De toekomst van het kleuteronderwijs/het onderwijs aan het jonge kind
Position paper dhr. prof. dr. L.W.C. (Louis) Tavecchio
Emeritus hoogleraar pedagogiek
Hij neemt deel namens de Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen
(NVO) aan het rondetafelgesprek De toekomst van het kleuteronderwijs/het onderwijs aan
het jonge kind op 7 september 2016 in de Tweede Kamer commissie OCW
Samen met zijn collega Flavio Cunha berekende de Amerikaanse hoogleraar en Nobelprijswinnaar James Heckman dat iedere dollar die je investeert in de eerste vier levensjaren van
een mens, zich op lange termijn zes tot acht keer uitbetaalt – waarbij de effecten het grootst
zijn bij de meest kansarme groep kinderen. Heckman’s stelling heeft in Nederland de
afgelopen jaren een dogmatische status verworven. Maar wordt dit bevestigd in Nederlands
onderzoek?
Dr. Geert Driessen, onderzoeker bij het ITS van de Radboud Universiteit, houdt zich al ruim
dertig jaar bezig met onderwijsachterstandsbeleid. Hij zou heel graag melden dat de
miljarden die de afgelopen vijftien jaar aan de voorschool zijn uitgegeven hebben geleid tot
minder achterstanden, maar uit onderzoek dat hij vorig jaar publiceerde, blijkt dat
achterstandskinderen die hebben deelgenomen aan programma’s voor Voor- en
Vroegschoolse Educatie (VVE) het in groep 5 niet beter doen dan vergelijkbare kinderen die
geen VVE hebben gevolgd. Soms lijkt VVE zelfs een negatief effect te hebben. In die gevallen
ging de taalvaardigheid minder vooruit dan de taalvaardigheid van kinderen die niet op de
voorschool hebben gezeten (Driessen, Didactief online, 6 juli jl.).
Prof. Ruben Fukkink, hoogleraar kinderopvang en educatieve voorzieningen voor het jonge
kind aan de UvA, publiceerde november vorig jaar een meta-analyse van 21 Nederlandse
studies naar het effect van VVE. Het resultaat bleek ‘kleiner dan klein’ en ‘statistisch gezien
nul’. Maar die scherpe conclusie durven de onderzoekers zelf meestal niet te trekken, stelt
Fukkink. ‘Het is een taboe, een inconvenient truth, want we willen allemaal dat het wel
werkt.’
Het is de vraag of de trend om kinderen op steeds jongere leeftijd te confronteren met een
gestructureerde schoolse benadering eigenlijk niet een misrekening zou kunnen zijn, met
name in het kader van de voor- en vroegschoolse educatie. Bezorgdheid over de kwaliteit
van het onderwijs heeft beleidsmakers van OCW ertoe gebracht zwaar in te zetten op het
wegwerken van leerachterstanden. Als gevolg van dit onderwijsachterstandenbeleid zijn
scholen en peuterspeelzalen - al dan niet gedwongen - gestart met programma’s gericht op
de voor- en vroegschoolse educatie. De steeds vroegere bijstelling van spelend leren naar
een min of meer gestructureerde schoolse benadering, is wellicht mede een verklaring voor
het uitblijven van successen van de voor- en vroegschoolse educatie.

De NVO is de Nederlandse vereniging van universitair opgeleide pedagogen en onderwijskundigen en
heeft 7.000 leden. Meer informatie kunt u vinden op www.nvo.nl

Er lijkt een alternatief perspectief nodig voor de huidige versmalde visie op educatie aan
jonge kinderen die veelal praktijk is binnen vve-methoden, bij veel schoolbesturen,
beleidsmakers en de Inspectie van het Onderwijs.
Mede daarom pleit ik ervoor dat in Nederlands onderzoek de nadruk op cognitieve
ontwikkeling en (school)prestaties afneemt ten gunste van meer aandacht voor de sociaalemotionele en gedragsmatige aspecten van het leerproces (Hamerslag, Oostdam &
Tavecchio, 2015; Tavecchio & Oostdam, 2013).
Dit sluit aan bij het Too Much, Too Soon (‘Te Veel, Te Vroeg’)-debat, dat een aantal jaren
geleden krachtig door David Whitebread van de universiteit van Cambridge in Engeland
werd aangezwengeld. Whitebread had zelf twaalf jaar op een basisschool voor de klas
gestaan, voordat hij wetenschappelijk onderzoek ging doen. Hij is van mening dat Engelse
kinderen te vroeg naar school gaan en dat er veel te weinig aandacht is voor en besef is van
de grote betekenis van spel en spelend(er)wijs leren. Hij is niet de enige. In 2013
ondertekenden 130 vooraanstaande Britse deskundigen op het gebied van vroegkinderlijke
ontwikkeling een brief die werd gepubliceerd in de Daily Telegraph. Het was een pleidooi
voor uitbreiding van informele, op spel en spelen gebaseerde voorschoolse voorzieningen
voor kinderen van vier tot zeven jaar.
Andere (lees: Scandinavische) landen doen dat al lang en daar worden betere
schoolprestaties geleverd en genieten kinderen een hoge mate van welbevinden. Centraal in
het pleidooi van de Britse deskundigen staan spel en spelen, het belang en de waarde van
‘spelend leren’. Whitebread c.s. wijzen op het zeer sterke (hij gebruikt letterlijk de term
overwhelming, ‘overweldigende’) bewijsmateriaal dat een later begin van het formele,
schoolse leren ondersteunt: het toont aan dat ‘speelse ervaringen’ bijdragen aan de
ontwikkeling van kinderen als ‘lerende individuen’ en het laat ook zien dat er negatieve
gevolgen (kunnen) voortvloeien als je formeel leren al laat beginnen op vier- of vijfjarige
leeftijd.
Whitebread c.s. noemen verschillende soorten bewijs die alle het belang van spelen en het
verlengen van een periode van spelend(erwijs) leren, voorafgaand aan het schoolse leren, in
de ontwikkeling van jonge kinderen onderbouwen. Dat bewijsmateriaal is behalve uit
antropologisch, psychologisch en neurowetenschappelijk onderzoek ook afkomstig uit
onderwijskundig onderzoek. Dit laatste toont aan dat kinderen in ‘voorschoolse’
programma’s, waarin door henzelf geïnitieerd spel centraal stond, beter presteerden en
sterker gemotiveerd waren. Whitebread wijst in het bijzonder op het grootschalige Effective
Provision of Pre-School Education (EPPE) project bij 3000 kinderen in Engeland (zie Kathy
Sylva e.a., 2004), dat liet zien dat een verlengde periode van op spel gebaseerd onderwijs
juist voor de kinderen uit kansarme milieus van groot belang was!
Een belangwekkende en behartigenswaardige conclusie!

De NVO is de Nederlandse vereniging van universitair opgeleide pedagogen en onderwijskundigen en
heeft 7.000 leden. Meer informatie kunt u vinden op www.nvo.nl

Belangrijkste bronnen
Bruggers, Inge, Driessen, Geert & Gesthuizen, Maurice (2015). VVE-voorzieningen, een
panacee? Beleid Bestuur Management en Pedagogiek in de Kinderopvang, 1-4.
Cunha, Flavio & Heckman, James J. (2006). "Investing in Our Young People" Unpublished
manuscript, University of Chicago, Department of Economics.
Driessen, Geert (2016, 8 augustus). Onderzoek deugt niet. NRC, Opinie p.17.
Fukkink, Ruben, Jilink, Lisanne, & Oostdam, Ron (2015). Met een blik op de toekomst. Een
meta-analyse van de effecten van vve op de ontwikkeling van kinderen in Nederland.
Kenniscentrum Onderwijs & Opvoeding, Hogeschool van Amsterdam.
Hamerslag, Robert, Oostdam, Ron, & Tavecchio, Louis (2015). De rol van sociaal-emotionele
en gedragsmatige aspecten bij het leerproces van jonge kinderen. Het concept
schoolrijpheid ‘afgestoft’. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 54, 517-531.
Sylva, Kathy, Melhuish, Edward, e.a. (2004). The Effective Provision of Pre-School Education
[EPPE] Project. University of London, Institute of Education.
Tavecchio, Louis & Oostdam, Ron (2013). Niet elk kind is ontvankelijk voor vroegtijdige
stimuleringsprogramma’s. De invloed van onderliggende factoren van schoolrijpheid in
relatie tot de voor- en vroegschoolse educatie. Pedagogiek, 33 (1), 37-48.
Whitebread, David (2013). Too much, Too young. New Scientist, 2943, 16 November, 28-29.

De NVO is de Nederlandse vereniging van universitair opgeleide pedagogen en onderwijskundigen en
heeft 7.000 leden. Meer informatie kunt u vinden op www.nvo.nl