MOB

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Rapportage 2015

Rapportage aan de Minister van Financiën
Mei 2016

Rapportage 2015

Verklaring der tekens
0 (0,0) = het getal is minder dan de helft van de gekozen afronding of nihil;
niets (blank) = een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen c.q. het
gegeven wordt niet gerapporteerd;
. = gegevens ontbreken.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Inhoudsopgave

1.

Voorwoord

5

2.
2.1
2.2

Resultaten in 2015
Resultaten in 2015
Evaluatie MOB

7
7
8

3.
3.1
3.2

Ontwikkelingen in het betalingsverkeer
Ontwikkelingen toonbank- en chartale betaalmethoden
Ontwikkelingen girale en online betaalmethoden

9
9
10

4.
4.1
4.2
4.3

Europese ontwikkelingen
Het Nederlandse betalingsverkeer in de Single Euro Payments Area
Nieuwe Europese regelgeving en initiatieven Europese Commissie
Euro Retail Payments Board

11
11
11
12

5.
5.1
5.2
5.3

Maatschappelijke efficiency
Instant payments in Nederland vanaf 2019
Naar een efficiënt betalingsverkeer
Naar een robuuste betaalinfrastructuur

13
13
13
14

6.
6.1
6.2

Toegankelijkheid en bereikbaarheid
Toekomstvisie contant geld
Toegankelijkheid en bereikbaarheid

17
17
17

7.
7.1
7.2
7.3

Veiligheid
Gebruik van betaalgegevens en privacy
Fraude in het girale betalingsverkeer
Chartale ontwikkelingen

19
19
19
20

8.

Prioriteiten in 2016

22

Bijlagen:
1
Missie en organisatie MOB
2
Statistische informatie
3
Lijst van gebruikte afkortingen

23
24
27

Rapportage 2015

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

1.

Voorwoord

U en ik, alle Nederlanders samen, doen dagelijks
gemiddeld ruim 25 miljoen betalingen, dag in, dag uit.
Daarbij verwacht het Nederlandse publiek dat het
betalingsverkeer altijd vlot en zonder storingen verloopt.
Met reden, want een modern en efficiënt betalingsverkeer
is een voorwaarde voor een goed functionerende
economie. Veel mensen bij banken, betaalinstellingen,
bedrijven en IT-leveranciers zetten zich dagelijks daarvoor
in. Ook het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
(MOB) streeft naar een efficiënt, veilig en betrouwbaar
betalingsverkeer.
Voor u ligt de rapportage van het MOB over 2015. Zij biedt
een terugblik op de inspanningen van het MOB in het
afgelopen jaar. Tegelijkertijd geeft zij een overzicht van
wat er in het betalingsverkeer de komende jaren gaat
veranderen. Dat is aanzienlijk. De herziene Europese
Richtlijn Betaaldiensten (PSD2) bijvoorbeeld beoogt de
concurrentie in de Europese betaalmarkt te vergroten.
Zij biedt nieuwe typen betaalinstellingen de mogelijkheid
toegang te krijgen tot de betaalrekeningen van klanten
bij de banken. Dat biedt deze instellingen nieuwe kansen.
Een tweede fundamentele ontwikkeling in Nederland
is het initiatief van de banken om vanaf 2019 instant
payments mogelijk te maken, waarmee een begunstigde
direct over het geld kan beschikken. Dat vereist een
nieuwe infrastructuur en onderlinge coördinatie om veler
inspanningen op elkaar af te stemmen. Als dit project
afgerond is, loopt de Nederlandse betaalsector qua
snelheid van verwerking in de eurozone voorop. Ook zijn
er productinnovaties te verwachten, zoals elektronische
portemonnees, waarin de functie van de betaalpas
volledig geïntegreerd wordt in de mobiele telefoon. Verder
worden nieuwe digitale identiteitsstelsels ontwikkeld
om de online identificatie te verbeteren, hetgeen nuttig
zal zijn voor tal van internettoepassingen, waaronder
e-commerce.

het betalingsverkeer steeds worden gewaarborgd. Dat is
een gemeenschappelijk belang van de instellingen in de
betaalsector en van al hun klanten. Ook een adequate
privacy- en gegevensbescherming is noodzakelijk.
Dit zijn in kort bestek de onderwerpen die in deze
rapportage aan de orde komen. Zij beschrijft hoe zeer het
betalingsverkeer verandert. Het MOB vervult hierin een
katalyserende rol. Het MOB beoordeelt de ontwikkelingen
in het betalingsverkeer aan de hand van maatschappelijke
doelstellingen. Het kan problemen of knelpunten
signaleren, het kan de minister adviseren en het kan
ontwikkelingen bijsturen, door onderlinge afspraken
tussen MOB-leden of met voorlichting. De jaarrapportage
maakt duidelijk dat het MOB in een maatschappelijke
behoefte voorziet, nu en in de toekomst.

Amsterdam, mei 2016
Job Swank
Voorzitter

Deze ontwikkelingen, de voortgaande digitalisering en
de groei van het elektronisch betalen, willen wij niet
zomaar op ons af laten komen. Zo is de vraag gerezen,
bij DNB en ook in breder verband, wat in de toekomst de
rol zal zijn van het contante geld. Daarop heeft het MOB
zijn visie ontwikkeld: contant geld zal nog veel gebruikt
worden, door allerlei groepen in de samenleving. In dat
licht blijft de bereikbaarheid en toegankelijkheid van het
betalingsverkeer, van geldautomaten en betaalterminals,
een punt van aandacht. Evenzo moet de veiligheid van

5

Rapportage 2015

6

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

2.

Resultaten in 2015

2.1 Resultaten in 2015
Het MOB streeft naar een maatschappelijk efficiënte
inrichting van het Nederlandse retailbetalingsverkeer.
Dit houdt in dat het betalingsverkeer veilig, betrouwbaar
en efficiënt en voor een ieder bereikbaar en toegankelijk
moet zijn. In dit licht zijn de belangrijkste resultaten in
2014 de volgende.
Robuustheid
Het elektronisch betalingsverkeer is robuust.
In de afgelopen twee jaar hebben de banken mede
op aandringen van het MOB maatregelen getroffen,
die hebben geleid tot significante verbeteringen in de
beschikbaarheid van de pinketen, iDEAL-betalingen,
internet- en mobiel bankieren. De cijfers die banken
inmiddels hierover publiceren (zie hoofdstuk 5) bevestigen
de opvattingen van het MOB. Met nieuwe wettelijke
normen voor de goede werking en de beschikbaarheid
van het betalingsverkeer worden de eisen geleidelijk nog
verder verhoogd.
Instant payments
In 2015 hebben de Nederlandse banken aangekondigd
dat zij binnen vier jaar direct betalen (instant payments)
mogelijk willen maken en daarvoor een nieuwe
infrastructuur willen bouwen. Het MOB juicht dit
streven toe. Instant payments houdt in dat een girale
betaalopdracht van een betaler binnen enkele seconden
wordt verwerkt, 24 uur per dag, 365 dagen per jaar,
zodat de begunstigde direct over het geld kan beschikken.
De banken willen op termijn in beginsel alle betalingen
direct verwerken. Daarmee loopt het Nederlandse
betalingsverkeer in de eurozone voorop.
Innovaties in het betalingsverkeer
In 2015 heeft DNB haar visie op, en een toetsingskader
voor, innovaties in het betalingsverkeer gepubliceerd.
Het MOB neemt dit kader over. Op diverse momenten in
de beoordelingscyclus speelt het MOB een rol. Daarom
bespreekt het MOB periodiek belangrijke betaalinnovaties
en beziet het waar verbeteringen mogelijk zijn of meer
voorlichting nuttig kan zijn.

Bereikbaarheid
Een permanent punt van aandacht voor het MOB is de
bereikbaarheid van contant geld en geldautomaten.
Uit MOB-onderzoek blijkt dat deze in 2015 fractioneel is
gedaald, van 99,59% naar 99,53%. Eerdere aanbevelingen
van het MOB zijn toegepast in een pilot (april-december
2015) van de banken voor de gezamenlijke plaatsing van
geldautomaten. Het MOB zal de uitkomsten van deze
proef in de loop van 2016 evalueren.
Toekomst cash
In 2015 heeft het MOB zijn toekomstvisie over contant
geld ontwikkeld. Het MOB acht het van belang dat cash
goed blijft functioneren als toonbankbetaalmiddel. Dit kan
in principe aan de markt worden overgelaten, maar
bijsturen kan gewenst zijn. In dit licht heeft het MOB een
aantal aanbevelingen gedaan voor de acceptatie van cash
door de toonbankinstellingen. Het MOB zal dit aspect en
ook de bereikbaarheid van geld- en afstortautomaten
periodiek monitoren.
Fraude-ontwikkelingen
Het Nederlandse retailbetalingsverkeer is veilig. De schade
als gevolg van fraude is in 2015 een fractie toegenomen,
maar zij blijft in vergelijking met voorgaande jaren laag.
Het aantal valse bankbiljetten dat wordt onderschept
loopt iets op, maar de kans een dergelijk biljet te
ontvangen blijft klein.
Gebruik van betaalgegevens en privacy
In 2015 heeft het MOB onafhankelijk onderzoek laten
verrichten naar de opvattingen van Nederlanders over
het gebruik van betaalgegevens door banken. Daaruit
bleek dat Nederlanders het commercieel gebruik van
betaalgegevens door banken slechts in geringe mate
accepteren. Het gebruik voor doeleinden zoals het
nakomen van de zorgplicht, beveiliging en verbetering van
de service is meer geaccepteerd. Met de uitkomsten van
dit onderzoek kan de maatschappelijke discussie over dit
onderwerp worden onderbouwd.

7

Rapportage 2015

2.2 Evaluatie MOB
In 2015 heeft het MOB een zelfevaluatie uitgevoerd.
Doel hiervan was na te gaan of het MOB naar wens
functioneert en of aanpassingen nodig zijn in bijvoorbeeld
het mandaat, de samenstelling of de werkwijze. Tot nog
toe is het MOB één keer, in 2004, op verzoek van de
minister van Financiën geëvalueerd. Sindsdien is de
inrichting van het betalingsverkeer ingrijpend gewijzigd
door de overgang naar de Single Euro Payments Area
(SEPA), de komst van nieuwe betaaldienstverleners en
de veranderde governance aan de aanbodzijde. Een en
ander was aanleiding om het functioneren van het MOB
te onderzoeken.
De evaluatie door het MOB-secretariaat bestond
uit bilaterale gesprekken met alle MOB-leden
en -waarnemers. De uitkomsten daarvan zijn
besproken in de MOB-vergadering in november 2015.
De belangrijkste uitkomst is dat het MOB voldoet aan een
maatschappelijke behoefte en dat periodiek overleg over
betalingsverkeer nuttig is. Juist in de betaalsector is, naast

8

concurrentie tussen aanbieders, nodig dat de partijen
aan vraag- en aanbodzijde samenwerken. Door elkaar te
informeren en te overleggen kunnen maatschappelijke
issues rond het betalingsverkeer transparant worden
gemaakt en eventuele problemen veelal worden opgelost.
Het MOB zet op bestuurlijk niveau de lijnen uit, die zijn
werkgroepen vervolgens uitwerken. De samenstelling
van het MOB is representatief; indien wenselijk kunnen
nieuwe partijen toetreden.
Tegelijkertijd streeft het MOB naar verbeteringen.
Met de overgang naar SEPA wil het MOB zich meer
richten op Europa. Zo willen de MOB-leden meer
anticiperen op Europese ontwikkelingen om daarop
invloed uit te oefenen en de interactie met hun Europese
koepelorganisaties versterken. Jaarlijks zal het MOB een
kort visie- en strategiedocument maken om te kunnen
sturen op hoofdlijnen. Ook wil het MOB meer aandacht
besteden aan innovaties, onder meer aan de hand van het
in 2015 opgestelde beoordelingskader. Verder wil het MOB
zijn externe communicatie versnellen.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

3.	Ontwikkelingen in het betalingsverkeer
3.1	Ontwikkelingen toonbank- en chartale
betaalmethoden

betalen dragen daaraan bij, evenals gerichte maatregelen
om het pinbetalen te stimuleren. Daardoor waren de
aantallen pin- en contante transacties in 2015 ongeveer
even hoog (zie verder hoofdstuk 4).

Aantal pintransacties stijgt
Consumenten hebben in 2015 opnieuw meer pin­betalingen
gedaan dan het voorgaande jaar. Het aantal pintransacties
nam met 10,7% toe. Dit is in lijn met het groeipercentage
over langere termijn (gemiddelde groei sinds 2005 9%
per jaar). De pinpas wordt steeds vaker gebruikt om
kleine bedragen mee af te rekenen. Het verdwijnen van de
Chipknip, begin 2015, en de opkomst van het contactloos

Contactloos betalen wint snel aan terrein. Na de
introductie ervan in 2014 was over 2015 gemiddeld 4%
van het aantal pintransacties contactloos. In januari 2016
werd al 12% van de pintransacties contactloos uitgevoerd.
In die maand was 62% van de betaalpassen en 40% van de
terminals geschikt voor deze betaalwijze.

Tabel 1: Ontwikkeling van toonbankbetaalmethoden
Aantallen (mln)		

2011

2012

2013

2014

2015

Toonbank (niet-contant)		
2.496
2.660
2.820
3.030
Pinnen		2.285
2.474
2.661
2.913
waarvan contactloos					
8
Creditcard 1		39
38
38
40
					
Contante transacties 2		 4.100
3.800
3.800
3.400

3.270
3.226
135
45
3.200

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence, creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
1
Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
2
Schattingen.

Daarmee behoudt cash een belangrijke rol in het
toonbankbetalingsverkeer. Wel nemen de aantallen
en waarden van de geldopnames bij geldautomaten
(GEA’s) af. Dit is een van de redenen waarom banken
hun geldautomatenparken rationaliseren (zie verder
hoofdstuk 6).

Minder contant geldbetalingen, maar cash blijft belangrijk
Als logische tegenhanger van de stijging van het aantal
pinbetalingen daalt het aantal contante transacties.
In 2015 verrichten Nederlanders naar schatting 3,2 miljard
contante betalingen (-6% ten opzichte van 2014).
De waarde daarvan beliep ruim EUR 40 miljard.

Tabel 2: Chartale ontwikkelingen
Aantallen, respectievelijk waarde		

2011

2012

2013

2014

2015

Chartaal
Aantal geldautomaten (GEA’s) 1 		
Aantal geldopnames via GEA’s (mln)		
Aantal geldopnames balie (mln)		

9.012
437
6

8.795
419
5

8.633
395
6

8.811
379
2

8.319
351
1

Waarde geldopnames via GEA’s (EUR mln)		

51.908

49.471

47.545

46.392

45,784

Bronnen: DNB, bankenen andere aanbieders van geldautomaten.
1
Inclusief automaten van niet-bancaire aanbieders en overige gelduitgiftepunten.

9

Rapportage 2015

3.2	Ontwikkelingen girale en online
betaalmethoden
Overschrijvingen en incasso-opdrachten vrijwel stabiel
Overschrijvingen zijn de belangrijkste girale betaalmethode
in Nederland. Zowel de aantallen als de waarden ervan
veranderden in 2015 nauwelijks. Hetzelfde geldt voor
de automatische incasso-opdrachten. Het MOB zal in
2016 onderzoek door banken naar alternatieven voor de
acceptgiro begeleiden en betere waarborgen bezien voor
de elektronische machtiging bij automatische incasso.
Meer iDEAL-transacties
De aantallen en waarden van iDEAL-transacties zijn
in 2015 opnieuw sterk toegenomen, met ruim 23%,
respectievelijk 28%. Diverse factoren dragen hieraan
bij. Ten eerste groeit het aantal online aankopen door
Nederlandse huishoudens relatief sterk (in 2015 ruim 11%).

In de tweede plaats rekenen consumenten steeds vaker
aankopen met mobiele apparaten, zoals smartphone
of tablet, af met iDEAL. Een derde factor is dat steeds
meer buitenlandse webwinkels iDEAL als betaalmethode
accepteren. De gemiddelde waarde van een iDEALtransactie bedroeg circa EUR 81,39.
Uit cijfers van de eCommerce Payment Monitor, een
onderzoek naar betaalmethoden door GfK, iDEAL en
Thuiswinkel.org, blijkt dat het aantal online aankopen
door Nederlanders in 2015 is toegenomen tot ruim
142 miljoen. Daarvan werd 56% afgerekend met iDEAL,
2 procentpunt meer dan in 2014. Ook het belang van
credit cards en PayPal neemt toe, tot respectievelijk 12%
en 5%. De toename van het marktaandeel in het online
betalingsverkeer van deze drie betaalmethoden gaat ten
koste van de meer traditionele betaalmiddelen, zoals
de (papieren) machtiging en acceptgiro.

Tabel 3: Ontwikkeling van girale betaalmethoden
Aantallen transacties (mln), resp waarden (EUR mld)

2011

2012

2013

2014

2015

Giraal1		 2.776
Overschrijvingen		1.544
Incasso-opdrachten		 1.232

2.887
1.602
1.286

3.057
1.708
1.349

2.903
1.547
1.356

2.849
1.487
1.361

Aantallen (mln)

Waarden transacties (EUR mld)		

		

Giraal1		 5.273
Overschrijvingen		 4.992
Incasso-opdrachten		 281

5.288
4.997
290

5.337
5.048
289

5.105
4.851
254

5.154
4.906
248

Bronnen: DNB, banken en Betaalvereniging Nederland/Currence.
1
Cijfers voor girale transacties en onderdelen daarvan wijken af van die van voorgaande publicaties als gevolg van een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie.

Tabel 4: Ontwikkeling van online betaalmethoden
Aantallen transacties (mln), resp waarden (EUR mld)

2014

2015

Online betaalmethoden
				
Aantallen iDEAL-transacties		
93,9
117,2
142,5
180,2
Waarde iDEAL-transacties		
6,9
8.7
10,8
14,1

222,1
18,1

Bron: Betaalvereniging Nederland/Currence.

10

2011

2012

2013

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

4.

Europese ontwikkelingen

4.1	Het Nederlandse betalingsverkeer in de
Single Euro Payments Area
Eén Europese betaalmarkt…
De Nederlandse betaalinfrastructuur is sinds augustus
2014 een integraal onderdeel van SEPA. Het doel van
SEPA is de concurrentie op de markt voor betaaldiensten
te stimuleren, schaal- en kostenvoordelen mogelijk te
maken en innovaties te bevorderen. Een voorwaarde
voor SEPA was de Europese harmonisatie van technische
standaarden voor het bankrekeningnummer (IBAN),
de overschrijving (SCT), de incasso (SDD) en de in de
verwerking te gebruiken bestandsformaten (XML).
Daarmee kunnen banken, betaalinstellingen en verwerkers
van betaaltransacties eenvoudiger internationaal hun
diensten aanbieden. Omgekeerd kunnen bedrijven en
consumenten gemakkelijker een buitenlandse aanbieder
kiezen. Ook kunnen gebruikers met één bankrekening
en één set van betaalinstrumenten geld betalen aan,
of ontvangen van, hun relaties in binnen- en buitenland.
Kort gezegd is het doel van SEPA één Europese
betaalmarkt te realiseren.
… maar nog enkele overgangskwesties
Hoewel de SEPA-migratie in Nederland in het algemeen
soepel is verlopen, vergden enkele bijzondere kwesties
in 2015 nog aandacht van het MOB. Een eerste issue
is de zogenoemde IBAN-discriminatie, het – meestal
door incasserende partijen – weigeren van IBANs uit
een andere lidstaat. Dit is wettelijk verboden omdat
het de gemeenschappelijke betaalmarkt ondermijnt.
Het Meldpunt IBAN-discriminatie, dat het MOB in
mei 2014 heeft ingesteld, heeft inmiddels circa 170
klachten behandeld. Een derde deel daarvan betrof IBANdiscriminatie van Nederlandse IBANs in andere landen.
Ongeveer de helft van de klachten is na bemiddeling van
het meldpunt verholpen.
Een tweede kwestie betreft het faciliteren van het gebruik
van IBAN door consumenten. In juni 2015 hebben DNB
en de gezamenlijke banken op verzoek van het MOB een
(tijdelijk) IBAN-omnummertool in het leven geroepen
(bereikbaar via www.overopIBAN.nl en ook per app).
Door het oude rekeningnummer en de bank van de
begunstigde in te voeren kan de consument snel diens
IBAN vinden. De inzet blijft om IBAN als unieke standaard
voor het rekeningnummer te hanteren.

Een derde issue is het aflopen van overgangsbepalingen
in de SEPA-Verordening per 1 februari 2016. Een daarvan
betrof de in Nederland gangbare Kansspelincasso –
een doorlopende machtiging waarbij de consument
geïncasseerde bedragen niet kan terugboeken. In 2015
bleek er onvoldoende draagvlak voor een Europese
variant daarvan, zodat Nederland begin 2016 geheel is
overgegaan op de Europese incasso (SDD) met stornering.
Een andere bepaling (‘IBAN-waiver’) maakte het mogelijk
om voor goede doelen korte rekeningnummers, zoals
Giro 555 voor de samenwerkende hulporganisaties,
te blijven gebruiken. Banken zetten deze nummers om
naar IBAN. Met het aflopen van de overgangsbepaling
zou dit niet meer toegestaan zijn. Na ampel beraad
met de goede-doelenorganisaties, in nauw overleg met
de minister, zal DNB voorshands geen prioriteit geven
aan handhaving. Voortgaan met omzetting is slechts
een beperkte inbreuk op de SEPA-gedachte en heeft
aanzienlijke maatschappelijke steun. Banken en goededoelenorganisaties overleggen over de follow-up.

4.2	Nieuwe Europese regelgeving en initiatieven
Europese Commissie
Om de Europese betaalmarkt verder te verbeteren en de
concurrentie daarin te bevorderen, zijn diverse nieuwe
Europese regelingen geïntroduceerd.
Richtlijn Betaalrekeningen
De Richtlijn Betaalrekeningen (Payment Accounts
Directive, PAD) is sinds 19 september 2014 van kracht en
is van toepassing op betaalrekeningen van consumenten.
Doel van de PAD is meer transparantie te bieden over de
kosten van betaaldiensten, het wisselen van betaalrekening
te bevorderen en elke inwoner van de EU toegang te geven
tot een basisbetaalrekening. De PAD dient te worden
omgezet in nationale wetgeving, met name in de Wet op
het financieel toezicht (Wft). De AFM zal toezicht houden.
In een belangrijk deel van de PAD-vereisten is in Nederland
al voorzien via zelfregulering door de banken, hetgeen nu
een wettelijke basis krijgt.

11

Rapportage 2015

Interchange Fee Verordening
De Interchange Fee Verordening (Interchange
Fee Regulation, IFR) is sinds 8 juni 2015 van kracht.
Een interchange fee is een vergoeding die de betaaldienst­
verlener van de begunstigde betaalt aan de betaaldienst­
verlener van de betaler. Op grond van de IFR zijn deze
vergoedingen voor kaartbetalingen vanaf 9 december 2015
gemaximeerd. Voor creditcardbetalingen bedraagt dit
maximum 0,3% van de transactiewaarde. Voor debet­
kaart­betalingen (pinbetalingen) maakt Nederland gebruik
van een lidstaatoptie om voor binnenlandse transacties
een maximum toe te passen op het gewogen gemiddelde
van alle transacties per betaalschema. Dit maximum in
Nederland is vastgesteld op EUR 0,02 per transactie.
Richtlijn Betaaldiensten
In 2015 is de herziening van de Richtlijn Betaaldiensten
(Payment Services Directive, PSD) afgerond. Begin januari
2018 dient zij omgezet te zijn in nationale wetgeving.
PSD2 regelt het toezicht op betaalinstellingen, informatieen transparantievereisten en de rechten en plichten
van aanbieders en gebruikers van retailbetaaldiensten.
Ook verplicht PSD2 banken om toegang te bieden, mits de
rekeninghouder daarvoor toestemming geeft, tot hun
betaalrekeningen aan nieuwe typen betaalinstellingen.
Dit zijn de zogenoemde betalingsinitiatie- en rekening­
informatiedienstaanbieders. PSD2 brengt deze partijen
onder toezicht, stelt eisen aan hun risicobeheersing
en specifieke voorwaarden aan hun dienstverlening.
De Europese Bank Autoriteit (EBA) dient standaarden
op te stellen voor een veilige toegang tot de rekening.
De betekenis van het vrijgeven van de toegang tot de
betaalrekening is groot. Derde partijen, niet per se uit de
betaalsector, kunnen zich positioneren tussen klant en
bank. Klanten kunnen kiezen uit meer aanbieders, met
nieuwe betaalmethoden en -instrumenten. Betaling via
een initiatiedienstverlener is een alternatief voor iDEAL.
Groenboek
In december 2015 heeft de EC een nieuw Groenboek over
financiële retaildiensten ter consultatie gepubliceerd.
Doel ervan is om tekortkomingen en barrières in de
interne markt voor financiële diensten te achterhalen
en te bezien hoe dit kan worden verbeterd. Voor het
betalingsverkeer gaat het vooral om het verbeteren
van toegankelijkheid, innovaties en het bevorderen van
Europese standaarden voor e-authenticatie. MOB-leden
zijn hierover geconsulteerd.

12

4.3 Euro Retail Payments Board
Doel en organisatie van ERPB
De Euro Retail Payments Board (ERPB) beoogt de
ontwikkeling van een geïntegreerde markt voor retail­
betalingen in euro in de EU te bevorderen. De ERPB
bestaat uit zeven vertegenwoordigers van Europese
koepelorganisaties aan de vraagzijde (consumenten,
winkeliers en andere bedrijven), respectievelijk de
aanbodzijde (banken, betaal- en elektronisch-geld­
instellingen) en, op roterende basis, zes nationale centrale
banken. Voorzitter is een directielid van de ECB; de EC is
waarnemer. Het MOB is niet direct vertegenwoordigd in,
maar individuele MOB-leden nemen via hun Europese
koepelorganisatie deel aan de ERPB. De Nederlandse
inbreng wordt zoveel mogelijk afgestemd via de MOBWerkgroep Efficiency en Europese zaken (WEE).
ERPB wil instant payments …
Een van de prioriteiten van de ERPB is instant payments.
De ERPB definieert deze als elektronische retailbetaal­
oplossingen die continu (24/7/365) beschikbaar zijn en
resulteren in (vrijwel) directe clearing van de transactie,
bijboeking van de begunstigde en bevestiging aan
de betaler. Eind 2014 verzocht de ERPB de European
Payments Council (EPC), het coördinerende en besluit­
vormende orgaan van de Europese banken op betaal­
gebied, de issues bij een pan-Europese instant­payments­
oplossing te beoordelen, samen met de vraagzijde. Eind
2015 keurde de ERPB het voorstel van het EPC goed om
per 1 november 2016 een zogenoemd rulebook op te
leveren voor een instantpaymentsscheme op basis van de
overschrijving in euro.
… en publiceert aanbevelingen
Het MOB kan zich vinden in een rapport van een
ERPB-werkgroep om contactloos betalen in Europa
te bevorderen. Een tiental aanbevelingen betreft het
aanpakken van barrières die grensoverschrijdend
contactloos betalen belemmeren. Ook heeft het MOB
input geleverd voor een rapport over mobiele
person-to-person betalingen via aliassen
(zoals telefoonnummers of e-mailadressen) voor IBAN.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

5.

Maatschappelijke efficiency

5.1 Instant payments in Nederland vanaf 2019

5.2 Naar een efficiënt betalingsverkeer

In 2015 hebben de Nederlandse banken aangekondigd
dat zij binnen vier jaar direct betalen (instant payments)
mogelijk willen maken en daarvoor een nieuwe
infrastructuur willen bouwen. Instant payments houdt
in dat een girale betaalopdracht van een betaler binnen
enkele seconden wordt verwerkt, zodat de begunstigde
direct over het geld kan beschikken. Daarbij zal deze
functionaliteit permanent – 24 uur per dag, 365 dagen
per jaar – beschikbaar zijn. Hierdoor kunnen betalers
voortaan ook giraal, net zoals met contant geld, direct en
finaal aan hun verplichtingen voldoen.

Minder contante, meer pinbetalingen
In 2015 betaalden Nederlanders aan de toonbank ongeveer
even vaak met hun pinpas als met contant geld. Daarmee
zet een langdurige ‘schaarbeweging’, van minder contante
en meer pinbetalingen, door en komt de kwantitatieve
doelstelling van het Pinakkoord 2014-2018 dichterbij.
In deze overeenkomst uit 2014 kwamen toonbank­
instellingen en banken overeen om ook in de genoemde
periode efficiënt betaalgedrag te stimuleren. Uit efficiëntieen veiligheidsoverwegingen streven zij naar een afname
van het aantal contante betalingen, ten gunste van het
aantal pinbetalingen. Concreet doel is om de verhouding
contante/pinbetalingen naar 40%/60% te brengen. Om dit
te bereiken werken de partijen samen in de gezamenlijke
Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen (SBEB). Daarnaast
bevatte het Pinakkoord afspraken over het laag houden
van de kosten van het betalingsverkeer en het voorkomen
van pinstoringen.

Direct betalen behelst een fundamentele vernieuwing van
het betalingsverkeer. Hiervoor zijn aanpassingen nodig
in de afspraken tussen banken over de verwerking van
transacties, in de verrekening (clearing) daarvan en in de
interbancaire verevening (settlement). Zo zal DNB een
additioneel mechanisme voor verevening introduceren
voor de dagdelen dat TARGET2, het daarvoor bestemde
systeem van het Eurosysteem, gesloten is.

Grafiek 1: Minder contante, meer pinbetalingen
Aandelen in aantallen toonbankbetalingen, in procenten

Direct betalen zal leiden tot een substantiële versnelling
van girale betalingen en vergroot daarmee de efficiency
van het betalingsverkeer tussen consumenten, bedrijven
en overheden. Voor zakelijke partijen maakt het een
efficiënter kas- en liquiditeitsmanagement mogelijk.
De nieuwe infrastructuur vormt de basis voor nieuwe
betaalproducten en –diensten die elke bank afzonderlijk
aan haar klanten kan aanbieden. Op langere termijn
zullen wellicht alle retailbetalingen in Nederland via deze
infrastructuur worden verwerkt.
Met hun initiatief lopen de Nederlandse banken in het
eurogebied voorop, hoewel ook de ECB en de ERPB
inmiddels nadrukkelijk inzetten op directe, continue
verwerking van betalingen. Ook Europese banken en
clearinginstellingen bereiden zich erop voor. De inzet
van de Nederlandse betaalsector is dat de Nederlandse
methodiek te zijner tijd interoperabel zal zijn met de
Europese oplossing.

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2011

2012

2013

2014

2015

Contant
Betaalpas

Toelichting: De aandelen van overige betaalmiddelen, zoals creditcard en
chipknip, zijn niet weergegeven.

13

Rapportage 2015

Als uitvloeisel van het Pinakkoord heeft een onafhankelijk
onderzoeksbureau in opdracht van de SBEB een
kosten­­onderzoek uitgevoerd onder (grote) winkeliers.
Dit bevestigde de trend van afnemende kosten van pinnen
ten opzichte van contant geld voor winkeliers. Daarnaast
voerde DNB een Tariefmonitor uit, een onderzoek naar de
hoogte van de pintarieven. Beide onderzoeken gelden als
nulmeting; volgende metingen worden in 2018 uitgevoerd.
Contactloos betalen zet door
In 2015 zette de groei van het contactloos betalen,
dat vanaf begin 2014 wordt uitgerold, door. Met deze
betaalwijze kan de consument kleine bedragen (tot en
met EUR 25) afrekenen met betaalpas of smartphone
zonder dat het intoetsen van een pincode nodig is.
De verwachting is dat de contactloze functionaliteit het
aantal kleine contante betalingen zal reduceren. De SBEB
bevordert dit met publiciteitscampagnes. Daarnaast
heeft zij gezorgd voor inruilpremies voor ondernemers
die hun oude betaalterminal omruilen voor een nieuwe
contactloze terminal. Ook heeft de SBEB samen met de
Oogvereniging, mensen met een visuele beperking kennis
laten maken met contactloos betalen. Aan het eind van
2015 werd ruim 9% van de pintransacties contactloos
afgehandeld (begin 2015 was dit nog 1%).
Beoordelingskader innovaties in het betalingsverkeer
De veelheid aan innovaties in het betalingsverkeer was
voor het MOB aanleiding om te besluiten om deze
voortaan aan een aantal maatschappelijke doelstellingen te
toetsen aan de hand van een toetsingskader (zie figuur 1).
Innovaties kunnen de betaalmarkt immers ingrijpend
veranderen. Nieuwe betaalmogelijkheden kunnen
een waardevolle aanvulling vormen op de bestaande
betaalmethoden, maar zij kunnen ook risico’s doen
toenemen, bijvoorbeeld op het gebied van veiligheid of
beschikbaarheid of de markt fragmenteren. Het MOB
wil innovaties daarom zorgvuldig beoordelen en de
maatschappelijke voor- en nadelen bezien, om te bepalen
of maatregelen nodig zijn om risico’s te mitigeren of
knelpunten weg te nemen.

14

Digitale identiteitsstelsels in ontwikkeling
Zowel de overheid, private partijen als de bancaire
sector ontwikkelen methodes voor online identificatie.
De overheid werkt samen men het bedrijfsleven aan
Idensys, een standaard voor de toegang tot online
dienst­verlening. Bedoeling is bestaande oplossingen,
zoals DigiD, daarin onder te brengen. Een aparte
organisatie zal zorgen voor het beheer en de verdere
ontwikkeling van het stelsel onder toezicht van de
overheid. Betaalvereniging Nederland ontwikkelt met een
aantal banken en andere partijen iDIN, waarmee klanten
van banken zich via de inlogmiddelen van hun bank online
kunnen identificeren. MOB-leden hebben de zorg geuit
dat de diverse systemen eventueel niet interoperabel zijn.
De Betaalvereniging en het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijks­relaties zijn met elkaar in gesprek.
Het MOB zal de situatie monitoren.

5.3 Naar een robuuste betaalinfrastructuur
Beschikbaarheid betaalsystemen hoog ...
Naar aanleiding van een analyse door het MOB in 2013
hebben de banken sindsdien diverse maatregelen
gevoerd om de robuustheid van de betaalinfrastructuur
te vergroten voor internet- en mobielbankieren, iDEALen pinbetalingen. Bovendien willen de banken inzicht
bieden in de beschikbaarheid van hun systemen. Bedoelde
maatregelen, zoals het afleiden van het internetverkeer
bij een zogenoemde Distributed Denial of Service
(DDoS)-aanval of de ontvlechting van deelinfrastructuren,
zijn uitvoerig beschreven in de MOB Rapportage 2014. Het
resultaat van deze maatregelen is dat de beschikbaarheid
van het interbancaire deel van de pinketen vanaf 2013 is
toegenomen tot 99,85%. Internet- en mobiel bankieren
was gedurende het gehele jaar meer dan 99,5% van de tijd
beschikbaar. Ook van iDEAL, dat daarvan een functioneel
onderdeel is, is de beschikbaarheid toegenomen tot
boven de 99,5%. Het MOB zal de beschikbaarheid van de
betaalinfrastructuren blijven monitoren.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Figuur 1: Beoordelingskader van innovaties en bijbehorende reacties

Snelle stijging
aantal transacties/
gebruikers

Betrokkenheid
partij met groot
klantenbestand

Behoefte vanuit
de maatschappij
(MOB)

Signalen over
risico’s

Analysefase

Start evaluatie

Is er een
veiligheids- of
privacyrisico?
Ja

Nee
Heeft het (potentieel)
Nee
een groot
marktaandeel
(eventueel binnen niche)?

Kan het risico
gemitigeerd
worden?

Evaluatiefase

Ja
Ja

Is er een
robuustheids- of
toegankelijkheidsrisico?

Mitigeren
Ja

Nee
Gebruik
ontmoedigen

Nee
Bevordert het de
goede werking van
het betalingsverkeer?

Waar mogelijk
mitigeren
Ja

Nee

Zijn er barrières?

Ja

Nee

Geen actie

Innovatie stimuleren
waar mogelijk door
barrières weg te
nemen

15

Rapportage 2015

… en voortaan wettelijk gereguleerd
Met ingang van 1 januari 2015 wordt de goede werking
van het betalingsverkeer geborgd via artikel 3:17 van
de Wft. Dit artikel vereist een beheerste en integere
bedrijfsvoering van banken, afwikkelondernemingen
en elektronischgeld- en betaalinstellingen. DNB heeft
dit uitgewerkt in de Regeling Oversight goede werking
betalingsverkeer, die eind december van kracht werd.
De Regeling definieert een beschikbaarheidsnorm
voor tijdkritische betaalopdrachten, waarbij betaler en
begunstigde onmiddellijke goedkeuring verwachten op
het moment van initiatie. Vooralsnog betreft dit pinnen
en iDEAL. Voor het tijdvak tussen 06.00 en 00.30 uur is
de norm vanaf eind 2016 99,64%, een jaar later 99,76% en
vanaf eind 2018 99,88%; voor de nachtelijke uren geldt een
norm van 98,5%. Voor niet-tijdkritische betaalopdrachten
dient de dienstverlening tijdig te zijn hersteld, dat wil
zeggen dat zij binnen twee uur weer kunnen worden
ingediend. Ook verlangt de Regeling (de naleving van)
adequate beveiligingsprocedures. Onder de Regeling
vallen vijf instellingen die elk op jaarbasis meer dan
60 miljoen en samen meer dan 95% van de binnenlandse
retailtransacties verwerken.

Maatregelen tegen uitval van betaalautomaten
In 2014 heeft de betaalsector onder auspiciën van het
MOB afspraken gemaakt met koepelorganisaties uit
de installatie­branche. Deze zijn in 2015 tussentijds
geëvalueerd. Aanleiding hiervoor was dat door
ondeugdelijke installering van alarminstallaties in winkels
betaal­­automaten uitvielen. De afspraken betroffen betere
voorlichting voor installatiebedrijven en winkeliers,
verbeterde richtlijnen voor installateurs en de opzet van
een structureel overleg tussen alarmeringsbranche en
betaal­wereld. Inmiddels is voortgang geboekt bij het
uitvoeren van deze afspraken. In 2016 zal opnieuw een
evaluatie plaatsvinden.

Tabel 5: Beschikbaarheid internet- en mobiel bankieren 2015
InternetMobiel
iDEAL
bankieren
bankieren
consumenten				
banken
1e kwartaal
2e kwartaal
3e kwartaal
4e kwartaal

99,82
99,67
99,70
99,63

99,74
99,81
99,84
99,57

99,66
99,73
99,76
99,80

iDEAL
ondernemersbanken
100,0
100,0
100,0
100,0

Toelichting: De cijfers zijn gemiddeldes van de vier grootbanken (voor internet en mobiel bankieren), respectievelijk zeven banken (iDEAL). Zij hebben betrekking
op de zogenoemde prime time uren, alle uren behalve die tussen 01.00 en 07.00 of 08.00 uur.
Bron: Betaalvereniging Nederland

16

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

6.

Toegankelijkheid en bereikbaarheid

6.1 Toekomstvisie contant geld
Met het oog op de structurele veranderingen in het
betaalgedrag en het gebruik van contant geld, heeft
het MOB in 2015 zijn visie op de toekomst van contant
geld ontwikkeld.1 Samengevat meent het MOB dat ook
in een omgeving waarin geleidelijk steeds meer gepind
wordt, het voor de maatschappij belangrijk is dat contant
geld goed blijft functioneren als toonbankbetaalmiddel.
Ook meent het MOB dat het goede functioneren van
contant geld als toonbankbetaalmiddel in principe aan
de markt kan worden overgelaten, maar dat bijsturen
gewenst is waar en wanneer het goede functioneren in
het geding zou kunnen komen.
Tegen deze achtergrond wil het MOB tijdig richting geven
aan de acceptatie van contant geld door toonbank­
instellingen en de verwachtingen die consumenten wat
dit betreft mogen hebben. Zonder veranderingen te
beogen in het huidige beleid van toonbankinstellingen,
doet het MOB vier aanbevelingen, die de MOB-partijen in
eigen kring zullen uitdragen:
1.

2.

3.

4.

Het MOB acht het wenselijk dat mensen kunnen
kiezen om contant te betalen of te pinnen, tenzij
er specifieke redenen zijn (zoals ten aanzien van
veiligheid) om geen contante betaling te accepteren.
Met inachtneming hiervan steunt het MOB echter de
gezamenlijke initiatieven van banken en toonbank­
instellingen in het kader van het Convenant
Betalings­verkeer om zonder dwang uit te oefenen
pinnen te bevorderen, ten behoeve van de efficiency
en veiligheid van het toonbankbetalingsverkeer.
Het weigeren van contante betaling in situaties waarin
men voor een soortgelijk(e) product/dienst praktisch
gesproken niet bij een andere aanbieder terecht kan
die wel contant geld accepteert, acht het MOB in
principe onredelijk bezwarend voor het publiek.
Verder gaat het MOB er vanuit dat toonbank­
instellingen in juridische zin vrij zijn zelf te bepalen
welke betalingswijzen zij accepteren (mits dit vooraf
duidelijk is bekend gemaakt; tevens moet worden
aangetekend dat rechtspraak schaars is en dat de
uiteindelijke bevoegdheid uit te leggen wat het
betekent dat contant geld ‘wettig betaalmiddel’ is,
bij het Europese Hof van Justitie berust).

Het MOB zal de acceptatie van contant geld en de
bereikbaarheid en toegankelijkheid van geldautomaten
en afstortfaciliteiten periodiek blijven monitoren.

6.2 Toegankelijkheid en bereikbaarheid
Bereikbaarheid geldautomaten hoog
De MOB Bereikbaarheidsmonitor wordt in beginsel
één keer per drie jaar uitgevoerd, maar sinds 2014
publiceert het MOB een jaarlijkse tussenrapportage.
Uit de ‘Bereikbaarheid geldautomaten 2015’ blijkt dat
het percentage Nederlanders dat binnen vijf kilometer
(hemelsbreed) van een bancaire geldautomaat woont
fractioneel is gedaald, van 99,59% naar 99,53%. Inclusief
niet-bancaire geldautomaten is dit laatste percentage
99,64%. De landelijke dekkingsgraad van geldautomaten
blijft daarmee hoog.

Kaart 1: Bereikbaarheid van geldautomaten
Stand eind maart 2015

Toelichting: in de witte gebieden is een bancaire geldautomaat en in de
roze gebieden is een niet-bancaire geldautomaat aanwezig, in de groene
gebieden is geen van beiden aanwezig.
Bron: Geodan, Tussenrapportage bereikbaarheid van geldautomaten 2015,
d.d. 24 juni 2015

1
Voor het standpunt van het MOB en het rapport van de task force die de visie ontwikkelde zie
http://www.dnb.nl/binaries/Standpunt%20MOB%20over%20contant%20geld_tcm46-333933.pdf
http://www.dnb.nl/binaries/Rapport%20MOB%20Taskforce%20toekomstvisie%20contant%20geld%2017%20nov%202015_tcm46-333932.pd

17

Rapportage 2015

Verder heeft het MOB vastgesteld dat de banken,
vaak samen met maatschappelijke partners,
de aanbevelingen uit de MOB-tussenrapportage van
2014 uitvoeren. Zo wordt, als een bank geldautomaten
wil sluiten, tijdig en zorgvuldig overlegd met de lokale
betrokkenen. Ook is de ‘Werkafspraak Bereikbaarheid’
onder de aandacht van het publiek gebracht om de
bekendheid ervan te vergroten. Het MOB zal de uitvoering
van de aanbevelingen blijven monitoren.
Pilot geldautomaten Zeeuws-Vlaanderen
In 2014 gaven de banken aan gezamenlijke plaatsing van
geldautomaten te willen testen. In dat verband werd op
10 juli 2015 in Graauw een geldautomaat geplaatst, terwijl
in twee andere kernen in Zeeuws-Vlaanderen begin 2015
de geldservicepunten van één grootbank in een winkel
toegankelijk werden gemaakt voor rekeninghouders van
alle banken. Het MOB zal de uitkomsten van deze proef in
de loop van 2016 evalueren.

18

Toegankelijkheid betaalautomaten in de EU
Aan de hand van een position paper heeft de Oog­
vereniging, met steun van de MOB-Werkgroep
Toeganke­lijk­heid en Bereikbaarheid (WTB), overleg gehad
in Brussel over standaardisatie en verbetering van de
toegankelijk­heid van betaalautomaten op Europees niveau.
Met dit doel werkt de Oogvereniging aan de opbouw van
een single-issue platform van Europese (en nationale)
stakeholders. Diverse Europese koepelorganisaties, voor
blinden en slechtzienden, mensen met een beperking,
ouderen en consumenten in het algemeen hebben dit
doel onderschreven.
In 2015 is een voorstel voor de Europese Toegankelijkheids­
wet (European Accessibility Act, EAA) gepubliceerd.
De EAA omvat een pakket van maatregelen om te borgen
dat essentiële producten en diensten, zoals geldautomaten
en bancaire diensten, in de gehele EU toegankelijk worden.
Betaalautomaten zijn niet expliciet opgenomen in het
voorstel. Het eerder genoemde platform zal zich ervoor
inzetten dat dit alsnog gebeurt.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

7.

Veiligheid

7.1 Gebruik van betaalgegevens en privacy
Giraal betalingsverkeer leidt tot de totstandkoming
van, en gaat gepaard met de uitwisseling van, grote
hoeveelheden betaalgegevens. Betaaldienstverleners
en andere partijen die zich op de betaalmarkt begeven,
kunnen deze voor tal van doeleinden gebruiken. Om de
maatschappelijke discussie hierover te onderbouwen,
heeft het MOB in 2015 onafhankelijk onderzoek laten
verrichten naar de opvattingen van Nederlanders over
het gebruik van deze gegevens door banken en andere
partijen. De kern van het onderzoek betrof vragen over
het gebruik van de gegevens door banken voor bepaalde
doelen, verwoord in negen scenario’s.2
De belangrijkste uitkomst is dat Nederlanders het
commercieel gebruik van betaalgegevens door banken
slechts in geringe mate accepteren. De meerderheid
(64 tot 90%) vindt een dergelijk gebruik, wanneer een
bank of een derde partij aanbiedingen doet op basis van
een analyse van betaalgegevens, niet acceptabel. Daarbij
wordt veel gewicht toegekend aan het ontbreken van
toestemming voor het gebruik van de betaalgegevens.
Ook de privacy-schending die daarvan het gevolg is,
weegt relatief zwaar. Andere overwegingen zijn dat men
al dan niet niet geïnformeerd is door de bank of dat men

geen aanbiedingen wil. Het gebruik van betaalgegevens
voor doeleinden zoals het nakomen van de zorgplicht,
beveiliging en verbetering van de service is meer
geaccepteerd.
Als follow-up van het onderzoek zal het MOB de effecten
van de nieuwe Europese regelgeving, met name PSD2
en de Algemene Verordening Gegevensbescherming
(General Data Protection Regulation), op het gebruik van
betaalgegevens onderzoeken.

7.2 Fraude in het girale betalingsverkeer
Fraude-ontwikkelingen
De fraude in het betalingsverkeer is in 2015 met 4%
toegenomen tot EUR 17,9 miljoen, maar zij blijft in
vergelijking met voorgaande jaren laag. Hoewel de
fraude in het girale verkeer toenam, is die bij het internet­
bankieren gedaald als gevolg van preventieve maatregelen
van banken. De grootste schade bij het internet­bankieren
vloeit voort uit phishing (het hengelen naar vertrouwelijke
gegevens; EUR 3 miljoen). Phishing­methoden worden
steeds ‘beter’, hetgeen reden is voor banken daarop in te
zetten in hun campagne voor veilig bankieren (‘Hang op,
klik weg, bel uw bank’.)

Tabel 6: Schade als gevolg van fraudes (in EUR mln)
						 Mutatie 2015
		
2012
2013
2014
2015
tov 2014 (in %)
Giraal 		
35,5
10,4
wv in internetbankieren		
34,8
9,6
Betaalpas		39,4
15,2
wv door skimming		
29,0
6,8
wv door diefstal of verlies pas		
5,4
3,9
Creditcard		5,8
7,0
Totale schade		81,8
33,3

5,4
4,7
8,0
1,3
3,3
3,9
17,3

6,3
3,7
8,3
1,7
4,7
3,3
17,9

+17
-21
+4
+34
+40
-14
+4

Bronnen: Betaalvereniging Nederland/Nederlandse Vereniging van Banken.
Toelichting: deze cijfers betreffen 96 à 97% van de Nederlandse banken; omdat restcategorieën zijn weggelaten, tellen de bedragen niet op.

2
Voor het onderzoeksrapport en de samenvatting daarvan zie http://www.dnb.nl/binaries/Samenvatting%20MOB-onderzoek_tcm46-333934.pdf
http://www.dnb.nl/binaries/Motivaction%2C%20Opvattingen%20van%20Nederlanders%20ten%20aanzien%20van%20het%20gebruik%20va..._tcm46-333931.pdf

19

Rapportage 2015

In 2015 veroorzaakte fraude met betaalpassen de meeste
schade (EUR 8,3 miljoen), vooral door verlies of diefstal
van betaalpassen (EUR 4,7 miljoen). De laatstgenoemde
schade wordt in de hand gewerkt door de zogenoemde
pas-opstuurfraude (EUR 1,8 miljoen), die in 2015 is
opgekomen. Om dit tegen te gaan zullen banken hieraan
bijzondere aandacht besteden in bovengenoemde
publiciteitscampagne. Ook skimming (het onrechtmatig
kopiëren van de gegevens van een betaalkaart, gevolgd
door geldopnames) nam, na een sterke daling in
voorgaande jaren, in 2015 weer iets toe tot EUR 1,7 miljoen.
Skimming vond veel vaker plaats in niet-EU-landen waar
de magneetstrip nog wordt gebruikt in plaats van een
zogenoemde EMV-chip. De fraude met creditcards liep
met 14% terug.
Identiteitsfraude
Het MOB heeft in 2015 bijzondere aandacht besteed aan
identiteitsfraude. Hierbij wordt zonder toestemming
gebruik gemaakt van iemands persoonlijke gegevens
voor financieel gewin, bijvoorbeeld door het opnemen
of overmaken van geld, het afsluiten van leningen
of het opvragen van officiële documenten. Daders
kunnen gegevens op verschillende manieren
bemachtigen, bijvoorbeeld door post te onderscheppen,
bankpasgegevens te kopiëren bij een pinautomaat
(skimming), persoonlijke of betaalgegevens te

achterhalen via het internet (phishing, hacking), maar ook
door complexe constructies met hackers, tussenpersonen
die gestolen persoonsgegevens verhandelen en
katvangers (money mules) die gelden incasseren.
Hoewel identiteitsfraude veel aandacht krijgt, zijn er
weinig harde gegevens over de omvang en de financiële
schade.3 Diverse factoren spelen hierbij een rol.
Identiteits­fraude is een veelomvattend fenomeen, dat
door slachtoffers niet direct wordt onderkend. Weinig
slachtoffers stappen naar de politie en opsporing ervan
heeft niet altijd prioriteit. Verder ontstaan door de
digitalisering nieuwe mogelijkheden voor identiteitsfraude,
die daardoor ook meer impact kan hebben, terwijl de
opsporing ervan moeilijker wordt.

7.3 Chartale ontwikkelingen
Meer valse eurobiljetten onderschept
In 2015 is het aantal onderschepte valse eurobiljetten
gestegen. In Nederland werden 66.500 valse biljetten
aangetroffen, een toename van 37% ten opzichte van
de 48.700 valse biljetten in 2014. De financiële schade
bedroeg circa EUR 4,2 miljoen. Wereldwijd nam het aantal
valse eurobiljetten toe met 7% tot 899.000.

Tabel 7: Meer valse eurobiljetten onderschept
		

2014

2015

Aantallen falsificaten		
29.700
29.500
37.700
48.700
waarvan:					
50-eurobiljetten (percentage van het totaal)		
53
60
69
67
20-eurobiljetten (percentage van het totaal)		
27
30
23
24

66.500

Schade (EUR miljoen)		

2011

1,5

2012

1,4

2013

1,8

Zie CBS, Slachtofferschap cybercrime en internetgebruik, 2015 en Paulissen, L. en J. van Wilsem, Dat heeft iemand anders gedaan.
Een studie naar slachtofferschap en modus operandi van identiteitsfraude in Nederland, 2015.

3

20

2,5

60
27
4,2

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Hoewel het risico op het ontvangen van een vals biljet
laag blijft (ongeveer 1 op de 30.000), loont het de moeite
om een eurobiljet te controleren. Daarom informeert DNB
het publiek en retailers over echtheidskenmerken en heeft
zij een app ontwikkeld waarmee men biljetten met een
smartphone kan checken. Om vervalsers een stap voor
te blijven, vernieuwt het Eurosysteem successievelijk de
ontwerpen van de eurobiljetten. Zo is op 25 november
2015 het nieuwe EUR 20-biljet in omloop gebracht.
DNB-onderzoek onder retailers4
Eind april 2015 publiceerde DNB de uitkomsten van een
onderzoek naar het gedrag en de beleving van contant
geld onder 1.340 retailers. Hoewel zij, met het oog op
veiligheid en kosten, over het algemeen liever zien dat de
consument aankopen afrekent met de pinpas, sturen zij
beperkt op het verminderen van contant geld. De klant is
leidend in zijn of haar betaalvoorkeur. Het aanbieden van
verschillende betaalmogelijkheden wordt beschouwd als
een service aan de klant.
In de omgang met contant geld zoeken de retailers naar
een balans tussen kosten en veiligheid. Waar de kleinere
retailers de kosten rondom de omgang met contant
geld ‘voor lief nemen’ en zich vooral zorgen maken over
de veiligheidsrisico’s, zijn bij grotere retailers juist de
kosten een belangrijk thema. Grotere retailers hebben de
veiligheids­risico’s voor een groot deel ondervangen door
procedures en uitbesteding aan een waardevervoerder,
met hogere kosten als gevolg. Retailers die een waarde­
transporteur gebruiken ervaren minder onveiligheid.

Als meest onveilige moment wordt het brengen en
afstorten van contant geld ervaren. Retailers zijn creatief in
het voorkomen van kosten en het vinden van oplossingen
voor onveilige situaties, bijvoorbeeld door klanten
desgewenst contant geld te laten bijpinnen of derden uit
de kassa te betalen. Deze opties betekenen niet alleen
extra service en gemak, maar verlagen ook het af te storten
volume en daarmee de kosten voor de retailer.
Vooral de retailsector wordt geconfronteerd met vals
geld. Vier van de vijf respondenten hebben hiervoor een
(detectie- of controle-)beleid. Van de respondenten die
een vals biljet aangeboden kregen, ondernam 83% actie
(weigeren, inschakelen politie). Hoewel winkeliers niet
actief sturen, zien zij een duidelijke tendens naar minder
contante betalingen. Driekwart van de respondenten
gelooft dat de dalende trend zal doorzetten. Verder
verwacht men dat vooral contactloos betalen fors zal
groeien. Toch voorzien de respondenten dat betalen met
contant geld voorlopig zal blijven bestaan.
Eurosysteem stopt uitgifte EUR 500-biljet
Om de financiering van terroristische activiteiten te
bemoeilijken, is de Europese Commissie door de Raad van
Ministers gevraagd te onderzoeken of het gebruik van
contant geld voor betalingen boven een bepaald bedrag
beperkt kan worden. Tegen deze achtergrond heeft het
Eurosysteem in mei 2016 bekend gemaakt de productie en
uitgifte van het EUR 500-biljet eind 2018 te beëindigen.

4
Voor het onderzoeksrapport en een samenvatting daarvan zie
http://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2015/dnb321621.jsp
http://www.dnb.nl/binaries/712585_factsheet_retailersonderzoek_v5_tcm46-321626.pdf

21

Rapportage 2015

8.

Prioriteiten in 2016

Het MOB streeft ook in 2016 naar een veilig, betrouwbaar
en efficiënt retailbetalingsverkeer in Nederland.
De belangrijkste aandachtsgebieden zijn de volgende.
Instant payments
De Nederlandse banken streven naar real-time
betalingsverkeer, zodat de begunstigde binnen enkele
seconden over het bedrag kan beschikken, met ingang
van 2019. In 2016 begint de bouw van de infrastructuur.
Het MOB volgt de voortgang.
Innovaties
Nieuwe ontwikkelingen in het betalingsverkeer kunnen
aan de hand van het afwegingskader worden beoordeeld
op een aantal maatschappelijke doelstellingen. Als eerste
zullen mobiele wallets (elektronische portemonnees voor
de mobiele telefoon) worden getoetst.
Overstappen en nummerportabiliteit
Nummerportabiliteit houdt in dat bankklanten kunnen
overstappen naar een andere bank met behoud van
hun betaalrekeningnummer. Dit kan de concurrentie
in het betalingsverkeer bevorderen. Het MOB zal de
evaluatie (door Betaalvereniging Nederland) van de
Overstapservice van de banken bespreken. Ook zal het
op basis van een aantal onderzoeken over overstappen
en nummerportabiliteit die in de loop van 2016 worden
afgerond, een standpunt hierover bepalen en de minister
informeren.
Uitfaseren van de acceptgiro
In 2012 heeft het Nationaal Forum SEPA-migratie (NFS)
afgesproken de acceptgiro geleidelijk af te schaffen.
Al langer loopt het gebruik ervan geleidelijk terug.
Het MOB zal in overleg met de meest betrokken partijen
onderzoeken hoe de acceptgiro kan worden uitgefaseerd.

22

Veiliger elektronisch machtigen
Een van de belangrijkste betaalvormen in het Nederlandse
betalingsverkeer is de automatische incasso.
De machtiging daartoe wordt vaak elektronisch gevraagd,
respectievelijk gegeven, maar dit kan veiliger. Daarom zal
het MOB onderzoek doen naar betere waarborgen voor
de elektronische machtiging.
Effecten van nieuwe Europese regelgeving
Nieuwe Europese regels voor het betalingsverkeer
zijn al, of worden op afzienbare termijn, van kracht.
Het MOB wil de effecten daarvan op de betaalsector
beoordelen, onder meer op de marktwerking, veiligheid
en gegevensbescherming.
Bereikbaarheid
Het MOB zal de acceptatie van contant geld en de
bereikbaarheid en toegankelijkheid van geld- en
afstortautomaten monitoren. Daartoe zal het een
nieuwe Bereikbaarheidsmonitor uitvoeren. Ook zal het
MOB de resultaten van de pilot van de banken met de
gezamenlijke plaatsing van geldautomaten evalueren.
Monitoring van fraude-ontwikkelingen
Het MOB monitort permanent de ontwikkeling van
fraudes in het betalingsverkeer. Het MOB wil in 2016
aandacht besteden aan cyberrisico’s. Ook zal het bezien
of extra voorlichting aan specifieke groepen gebruikers
nuttig kan zijn om de veiligheid te bevorderen.

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Bijlage 1

Missie en organisatie MOB

Missie en taakopdracht MOB

Deelnemers

Het MOB is in 2002 door de minister van Financiën
ingesteld en heeft als opdracht bij te dragen aan een
maatschappelijk efficiënte inrichting van het Nederlandse
retailbetalingsverkeer door:
•	periodiek te overleggen over knelpunten en
maatschappelijke gevolgen van ontwikkelingen in
het betalingsverkeer;
•	samen te werken bij het verzamelen, analyseren
en publiceren van cijfermatige, niet-concurrentie­
gevoelige gegevens;
•	principeafspraken te maken over efficiency­­
maatregelen en maatregelen op het terrein van
veiligheid, toegankelijkheid en bereikbaarheid in het
betalingsverkeer en standaardisatie (bijvoorbeeld
gezamenlijke campagnes om het gebruik van
efficiënte betaalproducten te stimuleren);
•	een open en vrije gedachtewisseling te houden
met betrekking tot beleidsvraagstukken in het
betalingsverkeer.

Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen
Betaalvereniging Nederland
BOVAG/ Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie
Consumentenbond
Detailhandel Nederland
Gebruikersplatform Betalingsverkeer
Ieder(in)
Koninklijke Horeca Nederland
MKB-Nederland
Nederlandse Vereniging van Banken
NVOG/Unie KBO/PCOB/NOOM
Oogvereniging
Thuiswinkel.org
Ministerie van Economische Zaken (waarnemer)
Ministerie van Financiën (waarnemer)
Het MOB heeft drie werkgroepen, de Werkgroep
Efficiency en Europese zaken (WEE), de Werkgroep
Toegankelijkheid en Bereikbaarheid (WTB) en de
Werkgroep Veiligheid (WV).

Samenstelling en werkwijze MOB
Het MOB is breed samengesteld en bestaat uit instanties
die aanbieders en gebruikers van het betalingsverkeer
vertegenwoordigen. DNB zit het MOB voor en verzorgt
tevens de secretariaatsfunctie. Het MOB komt twee keer
per jaar bijeen.

23

Rapportage 2015

Bijlage 2

Statistische informatie

Infrastructuur
Tabel 8: Aanbieders van betaaldiensten
Aantallen (jaarultimo)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

4

1

1

1

1

1

1

1

1

1

81

77

74

66

52

50

2.917 2.700

2.513

2.182

1.863

1.759

Centrale bank
Aantal kantoren

Banken
Banken

99

95

93

88

3.469

3.560

3.473

3.186

Geregistreerde wisselinstellingen

25

28

29

12

13

10

7

7

7

7

Creditcardmaatschappijen

4

4

4

4

4

4

4

3

3

3

Elektronischgeldinstellingen

1

1

1

1

2

2

2

2

2

2

0

3

23

31

37

36

38

Bankkantoren 1
Overige in Nederland geregistreerde
aanbieders van betaaldiensten

Betaalinstellingen

2

Bronnen: DNB en banken.
Algemene en coöperatieve banken.
Met ingang van 1 november 2009 is de EU Richtlijn Betaaldiensten (PSD) in de Wft geïmplementeerd.
De PSD voorziet in een apart type betaaldienstverlener: de betaalinstelling.
1

2

Tabel 9: Betaalpas- en creditcardinfrastructuur
Aantallen

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

8.749

9.064

9.503

9.304

8.356

9.012

8.795

8.633

8.811

8.319

Pinnen
Geldautomaten 1
Betaalautomaten (pin)

265.779 306.264 316.182 340.160 258.585 289.901 296.614 298.789 322.197 326.993

waarvan contactloos
Betaalpassen (in mln)

25,5

25,3

25,211

24,4

24,4

24,4

24,7

24,5

waarvan contactloos

56.000

122.738

25,6

26,2

8

15

6,4

6,2

Creditcards
Creditcards (in mln)

6,2

6,0

5,7

5,8

Bronnen: DNB, banken, Currence (voorheen Interpay) en creditcardmaatschappijen.
1

24

Inclusief de automaten van niet-bancaire aanbieders en overige gelduitgiftepunten.

5,8

6,0

5,8

5,9

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Tabel 10: Aantallen transacties
Aantallen (mln)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Giraal 1

2.468

2.544

2.635

2.697

2.716

2.776

2.887

3.057

2.903

2.849

Overschrijvingen

1.413

1.452

1.498

1.513

1.572

1.544

1.602

1.708

1.547

1.487

Incasso-opdrachten

1.055

1.091

1.137

1.184

1.144

1.232

1.286

1.349

1.356

1.361

Online betaalmethoden

4

15

28

45,4

68,8

93,9

117,2

142,5

180,2

222,1

iDEAL-transacties

4

15

28

45,4

68,8

93,9

117,2

142,5

180,2

222,1

Toonbank (niet-contant)

1.647

1.797

1.969

2.158

2.368

2.496

2.660

2.820

3.030

3.270

Pinnen

1.451

1.588

1.756

1.946

2.154

2.285

2.474

2.661

2.913

3.226

8

135

waarvan contactloos
Creditcard 2
Totaal niet-contant betalen

32

34

4.120

4.356

37

35

35

39

38

38

40

45

4.632 4.900

5.152

5.365

5.665

6.020

6.113

6.341

4.400

4.100

3.800

3.800

3.400

3.200

Chartaal
Contante transacties 3
Geldopnametransacties GEA’s
Geldopnames balie

4

475

469

473

455

434

437

419

395

379

351

14

13

12

10

7

6

5

6

2

1

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence, creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
Cijfers voor girale transacties en onderdelen daarvan wijken af van die van voorgaande publicaties als gevolg van een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie.
Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3
Schattingen
4
Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met credit- en debetkaarten in Nederland.
1

2

25

Rapportage 2015

Tabel 11: Waarden van transacties
Waarden (EUR mrd)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Giraal 1

5.770

5.924

5.832

5.596

5.682

5.273

5.288

5.337

5.105

5.154

Overschrijvingen

5.527

5.664

5.548

5.306

5.409

4.992

4.997

5.048

4.851

4.906

Incasso-opdrachten

243

260

284

290

273

281

290

289

254

248

Online betaalmethoden

0,4

1,2

2,2

3,4

5,0

6,9

8,7

10,8

14,1

18,1

iDEAL-transacties

0,4

1,2

2,2

3,4

5,0

6,9

8,7

10,8

14,1

18,1

Toonbank (niet-contant)

68

74

80

80

86

87

89

90

93

97

Pinnen

64

70

75

76

81

83

84

85

89

93

0

1

4

4

4

4

4

5

5

4

5

5

5.839

5.999

5.914

5.680

5.773

5.367

5.385

5.438

5.212

5.269

52

52

50

47

42

40

waarvan contactloos
Creditcard 2
Totaal niet-contant betalen
Chartaal
Contante transacties 3
Geldopnametransacties GEA’s
Geldopnames balie

4

55

56

55

54

52

52

49

48

46

46

15

16

16

11

6

5

5

5

3

5

Bronnen: DNB, banken, Betaalvereniging Nederland/Currence, creditcardmaatschappijen en toonbankinstellingen.
Cijfers voor girale transacties en onderdelen daarvan wijken af van die van voorgaande publicaties als gevolg van een nieuwe wijze van reeksbreukcorrectie.
Gebruik door Nederlandse kaarthouders in Nederland.
3
Schattingen
4
Geldopnames van Nederlandse kaarthouders met credit- en debetkaarten in Nederland.
1

2

26

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

Bijlage 3

Lijst van gebruikte afkortingen

DDoS		

Distributed Denial of Service

DNB 		

De Nederlandsche Bank

EC		

Europese Commissie

EAA		

European Accessibility Act

EBA 		

Europese Bank Autoriteit

EMV 		

Europay, Mastercard and Visa

EPC		

European Payments Council

ERPB		

Euro Retail Payments Board

ESCB		

European System of Central Banks

EU 		

Europese Unie

GEA		

Geldautomaat

IBAN 		

International Bank Account Number

IFR		

Interchange Fee Regulation

MOB 		

Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer

NFS 		

Nationaal Forum SEPA-migratie

PAD		

Payment Accounts Directive

PSD		

Payment Services Directive

SBEB 		

Stichting Bevorderen Efficiënt Betalen

SCT		

SEPA Credit Transfer

SDD		

SEPA Direct Debit

SEPA 		

Single Euro Payments Area

WEE 		

Werkgroep Efficiency en Europese zaken

Wft		

Wet op het financieel toezicht

WTB 		

Werkgroep Toegankelijkheid en Bereikbaarheid

WV 		

Werkgroep Veiligheid

XML		

Extensible Markup Language

27