Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500

Nr. 1

NOTA OVER DE TOESTAND VAN ’S RIJKS FINANCIËN
Aangeboden 21 september 2010
Tekstgedeelte van de Miljoenennota 2011

kst-32500-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

1

Inkomsten (235,0 miljard euro)
300,00

Omzetbelasting 41,2

250,00

Accijnzen (alcohol, brandstof en tabak) 11,2

Overdrachts- en assurantiebelasting 4,4

Belastingen op milieugrondslag 4,8
Belasting op personenauto’s en
motorrijwielen (BPM) 1,9

200,00

Motorrijtuigenbelasting 3,8
Invoerrechten 2,3

Verpakkingenbelastingen 0,3

Verbruiksbelasting van alcoholvrije
dranken en andere producten 0,2

150,00

Belasting op zware motorrijtuigen 0,1

Loon- en inkomstenbelasting 44,7

Vennootschapsbelasting 14,2

100,00

Dividendbelasting 3,2
Schenk- en erfbelastingen 1,7
Overig 0,9

Premies volksverzekeringen 40,1
Premies werknemersverzekeringen 50,0

50,00

Gasbaten 9,9

0,00

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

2

Uitgaven (254,7 miljard euro)
300,00

Opbouw EMU-saldo in miljarden euro

2011

Inkomsten
Uitgaven
EMU-saldo Rijk

235,0
254,7
-19,7

EMU-saldo medeoverheden
Zorg 68,6

Feitelijk EMU-saldo
Feitelijk EMU-saldo (in procenten bbp)

-4,6
-24,3
-4,0%

250,00

200,00

Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt 62,0

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 33,6
150,00

Gemeente- en Provinciefonds 20,7

Buitenlandse Zaken/ Internationale Samenwerking 12,1
100,00

Verkeer en Waterstaat en FES 11,6

Rentelasten 11,3
Defensie 7,6
Jeugd en Gezin 6,6
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 5,9
Justitie 4,8
50,00

Wonen, Wijken en Integratie 2,7
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2,3
Economische Zaken 2,1
Financiën 1,4
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer 0,8
Overig 0,5

0,00

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

4

Inhoudsopgave

blz.
Voorwoord

7

Hoofdstukken
1
Op weg naar financieel herstel
1.1
Inleiding
1.2
Economische situatie in Nederland: van crisis naar pril
herstel
1.3
Overheidsfinanciën in Europa en Nederland
1.4
Een toekomstbestendige financiële sector
1.5
Tot slot

9
9
9
10
12
15
16

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Naar een nieuw evenwicht
Nieuwe uitdagingen
Globalisering: naar een nieuw evenwicht
Financiële sector: naar een duurzaam internationaal model
Europa: naar een crisisbestendig systeem
De noodzaak van consolidatie
Timing en gevolgen van consolidatie
De vormgeving van consolidatie

17
17
17
21
24
30
34
38

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Budgettair Beeld
Ontwikkeling overheidsfinanciën
Van stimuleren naar consolideren
Nederlandse overheidsfinanciën in Europees perspectief
Ontwikkeling inkomsten
Interventies voor de financiële stabiliteit
Begrotingsbeleid – kadertoetsing uitgaven en inkomsten

43
43
52
56
58
59
60

Trefwoordenregister

69

Gedrukte bijlagen
Toelichting op de bijlagen

3

1
2
3
4
5
6
7

4
7
16
23
25
34
37

Budgettaire kerngegevens
De uitgaven en niet-belastingontvangsten
De belasting en premieontvangsten
EMU-schuld
Belastinguitgaven
Beleidsonderzoeken
Budgettair overzicht interventies t.b.v. de financiële sector

Lijst van gebruikte termen en hun betekenis

42

Lijst van gebruikte afkortingen

48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

5

Inhoudsopgave

Internetbijlagen (gepubliceerd op )
1
2
3
4

Horizontale toelichting
Verticale toelichting
Toelichting op de belastingontvangsten
Toelichting op de belastinguitgaven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

6

Voorwoord

Nederland is nog niet definitief uit de crisis, maar de nieuwe economische
voorspellingen zijn hoopgevend. De gevolgen van de crisis zullen echter
nog jaren merkbaar blijven voor burgers en bedrijven.
In 2011 zal de stap gezet moeten worden van het stimuleren van de
economie naar het op orde brengen van de overheidsfinanciën. Dat geldt
niet alleen voor Nederland, maar voor heel Europa. In de begrotingen
voor 2011 wordt gestart met het op orde brengen van de overheidsfinanciën. Hierdoor verbetert het EMU-saldo in 2011 en voldoet Nederland
aan de Europese regels voor budgettair herstel.
Het zal nog jaren inspanning vereisen van de overheid, bedrijven en
burgers om de verloren groei in te lopen, de opgelopen werkloosheid te
keren en de verslechterde overheidsfinanciën te herstellen. Nederland
heeft in het verleden laten zien over de veerkracht te beschikken om deze
uitdaging succesvol aan te gaan.
Jan Kees de Jager

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

8

1

Op weg naar financieel herstel

1.1 Inleiding
Pril economisch herstel

2011 wordt een overgangsjaar: het stimuleren van de economie maakt
plaats voor het gezond maken van de overheidsfinanciën. Nederland is
weliswaar nog niet definitief uit de crisis, maar de nieuwe economische
voorspellingen van het Centraal Planbureau (CPB) zijn hoopgevend. Dit
neemt niet weg dat de gevolgen van de crisis nog lang merkbaar zullen
blijven, ook als de economie weer aantrekt. De ontwikkeling van de
koopkracht zal de komende jaren achterblijven en in sommige sectoren,
zoals de bouw, zal het herstel langer op zich laten wachten. Een groot
punt van zorg zijn de overheidsfinanciën, die door de crisis sterk zijn
verslechterd. De staatsschuld loopt nog steeds op en het tekort op de
begroting is nog hoog. De overheid staat samen met bedrijven en burgers
voor de opgave te werken aan een duurzaam herstel van vertrouwen en
perspectief.

Werken aan solide
overheidsfinanciën

Niet alleen Nederland, maar heel Europa moet de stap maken van
economisch stimuleren naar financieel herstel. Mede door goede
internationale samenwerking, krachtig ingrijpen en gecoördineerd
stimuleringsbeleid van overheden, is de periode van economische krimp
voorbij; de Europese economie groeit weer in 2010. Vanaf 2011 moet de
economie het weer grotendeels op eigen kracht redden en staan Europese
overheden voor de opgave hun verzwakte overheidsfinanciën weer
gezond te maken. Dit heeft op korte termijn een drukkend effect op de
economie, maar is nodig om het vertrouwen in de economie te herstellen
en toekomstige groei te bevorderen. De onrust rond de Griekse overheidsfinanciën maakt eens te meer duidelijk hoe belangrijk het is om te werken
aan solide overheidsfinanciën.

Tekortreductie 2011

In Nederland valt de overgang van het stimuleren van de economie naar
het gezond maken van de overheidsfinanciën samen met een politieke
wisseling van de wacht. Het huidige demissionaire kabinet heeft forse
inspanningen geleverd om het tekort op de begroting te reduceren. Zo zijn
aanvullende maatregelen genomen om onder de uitgavenplafonds voor
2011 te blijven. De extra uitgaven als gevolg van de crisis worden
afgebouwd. Daarnaast wordt invulling gegeven aan de afspraken uit het
Aanvullend Beleidsakkoord om in 2011 besparingen van 1,8 miljard euro
te realiseren. Ook is het kabinet de afspraak uit het aanvullend beleidsakkoord om nog eens 3,2 miljard euro te besparen nagekomen. Meer dan de
helft van dit bedrag wordt al in 2011 gerealiseerd. Zo zorgt het kabinet
ervoor dat Nederland ruimschoots voldoet aan de Europese eisen voor
budgettair herstel. Daarnaast is het nodige voorbereidende werk verricht,
waardoor een nieuw kabinet snel uit de startblokken kan komen. Dit is
onder andere gebeurd door bezuinigingsopties in kaart te brengen in de
Brede Heroverwegingen en door een voorstudie te laten doen naar een
herziening van het belastingstelsel. Daarnaast heeft de Studiegroep

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

9

Op weg naar financieel herstel

Begrotingsruimte advies uitgebracht over het toekomstige begrotingsbeleid1.
1.2 Economische situatie in Nederland: van crisis naar pril
herstel
Groei in 2010 en 2011

Na de historische krimp van de economie (met bijna 4 procent) in 2009
groeit de economie in 2010 waarschijnlijk met 1¾ procent (zie figuur 1.1).
Zonder de stimuleringsmaatregelen van het kabinet was de economie
echter ook in 2010 nog gekrompen. In 2011 groeit de Nederlandse
economie naar verwachting met 1½ procent. Hoewel er voor 2010 en 2011
een betrekkelijk normale groei voorspeld wordt, is het goed om stil te
staan bij de onzekerheden rond het herstel.
Figuur 1.1 Pril herstel economische groei
12,0
10,0

Procenten bbp

8,0
6,0
4,0
2,0
0,0
-2,0
-4,0
-6,0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Eurogebied

Verenigde Staten

Azië exclusief Japan

Nederland

2010

2011

De economische groei verklaard
Aantrekkende uitvoer

De verwachte groei van de economie in 2011 is vooral te danken aan de
fors stijgende export. De export groeit, doordat de wereldeconomie zich
herstelt en de wereldhandel toeneemt. De lagere koers van de euro maakt
Europese producten bovendien goedkoop voor het buitenland. Nederland
profiteert hier als open handelseconomie sterk van. In dit kader is ook een
gematigde loonontwikkeling van cruciaal belang voor een verder
economisch herstel: hoge lonen maken Nederlandse producten duurder
en dat schaadt het concurrentievermogen van de Nederlandse economie.

Haperende consumptie

De export trekt weliswaar aan, maar de binnenlandse gezinsconsumptie
groeit nauwelijks. Dit hangt samen met een laag consumentenvertrouwen, een matige inkomensontwikkeling en met vermogensverlies. Het
lage consumentenvertrouwen leidt ertoe dat Nederlanders meer sparen
en minder uitgeven. Doordat de werkloosheid hoger is en de cao-lonen
beperkt stijgen, hebben mensen in 2010 en 2011 minder te besteden.
Bovendien zijn de pensioenaanspraken en beleggingen van veel burgers
minder waard geworden. De behoefte om geld opzij te zetten om deze

1

Rapporten Brede Heroverwegingen, bijlagen bij TK 2009/10, 32 359, nr. 1.
Studiegroep Begrotingsruimte TK 2009/10, 32 123, nr. 52
Studiecommissie belastingstelsel TK 2009/10, 32 140, nr. 4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

10

Op weg naar financieel herstel

verliezen te compenseren kan ertoe leiden dat mensen tijdelijk minder
uitgeven.
Arbeidsmarkt en werkloosheid
Werkloosheid blijft beperkt

Het aantal werklozen loopt naar verwachting op van 4¾ procent in 2009
tot 5½ procent (circa 435 duizend personen) in zowel 2010 als 2011.
Gezien de sterke krimp van de economie in 2009 valt deze toename nog
mee. Uit figuur 1.2 blijkt dat de pieken in de werkloosheid in de afgelopen
twintig jaar steeds lager zijn geworden. De werkloosheid blijft naar
verwachting in 2010 en 2011 onder het niveau van de piek in 2004 en
2005, ondanks dat de economie in 2009 door een dieper dal is gegaan.
Ook in vergelijking met andere landen doet de arbeidsmarkt het goed.
Sinds het begin van de crisis in het tweede kwartaal van 2008 is de
werkloosheid in Europa met 2,6 procentpunt gestegen. In Nederland liep
het werkloosheidspercentage in dezelfde periode slechts met 1,4
procentpunt op, terwijl het productieverlies in Nederland vergelijkbaar
was.

20

08
20

20

20

20

20

19

19

19

19

19

19

82

19

19

80

19

19

Economische groei

10

0,0

06

-6,0

04

2,0

02

-4,0

00

4,0

98

-2,0

96

6,0

94

0,0

92

8,0

90

2,0

88

10,0

86

4,0

84

12,0

Economische groei in procenten bbp

6,0

Werkloosheidspercentage

Figuur 1.2 Vergelijking van de ontwikkeling van de bbp-groei en de
werkloosheid

Werkloosheidspercentage

Bron: CPB

Zachte landing arbeidsmarkt

Deze zachte landing van de arbeidsmarkt kan worden verklaard uit de
manier waarop werkgevers met de situatie om zijn gegaan. Het was voor
de crisis moeilijk om het juiste personeel te vinden. De verwachting is dat
dit na de crisis niet anders zal zijn. Hierdoor zijn werkgevers erg terughoudend met het ontslaan van personeel. Verder is, in vergelijking met
eerdere perioden van economische malaise, een groter deel van de klap
opgevangen door zelfstandigen. Zij worden weliswaar officieel niet
werkloos, maar hebben wel veel minder werk en lagere inkomsten.
Opvallend is dat de arbeidsmarkt sneller lijkt te reageren op het economische herstel dan in het verleden. In de komende maanden moet blijken
of de arbeidsmarkt zich krachtig genoeg heeft hersteld om van een
omslagpunt te kunnen spreken.
Kanttekeningen bij het herstel

Na-ijlende effecten crisis

Het jaar 2011 staat in het teken van inzettend herstel, maar daar passen
wel enkele waarschuwende kanttekeningen bij. De crisis begon in 2008 op
de financiële markten, raakte toen de economie en werd in 2010 goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

11

Op weg naar financieel herstel

merkbaar doordat mensen hun baan verloren en in koopkracht achteruitgingen. De crisis bereikt burgers dus met een vertraging, en dat geldt ook
voor het herstel. Als de economie zich herstelt neemt de werkloosheid pas
na enige tijd af en ook de lonen stijgen pas later; in 2011 stabiliseert de
werkloosheid en gaat de gemiddelde burger erop achteruit in koopkracht.
Bezuinigingen in Europa

Vanaf 2011 worden in Europa en Nederland de overheidstekorten
teruggedrongen. Deze noodzakelijke versoberingen treffen burgers in de
portemonnee en kunnen daardoor leiden tot lagere bestedingen.
Tegelijkertijd is het aanpakken van de tekorten juist nodig om het
vertrouwen in de economie te herstellen. Hoofdstuk 2 van deze Miljoenennota gaat uitgebreid in op de effecten van tekortsanering op de
economie, en laat zien dat budgettair en economisch herstel hand in hand
kunnen gaan.

Onzeker herstel

Tot slot is bij economische voorspellingen en ramingen onzekerheid troef.
Nederland is verweven met Europa, en Europa is nog niet uit de crisis. Het
herstel kan worden bedreigd door hernieuwde onrust op de financiële
markten. Het is de vraag hoe het lichte herstel zich verder zal ontwikkelen.
Landen met kwetsbare overheidsfinanciën (zoals Griekenland, Spanje en
Portugal) laten nog weinig economische groei zien en soms is er zelfs
sprake van krimp. Een tegenvallende groei in Europa en de wereld heeft
grote gevolgen voor Nederland, omdat onze economische groei en
werkgelegenheid voor een groot deel afhangen van de export.
1.3 Overheidsfinanciën in Europa en Nederland

Europese financiën in gevarenzone

Het grootste punt van zorg is dat de overheidsfinanciën van alle Europese
landen door de crisis aanzienlijk zijn verslechterd (zie figuur 1.3). Begin
2010 is de eurozone in de problemen gekomen door stijgende begrotingstekorten, soms in combinatie met toch al hoge schulden. Banken en
financiële instellingen hadden er minder vertrouwen in dat landen als
Griekenland hun schulden konden afbetalen en vroegen daarom een
hogere rente, wat de problemen nog groter maakte. De financiële markten
richtten in eerste instantie hun pijlen op Griekenland, maar de nervositeit
breidde zich snel uit naar andere Zuid-Europese landen. Dit veroorzaakte
weer onzekerheid over de banken en financiële instellingen die veel geld
hadden uitgeleend aan deze landen. Hierdoor kwam de stabiliteit van de
euro op het spel te staan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

12

Op weg naar financieel herstel

Figuur 1.3 Ontwikkeling EMU-saldo in een aantal EU-landen tussen 2008 en
2011
10

Procenten bbp

5

0

-5

-10

-15

rij
k
ni
nk

bi
ed
ge

Ko

Ve

re

ni
gd

d

d
ro
Eu

Fi
nl
an

la
n
er

Ita

lië
N
ed

Fr

an

kr

ijk

je
an
Sp

Ie
r

la
n

d

d
la
n
D
ui
ts

Be

lg
ië

-20

2008

2009

2010

2011

Bron: European Economic Forecast – spring 2010 (Europese Commissie). Voor Nederland zijn de
meest recente nationale ramingen gebruikt.

Financieel noodplan

De onrust op financiële markten is voor het moment een halt toegeroepen
door het omvangrijke financiële noodplan van de Europese regeringsleiders in samenwerking met de Europese Commissie, de Europese
Centrale Bank (ECB) en het Internationaal Monetair Fonds (IMF). Dit plan,
waarvan Griekenland al gebruik heeft gemaakt, maakt het mogelijk landen
bij urgente financiële problemen te steunen. Op termijn zijn meer
structurele maatregelen en een normalisering van de rol van de ECB
noodzakelijk.

Fundamentele hervormingen nodig

Voor veel landen in Europa geldt dat fundamentele hervormingen nodig
zijn om de overheidsfinanciën op orde te brengen en het vertrouwen van
financiële markten te behouden of te herwinnen. Ook moet het
Stabiliteits- en Groeipact worden versterkt. Dit pact bevat afspraken over
de maximale hoogte van het begrotingstekort en de schuld die landen
mogen hebben. Een Europese werkgroep onder leiding van de voorzitter
van de Europese Raad, Herman van Rompuy, presenteert in oktober
maatregelen om het budgettair en economisch toezicht binnen de
Europese Unie te versterken. Dit om onregelmatigheden eerder te kunnen
signaleren. Hierin worden ook voorstellen gedaan om de Europese Unie
slagvaardiger te maken in tijden van crisis.
Herstel van de overheidsfinanciën in Nederland

Werken aan vertrouwen

Nederland profiteert van haar relatief sterke budgettaire positie binnen
Europa en van een uitstekend imago op kapitaalmarkten. Deze sterke
positie heeft Nederland onder andere te danken aan degelijk financieel
beleid in het verleden en een relatief lage staatsschuld bij aanvang van de
crisis. Het huidige vertrouwen van de financiële markten in de
houdbaarheid van de Nederlandse overheidsfinanciën is echter geen
garantie voor de toekomst. Want net als in andere Europese landen is het
Nederlandse begrotingstekort in 2009 en 2010 snel opgelopen. Dit komt
vooral doordat de overheidsuitgaven zijn toegenomen (bijvoorbeeld meer
werkloosheidsuitkeringen), terwijl de economie en daarmee de belasting-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

13

Op weg naar financieel herstel

inkomsten juist fors zijn gekrompen (zie figuur 1.4). Op financiële markten
kijkt men na de gebeurtenissen in Griekenland kritischer naar de financiële
positie van overheden. Nederland moet voorkomen dat daardoor een
hogere rente moet worden betaald op de uitgedijde staatsschuld.
Figuur 1.4 Ontwikkeling inkomsten en uitgaven in procenten bbp
46,0

Procenten bbp

44,0

42,0

40,0

38,0

36,0

34,0
2002

2003

2004

2005

Netto collectieve uitgaven

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Collectieve lasten

Bron: CPB

Naar een geloofwaardig
herstelplan

Om ervoor te zorgen dat Nederland het vertrouwen van de financiële
markten houdt, zal een geloofwaardig plan voor het herstel van de
overheidsfinanciën moeten worden gemaakt. Dit is ook belangrijk om de
Nederlandse economie weerbaar te maken voor de toekomst. Een
overheid die haar tekorten niet terugbrengt, beschikt in de toekomst over
minder buffers om tegenslagen op te kunnen vangen. Dit ondergraaft de
crisisbestendigheid van de economie.

Houdbare overheidsfinanciën

Bovendien zal de vergrijzing in de komende decennia leiden tot forse
rekeningen. Als we de Nederlandse verzorgingsstaat willen behouden
voor toekomstige generaties, moet de komende jaren krachtig worden
ingegrepen. Volgens de ambtelijke Studiegroep Begrotingsruimte is er op
lange termijn 29 miljard euro nodig om de overheidsfinanciën gezond en
houdbaar te maken. Om te voldoen aan de Europese eisen van het
Stabiliteits- en Groeipact is tot 2015, een minimale inspanning van 15
miljard euro nodig. Volgens de Studiegroep Begrotingsruimte is het meer
solide om te kiezen voor een pakket maatregelen met een omvang van 18
miljard euro in 2015. De resterende opgave van 11 miljard euro zou dan
ingevuld moeten worden met maatregelen die na 2015 besparingen
opleveren.
Tekort en schuld in 2011

Werk in uitvoering 2011

In 2011 loopt de overheidsschuld op tot 66 procent (circa 406 miljard euro)
van de totale waarde van de Nederlandse productie (bbp) (615 miljard
euro). Het tekort komt naar verwachting in 2011 uit op 4,0 procent (24,3
miljard euro), een forse daling ten opzichte van het tekort van 5,8 procent
in 2010 (34,5 miljard euro). Dit wordt deels veroorzaakt door een stijging
van de inkomsten. Maar de verbetering van het saldo is ook voor een
belangrijk deel het gevolg van de kabinetsinspanningen. Het kabinet
bouwt in 2011 de crisismaatregelen af en geeft invulling aan de afspraken
uit het aanvullend beleidsakkoord om voor 5 miljard euro aan besparingen te realiseren. In het voorjaar is al invulling gegeven aan bezuini-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

14

Op weg naar financieel herstel

gingen van 1,8 miljard euro. Van de resterende 3,2 miljard euro aan
structurele besparingen wordt in 2011 al 1,8 miljard euro gerealiseerd,
onder andere door loonmatiging, een lagere loonbijstelling voor
rijksambtenaren en door het geld dat in het coalitieakkoord was gereserveerd voor extra uitgaven nu niet te besteden. De overige besparingen ter
grootte van 1,4 miljard euro worden gerealiseerd in de jaren na 2011. Een
uitgebreide toelichting op de genoemde maatregelen is te vinden in
hoofdstuk 3 van deze Miljoenennota.
Compenseren voor
overschrijdingen

Daarnaast moest het kabinet ingrijpen om overschrijdingen te compenseren, met name in de zorg. Het gaat hier om bijna 3 miljard euro. In de
curatieve zorg worden maatregelen genomen om de overschrijding bij de
medisch specialisten terug te halen. Ook wordt een tariefskorting
opgelegd aan de ziekenhuizen en worden pakketmaatregelen genomen. In
de geneeskundige geestelijke gezondheidszorg (GGZ) worden eigen
betalingen ingevoerd en in de AWBZ wordt de minimale eigen bijdrage
verhoogd. Zonder deze maatregelen zou het tekort in 2011 verslechterd
zijn.

Evenwichtige lastenontwikkeling

Aan de inkomstenkant van de begroting presenteert het kabinet een
evenwichtig lasten- en koopkrachtpakket. De lasten stijgen nagenoeg niet
van 2010 op 2011. De zorgpremies stijgen weliswaar harder dan eerder
verwacht, maar door maatregelen van het kabinet wordt deze stijging
voor bedrijven en burgers vrijwel volledig teniet gedaan. De maatregelen
die gericht zijn op werkgevers versterken de economische structuur en
dragen bovendien bij aan de groei van de economie en de werkgelegenheid.

Dalende koopkracht

De statische koopkracht laat zien hoe het inkomen van mensen verandert
als hun situatie ongewijzigd blijft. De verwachting is dat de gemiddelde
koopkracht in 2011 licht zal dalen, onder meer omdat de contractloonstijging nauwelijks boven de inflatie uitkomt, aanvullende pensioenen niet
of nauwelijks worden geïndexeerd en de zorgpremies in 2011 fors zullen
stijgen. De ontwikkeling van de werkgelegenheid komt niet tot uiting in de
koopkrachtcijfers, maar is de komende jaren wel cruciaal voor de
individuele welvaart van burgers.

Europese eisen gehaald

De door het kabinet genomen maatregelen zorgen ervoor dat Nederland
ruimschoots voldoet aan de Europese eisen voor budgettair herstel. Van
Europa moet Nederland het structurele tekort jaarlijks met minimaal 0,75
procentpunt bbp terugbrengen, zolang het tekort onder de drie procentsgrens van het Stabiliteits- en Groeipact ligt. Daarna is een jaarlijkse
saldoverbetering van een half procent nodig tot begrotingsevenwicht is
bereikt.
1.4 Een toekomstbestendige financiële sector

Een stabieler financieel stelsel

Het zwaartepunt van het maatschappelijk debat is verschoven van het
bestrijden van de crisis naar het werken aan herstel van de economie en
de overheidsfinanciën. Maar de crisis op de financiële markten, waarmee
de kredietcrisis begon, mag niet worden vergeten. Wereldwijd staan
overheden daarbij voor twee uitdagingen. De uitdaging op de lange
termijn is om de stabiliteit van het financiële stelsel te versterken en een
herhaling van de crisis te voorkomen. Op kortere termijn moet de steun
aan de financiële sector op een verantwoorde wijze worden afgebouwd.

Buffers, risicobeleid, toezicht

De crisis werd mede veroorzaakt doordat financiële instellingen te weinig
buffers hadden, te weinig zicht hadden op de risico’s en er onvoldoende
belang bij hadden om de risico’s te beperken. Ook het toezicht op
financiële instellingen schoot tekort. Het gevolg was dat banken, vanwege

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

15

Op weg naar financieel herstel

hun sleutelrol in de economie, moesten worden gered door de overheid.
De rekening voor het onverantwoorde gedrag in de financiële sector
kwam daarmee terecht bij de belastingbetaler. Dit moet in de toekomst
worden voorkomen.
Hervormingen financieel stelsel

Binnen Europa zet Nederland zich in voor het aanscherpen van de
Europese richtlijn voor kapitaal- en liquiditeitseisen. Financiële instellingen moeten hierdoor grotere buffers gaan aanhouden en mogen
minder gebruik maken van korte leningen. Ook zullen zij verplicht worden
om achtergestelde leningen uit te geven, die in geval van nood kunnen
worden omgezet in aandelen. Verder zal de samenwerking tussen de
toezichthouders in Europa worden verbeterd, en krijgen toezichthouders
de middelen en bevoegdheden om sneller en effectiever in te kunnen
grijpen. Tot slot worden financiële instellingen verplicht om duidelijk te
maken hoe zij zich in het geval van grote problemen zonder hulp van de
overheid kunnen herstructureren. Nederland werkt daarnaast op nationaal
niveau aan een beter bestuur van financiële instellingen. Het wordt
eenvoudiger om onjuist verstrekte bonussen van bestuurders terug te
vorderen of aan te passen. Ook de deskundigheid van bestuurders zal
beter worden getoetst.

Afbouw steunmaatregelen en
garantieregelingen

In 2010 is begonnen aan de afbouw van de maatregelen om de financiële
sector in de crisis overeind te houden. De met kapitaalinjecties gesteunde
financiële instellingen hebben een deel van de steun terugbetaald. Ook
zijn de voorwaarden van het garantieloket aangescherpt, waardoor het
voor financiële instellingen minder aantrekkelijk is gemaakt om met
behulp van overheidsgaranties geld te lenen op de kapitaalmarkt. In 2010
heeft tot nog toe geen enkele instelling een beroep gedaan op het
garantieloket. Dit geeft aan dat zij zelfstandig in staat zijn zich te financieren. Vanwege het belang van een soepele kredietverlening aan
bedrijven heeft het kabinet nog wel besloten om crisismaatregelen ter
ondersteuning van de kredietverlening aan bedrijven met een jaar te
verlengen tot eind 2011.
1.5 Tot slot

Vertrouwensherstel als basis

Europa maakt roerige economische tijden door. De kredietcrisis bracht de
economie in een neerwaartse spiraal. Het krachtige ingrijpen van
overheden heeft bijgedragen aan het herstel van groei en vertrouwen,
maar tegelijk diepe gaten geslagen in de overheidsfinanciën. Het gezond
maken van de overheidsfinanciën is nu noodzakelijk voor het herwinnen
van het vertrouwen op financiële markten en voor economisch herstel.
Internationaal zal Nederland zich blijven inzetten voor betere regulering
van de financiële sector, om herhaling van de crisis te voorkomen. In
Europees verband blijft Nederland zich inzetten voor een solide en
geloofwaardig Stabiliteits- en Groeipact, om Europa weerbaarder te
maken bij toekomstige crises.

Veerkracht en vertrouwen

De komende jaren staan in het teken staan van budgettair en economisch
herstel na de crisis. Er liggen nog moeilijke jaren in het verschiet voor
Nederland. Een lange adem is nodig om de verloren groei in te lopen, de
opgelopen werkloosheid te keren en de verslechterde overheidsfinanciën
te herstellen. Nederland heeft echter in het verleden laten zien over de
veerkracht te beschikken om deze uitdaging succesvol aan te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

16

2

Naar een nieuw evenwicht

2.1 Nieuwe uitdagingen
De economie maakt turbulente tijden door. Wereldwijde onevenwichtigheden en het nemen van onverantwoorde risico’s op financiële markten
hebben geleid tot de zwaarste crisis in de naoorlogse geschiedenis.
Overheden moesten krachtig ingrijpen om te voorkomen dat de economie
in een vrije val zou raken. Dat leidde onder andere tot hogere uitgaven,
terwijl de belastinginkomsten juist terugliepen door de economische
krimp. In combinatie met de zwakke uitgangspositie van een aantal
Zuid-Europese landen had dit een schuldencrisis tot gevolg. Nederland,
Europa en de wereld zijn zeker nog niet definitief uit de crisis. De
onzekerheid over de economische toekomst blijft troef. Wel is duidelijk dat
er urgente uitdagingen liggen voor het financiële en economische beleid.
Grote uitdagingen

Ten eerste staan vele landen voor de opgave de beschadigde overheidsfinanciën te repareren op een manier die het voorzichtige herstel niet in
de kiem smoort en de toekomstige groei bevordert. Deze uitdaging komt
bovenop de noodzaak om de overheidsfinanciën vergrijzingbestendig te
maken. Maar dit is zeker niet het enige. De krachtsverhoudingen in de
wereldeconomie zijn door de crisis versneld verschoven, wat vraagt om
het vinden van een nieuw en stabiel evenwicht. De financiële markten en
het toezicht daarop moeten worden hervormd om zo de kans op herhaling
van de crisis te verkleinen. En Europa moet werken aan het versterken van
de financiële en economische weerbaarheid, onder andere door nieuwe
afspraken te maken over budgettair en economisch toezicht binnen de
Europese Unie.
In de volgende paragrafen wordt ingegaan op deze ontwikkelingen en
uitdagingen. Paragraaf 2.2 gaat in op de onderliggende mondiale
ontwikkelingen in de jaren voor de crisis. Paragraaf 2.3 kijkt vervolgens
naar de financiële markten als brandhaard van de crisis. Het ontwikkelen
van de kredietcrisis in een Europese schuldencrisis komt in paragraaf 2.4
aan bod. Paragraaf 2.5 gaat in op de noodzaak van budgettaire consolidatie, die is ontstaan als gevolg van de crisis, maar vooral ook door de
toekomstige vergrijzing. Paragraaf 2.6 analyseert de gevolgen van een
budgettaire verkrapping voor de economische groei en paragraaf 2.7
behandelt de vormgeving van consolidatie.
2.2 Globalisering: naar een nieuw evenwicht

Schuivende verhoudingen

De verhoudingen tussen rijke landen en opkomende economieën, zoals
China, India en Brazilië, zijn aan het verschuiven. Het gewicht van de
opkomende economieën in de wereldeconomie is gestegen van 33
procent in 1980 tot bijna 42 procent in 2008. De crisis heeft deze beweging
verder versterkt. Vorige crises braken vaak uit in opkomende economieën
als Argentinië, Rusland, Mexico en Azië. Dit keer waren de Verenigde
Staten de bron van de instabiliteit. Met name de Europese economieën
bleken kwetsbaar. De opkomende economieën werden gemiddeld even
hard geraakt als de rijke landen, maar er waren verschillende opkomende
economieën die de crisis wel goed doorstonden. IMF-onderzoek laat zien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

17

Naar een nieuw evenwicht

dat dit vooral de landen waren die in aanloop naar de crisis veel internationale reserves hadden opgebouwd en hun overheidsfinanciën op orde
hadden gebracht.2 De opkomende landen die dit niet hadden gedaan,
werden zelfs harder geraakt dan de rijke landen.
Figuur 2.1 Bbp-groei in hoogontwikkelde en opkomende economieën
10

8

6

4

2

0

-2

-4
1980

1983

1986

1989

1992

Hoogontwikkelde economieën

1995

1998

2001

2004

2007

Opkomende economieën

Bron: CPB

Beter beleid in opkomende
economieën

Wellicht wordt in de toekomst de crisis als startpunt beschouwd van een
nieuw tijdperk met een multipolaire wereldorde. De potentie is er; of de
opkomende economieën die weten te benutten zal gedeeltelijk worden
bepaald door hun beleid. De huidige crisis in de westerse landen biedt
daarbij lessen die ook voor opkomende economieën relevant zijn. Zo
nemen enkele opkomende economieën momenteel maatregelen om een
snelle stijging van activaprijzen tegen te gaan, zodat zij niet in een
vergelijkbare situatie belanden. Andersom biedt het succes van een aantal
opkomende economieën aangrijpingspunten voor de westerse wereld. Dit
succes was namelijk mede mogelijk door op hoofdlijnen verstandig
economisch beleid: de financiële sector is de afgelopen jaren versterkt, de
overheidsfinanciën zijn sterk verbeterd en met een langetermijnvisie is
geïnvesteerd in infrastructuur, onderwijs en innovatie.

2

IMF, 2010, How Did Emerging Markets Cope in the Crisis?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

18

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.2 Het groeiende belang van Azië
40

35

aandeel wereld bbp (%)

30

25

20

15

10

5

0
1970

1973

1976

1979

1982

1985

1988

1991

1994

1997

2000

2003

VS

EU−15

Azië

Afrika+Midden-Oosten

2006

2009

Latijns-Amerika

Bron: USDA

Box 2.1 Een nieuwe wereld
De verschuivende economische krachtsverhoudingen hebben
onherroepelijk gevolgen voor het wereldbestuur. De geschiedenis
leert dat politieke macht nauw samenhangt met economische macht.
Dat is ook nu weer zichtbaar. In voorgaande crises was de G7 het
leidende forum voor internationale coördinatie. Nu is dat de G20,
waarin ook de opkomende economieën vertegenwoordigd zijn. Ook
verschuiven de machtsverhoudingen in de internationale organisaties. In het IMF en de Wereldbank hebben landen als China en
India de afgelopen jaren meer stemgewicht gekregen en de druk tot
verdere verschuivingen blijft. De Financial Stability Board is
uitgebreid met opkomende economieën. Zo lijkt westerse
dominantie plaats te maken voor een multipolaire wereldorde.
Dankzij een actief buitenlandbeleid kan Nederland op de kaart blijven
in deze nieuwe wereld. Zo was Nederland aanwezig bij de bijeenkomsten van de G20.
Wereldwijde onevenwichtigheden

De opkomende economieën droegen echter ook bij aan het ontstaan van
mondiale onevenwichtigheden. In reactie op de schade uit eerdere crises,
volgden enkele opkomende economieën een bewuste strategie om
risico’s te beperken en financiële buffers op te bouwen. Ze legden de
instroom van buitenlands kapitaal aan banden, gingen zelf sparen, en
belegden hun besparingen zoveel mogelijk in de westerse wereld. Mede
als gevolg daarvan kwamen hun eigen munten onder druk, wat hun
exporten goedkoop maakten. De exportopbrengsten werden vervolgens
weer in het buitenland belegd.3 De westerse landen leenden dit geld en
gaven het massaal uit, onder andere aan de goedkope producten uit de
opkomende economieën. Zo ontstond een onhoudbaar systeem van
wederzijdse afhankelijkheid, dat mede aan de basis van de crisis stond.4

3

Aldus de huidige president van de Amerikaanse centrale bank Ben Bernanke (B. Bernanke,
2005, The global savings glut and the US current account deficit, Federal Reserve Bank).
4
Dit systeem werd wel aangeduid als Bretton Woods II, zie M.P. Dooley, D. Folkerts-Landau,
P.M. Garber, 2003, An essay on the revived Bretton Woods system, NBER working paper 9971.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

19

Naar een nieuw evenwicht

Meer concurrentie

Een eerste belangrijk gevolg van dit systeem was dat de westerse landen
konden profiteren van goedkope producten en arbeid uit de opkomende
economieën. Dat resulteerde in een lage inflatie, maar ook in grote
tekorten op de lopende rekening in enkele landen. Naast een nieuwe bron
van concurrentie kreeg het westerse bedrijfsleven te maken met nieuwe
productiecentra en nieuwe afzetmarkten. Of de opkomst van met name
Azië daarmee een kans of een bedreiging is, bepalen de westerse landen
grotendeels zelf. De laatste jaren laten zien dat landen die niet hervormen,
de boot lijken te missen. Dit geldt met name voor enkele Zuid-Europese
landen. De arbeidsmarkt functioneert niet goed, structurele hervormingen
zijn achtergebleven, en de private sector ziet zijn concurrentiepositie
verslechteren. Landen die wel hervormen kunnen daarentegen juist
profiteren van de opkomende economieën.
Box 2.2 Internationale concurrentiekracht en innovatie
De handelstheorie laat zien dat de opkomst van nieuwe handelspartners doorgaans een positief effect heeft op de welvaart. De
export als motor van de Nederlandse economie loopt mede op
Aziatische brandstof en Nederlandse bedrijven investeren in China
en India. Opkomende economieën worden steeds kennisintensiever.
China produceert tegenwoordig hoogwaardige ICT, de Europese
hoogovens zijn in Indiase handen, en India bouwt een auto die maar
3 000 euro kost. Nederland is groot in traditionele sectoren als
landbouw en transport. Dat Nederland ondanks hoge lonen hier toch
concurrerend kan zijn, is mede te danken aan innovatie en ondernemerschap. De automatisering en innovatie in de tuinbouwkassen en
in de Rotterdamse haven verklaren waarom Nederland profiteert van
zijn historische kracht. Ook in nieuwe sectoren, zoals computerchips
en -spellen, doet Nederland het goed dankzij een innovatief
bedrijfsleven. Het Innovatieplatform heeft zes sleutelgebieden
gedefinieerd waarin Nederland internationaal kan blijven excelleren:
bloemen en voedsel, chemie, water, creatieve industrie, hightech
systemen en materialen, pensioenen en sociale verzekeringen. De
wereldwijde concurrentiekracht van landen wordt jaarlijks gemeten
met de Global Competitiveness Index (GCI) van het World Economic
Forum. Nederland zweeft op deze lijst al jaren rond de tiende plek
wereldwijd. Een goede infrastructuur en een hoogopgeleide
bevolking dragen bij aan een positieve beoordeling van het
Nederlandse vestigingsklimaat.

Meer schulden

Een tweede belangrijk gevolg van de groei van de opkomende economieën is dat geld niet langer alleen van rijke naar arme landen stroomt,
maar ook volop andersom. Azië en Latijns-Amerika spaarden, de
Verenigde Staten en sommige Europese landen leenden. De overvloedige
kapitaalinstroom uit de opkomende economieën droeg bij aan een lagere
rente in de westerse wereld en een hogere ervaren welvaart. Voor
consumenten en producenten werd het goedkoper om geld te lenen om te
consumeren en investeren. Sparen werd minder aantrekkelijk. Zo werd
het eerder beschreven proces van schuldopbouw en hogere activaprijzen
in de hand gewerkt. Nooit waren de wereldwijde besparingen zo laag als
in de jaren voor de crisis.5 De schulden van Amerikaanse huishoudens
stegen met 50 procent in slechts vijf jaar tijd, terwijl de aandelenprijzen in
deze periode verdubbelden. De stijging van de Amerikaanse huizenprijzen

5

Volgens Taylor is er dus geen sprake van dat de rente laag was omdat er in de hele wereld te
veel wordt gespaard (global savings glut) zoals eerder gesuggereerd door Bernanke. Zie J.
Taylor, 2008, The Financial Crisis and the Policy Responses: An Empirical Analysis of What
Went Wrong, NBER Working Paper 14631.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

20

Naar een nieuw evenwicht

tussen 1996 en 2006 was ruim drie keer zo groot als de huizenprijsstijging
over de honderd voorafgaande jaren.
Zeker achteraf bezien hebben de westerse landen te weinig gedaan om de
schuldenopbouw in de economie af te remmen. Integendeel, veel
overheden kenden tekorten op hun begroting. Het financiële toezicht wist
niet te voorkomen dat de financiële sector de schuldopbouw faciliteerde
door nog meer geld uit te lenen. Centrale banken hielden de rente op
historisch lage niveaus gegeven de lage inflatie en de deflatierisico’s na
het uiteenspatten van de internetbubbel. Successen werden daarbij
toegeschreven aan het eigen beleid.6 Beleid om onevenwichtigheden
tegen te gaan, werd als onmogelijk of onwenselijk gezien, onder andere
door de onderliggende belangen van economische groei en lage inflatie.7
De uitdaging voor de toekomst is om de goede lessen te trekken uit de
huidige crisis, om de kans op herhaling in de toekomst te verkleinen.
2.3 Financiële sector: naar een duurzaam internationaal model
Meer risico’s

De opkomst van Azië ging samen met een overvloedige kapitaalstroom
van opkomende economieën naar de westerse wereld. Op de financiële
markten werden de geldstromen en de risico’s verder vergroot. Zo werd
het door de lage rentes aantrekkelijker om te zoeken naar investeringen
met een hoger rendement (search for yield). De grote internationale
zakenbanken namen het voortouw in deze zoektocht, onder andere door
complexe financiële producten te ontwikkelen.8 De massieve instroom
van geld leidde gedeeltelijk tot financiële transacties die weinig van doen
hadden met het functioneren van de reële economie en tot
niet-productieve investeringen.9

En nog meer schulden

De financiële markten versterkten daarbij de tendens om op grotere
schaal te werken met geleend geld. Het financiële toezicht heeft dit proces
onvoldoende gematigd. Door eerder verstrekte leningen door te verkopen
aan bijvoorbeeld zakenbanken, konden banken nieuwe leningen
verstrekken. Zo kwam steeds meer krediet in omloop. Bovendien was de
trend binnen de sector om geld steeds korter in te lenen.10 De rente op
deze korte leningen was laag, want het risico werd als verwaarloosbaar
gezien. Kortom, het businessmodel was simpel gezegd om een euro kort
in te lenen tegen een lage rente en vervolgens twee euro lang uit te lenen
tegen een hogere rente. Een dergelijke termijntransformatie is een van de
standaardfuncties van het bankwezen, maar waneer dit te ver wordt
doorgevoerd kunnen de risico’s fors oplopen. De schulden van het
bankwezen liepen in enkele landen op tot honderden procenten van het
bbp. Een gemiddelde bank in het eurogebied moest dagelijks meer dan 10
procent van zijn totale schulden herfinancieren.11

6

In de wetenschap werd gesproken van great moderation, het afnemen van inflatie en groeifluctuaties, en dit werd gedeeltelijk toegeschreven aan verbeterd monetair beleid.
Zo pleitte de toenmalige voorzitter van de Amerikaanse centrale bank tegen striktere regelgeving voor banken.
8
M.P. Dooley, D. Folkerts-Landau en P.M. Garber, 2009, Bretton Woods II still defines the international monetary system, NBER working paper 14 731
9
Zie onder andere M. Obstfeld en K. Rogoff, 2009, Global imbalances and the financial crisis:
products of common causes, CEPR discussion paper 7606.
10
Tussen 2003 en 2007 zijn kortetermijnleningen als percentage van de totale verplichtingen op
de Europese bankbalansen toegenomen van 11,8 procent tot 16 procent.
Zie ECB, 2009, EU Banks’ funding structures and policies
11
R. Baldwin en D. Gros, 2010, Completing the Eurozone rescue: what more needs to be done,
CEPR
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

21

Naar een nieuw evenwicht

Box 2.3 Securitisatie, een eenvoudig fictief voorbeeld
Arizona Bank verstrekt hypotheken in de Amerikaanse staat Arizona.
Voor elke verstrekte hypotheek moet de bank kapitaal aanhouden
van de toezichthouder. De huizenmarkt in Arizona is booming en de
bank verstrekt steeds meer en hogere hypotheken. Arizona Bank
loopt dan al gauw tegen de kapitaalgrenzen aan. Als de bank echter
een pakket van eerder verstrekte hypotheken doorverkoopt aan een
zakenbank op Wall Street, hoeft zij voor deze hypotheken niet langer
kapitaal aan te houden. Het risico van wanbetaling is namelijk
overgedragen aan de zakenbank. Arizona bank heeft zo kapitaal
vrijgespeeld, dat opnieuw uitgeleend kan worden tegen nieuwe
hypotheken. Een eerste belangrijk gevolg van dit model is dat de
financiële hefboom langer is geworden; meer mensen kunnen een
lening voor hun huis krijgen.
Een tweede gevolg is dat risico’s worden verspreid door het
financiële systeem. De zakenbank op Wall Street verkoopt de
leningen op zijn beurt door aan een Duitse regionale bank. Deze
hoeft daarvoor minder kapitaal aan te houden dan de bank uit
Arizona had moeten aanhouden als die de leningen niet had
doorverkocht. Bovendien is de Duitse bank actief op een thuismarkt
waar weinig groei is en de rendementen laag zijn. Nu kan zij
profiteren van de winstgevende Amerikaanse markt. Dankzij de
securitisatie kunnen banken hun risico’s optimaal spreiden. In
praktijk was het uiteindelijk echter volstrekt onduidelijk waar de
risico’s zich bevonden (bij Arizona Bank, bij de zakenbank op Wall
Street, of bij de Duitse bank?). Toen het vertrouwen begon te
wankelen, wisten banken niet van elkaar wie welke risico’s droeg.
Het gevolg was dat banken geen geld meer aan elkaar uit durfden te
lenen. En dat terwijl banken juist zo afhankelijk van elkaar waren
geworden voor hun financiering.
Een derde belangrijk gevolg zijn de gedragseffecten. De medewerker
op de lokale verkoopafdeling van Arizona Bank krijgt een laag vast
salaris, maar een behoorlijke bonus per verstrekte hypotheek. Hij
probeert daarom zoveel mogelijk hypotheken te verkopen, ook aan
klanten die moeite zullen hebben om hun lening terug te betalen. De
medewerker op de risicomanagementafdeling van Arizona Bank zou
hier vroeger wellicht een stokje voor hebben gestoken. Nu de
leningen echter worden doorverkocht, heeft ook zij daar weinig
belang bij. Het risico is uiteindelijk voor de Duitse bank. Die heeft
echter slechts indirecte mogelijkheden om dat risico in te schatten,
bijvoorbeeld door op het oordeel af te gaan van anderen (de
zakenbank, rating agencies). Hij kent de klanten niet, de markt niet,
en mogelijk zelfs de geldende wetgeving niet. Het blijkt dat als een
klant niet meer aan zijn hoge hypotheek kan voldoen, hij simpelweg
de sleutels in de brievenbus gooit bij Arizona Bank. Anders dan in
Europa heeft de klant dan geen restschuld. Arizona Bank heeft ook
geen schade. De rekening ligt bij de Duitse regionale bank.
De zeepbel barst

Als gevolg van de kortetermijnleningen kon het interbancaire krediet snel
opdrogen. Dit gebeurde toen het onderlinge vertrouwen begon te
wankelen doordat wanbetalingen op sub prime leningen in Amerika
verder opliepen. Aanvankelijk was de inschatting dat het slechts ging om
een liquiditeitsprobleem, onder andere doordat banken tijdelijk niet meer
aan elkaar leenden. Dit bleek een misvatting. De financiële hefboom was
veel te ver doorgevoerd. Banken bleken te weinig kapitaal te hebben in
relatie tot de risico’s, wat leidde tot een solvabiliteitsprobleem. Zonder
kapitaalinjecties en garantstellingen van overheden en ruime financiering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

22

Naar een nieuw evenwicht

door centrale banken was faillissement van een aantal banken onvermijdelijk geweest. Gegeven het belang van de financiële sector voor de
economie had dat de crisis verder kunnen verergeren. Vooral het haperen
van de kredietverlening aan bedrijven zet een rem op de investeringen en
de economische groei.
Grotere buffers noodzakelijk

De eerste en wellicht belangrijkste stap voorwaarts is daarmee om de
solvabiliteit van de financiële sector te verbeteren. Het Bazelse comité,
waarvan de voorstellen worden overgenomen in Europese regelgeving,
scherpt momenteel de kapitaaleisen aan. Financiële instellingen worden
verplicht om meer kapitaal aan te houden van een betere kwaliteit.
Bovendien worden grenzen gesteld aan het verschil in de looptijd tussen
ingeleend en uitgeleend geld. Het balanstotaal in verhouding tot het eigen
vermogen (de hefboom) wordt eveneens gelimiteerd. Daarnaast zijn de 91
belangrijkste banken onderworpen aan een stresstest die duidelijker
maakt hoe deze banken ervoor staan. De zeven banken die hierbij
onvoldoende scoorden, zijn verplicht om nieuw kapitaal aan te trekken. De
Nederlandse financiële instellingen kwamen overigens relatief goed uit de
test. Nederland heeft het als een van de eerste landen in Europa minder
aantrekkelijk gemaakt voor financiële instellingen om met een overheidsgarantie te lenen op de kapitaalmarkt. In 2010 heeft nog geen van de
Nederlandse instellingen gebruik gemaakt van de garanties. Dit geeft aan
dat zij in staat zijn zich zelfstandig te financieren.

Beter toezicht cruciaal

Een tweede stap is het financiële toezicht te versterken, op alle fronten.
• Dat betekent in de eerste plaats beter gedragstoezicht. De crisis kon
mede ontstaan omdat Amerikaanse consumenten onvoldoende
beschermd werden en bijvoorbeeld met lage startrentes werden
verleid om te grote leningen af te sluiten. Ook de Nederlandse
ervaringen laten zien dat betere informatievoorziening en consumentenbescherming cruciaal zijn gegeven de complexiteit van financiële
producten.12
• De crisis wijst tevens op het belang van beter toezicht op de stabiliteit
van financiële instellingen. In Europees verband wordt gewerkt aan
een verzwaring en uitbreiding van de instrumenten die de toezichthouder tot zijn beschikking heeft. Zo worden financiële instellingen
verplicht een Recovery and Resolution Plan (RRP) op te stellen. Dit
document geeft inzicht in de structuur en risico’s van een instelling. In
het plan moet de instelling onder andere aangeven hoe zij zich zonder
hulp van de overheid kan herstructureren in geval van grote problemen.
• Tot slot moet er meer aandacht komen voor de stabiliteit van het
financiële systeem als geheel. De crisis liet zien dat in de kern gezonde
instellingen toch in problemen kunnen komen, door de onderlinge
afhankelijkheid binnen de sector. Daarom wordt in Europees verband
een European Systemic Risk Board opgericht. Het doel van deze
instelling is om de risico’s in het Europese financiële systeem te
signaleren, zodat voortijdig kan worden ingegrepen.

Betere prikkels belangrijk

Een derde stap is om betere prikkels in het systeem in te bouwen. Zo
kunnen goede salarisprikkels helpen om een meer langetermijnvisie af te
dwingen bij bestuurders en andere beleidsbepalers. Nadat de verliezen
zijn gecollectiviseerd, lijken sommige banken alweer beland in een nieuwe
rat race om hoge bonussen uit te keren. Dit geldt overigens niet alleen
voor de financiële sector. Maar omdat in het geval van de financiële sector
de gevolgen massaal zijn afgewenteld op de collectieve middelen, is hier

12

De Nederlandse lessen zijn te vinden in de rapporten van de commissie Scheltema en de
commissie De Wit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

23

Naar een nieuw evenwicht

de roep om overheidsingrijpen het sterkst. Het gaat dan minder om
ideologie en meer om een rationele calculus van het publieke belang. Dat
verklaart ook dat economen, publiek, en politici elkaar vinden in de
noodzaak tot ingrijpen.
Nederland is internationaal een van de koplopers op het gebied van
bonusregulering. In 2009 heeft de sector de Code Banken onderschreven.
De code beoogt een cultuuromslag. Op de naleving wordt nauwgezet
toegezien door een monitoringscommissie. Verder wordt wettelijk
vastgelegd dat oneigenlijk uitgekeerde bonussen kunnen worden
teruggevorderd. Door de deskundigentoets te versterken, wordt de
risicobeheersing binnen de sector verder bevorderd. De toets wordt
behalve op de Raad van Bestuur voortaan ook van toepassing op de Raad
van Commissarissen. Die heeft immers een belangrijke rol in het
tegengaan van excessieve risico-opbouw.
Financiële crises zijn en blijven van alle tijden. Nieuwe regels voor de
financiële sector en een versterkt toezicht kunnen een nieuwe crisis nooit
volledig voorkomen. Dat neemt niet weg dat er duidelijke lessen
getrokken kunnen worden uit de huidige crisis en dat gemaakte fouten
moeten worden voorkomen in de toekomst.
2.4 Europa: naar een crisisbestendig systeem
Europa hard getroffen

De vorige paragraaf liet zien hoe een crisis in Amerikaanse hypotheekproducten uiteindelijk de stabiliteit van de Europese banken raakte. Inmiddels
heeft het IMF becijferd dat de verliezen van Europese banken in dezelfde
orde van grootte liggen als die van de banken in de Verenigde Staten,
waar de crisis begonnen is. De aanvankelijke inschatting dat de crisis
vooral een Amerikaanse aangelegenheid zou zijn, is een misvatting
gebleken. In het voorjaar van 2010 groeiden Griekse problemen met de
financiering van de overheidsschuld uit tot een Europese schuldencrisis.

Ontstaan van een schuldencrisis

Dat een financiële crisis zich ontwikkelt tot een schuldencrisis is historisch
gezien niet uitzonderlijk. Een lange geschiedenis laat zien dat financiële
crises leiden tot een hogere risicoaversie bij beleggers. Op korte termijn
kan dit voor landen met een goede uitgangspositie de financiering van
overheidsschulden makkelijker maken (flight to safety). Zo is de laatste
twee jaar de rente op de Nederlandse staatsschuld verder gedaald. Onder
invloed van globalisering en macro-economische onevenwichtigheden
bevond de lange rente zich reeds voor de crisis op een dalend pad vanaf
de pieken in de jaren zeventig en tachtig. Een belangrijk neveneffect van
de dalende rente zijn lagere rendementen voor institutionele beleggers
zoals pensioenfondsen.

Hogere risicoaversie op de
financiële markten

Op lange termijn kan een hogere risicoaversie op de financiële markten
leiden tot een hogere rente en moeilijkere financierbaarheid, zelfs voor
landen die er aanvankelijk goed voorstonden. Dat geldt vooral als
financiële crises ertoe leiden dat de overheidsschulden substantieel
toenemen, wat historisch gezien vaak het geval is.13 Dit toenemen van de
schulden is het gevolg van het terugvallen van de economische groei en
overheidsinterventies in de financiële sector. Geregeld komt het ook voor
dat verborgen schulden aan het licht komen. Dat was in de Azië-crisis het
geval met Thailand, en in de huidige crisis zien we dat in Griekenland en

13

De publieke schuldtoename bedraagt gemiddeld maar liefst 86 procent volgens C.M. Reinhart
en K.S Rogoff, 2010, From financial crash to debt crisis, NBER working paper 15795.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

24

Naar een nieuw evenwicht

Hongarije. Beide landen deden nieuwe onthullingen over een onjuiste
presentatie van de begrotingscijfers.14
Problemen in Centraal- en
Oost-Europa

Het is niet verwonderlijk dat in deze crisis enkele landen in Centraal- en
Oost-Europa als eerste in de problemen kwamen. Landen als Letland,
Hongarije en Roemenië kenden in de goede jaren een zeer hoge groei die
was gebaseerd op de instroom van buitenlands kapitaal. Diverse
instellingen hebben van tevoren gewaarschuwd voor de kwetsbaarheden
van dit groeimodel.15 De combinatie van hoge groei, hoge inflatie en
grote tekorten op de lopende rekening was niet duurzaam. De omslag
kwam met de schrikreactie op de financiële markten na de val van
Lehman Brothers. Beleggers brachten hun geld voortaan liever naar
veiliger geachte bestemmingen. Toen de financiering wegviel, konden
enkele landen in de regio hun aangegane schulden niet langer doorrollen.
Zij moesten toen het IMF en de Europese Unie verzoeken om financiering.

Problemen in Zuid-Europa

Ook enkele Zuid-Europese landen kenden een niet-duurzaam groeimodel.
Landen als Griekenland en Portugal kampten met grote tekorten en
konden als gevolg van toetreding tot de eurozone profiteren van een
steeds lagere rente. Met de introductie van de euro viel het valutarisico
weg en vroegen de financiële markten niet langer een renteopslag voor
het kredietrisico. Er werd nauwelijks meer gedifferentieerd tussen
schuldtitels van verschillende eurolanden. De markten beschouwden het
lang als onwaarschijnlijk dat een euroland zijn schulden niet zou terugbetalen. Pas recent zien we weer dat de verschillen in risicopremies groter
worden en dat de rente stijgt voor landen met zwakkere overheidsfinanciën.

14

Winkler gaf in de jaren 30 al een overzicht van de mechanismen: M. Winkler, 1933, Foreign
Bonds: An Autopsy.
15
Zie bijvoorbeeld het IMF, 2007, Global Financial Stability Report.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

25

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.3 Tienjaars rente: convergentie en beperkte divergentie in Europa
24

20

16

12

8

4

0
1992

1994

1996

1998

2000

2002

2004

Italië

Spanje

Griekenland

Portugal

Nederland

Duitsland

2006

2008

2010Q2

Bron Eurostat/OECD

Hoge publieke schulden

Het gebrek aan differentiatie door de financiële markten werkte schuldfinanciering in de Zuid-Europese landen in de hand. Nationale en Europese
begrotingsregels vormden wel een rem hierop: in de aanloop naar de
euro verbeterde de tekortpositie in veel landen aanzienlijk. Diverse landen
kenden een sterke ambitie om zich te kwalificeren voor toetreding tot het
eurogebied en dat betekende dat ze hun tekorten moesten afbouwen. De
rentemeevallers werden dus gedeeltelijk benut voor tekortreductie.
Gedeeltelijk werden ze echter ook gebruikt voor nieuwe uitgaven.
Daarnaast bleven in een aantal vooral Zuid-Europese landen hervormingen uit om de arbeidsmarkt en productmarkten te flexibiliseren.

Negatieve vermogens

De financiële weerbaarheid van een land wordt niet alleen bepaald door
de omvang van de publieke schuld, maar ook door private schulden en
door private en publieke vermogens. Figuur 2.4 geeft een overzicht van de
totale vermogensposities van landen in Europa (bezittingen minus
schulden). Wat opvalt is dat de meeste landen met een forse negatieve
vermogenspositie in deze crisis in problemen zijn geraakt. Zij waren
namelijk sterk afhankelijk van buitenlands kapitaal om hun negatieve
vermogensposities te kunnen financieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

26

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.4 Netto publieke én private vermogenspositie EU-landen (in procent
bbp)
60
40
20
0
-20
-40
-60
-80
-100

Ita
l
O
os ië
te
nr
i
Ts jk
je
ch
ië
Po
le
n
Ie
rla
nd
Ro
em
en
ië
Le
tla
nd
Sp
an
G
rie
j
ke e
nl
an
d
Po
rt
ug
H
on al
ga
rij
e

kr
ij
Zw k
ed
en

VK

an
Fr

Be
lg
N
ië
ed
er
la
nd
D
ui
ts
la
nd

-120

Bron: Eurostat

Hoge private schulden

In sommige landen zoals Griekenland wordt deze negatieve positie
primair veroorzaakt door hoge publieke schulden, in andere landen zijn
het vooral hoge schulden van de private sector. Landen als Spanje en
Ierland hadden bij de aanvang van de crisis weliswaar een relatief lage
overheidsschuld, maar de private schulden en kredietgroei lagen op zeer
hoog niveau. In onder andere de bouwsector leidde geleend geld ertoe
dat de prijzen van woningen en vastgoed werden opgedreven. Ook geeft
figuur 2.4 een indicatie waarom een land als Italië ondanks een hoge
staatsschuld en een lage groei niet echt in problemen is geraakt.
Tegenover de schulden van de overheid staan namelijk bezittingen bij
huishoudens en het bedrijfsleven.

Overschot in Nederland

Een welkome constatering is dat Nederland relatief goed uit de vergelijking komt. Dat is echter geen reden om tevreden achterover te leunen.
Ten eerste is het vermogensoverschot aanzienlijk kleiner dan nodig is met
het oog op de vergrijzing, die in Nederland relatief hard toeslaat.16 En ten
tweede is het overschot kleiner dan verwacht mag worden op basis van
de gecumuleerde overschotten op de lopende rekening, mede omdat
Nederlandse beleggingen in het buitenland relatief weinig rendement
hebben opgeleverd.17 Ten derde heeft Nederland, vooral door zijn
omvangrijke financiële sector, in vergelijking met Europa, veel schulden
(zie figuur 2.5). Hier staan weliswaar grote vermogens tegenover, maar de
waarde van vermogens kan fluctueren. Het is dan ook zeer belangrijk dat
de Nederlandse banken goede voortgang hebben gemaakt in het
versterken van hun kapitaalsbasis.

16

17

Zo rangschikt de Europese Commissie Nederland onder de landen met high risk op
onhoudbare overheidsfinanciën.
Zie A. Kusters, 1997, Het zwarte gat van Nederland, CPB Onderzoeksmemorandum 137, en W.
Boonstra, 2008, De betalingsbalans en de externe vermogenspositie: Over zwarte gaten,
zwarte materie en goede statistieken, VU uitgeverij, Amsterdam.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

27

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.5 Bruto schulden Europese landen per sector in 2008 (in procent bbp)
900
800
700
600
500
400
300
200
100

Zw

ed

e
Be n
lg
i
Sp ë
an
je
Fr
an
O kri
jk
os
te
nr
ijk
I
H tali
on ë
ga
r
D
ui ije
G tsla
rie
n
ke d
nl
an
Le d
tla
Bu nd
lg
a
Ro rije
m
an
ië
Po
le
n
Ts
je
ch
ië

al

VK

ug
rt

Po

Ie
r
N lan
ed
d
er
D
en la
em nd
ar
ke
n

0

Financiële sector

Huishoudens

Bedrijfsleven

Overheid

Bron: Eurostat

Besmettingsgevaar

De negatieve vermogensposities in enkele EU-landen vormen niet alleen
een nationaal probleem. Problemen steken namelijk eenvoudig de grens
over door de verregaande financiële integratie in Europa. Zo was de
Griekse schuldopbouw voor een belangrijk gedeelte gefinancierd door
West-Europese financiële instellingen. Als Griekenland niet aan zijn
verplichtingen had kunnen voldoen, zou dit ernstige gevolgen hebben
gehad voor de financiële stabiliteit in het eurogebied, ook in
West-Europese landen zoals Nederland. Een val van Griekenland had ook
besmettingsgevaar voor andere Zuid-Europese landen. Kortom, de
stabiliteit van de euro en het financiële stelsel stonden op het spel.
Daarom is besloten tot een leningpakket voor Griekenland en later een
noodmechanisme voor landen in de eurozone. Op aandringen van
Nederland heeft het IMF daarbij een belangrijke rol gekregen. Dit is
belangrijk, omdat het IMF de reputatie heeft noodzakelijke hervormingen
af te dwingen. Financiële steun kan namelijk helpen om de tekorten
tijdelijk te financieren, maar alleen met structurele hervormingen worden
de problemen duurzaam opgelost.
Box 2.4 Europese integratie
Sinds de start van de Europese Unie heeft de economische integratie
een grote vlucht genomen. Door de totstandkoming van de Europese
Economische en Monetaire Unie (EMU) is er volledige monetaire
integratie in een groot deel van de EU en heeft de financiële
integratie zich snel verdiept. De integratie in de reële economie is
hierbij achtergebleven (bijvoorbeeld in de dienstenmarkt).
Verschillen in loonstijgingen en economische hervormingen kunnen
bijvoorbeeld leiden tot blijvende en zelfs groeiende divergenties in
de economische vooruitzichten van lidstaten.
Door het vrije verkeer van kapitaal en goederen binnen Europa is de
welvaart toegenomen. Zeker een open handelsland als Nederland
kon hiervan profiteren. Tegelijkertijd ontstaat een spanningsveld
door het verschil in de mate van monetaire, financiële en economische integratie in Europa. Met coördinatie, regelgeving, en sterke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

28

Naar een nieuw evenwicht

instituties kan dit spanningsveld in goede banen worden geleid.
Internationale organisaties als het IMF hebben de afgelopen jaren
veelvuldig gewezen op noodzakelijke aanpassingen binnen de EMU
om ontsporingen te voorkomen.18
De financiële crisis en de daaropvolgende schuldencrisis hebben
aangetoond dat de balans in dit spanningsveld niet goed lag. De
crises laten zien hoe belangrijk het is om het financiële en budgettaire toezicht aan te scherpen en de macro-economische onevenwichtigheden in de eurozone terug te brengen. Het Europees
financieel toezicht wordt nu versterkt via de oprichting van een
Europees systeem van toezichthouders en de oprichting van drie
Europese toezichthouders voor verschillende onderdelen van de
financiële sector. Om het budgettair en economisch toezicht te
verbeteren, werkt de werkgroep-Van Rompuy aan aanbevelingen.
Op weg naar herstel in de lidstaten

De eerste les voor Europa is dat de landen, en dan vooral de landen met
omvangrijke negatieve vermogensposities, hun zaken op orde moeten
brengen. De crisis heeft het gevaar van hoge publieke schulden en
achterblijvende hervormingen glashelder gemaakt en kan nu als katalysator dienen. De overheidsfinanciën moeten op orde worden gebracht. De
overheden zullen de voorwaarden moeten creëren voor een concurrerend
bedrijfsleven. De Europese Commissie ziet het flexibiliseren van de
arbeidsmarkten als een belangrijke stap hierin.19 De pensioenregels en
zorgstelsels zullen moeten worden aangepast aan een vergrijzende
bevolking.

Tegengaan van Europese
onevenwichtigheden

Een tweede les van de crisis is dat het EU-raamwerk voor economisch en
budgettair toezicht moet worden versterkt. De crisis heeft onderstreept dat
macro-onevenwichtigheden in een economie spillovers kunnen hebben
naar andere eurolanden en tot divergentie in de eurozone leiden. Deze
divergentie maakt het voor de Europese Centrale Bank (ECB) moeilijker
om een passend uniform monetair beleid voor het hele eurogebied te
voeren. De Europese aanpak van macro-economische onevenwichtigheden moet dan ook minder vrijblijvend worden. Het is belangrijk om
onevenwichtigheden vroegtijdig te signaleren op basis van heldere
signalen, bijvoorbeeld de ontwikkeling van de lopende rekening. Als deze
signalen samen met een beoordeling van landenspecifieke omstandigheden duiden op schadelijke effecten voor de EMU, dan volgen aanbevelingen om maatregelen te treffen. Gegeven de risico’s van overmatige
schuldopbouw wordt eveneens gekeken hoe de naleving van het
Stabiliteits- en Groeipact afgedwongen kan worden. Effectievere sancties
op het overtreden van de regels van het pact zijn wenselijk. Bovendien
kan een versterking van de nationale begrotingsinstituties en -regels een
belangrijke stap voorwaarts zijn.20 Nationaal begrotingsbeleid dat meer
dan een jaar vooruitkijkt en dat gebaseerd is op onafhankelijke ramingen
en statistieken, biedt een goede basis om nieuwe ontsporingen te
voorkomen. Nederland voldoet overigens al aan deze criteria.

Werken aan Europese
crisisafspraken

Ten derde zal Europa moeten nadenken over een raamwerk voor
crisisresolutie. De crisis heeft bevestigd dat afspraken nodig zijn over hoe
om te gaan met grensoverschrijdende financiële problemen. Wie heeft

18

Zie bijvoorbeeld J. Decressin, H. Faruqee en W. Fonteyne, 2007, Integrating Europe’s Financial
Markets, IMF.
European Commission, 2010, Surveillance of intra-euro-area competitiveness and imbalances
20
Onderzoek toont aan dat landen met sterke begrotingsinstituties de Europese begrotingsregels beter weten na te leven. Zie R. Beetsma, M. Giuliodori en P. Wierts, 2009, Fiscal plans
and outcomes, Economic Policy.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

29

Naar een nieuw evenwicht

welke verantwoordelijkheid bij problemen binnen een Europese bank of
zelfs een Europees land? Het recent opgezette Europese reddingsfonds
voor eurolanden in problemen heeft een tijdelijk karakter. Bezien moet
worden of een permanent mechanisme noodzakelijk is, en zo ja wat de
voorwaarden hierbij moeten zijn. Daarbij geldt dat door de juiste condities
te stellen, moet worden tegengegaan dat landen de rekening van slecht
beleid op andere landen afwentelen.
2.5 De noodzaak van consolidatie
De voorgaande paragrafen hebben het gevaar laten zien van overmatige
schulden. Landen die op de pof leefden – de Verenigde Staten en diverse
Europese landen – hebben daarvoor de rekening gekregen. Omdat landen
in de wereldeconomie met elkaar verweven zijn, zagen echter ook landen
die hun zaken beter op orde hadden hun financiële positie verslechteren.
De grote uitdaging voor de toekomst is dan ook om overmatige schuldposities af te bouwen.
Afbouw private schulden
noodzakelijk

Gedwongen door de crisis is de private sector inmiddels begonnen zijn
vermogenspositie te verbeteren. Een lange weg is echter nog te gaan.
Voor de toekomst kan de overheid een belangrijke bijdrage leveren aan
het afremmen van overmatige schuldopbouw in de private sector. Het
gaat er daarbij om het prudentiële en gedragstoezicht in de financiële
sector te versterken. Verder is van belang dat in veel westerse landen geld
lenen fiscaal aantrekkelijker is dan het gebruik van eigen geld. Om die
reden adviseert de Studiecommissie Belastingstelsel om de overstimulering van vreemd vermogen te beëindigen door bijvoorbeeld bij
bedrijven over te stappen op een gelijkere behandeling van eigen geld en
geleend geld.21 Overigens wordt in Nederland ook het sparen gestimuleerd, bijvoorbeeld via pensioensparen en spaarloon.

Afbouw publieke schulden kan niet
achterblijven

Daarnaast moet de overheid zelf haar schulden gaan afbouwen. De
overheid heeft met het ondersteunen van financiële instellingen en de
economie de voorwaarden gecreëerd waardoor schulden in de private
sector afgelost kunnen worden. Het probleem van overmatige schuldopbouw is er echter niet mee opgelost: het is verplaatst van de private
sector naar de publieke sector!22 Dit wordt wel de schuldparadox van
Fisher genoemd: historisch blijkt dat in crises de private sector zijn
schulden aflost, terwijl de schuld van de publieke sector oploopt. Dat zien
we ook nu weer. Uit figuur 2.6 blijkt voor het eurogebied dat de groei van
de private schulden sinds het begin van de crisis afneemt, terwijl de groei
van de publieke schulden versnelt. De overheidsschulden liggen in 2015
naar verwachting 37 procent bbp hoger dan voor de crisis.23 Verbetering
van de overheidsfinanciën is daarmee een cruciaal onderdeel geworden in
het proces van schuldafbouw.

21

Studiecommissie Belastingstelsel, 2010, Continuïteit en vernieuwing: een visie op het belastingstelsel
22
S. Keen, 2009,Debt Watch no. 34: The confidence trick, Roubini Global Economics
23
IMF, 2010, Fiscal monitor: navigating the challenges ahead

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

30

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.6 Ontwikkeling private en publieke schulden in het eurogebied
1.000
900
800
700

miljarden euro

600
500
400
300
200
100
0
-100

1

1

3

Q

00

20

01

20

Q

01

20

3

1

3

Q

Q

00

20

Q

02

20

3

1

Q

02

20

Q

03

20

Private schuld (mutatie)

1

Q

03

20

Q

04

20

Q

05

20

1

3

1

3

Q

04

20

Q

05

20

1

3

Q

06

20

Q

06

20

3

Q

07

20

3

1

Q

07

20

Q

08

20

3

1

Q

08

20

Q

09

20

Q

09

20

Overheidsschuld (mutatie)

Bron: ECB, R.Baldwin

De vergrijzing slaat toe

De noodzaak om de overheidsfinanciën te consolideren, was er al voor de
crisis.24 De vergrijzende bevolking leidt ertoe dat de overheidsuitgaven
oplopen, met name aan AOW en zorg. Tegelijkertijd lopen de inkomsten
terug, omdat minder mensen werken. Zonder aanpassingen leidt dit tot
onhoudbare overheidsfinanciën. De vergrijzing onderstreept bovendien
de risico’s van overmatige schuldbouw. Schulden uit het verleden zijn
namelijk relatief makkelijk te dragen als de bevolking en de welvaart
groeien. De komende jaren neemt echter de bevolkingsgroei af en blijft
ook van de leeftijdsopbouw een negatief effect uitgaan op het arbeidsaanbod.25

De uitgangspositie is verslechterd

De financiële crisis heeft vervolgens een extra gat geslagen in de
overheidsfinanciën. Het Nederlandse tekort ligt momenteel ruim boven de
grens van 3 procent uit het EU-verdrag. Mede door interventies in de
financiële sector is de Nederlandse staatsschuld omhoog gesprongen van
bijna 40 procent tot 65 procent. De overheid heeft bovendien omvangrijke
staatsgaranties afgegeven. Dergelijke garanties komen niet direct tot
uiting in het tekort en de staatsschuld, maar vormen wel een risico voor
de rijksbegroting.26 Kortom, door de crisis is de financiële uitgangspositie
voor de vergrijzing fors verslechterd. De noodzaak tot maatregelen is
daarmee toegenomen.

Druk van de financiële markten

Door de Europese schuldencrisis is de druk tot consolidatie vervolgens
verder toegenomen. De financiële markten dwingen overheden
momenteel tot ingrijpen. Landen als Ierland en Spanje hebben feitelijk
geen keuze meer in de omvang en het tempo van de consolidatie. Zonder
snelle aanpassingen dreigt voor hen dezelfde neerwaartse spiraal als in
Griekenland. Andersom belonen financiële markten solide begrotingsbeleid. Juist in crisistijd is veilig overheidspapier bijna goud waard. Zo
kan Nederland momenteel zeer goedkoop lenen. Het is echter geen
vanzelfsprekendheid dat Nederland altijd als veilige haven zal worden
gezien. Het vraagt inspanningen om het vertrouwen van de financiële

24

Zie bijvoorbeeld de Miljoenennota 2008.
CPB, 2010, Economische Verkenning 2011–2015
26
Studiegroep Begrotingsruimte, 2010, Risico’s en zekerheden
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

31

Naar een nieuw evenwicht

markten te behouden. Dat geldt zeker omdat ook andere veilige havens,
zoals Duitsland, hebben aangekondigd te zullen consolideren. Een goede
kredietstatus resulteert in lagere rentekosten, waardoor de overheid meer
ruimte heeft voor nuttige uitgaven.
Herstel van de buffers belangrijk

Deze crisis heeft laten zien hoe belangrijk het is om een buffer op te
bouwen. Nederland profiteert van zijn goede uitgangspositie bij aanvang
van de crisis. Door de verslechterde overheidsfinanciën is echter het
vermogen om nieuwe tegenvallers op te vangen sterk afgenomen. Figuur
2.6 laat de grote verslechtering van het EMU-saldo in 2009 en 2010 zien.
Ook zijn cijfers voor saldo en schuld voor de periode 2012–2015
opgenomen volgens de recentste middellangetermijnraming van het
CPB.27 Bij ongewijzigd beleid ligt het saldo vanaf 2014 tegen de –3 procent
bbp en blijft de schuld de komende jaren stelselmatig toenemen. De
aanhoudende onrust op de financiële markten en onzekerheden in de
groeivooruitzichten onderstrepen het belang om de buffers te herstellen
om nieuwe klappen te kunnen opvangen.

27

CPB, 2010, Economische verkenning 2011–2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

32

Naar een nieuw evenwicht

Figuur 2.7 EMU-saldo en EMU-schuld 1996–2015
EMU-saldo

3

1

%BBP

-1

-3

-5

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

-7

EMU-schuld

80

70

60

%BBP

50

40

30

20

10

15
20

14
20

13
20

12
20

11
20

10
20

09
20

20

08

07
20

06
20

05
20

04
20

03
20

02
20

01
20

00
20

99
19

98
19

97
19

19

96

0

Bron: MJN, CPB Economische Verkenningen 2011–2015

Forse maatregelen noodzakelijk

Kortom, de beschadigde overheidsfinanciën zullen moeten worden
gerepareerd. Het CPB constateert voor Nederland dat structurele
maatregelen met een omvang van 29 miljard euro nodig zijn om de
overheidsfinanciën op lange termijn gezond te maken. Als rekening wordt
gehouden met de vereisten van het Stabiliteits- en Groeipact is een
minimale inspanning van 15 miljard euro in 2015 benodigd. Volgens de
Studiegroep Begrotingsruimte is het meer solide om te kiezen voor een
pakket maatregelen met een omvang van 18 miljard euro in 2015. Ook
internationaal wordt de noodzaak tot consolidatie onderschreven. In de
G20, waarbij Nederland aanwezig was, zijn afspraken gemaakt over
budgettaire verkrapping. Wereldwijd hebben overheden zich gecommitteerd om in 2013 het tekort te hebben gehalveerd en ervoor te zorgen dat
uiterlijk in 2016 de staatsschuld afneemt.
De vraag is hoe zo’n grote consolidatieslag moet worden uitgevoerd,
zodanig dat het prille herstel niet in de kiem wordt gesmoord en de
beoogde positieve effecten op de overheidsfinanciën optreden. Wanneer
moet begonnen worden? Wat kan gezegd worden over de vormgeving?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

33

Naar een nieuw evenwicht

De volgende paragrafen bieden handvatten, door onder andere in te gaan
op de economische literatuur en op ervaringen uit het verleden en het
buitenland.
2.6 Timing en gevolgen van consolidatie
Nadat in de vorige paragraaf de noodzaak van budgettaire consolidatie is
beargumenteerd, kijkt deze paragraaf naar de economische gevolgen van
die consolidatie. Anders dan landen als Griekenland en Ierland heeft
Nederland in de timing en implementatie namelijk nog wel enige ruimte
om rekening te houden met deze gevolgen.
Begrotingsbeleid
Begrotingsbeleid succesvol

Nederland is in 1994 onder de toenmalige minister Zalm met succes
overgestapt op een trendmatig begrotingsbeleid. De kern van dit beleid is
dat de uitgaven voor de kabinetsperiode vastliggen en de inkomsten met
de conjunctuur mee ademen. Kortom, het begrotingsbeleid laat zich niet
te veel leiden door veranderingen in de stand van de conjunctuur op enig
moment. De eerdere ervaringen met voortdurend het beleid bijsturen naar
aanleiding van de conjunctuur waren namelijk slecht, onder andere door
vertragingseffecten. De overheid blijkt achteraf op de verkeerde
momenten te consolideren en te stimuleren. Bovendien bleek stimuleren
altijd populair, maar consolideren veel minder. Het gevolg was steeds
hogere schulden.

Vasthouden aan verworvenheden

In 2009 en 2010 is, als onderdeel van internationale afspraken, tijdelijk
afgeweken van de hoofdregel om niet te reageren op het tussentijdse
draaien van de economische wind. Uitzonderlijke omstandigheden
kunnen nu eenmaal vragen om uitzonderlijk beleid. Het financiële systeem
dreigde in te storten en de economische groei leek af te stevenen op een
ongekende terugval (naar achteraf bleek van 2 procent in 2008 tot maar
liefst –4 procent in 2009). De interventies in de financiële sector en het
stimuleringspakket waren daarmee een te rechtvaardigen verzekeringspremie tegen het risico op een depressie zoals in de jaren dertig. Het
betekent echter niet dat de overheid op een ander begrotingsbeleid zou
moeten overstappen. Daarvoor is het succes van het trendmatige
begrotingsbeleid te groot ten opzichte van eerder begrotingsbeleid dat
vaak gekenmerkt werd door bestuurlijke onrust en het gevaar van
procyclisch beleid. De Studiegroep Begrotingsruimte adviseert dan ook
om op hoofdlijnen vast te houden aan het trendmatige begrotingsbeleid.
Voor de komende jaren geldt wel dat de budgettaire ruimte om conjunctuurschokken op te vangen beperkter is dan voorheen, onder andere door
Europese afspraken en doordat de budgettaire uitgangssituatie is
verslechterd.
Wat is het effect van consolidatie op herstel?

Consolidatie treft de economie

Net zo goed als de overheidsstimulering in 2009 en 2010 een positief
effect had op de economie, zal consolidatie in de komende jaren een
negatief bestedingseffect hebben. Overheidsuitgaven zijn namelijk
onderdeel van de totale vraag in de economie. Met bezuinigingen nemen
de overheidsuitgaven af, waardoor ook burgers en bedrijven getroffen
worden. Hogere belastingen leiden tot lagere consumptie en investeringen van de private sector. De Keynesiaanse benadering legt hierbij de
nadruk op het multipliereffect dat het initiële negatieve effect versterkt.
Bijvoorbeeld: doordat de overheid minder investeert, krijgen bedrijven
minder opdrachten, die hebben daarom minder werknemers nodig,
waardoor de overheid minder inkomstenbelasting ophaalt, waardoor de
overheid weer verder moet bezuinigen, enzovoort. Ook bezuinigingen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

34

Naar een nieuw evenwicht

de rest van de wereld kunnen via de export ongunstige effecten hebben
op de Nederlandse economie.
Economische groei positief

In de timing en vormgeving van de consolidatie zal nadrukkelijk rekening
moeten worden gehouden met negatieve bestedingseffecten. Het
betekent echter niet dat consolidatie uitgesteld moet worden of
achterwege moet blijven. De onzekerheid over het economisch herstel is
weliswaar groot, maar in de ramingen van het CPB ligt de economische
groei in 2011 en latere jaren weer op of zelfs boven het structurele
groeiniveau. Daarmee lijken we terug te komen in een normalere situatie,
waarmee een meer reguliere afweging voor het begrotingsbeleid in de
komende kabinetsperiode weer tot de mogelijkheden behoort.

De vooruitzichten onzeker

Wel blijft het noodzakelijk de onzekerheid over de economische vooruitzichten te benadrukken. In een aantal Europese landen krimpt de
economie nog en zijn de vooruitzichten somber, wat negatief kan
uitwerken op de Nederlandse export. Ook het herstel in de VS is nog pril
en onzeker. Er is nog veel onduidelijk over de omvang en de effecten van
de budgettaire consolidatie binnen Europa en daarbuiten. Ook het
noodzakelijke verdere herstel van de kapitaalpositie van financiële
instellingen kan nog langere tijd effect hebben op de kredietverlening en
de economie. In de aanloop naar en tijdens de crisis zijn er onhoudbare
schuldposities opgebouwd bij groepen burgers, bedrijven, banken en
landen. Voor duurzaam economisch herstel moeten deze schuldposities
wereldwijd worden afgebouwd, maar dat brengt ook risico’s van
vraaguitval met zich mee.
Mogelijke positieve effecten op groei

Consolidatie heeft ook positieve
effecten

Diverse studies tonen aan dat consolidatie van de overheidsfinanciën
onder bepaalde omstandigheden een positief effect op de groei hebben.
Dit positieve effect kan tot stand komen via verschillende kanalen.
• Ten eerste via vertrouwenseffecten: burgers en bedrijven consumeren
en investeren meer omdat ze zich minder zorgen maken over hun
pensioen en toekomstige belastingen.
• Ten tweede via lagere rentekosten voor de overheid. Op korte termijn
is dit mogelijk doordat de financiële markten een lagere risicopremie
vragen, op langere termijn via een lagere schuld.
• Ten derde, omdat een bezuinigingsoperatie de overheid dwingt tot
hervormingen en een betere prioritering van de overheidsuitgaven.
Het idee is dan dat niet-productieve of verstorende overheidsuitgaven
als eerste worden geschrapt.
• Ten slotte kan een terugtrekkende overheid gunstig zijn voor het
bedrijfsleven. De overheid doet een kleiner beroep op de kapitaalmarkt, zodat bedrijven gemakkelijker aan krediet kunnen komen.

Uitstel kost geld

Recente studies benadrukken de kosten die verbonden zijn aan uitstel van
consolidatie van de overheidsfinanciën. De Nederlandsche Bank
benadrukt dat financiële markten een hogere rente kunnen vragen als de
schulden op hoog niveau blijven.28 Het feit dat Nederland op dit moment
nog zeer goedkoop leent, doet hier niets aan af – het zou zelfs bijzonder
gevaarlijk zijn die argumentatie leidend te maken. Lage rentes en
schuldopbouw lagen immers juist ten grondslag aan de huidige crisis.
Over een langere periode bezien, is er bovendien een duidelijke relatie
tussen de hoogte van de schulden en de rentekosten.29 Dit verband is

28

DNB, 2010, Economische ontwikkelingen en vooruitzichten voor Nederland, Kwartaalbericht
juni 2010.
29
IMF, 2009, Global Financial Stability Report.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

35

Naar een nieuw evenwicht

bovendien in hoge mate non-lineair: gunstige financieringscondities
kunnen snel omslaan als een land zijn schuldlimiet bereikt.30 Verder vindt
recent onderzoek dat de economische groei in landen met een hoge
schuldquote lager ligt.31 Dit vermoedelijk het gevolg van risicoaversie op
de financiële markten.32 Analyses van het IMF geven aan dat het
onvermogen om de schulden terug te brengen naar het niveau van voor
de crisis leidt tot een half procent lagere structurele groei.33
Box 2.5 Uitstel kost geld
Als de overheidsfinanciën verslechteren, heeft dit langs drie wegen
een zelfversterkend effect. Ter illustratie kwantificeert deze box de
effecten voor Nederland op basis van recent IMF-onderzoek:
•

•

•

Bij een hogere schuld moet de overheid over een hoger bedrag
rente betalen. Bij een rentestand van 4 procent leidt een toename
van de Nederlandse staatsschuld met 10 procent bbp tot extra
rente-uitgaven van 2,4 miljard euro per jaar.
Bij een hogere overheidsschuld zal de overheid mogelijk een
hoger rentepercentage moeten betalen over haar schulden. De
markt kan dan namelijk een hogere risicopremie vragen. De
analyse van het IMF vindt dat een 10 procentpunt hogere schuld
leidt tot een 0,5 procentpunt hogere rente.34 Dit zou in het
Nederlandse scenario dan een kostenpost betekenen van 2,2
miljard euro per jaar.
Door de hogere overheidsschuld neemt mogelijk de economische
groei af. Een belangrijk kanaal hiervoor is een daling van de
private investeringen. Volgens IMF-analyse leidt een verhoging
van de staatsschuld met 10 procentpunt tot 0,15 procentpunt
minder groei per jaar.35 Voor Nederland zou dit beteken dat de
overheidsinkomsten jaarlijks 0,36 miljard euro lager uitkomen. Na
vier jaar gaat het dus om 1,4 miljard euro aan gemiste overheidsinkomsten.

In de literatuur bestaat redelijk brede overeenstemming over de
mogelijkheid van deze negatieve effecten, maar de exacte omvang is
heel onzeker. De illustratieve berekeningen maken niettemin
duidelijk dat de kosten aanzienlijk kunnen zijn.
Positieve ervaringen met
consolidatie

Kortom, naast de directe (negatieve) bestedingseffecten spelen bij
consolidatie ook andere (positieve) effecten een rol, zoals vertrouwenseffecten. Uit het verleden zijn diverse voorbeelden bekend van consolidaties
waarbij de economische groei aantrok. Spanje, Engeland, en Ierland zijn
veel genoemde voorbeelden uit de jaren 80.36 In de jaren 90 stonden de
Scandinavische landen na een zware financiële crisis voor de moeilijke
opgave om de gaten in de schatkist te dichten. Zij deden dit voortvarend.
Forse tekorten werden omgebogen in omvangrijke overschotten, terwijl
de economische groei hoog lag. Andere voorbeelden van expansieve

30

K.S. Rogoff, 2010, No need for a panicked fiscal surge, Financial Times 21 juli 2010. Zie ook: S.
Ardagna, F. Caselli, en T. Lane, 2006, Fiscal discipline and the cost of public debt service: some
estimates for OECD countries, NBER working paper 10788.
31
Zie IMF, 2010, Fiscal monitor: navigating the challenges ahead, en C.M. Reinhart en K.S.
Rogoff, 2010, Debt and Growth revisited, VoxEU.org 11-08-2010.
32
C.M. Reinhart en K.S. Rogoff, 2010, Growth in a time of debt, NBER working paper 14 656
33
IMF, 2009, The state of public finances; cross-country fiscal monitor
34
De Europese Commissie en DNB komen tot redelijk vergelijkbare bedragen (zie European
Commission, 2004, Public Finances in EMU, en DNB,Kwartaalbericht juni 2010).
35
Dit effect is mede afhankelijk van de starthoogte van de staatsschuld.
36
Zie bijvoorbeeld: R. de Rato, 2004, Benefits of fiscal consolidation, IMF, en European
Commission, 2003, Public finances in Europe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

36

Naar een nieuw evenwicht

consolidatie na een financiële crisis zijn Zuid-Korea na de Azië-crisis en
Mexico na de Tequila-crisis.37
Box 2.6 De Nederlandse ervaring
De ervaringen in Nederland uit de jaren 80 laten zien dat consolidatie
weliswaar pijn kan doen, maar ook de basis kan leggen voor
economisch herstel.
Begin jaren 80 bevond de Nederlandse economie zich in een forse
recessie. De economie kromp, terwijl inflatie en werkloosheid hoog
lagen. Het begrotingstekort liep op tot 6,2 procent in 1982. Het
kabinet-Lubbers I, dat in 1982 aantrad, stond voor de moeilijke
opdracht om hervormingen door te voeren en de overheidsfinanciën
te saneren. Het kabinet besloot fors in te grijpen: staatssteun werd
gestopt, uitkeringen verlaagd en ambtenarensalarissen gekort. Met
het Akkoord van Wassenaar bereikten sociale partners en de
regering overeenstemming over loonmatiging in de private sector.
Dit droeg in de jaren daarna bij aan een lagere inflatie en een herstel
van de Nederlandse concurrentiepositie. Nederland kon daarmee
profiteren van de aantrekkende wereldhandel. Het EMU-tekort
daalde tot 3,6 procent in 1985, terwijl de groei aantrok tot rond de 3
procent. Het aanvankelijke succes met tekortreductie werd echter
niet doorgezet in de tweede helft van de jaren 80.38 Pas in de jaren
90, na de introductie van het trendmatige begrotingsbeleid, lukte het
de overheid om de schulden te reduceren.
Wanneer leidt consolidatie tot meer groei?
Houdbaarheidszorgen worden
weggenomen

Onder welke voorwaarden kan consolidatie samengaan met economisch
herstel? De economische literatuur wijst vooral op het belang van het
aanvankelijke schuldniveau. Als dit hoog is en er zorgen zijn over de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën, toekomstige pensioen en
belastingen, dan kunnen deze zorgen weggenomen worden met geloofwaardig overheidsingrijpen. Verder moet de consolidatie groot genoeg
zijn om tot substantieel betere financiële houdbaarheid te leiden: beter
echt hervormen dan lichtjes bijschaven. Dat laatste wakkert namelijk
vooral de zorg aan dat in de toekomst weer verder geknabbeld gaat
worden aan verworvenheden.39 Tot slot is zeer belangrijk hoe de
consolidatie wordt vormgegeven. Hierop wordt verder ingegaan in de
volgende paragraaf.

Het vertrouwen wordt hersteld

Het effect van consolidatie op de economische groei hangt tevens af van
de economische uitgangssituatie. Omdat er nu een vrijwel wereldwijde
crisis is, kan het moeilijker worden voor individuele landen om, al dan niet
geholpen door devaluatie van hun munt, zich uit de problemen te
exporteren. Dat is een belangrijke kanttekening bij de eerdere ervaringen
met positieve consolidatie, maar het betekent niet dat deze zonder
betekenis zijn. Ook in het verleden is wereldwijd geconsolideerd zonder
dat dit samenging met lagere economische groei, bijvoorbeeld na het
einde van de Tweede Wereldoorlog. Juist de huidige situatie, waarin de
schuld fors is toegenomen, het vertrouwen broos is, en de financiële
markten fors ingrijpen al hebben ingecalculeerd, voldoet aan de

37

A. Alesina, 2010, Fiscal adjustments: lessons from recent history, Harvard.
F.W. Rutten, 1998, Verval, herstel en groei: lessen voor het economisch beleid gelet op het
leergeld van twintig jaar, Boom Juridische uitgevers.
39
Zie onder andere S. Ardagna, 2004, Fiscal stabilizations: When do they work and why?,
European Economic Review.
38

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

37

Naar een nieuw evenwicht

voorwaarden waaronder consolidatie in beginsel kan samengaan met
economische herstel.40
Van uitstel komt afstel

Tot slot pleiten argumenten uit de politieke economie ervoor om nu te
starten met de noodzakelijke consolidatie. In praktijk blijken ingrepen en
belangrijke structurele hervormingen vooral tot stand te komen in slechte
tijden. Pas bij een overstroming wordt duidelijk dat de dijken te zwak
waren. En als het water weer weg is, herstellen mensen liever hun huis en
tuin in oorspronkelijke staat dan te bouwen aan sterkere dijken. Ook dat
komt naar voren uit de decennialange ervaring met budgettair beleid.
Concluderend geldt dat consolidatie van de overheidsfinanciën een
negatief bestedingseffect zal hebben, maar eveneens positieve vertrouwenseffecten. Welk effect overheerst, kan variëren per land en in de tijd. In
tijden van onrust op de financiële markten zijn de vertrouwenseffecten
bijvoorbeeld belangrijker. De zorgelijke budgettaire situatie geeft aan dat
ingrijpen onvermijdelijk is. Nederland heeft vooralsnog echter wel enige
ruimte om de negatieve bestedingseffecten mee te wegen bij de
vormgeving en timing van de noodzakelijke consolidatieslag.
2.7 De vormgeving van consolidatie
In de vorige paragrafen is beargumenteerd dat budgettaire consolidatie
noodzakelijk is en dat de randvoorwaarden aanwezig zijn om hier
voortvarend mee van start te gaan. Voortbouwend op de voorgaande
analyse wordt in deze paragraaf dieper ingegaan op de optimale
vormgeving van de noodzakelijke consolidatie. Eerst wordt ingegaan op
de vraag of de gezondmaking van de overheidsfinanciën vooral bereikt
moet worden door lagere uitgaven of juist door hogere belastingen.
Vervolgens wordt algemener ingegaan op enkele andere criteria, zoals
bestedingseffecten op korte termijn, vertrouwenseffecten, de langetermijneffecten op houdbaarheid, de gevolgen voor economische groei en het
belang van structurele hervormingen.
Bezuinigen of hogere belastingen?

Nadruk op verlagen uitgaven

Historisch blijkt dat de uitgaven verlagen doorgaans beter werkt dan de
lasten verhogen.41 Hogere belastingen leiden in de regel namelijk tot
zwakkere prikkels voor burgers en bedrijven om te werken en te ondernemen en dat heeft een negatief effect op de economische groei.
Bovendien blijkt in de praktijk dat belastingverhogingen na verloop van
tijd vaak weer teruggedraaid worden.42 Lagere overheidsuitgaven kunnen
in sommige gevallen private uitgaven uitlokken en de marktwerking
stimuleren. Ook kunnen bezuinigingen de overheid dwingen efficiënter te
werken en betere prioriteiten te stellen, waardoor de productiviteit van de
overheidsuitgaven toeneemt. Tot slot is in Nederland tijdens de crisis de
uitgavenquote sterker gestegen dan dat de inkomstenquote is gedaald (zie
ook hoofdstuk 1). Dat is een aanvullend argument om de nadruk op de
uitgavenkant te leggen, zonder daarbij overigens de inkomstenkant te
negeren.43

40

Goldman Sachs, 2010, Limiting the fall-out from fiscal adjustment
Zie onder andere IMF, 2010 (te verschijnen), World Economic Outlook.
Zie onder andere A. Alesina en S. Ardagna, 2009, Large chances in fiscal policy: taxes versus
spending, NBER working paper 15438.
43
Dat is ook het advies van het IMF (IMF, 2010, Fiscal monitor: navigating the challenges ahead).
41
42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

38

Naar een nieuw evenwicht

Gericht bezuinigen

Het hoofdonderscheid tussen de uitgaven en de inkomsten verdient
verdere uitwerking. Aan de uitgavenkant blijven de negatieve welvaartseffecten beperkt als bezuinigd wordt op uitgaven die het minste bijdragen
aan structurele economische groei.44 Dit geldt voor een gedeelte van de
internationale uitgaven, maar bijvoorbeeld ook voor het beter richten van
uitgaven aan inkomensoverdrachten in sociale zekerheid en zorg.
Dergelijke hervormingen kunnen structureel zelfs een positief effect
hebben op de groei, als het hierdoor bijvoorbeeld lonender wordt om
vanuit een uitkering te gaan werken. Uitgaven die het langetermijngroeivermogen van de economie aantoonbaar bevorderen en de concurrentiekracht versterken, moeten juist ontzien worden.

Verstandige belastingmix

Als ervoor gekozen wordt om ook te consolideren via de inkomstenkant, is
het raadzaam de nadruk te leggen op de belastingen die de economie het
minste schaden.45 Belastingen op niet-mobiele grondslagen kunnen
moeilijk worden ontweken en leiden slechts beperkt tot ongewenste
gedragseffecten van bedrijven en huishoudens. Bovendien is de
opbrengst meer solide, omdat er minder grondslagerosie optreedt.
Daarnaast zijn indirecte belastingen, bijvoorbeeld op consumptie, op korte
termijn minder verstorend dan directe belastingen. Directe belastingen op
bijvoorbeeld winst en inkomsten, hebben een direct negatief effect op de
productie en het arbeidsaanbod. Het beperken van belastinguitgaven en
andere grondslagversmallers kan bijdragen aan de economische
efficiëntie van het belastingstelsel.46 Tot slot kunnen sommige belastingen
instrumenteel zijn om externe effecten tegen te gaan, bijvoorbeeld hogere
milieubelastingen. Dergelijke belastingen kunnen weliswaar negatieve
economische effecten hebben, maar sorteren in ruil daarvoor wel andere
positieve effecten, bijvoorbeeld op het terrein van milieu.
Box 2.7 Een conceptueel kader voor consolidatie
Veel hangt af van hoe een consolidatie wordt vormgegeven. Gaat het
alleen om bezuinigingen of ook om onvermijdelijke hervormingen
die het langetermijngroeivermogen stimuleren? Sommige maatregelen hebben geen of slechts een beperkt negatief bestedingseffect.
Ze kunnen echter wel al positieve vertrouwenseffecten hebben. Voor
andere maatregelen geldt dat er weliswaar kosten zijn aan consolideren, maar ook kosten aan niets doen en deze zijn mogelijk hoger.
Uitstel van onvermijdelijke hervormingen leidt vaak alleen maar tot
hogere kosten. Het gaat hier vooral om hervormingen om de
overheid en haar arrangementen toekomstbestendig te maken.
Stijgende overheidsuitgaven als gevolg van de vergrijzing leiden
ertoe dat de overheidsfinanciën niet houdbaar zijn. Door bijvoorbeeld de stijgende levensverwachting zijn ook fundamentelere
hervormingen nodig.
Ook andere structurele veranderingen zoals globalisering, technologische ontwikkeling en klimaatproblemen vragen om structurele
aanpassingen die de concurrentiekracht van Nederland bevorderen
en onze positie als kenniseconomie verbeteren. Verstandig consolideren betekent dat de overheid binnen krappere financiële randvoorwaarden haar beleidskeuzes blijft baseren op een zo goed mogelijk

44

O. Blanchard en C. Cottarelli, 2010, Ten commandments for fiscal adjustment in advanced
economies, IMF
Verwezen wordt naar diverse publicaties van de OECD en het IMF over de optimale belastingvormgeving.
46
Zie het overzicht in de aanbevelingen van de Studiecommissie Belastingstelsel, 2010, Continuïteit en vernieuwing.
45

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

39

Naar een nieuw evenwicht

inschatting van alle maatschappelijke kosten en baten van beleid.
Dan gaat het niet alleen om economische groei, maar ook om
bijvoorbeeld ecologische houdbaarheid en verdelingsvraagstukken.
Uitgaven en investeringen met een aantoonbaar hoog maatschappelijk rendement zouden zo veel mogelijk ontzien moeten worden.
De korte en lange termijn
Beperken van negatieve effecten
consolidatie

Op korte termijn moeten de schadelijke bestedingseffecten van het
noodzakelijke budgettaire herstel worden beperkt. Maar ook moet op
korte termijn het vertrouwen van financiële markten en burgers in de
houdbare toekomst van de overheidsfinanciën worden geborgd. Dit biedt
handvatten voor het financiële beleid in de komende jaren. Allereerst
kunnen maatregelen met een beperkt risico voor de economische vraag
snel doorgevoerd worden. Ook gaat de voorkeur uit naar maatregelen
waarvan het budgettair effect in de loop van de tijd automatisch
toeneemt. Dit geldt vooral voor maatregelen op het terrein van vergrijzingsgerelateerde uitgaven zoals de zorg en de AOW.
Voor maatregelen die op korte termijn wel een grote en directe impact op
de economische vraag hebben, is terughoudendheid, of in elk geval
voorzichtigheid, op zijn plaats. Als toch voor dergelijke maatregelen wordt
gekozen, zijn timing en een zorgvuldige implementatie cruciaal. Daarnaast
moet expliciet rekening gehouden worden met de financiële gevolgen
voor burgers. Hoe goed de consolidatie ook wordt vormgegeven, mensen
worden direct of indirect getroffen in hun portemonnee. Het is zaak om
vanuit het perspectief van een betrouwbare overheid de hervormingen zo
te faseren en vorm te geven dat burgers de gevolgen op verantwoorde
wijze op kunnen vangen.

Incasseren van positieve effecten

De uitdaging voor de komende jaren is dus een balans te vinden tussen
enerzijds de negatieve bestedingseffecten van sommige maatregelen en
anderzijds de risico’s en negatieve vertrouwenseffecten van niets doen.
Aannemelijk is dat de negatieve bestedingseffecten direct voelbaar zullen
zijn. De voordelen van consolidatie, zoals lagere rentekosten en een
verbeterd structureel groeivermogen, betalen zich gedeeltelijk direct uit en
gedeeltelijk over de tijd. In de vormgeving zal het eerste effect zo beperkt
mogelijk moeten worden gehouden. Het tweede effect zal zoveel mogelijk
nu gekapitaliseerd moeten worden.

Een geloofwaardig pakket

De kern is daarmee om nu geloofwaardig te maken dat de consolidatie
ook echt zal gebeuren. Door een helder beeld te schetsen van welke
maatregelen over de kabinetsperiode worden genomen, kan het
vertrouwen van de financiële markten behouden blijven. Niet alle
maatregelen moeten en kunnen dan echter al in 2011 geïmplementeerd
zijn. Dat betekent dat de directe bestedingseffecten beperkt kunnen
blijven. Door echter wel de noodzakelijke voorbereiding en wetgeving in
werking te stellen, wordt de consolidatie geloofwaardig gemaakt. Ook de
afbouw van het crisispakket en de bezuinigingen die in het Aanvullend
Beleidsakkoord zijn afgesproken, dragen bij aan die geloofwaardigheid en
aan de saldoverbetering in 2011. De voorgaande analyse maakt duidelijk
dat uitstel geen optie is.
Bezuinigen door hervorming

Nadruk op hervormen

De makkelijkste bezuinigingen worden gerealiseerd door te draaien aan
de knoppen van bestaande regelingen. Voor een deel zal dit type
bezuinigingen ook onvermijdelijk zijn. Het IMF stelt echter dat de nadruk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

40

Naar een nieuw evenwicht

in de consolidatie moet liggen op structurele hervormingen.47 Hervormingen kennen doorgaans minder negatieve bestedingseffecten. Dit geldt
met name voor hervormingen die ervoor zorgen dat de flexibiliteit van en
mobiliteit op de arbeidsmarkt groter worden en zo leiden tot extra
arbeidsdeelname en economische groei, en daarmee ook hogere
belastinginkomsten. Ook waarborgen voor een gezond vestigingsklimaat
en ondernemingsklimaat, een goede kennisbasis en een goed opgeleide
beroepsbevolking dragen bij aan toekomstige economische groei en
vormen daarmee een essentieel onderdeel van een verantwoord
begrotingsbeleid.
Kans op gematigde groei

Dit betekent niet dat hervormingen eenvoudig en pijnloos zijn. De
komende jaren zullen niet eenvoudig worden, zeker als het risico van een
aantal jaren van slechts gematigde groei zich materialiseert. Dat risico is
echter het sterkst als niet wordt ingegrepen. Bij uitstel van hervormingen
en consolidatie bouwen de kosten zich op en is de uiteindelijke
aanpassing nog pijnlijker.
Besluit

Afbouw onevenwichtigheden
cruciaal

Het ontstaan van de problemen op de Amerikaanse hypotheekmarkt, de
diepe recessie in de westerse wereld, en de crisis in Zuid- en
Oost-Europese landen tonen de kwetsbaarheden van overmatige
financiering met geleend geld. De schulden zullen moeten worden
afgebouwd en de buffers worden opgebouwd. Internationaal dient het
explosieve gevaar van de financiële sector te worden ingedamd. De
Europese instituties moeten worden versterkt. Nederland kan ook veel zelf
doen. Begrotingsdiscipline, structurele hervormingen en innovatie kunnen
helpen om Nederland welvarend te houden in een nieuwe wereld.

Op weg naar duurzaam herstel

De crisis is zeker in Europa nog niet voorbij en de onzekerheden blijven
groot. De aanhoudende onrust op de financiële markten en de onzekere
groeivooruitzichten wijzen op het belang om de buffers te herstellen,
zodat het vertrouwen behouden blijft en nieuwe klappen kunnen worden
opvangen. Een omvangrijk maar gebalanceerd pakket aan maatregelen in
de komende kabinetsperiode kan de basis leggen voor houdbare
overheidsfinanciën en duurzaam herstel. De opgaven zijn niet eenvoudig
en zullen de komende jaren offers vragen.

47

O. Blanchard en C. Cottarelli, 2010, Ten commandments for fiscal adjustment in advanced
economies, IMF

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

42

3

Budgettair Beeld

De overheidsfinanciën staan er op dit moment niet goed voor. Door de
crisis zijn zowel het overheidssaldo als de overheidsschuld sterk
verslechterd. Bovendien is het risicoprofiel van de Staat veranderd:
impliciete risico’s zijn zichtbaar geworden, het aantal overheidsgaranties
is toegenomen en het is helder geworden dat er grenzen zijn aan de
risico’s die overheden van de markt kunnen overnemen.48
3.1 Ontwikkeling overheidsfinanciën
De economie groeit weer in 2010 en 2011, maar dit is nog onvoldoende
om de teruggang in 2009 te compenseren. De werkloosheid komt naar
verwachting in 2011 ongeveer even hoog uit als in 2010. Zie ook tabel 3.1
met daarin de macro-economische veronderstellingen waarop deze
Miljoenennota is gebaseerd.
Tabel 3.1 Macro-economische veronderstellingen

Volume bbp
Inflatie (Consumentenprijsindex)
Contractloon marktsector
Werkloze beroepsbevolking (percentage)
Lange rente
Eurokoers ($)
Olieprijs ($ per vat)

2009

2010

2011

– 4%
1¼%
2¾%
4¾%
3¾%
1,39
61

1¾%
1¼%
1%
5½%
3¼%
1,29
76

1½%
1½%
1½%
5½%
3¾%
1,25
75

Bron: MEV 2011 (CPB)

Ontwikkeling begrotingssaldo
Bij aanvang van de kabinetsperiode werd een overschot van 1,1 procent
bbp verwacht in 2011. Door de crisis is deze verwachting niet uitgekomen,
met name doordat de inkomsten lager uitvallen. De verwachting is een
overheidstekort in 2011 van 24,3 miljard euro, oftewel 4,0 procent bbp (zie
tabel 3.2 en box 3.1).

48

Zie het dertiende rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte (Kamerstukken II 2009/2010, 32
123, nr. 52)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

43

Budgettair Beeld

Tabel 3.2 Budgettaire kerngegevens (in miljarden euro)
2009

2010

2011

Inkomsten (belastingen en sociale premies)

207,0

214,0

225,0

Netto-uitgaven onder de kaders
Rijksbegroting in enge zin
Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt
Budgettair Kader Zorg
Overige netto-uitgaven
Rentelasten
Stimuleringspakket (excl. inkomstenkant)
Overig (gasbaten, FES, zorgtoeslag etc.)
Totale netto-uitgaven

220,7
105,4
58,9
56,4
13,8
9,0
1,3
3,6
234,5

230,5
111,2
61,1
58,2
13,3
10,0
2,7
0,6
243,8

231,8
110,6
61,8
59,4
13,0
11,3
0,5
1,1
244,8

EMU-saldo centrale overheid

– 27,5

– 29,7

– 19,7

EMU-saldo medeoverheden

– 3,5

– 4,8

– 4,6

Feitelijk EMU-saldo
Feitelijk EMU-saldo (in procenten bbp)

– 30,9
– 5,4%

– 34,5
– 5,8%

– 24,3
– 4,0%

EMU-schuld (in procenten bbp)

60,8%

64,4%

66,0%

Ontwikkeling EMU-saldo tussen 2010 en 2011
Om het begrotingssaldo voor 2011 op zijn merites te kunnen beoordelen,
moet ook het saldo voor 2010 in ogenschouw genomen worden. Het
EMU-saldo in 2010 komt uit op een tekort van – 5,8 procent bbp (zie figuur
3.1).
Figuur 3.1 Ontwikkeling EMU-saldo sinds 1970
2
1
0

Percentage bbp

-1
-2
-3
-4
-5
-6
-7
1970

1975

1980

1985

1990

1995

2000

2005

2010

Naar verwachting verbetert het saldo van 2010 op 2011 met 1,8
procentpunt bbp. Vooral de aantrekkende economie en de daarmee
samenhangende hogere inkomsten zorgen voor deze verbetering (zie
tabel 3.3). Binnen de sector Rijksbegroting in enge zin leveren vooral de
bezuinigingen van 1,8 miljard en 3,2 miljard (voor zover ingevuld aan de
uitgavenkant per 2011) zoals afgesproken in het Aanvullend Beleidsakkoord een bijdrage aan de tekortreductie. Bij de sector Sociale Zekerheid
en Arbeidsmarkt zijn de werkloosheidsuitgaven (als percentage van het
bbp) in 2011 lager dan in 2010. De zorguitgaven blijven van 2010 op 2011
als percentage van het bbp constant. Ook het aflopen van het stimuleringspakket verbetert het saldo met 0,4 procentpunt. Daarnaast zijn de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

44

Budgettair Beeld

gasbaten in 2011 0,2 procentpunt bbp hoger dan in 2010. De rentelasten
lopen daarentegen op, als gevolg van de oplopende schuld. Tot slot
verbetert het EMU-saldo van de medeoverheden in 2011 naar verwachting
marginaal ten opzichte van 2010 als gevolg van de tekorten op de
grondexploitaties.
Tabel 3.3 Ontwikkeling EMU-saldo tussen 2010 en 2011 (in percentage bbp)

1

EMU-saldo Miljoenennota 2010

– 5,8%

Belasting- en premie-inkomsten
Rijksbegroting in enge zin: tekortreductie Aanvullend Beleidsakkoord1
Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt
Budgettair Kader Zorg en zorgtoeslag
Aflopen stimuleringspakket
Aardgasbaten
Rentelasten
EMU-saldo medeoverheden

0,5%
0,5%
0,3%
0,1%
0,4%
0,2%
– 0,1%
0,1%

EMU-saldo Miljoenennota 2011

– 4,0%

Voor zover de uitgaven onder het uitgavenkader vallen.

Naast de maatregelen die het saldo 2011 doen verbeteren, heeft het
kabinet aanzienlijke maatregelen van in totaal bijna 3 miljard euro moeten
nemen om niet boven de budgettaire uitgavenplafonds te komen. Vooral
onder het Budgettair Kader Zorg is een omvangrijk pakket aan maatregelen afgesproken (ruim 2 miljard euro). Dit pakket bevat maatregelen die
zich vooral richten op de terreinen waar de overschrijdingen zich
voordoen. Ook is afgesproken om het doelmatig gebruik van de zorg te
stimuleren en de overschrijdingen bij medisch specialisten en ziekenhuizen terug te brengen. Daarnaast is een aantal maatregelen voor het
beperken van het verzekerd pakket afgesproken. Onder het SZA-kader zijn
binnen de sociale zekerheid maatregelen genomen zoals het korten van
het re-integratiebudget en het budget voor de sociale werkvoorziening
(WSW). Onder het kader RBG-eng is onder andere besloten de loonbijstelling in te houden om de budgettaire problematiek op te lossen. Ook
zijn op diverse departementale begrotingen verschillende, vaak structurele, maatregelen getroffen. Deze maatregelen komen aan de orde in
paragraaf 3.6 bij de toetsing van de uitgavenkaders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

45

Budgettair Beeld

Box 3.1 Overzicht ontwikkeling uitgaven, inkomsten, saldo
en schuld (Miljoenennota 2008 versus Miljoenennota 2011)
Onderstaande figuren tonen de veranderde inzichten ten aanzien van
de overheidsfinanciën sinds de aanvang van het kabinet Balkenende
IV.
Ontwikkeling uitgavenquote en inkomstenquote
in de Miljoenennota 2008
45,0

Percentage bbp

43,0

A

41,0
39,0
37,0
35,0
2008

2009

Uitgavenquote

2010

2011

Inkomstenquote

Ontwikkeling EMU-saldo in de Miljoenennota 2008
2,0

Percentage bbp

0,0
-2,0
-4,0
-6,0

B

-8,0
2008

2009

2010

2011

Ontwikkeling uitgavenquote en inkomstenquote
in de Miljoenennota 2011
45,0

Percentage bbp

43,0

C

41,0
39,0
37,0
35,0
2008
Uitgavenquote

2009

2010

2011

Inkomstenquote

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

46

Budgettair Beeld

Ontwikkeling EMU-saldo in de Miljoenennota 2011
2,0

Percentage bbp

0,0
-2,0
-4,0
-6,0

D

-8,0
2008

2009

2010

2011

Ontwikkeling EMU-schuld in de Miljoenennota 2008
(ex ante) versus 2011 (ex post)
90,0%
80,0%

Percentage bbp

70,0%

E

60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%
1981

1986

1991

1996

2001

2006

2011

EMU-schuld in percentage bbp (begin Balkenende IV)
EMU-schuld in percentage bbp (huidige inzichten)

In het Coalitieakkoord van het kabinet Balkenende IV werd verwacht
dat de uitgaven- en inkomstenquote een licht stijgend verloop
zouden laten zien gedurende de kabinetsperiode (zie figuur A).
Aangezien de. inkomsten hoger werden ingeschat dan de uitgaven,
verwachtte het kabinet een overschot (figuur B). Bezien als
percentage van het bbp zijn de uitgaven hoger uitgevallen (met
name door de ontwikkeling van het bbp in de noemer) en zijn de
inkomsten fors lager (figuur C). Als gevolg hiervan is het EMU-saldo
fors slechter uitgekomen (figuur D). Als het EMU-saldo verslechtert,
heeft dit nadelige gevolgen voor de overheidsschuld (figuur E).
Verticale ontwikkeling EMU-saldo
In deze Miljoenennota wordt uitgegaan van een gunstigere saldoontwikkeling in 2010 en vooral in 2011 ten opzichte van de verwachting
van een jaar geleden (zie tabel 3.4). Deze verbetering wordt grotendeels
veroorzaakt doordat de economie en daarmee de inkomsten zich
positiever ontwikkelen dan destijds werd verwacht. Aanvullend heeft het
kabinet extra maatregelen getroffen ter invulling van de 3,2 miljard euro
uit het Aanvullend Beleidsakkoord. Daarnaast zijn door de hogere olieprijs
de aardgasbaten naar boven bijgesteld in 2011. De uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen stijgen minder snel dan vorig jaar verwacht werd. Door
de gedaalde rentevoet zijn bovendien de rente-uitgaven lager dan vorig
jaar werd geraamd. Gezien de huidige economische situatie is het saldo
voor de medeoverheden voor 2010 en 2011 naar beneden bijgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

47

Budgettair Beeld

Tabel 3.4 Ontwikkeling EMU-saldo 2009–2011 (Miljoenennota 2011 versus Miljoenennota 2010 in procenten bbp)

EMU-saldo Miljoenennota 2010
Belasting- en premie-inkomsten
Invulling 3,2 miljard uit Aanvullend Beleidsakkoord
Aardgasbaten
Werkloosheidsuitgaven
Zorguitgaven
Rente-uitgaven
EMU-saldo medeoverheden
Overige uitgaven
EMU-saldo Miljoenennota 2011

2009

2010

2011

– 4,8%
– 0,5%
0,0%
0,0%
0,0%
– 0,2%
0,2%
0,0%
– 0,1%
– 5,4%

– 6,3%
0,4%
0,0%
0,0%
0,1%
– 0,2%
0,2%
– 0,1%
0,1%
– 5,8%

– 5,6%
1,3%
0,2%
0,2%
0,3%
0,0%
0,1%
– 0,4%
– 0,1%
– 4,0%

Ontwikkeling van het structurele saldo
Het structurele saldo is het saldo na correctie voor de conjunctuur en
geeft een beeld van de structurele ontwikkeling van de overheidsfinanciën. Het structurele saldo laat een soortgelijke ontwikkeling zien als
het feitelijke saldo, maar verbetert zich iets minder sterk. Ook het
structurele saldo eindigt in 2010 en 2011 in de min (zie tabel 3.5).
Het structurele saldo speelt een rol in de voor Nederland geldende
Europese saldodoelstellingen zoals geformuleerd in de zogenoemde
Medium-Term Objective (MTO) van het Stabiliteits- en Groeipact. Volgens
het MTO moet Nederland op de middellange termijn voldoen aan een
structureel saldo tussen – 0,5 procent bbp en +0,5 procent bbp. Zolang het
feitelijke saldo van Nederland onder de – 3,0 procent bbp ligt, moet het
Nederlandse structurele saldo van Europa jaarlijks met gemiddeld 0,75
procentpunt bbp verbeteren. Deze verbetering wordt tussen 2010 en 2011
ruimschoots gehaald.
Het is niet aan te raden al te harde conclusies te verbinden aan de
ontwikkeling van het structurele saldo. De omvang van de conjunctuurcorrectie is altijd met veel onzekerheden omgeven en in de huidige omstandigheden is dit in extreme mate het geval. Hierdoor is het structurele
saldo geen goede sturingsvariabele.49
Tabel 3.5 Structureel EMU-saldo (in procenten bbp)

Feitelijk EMU-saldo
Af: conjuncturele component/incidentele factoren1
Structureel EMU-saldo Miljoenennota 2011
1

2009

2010

2011

– 5,4%
– 1,6%
– 3,8%

– 5,8%
– 1,4%
– 4,4%

– 4,0%
– 1,0%
– 3,0%

Methodiek Europese Commissie

Box 3.2 Het Rijk en de financiën van de medeoverheden
De inkomsten en uitgaven van medeoverheden maken onderdeel uit
van het EMU-saldo van de totale Nederlandse collectieve sector (zie
tabel 3.2). Daarom is in 2004 de bestuurlijke afspraak met medeoverheden gemaakt dat het maximale toegestane EMU-tekort van de
medeoverheden 0,5 procent bbp bedraagt. In een gezamenlijke

49

Zie Evaluatie begrotingssystematiek 2007–2010 (Bijlage bij Kamerstukken II 2009/2010, 32 123,
nr. 52)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

48

Budgettair Beeld

aanpak van de gevolgen van de financiële crisis zijn in het voorjaar
van 2009 aanvullende afspraken met de medeoverheden gemaakt.
Onderdeel daarvan was een tijdelijke verruiming van het maximaal
toegestane EMU-tekort naar 0,6 procent bbp in 2009 en 0,7 procent
in 2010. Door deze verruiming van de maximale toegestane
EMU-grenzen hebben de medeoverheden ruimte gekregen voor
automatische stabilisatie en het versnellen van investeringen. Voor
2011 bedraagt het geraamde tekort 0,7 procent.
Gemeenten en provincies bekostigen hun uitgaven voor een deel uit
de algemene uitkering, het Gemeente- en Provinciefonds. De
omvang van het Gemeente- en Provinciefonds tezamen bedraagt in
2011 19 miljard euro. De ontwikkeling van fondsen wordt bepaald
door toevoegingen en onttrekkingen in verband met taakwijzingen
en door de werking van de normeringssystematiek. De normeringssystematiek volgt uit bestuurlijke afspraken tussen Rijk en medeoverheden. De toe- of afname van het Gemeente- en Provinciefonds is
hierbij gekoppeld aan de ontwikkeling van een mandje van rijksuitgaven. Deze methode van normeren wordt ook wel samen de trap
op, samen de trap af-systematiek genoemd. Wanneer het Rijk in een
jaar meer uitgeeft, stijgt de omvang van de algemene uitkering aan
het Gemeente- en Provinciefonds; een daling van de rijksuitgaven
leidt tot een daling van de algemene uitkering. De uitgaven van het
Rijk en van gemeenten en provincies ontwikkelen zich daarmee
evenredig aan elkaar. De toe- of afname van de fondsen die
voortvloeit uit de normeringssystematiek wordt het accres genoemd.
In het Evaluatierapport Normeringssystematiek Gemeente- en
Provinciefonds50 zal de evenredigheid tussen de rijksuitgaven en de
accresontwikkeling verder worden uitgewerkt.
Uit het accres bekostigen de medeoverheden niet alleen de loon- en
prijsontwikkeling, maar ook de ontwikkeling van areaal. Figuur 3.2
toont de cumulatieve nominale en reële accresontwikkeling over de
periode 2002-2011. Elk accrespercentage staat voor een structurele
aanpassing van het fonds. Uit de figuur valt op te maken dat het
nominale accres in de jaren 2002-2011 overwegend positief is
geweest.

50

Vierde werkgroep evaluatie normeringssystematiek Gemeente- en Provinciefonds, Evaluatie
Normeringssystematiek Gemeente- en Provinciefonds 2007-2010, Den Haag, 21 september
2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

49

Budgettair Beeld

Figuur 3.2: Nominale en reële cumulatieve accresontwikkeling 2002-2011
35,00%
30,00%
25,00%
20,00%
15,00%
10,00%
5,00%
0,00%
2002

2003

2004

2005

Nominaal accres (cumulatief)

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Reëel accres (cumulatief)

In 2007 hebben Rijk en gemeenten afspraken gemaakt in het
bestuursakkoord Samen aan de slag. Ten tijde van de totstandkoming van dit akkoord werd een stijging van het reële accres
geraamd oplopend tot 1,1 miljard euro in 2011. In het bestuursakkoord zijn ook afspraken gemaakt over de inzet van het accres
conform Coalitieakkoord.
Over de periode 2009 tot en met 2011 hebben het Rijk en de
medeoverheden aanvullende afspraken gemaakt. De normeringssystematiek is – in verband met de crisismaatregelen – tijdelijk buiten
werking gesteld en het (positieve) nominale accres voor de periode
tot en met 2011 ligt daarmee vast. Door deze afspraken is medeoverheden meerjarige zekerheid geboden in onzekere tijden. Bovendien
zijn met gemeenten financiële afspraken gemaakt over ondermeer
de achtervang NHG, de WMO, Wabo, het stimuleringspakket en is er
incidenteel 200 miljoen euro aan de fondsen toegevoegd.
Momenteel wordt de normeringssystematiek van het Gemeente- en
Provinciefonds geëvalueerd. Op basis van het evaluatierapport
wordt de systematiek opnieuw vastgesteld als een nieuw kabinet
aantreedt.
Ontwikkeling overheidsschuld
De overheidsschuld komt in 2010 naar verwachting uit op 64,4 procent
bbp en groeit in 2011 door naar 66,0 procent bbp (zie tabel 3.6).
Tabel 3.6 Ontwikkeling EMU-schuld (in procenten bbp)
2009

2010

2011

EMU-schuldquote primo
EMU-saldo collectieve sector
Interventies in financiële sector
Overige financiële transacties
Noemereffect bbp

59,7%
0,6%
– 0,8%
0,9%
0,4%

65,7%
– 0,5%
– 0,2%
1,0%
– 1,6%

69,5%
– 1,7%
0,2%
– 0,9%
– 1,1%

EMU-schuldquote ultimo

60,8%

64,4%

66,0%

Voor 2010 wordt een overheidsschuld geraamd van 64 procent bbp, tegen
66 procent bbp in de Miljoenennota 2010. De neerwaartse bijstelling in de
schuld als percentage van het bbp komt vooral doordat de raming van het
bbp is toegenomen (het zogenaamde «noemereffect»). De EMU-schuld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

50

Budgettair Beeld

2010 is inclusief de schuldovername door Nederland van de overheidsschuld van de Nederlandse Antillen. Per 10 oktober 2010 zal Nederland uit
hoofde van de afspraken over de nieuwe staatkundige verhoudingen
binnen het Koninkrijk de (bruto) overheidsschuld van de Nederlandse
Antillen van circa 1,3 miljard euro overnemen. Netto gaat het om een
bedrag van circa 0,5 miljard euro. Voor 2011 wordt de overheidsschuld
geraamd op circa 66 procent bbp, tegen net onder de 70 procent bbp in de
Miljoenennota 2010. Deze neerwaartse bijstelling met 3 procentpunt bbp
is de resultante van onder meer de opwaartse raming van het EMU-saldo
met 1,6 procentpunt bbp en van een opwaartse bijstelling van de
bbp-raming. De schuld in miljarden euro is de hoogste overheidsschuld
ooit, uitgedrukt als percentage van het bbp is dit de hoogste schuld sinds
1997 (zie ook figuur E in box 3.1).
Box 3.3 Risico’s binnen de rijksbegroting
Onder invloed van de crisis is de balanspositie van de Staat
verslechterd en zijn de risico’s toegenomen. Enerzijds zijn de
schulden fors gestegen, anderzijds is het aantal garantieregelingen
van de Staat toegenomen.
Figuur 3.3 Toename schuld en garanties tussen 2007–2011
80%
70%

Percentage bbp

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2007
Totaal garanties

2008

2009

2010

2011

Totaal EMU-schuld

Schuldpositie
Een oplopende schuld leidt tot oplopende rentekosten. De rentelasten verdringen meer productieve overheidsuitgaven of laten het
tekort nog verder oplopen. Geld lenen kost geld, ook voor de
overheid: een tekort van 3 procent leidt tot circa 0,75 miljard euro
aan extra rentelasten. Een oplopende schuld verkleint de buffers die
de overheid heeft om in de toekomst schokken te kunnen opvangen.
Door de gunstige budgettaire positie vóór de crisis kon Nederland
zowel de schok in de financiële sector als in de reële economie voor
een groot deel absorberen in de schuld. Een kleinere buffer kan
leiden tot een stijging van de risicopremie op Nederlandse staatsobligaties, waardoor de rente-uitgaven nog verder oplopen.
Garantieportefeuille
Door de crisis zijn latente risico’s zichtbaar geworden en heeft de
overheid risico’s op de balans genomen die voorafgaand aan de
crisis niet expliciet bij de overheid lagen. Het aantal garanties is
toegenomen en bestaande garanties zijn uitgebreid. De garanties zijn
met name togenomen door de crisisgerelateerde (krediet)maatregelen zoals de garantie voor interbancaire leningen en door (het
verruimen van) de garantieregelingen gericht op het midden- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

51

Budgettair Beeld

kleinbedrijf. Deze keuzes leveren baten op, ze houden bijvoorbeeld
de kredietverlening op peil ondanks het toegenomen wantrouwen in
het financiële stelsel. Daartegenover staan potentiële kosten voor de
schatkist. De overheid staat immers aan de lat voor kosten die eerder
privaat gedragen werden. De komende kabinetsperiode moet benut
worden om deze risico’s weer neer te leggen daar waar ze horen: in
de markt.
Sommige risico’s liggen altijd in laatste instantie bij de overheid. Om
dergelijke restrisico’s in de toekomst te kunnen dragen, is een buffer
in de overheidsfinanciën noodzakelijk. Een lage schuldquote is een
basisvoorwaarde om als overheid de rol van last resort te kunnen
vervullen.
Het risicoprofiel van de rijksbegroting was een belangrijk onderwerp
in het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. In zijn rapport
adviseert de studiegroep de risico’s van de Staat vaker en beter te
beprijzen. In aanvulling op de aanbevelingen voor de middellange en
de lange termijn, adviseert de studiegroep te streven naar een
begrotingsoverschot in de periode na 2015. Dit advies is mede
ingegeven door de noodzaak om normale conjunctuurschommelingen op te kunnen vangen zonder in grote tekorten te vervallen.
Daarmee moet ook voldoende afstand worden gecreëerd tot de
absolute ondergrens voor het tekort van – 3 procent bbp, voortvloeiend uit het Verdrag van Maastricht.
3.2 Van stimuleren naar consolideren
Het kabinet-Balkenende IV presenteerde in het voorjaar van 2009 het
Aanvullend Beleidsakkoord Werken aan Toekomst.51 Dit akkoord bevat
een crisisaanpak die bestaat uit drie elementen: een actieve stimulering
van de economie op de korte termijn, consolidatie van de overheidsfinanciën op de middellange termijn, en het werken aan houdbare
overheidsfinanciën en collectieve voorzieningen op de lange termijn.
Stimuleren
Op de korte termijn, dat wil zeggen voor de jaren 2009 en 2010, heeft het
kabinet getracht de economie snel, gericht en tijdelijk te stimuleren.
Samengevat viel dit uiteen in twee aspecten: automatische stabilisatie en
(in vrij beperkte mate) gericht stimuleren.
Ten eerste heeft het kabinet – net als de andere overheden in de westerse
wereld – besloten niet te bezuinigen toen door de crisis de inkomsten
terugliepen, ondanks dat het Nederlandse begrotingssaldo niet meer
voldeed aan de Europese norm van – 3 procent bbp. Het laten oplopen
van het overheidstekort als gevolg van de negatieve economische
ontwikkeling, de automatische stabilisatie, heeft ervoor gezorgd dat het
overheidsbeleid de economische neergang niet versterkte. Het kabinet
heeft er bovendien voor gekozen om de werking van de automatische
stabilisatoren te versterken door niet te bezuinigen voor het saldo van
tegenvallers in de werkloosheidsuitgaven en de ruilvoet. De totale
automatische stabilisatie wordt becijferd op 14,3 miljard euro in 2009 en
op 26,1 miljard euro in 2010.52 Ten tweede heeft het kabinet besloten tot
een tijdelijk stimuleringspakket, waarvan in 2009 2,5 miljard euro is
besteed en waarvan naar verwachting in 2010 4,3 miljard euro wordt
besteed.

51
52

Zie Kamerstukken 2008/2009, 31 070, nr. 24
Van de 14,3 miljard euro in het jaar 2009 hing 3,3 miljard euro samen met de werkloosheidsuitgaven en ruilvoeteffecten. In 2010 is dit 1,0 miljard euro.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

52

Budgettair Beeld

Box 3.4 Woningmarkt
Het kabinet heeft ervoor gekozen om op korte termijn de woningmarkt te stimuleren. Op dit gebied zijn bij de Voorjaarsnota moties
ingediend door de leden Weekers en Blanksma-Van den Heuvel over
een tijdelijk maatregelenpakket voor de woningmarkt en de leden
Sap en Weekers over het aanvullen van het budget van de startersregeling.53 Inmiddels heeft het kabinet besloten tot een omvangrijk
pakket om de bouwsector voor de woningmarkt te steunen. Hierover
is het parlement op 30 augustus jl. geïnformeerd.54 Dit pakket acht
het kabinet effectiever in het bevorderen van economische bedrijvigheid (in de bouw) dan het aanvullen van de startersregelingen
(bijvoorbeeld ten laste van het budget voor innovatiesubsidies, zoals
voorgesteld in de motie Sap/Weekers).
Consolideren
De aanpak van het kabinet voor de korte termijn was bedoeld om de
economie te stimuleren. In combinatie met een afgenomen economische
groei heeft dit geleid tot een sterke verslechtering van de overheidsfinanciën. Om deze na de crisis weer op orde te krijgen, zijn grote ingrepen
nodig.
In 2011 wordt gestart met de consolidatie van de overheidsfinanciën. In
het Aanvullend Beleidsakkoord is vastgelegd dat zou worden afgeweken
van deze consolidatie wanneer de vooruitzichten voor de Nederlandse
economie wijzen op een groei van minder dan 0,5 procent voor het jaar
2011. De verwachting voor de economische groei in 2011 is op dit
moment 1,5 procent, zodat is er geen reden is om af te wijken van de
voorgenomen bezuinigingen in 2011.
De consolidatie is in het Aanvullend Beleidsakkoord vertaald in twee
componenten.
De eerste component bevat in totaal 1,8 miljard euro aan gerichte
maatregelen, wat overeenkomt met de rentekosten van de hogere
tekorten in de jaren 2009 en 2010. Deze 1,8 miljard euro is ingevuld in de
Voorjaarsnota van 2009.
De tweede component is het doorwerken van een akkoord van de sociale
partners op lonen en uitkeringen in de collectieve sector. Het uitgangspunt
van dit akkoord is solidariteit van de collectieve sector met de marktsector,
met mensen die tijdens de crisis hun baan verloren hebben en met
gepensioneerden. Deze tweede component leverde een verwachte
besparing op van 3,2 miljard euro. Tijdens het debat over de
Voorjaarsnota 2010 heeft het parlement geconstateerd dat de 3,2 miljard
euro nog niet (volledig) was ingevuld. Het kabinet is vervolgens in een
motie verzocht om hier alsnog voor te zorgen.55 Het kabinet heeft
besloten zijn verantwoordelijkheid te nemen en de motie uit te voeren,
zodoende wordt er een alternatieve invulling gepresenteerd voor de
besparing van 3,2 miljard euro.
De twee componenten uit het Aanvullend Beleidsakkoord leveren in totaal
een besparing op van 5 miljard euro, waarvan in 2011 reeds 3,6 miljard
wordt bereikt (zie Box 3.5 voor de invulling).

53

Motie Sap/Weekers (Kamerstukken II 2009/10 32 395, nr. 10)
Brief van de minister van Financiën, mede namens de minister voor Wonen, Wijken en
Integratie (AFP 2010/364 U).
55
Motie Koolmees/Weekers (Kamerstukken II 2009/2010, 32 395. nr. 8).
54

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

53

Budgettair Beeld

Box 3.5 Invulling besparing ten behoeve van het tekort
Het totaal aan maatregelen ten behoeve van het tekort bestaat uit de
volgende componenten:
2011

2015
e.v.

1,8
1,8
0,4
0,6

1,8
3,2
0,4
0,6

0,0
0,4
0,1

0,3
0,7
0,3

0,1
0,0
0,0
0,2
0,0

0,1
0,1
0,3
0,2
0,2

3,6

5,0

Tekortreductie 1,8 mld (ingevuld in
Voorjaarsnota 2009)
Tekortreductie 3,2 mld
wv. Gerealiseerd door loonmatiging
Loonbijstelling 2010
Incidentele loonontwikkeling
2012–2015 (excl. onderwijs en zorg)
Uitgavenenveloppen uit CA
Inburgering
Efficiencyverbetering beheer en
Onderhoud infrastructuur
Subsidies EZ
Kinderopvangtoeslag
Tabaksaccijns
Doelmatigheidskorting Rijksdienst
Totaal

Een besparing van 400 miljoen euro is het gevolg van een daling van
de contractloonstijging. Het inhouden van de loonbijstelling 2010
leidt tot een aanvullende besparing van 600 miljoen euro. Door de
bijdrage aan de incidentele loonontwikkeling (ILO) beleidsmatig op
nul te stellen wordt in 2015 300 miljoen euro bespaard.
De middelen bestemd voor intensiveringen uit het Coalitieakkoord
die nog niet zijn uitgegeven, worden benut voor het terugbrengen
van het overheidstekort. In 2011 levert dit 400 miljoen euro op,
structureel 700 miljoen euro.
Verder heeft het kabinet ervoor gekozen in 2011 100 miljoen en in
2012 175 miljoen incidenteel om te buigen op de inburgeringsmiddelen in het Participatiebudget en het gemeentefonds. Door
verlaging van het aantal inburgeringstrajecten wordt toegewerkt
naar een stelsel waarbij het merendeel van de kosten bij de
inburgeraar wordt neergelegd. Dit levert na ingroei structureel 333
miljoen op. Het kabinet bespaart 45 miljoen euro door efficiencyverbetering bij beheer en onderhoud van hoofdwatersystemen,
(vaar)wegen en spoor. Ook wordt 20 miljoen euro bespaard door
onder meer het versoberen van vast onderhoud. De uitgaven aan
subsidies op de beleidsterreinen innovatie, ondernemerschap,
energie en telecom worden op de begroting van Economische Zaken
gekort met 10 miljoen euro in 2011 oplopend tot 50 miljoen euro
vanaf 2015. Ook het budget voor kinderopvangtoeslag wordt
verlaagd, in 2012 met 310 miljoen euro, oplopend tot 444 miljoen
euro in 2015. Van de besparing wordt structureel 135 miljoen euro
ingezet ter dekking van de problematiek op de begroting van het
ministerie van Onderwijs. In de algemene maatregel van bestuur die
hiervoor noodzakelijk is, wordt toegelicht hoe deze maatregelen
worden ingevuld.
De inkomsten worden verhoogd door de accijns op sigaretten en de
accijns op shag te verhogen met iets meer dan 22 cent voor zowel
het gebruikelijke pakje sigaretten van 19 stuks als het gebruikelijke
pakje shag van 45 gram (het prijseffect inclusief btw is ruim 26 cent).
Tot slot geldt voor alle departementen (incl. agentschappen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

54

Budgettair Beeld

uitvoerende Zelfstandige Bestuursorganen) een taakstelling van 1,5
procent voor 2012 en verder op uitgaven aan personeel en materieel.
De besparing wordt behaald door het verhogen van de
arbeidsproductiviteit.
Op de lange termijn voorziet het kabinet in het Aanvullend Beleidsakkoord
ingrepen op het gebied van de zorg, het eigenwoningforfait en de
AOW-leeftijd. Deze ingrepen zijn nodig om de overheidsfinanciën op de
lange termijn toekomstbestendig te maken. Door de demissionaire status
van het kabinet heeft de Tweede Kamer elementen van deze voorstellen
controversieel verklaard en daarom zijn deze niet verder uitgewerkt.
De (overige) maatregelen die noodzakelijk zijn om de overheidsfinanciën
weer op orde te krijgen, worden overgelaten aan een volgend kabinet.
Door besparingsopties voor te bereiden voor de hele collectieve sector
faciliteert het huidige kabinet het komende kabinet bij het nemen van deze
aanvullende maatregelen. De besparingsopties zijn opgenomen in de
heroverwegingsrapporten die 1 april 2010 zijn gepresenteerd.56
Box 3.6 De grootste stijgers binnen de collectieve uitgaven
Het Centraal Planbureau onderscheidt tien verschillende beleidsfuncties binnen de collectieve uitgaven.57 Vanaf 2002 stijgen de
zorguitgaven het meest binnen deze functies. Het huidige kabinet is
erin geslaagd de groei te remmen. Om de ingrepen in de zorg in
perspectief te kunnen plaatsen, laat figuur 3.4 zien hoe de top drie
van deze functies zich heeft ontwikkeld sinds 2002. De getoonde
ontwikkeling is de percentuele stijging in reële uitgaven. Hierbij zijn
de cijfers in bovenstaande figuur gecorrigeerd voor de effecten van
de invoering van de Zorgverzekeringswet (ZVW) in 2006.
Figuur 3.4 Ontwikkeling reële uitgaven
30,0

25,0

Percentage bbp

20,0

15,0

10,0

5,0

0,0
2002−2007
Collectieve zorg

2007−2011
Sociale zekerheid

Onderwijs

De grootste stijger binnen de uitgaven is de collectieve zorg. Door
forse maatregelen is de toename van de zorguitgaven in de
afgelopen kabinetsperiode weliswaar beperkt, maar ze groeien nog
steeds flink. De uitgaven aan sociale zekerheid bezetten de tweede
plaats in deze top drie. Deze uitgaven stijgen met name door de

56
57

Bijlage bij Kamerstukken II 2009/10, 32 359, nr. 1.
Zie CPB Memorandum 74 (september 2003) voor een toelichting op de functies van de collectieve uitgaven. De cijfers in deze box zijn afkomstig uit bijlage 9 van MEV 2011 (CPB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

55

Budgettair Beeld

demografische ontwikkeling. De stijging in het tweede tijdvak hangt
samen met de crisis, maar is minder groot dan van tevoren werd
verwacht. De top drie wordt gecompleteerd door de beleidsfunctie
onderwijs. Binnen deze beleidsfunctie bepalen vooral de uitgaven
aan kinderopvang de ontwikkeling (en dus niet het onderwijs zelf). In
het eerste tijdvak namen de uitgaven aan kinderopvang enorm toe;
in het tweede tijdvak is de groei binnen de onderwijsuitgaven zo
goed als stopgezet.
Zorg, sociale zekerheid en onderwijs zijn niet alleen de grootste
stijgers binnen de collectieve uitgaven, ook in absolute zin zijn dit de
grootste uitgavenposten van het Rijk (zoals bijvoorbeeld blijkt uit de
diagrammen vooraan in deze Miljoenennota).
3.3 Nederlandse overheidsfinanciën in Europees perspectief
Ook de andere landen binnen Europa zijn geconfronteerd met verslechterde overheidsfinanciën door de crisis. Niet elk land binnen Europa is op
dezelfde wijze afhankelijk van terugvallende economische ontwikkelingen,
waardoor de effecten op saldo en schuld voor elk land verschillen.
Nederland is door zijn kenmerkende open economie en grote financiële
sector gevoeliger voor een wereldwijde economische neergang. Daardoor
is het begrotingssaldo relatief sterk verslechterd en is de schuld toegenomen. Door de goede Nederlandse uitgangspositie van vóór de crisis
blijft Nederland met zijn saldo en schuld overigens (licht) beter presenteren dan de eurolanden gemiddeld doen. Op dit moment voldoet alleen
Finland binnen de eurozone aan de Europese saldogrens van – 3 procent
bbp. Alleen Finland, Luxemburg, Slovenië en Slowakije voldoen aan de
schuldgrens van maximaal 60 procent bbp (zie ook figuur 3.5).
Figuur 3.5 Overzicht EMU-saldo en EMU-schuld 2011 binnen de eurozone
EMU-saldo (percentage bbp)
Griekenland

EMU-schuld (percentage bbp)

120

Italië

België
Portugal
Frankrijk
Eurozone

Ierland

Spanje

Duitsland

Oostenrijk
Cyprus

Malta
Nederland

60
Finland
Slovenië

Slowakije

Luxemburg

0
-13

-12

-11

-10

-9

-8

-7

-6

-5

-4

-3

-2

-1

0

1

2

3

Bron: European Economic Forecast – spring 2010 (Europese Commissie), met uitzondering van
Nederland, waarvoor de meest recente ramingen zijn gebruikt

De Europese landen staan voor een zware opgave om de overheidsfinanciën weer op orde te krijgen. Enerzijds is dit een direct gevolg van het
Stabiliteits- en Groeipact dat ze met elkaar overeengekomen zijn, met
daarin de saldogrens van – 3 procent bbp en de schuldgrens van 60
procent bbp, en de doelen uit het Medium-Term Objective (MTO). Aan dit
pact moeten de Europese landen (op termijn) voldoen. Eveneens is in
2010 gebleken dat gezonde en betrouwbare overheidsfinanciën binnen
Europa nodig zijn om volledige toegang tot de geld- en kapitaalmarkt te
behouden, zonder dat (zeer) ongunstige voorwaarden dit belemmeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

56

Budgettair Beeld

Box 3.7 Consolidatie-inspanningen in de Europese Unie
Veel lidstaten in de Europese Unie hebben te maken met de opgave
om de overheidsfinanciën weer op orde te brengen en de
houdbaarheid ervan te verbeteren met het oog op de vergrijzing. De
Europese Unie houdt toezicht op de inspanningen van de lidstaten
om de tekorten weer onder de saldo-grens – 3 procent bbp te
brengen. Iedere lidstaat die zich in een buitensporigtekortprocedure
bevindt, heeft een einddatum waarbinnen het tekort weer onder deze
grens moet worden gebracht en moet effectieve actie ondernemen
om die doelstelling te bereiken. Gemiddeld genomen verbetert het
structurele saldo in de Europese Unie in 2011 met 0,9 procent bbp.
Daarbij hebben sommige lidstaten wel de intentie om vanaf 2011
maatregelen te nemen om het tekort terug te dringen, maar hebben
ze deze nog niet concreet ingevuld.
• In Duitsland heeft de regering een pakket aan maatregelen
aangekondigd dat een besparing in het tekort van 2014 moet
opleveren van 1,25 procent bbp. Het pakket bestaat voor circa 70
procent uit maatregelen aan de uitgavenkant zoals efficiencyverbetering in de re-integratie naar arbeid en bij de federale
overheid. Het pakket moet het overheidstekort in Duitsland (in
2009 3,3 procent en in 2010 nog oplopend) weer terugbrengen tot
binnen de – 3 procent in 2013 en verder in 2014. Duitsland heeft
het vereiste van tekortreductie vastgelegd in de Grondwet. Die
wet impliceert dat het structurele tekort in Duitsland vanaf 2016
niet hoger mag zijn dan 0,35 procent bbp.
• Het Verenigd Koninkrijk heeft nu een tekort van 11,3 procent bbp.
De nieuwe conservatief-liberale regering heeft snel na zijn
aantreden een pakket aan maatregelen aangekondigd dat het
tekort in 2014/2015 moet hebben teruggebracht naar 2,2 procent
bbp. Voor deze grote opgave is de Britse regering gestart met
onder meer een inventarisatie van ombuigingsopties die
vergelijkbaar is met de Nederlandse heroverwegingsoperatie.
Alleen zorg en ontwikkelingssamenwerking zijn daarvan
uitgezonderd. Ook heeft de regering een onafhankelijk begrotingscomité ingesteld dat moet zorgen voor objectieve ramingen.
• Ook in Frankrijk zijn maatregelen aangekondigd die moeten
leiden tot een reductie van het tekort (in 2009 7,5 procent bbp)
naar onder de 3 procent bbp in 2013. Het gaat onder andere om
belastingmaatregelen en een modernisering van de publieke
sector, maar voor een groot deel van het pakket is de precieze
invulling nog onduidelijk. Ook heeft de Franse regering een
pensioenhervorming aangekondigd waarbij de pensioenleeftijd
geleidelijk wordt verhoogd met twee jaar (van 60 naar 62 voor de
minimumpensioenleeftijd en van 65 naar 67 voor het recht op
een volledig pensioen).
• In Spanje heeft de regering op verschillende momenten forse
ombuigingspakketten aangekondigd om het tekort (in 2009 11,2
procent bbp) in 2013 weer onder de 3 procent bbp te brengen. De
pakketten bevatten voornamelijk maatregelen aan de uitgavenkant. Tegelijkertijd neemt de Spaanse regering maatregelen om
de arbeidsmarkt te flexibiliseren.
De inspanningen van de verschillende overheden zijn niet altijd
eenvoudig te vergelijken. De ombuigingspakketten zijn niet in alle
gevallen even concreet ingevuld. Begrotingsstelsels en kabinetsperioden in landen verschillen, waardoor ook de horizon verschilt
waarbinnen maatregelen concreet zijn ingevuld, evenals de
flexibiliteit om later alsnog in te grijpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

57

Budgettair Beeld

De schuldencrisis in de eurozone heeft duidelijk gemaakt dat de begrotingsdiscipline en –coördinatie in de Europese Unie versterkt moet
worden om de negatieve effecten in te dammen, die een onhoudbaar
begrotingsbeleid in een lidstaat binnen een monetaire unie kan hebben.
Dergelijke effecten vormen ook de achtergrond van de huidige regels in
het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). De oplossing ligt er dan ook vooral in
dat het SGP in de lidstaten effectiever toegepast en beter geïnternaliseerd
wordt. De toepassing van de begrotingsregels is er vooral bij gebaat als
de besluitvorming zo veel mogelijk automatisch of rules-based is. Het is
dus van belang dat, bij overtreding van de regels uit het SGP, automatischer sancties kunnen volgen via rules-based procedures.
Verder dient er meer aandacht te zijn voor de schuldposities en de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën van de lidstaten. Ook in goede
tijden moeten landen gedwongen worden maatregelen te nemen die de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën verbeteren. Dat kan bijvoorbeeld
door strenger toe te zien op de doelstelling uit het SGP, die voorschrijft dat
een lidstaat een structureel begrotingsevenwicht of overschot moet
nastreven. Die doelstelling is voor iedere lidstaat vertaald in een middellangetermijndoelstelling (MTO) voor het structurele EMU-saldo.
Er zijn veel aanwijzingen dat landen met goede nationale budgettaire
raamwerken betere budgettaire uitkomsten kennen, bijvoorbeeld omdat
zij beschikken over onafhankelijke ramingsautoriteiten, kwalitatief goede
statistieken, uitgavenkaders en meerjarige financiële kaders. Daarom is
het van belang minimumeisen te stellen aan nationale budgettaire
raamwerken. Daarnaast wil de Europese Commissie de belangrijke
momenten binnen het Europese budgettaire toezicht beter aan laten
sluiten op de nationale begrotingscycli. Zo kunnen de Europese
Commissie en de Raad van Ministers mogelijke budgettaire problemen in
een lidstaat op tijd identificeren en aanbevelingen doen om (potentiële)
problemen te voorkomen.
Op al deze terreinen wordt op dit moment in de werkgroep-Van Rompuy
gewerkt aan aanbevelingen. In oktober worden deze aanbevelingen
verwacht.
3.4 Ontwikkeling inkomsten
Tabel 3.7 toont de horizontale ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten over de periode 2009–2011. In 2010 nemen de belasting- en
premieontvangsten 2010 met 7,0 miljard euro toe. Dit betreft het saldo
van beleidsmaatregelen en groei van de belasting- en premieontvangsten
als gevolg van de economische ontwikkeling (endogene groei). Beleidsmaatregelen zorgen ervoor dat de ontvangsten in 2010 met 2,2 miljard
euro toenemen. Dit betreft voor 1,9 miljard euro maatregelen waarover in
Miljoenennota 2010 en eerder is besloten, waaronder de maatregelen in
het kader van de crisis. Zo leidt het afschaffen van de Buitengewone
Uitgaven (BU) en het wegwerken van tekorten bij sectorfondsen tot 3,1
miljard euro hogere ontvangsten. Daar staan echter 1,2 miljard euro
lagere ontvangsten tegenover als gevolg van de crisismaatregelen.
Hogere dan bij Miljoenennota 2010 verwachte nominale zorgpremies in
2010 zorgen voor 0,3 miljard euro hogere ontvangsten. De verwachte
endogene groei van de ontvangsten in 2010 bedraagt 4,8 miljard (2,3
procent). De nominale groei van het bbp komt in 2010 naar verwachting
uit op 3,7 procent. De ontwikkeling van de inkomsten blijft in 2010
daarmee achter bij de nominale economische groei. Dit wordt met name
veroorzaakt door een achterblijvende ontwikkeling in de ontvangsten
loonheffing als gevolg van de hogere werkloosheid in 2010 ten opzichte
van 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

58

Budgettair Beeld

Tabel 3.7 Belasting- en premieontvangsten 2009–2011 op EMU-basis (in miljarden euro)
2009

2010

2011

Belastingen en premies volksverzekeringen op
EMU-basis
wv. belastingen op EMU-basis
wv. premies volksverzekeringen op EMU-basis
Premies Werknemersverzekeringen

162,9
130,3
32,6
44,2

167,5
136,2
31,3
46,5

175,0
134,9
40,1
50,0

Totaal

207,0

214,0

225,0

Mutatie
wv endogene groei
wv beleidsmaatregelen

-14,8
-12,3
-2,6

7,0
4,8
2,2

11,0
8,9
2,1

Endogene mutatie (in procenten)
Nominale groei BBP (in procenten)

-5,5%
-4,1%

2,3%
3,7%

4,2%
3,7%

De belasting en premieontvangsten groeien in 2011 met 11,0 miljard euro
ten opzichte van 2010. Beleidsmaatregelen zorgen voor 2,1 miljard euro
hogere inkomsten in 2011. Dit betreft het saldo van onder andere van fors
hogere zorgpremies en diverse lastenverlichtende maatregelen voor
burgers en bedrijven. De beleidsmatige lastenontwikkeling in 2011 komt
uitgebreider aan de orde in paragraaf 3.6.2 (toetsing inkomstenkader).
De verwachte endogene groei van de belasting- en premieontvangsten
bedraagt 4,2 procent in 2011. De nominale groei van het bbp komt naar
verwachting uit op 3,7 procent. De inkomsten ontwikkelen zich in 2011
daarmee sterker dan de economische groei. De relatief sterke ontwikkeling van de inkomsten betreft vooral de directe belastingen en met
name de vennootschapsbelasting. De indirecte belastingen en met name
de omzetbelasting en de accijnzen blijven in 2011 wat achter bij de
economische groei. Een uitgebreide toelichting op de totale inkomstenontwikkeling in 2011 volgt in Bijlage 3.
3.5 Interventies voor de financiële stabiliteit
In deze paragraaf worden de belangrijkste aspecten behandeld van de
interventies die de overheid gedaan heeft op de financiële markten.
Daarnaast zijn in het overzicht in bijlage 7 de budgettaire gevolgen van de
financiële interventies terug te vinden. Hierin wordt toegelicht welke
mutaties hebben plaatsgevonden op deze interventies.
Aegon
Op 17 augustus 2010 heeft de Europese Commissie de staatssteun aan
Aegon definitief goedgekeurd. Het gaat hierbij om de 3 miljard euro die de
staat in 2008 aan Aegon heeft verstrekt. Onderdeel van deze goedkeuring
zijn onder meer hernieuwde afspraken over de aflossing van de resterende 2 miljard euro wordt terugbetaald. Afgesproken is dat Aegon voor
december 2010 500 miljoen euro aflost tegen een rendement dat samen
met het rendement over de in 2009 afgeloste 1 miljard euro 15 procent
bedraagt. Aegon heeft inmiddels op 30 augustus 2010 de hoofdsom van
500 miljoen euro plus premie en coupon van ongeveer 62 miljoen euro
overgemaakt. Verder is afgesproken dat Aegon de resterende 1,5 miljard
euro voor juli 2011 aflost tegen een nominale premie van 50 procent, mits
de marktomstandigheden dit toelaten en DNB hiervoor toestemming
verleent. De aflossingsvoorwaarden voor dit bedrag zijn zodanig dat het
rendement over het verstrekte bedrag van 3 miljard euro minimaal 17,5
procent zal bedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

59

Budgettair Beeld

Europese Financiële Stabiliteitsfaciliteit
Op 2 mei 2010 gingen de eurolanden en het IMF akkoord met een
meerjarig leningenpakket voor Griekenland van 110 miljard euro. Hieraan
dragen de lidstaten van de eurozone 80 miljard euro en het IMF 30 miljard
euro bij. Het Nederlandse aandeel bedraagt 4,7 miljard euro. Het pakket
gaat gepaard met strenge voorwaarden op het gebied van begrotingsdiscipline en structurele hervormingen. Ondanks dit pakket zijn korte tijd later
de markten voor Europees schuldpapier instabieler geworden. Deze
situatie kan zeer ernstige gevolgen hebben voor de financiële stabiliteit in
het eurogebied en daarmee in Nederland.
De Ecofin-Raad heeft daarom op 9 mei 2010 besloten tot verdere
maatregelen die de financiële stabiliteit van de eurozone waarborgen. Alle
lidstaten hebben toegezegd om waar nodig extra te bezuinigen en
hervormen. Daarnaast zijn verschillende noodmechanismen aangekondigd. Een belangrijk onderdeel van deze noodmechanismen is de
Europese Financiële Stabiliteitsfaciliteit (EFSF). Dit is een zelfstandige
entiteit die leningen kan verstrekken aan eurolanden in acute budgettaire
problemen (zie ook box 3.7). Zij verstrekt deze leningen samen met het
IMF, onder condities die vergelijkbaar zijn met het steunpakket voor
Griekenland. De eurolanden staan voor maximaal 440 miljard euro borg
voor de verplichtingen die EFSF aangaat voor de financiering van deze
leningen. Nederland neemt voor maximaal 26 miljard euro deel in de
garanties voor EFSF; dit is opgenomen in de eerste suppletore Begroting
2010.
Box 3.8 Europees noodmechanisme
Naar aanleiding van de acute budgettaire problemen en de risico’s
die daarvan uitgingen voor de eurozone als geheel, is besloten om
een tijdelijk noodmechanisme in te stellen voor eurolanden met
acute budgettaire problemen. Dit is een tijdelijke faciliteit,
opgebouwd uit een Europees Financieel Stabiliteitsmechanisme
(EFSM) van 60 miljard euro gegarandeerd via de Europese begroting
en een Europese Financiële Stabiliteitsfaciliteit (EFSF) van 440
miljard euro. Hieruit kunnen leningen worden verstrekt die worden
gegarandeerd door de eurolanden. Het IMF heeft de intentie
uitgesproken eventuele Europese interventies voor ongeveer de helft
aan te vullen. Voor een beroep op deze faciliteiten gelden altijd
strikte voorwaarden voor de prijs en de te nemen budgettaire en
economische beleidsmaatregelen. De werkgroep-Van Rompuy
overweegt of er voor de toekomst een crisismechanisme nodig is en
hoe een effectief mechanisme er dan uit moet zien. Een dergelijk
mechanisme moet op een effectieve manier de juiste prikkels geven,
zodanig dat de verleiding van hoge overheidsschulden en –tekorten
(moral hazard) wordt ondervangen.
3.6 Begrotingsbeleid – kadertoetsing uitgaven en inkomsten
3.6.1 Kadertoetsing Uitgaven
In het Nederlandse begrotingsbeleid wordt, bij de start van een kabinetsperiode, een uitgavenkader vastgesteld. Het uitgavenkader bevat de
maximale uitgaven die jaarlijks gedurende de kabinetsperiode worden
gedaan. Het totaalkader wordt onderverdeeld in drie deelkaders: het kader
Rijksbegroting in enge zin (RBG-eng), het kader Sociale Zekerheid en
Arbeidsmarkt (SZA) en het Budgettair Kader Zorg (BKZ). In tabel 3.8 zijn
de uitgavenkaders opgenomen die voor deze kabinetsperiode gelden. De
uitgavenkaders zijn sinds de Miljoenennota 2009 gecorrigeerd voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

60

Budgettair Beeld

mutaties in de werkloosheidsuitgaven en de ruilvoetontwikkeling.
Daarnaast is het stimuleringspakket buiten de kaders geplaatst (zie
paragraaf 3.2).
Het totaalkader in 2011 laat een onderschrijding van 3 miljard euro zien,
hetgeen overeenkomt met de in het Aanvullend Beleidsakkoord
afgesproken tekortreductie van 1,8 miljard euro plus het deel dat aan de
uitgavenkant wordt gerealiseerd ter invulling van de besparing van 3,2
miljard euro (zie tabel 3.8). Het realiseren van deze onderschrijding is niet
zonder slag of stoot gegaan. Met name tegenvallers onder het BKZ
hebben geleid tot een aanzienlijke budgettaire opgave, met een
omvangrijk pakket aan maatregelen als gevolg (in totaal ruim 2 miljard
euro). Ook onder het SZA-kader en het kader RBG-eng hebben zich
tegenvallers voorgedaan. Op diverse begrotingen zijn zodoende aanmerkelijke inspanningen geleverd, ten einde de uitvoeringsproblematiek op te
vangen. Ook zijn generieke maatregelen ingezet om het totaalkader te
laten sluiten, waaronder het inhouden van de loonbijstelling en de nog
niet uitgekeerde CA-enveloppen. In totaal zijn in 2011 voor bijna 3 miljard
euro aanvullende maatregelen getroffen om de kaders te sluiten. Tezamen
met de onderschrijding van het uitgavenkader met 3,0 miljard euro uit
hoofde van het Aanvullend Beleidsakkoord betekent dit een totaal aan
uitgavenmaatregelen in 2011 van 6 miljard euro. Daarnaast worden de
uitgaven kaders sinds het Aanvullend Beleidsakkoord gecorrigeerd voor
de ruilvoet en de werkloosheiduitgaven. Het totaal van de ruilvoet en de
werkloosheidsuitgaven laten een meevaller zien welke is bestemd voor
het EMU-saldo. Per deelkader wordt een overzicht van de kadertoetsing
gegeven, inclusief een toelichting op de belangrijkste mutaties sinds
Miljoenennota 2010.
Tabel 3.8 Kadertoetsing (in miljarden euro)
2010

2011

0,0
0,0

– 1,8
– 3,0
– 1,8
– 1,2

0,6
– 1,3

– 1,3
– 2,4

Kader SZA Miljoenennota 2010
Kader SZA Miljoenennota 2011

0,0
0,2

– 0,2
– 0,3

Kader Zorg Miljoenennota 2010
Kader Zorg Miljoenennota 2011

– 0,7
1,1

– 0,3
– 0,2

Werkloosheidsuitgaven2
Ruilvoet2
Stimuleringspakket (excl. lastenkant)

(3,2)
(– 2,2)
(2,7)

(3,4)
(– 5,1)
(0,5)

Stand Miljoenennota 2010
Stand Miljoenennota 2011
w.v. tekortreductie Aanvullend Beleidsakkoord1
w.v. invulling 3,2 miljard uit Aanvullend Beleidsakkoord
Kader RBG-eng Miljoenennota 2010
Kader RBG-eng Miljoenennota 2011

1

Dit betreft de invulling aan de uitgavenkant in 2011
De gepresenteerde kadercorrecties voor de ruilvoet en de werkloosheidsuitgaven zijn de totale
correcties sinds Miljoenennota 2009. In kadertoetsingstabellen 3.9 tot en met 3.11 zijn de kadercorrecties voor de ruilvoet en de werkloosheid sinds Miljoenennota 2010 opgenomen.
2

De ontwikkeling in de uitgaven onder de drie uitgavenkaders sinds de
vorige Miljoenennota wordt hieronder uitgesplitst en nader toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

61

Budgettair Beeld

Kadertoetsing Rijksbegroting
Tabel 3.9 Kadertoetsing RBG-eng (+ = tegenvaller, in miljarden euro)

Stand kadertoetsing Miljoenennota 2010
Macromutaties en overige mee- en tegenvallers
HGIS
EU-afdrachten
Rente centraal kasbeheer
Dividend DNB en staatsdeelnemingen
Heffings- en invorderingsrente
Diverse kasschuiven
Beleidsmatige mutaties
Inhouden prijsbijstelling
Inhouden loonbijstelling
Invulling 3,2 miljard euro
Onderwijs
Asiel
WWI
LNV
Griepvaccins
Boeten en transacties
Stand kadertoetsing Miljoenennota 2011
Ruilvoet (– = meevaller)
1

20101

20111

0,6

– 1,3

0,1
– 0,7
– 0,2
– 0,7
– 0,1
0,1

0,2
– 0,1
– 0,1
– 0,1
0,0
0,0

– 0,3
– 0,6
0,0
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
– 1,3
(– 0,8)

0,0
0,0
– 1,1
0,0
0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
– 2,4
(– 0,7)

De som der delen kan afwijken van het totaal.

De uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking zijn gekoppeld aan het Bruto
Nationaal Product (bnp). Omdat de raming van het bnp licht opwaarts is
bijgesteld, komen de uitgaven aan ontwikkelingssamenwerking in 2010 en
2011 hoger uit dan ten tijde van de Miljoenennota 2010 werd verwacht. De
EU-afdrachten vallen juist mee ten opzichte van de raming bij Miljoenennota 2010. Deze vallen vooral lager uit als gevolg van een teruggave
van niet-uitgekeerde gelden van de EU-begroting 2009, een lager dan
verwacht bruto nationaal inkomen ten opzichte van andere lidstaten in
2010 en meer inzicht in de realisatiecijfers over 2010. Verder vallen de
rente-uitgaven van het Centraal Kasbeheer en de dividendopbrengst van
De Nederlandsche Bank mee, door een lage korte rentestand. Bij de
heffings- en invorderingsrente zijn de ramingen voor 2010 aangepast aan
de meest recente inzichten. De dividendraming van de Staatsdeelnemingen is voor 2010 naar boven bijgesteld. Dit wordt voornamelijk
veroorzaakt door meevallende dividenden van de Gasunie en de Bank
Nederlandse Gemeenten. Verder vindt een aantal kasschuiven plaats,
hoofdzakelijk op de begrotingen van OCW, WWI en EZ en VWS.
Om de budgettaire nood in 2010 te lenigen is een aantal generieke
maatregelen onvermijdelijk. De loon- en prijsbijstelling tranche 2010
wordt in 2010 ingezet ter dekking van de rijksbrede budgettaire problematiek. De invulling van de 3,2 miljard euro is verder toegelicht in
paragraaf 3.2 (box 3.4).
De tegenvallers op de begroting van OCW komen vooral voort uit
geraamde hogere leerlingen- en studentenaantallen en geraamde
tegenvallende opbrengsten van de per 1 januari 2010 doorgevoerde
aanpassingen in de gastouderopvang. De overschrijding in de kinderopvang wordt vanaf 2011 gedekt door een gelijke proportionele
aanpassing van de kinderopvangtoeslagtabel voor zowel het eerste als het
tweede kind. Op deze wijze heeft de aanpassing een procentueel gelijk
koopkrachteffect voor alle inkomensniveaus tot circa 113 000 euro per
jaar. De problematiek ten aanzien van leerlingen- en studentenaantallen
wordt in 2011 gedekt door enerzijds meevallers in 2010 (met name
studiefinanciering) die door middel van een kasschuif ten gunste van 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

62

Budgettair Beeld

worden gebracht en anderzijds door diverse maatregelen op de
OCW-begroting. Met ingang van 2012 vindt dekking plaats door inzet van
een deel van de prijsbijstelling tranche 2010 (56 miljoen euro), door
middel van maatregelen in de kinderopvang (135 miljoen euro) en door
middel van beperking van subsidies (83 miljoen euro). De concrete
invulling van de besparing op de subsidies wordt in het najaar van 2010
aan de Tweede Kamer gepresenteerd.
De ramingen van de asielinstroom worden geactualiseerd tot een
realistisch niveau en de budgetten worden diensovereenkomstig
gecorrigeerd. Toekomstige kosten voortkomend uit een hogere instroom
komen niet meer automatisch ten laste van de schatkist.
De huurtoeslag laat een overschrijding zien in 2010. Vanaf 2011 worden
betalingen in het kader van het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing
(ISV) aan gemeenten vertraagd en vanaf 2012 worden ombuigingen op de
huurtoeslag voorgesteld om verdere overschrijdingen te voorkomen.
Om verdergaande verspreiding van de Q-koorts tegen te gaan zijn ruim
50 000 geïnfecteerde drachtige schapen en geiten geruimd wat tot
uitvoerings- en ruimingskosten leidt. Met betrekking tot het apurement
wordt, om toekomstige financiële correcties vanuit de EU op te vangen,
een reeks aan de LNV-begroting toegevoegd. Dit betreft correcties op
Nederlandse declaraties bij Europese fondsen voor die gevallen, waarbij
de uitvoering naar de mening van de Commissie niet conform Europese
regelgeving heeft plaatsgevonden.
De in 2009 genomen maatregelen ter bestrijding van de Mexicaanse griep
zorgen voor onvermijdelijke uitgaven op de begroting van VWS.
De opbrengsten van het optimaliseringsprogramma Boeten en Transacties
vallen tegen ten opzichte van de ramingen. Ter dekking van de voorziene
tekorten zullen enkele maatregelen genomen worden, waaronder een
tariefsverhoging van 15 procent in 2011 en 20 procent in 2012 en
daarnaast een verhoging van de aanmaningen per 2012. Deze maatregelen zullen ook bijdragen aan de verkeersveiligheid.
Kadertoetsing Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt
Tabel 3.10 Kadertoetsing Sociale zekerheid en Arbeidsmarkt (+ = tegenvaller, in
miljarden euro)

Stand kadertoetsing Miljoenennota 2010
WAO/WIA
Deeltijd-WW
WAZO/ZW
Inzet Eindejaarsmarge
Vrijval loonbijstelling 2010
Invulling 3,2 miljard euro
Korting Wsw-budget
Verlagen tegemoetkomingen
Omvormen AOW-tegemoetkoming
Stand kadertoetsing Miljoenennota 2011
Ruilvoet
Werkloosheidsuitgaven
1

20101

20111

0,0
0,2
0,0
0,1
– 0,1
– 0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,2
(– 0,1)
(– 1,3)

– 0,2
0,3
– 0,1
0,1
0,0
0,0
– 0,1
– 0,1
– 0,1
– 0,1
– 0,3
(– 0,4)
(– 1,6)

De som der delen kan afwijken van het totaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

63

Budgettair Beeld

Op basis van uitvoeringsinformatie van het UWV blijkt dat bij het
SZA-kader zich verscheidene mee- en tegenvallers voordoen. De grootste
tegenvaller doet zich voor bij de WAO/WIA en wordt veroorzaakt door
dalende uitstroomkansen bij de WAO en stijgende instroom bij de WGA.
Daarnaast laat de deeltijd-WW een meevaller zien. Er wordt minder
gebruik gemaakt van de regeling dan eerder werd geraamd en daarom is
de raming naar beneden bijgesteld. Op basis van realisaties van het UWV
vallen de uitgaven aan het Vangnet ZW tegen. De gemiddelde uitkering
van het vangnet is opwaarts bijgesteld als gevolg van een relatief dure
groep zieke werklozen in het Vangnet. Tot slot stijgen de uitgaven aan
Zwangerschaps- en Bevallingsverlofuitkeringen (WAZO) door een
toename van de arbeidsparticipatie van vrouwen. De hiermee samenhangende positieve loonontwikkeling en stijgende omvang van het dienstverband in uren, leidt ook tot een hogere gemiddelde uitkering.
De per saldo tegenvallende uitvoeringsmutaties worden gecompenseerd
door diverse maatregelen binnen de sociale zekerheid. Dit betreft onder
meer de inzet van de eindejaarsmarge en de loonbijstelling van het jaar
2010. De invulling van de 3,2 miljard euro wordt verder toegelicht in
paragraaf 3.2 (box 3.4). In het Wsw-budget is uitgegaan van een relatief
hoge vergoeding per werkplek. Op basis van recente uitvoeringsgegevens
blijkt echter dat de Wsw-werkplekken steeds minder duur worden.
Anticiperend hierop wordt het Wsw-budget gekort zonder dat dit ten koste
gaat van het aantal Wsw-werkplekken. Besloten is om de tegemoetkomingen AOW, Wajong en overige AO-regelingen te verlagen. Ook wordt
met ingang van 2011 de AOW-tegemoetkoming vervangen door de
Mogelijkheid Koopkrachttegemoetkoming Oudere Belastingplichtigen.
Kadertoetsing Budgettair Kader Zorg
Tabel 3.11 Kadertoetsing Budgettair Kader Zorg (+ = tegenvaller, in miljarden euro)

Stand kadertoetsing Miljoenennota 2010
Actualisering zorguitgaven
Farmaceutische zorg
Maatregel medisch specialisten
Maatregel ziekenhuizen
Eigen betalingen
Pakketmaatregelen
Maatregel PGB’s
Maatregel contracteerruimte AWBZ
Maatregel WMO
Overige mutaties
Stand kadertoetsing Miljoenennota 2011
Ruilvoet
1

20101

20111

– 0,7
2,1
– 0,2
– 0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
– 0,1
1,1
(– 0,2)

– 0,3
2,2
– 0,1
– 0,3
– 0,5
– 0,2
– 0,2
– 0,2
– 0,1
– 0,2
– 0,4
– 0,2
(– 0,3)

De som der delen kan afwijken van het totaal.

De kadertoetsing van het Budgettair Kader Zorg (BKZ) is voor 2010 sterk
verslechterd. Deze verslechtering komt met name voort uit de actualisering van de zorguitgaven op basis van nieuwe gegevens over 2009 van
het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) en de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa). Per 2011 wordt een aantal maatregelen genomen om deze
overschrijding te compenseren.
De actualisering van de zorguitgaven bracht tegenvallers aan het licht als
gevolg van hogere uitgaven door met name de medisch specialisten,
ziekenhuizen, zelfstandige behandelcentra, tandheelkundige zorg, het
persoonsgebonden budget en de zorg in AWBZ instellingen. De hogere
uitgaven in 2009 werken door in de uitgaven vanaf 2010 en verder. Bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

64

Budgettair Beeld

geneesmiddelen is sprake van meevallende uitgaven als gevolg van het
(ook door zorgverzekeraars) gevoerde preferentiebeleid de afgelopen
jaren. Tegelijkertijd is de receptregelvergoeding voor apothekers wederom
verhoogd, wat tot hogere uitgaven leidt.
Om de overschrijding te herstellen worden maatregelen genomen. Deze
maatregelen leiden veelal pas in 2011 tot opbrengsten. In de curatieve
zorg worden maatregelen genomen om de overschrijding bij de medisch
specialisten terug te halen. Tevens wordt een tariefskorting opgelegd aan
de ziekenhuizen en worden pakketmaatregelen genomen: tandheelkunde
vanaf 18 jaar, anticonceptie boven 22 jaar en mobiliteitshulpmiddelen
worden niet langer vergoed uit het basispakket. In de geneeskundige GGZ
worden eigen betalingen ingevoerd en in de AWBZ wordt de minimale
eigen bijdrage verhoogd.
De uitgaven aan persoonsgebonden budgetten zijn opnieuw sterk
gestegen. Voor 2010 is daarom een subsidiestop ingesteld. Om per 2011
de uitgaven aan persoonsgebonden budgetten (pgb’s) in te perken wordt
een pakket aan maatregelen voorbereid. Deze maatregelen betreffen het
verlagen van de tarieven, het harmoniseren van de indicatiestelling van
de Bureaus Jeugdzorg en het CIZ en, ten slotte, het aanscherpen van
toegang tot en controle van het gebruik van pgb’s. De contracteerruimte
in de AWBZ wordt structureel verlaagd. Dit is mogelijk doordat zorgkantoren scherper gaan inkopen door voor goed presterende instellingen
hogere tarieven te hanteren dan voor minder presterende instellingen.
Om de stijging van de zorguitgaven ook intertemporeel te compenseren
worden ook een aantal maatregelen genomen die per 2012 ingaan. Zo
wordt het eigen risico in de ZVW met 40 euro verhoogd. Alle genomen
maatregelen worden nader toegelicht in het Financieel Beeld Zorg in de
begroting van VWS.
Box 3.9 Beheersing van de collectieve uitgaven aan de zorg
De hoogte van het Budgettair Kader Zorg (BKZ) wordt gebaseerd op
de middellange termijnraming van het CPB. De CPB-raming die drie
jaar terug is gebruikt, was gebaseerd op een analyse van de
zorguitgaven over een lange periode (1990–2003 voor de langdurige
zorg en 1972–2003 voor de curatieve zorg).58 In de recentste
Economische Verkenning (voor 2011–2015) gebruikt het CPB de
periode 2000–2008 als referentieperiode. De gerealiseerde groei van
de zorguitgaven in die periode is vervolgens gecorrigeerd voor de
gevolgen van demografie (zowel bevolkingsgroei als vergrijzing) en
de effecten van het gevoerde beleid. Ten slotte zijn de zorguitgaven
gecorrigeerd voor de prijs van het bbp (als indicator voor inflatie) om
het uitgavenniveau in reële termen weer te geven. Uiteindelijk blijft
een onderliggende trend (de «overige groei») over. De trendmatige
groei die hieruit volgt, wordt verondersteld ook in de periode
2011–2015 op te treden. Daarbovenop komt de groeivoet voor de
verwachte demografische ontwikkeling (die door de vergrijzing iets
hoger is dan in 2000–2008) en de verwachte ontwikkeling van de
prijs bbp.
Het blijft ingewikkeld om ramingen op te stellen voor de zorgsector.
Een deel van de uitgavengroei in de zorg is redelijk te voorspellen,
namelijk de loon- en prijsontwikkeling (die wordt bepaald met de

58

CPB-document 121, Een scenario voor de zorguitgaven 2008–2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

65

Budgettair Beeld

zogenoemde OVA-systematiek) en de demografische component
(effect van bevolkingsgroei en vergrijzing). De groei van de zorguitgaven wordt echter ook beïnvloed door andere zaken zoals technologische ontwikkelingen (andere behandelingen, geneesmiddelen en
apparatuur), epidemiologische factoren en onbeoogde effecten van
beleid. Deze factoren zijn notoir moeilijk te voorspellen, maar
vormen wel de belangrijkste determinanten voor de uitgavengroei in
de zorg.
De afgelopen jaren zijn bij het opstellen van de Voorjaarsnota en
Miljoenennota vaak omvangrijke tegenvallers in de zorguitgaven
geconstateerd. Het is echter lastig en soms zelfs onmogelijk om een
eenduidige oorzaak voor deze tegenvallers vast te stellen. Bovendien
zit in een opwaarts (systeem)risico de zorguitgaven: de baten van de
zorg zijn direct zichtbaar en voelbaar voor patiënt en zorgaanbieder,
terwijl de kosten collectief worden opgebracht (en voor patiënt en
zorgaanbieder relatief onzichtbaar zijn).59
Overschrijdingen van de gebudgetteerde sectoren van het BKZ
worden pas definitief nadat de feitelijk gerealiseerde productie door
de zorgverzekeraar is geaccordeerd. Dit is, mede vanwege de
regelgeving jaarverslaglegging, een halfjaar na afloop van het jaar.
Vervolgens moet de zorgautoriteit deze cijfers nog toetsen en
definitief vaststellen, waarna het ministerie van VWS de cijfers van
de zorgautoriteit en hun impact op het BKZ kan verwerken. Ook is
het lastig na te gaan welke factoren nu precies verantwoordelijk zijn
voor de overschrijdingen. Tegelijkertijd kunnen (ombuigings)maatregelen in de zorg vrijwel niet in het lopende jaar gerealiseerd worden.
Dit komt ondermeer doordat de verzekeraars tijdig moeten weten
hoe hoog het eigen risico en de omvang van het verzekerd pakket
wordt, waardoor in feite alleen maatregelen die in het voorjaar zijn
aangekondigd, het volgende jaar kunnen ingaan. Hierdoor kunnen
uitvoeringstegenvallers in de zorg pas na één of twee jaar worden
gecompenseerd. Deze uitvoeringstegenvallers kunnen dus op de
lange termijn worden gecompenseerd, maar op de korte termijn
kunnen ze ten koste gaan van andere overheidsuitgaven. Op de
lange termijn speelt sowieso het risico dat, bij de huidige groei van
de zorguitgaven, de betaalbaarheid van de zorg en de solidariteit in
het zorgstelsel onder druk komen te staan.
Om de zorguitgaven beter te kunnen beheersen gaat VWS inzetten
op een betere aansluiting tussen de budgettaire cyclus en de
informatievoorziening. Specifiek ten aanzien van de informatievoorziening betekent dit dat gezocht wordt naar betere aanwending van
en eventueel andere dan de tot nu toe gebruikte informatiebronnen,
waaruit geput kan worden om de ontwikkeling van de zorguitgaven
lopende het jaar te monitoren.
3.6.2 Kadertoetsing inkomsten
Aan het begin van de kabinetsperiode legt het kabinet de lastenontwikkeling voor de gehele periode vast en bepaalt daarmee de ruimte voor
lastenverzwarende en lastenverlichtende maatregelen.

59

Zie ook het RVZ-advies Uitgavenbeheer in de gezondheidszorg (2008).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

66

Budgettair Beeld

Naar verwachting is in 2011 sprake van een gematigde economische
groei. De geraamde werkloosheid loopt niet verder op en de investeringen
zullen na een forse terugval in 2009 en 2010 weer voorzichtig aantrekken.
De wereldwijde stimulering lijkt zijn vruchten af te werpen. Vooralsnog is
de onzekerheid groot en is een verantwoorde lastenontwikkeling van
belang.
De totale lastenontwikkeling over de kabinetsperiode laat een
overschrijding zien van 0,2 miljard euro (zie tabel 3.12), hetgeen volledig
is toe te schrijven aan de invulling van de besparing van de 3,2 miljard
euro uit het Aanvullend Beleidsakkoord (zie box 3.5).

Tabel 3.12 Kadertoets inkomsten (+ = meer lastenverzwaring dan gepland, in miljarden
euro)

Mutaties Miljoenennota
2010/2011
w.v. burgers
w.v. bedrijven

2008

2009

2010

2011

2008–2011

0,1
0,1
0,0

0,5
0,5
0,0

0,0
0,0
0,0

– 0,4
– 0,4
0,0

0,2
0,2
0,0

Tabel 3.13 laat de lastenontwikkeling over de periode 2008–2011 zien.
Daarnaast wordt aangegeven hoe de lastenontwikkeling zich verhoudt tot
het beeld zoals gepresenteerd bij de Miljoenennota 2010. Het kabinet
presenteert een evenwichtig lasten- en koopkrachtpakket, waarbij de
lasten van 2010 op 2011 nagenoeg niet stijgen. Sinds de Miljoenennota
2010 is de raming van de zorgpremies voor 2011 gestegen, wat zonder
aanvullend beleid zou leiden tot een hogere lastendruk. De maatregelen
van het kabinet zorgen ervoor dat deze stijging voor bedrijven en burgers
volledig teniet wordt gedaan. Afgezien van de invulling van de 3,2 miljard
euro aan de inkomstenkant middels een accijnsverhoging op sigaretten en
shag hebben de lasten zich over de kabinetsperiode ontwikkeld conform
hetgeen is aangekondigd in de Miljoenennota 2010.

Tabel 3.13 Verticale aansluiting lastenontwikkeling (in miljarden euro)
2008

2009

2010

2011

cumulatief

Stand Miljoenennota 2010
Burgers
Bedrijven

5,6
3,4
2,2

– 0,9
0,0
– 0,9

1,3
1,1
0,1

0,6
0,5
0,1

6,6
5,1
1,5

Zorg
Werkgeverspakket
Koopkrachtpakket
Accijnsverhoging

0,0
0,0
0,1
0,0

0,2
0,0
0,3
0,0

0,2
0,0
– 0,2
0,0

1,7
– 0,9
– 1,5
0,2

2,0
– 0,9
– 1,2
0,2

Stand Miljoenennota 2011
Burgers
bedrijven

5,7
3,5
2,1

– 0,4
0,5
– 0,9

1,3
1,1
0,1

0,2
0,1
0,1

6,8
5,3
1,5

Werkgeverspakket
De lasten voor het bedrijfsleven ontwikkelen zich in 2011 zoals aangekondigd in de Miljoenennota 2010. De lasten stijgen met name als gevolg
van hogere zorgpremies. Om te komen tot een verantwoorde lastenontwikkeling heeft het kabinet een werkgeverspakket vormgegeven dat
aansluit bij de oorzaak van de lastenstijging en maatregelen omvat die op
de lange termijn structuurversterkend zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

67

Budgettair Beeld

Zonder aanvullend beleid zouden ook dit jaar de lastendekkende
sectorfondspremies, waaruit de eerste zes maanden van de werkloosheid
worden betaald, stijgen. Stijgende sectorfondspremies leiden in sommige
sectoren, waarbij het herstel wat trager verloopt, tot hogere lasten. Om de
stijging van de sectorfondspremies tegen te gaan verlengt het kabinet de
maatregelen van 201060 naar 2011. Dit heeft als voordeel dat de premies
niet veel hoger worden als het economisch slecht gaat, maar ook als
nadeel dat sectoren minder prikkels hebben om de WW-kosten te
beperken. Daarom worden de sectorfondspremies niet volledig constant
gehouden, maar stijgen zij licht van 2010 op 2011. Om toch te komen tot
een verantwoorde ontwikkeling van de totale loonkosten worden de
premies voor de arbeidsongeschiktheidsfonds in 2011 verlaagd.
Het is voor een economie cruciaal dat bedrijven blijven investeren. Om de
tot nu toe bij het economische herstel achterblijvende bedrijfsinvesteringen en de liquiditeitspositie van bedrijven te versterken, verlengt het
kabinet de maatregelen ten aanzien van de willekeurige afschrijving en de
verliesrekening in de vennootschapsbelasting naar 2011 en wordt de
maatregel «btw van maand naar kwartaalafdracht» structureel verlengd.
Tot slot wordt een deel van de lastenverzwaring teruggegeven door het
verlagen van vennootschapsbelasting (Vpb) met 0,5 procentpunt en extra
middelen beschikbaar te stellen voor de WBSO, de fiscale subsidie voor
speur- en ontwikkelingswerk.
Koopkracht
Het jaar 2011 is een overgangsjaar waarbij de gevolgen van de crisis nog
goed zichtbaar zijn in de koopkracht. De gemiddelde koopkrachtstijging
wordt licht negatief geraamd, onder meer omdat de contractloonstijging
nauwelijks boven de inflatie uitkomt en de aanvullende pensioenen niet of
nauwelijks worden geïndexeerd. Het kabinet zet daarom in op een
evenwichtig inkomensbeeld door onder meer het tarief van de eerste
schijf in de inkomstenbelasting fors te verlagen en de ouderenkorting licht
te verhogen. Om participatie te stimuleren wordt ook de arbeidskorting
verhoogd: werken wordt daarmee lonender.
De standaard koopkrachtcijfers zijn statisch en laten alleen zien hoe het
inkomen van mensen zich ontwikkelt als hun sociaal economische positie
hetzelfde blijft. Van belang is ook de dynamische koopkrachtontwikkeling:
burgers die bijvoorbeeld vanuit een uitkering gaan werken ondervinden
koopkrachtwinst, zonder dat dit zichtbaar wordt binnen de standaard
koopkracht. Economisch herstel en een niet verder oplopende
werkloosheid is dan ook van belang voor de koopkrachtontwikkeling.

60

De maatregelen betreffen:
1) De termijn voor het inlopen van vermogenstekorten en -overschotten wordt verlengd van
3 naar 5 jaar.
2) De lastenplafonds voor de WW-uitgaven worden bepaald door het gemiddelde werkloosheidsrisico van de afgelopen 4 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

68

Trefwoordenregister

AOW
Arbeidsaanbod
Arbeidsdeelname
Arbeidskorting
Arbeidsmarkt
Arbeidsproductiviteit
Automatische stabilisatie
AWBZ
Bbp
Bedrijfsleven
Begrotingsoverschot
Begrotingsregels
Begrotingssaldo
Belastingen
Belastingontvangsten
Belastinguitgaven
Btw
Budgettair Kader Zorg
Coalitieakkoord
Collectieve sector
Collectieve voorzieningen
Concurrentiekracht
Conjunctuur
Consolidatie
Consumentenvertrouwen
Crisis

Economische groei
Eigen risico
Eigenwoningforfait
EMU-saldo
EMU-schuld
Europa

Eurozone
Export
Financieel toezicht
Gemeentefonds
Gemeenten
Gezondheidszorg
Globalisering
Griekenland

31, 40, 55, 63, 64
31, 39
41
68
11, 44, 45, 60, 63
55
49, 52
15, 64, 65
59, 65
20, 27, 29, 35, 67
52
26, 29, 58
43, 44, 52, 56
34, 35, 37, 38, 39, 44, 59
5, 6
5, 6, 39
54, 68
44, 45, 60, 64, 65
15, 47, 50, 54
48, 50, 53, 55
52
20, 39
34, 48, 52
5, 17, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37,
38, 39, 40, 41, 52, 53, 57
10
5, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16,
17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26,
27, 29, 30, 31, 32, 35, 36, 37, 38,
40, 41, 43, 49, 50, 51, 52, 53, 56,
58, 60, 68
10, 12, 17, 21, 23, 24, 34, 35, 36,
37, 38, 39, 40, 41, 53, 58, 59, 66
65, 66
55
7, 13, 32, 33, 44, 45, 46, 47, 48,
50, 51, 56, 61
5, 33, 44, 47, 50, 56
5, 7, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 22,
23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 35, 41,
48, 56
12, 21, 25, 28, 29, 56, 58, 60
10, 12, 19, 20, 35, 37
29
54
49, 50, 62, 63
15, 66
5, 17, 24, 39
12, 13, 14, 24, 25, 27, 28, 31, 34,
60

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

69

Trefwoordenregister

Herstel

Hervormingen
Houdbaarheid
Inburgering
Infrastructuur
Inkomstenkader
Innovatie
Intensiveringen
Interventies
Investeringen
Kapitaalmarkt
Kinderopvang
Klimaat
Koopkracht
Lasten
Lastenverzwaring
Milieu
Nederlandse Antillen
Nederlandse economie
Ombuigingen
Ondernemerschap
Onderwijs
Onderzoek
Overheidsschuld
Participatie
Pensioenen
Pensioenfondsen
Politie
Productiviteit
Provincies
Publieke sector
Rente

Rijksbegroting in enge zin
Schuld

Sociale partners
Sociale zekerheid
Staatsschuld
Structurele EMU-saldo
Subsidies
Technologische ontwikkeling
Trendmatige begrotingsbeleid
Uitgavenkader
Veiligheid
Vestigingsklimaat
Wajong
WAO
WAZ
Werkloosheid

5, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16,
17, 29, 32, 33, 34, 35, 37, 38, 40,
41, 65, 67, 68
13, 16, 20, 26, 28, 29, 35, 37, 38,
39, 40, 41, 60
13, 37, 38, 40, 57, 58
54
18, 20, 54
59
18, 20, 41, 53, 54
54
5, 24, 31, 34, 50, 59, 60
21, 23, 34, 36, 40, 49, 66, 68
13, 16, 23, 35, 56
54, 56, 62, 63
39, 41
9, 12, 15, 62, 64, 67, 68
15, 38, 44, 45, 51, 59, 61, 66, 67,
68
67, 68
39
51
10, 14, 20, 35, 37, 53
63
20, 54
18, 54, 56, 62
5, 17, 27, 29, 36
14, 24, 27, 30, 36, 43, 47, 50, 51,
60
54, 64, 68
15, 20, 68
24
9, 19, 38
38
49
30, 57
12, 14, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 32,
35, 36, 40, 43, 44, 45, 47, 48, 51,
53, 62
44, 45, 60
12, 13, 14, 17, 20, 21, 22, 24, 25,
26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 34, 35,
36, 37, 41, 45, 46, 50, 51, 52, 56,
58, 60
37, 53
39, 45, 55, 56, 63, 64
9, 13, 14, 24, 27, 31, 33, 36
58
53, 54, 63, 65
39, 66
34, 37
45, 58, 60, 61
63
20, 41
64
63, 64
63, 64
7, 10, 11, 12, 13, 16, 37, 43, 44,
47, 48, 52, 58, 61, 63, 66, 67, 68

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

70

Trefwoordenregister

Zorg

Zorgpremies

9, 12, 14, 15, 29, 31, 33, 35, 37,
38, 39, 40, 41, 44, 45, 48, 52, 53,
54, 55, 56, 57, 58, 59, 61, 63, 64,
65, 66, 67
15, 58, 59, 67

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500, nr. 1

71