Zorgplicht
arbeidsmarktperspectief
bij mbo-instellingen
Resultaten van een verkennend onderzoek naar de relatie
tussen het opleidingen- en informatieaanbod aan
deelnemers en de arbeidsmarkt

Inspectie van het Onderwijs

Inhoudsopgave
Samenvatting
1

Probleemstelling en onderzoeksopzet

6

1.1
1.2
1.3

Achtergrond
Doelstelling, focus en perspectieven
Onderzoeksaanpak

6
7
9

2

Aanbod opleidingen en arbeidsmarktperspectief

12

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding
Afwegingen bij veranderingen in het opleidingenaanbod
Opleidingen met weinig kans op werk
Concurrentie versus arbeidsmarktperspectief
Verbreding en verrijking van bestaande opleidingen

12
12
15
17
18

3

Voorlichting, intake en loopbaanbegeleiding

19

3.1
3.2
3.3
3.4

Inleiding
Voorlichting
Intake
Loopbaanbegeleiding

19
19
24
26

4

Arbeidsmarktinformatie

29

4.1
4.2
4.3

Verwerven en bewerken van arbeidsmarktinformatie
Bronnen
Kwaliteitszorg voor de zorgplicht

29
30
32

5

Conclusies en beschouwing

34

5.1
5.2
5.3
5.4

Samenvattende conclusies
Opleidingenaanbod
Informatieaanbod
Beschouwing

34
34
35
35

Bijlage(n)
I
II
III

Wet educatie en beroepsonderwijs
Geselecteerde opleidingen/kenniscentra
Geselecteerde opleidingen met ongunstig perspectief

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

38
39
40

1

2

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Vooraf
Vanaf augustus 2008 hebben bve-instellingen de wettelijke zorgplicht tot het uitsluitend
aanbieden van beroepsopleidingen met arbeidsmarktperspectief. Daarnaast dienen deelnemers
goed te worden voorgelicht over de kans op werk die opleidingen bieden.
Voor een eerste indicatie van hoe instellingen met deze zorgplicht omgaan en hoe de Inspectie
van het Onderwijs in een later stadium hierop toezicht kan houden, deed de inspectie in 2009
een verkennend onderzoek. Dit onderzoek bestond uit een analyse van het opleidingenaanbod
en de voorlichting daarover, en gesprekken met instellingen. Dit rapport bevat de resultaten van
het onderzoek.
Instellingen opereren in het spanningsveld tussen enerzijds de wil om deelnemers een door
hen gewenste opleiding te bieden en anderzijds de maatschappelijke verantwoordelijkheid om
een bijdrage te leveren aan een evenwichtige arbeidsmarkt. Daarbij zien zij zich bovendien
veelal in een concurrentiepositie ten opzichte van elkaar.
In het opleidingenaanbod klinkt desondanks nog te weinig de arbeidsmarktrelevantie door die
opleidingen dienen te hebben. Ook is de voorlichting aan deelnemers over de kans op werk na
afronding van de opleiding onvoldoende.
De hoofdinspecteur beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Drs. H.G.J. Steur

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

3

Samenvatting
Arbeidsmarkt versus ‘deelnemersmarkt’
Tientallen bve-instellingen bieden opleidingen aan die weinig kans bieden op werk, en duizenden deelnemers volgen deze opleidingen. De opleidingsvoorkeur van studiekiezers wordt door
de instellingen vaak belangrijker gevonden dan dat het opleidingenaanbod bijdraagt aan
evenwicht tussen vraag naar en aanbod van gediplomeerden. Instellingen willen tegemoet
komen aan opleidingsbehoeften van jongeren die hun talenten willen ontwikkelen, ook als de
opleiding mogelijk een geringe kans op werk betekent. Naast een arbeidsmarkt hebben instellingen ook te maken met een ‘deelnemersmarkt’. Zij zijn er voor hun inkomsten van afhankelijk
en zien elkaar veelal niet alleen als een samenwerkingspartner maar ook als een concurrent.
Dat brengt een behoefte aan profilering met zich mee. Een gevolg is dat het opleidingenaanbod
en de informatieverstrekking aan deelnemers over hun kans op werk ook in dat perspectief
wordt vormgegeven. In totaal startten in 2008 24 instellingen een nieuwe opleiding ondanks
een ongunstig arbeidsmarktperspectief, of beëindigden een opleiding ondanks een gunstig
arbeidsmarktperspectief. Instellingen relativeren dit gegeven door er op te wijzen dat opleidingen waarvan het arbeidsmarktperspectief ongunstig zou zijn zodanig breed zijn, dat arbeidsmarktmobiliteit tussen beroepen en sectoren goed mogelijk is.
Deelnemers kunnen de gewenste opleiding volgen maar worden, enkele uitzonderingen
daargelaten, om uiteenlopende redenen lang niet altijd goed voorgelicht over het ongunstige
arbeidsmarktperspectief. Weinig besef bij instellingen van het belang daarvan speelt een rol,
evenals het feit dat instellingen prognoses over dat perspectief vaak niet goed bruikbaar vinden.
Prognoses van de kenniscentra en rapportages daarover worden gewaardeerd maar ook
bekritiseerd.

Weinig rekening houden met arbeidsmarktsituatie
Instellingen opereren in het spanningsveld tussen enerzijds de wil om deelnemers de door hen
gewenste opleiding te bieden en anderzijds de maatschappelijke verantwoordelijkheid om een
bijdrage te leveren aan een evenwichtige arbeidsmarkt.
Voor zover instellingen inspelen op de arbeidsmarkt, worden zij daartoe vooral geprikkeld door
signalen uit het overleg met regionale werkgevers en hun organisaties. Het betreft zowel de
start van nieuwe opleidingen als verrijking en verbreding van bestaande opleidingen. Maar
veelal speelt de arbeidsmarktsituatie geen rol. Nieuw aanbod komt er dan omdat de instelling
dat bij zijn profiel vindt passen. Signalen vanuit het toeleverend onderwijs over een groeiende
vraag bij leerlingen zijn eveneens een prikkel voor verandering. De meeste instellingen zien
elkaar daarbij als concurrent. Daardoor wordt het arbeidsmarktperspectief vaak uit het oog
verloren, versterkt door de gedachte dat deelnemers de opleiding moeten krijgen die zij willen.
De in de jaren negentig ingezette zelfregulering, waarbij aan de instellingen wordt overgelaten
om de eigen positie ten opzichte van andere instellingen te bepalen en al dan niet samen te
werken, lijkt soms wel maar vaak ook niet te werken.

Informatie op websites
Op websites van instellingen wordt bij opleidingen met weinig kans op werk vrijwel nooit
relevante informatie verstrekt over het arbeidsmarktperspectief. De tekst is daarentegen juist
vaak sterk promotioneel van toon. In het algemeen bestaat ook in de voorlichting aan vmboleerlingen zelden een verbinding met het arbeidsmarktperspectief.

4

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Nauwelijks aandacht voor arbeidskans in intakegesprek opleiding
Er zijn schaarse voorbeelden van aandacht voor de kans op werk tijdens de intake. De deelnemer
staat veelal centraal, de loopbaan veel minder vaak. Bevorderd wordt dat deelnemers een
opleiding kiezen waaraan op de arbeidsmarkt grote behoefte bestaat. Maar dit is niet het
algemene beeld. De voorkeur van de deelnemer is bepalend voor welke opleiding hij wordt
ingeschreven, ongeacht het arbeidsmarktperspectief. Wel komt het regelmatig voor dat in het
laatste schooljaar deelnemers worden geïnformeerd over de kans op werk na diplomering. Ook
in onderwijsprogramma’s wordt daarop vooruitgelopen. Verder is er voor deelnemers die de
stap naar de arbeidsmarkt moeilijk kunnen zetten, op kleine schaal en veelal informeel,
praktische hulp bij het vinden van een baan beschikbaar. Incidenteel komt het arbeidsmarktperspectief heel expliciet en gunstig in beeld als er door het betrokken bedrijfsleven een
baangarantie wordt afgegeven.

Conclusie: beperkt aandacht zorgplicht arbeidsmarktperspectief
De algemene conclusie over de nieuwe zorgplicht arbeidsmarktperspectief is dat aan deze plicht
wat betreft het aanbod aan opleidingen en de informatieverstrekking aan deelnemers, op nog
slechts heel beperkte schaal invulling wordt gegeven.
De praktijk geeft een gevarieerd beeld te zien. Er zijn goede praktijkvoorbeelden van hoe de
zorgplicht voor het arbeidsmarktperspectief wordt vormgegeven. Ze komen echter weinig voor
en zijn niet representatief voor de onderzochte instellingen.

Onderzoek naar vormgeven zorgplicht rondom arbeidsmarktperspectief
Deze bevindingen komen uit het verkennend onderzoek dat de inspectie in 2009 verrichtte naar
hoe bekostigde mbo-instellingen de zorgplicht rondom het arbeidsmarktperspectief vormgeven. Aanleiding is dat het vanaf augustus 2008 wettelijk verplicht is om zorg te dragen voor
duidelijkheid over het arbeidsmarktperspectief.
Door middel van deskresearch zijn opleidingen gevonden met een ongunstig arbeidsmarktperspectief. Deze arbeidsmarktprognoses werden gevonden op de websites van elf kenniscentra.
Uiteindelijk zijn vijf opleidingen geselecteerd voor nader onderzoek: Mediavormgever,
Medewerker beheer ict, Helpende Zorg&Welzijn, Banketbakker en Dierverzorging recreatiedieren. Op de websites van de instellingen is nagegaan hoe zij in het kader van hun zorgplicht over
deze opleidingen communiceren. Het betrof veertien instellingen: negen roc’s, drie vakinstellingen en twee aoc’s. In totaal zijn de webpagina’s van 35 opleidingen onderzocht.
Bij elf instellingen, negen roc’s en twee aoc’s, hebben uitvoerige gesprekken plaatsgevonden
met leidinggevenden, staf- en uitvoerende medewerkers die specifieke taken hebben bij de
zorgplicht.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

5

1

Probleemstelling en onderzoeksopzet

1.1

Achtergrond

Vanaf augustus 2008 hebben bve-instellingen de wettelijke zorgplicht tot het (uitsluitend)
aanbieden van beroepsopleidingen met arbeidsmarktperspectief.1 Hoewel de doelen daarbij
niet nieuw zijn, is de wettelijke verplichting dat wel. De instelling dient ervoor te zorgen dat een
beroepsopleiding2 alleen wordt aangeboden als er na afronding van de opleiding voldoende
arbeidsmarktperspectief is voor de deelnemers. Als aan deze zorgplicht niet wordt voldaan kan
de instelling het recht om de opleiding te verzorgen gedurende twee jaar worden ontnomen.
Dat betekent onder meer dat de aanspraak op bekostiging vervalt.3
De nieuwe zorgplicht was de aanleiding dat in het jaarwerkplan 2009 van de inspectie een verkennend onderzoek werd opgenomen. Er is behoefte aan een eerste indicatie van hoe instellingen met
deze zorgplicht omgaan en hoe de inspectie hier in een later stadium toezicht op kan houden.
Een eerste kernthema van het arbeidsmarktperspectief is dat het opleidingenaanbod aansluit
bij de (voorspelde) behoefte op de arbeidsmarkt. Vóór de wetswijziging kon de minister de
voornemens van de instellingen om nieuwe opleidingen te starten toetsen aan de macrodoelmatigheid. Daarbij kon advies worden gevraagd aan de Adviescommissie Onderwijs Arbeidsmarkt (ACOA). Bij de toetsing werd vooral gelet op de behoefte aan afgestudeerden van
de betreffende opleiding en de noodzaak tot hoge investeringen in relatie tot een beperkte
maatschappelijke behoefte. Met het nieuwe artikel is voor bekostigde instellingen de macrodoelmatigheidstoets, en de daarbij behorende aanvraagprocedure vooraf voor het verkrijgen
van een licentie, afgeschaft en vervangen door een zorgplicht. Bekostigde instellingen mogen
alle beroepsopleidingen verzorgen, maar moeten aan de hand van (regionale) arbeidsmarktgegevens een doelmatigheidstoets verrichten voordat ze een opleiding aanbieden. Daarbij hoort
dat instellingen hun opleidingenaanbod onderling afstemmen. In plaats van dat het recht
verleend wordt een opleiding aan te bieden, kan de minister nu dit recht ontnemen als voor een
opleiding geen of niet langer een arbeidsmarktperspectief aanwezig is.4
1

Ingevoerd met de Wet van 27 juni 2008 tot wijziging van onder meer de Wet educatie en beroepsonderwijs inzake
deregulering en administratieve lastenverlichting (DAL).

2

Passend in de landelijke structuur van kwalificaties, opgesteld door de kenniscentra en door de minister vastgesteld.

3

WEB art. 6.1.3 en 6.1.4. Voor vakinstellingen geldt bovendien de beperking tot het (uitsluitend) aanbieden van beroepsopleidingen die van belang zijn voor de specifieke bedrijfstak of groep van bedrijfstakken waarvoor de vakinstelling opleidingen
verzorgt. Als een vakinstelling of agrarisch opleidingscentrum een beroepsopleiding aanbiedt die niet behoort tot het
werkgebied van het kenniscentrum waarvoor de instelling opleidingen verzorgt, gelden enige extra eisen. De behoefte aan
afgestudeerden moet worden afgezet tegen het geheel en de spreiding van het bestaande aanbod van het beroepsonderwijs.
En de opleiding moet gericht zijn op en van belang zijn voor de bedrijfstak of bedrijfstakken waarop de vakinstelling of het
agrarisch opleidingscentrum zich richt. De betreffende wetsartikelen staan in bijlage I.

4

Ter vergelijking: in het hoger onderwijs dient een instelling het voornemen om een nieuwe opleiding te starten wel aan de
minister ter instemming voor te leggen. Het voornemen wordt getoetst aan macrodoelmatigheid. Daarbij wordt onder
meer nagegaan of er in de samenleving voldoende behoefte bestaat aan de betreffende opleiding. Innovatie en/of behoefte
op de arbeidsmarkt kan aanleiding zijn voor erkenning. Ook demografische ontwikkelingen kunnen meewegen. Een reden
om niet in te stemmen kan zijn dat de bestaande infrastructuur al voldoende in de behoefte voorziet. Het verschil tussen
mbo en hoger onderwijs wordt verklaard doordat in het hoger onderwijs gestreefd wordt naar een optimaal landelijk
aanbod en dat instellingen in het mbo zich sterk oriënteren op de regionale arbeidsmarkt. (Notitie van de minister aan de
Tweede Kamer ‘Stelselvergelijking onderwijsaanbod in MBO en HO’, 3 november 2009).

6

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Het tweede kernthema is dat deelnemers tijdig en realistisch worden voorgelicht over de arbeidsmarktkansen. Het wettelijk kader hiervoor is de zorgplicht voor een deelnemersstatuut,
waarvan een systeem van beroepskeuzevoorlichting deel kan uitmaken.5 Onderdeel van deze
beroepskeuzevoorlichting is het goed informeren van deelnemers over de kans op werk.
Het is aan de instellingen om vanuit de eigen verantwoordelijkheid invulling te geven aan de
zorgplicht, zowel wat betreft de inrichting van het onderwijsaanbod als de informatieverstrekking aan deelnemers.
Instellingen en kenniscentra moeten samenwerken voor toegankelijke informatie, waaronder
sectorale en regionale gegevens over vraag en aanbod van plaatsen voor beroepspraktijkvorming (bpv) en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt.
In het voorjaar van 2009 heeft de staatssecretaris de instellingen gevraagd om in het geïntegreerd jaardocument te reflecteren op de wijze waarop de instelling per domein of organieke
eenheid het onderwijs inricht. Zodanig, dat deelnemers in de verschillende opleidingen feitelijk
toewerken naar en terecht komen in reële functies en beroepenvelden. “Het doelmatig leiden
van studenten naar de arbeidsmarkt is uw corebusiness en daar hoort bij het antwoord op de
vraag hoe studenten van uw instelling uiteindelijk terechtkomen”, aldus de staatssecretaris.6

1.2 Doelstelling, focus en perspectieven
1.2.1 Doelstelling: verkenning
De doelstelling van dit onderzoek is om te inventariseren en verkennen hoe het bekostigd
onderwijs van mbo-instellingen omgaat met de nieuwe wettelijke zorgplicht met betrekking tot
het arbeidsmarktperspectief. Verkennend betekent dat het onderzoek niet representatief is.
Verder is het doel om te bepalen hoe de inspectie op de naleving van deze zorgplicht in een later
stadium toezicht kan houden.
De vraag is of en hoe in de praktijk het arbeidsmarktperspectief mede bepalend is voor het
aanbod van nieuwe opleidingen, evenals voor het bestaande aanbod. Een element is verder hoe
deelnemers worden geïnformeerd en de wijze waarop zij loopbaanadviezen krijgen.
Het toekomstig arbeidsmarktperspectief geeft voor een opleiding de verhouding weer tussen
het verwachte aanbod aan en de verwachte vraag naar gediplomeerden in de prognoseperiode.
Een ongunstig arbeidsmarktperspectief betekent dat er de komende jaren veel meer aanbod van
nieuwkomers op de arbeidsmarkt is dan dat er baanopeningen zijn (vraag naar nieuwkomers op
de arbeidsmarkt).7 Als maatstaf voor de kwaliteit van het arbeidsmarktperspectief wordt in dit
rapport de normering gebruikt zoals die door de kenniscentra wordt gehanteerd.

5

WEB, artikel 7.4.8 en Model Deelnemersstatuut JOB-MBO Raad.

6

Brief van 17 maart 2009: Invoering geïntegreerd jaardocument in de bve-sector.

7

Definitie volgens het Research Centrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA): Het arbeidsmarktperspectief wordt bepaald
door middel van de Indicator Toekomstig Arbeidsmarktperspectief (ITA), de verhouding tussen enerzijds de verwachte arbeidsmarktinstroom van schoolverlaters en het aantal kortdurig werklozen en anderzijds de verwachte baanopeningen en de
passieve substitutievraag. Naarmate de indicator hoger is wordt het perspectief slechter.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

7

1.2.2 Focus: ongunstig arbeidsmarktperspectief
Een opleiding met een ongunstig arbeidsmarktperspectief betekent dat de kans op werk dat bij
die opleiding past veel kleiner is dan wanneer het arbeidsmarktperspectief gunstig is.8 Het kan
betekenen dat de gediplomeerde geen werk vindt. Niet iedereen die een verkeerde keuze maakt,
wordt overigens werkloos. Vooral gediplomeerden op niveau 3 en 4 komen op de arbeidsmarkt
terecht ook al is het perspectief ongunstig, maar veelal in een baan waarvoor ze niet zijn
opgeleid.9 Met name de niveau 4 opleidingen zijn onderling sterk uitwisselbaar op de
arbeidsmarkt.10
Aandacht en zorg voor het arbeidsmarktperspectief komt waarschijnlijk het meest pregnant tot
uitdrukking bij opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief. Daarom is ervoor
gekozen om dat type opleidingen in het onderzoek te betrekken.11 Hoe komt in het opleidingenaanbod tot uitdrukking dat men zich rekenschap geeft van het arbeidsmarktperspectief? Hoe
communiceren de instellingen over de opleidingen met weinig kans op werk?

1.2.3 Perspectieven: arbeidsmarkt, opleiding en beroep
Vanuit twee perspectieven kunnen opleidingen worden aangeboden en deelnemers worden
ingeschreven.
• Het arbeidsmarktperspectief: in hoeverre geeft het diploma kans op werk (dat bij de opleiding
past)?
• Het opleidings- en beroepsperspectief: naast de wens om een diploma te halen en daarna
door te leren of de arbeidsmarkt op te gaan, spelen andere aspecten een rol. Denk aan de
aantrekkelijkheid van het beroep en de instelling, de opleiding, of het soort bedrijven of
sector waarvoor de opleiding opleidt.
Het onderzoek is uitgevoerd vanuit de gedachte dat beide perspectieven door de instellingen (en
ook door deelnemers zelf) in een verschillende onderlinge verhouding kunnen worden gezet.
Bij een zwaarder accent op het arbeidsmarktperspectief krijgt het opleidings- en beroepsperspectief mogelijk wat minder aandacht en kan de keuzevrijheid van de deelnemer op de tocht
komen. Omgekeerd kan de keuzevrijheid domineren en kan de kans op werk meer op de
achtergrond geraken. In de praktijk kan er een spanning bestaan tussen de behoefte van de
individuele deelnemer en die van de samenleving.

8

Onderhavig onderzoek gaat hoofdzakelijk over de beroepsopleidende leerweg.

9

Aldus M. van Smoorenburg in Profiel (nummer 1, febr. 2009).

10

Hierop zijn uitzonderingen, zoals niveau 4 in BOL gezondheidszorg. Hier is slechts 20 procent van de afgestudeerden
werkzaam buiten het eigen of verwante beroependomein. ROA 2007. Dat gediplomeerden niet op een functie terecht komen
waarvoor ze zijn opgeleid, kost de samenleving volgens Hans Heijke, specialist onderwijs-arbeidsmarkt van het ROA, tien
miljard euro (Profiel nummer 1, februari 2009).

11

Bronnen:
‘Werken aan vakmanschap’, 27 maart 2008.
‘De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2012’, ROA-R-2007/4.
Trends op de arbeidsmarkt in de sectoren: rapportages van de kenniscentra op www.kansopwerk.nl

8

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

1.3

Onderzoeksaanpak

Het onderzoek bestond uit:
• deskresearch naar opleidingen met ongunstig arbeidsmarktperspectief;
• onderzoek van websites van instellingen;
• gesprekken met instellingen;
• een samenhangende analyse van de resultaten.

1.3.1 Welke opleidingen met ongunstig perspectief?
Door middel van deskresearch is gezocht naar zowel nieuwe als bestaande opleidingen met een
ongunstig arbeidsmarktperspectief. Het gaat om opleidingen met een in alle regio’s ongunstig
arbeidsmarktperspectief, die niettemin door een behoorlijk aantal instellingen worden gegeven
en door relatief veel deelnemers worden gevolgd.
Als maatstaf voor de kwaliteit van het arbeidsmarktperspectief is de definitie en de normering
gebruikt zoals de kenniscentra die hanteren.12 Dit is immers de informatie, vaak overigens naast
andere mogelijke bronnen13, waarop ook de instellingen zijn aangewezen. De uitkomsten van
de onderzoeken van de kenniscentra zetten zij om in hanteerbare regionale overzichten die op
internet worden gepubliceerd. Voor het selecteren van opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief is deze informatie als ingang gekozen.14
Bij elf van de zeventien kenniscentra is gezocht naar geschikte opleidingen (zie bijlage II). Bij
zeven kenniscentra kwamen opleidingen naar voren met een goed of uitstekend arbeidsmarktperspectief. Bij zes kenniscentra kwamen (ook) opleidingen voor met een ongunstig arbeidsmarktperspectief.15 De keuze van sectoren is onder meer gemaakt op basis van rapportages van
het ROA over sectoren met relatief veel opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief, zoals Handel, Gezondheidszorg, Welzijn en Sport. Het ongunstigste arbeidsmarktperspectief werd verwacht onder schoolverlaters met een economische opleiding, in het bijzonder ICT,
Toerisme en Recreatie en Handel. Bij Sociaal-Cultureel (waaronder Sociaal-Pedagogisch en
Welzijn, Uiterlijke Verzorging, Horeca) en Economie werd een matig arbeidsmarktperspectief
verwacht, voornamelijk veroorzaakt door een zeer grote arbeidsmarktinstroom vanuit deze
opleidingen.16
Per kenniscentrum is gekeken naar alle opleidingen die op de website kansopwerk.nl stonden
vermeld.

12

Het ene kenniscentrum, zoals Grafi Media KBB GOC, hanteert een drie-puntschaal (goed, voldoende, gering arbeidsmarktperspectief ), het andere zoals Calibris en ECABO, een vijf-puntschaal goed, voldoende, evenwichtig, matig en gering
arbeidsmarktperspectief ). Bij de selectie van opleidingen zijn opleidingen gekozen met de meest ongunstige score wat
betreft arbeidsmarktperspectief. In dit rapport wordt dan gesproken van een ongunstig perspectief. De mate van actualiteit
van de arbeidsmarktinformatie verschilt per kenniscentrum. Het ene centrum heeft net een nieuw onderzoek gepubliceerd,
terwijl de prognose in een ander geval niet verder reikt dan 2008 of 2009. De meeste kenniscentra publiceerden een rapport
over 2008-2009, echter GOC, Aequor en Ecabo hadden ten tijde van het onderzoek nog een publicatie over 2007-2008 op de
site staan.

13

Dit was voordat de deskresearch werd uitgevoerd nog niet bekend, het bleek bij de gesprekken met de instellingen.

14

www.kansopwerk.nl

15

Aequor, Calibris, Ecabo, GOC, Handel en Kenwerk.

16

De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2012, ROA-R-2007/4.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

9

Eerst is vastgesteld welke opleidingen een ongunstig arbeidsmarktperspectief hebben.
Voorafgaand aan het bevragen van instellingen is uitgezocht welke instellingen die opleidingen
aanbieden.17
Niet alle opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief zijn daarbij meegenomen,
zoals opleidingen die sterk gericht zijn op doorstroom naar het hbo. Een voorbeeld is de
opleiding Onderwijsassistent waarvoor in alle regio’s het perspectief ongunstig is. Een andere
reden om een opleiding niet te betrekken in de gesprekken met de instellingen is om een
spreiding te krijgen over de verschillende niveaus. Hoewel zowel de opleiding Medewerker ict
(niveau 2) als de opleiding Medewerker beheer ict (niveau 3) een ongunstig arbeidsmarktperspectief hebben, is in de gesprekken alleen de niveau 3 opleiding betrokken. Een extra reden
hiervoor was het relatief klein aantal deelnemers bij de niveau 2 opleiding. Verder is, om ook
aoc’s (kenniscentrum Aequor) in de verkenning te kunnen betrekken, een opleiding geselecteerd waarvan bekend was dat deze door veel deelnemers werd gevolgd terwijl het arbeidsmarktperspectief gering is.
Om een nog grotere spreiding over sectoren te bereiken, is tot slot een opleiding gekozen uit de
sector Horeca en Toerisme. Het arbeidsmarktperspectief in deze sector staat in het algemeen te
boek als matig, net als de sectoren Sociaal-Pedagogisch en Welzijn, Uiterlijke Verzorging en
Economie. Het meest ongunstige arbeidsmarktperspectief werd verwacht voor schoolverlaters
met een economische opleiding, in het bijzonder ICT, Toerisme/Recreatie en Handel.18

1.3.2 Welke gestarte en afgebouwde opleidingen?
Verder is nagegaan welke instellingen in 2008 startten met een nieuwe opleiding ondanks een
ongunstig arbeidsmarktperspectief 19 en welke instellingen stopten met opleidingen waarvan
het arbeidsmarktperspectief gunstig is.20
De uitkomsten van de deskresearch waren input voor de selectie van instellingen waarmee werd
gesproken, en voor de gesprekken zelf.

1.3.3 Onderzoek van websites
Met behulp van een checklist is onderzocht hoe de instellingen op hun website communiceren
over de opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief.21 Er is onder meer gekeken
naar de soort en de toon van de informatie over de betreffende opleiding.
Het betrof veertien instellingen: negen roc’s, drie vakinstellingen en twee aoc’s. In totaal zijn de
webpagina’s van 35 opleidingen onderzocht. Het betreft de opleidingen Helpende Zorg&Welzijn
(acht opleidingen), Medewerker beheer ict (tien), Banketbakker (vijf), Dierverzorging (twee) en
Mediavormgever (tien). De uitkomsten van dit onderzoek waren eveneens input voor (de
selectie voor) de gesprekken.
17

Prognoses lopen over het algemeen tot 2012.

18

ROA 2007/4.

19

Dit is gedaan door gegevens over het arbeidsmarktperspectief van Colo (maart 2009) af te zetten tegen BRON-gegevens van 1
oktober 2008 en eerder. Een opleiding wordt als nieuw beschouwd als het een cgo-opleiding is en als er op 1 oktober 2008
deelnemers stonden ingeschreven en er geen deelnemers stonden ingeschreven noch diploma’s zijn afgegeven op 1 oktober
in de jaren 2004 tot en met 2007. Een opleiding wordt beschouwd als te zijn afgebouwd als er geen leerlingen in 2008 staan
ingeschreven (nog wel diploma-afgifte mogelijk van laatste cursusjaar in 2007-2008), maar wel minstens twee deelnemers
in 2007 en 2006 (in deze jaren kunnen ook diploma’s afgegeven).

10

20

Het gaat hier niet over het stoppen met een eindtermen opleiding als deze een cgo-opvolger heeft.

21

Dat was in mei 2009.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

1.3.4 Gesprekken met de instellingen
Bij elf instellingen, negen roc’s en twee aoc’s, hebben gesprekken plaatsgevonden. Deze
instellingen boden tenminste drie van de geselecteerde opleidingen aan met een ongunstig
arbeidsmarktperspectief. Om die reden is niet gesproken met vakinstellingen. Andere redenen
hiervoor waren van praktisch organisatorische aard of hadden te maken met het beperken van
de toezichtlast. Er is gesproken met leidinggevenden en medewerkers van de afdeling die belast
is met voorlichting/intake/trajectbegeleiding, medewerkers van de stafafdeling onderwijs,
decanen, unitdirecteuren, studie- en loopbaanbegeleiders en functionarissen die belast zijn
met het contact met het bedrijfsleven22 en participeren in een samenwerkingsverband met
andere instellingen. Op initiatief van de instelling werd in één geval ook gesproken met het cvb.
De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een aandachtpuntenlijst en vooraf aan de inspectie
toegestuurde documenten, zoals voorlichtende teksten, beleidsdocumenten, projectvoorstellen, rapportages et cetera. Alle gesprekken gingen onder meer over de studentvoorlichting, de
informatieverstrekking tijdens de intake en de loopbaanbegeleiding.

22

Met bedrijfsleven kan ook bedoeld worden overheden in hun rol van werkgever en instellingen in de sectoren Zorg en
Welzijn.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

11

2

Aanbod opleidingen en arbeidsmarktperspectief

2.1 Inleiding
Is het arbeidsmarktperspectief van invloed op het aanbod van opleidingen? Verdwijnen
opleidingen waarvan de kans op werk laag is? Komen er nieuwe opleidingen bij waarvan de
prognoses voor de kans op werk juist gunstig zijn? Deze vragen komen aan de orde in de tweede
paragraaf.
In paragraaf drie wordt ingegaan op het starten met nieuwe en het afbouwen van bestaande
opleidingen in relatie tot het arbeidsmarktperspectief.
In paragraaf vier staan de opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief centraal. Het
zijn de opleidingen waarover met de instellingen is gesproken.
Paragraaf vijf gaat over de betekenis van concurrentieverhoudingen tussen instellingen voor de
zorgplicht met betrekking tot het arbeidsmarktperspectief.
Is een veranderend arbeidsmarktperspectief van invloed op programma’s van bestaande
opleidingen? Deze vraag komt in de laatste paragraaf aan de orde.

2.2 Afwegingen bij veranderingen in het opleidingenaanbod
De vaststelling van het arbeidsmarktperspectief kan (het overwegen van) veranderingen in het
aanbod aan opleidingen tot gevolg hebben.
Er zijn vier mogelijke situaties bij eventuele veranderingen in het opleidingenaanbod gesignaleerd.

2.2.1 Start nieuwe opleiding
De eerste situatie is de start van een nieuwe opleiding. Er werden in 2008 ondanks een ongunstig arbeidsmarktperspectief zes opleidingen gestart bij in totaal achttien instellingen.23

Aantal instellingen

23

Nieuwe opleiding, ondanks ongunstig
arbeidsmarktperspectief24

Crebo-nummer

6 AKA administratie

90440

3 AKA Voedsel en leefomgeving

97390

3 Dierverzorging

97360

2 Medewerker beheer ict

90230

5 Medewerker ict

90360

2 Mediavormgever

90400

Het is niet bekend op welk moment instellingen startten met de voorbereiding daarvan. Mogelijk was dat voordat de
wettelijke zorgplicht met betrekking tot het arbeidsmarktperspectief van kracht was.

24

Opleidingen waarvoor in alle regio’s het arbeidsmarktperspectief gering is. Daarnaast is er nog een aantal opleidingen
waarvoor in bepaalde regio’s het perspectief goed is maar in andere regio’s gering en daar niettemin zijn opgestart. Het
totaal aantal instellingen in de tabel is meer dan achttien omdat enkele instellingen startten met meer dan één opleiding.

12

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Een aanleiding voor de start van een opleiding is de uitdrukkelijke behoefte eraan vanuit de
branche en soms vanuit het kenniscentrum. Vooral concrete signalen vanuit de branche of van
grote werkgevers leiden tot nieuwe opleidingen, zoals concrete aantallen te verwachten
vacatures. In sommige gevallen wordt een extern bureau ingeschakeld voor een (nader)
arbeidsmarktonderzoek, met name als signalen vanuit de omgeving en bestaande arbeidsmarktinformatie onvoldoende houvast geven. Onderstaand voorbeeld laat zien dat de instelling
binnen een maand nadat de unitdirectie aangeeft een nieuwe opleiding te willen starten, een
arbeidsmarktonderzoek verricht (zie kader).

Haalbaarheidsonderzoek
De afdeling Marketing & Communicatie van Rijn IJssel doet een haalbaarheidsonderzoek
voordat een mogelijk besluit wordt genomen over een nieuwe opleiding. Het onderzoek richt
zich voornamelijk op de arbeidsmarkt. In totaal werden in een half jaar vijf opleidingen
onderzocht, nieuwe crebo’s. Aanvullend op informatie van het betreffende kenniscentrum
gaat de instelling zelf op zoek naar aanvullende arbeidsmarktinformatie bij externe openbare
bronnen (zoals CWI, CBS). Verder worden bedrijven telefonisch benaderd of bij elkaar
gebracht om uit te zoeken hoe de arbeidsmarkt zich de komende vijf jaar naar verwachting zal
ontwikkelen. Met behulp van gegevens van de website van de Kamer van Koophandel wordt
een lijst opgesteld van potentiële werkgevers voor de onderzochte opleiding. Ook een signaal
van het bedrijfsleven dat is vertegenwoordigd in het netwerk van de instelling over behoefte
aan een nieuwe opleiding, wordt gevolgd door een arbeidsmarktonderzoek van de afdeling
Marketing & Communicatie. De instelling bevraagt ook het eigen netwerk over de betreffende opleiding. Verder wordt gekeken naar mogelijk andere aanbieders in de regio van
dezelfde of soortgelijke opleidingen (onder meer via schoolweb.nl). Als die er niet zijn, ziet
men vanuit dat perspectief kansen om het zelf te doen. Zijn er wel andere aanbieders dan
wordt ook dat meegewogen bij het besluit. Een haalbaarheidsonderzoek wordt binnen een
maand afgerond. De sectordirecteur kan het initiatief nemen en besluiten tot een nieuwe
opleiding, maar er moet altijd een haalbaarheidsonderzoek komen. Uiteindelijk moet het cvb
de start van een nieuwe opleiding goedkeuren.
Soms worden samen met het bedrijfsleven deelnemers geworven, in enkele gevallen met een
baangarantie in het vooruitzicht (zie kader).

Baangarantie
Er zijn nogal wat voorbeelden waarbij grote werkgevers of brancheverenigingen concrete
aantallen te verwachten vacatures opgeven. Er wordt vervolgens voor de (soms) nieuwe
opleiding geworven samen met het bedrijfsleven. Voor de opleidingen Vakbekwaam
Medewerker Veehouderij (niveau 3), Vakbekwaam Medewerker Groenvoorziening (niveau 3)
en voor de opleiding Voeding (niveau 4) wordt vijftien toekomstige deelnemers van AOC
Friesland na diplomering een baangarantie in het vooruitzicht gesteld. De baangarantie die
voor een jaar contractueel wordt afgesproken, wordt verstrekt door twee grote werkgevers in
respectievelijk de melkveehouderij en de groenvoorziening en een groot voedingsbedrijf. In
deze laatste sector is grote behoefte aan proces operators. AOC Friesland en het bedrijf beslissen gezamenlijk of deelnemers voor het traject in aanmerking komen, nadat een zeer
uitgebreide intake is uitgevoerd.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

13

Er zijn in de gesprekken ook andere aanleidingen genoemd voor een nieuwe opleiding ondanks
dat het arbeidsmarktperspectief ongunstig is. De eerste is een groeiend aantal studiekiezers die
de opleiding willen volgen, waarover met name vanuit het vmbo signalen binnenkomen. De
tweede is dat het management een persoonlijke ambitie heeft om een opleiding te starten. De
derde aanleiding voor een nieuwe opleiding is dat andere instellingen er een hebben gestart en
men niet wil achterblijven. In dit soort situaties worden ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
bewust of onbewust genegeerd.

2.2.2 Afzien van nieuwe opleiding
De tweede situatie is dat de instelling overweegt om een nieuwe opleiding te starten maar
daarvan afziet.25 Hiervan zijn diverse voorbeelden aangetroffen. Een reden is dat een andere
instelling in de regio hem al aanbiedt. Een andere is dat er in de regio te weinig relevante
bpv-bedrijven zijn (kippenbedrijven zijn er vooral in Barneveld). Een derde reden is dat men de
expertise niet in huis heeft. Soms overweegt een instelling een opleiding te starten, maar ziet
daarvan af omdat arbeidsmarktrelevantie ontbreekt (bijvoorbeeld Particulier Digitaal
Onderzoeker). De kans op werk is in de afweging dan niet doorslaggevend.

2.2.3 Doorgaan met opleiding
Een derde situatie is dat een instelling overweegt een opleiding, om welke reden dan ook, af te
bouwen, maar dat toch niet doet. Het komt voor dat een opleiding in de lucht wordt gehouden
ondanks een ongunstig arbeidsmarktperspectief. Een reden is dat wanneer een opleiding
eenmaal is afgebouwd het als vrijwel onmogelijk wordt ervaren om hem weer op te starten op
het moment dat zich weer voldoende deelnemers aanmelden. Een andere reden is dat andere
instellingen er wel mee stoppen terwijl er niettemin behoefte is aan gediplomeerden. Verder is
het gegeven dat een opleiding een doorstroomopleiding is, een reden om hem ondanks een
slecht arbeidsperspectief niet af te bouwen. Tot slot komt het voor dat ondanks een ongunstig
perspectief op de arbeidsmarkt toch wordt doorgegaan met de opleiding omdat de competenties waarvoor wordt opgeleid van pas komen in andere beroepen dan waarvoor de opleiding
opleidt. Het arbeidsmarktperspectief wordt dan niet gezien als louter gerelateerd aan de kans
op werk voor het specifieke beroep waarvoor wordt opgeleid. Een bredere kwalificatie betekent,
aldus de instellingen, per definitie een grotere kans op werk.

2.2.4 Afbouw opleiding
De vierde situatie is dat de instelling besluit een opleiding uit het aanbod te halen.
In de volgende tabel staat hoeveel instellingen in 2008 gestopt zijn met opleidingen waarvan
het arbeidsmarktperspectief gunstig is. Opleidingen waarbij werd overgegaan op competentiegericht onderwijs blijven buiten beschouwing, de opleiding wordt dan immers feitelijk voortgezet, zij het anders ingericht. Vier opleidingen werden ondanks een gunstig perspectief afgebouwd. In totaal betreft het negen verschillende instellingen.

25

De informatie over deze situatie is beperkter dan in de vorige paragraaf over het feitelijk gestart zijn van een nieuwe
opleiding. Instellingen brachten het afzien van een nieuwe opleiding in de gesprekken minder onder de aandacht. Een
besluit tot het niet starten van een nieuwe opleiding of het überhaupt niet afwegen van zo’n besluit is veel minder
gemakkelijk zichtbaar te maken. Start (paragraaf 2.2.1) of afbouw (paragraaf 2.2.4) blijkt bovendien uit het verloop van de
registratie van de inschrijvingen in de BRON-bestanden.

14

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Aantal instellingen die
opleiding afbouwden

Afgebouwde opleiding, ondanks
gunstig arbeidsmarktperspectief

Crebo-nummer

2 mbo-Verpleegkundige

92600/4

1 Medewerker vrede en veiligheid

90580

5 Technicus middenkader WEI

91140/1/9
91141
91142/8

2 Werktuigbouwkunde

10054/5

Een reden voor afbouw is dat er gedurende meerdere jaren weinig inschrijvingen zijn en het in
de lucht houden van veel kleine opleidingen ondoelmatig is. De kwaliteit van elk van die
opleidingen kan niet meer worden gegarandeerd. Een andere reden is, al komt deze niet veel
voor, dat het arbeidsmarktperspectief naar verwachting gaat verdwijnen of al verdwenen is
(voorbeelden: Goudsmid, Verkoper Reizen, Aankomend Verkoopmedewerker, Dierverzorging).
Tot slot kan een reden zijn dat de licentie is ingetrokken wegens onvoldoende kwaliteit van het
examen.
Een variant van afbouwen is het toepassen van een instroombeperking zoals sommige instellingen doen. De directe aanleiding is veelal een gebrek aan bpv-plaatsen.26 Niet bij alle opleidingen
waar een instroombeperking wordt toegepast, is dat vanwege een ongunstig arbeidsmarktperspectief. Bij sommige is dat wel het geval. Men kiest er dan toch niet voor om de opleiding af te
bouwen. Een andere overweging voor een instroombeperking is de beschikbare capaciteit aan
docenten of voorzieningen. Instellingen maken hierin verschillende keuzes. Sommige instellingen vinden instroombeperking uit den boze en overwegen het niet eens. De instellingen die
het wel toepassen vinden overigens veelal dat het slechts bij hoge uitzondering mag.
Conclusie is dat het voorkomt dat instellingen opleidingen ondanks een gunstig arbeidsmarktperspectief afbouwen, met name vanwege een teruglopend aantal inschrijvingen of omdat de
instellingen het arbeidsmarktperspectief zelf anders inschatten.
In totaal startten 24 instellingen een nieuwe opleiding ondanks een ongunstig arbeidsmarktperspectief (paragraaf 2.2.1) en of beëindigden een opleiding ondanks een gunstig arbeidsmarktperspectief (paragraaf 2.2.4). Het meest voorkomend is het starten van een nieuwe
opleiding ondanks een ongunstig perspectief.

2.3 Opleidingen met weinig kans op werk
De voor het onderzoek geselecteerde opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief
zijn: Mediavormgever, Medewerker beheer ict, Helpende Zorg&Welzijn, Banketbakker en
Dierverzorging recreatiedieren.

26

Dit probleem wordt ook opgelost door de praktijk naar de school toe te halen of het onderwijs naar de praktijk toe te
brengen. Het verschil met de constructie van de bpv met een praktijkovereenkomst is dat de docenten naar de bedrijven toe
gaan en dat er niet extra behoeft te worden toegezien dat deelnemers worden ingezet als arbeidskracht.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

15

In de volgende tabel staat het landelijke totaal en het gemiddeld aantal deelnemers dat bij deze
opleidingen is ingeschreven, en het aantal instellingen dat de betreffende opleiding aanbiedt
(zie ook bijlage III).

Opleiding

Percentage
Niveau bol - opleidingen

Min. en max.
aantal
deelnemers
per
opleiding

Gemiddeld
aantal
deelnemers
per opleiding
landelijk

Totaal
aantal
deelnemers
landelijk

Aantal
instellingen

Mediavormgever

4

100%

15 - 1.362

312

8.107

26

Helpende
Zorg&Welzijn

2

89%

1 - 1.212

121

3.018

24

Medewerker
beheer ict

3

96%

4 - 510

172

6.205

36

Banketbakker

2

47%

1 - 51

9

161

18

Dierverzorging

3

88%

14 - 291

101

1.115

11

De conclusie is dat tientallen instellingen deze opleidingen aanbieden, ondanks een gering
arbeidsmarktperspectief bij de geselecteerde vijf opleidingen. Duizenden deelnemers volgen de
opleidingen.
Instellingen erkennen dat het arbeidsmarktperspectief van de opleiding Mediavormgever
(niveau 4) ongunstig is. Dat deze opleiding wordt aangeboden wordt als volgt beargumenteerd:
niet zozeer welke opleiding wordt aangeboden is van belang, als wel dát er een opleiding wordt
aangeboden en dat je bovendien na deze opleiding kunt doorstromen. Over de doorstroom
hebben instellingen geen cijfers. Landelijk gezien, over alle instellingen die de opleiding
Mediavormgever aanbieden, is de doorstroom betrekkelijk. Want 49 procent van de deelnemers
stroomt niet door en komt terecht op de arbeidsmarkt. Van de deelnemers die doorstromen
gaat de helft naar het hbo, een kwart van het totaal.27
Verder werpt een instelling de vraag op of je deelnemers die een opleiding fantastisch vinden,
wel moet willen weigeren om in te schrijven. Bovendien, zo is de redenering, als je ze niet
aanneemt gaan zij naar een andere instelling. En omdat de opleiding in het begin breed is, kun
je er ook mee terecht in andere beroepen. Hardop mijmerend concludeerde een gesprekspartner bij een van de instellingen dat er eigenlijk een landelijk kader moet zijn om te voorkomen
dat er teveel deelnemers in een opleiding met weinig kans op werk zitten. Bij een andere
instelling werd aangegeven dat de tekst op de website eigenlijk niet zo actueel meer is en dat die
dus eigenlijk zou moeten worden aangepast.
Geconfronteerd met het ongunstige arbeidsmarktperspectief van de opleiding Helpende
Zorg&Welzijn (niveau 2) geeft een van de instellingen aan dat het belangrijk is wat deelnemers zelf
willen. Als er maar een opleiding wordt gekozen waarvoor de deelnemer wil gaan. Bovendien,
27

De in dit rapport genoemde doorstroompercentages hebben betrekking op het schooljaar 2007-2008. Onder doorstroom
wordt verstaan het met of zonder diploma verlaten van de opleiding om vervolgens te starten met een andere opleiding en
niet direct uit te stromen naar de arbeidsmarkt. De doorstroom is afgeleid uit de BRON-bestanden van opeenvolgende jaren
van de inspectie.

16

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

zo is de redenering verder, kunnen deelnemers met het diploma vaak ook iets anders doen dan
waarvoor zij zijn opgeleid. En: ‘de meiden en vrouwen die zich aanmelden willen toch echt iets
met zorg.’ 45 Procent stroomt niet door naar andere opleidingen en komt op de arbeidsmarkt
terecht.
Instellingen proberen in het algemeen, en bij de ict-opleidingen in het bijzonder, de deelnemers naar een zo hoog mogelijk niveau te tillen. Van niveau 2, naar 3 en als het kan naar 4. De
doorstroom van Medewerker beheer ict (niveau 3) naar niveau 4 lukt bij deze opleiding in de meeste
gevallen, namelijk bij 62 procent van de deelnemers. Bij 38 procent lukt het niet en stromen
deelnemers door naar de arbeidsmarkt. De niveau 4 gediplomeerden hebben overigens veel
concurrentie van hbo’ers, zo wordt gezegd. Daarom wordt gestimuleerd dat deelnemers
doorstromen naar het hbo. Erkend wordt dat dit voor velen die beginnen bij niveau 2 of 3 een
brug te ver is. De deelnemers, die in de voorlichting en bij de intake vaak niet worden gewezen
op de geringe kans op werk, komen als ze eenmaal binnen zijn vanzelf in contact met andere
opleidingen. Dan zien ze dat ICT niet alleen aandacht krijgt in de opleiding Medewerker beheer
ict maar ook in andere opleidingen voor beroepen waarin veel aan en met computers wordt
gewerkt. Aldus redeneert een van de instellingen. Gewezen op de enthousiasmerende toon van
de wervingstekst op de website, reageert een directeur met de opmerking dat die tekst misschien nog maar eens tegen het licht moet worden gehouden.
Door een van de aoc’s wordt de betrouwbaarheid van de arbeidsmarktinformatie over de kans
op werk met een diploma Dierverzorging recreatiedieren (niveau 3) betwist. Bovendien, zo is de
redenering, kun je doorstromen naar de opleiding Dierenartsassistent. Landelijke stroomt de
helft niet door en belandt op de arbeidsmarkt waar zij wel of geen werk vindt. De opleiding
wordt zo breed neergezet, aldus de instelling, dat deelnemers vrij snel aan het werk komen. De
instelling kon dit niet aantonen. Een andere instelling stimuleert deelnemers via de beroepspraktijkvorming om naar de intensieve veehouderij (pluimvee, varkens) over te stappen.
Instellingen vinden bij nader inzien dat er in het voorlichtingsmateriaal (brochures en website)
een te romantische voorstelling van het beroep wordt gegeven.
Bij de opleiding Banketbakker (niveau 2) geeft een instelling in tegenstelling tot de arbeidsmarktrapporten van het kenniscentrum aan, dat er in de regio bij topbedrijven grote behoefte is aan
specialisten en dat de kans op werk niet gering is. 36 Procent stroomt niet door naar een andere
opleiding en komt terecht op de arbeidsmarkt.

2.4 Concurrentie versus arbeidsmarktperspectief
Het aantal verwachte aanmeldingen speelt een rol bij het starten van een nieuwe opleiding.
Concurrentie met andere instellingen in de regio speelt eveneens en nadrukkelijk een rol bij het
besluit tot nieuwe opleidingen28 of afbouwen van bestaande opleidingen. Er zijn bijvoorbeeld
SWOT-analyses voorafgaand aan besluitvorming over nieuwe opleidingen waarin het aanbod
van de concurrent wordt meegenomen. Bij sommige instellingen in dezelfde regio informeert
men elkaar niettemin als men een nieuwe opleiding wil starten, al dan niet in het kader van een
samenwerkingsverband. In de gesprekken kwam naar voren dat vanwege de onderlinge
concurrentie het arbeidsmarktperspectief vaak uit het oog wordt verloren. Een breed opleidingenaanbod of ogenschijnlijk populaire nieuwe opleidingen vindt men belangrijker dan de kans
28

De term nieuwe opleiding wordt verschillend ingevuld: een nieuwe crebo of een nieuwe uitstroom binnen een bestaand
crebo.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

17

op werk voor deelnemers die zich gaan inschrijven. Vaak betreft het overigens opleidingen waar
veel deelnemers belangstelling voor tonen. Ook komt het voor dat een instelling veel aanmeldingen verwacht maar daar niet zeker van is. Het binnenhalen van deelnemers wordt dan het
belangrijkst gevonden.
Tot slot moet worden opgemerkt dat zich jaarlijks nieuwe deelnemers aanmelden met een
omvang in de orde van grootte van eenderde van het totaal aantal deelnemers in het mbo. Dat
brengt met zich mee dat naast de concurrentie om deelnemers er tegelijkertijd, wisselend per
sector, een grote druk is op instellingen om deelnemers in te schrijven.
Conclusie is dat het concurrentiekarakter in de onderlinge relatie tussen instellingen evenals
een grote druk op nieuwe inschrijvingen de zorg voor het arbeidsmarktperspectief in de weg
zit.

2.5 Verbreding en verrijking van bestaande opleidingen
Signalen vanuit de branche of van grote werkgevers over het aanbod betreffen niet alleen
nieuwe opleidingen. Ze gaan ook over het verbeteren of vernieuwen van bestaande opleidingen,
waaronder het verbreden van een opleiding met elementen uit een ander kwalificatiedossier of
met extra certificaten:
• Opname van elementen uit de ene opleiding in de andere:
- Gezondheidszorg en facilitaire dienstverlening in de kappersopleidingen;
- Artiest (Muziek) in Onderwijsassistent;
- AV-productie (Medewerker Fotografie) en Artiest (Drama) in Sociaal-cultureel werker;
-	Verkoopvaardigheden en dergelijke uit bijvoorbeeld Verkoopspecialist in
Schoonheidsspecialist;
- Leidinggevende horeca in Commercieel medewerker;
-	Leisure & hospitality in Assistent medewerker voedsel en leefomgeving en Facilitair
medewerker;
-	Spaans of Aqua Leisure in Leisure & hospitality.
• Combinatie van opleidingen Groen, grond, infra en Natuur en groene ruimte; deelnemers
krijgen gedeeltelijk hetzelfde onderwijs, de opleidingen worden wel onder de eigen naam
aangeboden.
• Verrijking van ICT-beheerder en Schoonheidsspecialist met certificaten (Windows, Cisco et
cetera, respectievelijk Hotstone Massage, Nailstyling).
• Samenvoeging van opleidingen waardoor de opleidingen Verspaner en Lasser worden
verbreed.
• Gemeenschappelijk eerste jaar voor deelnemers Gastheer/vrouw en Kok.
Conclusie is dat het erkennen van het arbeidsmarktperspectief ook tot uitdrukking komt in
veranderingen van bestaande opleidingen, zoals verbreding en verrijking.

18

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

3

Voorlichting, intake en loopbaanbegeleiding

3.1 Inleiding
Als het feitelijke beroepsbeeld niet overeenkomt met de verwachting, kan het gevolg zijn dat
jongeren spijt krijgen van hun studiekeuze en overstappen naar een andere opleiding of
voortijdig uitvallen. Spijt kan er ook zijn als de gediplomeerde geen werk vindt dat bij hem past
omdat hij, al dan niet door toedoen van een gebrek aan goede informatie over kans op werk, de
‘verkeerde’ opleiding koos. Een goede voorlichting over wat studiekiezers kunnen verwachten
in de beroepen die zij voor ogen hebben is dus van belang, zodat zij de baankenmerken in deze
beroepen kunnen afzetten tegen hun individuele voorkeuren.29 Ook dienen zij zo goed mogelijk
te worden geïnformeerd over het verwachte arbeidsmarktperspectief. In de intakeprocedure is
een zo objectief mogelijke informatieverstrekking over de kans op werk (en doorstroming) van
belang, evenals zo mogelijk een helder advies om een opleiding, gezien het arbeidsmarktperspectief, wel of niet te volgen. Het arbeidsmarktperspectief moet naast het opleidings- en
beroepsperspectief bij deelnemers en hun ouders een rol kunnen spelen bij de opleidingskeuze.

3.2 Voorlichting
Voorlichting wordt in deze paragraaf onderscheiden naar informatieverstrekking op de website
en naar gerichte voorlichtingsactiviteiten voor toekomstige deelnemers (studiekiezers), met
name leerlingen op het vmbo.

3.2.1 Kans op werk op de websites
In deze subparagraaf wordt gerapporteerd over de uitkomsten van het onderzoek naar informatieverstrekking op websites over opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief.
Van veertien instellingen (negen roc’s, drie vakinstellingen en twee aoc’s) is de websitepagina
van een of meer opleidingen onderzocht. In totaal zijn de webpagina’s van 35 opleidingen
onderzocht. Het betreft de opleidingen Helpende Zorg&Welzijn (bij acht instellingen),
Medewerker beheer ict (tien), Banketbakker (vijf), Dierverzorging (twee) en Mediavormgever
(tien). Volgens de kenniscentra was het arbeidsmarktperspectief van deze opleidingen
ongunstig.30
Bij vrijwel alle opleidingen stond er informatie over het ‘arbeidsmarktperspectief’ op de
website. Met deze term wordt hier zowel feitelijke informatie over kans op werk bedoeld als
informatie over het beroep, de functie en de werksoort. Bij 90 procent van deze opleidingen
wordt dit soort informatie verstrekt.
Bij bijna de helft van de opleidingen wordt de websitebezoeker geïnformeerd over het soort
instellingen of bedrijven waar je kunt gaan werken, zoals verpleeghuizen (Helpende
Zorg&Welzijn), bedrijven met computers (Medewerker beheer ict) en kinderboerderijen
29

ROA-R 2007/4 november 2007.

30

Bij Dierverzorging in twee van de zes regio’s (Aequor: ‘gering’ perspectief ), in de andere vier regio’s ‘matig’. Bij de andere
opleidingen in alle regio’s ‘gering’ (meest ongunstig op schaal van drie of vijf ).

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

19

(Dierverzorging). Ook wordt geïnformeerd over de sector of branche waarvoor de opleiding
opleidt, zoals thuiszorg en reclamewereld. Bij bijna de helft ontbreekt informatie over de sector
of branche maar staat er wel iets extra’s bij naast de zakelijke informatie (duur, opbouw en
aanpak van de opleiding, kerntaken waarvoor wordt opgeleid, leerroute, benodigde diploma’s,
de beroepspraktijkvorming, doorstroommogelijkheden et cetera) zoals: “Je leert je creativiteit
ontwikkelen in de interactieve, de virtuele en audiovisuele wereld” (Mediavormgever).
Bij bijna vier van de tien opleidingen waarbij op enigerlei manier ‘arbeidsmarktinformatie’
wordt verstrekt gaat dit zowel over de opleiding zelf als over de sector of branche waarvoor
wordt opgeleid.
Er is in het algemeen geen consistentie per instelling. Dezelfde instelling verstrekt bij de ene
opleiding uitsluitend opleidingsinformatie, bij een andere opleiding alleen informatie over de
sector en bij weer een andere over zowel opleiding als sector.
Bij vrijwel alle opleidingen wordt informatie verstrekt over het soort werk dat hoort bij de
functie of het beroep. In tweederde van de gevallen staan er ook eisen bij die de functie of het
beroep stelt. Zoals: “belangstelling voor vormgeving, aantoonbare creatieve talenten, met
computers willen werken, doorzettingsvermogen” (Mediavormgever), “zorgvuldig en hygiënisch kunnen werken en vindingrijk en creatief zijn” (Banketbakker).
Bij een enkele opleiding wordt verwezen naar de site van een kenniscentrum waar informatie
staat over de kans op werk. Dit is tevens de enige opleiding waarover feitelijke, kwantitatieve,
arbeidsmarktgegevens worden verstrekt: “Als er niets verandert, is er in 2010 zelfs een tekort van
ruim 77.000 technici, wat maar liefst 30 procent van de totale vraag is” (Medewerker beheer ict).
Bij bijna een kwart van de onderzochte opleidingen is de toon van de verstrekte informatie
neutraal: “Met de opleiding kun je bij bedrijven gaan werken die computers hebben”
(Medewerker beheer ict), “Tijdens de opleiding ben je bezig met de kerntaken van het beroep.
Deze taken zijn: …“. Bij ruim driekwart is de toon enthousiasmerend waarbij de (grote) aantrekkelijkheid van het beroep of de opleiding wordt aangegeven, al dan niet ondersteund met
beeldmateriaal of citaten van werkenden: “In de dierentuin waar je werkt, is een olifantje
geboren. Een geweldige gebeurtenis en jij mag hem verzorgen!” (Dierverzorging), “Als logisch
nadenken, analyseren en plannen je liggen, dan kun je bij iedere opleiding van de ICT-academie
echt je hart ophalen” (Medewerker beheer ict). Een gediplomeerde: “Ik heb een hartstikke leuke
baan!” (Helpende Zorg&Welzijn). Bij bijna vier van de tien opleidingen wordt in min of meer
sterke mate de indruk gewekt dat je met het diploma aan de slag kunt: de opleiding biedt “volop
mogelijkheden” (Mediavormgever), “vanzelfsprekend een baan” (Helpende Zorg&Welzijn) en
“De ict-branche groeit nog steeds. En ook in de komende jaren is er weer vraag naar goede
ict’ers” (Medewerker beheer ict) en “de mogelijkheden zijn grenzeloos” (Mediavormgever).
Onderdeel van de promotie is de benaming van de opleiding. Uit waarnemingen van de inspectie op websites van instellingen blijkt dat het nogal eens voorkomt dat opleidingen min of meer
ernstige afwijkingen vertonen in de naamgeving ten opzichte van de officiële Crebo-naam. Dit
is deels te verklaren door de behoefte van instellingen om meer aansprekende en aantrekkelijke
namen te hanteren dan de soms erg formele Crebo-namen. Het belang van juiste naamgeving
11

De criteria voor het ITS-keurmerk zijn te vinden op de website van het van het Internationaal Toegankelijkheidssymbool:
www.toegankelijkheidssymbool.nl.

12

De overheid heeft bijna alle 65 ijkpunten verwerkt in de ‘Webrichtlijnen’. Nieuwe websites van de rijksoverheid moeten
vanaf 1 september 2006 bij oplevering voldoen aan deze webrichtlijnen, bestaande websites uiterlijk 31 december 2010
(Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites).

13

Onder de begeleider wordt hier verstaan: degene die de studieloopbaanbegeleiding verzorgt, bijvoorbeeld een studieloopbaanbegeleider, studentdecaan, studieadviseur, mentor of docent.

20

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

van opleidingen is de herkenbaarheid van de opleidingen, zorgvuldige voorlichting van
deelnemers en herkenbaarheid van het diploma voor deelnemers en arbeidsmarkt.
Instellingen zien elkaar, hoewel zij samenwerken, als concurrenten. Dat brengt mee dat zij
opleiding, beroep en werk aantrekkelijker voorstellen dan in bepaalde sectoren of beroepen te
verwachten zou zijn, gezien de geringe kans op werk. De ene instelling is daarbij in promotionele toonzetting terughoudend, de ander gaat heel ver. Ook binnen instellingen zijn er wat dit
betreft verschillen. Bij een van de instellingen werd opgemerkt dat het bij alle voorlichtingsuitingen over opleidingen verplicht zou moeten zijn om informatie te verstrekken over de ‘kans
op werk’.
De conclusie is dat websites van instellingen over een opleiding met weinig kans op werk vrijwel
nooit relevante informatie verstrekken over de kans op werk. De informatie betreft de branche
of de werksoort en niet de afzonderlijke opleidingen. Er wordt wel informatie gegeven over het
beroep maar niet over de kans dat je daarin werkelijk aan de slag kunt. Soms is de tekst promotioneel van toon zonder objectieve gegevens over de kans op werk.

3.2.2 Voorlichting aan opleidingskiezers
Niet alle instellingen vinden de voorlichting aan studiekiezers en hun ouders even belangrijk.
De ene instelling laat het initiatief volledig over aan het toeleverend onderwijs. Men wacht op
een verzoek om op een vmbo-school een presentatie te kunnen geven. De andere instelling
geeft in samenwerking met de toeleverende scholen en met het regionaal bedrijfsleven structureel vorm en inhoud aan de voorlichting vanuit een expliciete visie op hoe beroepskeuzeprocessen bij jongeren verlopen (zie kader). Tussen deze uitersten bevindt zich een aantal varianten.

Wat de jongere leuk vindt…
Een van de uitgangspunten van Graafschap College en zijn partners in de regio (vmbo- en
mbo-instellingen, het bedrijfsleven en CWI) is het geven van een eerlijk beeld van het
perspectief op de arbeidsmarkt, want dat draagt ertoe bij dat ieder een goed doordachte
persoonlijke keuze kan maken. Bij een van de projecten is het doel om leerlingen in het vmbo
van alle leerwegen en van alle vier leerjaren een goede en verantwoorde keuze te laten maken
op basis van kennis, vaardigheden, belangstelling en toekomstperspectief: “De leerling moet
op school voorbereid worden op een maatschappij die flexibiliteit vereist. Zijn kansen op de
arbeidsmarkt spelen hierbij een belangrijke rol. Daarom moet de leerling zicht krijgen op de
(on-)mogelijkheden in en na zijn schoolloopbaan. Nu wordt nog te veel gekeken naar wat de
jongere leuk vindt.” In 2008 - 2010 vindt de implementatie van de keuzeprocesactiviteiten
plaats op elke school. Uitgangspunt is een doorlopend keuzeproces van leerjaar 1 tot en met 4
van het vmbo. In leerjaar 1 en 2 bezoeken de leerlingen bedrijven en krijgen ze informatie
over de arbeidsmarkt. In leerjaar 3 richt de leerling zich op de beroepen in de gekozen sector.
Hierbij speelt het bedrijfsleven een belangrijke rol. Eind leerjaar 3 en in leerjaar 4 richt de
leerling zich op de opleidingen die bij het gekozen beroep passen. Het mbo is hier nauw bij
betrokken.
De aard en intensiteit van de voorlichting hangen samen met de veelal niet expliciet verwoorde
visie op keuzeprocessen. Omdat hierin grote verschillen bestaan geeft ook de praktijk veel
variatie te zien. Het algemene beeld is dat in de voorlichting over afzonderlijke opleidingen
zelden een verbinding wordt gemaakt met het arbeidsmarktperspectief.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

21

De ene instelling opereert vanuit de overtuiging dat leerlingen kiezen voor een beroep en niet
in de eerste plaats voor een opleiding. Kiezen gebeurt volgens hen niet op een bepaald moment
maar is eerder een proces. In deze visie staat in de voorlichting het beroep en niet de opleiding
centraal. Anderen vinden dat jongeren veelal niet zozeer een beroep kiezen maar kiezen voor
wat zij leuk vinden.31 Vanuit deze visie is er in de voorlichting veel aandacht voor de leuke kanten
van beroep en opleiding. Weer anderen denken dat de locatie een belangrijker keuzecriterium is
dan de kans op werk. Dan is er meer aandacht voor woon-schoolverkeer. En tot slot bleek er de
opvatting dat je al aan heel jonge kinderen kunt zien wat hun talenten zijn. In deze visie begint
de voorlichting bij de basisschool en richt men zich vooral op de ouders.
De visie op voorlichting geeft richting aan de omvang en inhoud van de inspanningen die men
zich in de praktijk getroost, ook wat betreft de aandacht voor het arbeidsmarktperspectief.
Vormen van mondelinge en schriftelijke voorlichting die bij de instellingen ter sprake kwamen
zijn:
• aan vmbo-leerlingen en hun ouders;
• aan decanen van vmbo-scholen (loket, nieuwsbrief, brochures, mondeling);
• in een mbo-loket op de vmbo-school;
• op open dagen en inloopavonden en in workshops op de mbo-instelling;
• met brochures voor vmbo-leerlingen en ouders;
• op beurzen en markten.
De mondelinge voorlichting aan vmbo-leerlingen en hun ouders, veelal op de toeleverende
vmbo-scholen, wordt meestal verstrekt door voorlichters/docenten uit de opleidingsteams. In
een enkel geval ondersteunt de instelling hen vanuit de staf met een format en training.
Overigens komen vmbo-leerlingen nauwelijks zelf met vragen over de kans op werk na diplomering. Het zijn meestal de ouders die daarover vragen hebben.
In de presentaties van mbo-voorlichters komt de kans op werk bij betreffende opleidingen in
specifieke zin incidenteel terug. Meestal is de verbinding tussen opleidingsinformatie en
arbeidsmarktperspectief, ook in de gevallen waarbij de kans op werk gering is, afwezig.
Een terugkerend thema in de gesprekken was het beroepsbeeld. Daarbij valt op dat men enerzijds een zo realistisch mogelijk beeld wil geven om uitval te voorkomen. Uitval die deels
ontstaat wanneer bij de eerste bpv-ervaringen in de introductieperiode of verderop in de
opleiding het beroep tegenvalt. Anderzijds wordt op de website en in voorlichtingsbrochures
soms tot op het romantiserende af gecommuniceerd over het beroep. Vaak gebeurt dit bewust
uit concurrentieoverwegingen. Men wil de studiekiezers enthousiasmeren en bevorderen dat zij
zich bij de eigen instelling inschrijven. Men is zich de wervende toon van de tekst vaak niet
bewust, ook bij opleidingen waarvan het arbeidsmarktperspectief ongunstig is. In de voorlichtingsteksten wordt vrijwel nooit expliciet en duidelijk gecommuniceerd over de kans op werk.
Als dat al gebeurt dan wordt nogal eens de indruk gewekt dat het met de kans op werk wel goed
zit, ook bij opleidingen met een ongunstig arbeidsmarktperspectief (‘… kun je aan het werk in …’,
‘met je diploma kun je gaan werken als…’).
Volgens een aantal instellingen speelt bij opleidingen Aka en beroepsgerichte assistent het
arbeidsmarktperspectief niet aan de voorkant. De arbeidsmarktrelevantie zit hem in het
31

Dat kan slaan op de (veronderstelde) activiteiten in het beroep (computerspelletjes ontwerpen, gezelschapsdieren
verzorgen), de context van het beroep (dierentuin, vakantiepark, vliegtuig, ziekenhuis), of je veel in je eentje of juist samen
dingen doet, omgeving (binnen/buiten, op het water, in het buitenland).

22

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

kwalificeren. Er wordt niet ‘gestuurd’ op de opleidingskeus. Dat zou niet werken, omdat veel
deelnemers al nauwelijks gemotiveerd zijn voor een opleiding, laat staan voor een aan hen
‘opgedrongen’ opleidingskeus, aldus een van de instellingen. Men is al blij dat deze jongeren
zich inschrijven in plaats van uitvallen en geen werk hebben. Het is de uitdaging hen te laten
doorstromen als dat kan, dan wel hen aan werk te helpen. Hierop hebben alle instellingen een
hoge inzet, alhoewel ook bij het doorstromen het arbeidsmarktperspectief een nauwelijks
zichtbaar criterium is in de voorlichting en advisering aan betrokken deelnemers.
Naast voorlichtingsactiviteiten zijn er voorlichtingsvoorzieningen, zoals een mbo-loket op
vmbo-scholen, bemand door bijvoorbeeld een loopbaanadviseur van de mbo-instelling. De
decanen blijken de meest frequente gebruikers. Een andere voorziening is een zogenaamde
infoshop op een centrale plaats in de stad. Daar kunnen vmbo-leerlingen terecht. In vier
maanden werd de infoshop bezocht door zo’n 14 procent van alle leerlingen die zich jaarlijks
gemiddeld inschrijven.
Samenhangend met het belang dat men hecht aan voorlichting wordt er door en binnen de
instellingen meer of minder (centraal) sturing aan gegeven. De praktijk is ook hier gevarieerd.
Er is sterke centrale sturing, in zekere zin ook inhoudelijk, meestal door middel van een format
dat voorlichters in opleidingsteams al dan niet verplicht zijn te gebruiken. Maar vaak wordt de
voorlichting overgelaten aan de units en daarbinnen aan de teams. De gedachte is dat de
opleidingsteams het beste op de hoogte zijn van beroep en opleiding. Incidenteel is in een
presentatie de kans op werk een aandachtspunt. Zoals bij Luchtvaart Dienstverlening waar
mbo-gediplomeerden moeten concurreren met havisten en hbo’ers. Meestal, ook in brochures
over afzonderlijke opleidingen, gebeurt het minder pregnant. In de brochures van een enkele
instelling wordt verwezen naar de site www.kansopwerk.nl. Dit is een uitzondering.
Een voorbeeld van een voorlichtingstraject is een trits van allerlei activiteiten voor vmbo-leerlingen in diverse leerjaren (zie kader). Bij een andere instelling kunnen leerlingen van klas 3 een
halve of een hele dag op bezoek bij een bedrijf en lopen leerlingen van klas 4 stage om beroepen te leren kennen.

Aansluitingsstructuur
ROC van Twente is aangesloten bij het regionale ‘Aansluitingsnetwerk vmbo-mbo’. Dit netwerk
organiseert een beroepenmanifestatie voor alle tweedejaars leerlingen vmbo waaraan bijna
alle mbo-opleidingen deelnemen. Leerlingen kunnen er actief het beroep uitproberen. Dit
helpt om een vmbo-sector te kiezen. In schooljaar 2008-2009 waren er 5.300 bezoekers. Het
netwerk organiseert verder zogenaamde sectordinsdagen, actieve oriëntatiedagen voor
derde- en vierdejaars leerlingen vmbo van de gemengde en theoretische leerweg. Deze dagen
zijn onderdeel van het vmbo-vak ‘arbeidsoriëntatie’. Het doel is verbetering van de beroepskeuze van vmbo’ers. Op interactieve wijze krijgen de vmbo’ers in workshops een beeld van
hun toekomstige beroep en de daarbij behorende opleidingen. In schooljaar 2008-2009
namen meer dan 1.200 vmbo-leerlingen deel aan meer dan 120 workshops in ROC van Twente
en een collega-instelling in de regio. Ook maken vierdejaars vmbo-leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg in drie dagdelen hun sectorwerkstuk in het ROC van Twente en in
een collega-instelling in de regio. Daarnaast kunnen zij met een accountnummer inloggen en
mbo-leerstof downloaden zodat zij een concreet beeld krijgen van inhoud en complexiteit
van opleiding en beroep. De resultaten van alle activiteiten worden door middel van onderzoek vanuit het lectoraat ‘Onderwijsarrangementen in maatschappelijke context’ teruggekoppeld naar docenten, decanen en directeuren van de vmbo- en mbo-scholen.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

23

Tot slot enkele voorbeelden van voorlichting aan deelnemers in hun laatste leerjaar. Op enkele
instellingen is er voor de doorstromers in het laatste leerjaar een informatiebijeenkomst. Op de
website van een instelling presenteren bedrijven in de regio zich met informatie over hun
producten en diensten en tonen ze ook vacatures. Ook deelnemers die werk zoeken kunnen
zich op de site presenteren. Verder bestaat er een interactieve site met informatie over de kans
op werk (zie kader).
Sommige instellingen organiseren aan het einde van de opleiding een markt waaraan bedrijfsleven, uitzendbureaus en CWI deelnemen. Werkgevers die grote behoefte hebben aan gediplomeerden (zoals defensie en beveiligingsbedrijven) geven voorlichting op school.

Wat doe jij na je examen?
Da Vinci College nam het initiatief tot de website (watdoejijnajeexamen.nl). De website die
ludiek en eenvoudig van opzet is, bevat de antwoorden op veelgestelde vragen over onder
meer ‘doorleren en werken’ en ‘werken’. De site helpt de deelnemer bij het maken van een
keuze na diplomering. “De economische crisis maakt het er niet gemakkelijker op, want met
welk opleiding heb je straks de meeste kans op werk? En als je echt niet wilt doorleren, waar
en hoe vind je dan werk? Of misschien wil je wel ondernemer worden…” en: “… met de
toenemende werkloosheid, ook onder jongeren, is het misschien slim om nog even door te
leren. … “. Er kan ook live worden gechat van 12.00 uur tot 22.00 uur en zeven dagen per week,
buiten deze tijd kan er worden gemaild. De websitebezoeker krijgt direct antwoord of wordt
in contact gebracht met iemand die verder kan helpen.
Bij een van de instellingen bespreekt men de uitkomsten van arbeidsmarktonderzoek van het
kenniscentrum met deelnemers in het kader van de loopbaanbegeleiding en wordt aanvullend
informatie verstrekt over mogelijkheden voor werken in het buitenland.
Conclusie is dat in het algemeen in de voorlichting aan vmbo-leerlingen over afzonderlijke
opleidingen niet vaak zichtbaar een verbinding wordt gemaakt met het arbeidsmarktperspectief. Het komt in het laatste schooljaar van de mbo-opleiding regelmatig voor dat deelnemers
op uiteenlopende wijzen worden geïnformeerd over de kans op werk na diplomering, bijvoorbeeld door bedrijfspresentaties of het bespreken van uitkomsten van arbeidsmarktonderzoek.

3.3 Intake
Veel instellingen hebben een protocol of een leidraad voor de intake. Daarvan maken naast de
instructie voor af te nemen testen, veelal ook instrumenten deel uit, zoals een vragenlijst voor
het gesprek. In geen enkel geval is er een instructie om de toekomstige deelnemer te informeren over de kans op werk voor de opleiding waarvoor hij interesse toont. Wel zijn er praktijkvoorbeelden bij enkele instellingen dat er in het intakegesprek niettemin aandacht voor is ‘als
dat nodig is’. Bij voorbeeld door te zeggen dat bij bepaalde beroepen een oudere deelnemer ten
opzichte van een jongere deelnemer een minder sterke arbeidsmarktpositie heeft. Of dat een
deelnemer paardenhouderij een kans heeft van eenderde dat hij er geen werk in vindt, eenderde
kans op werk maar in een ander beroep en eenderde kans op doorstroming naar het hbo. Een
ander voorbeeld is dat bij de intake wordt verteld dat het lastig zal zijn om als dierenverzorger
werk te vinden en dat deelnemers op de arbeidsmarkt met elkaar zullen moeten concurreren.
Bij de meeste instellingen verstrekt men in de intakefase geen concrete informatie over de kans
op werk bij de opleiding die de voorkeur heeft van de deelnemer, alhoewel er binnen instellin-

24

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

gen weer wel verschillen bestaan tussen en binnen onderwijsunits. De redenen voor deze
terughoudendheid zijn beleidsmatig of praktisch.
Het komt veel voor om iedere deelnemer, soms in dit verband ook wel klant genoemd, zonder
meer in te schrijven voor de opleiding van zijn voorkeur, ongeacht of de opleiding wel of geen
goed perspectief geeft op werk. Een overweging is dat de instelling in principe de keuze van een
leerling niet wil beïnvloeden. Bij de meeste instellingen is de keus van de deelnemer leidend,
nadat is vastgesteld dat betrokkene voldoet aan de formele toelatingseisen. De redenering is dat
het er om gaat een deelnemer in te schrijven voor de opleiding die het best bij hem past en dat
het van groot belang is dat de deelnemer zo veel mogelijk plezier aan de opleiding beleeft. De
verantwoordelijkheid voor het succes op de arbeidsmarkt wordt, veelal impliciet, sterk bij de
deelnemer gelegd: “Hoe ga je ervoor zorgen dat je de competenties ontwikkelt dat jij de baan
krijgt die je graag wilt?” Een overweging van andere aard is het mogelijke risico dat de motivatie
en het enthousiasme wordt afgebroken met ‘pessimistische verhalen’. Als de keus voor een
opleiding niet geheel en al van de deelnemer zelf komt, en de motivatie hoofdzakelijk extrinsiek is, vergroot dit de kans op voortijdige uitval. Tot slot zijn niet alle arbeidsmarktprognoses
voldoende betrouwbaar of solide om er het arbeidsmarktperspectief op te baseren. Deze
overweging komt, meestal ook weer impliciet, veel voor.
Instellingen geven ook praktische redenen om bij de intake geen informatie te verstrekken over
de kans op werk. De intakers zijn niet altijd goed op de hoogte van de arbeidsmarktkansen of
kennen aan de informatie daarover al dan niet terecht weinig voorspellende waarde toe. Verder
is de ervaring volgens sommigen dat deelnemers die voor bepaalde opleidingen kiezen nauwelijks of niet tot een andere beroepskeus te bewegen zijn. Er is met andere woorden toch geen
beginnen aan. Voorbeelden zijn beroepen als timmerman, veehouder, metselaar en
machinebankwerker.
Er zijn ook voorbeelden van sturing geven aan het keuzeproces. Bij een enkele instelling
probeert men deelnemers te bewegen tot een (enigszins) andere opleiding dan die van hun
eerste keus. Men stimuleert bij voorbeeld om te kiezen voor een technisch beroep met een
groot tekort aan gediplomeerden. Of men wekt de interesse voor andere beroepen met een
gunstiger perspectief op werk in de regio. Ook stimuleert of adviseert men met aandrang om in
een andere sector stage te lopen, zoals Loonwerk deelnemers die hun bpv hebben bij akkerbouwbedrijven en deelnemers Dierverzorging die stage lopen in de Veehouderij.
Steeds vaker treffen instellingen programmatische voorzieningen om het mogelijk te maken
dat een deelnemer zijn opleidingskeus kan uitstellen. Bijvoorbeeld door het invoeren van een
oriëntatieperiode. In de regel gebeurt dit om te bevorderen dat de deelnemer een juist beeld
krijgt van het beroep. Het gaat dan, veelal exclusief, om een goed beeld van de beroepstaken en
-omstandigheden en niet om de kansen die het diploma voor dat beroep of in de betreffende
sector op de arbeidsmarkt biedt.
Waar arbeidsmarktperspectief en eventueel daarmee samenhangende alternatieve opleidingen
in de intake geen onderwerp van gesprek zijn, is het aantal beschikbare stageplaatsen dat wel.
Te weinig stageplaatsen is een belangrijker gegeven dan kans op werk na diplomering. Enkele
instellingen passen dan een instroombeperking toe. Bij een van de instellingen gebeurt dat zo
vaak dat er omwille van de zorgvuldigheid een procesbeschrijving voor werd gemaakt met een
tijdspad voor besluitvorming. Voor instroombeperking wordt overigens niet lichtvaardig
gekozen. Instellingen spannen zich tot het uiterste in om voldoende stageplaatsen te vinden.
De conclusie is dat in de intakefase in het algemeen geen aandacht is voor de kans op werk en
dat wordt bevorderd dat deelnemers een opleiding kiezen waaraan op de arbeidsmarkt grote
behoefte bestaat. De voorkeur van de deelnemer is bepalend voor welke opleiding hij wordt

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

25

ingeschreven. Veelal wil men die voorkeur niet rechtstreeks beïnvloeden vanuit het arbeidsmarktperspectief. Er zijn ook praktische redenen voor terughoudendheid zoals dat het de
intaker ontbreekt aan arbeidsmarktinformatie.

3.4 Loopbaanbegeleiding
Studieloopbaanbegeleiding helpt de deelnemer vaak om de juiste keuzes te maken. Bij een
aantal instellingen gaat het verder dan de beroepskolom. Het is ook een voorbereiding op de
overstap naar werk. Daaraan wordt uiteenlopend invulling gegeven. Bij een van de instellingen
stopt studieloopbaanbegeleiding twee maanden na het behalen van het diploma. Vooral ook
vanwege de stijging van de jeugdwerkloosheid wordt de overstap naar de arbeidsmarkt mogelijk
een stuk moeilijker. Om deelnemers te ondersteunen in het maken van een goede en begeleide
overstap naar werk en/of vervolgstudie, is er een instelling die de afgestudeerde deelnemers
volgt en actief begeleidt tijdens en na de zomerperiode (zie kader).

Toekomstwijzer
Zadkine geeft een Toekomstwijzer uit voor deelnemers die examen doen. Deelnemers van alle
opleidingsniveaus worden op de hoogte gebracht van waar zij terecht kunnen als zij geen
vervolgopleiding of werk kunnen vinden. Elke deelnemer wordt met enige aandrang uitgenodigd een vragenlijst in te vullen bij voorkeur op de computer. De enquête is niet anoniem. De
uitkomsten gaan naar het Zadkine Service Centrum en naar de teams. Als het invullen daar
aanleiding toe geeft wordt met de deelnemer contact opgenomen. Het doel is om iedereen
aan het werk of naar school te krijgen, waarbij zoveel mogelijk aangesloten wordt op de
wensen en mogelijkheden van ieder individu.
Een aantal instellingen begeleidt de voorbereiding op de overstap naar de arbeidsmarkt met een
sollicitatietraining bij Leren, Loopbaan en Burgerschap en het vak Nederlands, het leren
schrijven van een sollicitatiebrief en sollicitatievaardigheden. Solliciteren wordt vaak ook al
geoefend bij de stap naar een bpv-bedrijf.
Bij een aantal instellingen is men met de voorbereiding op de overstap naar de arbeidsmarkt
gedurende het hele laatste leerjaar bezig. Een coach ziet al vrij vroeg aankomen dat een deelnemer daarbij ondersteuning behoeft.
Een van de instellingen maakt een onderscheid tussen dreigende uitval op oriëntatie en uitval
op zorg (probleemdeelnemers). In het eerste geval gaat het om deelnemers die niet weten wat
zij willen. Eerst volgt dan een beroepskeuzetraject. Als men uitkomt op een opleiding waarnaar
op de arbeidsmarkt weinig of geen vraag is, wordt het ingewikkeld, zo wordt opgemerkt. Aan de
andere kant is het verband tussen opleiding en beroep niet altijd zo lineair, zo luidt de
relativering.
Er zijn deelnemers die de stap naar de arbeidsmarkt om een of andere reden moeilijk zetten, ook
al hebben zij niet een bepaalde beperking zoals autisme. Er zijn instellingen die de overstap
naar de arbeidsmarkt niet begeleiden. Dat zou arbeidsbemiddeling zijn en daar is de instelling
niet voor toegerust met expertise en middelen, is de redenering. Bij andere instellingen wordt
daar anders over gedacht. Daar wordt gesproken over begeleiding naar het UWV of naar werk. Zij
kennen deelnemers goed, evenals de bedrijven waar zij werk zouden kunnen krijgen. Meerdere
instellingen bevestigen dit, zij zouden graag willen dat de school actief bemiddelt, ook bij
deelnemers die niet in een uitkeringssituatie zijn.

26

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

In de praktijk helpt de instelling bij het vinden en gebruiken van vacaturebanken en geven
loopbaanbegeleiders aan deelnemers adressen van bedrijven waarvan zij denken dat zij daar
aan de slag kunnen. Verder wijzen docenten deelnemers op geschikte vacatures wanneer een
bedrijf een vacature meldt. Bpv-begeleiding en arbeidsbemiddeling ligt volgens deze loopbaanbegeleiders heel dicht bij elkaar. Het gaat in de regel om zo’n vijf tot tien deelnemers in een unit
per jaar. Een soort informele arbeidsbemiddeling op kleine schaal dus. De ene instelling doet
dit voor deelnemers van alle niveaus. Andere instellingen bemiddelen alleen voor de niveaus 1
en 2, tenzij het om rugzakleerlingen gaat. Als een aankomend gediplomeerde van niveau 1 of 2
of een deelnemer van niveau 3 of 4 met een rugzakje, naar verwachting geen werk gaat vinden,
komt het voor dat deze deelnemer adressen van bedrijven krijgt waarvan het team denkt dat hij
daar aan de slag kan. Vooraf wordt het bedrijf gevraagd of het open staat voor een gesprek.
Zonodig wordt de deelnemer bij de sollicitatie begeleid.
Tot slot is er een meer geformaliseerde variant van bemiddeling waar wordt samengewerkt met
een uitzendbureau dat helpt bemiddelen van bbl-deelnemers. Het uitzendbureau krijgt zo beter
toegang tot de markt van schoolverlaters en de uitstromers hebben een grotere kans op werk
(zie kader).

Arbeidsbemiddeling
Da Vinci werkt samen met uitzendbureau Content dat helpt bbl-deelnemers die hun diploma
haalden te bemiddelen, bij wijze van service aan de deelnemers. De instelling heeft een site
waarop bedrijven en deelnemers zich presenteren. Het doel is de juiste gediplomeerde op de
juiste plek te krijgen. Ook staan er vacatures op.
Instellingen benadrukken dat bij Aka en beroepsgerichte assistentopleidingen de loopbaanbegeleider een belangrijke taak heeft. Omdat daar veel risicojongeren deelnemen, zijn vaak verschillende partijen betrokken als de deelnemer dreigt uit te vallen of uitstroomt en nog geen werk
heeft. Bij zorgdeelnemers (zoals deelnemers met een handicap in de Wajong32) begint het probleem vaak al bij de stap naar het bpv-bedrijf. Er wordt in projecten samengewerkt tussen instellingen, gemeenten, UWV, bedrijfsleven en gespecialiseerde re-integratiebedrijven. Er wordt hulp
geboden bij onder meer het vinden van een stage en werk en bij het aanvragen van voorzieningen.
Vanuit de instelling begeleidt ook de stagedocent de deelnemer veelal bij de overstap naar werk.

Wajongeren
Het aantal uitkeringsgerechtigden stijgt vanuit het Voortgezet Speciaal Onderwijs en het
Praktijkonderwijs, de bijstandsgerechtigden die op latere leeftijd alsnog de indicatie arbeidsgehandicapt krijgen en door een toename van jongeren met een ontwikkelingsstoornis (ADHD,
autisme). Ongeveer 35 procent van de Wajong-instromers kunnen wel werken maar vinden geen
werk. In de Achterhoek starten UWV, CWI, gemeenten, onderwijsinstellingen waaronder
Graafschap College en het bedrijfsleven samen projecten die er op zijn gericht om mensen met
een Wajong-uitkering terug te geleiden naar structurele plekken op de arbeidsmarkt.33
32

In de Wajong-Regeling zitten mensen die voor hun 17e levensjaar of tijdens hun studie voor hun 30e levensjaar voor
tenminste 25 procent arbeidsongeschikt zijn geworden. Door hun beperking zijn zij niet in staat om zelfstandig tenminste
het minimumloon te verdienen. Ongeveer 35 procent van de Wajong-instromers kunnen wel werken maar vinden geen werk.

33

Regionale samenwerkingsverbanden zijn talrijk. In relatie tot de zorg voor het arbeidsmarktperspectief zijn er platforms
voor bestuurlijk overleg en samenwerkingsprojecten. De doelstelling is om het opleidingenaanbod in overeenstemming te
brengen met de arbeidsmarktvraag uit de regio. Ook worden gezamenlijke voorzieningen in stand gehouden door
bijvoorbeeld gemeenten, het CWI, het bedrijfsleven en mbo, waarvan individuele deelnemers gebruik kunnen maken.
Bijvoorbeeld een lokaal servicepunt op het gebied van de detailhandel waar onder meer vacatures worden verzameld en
instellingen op hun beurt signalen oppikken over behoefte aan opleidingen bij het bedrijfsleven.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

27

Bij enkele instellingen wordt, al dan niet in gezamenlijkheid met andere instellingen, in
samenwerking met het bedrijfsleven een opleiding aangeboden met een contractueel vastgelegde baangarantie (tussen deelnemer en bedrijf in het kader van een raamcontract tussen de
instelling en het bedrijf) na diplomering (zie kader in paragraaf 2.2). Instelling en bedrijf
werven gezamenlijk. Het betrokken bedrijf (kappers, melkveehouderij, park- en landschapsbeheer, akkerbouw, voeding) levert ook de bpv-plaatsen. De deelnemers vormen vaak een aparte
klas binnen de opleiding. De intake vindt gezamenlijk plaats. Het aantal opleidingsplaatsen is
direct gerelateerd aan het te verwachten aantal vacatures.
Niet altijd is er een baangarantie maar bieden meerdere instellingen samen met het bedrijfsleven een opleiding aan waarvoor ook gezamenlijk wordt geworven (Leisure & hospitality).
Een ander voorbeeld is dat enkele instellingen in onderlinge samenwerking deelnemers
stimuleren voor een niveau 3 opleiding en die verrijken met certificaten waarmee uitstromers
zich op een particulier instituut (gastronomie) verder kunnen kwalificeren.
Conclusie is dat er in het onderwijsprogramma wordt vooruitgelopen op de situatie na diplomering. Dit staat overigens los van informatieverstrekking over de kans op werk. Er is verder op
kleine schaal en veelal informeel praktische hulp bij het vinden van een baan voor deelnemers
die de stap naar de arbeidsmarkt moeilijk zetten, analoog aan de begeleiding bij het vinden van
een stage.
Incidenteel komt het arbeidsmarktperspectief heel expliciet en gunstig in beeld waar er een
baangarantie wordt afgegeven.

28

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

4

Arbeidsmarktinformatie

4.1 Verwerven en bewerken van arbeidsmarktinformatie
In lijn met het belang dat wordt toegekend aan het arbeidsmarktperspectief staat de waarde die
wordt gehecht aan informatie over de arbeidsmarkt. Die is vooral groot wanneer het vinden van
werk na diplomering als een strategisch doel wordt gezien. Dat dit voorkomt is uitzonderlijk (zie
kader).

Strategie
ROC Friese Poort heeft in het verlengde van haar strategisch doel om het onderwijs op de
arbeidsmarkt af te stemmen een kritische succesfactor, namelijk dat deelnemers werk vinden
dat aansluit bij hun opleiding. Voor de komende jaren is als prestatie-indicator bepaald dat 85
procent van de deelnemers die niet doorleren binnen drie maanden werk vindt. Met tweejaarlijks alumnionderzoek wordt dit gemonitord. In 2008 was het resultaat 90 procent.
Naarmate het arbeidsmarktperspectief zwaarder weegt in de voorlichting, bij de intake of de
loopbaanbegeleiding, wordt er binnen instellingen actiever naar gezocht en worden er hogere
eisen gesteld aan de kwaliteit van de informatie. Als om welke reden dan ook aan het opleidings- en beroepsperspectief een vrijwel exclusief belang wordt gehecht is de interesse voor het
arbeidsmarktperspectief zo goed als afwezig. Er wordt dan niet naar informatie gezocht en van
beschikbare informatie wordt nauwelijks kennis genomen. Het andere uiterste is dat aan
arbeidsmarktinformatie veel waarde wordt toegekend en de instelling er heel wat voor over
heeft om over betrouwbare, recente en bruikbare informatie te beschikken. Een voorbeeld van
actief gebruik van informatie is de instelling die onderzoeksrapporten over de situatie op de
arbeidsmarkt actief opvraagt en dat de staf deze met een advies over op te starten nieuwe
opleidingen naar de onderwijsunits stuurt.
De wijze waarop instellingen zich op de hoogte stellen van de kans op werk bij opleidingen,
voor zover dit althans gebeurt, is uiteenlopend. Bij de ene instelling gebeurt het ad hoc en
ontbreekt systematiek, bij de andere is het onderdeel van de bedrijfsvoering doordat hiervoor
taken bij bepaalde functionarissen zijn belegd. De informatie wordt actief gezocht en zodanig
bewerkt dat het bruikbaar is voor voorlichting en beleid. Dit laatste is uitzonderlijk. Of er is een
informeel gegroeide gewoonte dat bepaalde medewerkers informatie verzamelen of ontvangen
en daar dan wat mee doen. Zoals bijvoorbeeld de websitebeheerder die van buiten ontvangen
informatie ter beschikking stelt aan deelnemers en andere belanghebbenden.
De ene instelling of onderwijsunit stuurt het verzamelen en bewerken van informatie centraal
aan. Informatie komt bijvoorbeeld al dan niet via het centrale niveau terecht bij de unitdirecteur die het soms wel en vaak niet aan de teamleiders beschikbaar stelt. Bij een andere instelling
wordt het volledig aan de individuele teamleiders en docenten overgelaten. De meeste instellingen zijn niet proactief in het verzamelen van arbeidsmarktinformatie. Men laat arbeidsmarktprognoses veelal op zich afkomen. Ook op decentraal niveau zijn medewerkers in het primaire
onderwijsproces er meestal niet naar op zoek.
Bij een instelling met een afdeling marketing en communicatie, maakt deze afdeling met de
uitkomsten van arbeidsmarktonderzoek notities met cijfers, prognoses tot 2011 en adviezen aan
de unitdirecties en afdelingsteams over het starten van een nieuwe opleiding. Per opleiding
wordt expliciet aangegeven wat de kansen op werk zijn. De notities worden op strategisch

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

29

niveau besproken met het bedrijfsleven. Een advies is bijvoorbeeld dat bepaalde opleidingen
beter gebundeld kunnen worden. Of dat een opleiding beter verplaatst kan worden naar een
andere locatie (zie kader).

Arbeidsmarktanalyse
De afdeling Marketing & Communicatie van ROC Midden Nederland stelt voor de units arbeidsmarktinformatienotities op. Bijvoorbeeld over Zorg&Welzijn, die is gebaseerd op onderzoek
van Prismant en Calibris: “De kans op werk is voor de meeste opleidingen gunstig, behalve
voor Sociaal dienstverlener, Helpende welzijn en Sociaal cultureel werker.” In de unit wordt
de verstrekte informatie getoetst aan de eigen informatie uit de contacten met het bedrijfsleven en strategisch besproken in de unitadviescommissie waarin de grote instellingen in de
regio zijn vertegenwoordigd. Hij bevat per kwalificatie veel kwantitatieve informatie over het
perspectief op arbeidsplaatsen tot 2011. Er worden knelpunten gesignaleerd, bijvoorbeeld op
de arbeidsmarkt van Verzorgenden en Verpleegkundigen, zoals: “Het onderscheid tussen de
verschillende richtingen is overigens steeds minder scherp te maken, omdat er steeds meer
experimentele opleidingen komen die agogische, verpleegkundige en verzorgende aspecten
combineren. De zorg die aan patiënten geboden moet worden vraagt naast verzorging steeds
meer om begeleiding.” De afdeling maakt ook marketinganalyses over (clusters van) opleidingen met aparte paragrafen Arbeidsmarktperspectief en Samenwerking mbo en praktijk. De
analyses, die ook een SWOT-analyse bevatten, gaan naar directies en afdelingsteams en
bevatten adviezen. De units moeten er hun eigen beleid mee maken. Een advies kan bijvoorbeeld zijn dat bepaalde opleidingen beter gebundeld kunnen worden of verplaatst naar
andere locaties. Naast de arbeidsmarktrapportages van de kenniscentra worden ook andere
externe bronnen gebruikt zoals de website van het MKB (midden- en kleinbedrijf), provincie
Utrecht, CINOP.
Conclusie is dat de inspanning voor het verwerven van arbeidsmarktinformatie varieert van
helemaal niet tot zeer proactief. Veelal komt deze informatie ongevraagd op instellingen af. De
meeste instellingen verwerven arbeidsmarktinformatie alleen actief als verandering in het
opleidingenaanbod wordt overwogen, met name wanneer men overweegt om een nieuwe
opleiding te starten wordt proactief informatie verzameld.

4.2 Bronnen
Er zijn uiteenlopende bronnen voor signalen over het arbeidsmarktperspectief:
• uitkomsten van onderzoek van kenniscentra;
• contacten met het bedrijfsleven in reguliere overlegsituaties;
• een op een contacten met bpv-bedrijven over deelnemers en hun stage;
• aantal bpv-plaatsen als indicatie;
• overstap van bol-deelnemers naar de bbl en omgekeerd;
• alumnionderzoek onder gediplomeerden;
• websites van bedrijven en brancheorganisaties en vakbladen binnen branches;
• regionale en landelijke kranten en vacaturebanken van banensites.
De arbeidsmarktonderzoeken van de kenniscentra zijn overal bekend. Ze worden net als de
uitkomsten van andere systematische onderzoeken (van brancheorganisaties waaronder
werkgeversorganisaties, de provincie, het CWI, van ROA en onafhankelijke bureaus en de Kamer
van Koophandel (jaarlijkse rapportages)) geschikt gevonden als trendinformatie over de

30

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

voorbije jaren en voor de prognoses over de kans op werk op de langere termijn. Voor het
bespreken van de situatie op de arbeidsmarkt op strategisch niveau vinden instellingen deze
informatie bruikbaar.
De bruikbaarheid van de prognoses van de kenniscentra voor afzonderlijke opleidingen of
opleidingenclusters voor de regio, wordt door de instellingen fors gerelativeerd. Niet zelden
staat de arbeidsmarktinformatie uit contacten met het bedrijfsleven haaks op de prognose van
het kenniscentrum. Er zijn ook andere beperkingen aan de onderzoeken van de kenniscentra,
vinden instellingen. De regio-indeling die een kenniscentrum hanteert kan een andere zijn dan
het afzetgebied van de instelling. Ook komt het voor dat kenniscentra verschillende definities
van een regio hanteren. De prognoses van de kenniscentra worden vaak te weinig fijnmazig
gevonden. Naarmate de prognose verder vooruit kijkt wordt de informatie als minder betrouwbaar ervaren. Los van de kredietcrisis en de recessie is een punt van kritiek bij de instellingen
dat arbeidsmarktinformatie snel veroudert. Informatie uit onderzoek van de kenniscentra
wordt daarom meestal geverifieerd bij het bedrijfsleven. Tot slot worden door sommigen de
uitkomsten van arbeidsmarktonderzoek als ondoorzichtig ervaren, met name wat betreft de
wijze waarop de kenniscentra zich informeren.
Meer nog dan de uitkomsten van de prognoses van de kenniscentra worden signalen van
regioconsulenten van de kenniscentra als relevant ervaren. Hun informatie wordt concreter
gevonden en meer op de regio toegespitst.
Mede vanwege de beperkte waarde van de onderzoeken van de kenniscentra boren instellingen
andere bronnen aan. Vooral in de contacten met het bedrijfsleven in regionale platforms
onderwijs en arbeidsmarkt en in advies- en overlegorganen van de instelling waarin met het
bedrijfsleven wordt overlegd over de inrichting van het onderwijsprogramma, de proeven van
bekwaamheid en dergelijke. De informatie uit deze contacten wordt in het algemeen waardevoller en meer betrouwbaar gevonden dan die uit arbeidsmarktonderzoeken van de kenniscentra. Soms wordt door die contacten onderzoek helemaal niet nodig gevonden. Vaak is er een
algemeen gevoel dat in een bepaalde branche of met een bepaalde opleiding iedereen wel werk
vindt. Er is dan een al dan niet gezamenlijk met het bedrijfsleven onderkende evidentie dat er
een grotere behoefte is aan bepaalde gediplomeerden (bijvoorbeeld in de techniek of in de
zorg) dan dat er gediplomeerden zijn. Aan geobjectiveerde informatie is dan geen behoefte.
Een andere bron voor arbeidsmarktinformatie kan zijn de een op een contacten van de bpvbegeleider met bbl-bedrijven, de bpv-bedrijven over de deelnemers en hun stageplaats. Hoewel
dit veelal de korte termijn betreft, zoals openstaande en te verwachten vacatures, worden er
ook trends gesignaleerd. Een voorbeeld is de bvp-coördinator met 300 bedrijven in zijn
bestand. Met 150 tot 200 bedrijven heeft hij regelmatig contact voor het zoeken van een
bpv-plaats. Hierdoor heeft hij in grote lijnen zicht op de orderportefeuilles van die bedrijven en
kent hij de arbeidsmarkt heel goed over een periode van de komende twee tot vier jaar. Hij weet
waar de ontslagen vallen en waar er vacatures zijn of komen. Een signaal voor een veranderende
arbeidsmarkt vormen ook investeringen van grote ondernemingen zoals Microsoft. Hij brengt
deze informatie in zijn team in op momenten dat het nodig is. In dit voorbeeld heeft de
bvp-coördinator een zodanige taakopvatting dat hij oog en oor heeft voor signalen over
veranderingen op de arbeidsmarkt. Een ander voorbeeld is de directeur die het een taak van de
bpv-begeleiders vindt om open te staan voor signalen die duiden op een groeiende vraag naar
geschoold personeel.
Ook het aantal bpv-plaatsen is een indicatie voor het arbeidsmarktperspectief, al zijn deze
signalen niet zonder meer bruikbaar. Als instellingen de volgens de cao verplichte

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

31

stagevergoeding te hoog vinden beperken zij het aantal bpv-plaatsen (zorg en kinderopvang
bijvoorbeeld) terwijl het arbeidsmarktperspectief toch heel goed is.
Een globaal signaal voor een veranderende arbeidsmarkt is verder de overstap van bol naar bbl
bij een aantrekkende economie en omgekeerd bij een verslechterende economie.
De meeste instellingen doen geen alumnionderzoek, althans niet als instellingsbrede activiteit.
Twee instellingen overwegen serieus om er mee te beginnen. Voor zover het bij deze instellingen in een of meer units gebeurt ontbreekt systematiek of ondersteuning voor de uitvoering of
verwerking van gegevens. Uitkomsten van alumnionderzoek worden veeleer gebruikt voor
evaluatie van het onderwijs of als input voor voorlichting over de beroepspraktijk aan toekomstige deelnemers dan als prikkel voor interne reflectie op de kans op werk van de gevolgde
opleiding. Instellingen wijzen op praktische problemen van alumnionderzoek zoals de lage
respons van bbl-ers vanwege de geringe binding aan de instelling. En dat naarmate de uitstroom flexibeler is de organisatie van het onderzoek bewerkelijker wordt.
Een andere bron voor arbeidsmarktinformatie zijn de banensites. En ook websites van bedrijven
en branches die overigens veelal niet worden bezocht vanwege de informatie over kans op werk.
Docenten zijn veeleer inhoudelijk nieuwsgierig naar nieuwe ontwikkelingen in de bedrijfstak
op het gebied van milieu, natuur, innovatieve technologieën et cetera, om voeling te houden
met wat er in het beroepenveld speelt en zit aan te komen.
Conclusie is dat instellingen de uitkomsten van arbeidsmarktonderzoek van de kenniscentra
waarderen. Zij hebben er echter ook veel kritiek op. Zij vinden de prognoses maar beperkt
bruikbaar. Niet zelden blijken deze niet te sporen met arbeidsmarktinformatie uit contacten
met het bedrijfsleven. Andere knelpunten zijn de regio-indeling, de grofmazigheid, de beperkte
betrouwbaarheid, de gedateerdheid en de ondoorzichtigheid van de onderzoeksmethode.
Vooral aan onderzoeken van het bedrijfsleven hechten instellingen meestal veel waarde.

4.3 Kwaliteitszorg voor de zorgplicht
Voor zover de voorlichting van de instelling aan (toekomstig) deelnemers object is van kwaliteitszorg, heeft het verstrekken van informatie over de kans op werk daarin vrijwel geen aparte
plaats. Voor zover al dan niet voorgeschreven formats onderwerpen bevatten die in de voorlichting aandacht moeten of kunnen krijgen komt kans op werk bij uitzondering voor. Eerder
hebben we gezien dat bij vragenlijsten en instructies die deel uitmaken van protocollen en
leidraden voor het uitvoeren van een intake, nergens aantoonbaar aandacht wordt besteed aan
informatieverstrekking aan de toekomstig deelnemer over zijn kans op werk voor de opleiding
waarvoor hij interesse toont.
Omdat instellingsbreed de zorg voor de kwaliteit van de arbeidsmarktinformatie veelal ontbreekt, bestaan er binnen een instelling en binnen onderwijsunits, vaak grote verschillen. Dit is
het algemene beeld. Een uitzondering is de instelling met een door het college van bestuur
vastgestelde kadernotitie ‘Zorgplicht Informatievoorziening’. De notitie beschrijft de fasen die
een deelnemer doorloopt van oriëntatie, via inschrijving, introductie, onderwijs tot aan de
diplomering, en welke informatie onder wiens verantwoordelijkheid moet worden gecommuniceerd. Arbeidsmarktinformatie komt aan de orde bij onderwijs waarbij aandacht moet
worden besteed aan ‘mogelijkheden na het behalen van het diploma.’ Ook in de eindfase, waar
expliciet wordt vermeld dat informatie moet worden verstrekt over de arbeidsmarkt en het
vervolgonderwijs.

32

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Conclusie is dat in het algemeen de kwaliteit van arbeidsmarktinformatie, van voorlichtingsteksten, informatieverstrekking in de intake en bij de loopbaanbegeleiding in relatie tot informatie over het arbeidsmarktperspectief, vrijwel nergens object is van zorg. Noch voor het verzamelen en, bewerken, noch voor het gebruik ervan is duidelijk wie, wanneer welke taken en
verantwoordelijkheden heeft. Het komt vrijwel niet voor dat informatie over de arbeidsmarkt
systematisch wordt verzameld en voor intern gebruik wordt bewerkt ten behoeve van de
informatieverstrekking aan deelnemers over de kans op werk. Hierdoor kunnen deelnemers
niet goed en tijdig worden geïnformeerd.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

33

5

Conclusies en beschouwing

5.1 Samenvattende conclusies
Op basis van de gesprekken met elf instellingen, onderzoek naar de websites van veertien
instellingen en onderzoek naar opleidingen met het erbij behorende arbeidsmarktperspectief
van elf kenniscentra, is de algemene conclusie over de nieuwe zorgplicht arbeidsmarktperspectief dat aan deze plicht wat betreft het aanbod aan opleidingen en de informatieverstrekking
aan deelnemers, op nog slechts heel beperkte schaal invulling wordt gegeven.
De praktijk geeft een gevarieerd beeld te zien. Er zijn goede praktijkvoorbeelden van hoe de
zorgplicht voor het arbeidsmarktperspectief wordt vormgegeven. Ze komen echter weinig voor
en zijn niet representatief voor de onderzochte instellingen.
Het beeld van het opleidingen- en informatieaanbod wordt in de volgende twee paragrafen
beschreven. Dit beeld geeft een indicatie van de wijze waarop instellingen met de nieuwe
zorgplicht omgaan.

5.2 Opleidingenaanbod
De context van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief wordt sterk bepaald door in hoofdzaak
twee dingen. Het eerste is de maatschappelijke verantwoordelijkheid van instellingen om bij te
dragen aan een goede match tussen vraag naar en aanbod van gediplomeerde mbo’ers. Het
tweede betreft de opleidingsbehoeften van jongeren die hun talenten willen ontwikkelen, ook
als deze behoeften een geringe kans op werk met zich mee brengen. Uit de gesprekken blijkt
een zwaar accent op dit tweede perspectief. Instellingen hebben te maken met zowel een
arbeidsmarkt als met een ‘deelnemersmarkt’. Complicerende factor, vinden veel instellingen, is
de beperkte voorspellende waarde van arbeidsmarktinformatie.
Tientallen instellingen starten opleidingen of houden opleidingen actief ondanks het ongunstige arbeidsmarktperspectief van deze opleidingen. Deze opleidingen worden door duizenden
deelnemers gevolgd. Verder worden opleidingen afgebouwd ondanks dat de verwachte kans op
werk bij deze opleidingen juist gunstig is.
Het gebrek aan perspectief op werk is soms aanleiding om een opleiding te stoppen. Het
perspectief op werk dat een nieuwe opleiding lijkt te bieden is vaker een aanleiding om ermee
te starten. Voorzover dit laatste het geval is gebeurt dit vooral op basis van informatie van het
bedrijfsleven. Er zijn heel goede voorbeelden van samenwerking tussen instelling en bedrijfsleven bij het starten van nieuwe opleidingen. Ook de arbeidsmarktprognoses van de kenniscentra
zijn soms aanleiding, hoewel instellingen hierop veel kritiek hebben omdat zij deze maar
beperkt bruikbaar vinden. Lang niet altijd zijn ontwikkelingen op de arbeidsmarkt aanleiding
voor verandering van het opleidingenaanbod. Een andere reden die vaak zwaarder weegt, is de
concurrentie met andere instellingen in de regio. Voorbeelden van serieuze onderlinge afstemming zijn betrekkelijk schaars. Ook de persoonlijke ambitie van het management, het profiel
van de instelling of signalen vanuit het toeleverend onderwijs over een groeiende vraag bij
leerlingen aldaar zijn redenen voor verandering die veelal zwaarder wegen dan overwegingen
vanuit een arbeidsmarktanalyse.

34

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

5.3 Informatieaanbod
De zorg voor het arbeidsmarktperspectief zou ook moeten blijken uit goede informatieverstrekking aan deelnemers over de kans op werk bij de opleiding die zij willen of overwegen. Het blijkt
echter vrijwel niet voor te komen dat in de bedrijfsvoering is voorzien in het systematisch
verzamelen en voor intern gebruik eventueel bewerken van informatie over de arbeidsmarkt
zodat deelnemers goed en tijdig kunnen worden geïnformeerd. Deze informatie komt veelal
ongevraagd op instellingen af. Voorzover instellingen deze informatie actief verwerven gebeurt
dat meestal alleen bij het starten van een nieuwe opleiding. Websites van instellingen verstrekken over een opleiding met weinig kans op werk vrijwel nooit relevante informatie over de kans
op werk. Het nemen van initiatief tot mondelinge (beroepen)voorlichting aan vmbo-leerlingen
varieert van afwachten tot een vmbo-school er om vraagt tot het in onderlinge samenwerking
systematisch en gericht voorlichten. In het algemeen is in deze voorlichting de verbinding
tussen opleidingsinformatie en arbeidsmarktperspectief over afzonderlijke opleidingen echter
slechts bij uitzondering aantoonbaar aanwezig. Dit soort informatie komt verder nauwelijks
terecht bij medewerkers die zijn belast met de intake. Vrijwel nergens zijn instructies aangetroffen voor het gebruik van deze informatie voor voorlichting aan deelnemers die zich aanmelden.
Toch zijn er ook voorbeelden van aandacht in de intakefase voor de kans op werk en van het
stimuleren van deelnemers om een opleiding te kiezen waaraan op de arbeidsmarkt grote
behoefte bestaat. Maar dat is niet het algemene beeld.
Bij de voorlichting en de inschrijving is al met al het opleidings- en beroepsperspectief (je krijgt
de opleiding die je wilt) veruit dominant boven het arbeidsmarktperspectief. De deelnemer
staat veelal centraal, de loopbaan veel minder vaak.
Zorg voor het arbeidsmarktperspectief is vooral herkenbaar tegen het eind van de opleiding in
diverse vormen in het onderwijsprogramma, deels als onderdeel van de competentieontwikkeling en deels als voorlichting in de loopbaanbegeleiding.
De algemene conclusie over de zorgplicht arbeidsmarktperspectief die in 2008 van kracht werd
is dat aan deze plicht wat betreft het aanbod aan opleidingen en de informatieverstrekking aan
deelnemers, op nog slechts beperkte schaal invulling wordt gegeven. Er zijn evenwel goede
voorbeelden en de verschillen zijn groot, zowel tussen als binnen instellingen.

5.4 Beschouwing
Instellingen hebben de maatschappelijke verantwoordelijkheid om bij te dragen aan een goede
match tussen vraag naar en aanbod van gediplomeerde mbo’ers. Daaraan is de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief gerelateerd: zorgen voor een opleidingenaanbod en voor een gediplomeerde uitstroom die aan die match bijdragen. Tegelijkertijd hebben instellingen de wettelijke
plicht34 (en bedrijfseconomisch gezien de behoefte) om (voldoende) deelnemers in te schrijven.
Tussen deze twee realiteiten bestaat een spanningsveld. In de praktijk pakt dit zo uit, dat er
deelnemers worden ingeschreven voor de opleiding van hun voorkeur, ook al brengt de
opleiding mogelijk weinig kans op werk met zich mee. Cruciaal is in dit verband dat deelnemers
dit weten voordat zij voor een opleiding worden ingeschreven, zodat zij (en hun ouders) het
arbeidsmarktperspectief bij hun keuze kunnen meewegen. Ook in de loop van de opleiding is
het van belang dat deelnemers hierover goed geïnformeerd blijven. Deze informatieverstrekking blijkt echter grote tekorten te vertonen.
34

Drempelloze toegang.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

35

Instellingen en daarbinnen de onderwijseenheden doen hun best om jongeren ‘binnen’ te
halen. Daarbij wordt in de communicatie aansluiting gezocht bij de taal- en beeldcultuur van de
leeftijdsgroep. Dit blijkt vaak niet samen te gaan met objectieve informatieverstrekking over het
arbeidsmarktperspectief. Daarbij komt dat instellingen door de communicatie op de site en ook
in folders en op voorlichtingsbijeenkomsten, geheel onbedoeld bijdragen aan een verkeerd
opleidings- en beroepsbeeld, waardoor deelnemers teleurgesteld raken en gaan switchen van
opleiding of zelfs uitvallen. Het is een beeld dat in de intake en tijdens introductieperiodes en
in het onderwijsprogramma weer moet worden ‘gecorrigeerd’. Dat brengt inspanningen met
zich mee die met een veel betere beroeps- en opleidingenvoorlichting mogelijk voor een groot
deel kunnen worden voorkomen.
Instellingen relativeren met allerlei voorbeelden dat met de opleiding het bijpassende beroep
zou moeten worden uitgeoefend.35 Zij geven daarbij onder meer aan dat een aantal opleidingen
waarvan het arbeidsmarktperspectief ongunstig zou zijn zodanig breed zijn dat arbeidsmarktmobiliteit tussen beroepen en sectoren goed mogelijk is.
Ook uit arbeidsmarktonderzoek blijkt dat op de niveaus 2, 3 en 4 de schoolverlaters van bol
groen en bol economie voor meer dan 40 procent werkzaam zijn in een baan waarvoor een
andere of geen specifieke richting wordt vereist. Binnen deze richtingen worden kennelijk
opleidingen verzorgd die een relatief breed perspectief geven op de arbeidsmarkt.36
Uit onderzoek blijkt echter ook dat deelnemers die een verkeerde opleiding kozen daar achteraf
spijt van hebben.37 Het karakter van de banen waarin jongeren na het afronden van hun
opleiding terecht komen, kan van groot belang zijn voor hun arbeidssatisfactie in hun werk.
Indien het verwachte beroepsbeeld niet overeenkomt met het feitelijke, kan dit tot gevolg
hebben dat jongeren alsnog een andere opleiding gaan volgen om hun foute keuze te herstellen. De maatschappelijke kosten daarvan kunnen aanzienlijk zijn. Daarom is goede informatie
over het beroep aan studiekiezers van belang, zodat zij de baankenmerken ervan kunnen
afzetten tegen hun individuele voorkeuren.38 Voor bijvoorbeeld veel spijtoptanten van bol
35

Met onder meer de volgende voorbeelden:
-	Uit onderzoek (Techniek) blijkt dat na vier jaar de helft van de mensen ander werkt doet dan waarvoor men is gediplomeerd, deels ook in andere sectoren.
-	Bij Wellness werkt in een van de regio’s na drie jaar gemiddeld nog een derde van de gediplomeerden in dezelfde branche.
-	Doktersassistent werkt als managementassistent in de mobiliteitsbranche.
-	Ex-deelnemers van een opleiding Horeca vonden werk in een groenteafdeling van een groothandelsbedrijf, het maakt
weinig uit of je koffie serveert of sla verkoopt, je moet klantvriendelijk zijn.
-	Verkoopvaardigheden, servicegerichtheid, gastvrijheid en taalvaardigheid die in de opleiding Verkoopmedewerker
Reizen zitten, komen ook van pas in andere sectoren dan de reissector, zoals bij banken of in de transportsector.
-	Een goede automonteur kan in alle beroepen terecht waar gereedschapsgevoel van belang is, de context ‘ technisch’ is, et
cetera.
-	Bij Sport en Bewegen ontwikkelen deelnemers erg veel zelfvertrouwen waarmee ze ook goed in andere beroepen terecht
kunnen.
-	Beroepen zijn niet altijd zo vast omlijnd zoals dat van Pedagogisch werker en Grimeur.
-	Bij beroepen waarin zelfstandig (innovatief ) ondernemerschap de kern is, is de arbeidsmarktrelevantie minder aanwezig,
Na het afronden van de opleiding is het aan de gediplomeerde om zijn eigen markt te creëren.

36

ROA 2007

37

De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2012, ROA-R-2007/4, november 2007.

38

ROA onderscheidt de volgende baankenmerken: autonomie, baanzekerheid, sociale status, mogelijkheden om bij te leren,
hoogte salaris, uitdaging, carrière-perspectieven, vrijetijdsbesteding, maatschappelijk nut, mogelijkheden om werk en
gezinstaken te combineren.

36

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

gezondheidszorg niveau 3/4 zou bol economie niveau 3/4 een betere keuze kunnen zijn geweest.
De twee redenen hiervoor zijn dat zij deze opleidingsrichting vaak noemen als de richting die zij
achteraf gezien liever hadden willen volgen, en dat de waardering van de baankenmerken
redelijk goed overeenkomt tussen spijtoptanten van bol gezondheidzorg niveau 3/4 en tevreden
studiekiezers van bol economie niveau 3/4.
Door jongeren er op een of andere wijze meer toe te bewegen om opleidingen te kiezen die
beter aansluiten bij hun voorkeuren voor de verschillende baankenmerken, kan het aantal
verkeerde studiekeuzes worden teruggebracht. In de praktijk blijkt dat er incidenteel nog een
stapje verder wordt gegaan. Men probeert deelnemers op uiteenlopende manieren en rekening
houdend met hun individuele voorkeuren, ertoe te bewegen een studie te kiezen waaraan op de
arbeidsmarkt grote behoefte is en hen indirect af te houden van een opleiding met weinig kans
op werk.
In de arbeidsmarktprognoses waaraan in dit rapport wordt gerefereerd was de kredietcrisis niet
voorzien. Ten tijde van het onderzoek, mei-juni 2009, werden de veranderingen op de arbeidsmarkt als gevolg van het economisch slechte weer hier en daar zichtbaar. Naar verwachting
zullen de gevolgen in 2010 volgens nieuwe prognoses op grotere schaal merkbaar worden. Dat
verschilt overigens sterk per sector. Dit alles betekent niet dat de zorgplicht van instellingen met
betrekking tot het arbeidsmarktperspectief principieel in een ander daglicht komt te staan. Het
is juist bij een veranderende arbeidsmarkt aan de instellingen om bij aanpassingen in hun
opleidingenaanbod en hun informatieverstrekking aan deelnemers over hun kans op werk de
meest actuele en zo betrouwbaar mogelijke arbeidsmarktinformatie te gebruiken. Zo wordt een
zo goed mogelijke aansluiting gerealiseerd tussen onderwijs en arbeidsmarkt.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

37

Bijlage I
Wet educatie en beroepsonderwijs
Artikel 6.1.3. Zorgplicht arbeidsmarktperspectief en belang
Beroepsopleidingen
1. Het bevoegd gezag zorgt ervoor dat een beroepsopleiding alleen door de instelling wordt
aangeboden als er na beëindiging van de opleiding voldoende arbeidsmarktperspectief is
voor de deelnemers.
2. Onverminderd het eerste lid zorgt het bevoegd gezag van een instelling als bedoeld in de
artikelen 1.3.2a of 1.3.3 ervoor dat een beroepsopleiding die niet behoort tot het werkgebied
van een kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven dat werkzaam is voor de specifieke
bedrijfstak of groep van bedrijfstakken Waarvoor de instelling opleidingen verzorgt, alleen
wordt aangeboden als die beroepsopleiding aantoonbaar gericht is op en van belang is voor
de specifieke bedrijfstak of groep van bedrijfstakken waarvoor de instelling opleidingen
verzorgt.

Artikel 6.1.4. Ontneming rechten ten aanzien van bestaand onderwijsaanbod,
lid 1, sub c:
Onze Minister kan besluiten dat ten aanzien van een beroepsopleiding die de instelling verzorgt, de rechten, genoemd in artikel 1.3.1, gedurende twee jaar worden ontnomen indien:
c. niet of niet meer wordt voldaan aan de zorgplicht, bedoeld in artikel 6.1.3.

lid 2:
Een beschikking op grond van het eerste lid houdt in dat ten aanzien van het desbetreffende
onderwijs:
a. de aanspraak op bekostiging, bedoeld in artikel 1.3.1, voor zover van toepassing, vervalt,
b. aan de examens of onderdelen daarvan geen diploma of certificaat als bedoeld in artikel 7.4.6
meer is verbonden, en
c. de registratie in het Centraal register wordt beëindigd.
3. Bij een beschikking tot ontneming van rechten bepaalt Onze Minister het tijdstip waarop die
beschikking van kracht wordt zodanig, dat de voor de opleiding ingeschreven deelnemers de
opleiding aan een andere instelling binnen een redelijke tijd kunnen voltooien.
4. Onze Minister neemt een beschikking als bedoeld in het eerste lid voor 1 november van het
jaar voorafgaand aan het studiejaar waarin het in het derde lid bedoelde tijdstip valt.
5. Onze Minister maakt de ontneming van rechten, bedoeld in dit artikel, openbaar.

Artikel 7.4.8. Zorgplicht regeling voor onderwijsprogramma en examens;
deelnemersstatuut, lid 4:
Het bevoegd gezag zorgt ervoor dat de instelling beschikt over een deelnemersstatuut waarin de
rechten en plichten van de deelnemers zijn opgenomen.

39

38

Betreft de vakinstellingen en de agrarische opleidingscentra.

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Bijlage II
Geselecteerde opleidingen/kenniscentra
Selectie opleidingen met
Kennisgunstig perspectief (aantal
centrum
opleidingen)

Selectie opleidingen met
ongunstig perspectief
(aantal opleidingen)

Sector

Aequor

31

Voedsel en Leefomgeving

GOC

10

Grafimedia

Handel

8

Handel

Kenwerk

6

Horeca, bakkerij, reizen, recr.
en FD

Calibris

2

9

Gezondheidszorg, Welzijn en
Sport

ECABO

5

13

Economisch-administratief,
ICT, Veiligheid

PMLF

6

Proces-, Milieu-, Laboratorium-techniek, Fotonica

SH&M

2

Hout en Meubel

SVGB

5

Uniek vakmanschap

Innovam

1

Mobiliteit (autotechniek en
verkoop)

Kenteq

19

Technisch vakmanschap

SVO

Foodsector

VOC

Carrosseriebedrijf

VTL

Transport en Logistiek

Fundeon

Bouw en Infra

KOC Ned.

Uiterlijke verzorging

Savantis

Afbouw, Onderhoud,
Presentatie, Communicatie

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

39

Bijlage III
Geselecteerde opleidingen met ongunstig perspectief
Helpende Zorg&Welzijn, niveau 2 (crebo 10745/92640)
Volgens het kenniscentrum Calibris was er voor de opleiding Helpende Zorg&Welzijn in alle
regio’s een ongunstig40 arbeidsmarktperspectief, behalve in de regio Midden-West waar het iets
minder ongunstig41 was.42
Voor deze opleiding hebben 42 instellingen een licentie, waarvan 24 instellingen de opleiding
ook aanbieden, met in totaal 3.018 deelnemers43, gemiddeld 121 deelnemers per instelling. Het
aantal deelnemers varieert van 1 tot 1.212. 14 instellingen hebben voor de opleiding Helpende
Zorg&Welzijn niveau 2 wel een licentie, maar bieden hem niet (meer) aan, er zijn geen deelnemers meer ingeschreven. Vier opleidingen met in totaal nog 114 en gemiddeld 29 deelnemers,
zijn in afbouw.
Banketbakker, niveau 2 (crebo 10499/90690)
Volgens kenniscentrum Kenwerk was het arbeidsmarktperspectief van deze opleiding ongunstig in de regio’s Zuid-Oost, Zuid-West en Midden-West. Van de overige regio’s is het niet
bekend. Landelijk staat het arbeidsmarktperspectief van de opleiding Banketbakker te boek als
ongunstig.44
Voor deze opleiding hebben 21 instellingen een licentie, waarvan 18 instellingen de opleiding
ook aanbieden, met in totaal 161 deelnemers45, gemiddeld 9 deelnemers per instelling. Het
aantal deelnemers varieert van 1 tot 51. Drie instellingen hebben voor de opleiding
Banketbakker wel een licentie, maar bieden hem niet (meer) aan, er zijn geen deelnemers meer
ingeschreven.
Medewerker beheer ict, niveau 3 (crebo 90230)
Volgens kenniscentrum Ecabo was voor de opleiding Medewerker beheer ict in alle regio’s het
arbeidsmarktperspectief ongunstig.46
Voor deze opleiding hebben 40 instellingen een licentie, waarvan 36 instellingen de opleiding
ook aanbieden, met in totaal 6.205 deelnemers47. Het aantal deelnemers varieert van 4 tot 510.
Het gemiddeld aantal deelnemers per instelling bij deze opleiding is 172. Drie instellingen
hebben een licentie maar hebben de opleiding niet (meer) actief. Bij één instelling is de opleiding met nog 139 deelnemers nog wel actief, maar wordt hij afgebouwd.

40

Het meest ongunstig op de vijf-puntschaal van dit kenniscentrum.

41

Het op een na meest ongunstig op de vijf-puntschaal van dit kenniscentrum.

42

Arbeidsmarktinformatie beroepsonderwijs 2008-2009 Calabris, Kenniscentrum voor leren in de praktijk in zorg, welzijn en
sport, 17-12-2008.

43

Exclusief 18 nbi’s die deze opleiding ook aanbieden en exclusief 18 bekostigde instellingen die wel een licentie hebben voor
deze opleiding maar hem niet (meer) aanbieden.

44

Rapportage Arbeidsmarkt- en onderwijsinformatie 2008-2009, Kenwerk, december 2008.

45

Exclusief 3 instellingen die wel een licentie hebben voor deze opleiding maar hem niet (meer) aanbieden.

46

Ecabo Monitor Arbeidsmarkt en beroepsonderwijs 2007-2008 (februari 2008).

47

Exclusief 32 nbi’s die deze opleiding ook aanbieden en 4 bekostigde instellingen die wel een licentie hebben maar de
opleiding niet meer aanbieden.

40

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Dierverzorging recreatiedieren, niveau 3 (crebo 97360)
Volgens het kenniscentrum Aequor was er bij deze opleiding een overwegend een voldoende
evenwicht tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, behalve in de regio’s Noord en MiddenWest, waar het arbeidsmarktperspectief ongunstig was.48 Voor deze opleiding hebben 12
instellingen een licentie, waarvan 11 instellingen de opleiding ook aanbieden, met in totaal 1.115
deelnemers49. Het aantal deelnemers varieert van 14 tot 291, gemiddeld zijn het er 101. Eén
instelling heeft wel een licentie, maar de opleiding is niet meer actief.
Mediavormgever, niveau 4 (crebo 90400)
Volgens het kenniscentrum Grafimedia GOC was er voor de opleiding Mediavormgever in alle
regio’s een ongunstig50 arbeidsmarktperspectief.
Voor deze opleiding hebben 26 instellingen een licentie. Alle instellingen bieden de opleiding
ook aan, met in totaal 8.10751 deelnemers. Het aantal deelnemers per instelling varieert van 15
tot 1.362.52 Het gemiddeld aantal deelnemers per instelling bij deze opleiding is 312.

48

Cijfers en trends 2007 Voedsel en Leefomgeving, augustus 2007, Aequor.

49

Exclusief één instelling die wel licentie heeft maar hem niet aanbiedt.

50

Op de schaal van het kenniscentrum: “gering” perspectief, het meest kritisch. Bron: Arbeidsmarkt- en Onderwijsinformatie

51

Exclusief 3 nbi’s die deze opleiding ook aanbieden.

52

Het betreft deelnemers die op 1 oktober 2008 stonden ingeschreven.

MBO-opleidingen Grafimedia Kwalificatiestructuur rapportage 2007-2008 (oktober 2007).

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

41

42

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

43

Colofon
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2010-03 | prijs € 8,00
ISBN: 978-90-8503-180-2
Postbus 51-nummer: 22BR2010B003
Exemplaren van deze publicatie zijn te bestellen bij Postbus 51: bel 0800-8051 (gratis) of
kijk op www.postbus51.nl. De medewerkers zijn op werkdagen telefonisch bereikbaar
van 08.00 tot 20.00 uur.
© Inspectie van het Onderwijs | januari 2010

44

Inspectie van het Onderwijs | Zorgplicht arbeidsmarktperspectief

Zorgplicht
arbeidsmarktperspectief
bij mbo-instellingen
Resultaten van een verkennend onderzoek naar de relatie
tussen het opleidingen- en informatieaanbod aan
deelnemers en de arbeidsmarkt

Inspectie van het Onderwijs