dat in de toelichting wordt
gesproken over de hoofdregel dat (nieuwe) strafvorderlijke regelingen
vanaf het moment van inwerkingtreding onmiddellijke werking toekomt
en dat dit derhalve betekent dat deze regeling ook van toepassing is op
vrijgesproken verdachten. Deze leden hebben behoefte aan een nadere
toelichting. Kan de regering een voorbeeld geven dan wel een ander geval
schetsen van een (nieuwe) strafvorderlijke regeling die op dezelfde manier
rechtstreeks van toepassing is op vrijgesproken verdachten? Zij merken
hierbij op dat zij kunnen instemmen met de principiële keuze van de
regering om aan de rechtszekerheid van de verdachte/veroordeelde
minder belang te hechten dan aan het belang van de samenleving als
geheel, waaronder de slachtoffers en/of nabestaanden. Daarmee
stemmen deze leden in met de voorgestelde terugwerkende kracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

4

De Raad van State geeft aan dat de thans voorgestelde uitbreiding in
combinatie met de door deze leden voorgestelde plannen inzake de
afschaffing van de verjaringstermijn voor zeer ernstige misdrijven tot
gevolg heeft dat gewezen verdachten van deze misdrijven die in de
veronderstelling waren na een aantal jaar niet meer met strafvervolging te
worden geconfronteerd, dit niet meer het geval zal zijn. Deze leden zijn
van mening dat dit nu ook juist de strekking van dit voorstel is, hoewel zij
ook begrijpen dat dit een omslag is. Zij vinden, zoals reeds gezegd, de
belangen van slachtoffers, nabestaanden en de samenleving zwaarder
wegen. Daarnaast bestaat het risico dat gewezen verdachten, zoals in de
Vivaldi-zaak waarbij een bedrijfsleider van een supermarkt om het leven is
gebracht, vervolgens verder gaan met het plegen van strafbare feiten. Met
de regering zijn deze leden het eens dat bij de uitbreiding van de
misdrijven die onder deze regeling gaan vallen de terugwerkende kracht
niet van toepassing zal zijn als deze misdrijven al zijn verjaard op het
moment van inwerkingtreding van de wet.
De leden van de PvdA-fractie lezen in de toelichting bij de tweede nota
van wijziging dat bij nieuwe strafvorderlijke regels in het algemeen de
hoofdregel geldt dat daaraan vanaf het moment van inwerkingtreding
onmiddellijke werking toekomt. Kan de regering voorbeelden noemen van
strafvorderlijke regels waarbij is afgezien van die onmiddellijke werking?
Kan daarbij tevens worden aangegeven om welke redenen er geen sprake
is van onmiddellijke werking of het geven van terugwerkende kracht aan
die regel? Hoe is in andere landen van de Europese Unie, waarin een
herziening ten nadele in het strafrecht is geïntroduceerd, omgegaan met
het tijdstip van inwerkingtreding?
Zijn er behalve het College van procureurs-generaal nog meer instanties
gehoord over het invoeren van terugwerkende kracht dan wel het
invoeren van overgangsrecht in het kader van het voorliggend
wetsvoorstel? Zo ja, welke instanties zijn dat en wat is hun mening op dit
punt?
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de regering bij het standpunt blijft
dat voor zaken die verjaard zijn geen herziening mogelijk wordt. Deze
leden delen dit standpunt. Is de regering echter van mening dat aan het
voornemen om voor meer misdrijven dan nu het geval is de verjaringstermijn te schrappen of te verlengen (zie regeerakkoord) ook terugwerkende kracht zal moeten worden verleend op het moment dat deze
strafvorderlijke regel in werking treedt? Met andere woorden, kan voor
een misdrijf dat al verjaard is alsnog vervolging worden ingesteld op
grond van herziening ten gevolge van het feit dat de verjaringstermijn
achteraf door de wetgever wordt verlengd of geschrapt? Zo ja, hoe
beoordeelt de regering dit in het licht van de rechtszekerheid? Zo nee,
waarom geeft de regering in dit geval dan geen gevolg aan de hoofdregel
dat aan strafvorderlijke regels onmiddellijke werking wordt verleend? Kan
het achteraf schrappen van de verjaringstermijn en daar terugwerkende
kracht aan verlenen ertoe leiden dat misdrijven die eerder verjaard zijn
alsnog in aanmerking kunnen komen voor herziening ten nadele? Deelt de
regering de mening dat door de combinatie van het geven van terugwerkende kracht aan zowel het schrappen van verjaringstermijnen als het
openstellen van herziening ten nadele de kans bestaat dat het rechtszekerheidsbeginsel wordt aangetast? Zo nee, waarom niet? Zo ja, welke
conclusie trekt de regering hieruit?
De leden van de PvdA-fractie hebben al in het regeerakkoord gelezen dat
herziening ten nadele met terugwerkende kracht mogelijk moest worden
en dat dat ook voor doodslag en enige andere gewelds- en zedendelicten
zou gaan gelden. Daarbij lezen zij «daartoe worden, indien noodzakelijk,
de verjaringstermijnen aangepast». Hoe verhoudt dit laatste voornemen
zich tot wat in de tweede nota van wijziging staat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

5

De leden van de CDA-fractie hebben in het verslag over voorliggend
wetsvoorstel ook aandacht besteed aan de vraag of herziening ook
mogelijk zou moeten zijn met terugwerkende kracht. Zij vroegen of het
mogelijk was aan het voorstel deze terugwerkende kracht toe te kennen.
Zij zijn ingenomen met het positieve antwoord in deze. Momenteel wordt
zeer hard gewerkt om oude, nog niet opgehelderde levensdelicten alsnog
op te lossen. Het zou zeer onbevredigend zijn wanneer, zo de cold-caseteams erin slagen de zaken op te helderen, deze buiten het bereik van
voorliggend wetsvoorstel zouden vallen. Deze leden zien ook niet in
waarom personen,die voorafgaand aan de datum van inwerkingtreding
van een levensdelict zijn vrijgesproken, bij het aan het licht komen van
een novum wel aanspraak zouden kunnen maken op vrijwaring van
verdere vervolging en personen die nadien zijn vrijgesproken niet.
De leden van de SP-fractie wijzen op de kritiek van de Raad van State
inzake het belang van de rechtszekerheid. De aan het woord zijnde leden
vragen om een nadere onderbouwing van mogelijke strijdigheid met
verdragsrecht van de voorgestelde onmiddellijke werking. Zij vragen
daarbij speciaal aandacht te besteden aan de voorziene uitbreiding van
delicten waarvoor de onmiddellijke werking wordt voorgesteld. Weliswaar
stelt het nader rapport dat er geen harde wettelijke of verdragsrechtelijke
juridische regel is die zich tegen onmiddellijke werking verzet, maar geldt
dit ook voor de geest van de verdragen en mogelijke jurisprudentie en
rechtspraktijk? Heeft bijvoorbeeld deze uitbreiding van delicten invloed op
de juridische verdragsrechtelijke houdbaarheid?
In dit verband vragen de leden ook om een indicatie van het aantal te
verwachten zaken nu wordt voorgesteld de werkingssfeer uit te breiden.
Deze leden vragen om duidelijkheid over de door de regering voorziene
uitbreiding van aanpassing van verjaringstermijnen en het daarbij
voorziene tijdsschema. Welke delicten wil de regering mogelijk in de
toekomst onder de herziening ten nadele brengen en op welke termijn?
Aanvullend vragen deze leden om een nadere uiteenzetting over de
mogelijke gevolgen voor de verdragsrechtelijke houdbaarheid.
De leden van de D66-fractie vragen de regering te verzekeren dat geen
harde wettelijke of verdragsrechtelijke regel zich verzet tegen het
toekennen van onmiddellijke werking aan voorgestelde regeling en deze
dus toe te passen op strafzaken die voorafgaand aan de datum van
inwerkingtreding met een onherroepelijke vrijspraak zijn afgesloten.
De regering wijkt in de tweede nota van wijziging hierin op significante
wijze af van het oorspronkelijke wetsvoorstel. De Raad van State is hier
erg kritisch over. Deze leden kunnen zich iets voorstellen bij de door de
Raad geuite bedenkingen die betrekking hebben op het beginsel van
rechtszekerheid. De toelichting van de regering overtuigt op voorhand
deze leden niet. Daarom zouden zij graag een uitgebreidere argumentatie
ontvangen. Kan de regering daarbij ook de vraag betrekken hoe bij
eerdere wijzigingen van het Wetboek van Strafvordering in de parlementaire geschiedenis om is gegaan met het beginsel van rechtszekerheid.
Welk precedent bestaat voor de gekozen oplossing? Indien zulks niet
bestaat, rijst de vraag welk precedent wordt geschapen als onderhavig
voorstel wet wordt. Tevens verzoeken zij de regering hierbij de Europese
context in ogenschouw te nemen. Op welke wijze wordt in andere
(West-)Europese landen, waar een dergelijke regeling is ingevoerd,
omgegaan met het vraagstuk van terugwerkende kracht? Welke adviezen
heeft de regering ingewonnen alvorens te besluiten herziening ten nadele
met terugwerkende kracht mogelijk te maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

6

3. Herziening ten nadele ook mogelijk bij doodslag en geweldsen zedendelicten met dodelijke afloop
De leden van de VVD-fractie kunnen zoals gezegd ermee instemmen dat
herziening ten nadele ook bij zedendelicten met dodelijke afloop mogelijk
wordt gemaakt. Deze leden vragen of hier dan al niet sprake is van moord
(of doodslag). Dat valt al onder de bepaling. Wat is de toegevoegde
waarde van die specifieke delicten, zoals het produceren van afbeeldingen
van kinderporno? Hoe kan/kunnen dit/deze delict(en) onder de reikwijdte
van de regeling kan worden gebracht?
De aan het woord zijnde leden vragen hoe het staat met de bewaarcapaciteit van de DNA-databanken, nu met de tweede nota van wijziging het
aantal delicten wordt uitgebreid waarvoor het DNA ook na een onherroepelijke vrijspraak wordt bewaard. Zij begrijpen uit de memorie van
toelichting dat zowel de bij de DNA-profielen behorende gegevens als het
daarbij bijbehorende celmateriaal wordt bewaard. Hoe gaat dit allemaal
bewaard worden?
De leden van de PvdA-fractie lezen in de tweede nota van wijziging dat de
regering voornemens is alsnog de mogelijkheid te creëren om ook voor
misdrijven, waarvoor geen levenslange gevangenisstraf openstaat,
herziening ten nadele mogelijk te maken. Kan nader worden uitgelegd
waarom hier klaarblijkelijk een geheel andere afweging wordt gemaakt
dan in het oorspronkelijk ingediende wetsvoorstel? Acht de regering het
wenselijk dat voor meer misdrijven herziening ten nadele wordt opengesteld? Zijn de criteria om voor een misdrijf herziening ten nadele mogelijk
te maken dat dat misdrijf «het hoogste rechtsgoed» (zie toelichting nota
van wijziging op blz. 4) aantast, «diepe sporen bij de nabestaanden» kan
nalaten en «onveiligheidsgevoelens in de samenleving» kan aanwakkeren? Kan op grond van één van deze «criteria» herziening ten nadele bij
een misdrijf mogelijk worden gemaakt of moet aan al deze criteria worden
voldaan?
De leden van de CDA-fractie merken op dat zij reeds in het verslag over
voorliggend wetsvoorstel hebben gepleit voor een ruimer bereik van de
herziening ten nadele. Zij schreven toen: «(z)ou de regering er niet
verstandig aan doen om ook indien van doodslag sprake is herziening
mogelijk te maken (...). De scheidslijn tussen doodslag en de levensdelicten waarop wel een levenslange gevangenisstraf is gesteld is zo dun»1.
De voorliggende wijziging gaat evenwel nog een stap verder. De
motivering daarvoor is dat herziening mogelijk zou moeten zijn voor alle
misdrijven die inbreuk maken op het recht op leven dat in het algemeen
als het «hoogste rechtsgoed» wordt beschouwd. Hierdoor vallen ook de
levensdelicten onder het bereik van de herziening waarop het opzet niet
was gericht. Kan de regering nader motiveren waarom gekozen is voor
het leggen van de grens bij het uiteindelijke gevolg (de dood) en niet bij
wat is «beoogd». Deze leden zijn van mening dat deze verregaande
uitbreiding een nadere motivering vereist.

1

Kamerstuk 32 044, nr. 5, blz. 9.

De leden van de D66-fractie lezen in de tweede nota van wijziging dat de
categorie misdrijven waarvoor herziening ten nadele mogelijk is, wordt
uitgebreid met gewelds- en zedendelicten met dodelijke afloop. Deze
wijziging, die zo kort volgt op het oorspronkelijke ingediende
wetsvoorstel, is voor deze leden een indicatie dat er mogelijk sprake is
van een hellend vlak. Herziening ten nadele is blijkens de toelichting voor
uitzonderlijke gevallen bedoeld. Het is naar de opvatting van deze leden
inderdaad een ingrijpend rechtsmiddel waar naast voordelen ook ernstige
nadelen aan verbonden zijn. Naarmate bij meer misdrijven herziening ten
nadele mogelijk wordt gemaakt, zou de vraag steeds indringender moeten
worden gesteld en beantwoord of herziening ten nadele, ook verdrags-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

7

rechtelijk gezien, in concrete gevallen in het belang is van een goede
rechtsbedeling. Naar de mening van deze leden is de motivering voor de
uitbreiding van de categorie misdrijven van de regering dan ook
vooralsnog te summier. Graag ontvangen zij een uitgebreidere toelichting
op de afwegingen die de regering heeft gemaakt om de categorie
misdrijven uit te breiden. Heeft de regering zich over deze uitbreiding
laten informeren door de autoriteiten en organisaties op het gebied van
straf- en strafprocesrecht? Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet? Kan de
regering de in dit kader uitgebrachte adviezen aan de Kamer doen
toekomen? Zo nee, waarom niet?
Daarnaast vragen de leden van de D66-fractie wat de verwachtingen zijn
aanzien van de uitbreiding van de categorie strafzaken die in aanmerking
komt voor herziening ten nadele? Zullen door de uitbreiding van dit soort
strafzaken meer «cold-cases» worden heropend? Zo ja, welke gevolgen
heeft dat voor de capaciteit van de cold-case-teams en de rechtspleging?
Wat zijn de financiële consequenties hiervan?
Deze leden merken op dat de regering de indruk geeft dat zij DNA-bewijs
van doorslaggevend belang acht bij de herziening van strafzaken. Deze
gegevens kunnen derhalve vergaande consequenties hebben voor de
rechtspositie van verdachten die zijn vrijgesproken. Ten behoeve van het
wetsvoorstel acht de regering het gewenst dat de DNA-gegevens van de
verdachte na een vrijspraak worden bewaard. Hiervoor zal het Besluit
DNA-onderzoek in strafzaken en het Besluit identiteitsvaststelling
verdachten en veroordeelden aangepast moeten worden. De voorgenomen verruiming van de mogelijkheid om gegevens van gewezen
verdachten te bewaren houdt een breuk in met het geldende stelsel
waarin na (onder meer) een onherroepelijke vrijspraak het DNA-profiel,
het celmateriaal en de vingerafdrukken van de gewezen verdachte,
inclusief de minderjarige verdachte, vernietigd dienen te worden (zie
onder meer artikel 16 en 17 Besluit DNA-onderzoek in strafzaken). Deze
leden hebben hier bedenkingen bij. Het bewaren van onder andere
DNA-gegevens in alle gevallen van vrijspraak omdat in de toekomst in een
incidenteel geval herziening ten nadele mogelijk is, is naar hun disproportioneel. Iemand die wordt vrijgesproken is geen verdachte meer en is
derhalve een vrij persoon met alle rechten en plichten die daarbij horen.
De vergelijking die de regering in de memorie van toelichting met de
herziening ten voordele maakt, gaat dan ook niet op. De gegevens kunnen
dan immers in het voordeel van de veroordeelde worden gebruikt om een
onterechte inbreuk op fundamentele rechten te herstellen. Bij een
vrijgesprokene speelt dit niet en wordt er een inbreuk gemaakt op zijn
privacy ten behoeve een mogelijke herziening ten nadele waar op het
moment van vrijspraak geen concrete aanleiding voor bestaat. De aan het
woord zijnde leden vragen de regering dan ook om in de eerste plaats te
kijken naar alternatieven.
Om zich een goed oordeel te kunnen vormen over het wetsvoorstel
herziening ten nadele en de opslag van persoonsgegevens zouden de
leden van de D66-fractie nog nader geïnformeerd willen worden over de
volgende punten. Hoeveel vrijspraken in zaken waar herziening ten nadele
mogelijk is, zijn er jaarlijks? Indien geen exacte gegevens voor handen
zijn, kan hiervan dan een schatting worden gemaakt? Blijft Nederland
door de uitbreiding van categorie strafbare feiten, zoals voorgesteld in de
wetswijziging, nog wel binnen de grenzen van artikel 8 van het EuropeesVerdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM)? Wie heeft toegang tot deze gegevens? Waar
kunnen de gegevens voor worden gebruikt? Wanneer zal de Kamer de
wijziging van het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken en het Besluit
identiteitsvaststelling verdachten en veroordeelden ontvangen? Wordt er
met dit wetsvoorstel niet teveel vooruitgelopen op besluitvorming die zijn
beslag nog dient te krijgen en waar nog geen voorstellen toe aanhangig
zijn gemaakt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

8

De leden van de SGP-fractie merken op dat ook de betekenis van het
begrip «in het belang van een goede rechtsbedeling» toeneemt nu de
reikwijdte van het wetsvoorstel wordt uitgebreid. Is de regering van
mening dat er bij misdrijven waarvoor levenslange gevangenisstraf
mogelijk is, eerder sprake is van dit belang voor de goede rechtsbedeling
dan bij misdrijven waarvoor een tijdelijke gevangenisstraf mogelijk is?
Kan meer in het algemeen precies aangegeven worden welke criteria
moeten gelden bij de beoordeling of er sprake is van dit belang voor de
goede rechtsbedeling? Het kan toch niet volledig aan de rechter overgelaten worden om een inkleuring van dit begrip te geven?
In de toelichting op de tweede nota van wijziging is niet te lezen of
Nederland met de bredere invoering van herziening ten nadele verder
gaat dan de andere Europese landen. Is herziening ten nadele van de
verdachte ook in andere Europese landen van toepassing op delicten
waarop geen levenslange gevangenisstraf staat? Zo ja, voor wat voor
soort delicten geldt de regeling in die landen?
Ook hebben deze leden een vraag over de reikwijdte van de herzieningsmogelijkheid. Stel dat in de herzieningsprocedure wel bewezen kan
worden dat een bepaald misdrijf inderdaad door de betrokken verdachte
gepleegd is, maar niet dat ook daadwerkelijk de dood een gevolg is van
dat misdrijf. Deze leden vragen of dan toch herziening mogelijk is als
alleen het mindere bewezen kan worden. Wat gebeurt er als iemand voor
een minder delict (dat niet de dood ten gevolge heeft gehad) is veroordeeld, terwijl het meerdere pas later vast komt te staan?
Bij de beoordeling van de delicten waarvoor herziening mogelijk zou
moeten zijn, is het de leden van de SGP-fractie niet duidelijk geworden
hoe de keuze van de delicten tot stand is gekomen. Zo zijn bijvoorbeeld
het vernielen van enig werk van waterkering met de dood ten gevolge
(artikel 161, onder 3, Sr) of het wegnemen van veiligheidsmaatregelen bij
een elektriciteitsnetwerk met de dood ten gevolge (artikel 161bis, onder 4,
Sr) niet opgenomen, terwijl dit wel ernstige gevolgen zou kunnen hebben.
Datzelfde geldt voor het inbrengen van een stof in de drinkwatervoorziening die de dood ten gevolge heeft (artikel 172, eerste lid, Sr) of het
inbrengen van een stof in de lucht, bodem of oppervlaktewater (artikel
173a Sr). Is er een verklaring voor waarom deze artikelen niet zijn
opgenomen? Ook is bijvoorbeeld artikel 282, derde lid, Sr niet
opgenomen, waarin strafbaar wordt gesteld dat iemand van zijn vrijheid
wordt beroofd, terwijl dit de dood ten gevolge heeft. Wat is de achtergrond van het ontbreken van dit artikel?
Het valt de leden van de SGP-fractie nog sterker op dat er sprake is van
een onduidelijke keuze wanneer blijkt dat de artikelen 293, 294 en 296 Sr
niet zijn opgenomen. Waarom is dat niet gedaan, terwijl het toch ook hier
inbreuken op het recht op leven betreft, waarnaar de regering in de
toelichting op de tweede nota van wijziging verwijst? Het wetsvoorstel
leidt er nu bijvoorbeeld toe dat iemand die een vrouw mishandelt met
haar dood als gevolg wel in aanmerking komt voor herziening van de
uitspraak, terwijl als hij een zwaarder delict pleegt, bijvoorbeeld de
afbreking van een zwangerschap op een illegale manier en zelfs tegen de
zin van de betrokken vrouw, er geen mogelijkheid is voor herziening ten
nadele. Klopt deze analyse? Is het een logische keuze om herziening ten
nadele alleen mogelijk te maken voor lichtere delicten en niet voor de
zwaardere vormen ervan? Datzelfde geldt voor iemand die opzettelijk het
leven van een ander beëindigt. Dat delict is op grond van artikel 293 Sr
strafbaar met een maximale gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaar.
Bij mishandeling die de dood ten gevolge heeft is de gevangenisstraf
maximaal zes jaar. Bij artikel 306 Sr betreft het een maximale gevangenisstraf van drie jaar. Waarom is het veel zwaardere delict niet voor
herziening vatbaar, maar wel lichtere delicten? Wat is de achtergrond van
deze keuze?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

9

Meer in het algemeen vragen de leden van de SGP-fractie waarom er niet
voor is gekozen om voor delicten die de dood ten gevolge hebben en
waarvoor minimaal een bepaald strafmaximum geldt in het algemeen
voor herziening ten nadele in aanmerking te laten komen. Zou daarmee
niet een duidelijker keuze gemaakt kunnen worden en een zekere
willekeur voorkomen kunnen worden? Zou daarmee de formulering in de
wet ook niet eenvoudiger en duidelijker worden?
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Nava

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 044, nr. 10

10