Ctgb-appreciatie van EFSA (2022)1 ter voorbereiding op de EU discussiebijeenkomst over
beschermdoelen voor hommels en solitaire bijen
Februari 2022

Aanleiding
EFSA heeft op 28 januari 2022 een analyse gepubliceerd over de wetenschappelijke informatie die
beschikbaar is voor het vaststellen van de beschermdoelen voor hommels en solitaire bijen. Voor
honingbijen publiceerde EFSA eerder een soortgelijk document op basis waarvan het beschermdoel
voor honingbijen (maximaal effect op kolonie-omvang van 10%) is vastgesteld. Omdat de
onderliggende analyse was gebaseerd op modellen en veldeffectstudies voor honingbijen, kon dit
niet direct worden geëxtrapoleerd naar andere bijensoorten zonder informatie om een dergelijke
extrapolatie te ondersteunen. Daarom werd EFSA door de Commissie gevraagd informatie te leveren
ter ondersteuning van een besluit over beschermdoelen voor hommels en solitaire bijen. Het
ministerie van LNV heeft het Ctgb gevraagd om een appreciatie van het EFSA-document, ter
voorbereiding van een door de Europese Commissie georganiseerde discussiebijeenkomst over de
beschermdoelen voor wilde bijen (hommels en solitaire bijen zijn wilde bijen, dit in tegenstelling tot
honingbijen die door de mens gehouden worden).
Achtergrond
Hoewel hommels en solitaire bijen in dit proces samen worden beschouwd, moet worden
opgemerkt dat de twee groepen sterk verschillen, zeker als het gaat om de risicobeoordeling. In het
algemeen is het doel van een milieurisicobeoordeling om populaties te beschermen door individuele
organismen te beschermen tegen aanzienlijke sterfte en door hun vermogen om zich voort te
planten te beschermen. Honingbijen en hommels zijn echter uniek omdat ze in kolonies leven, en de
kolonie is in dit geval het "individu": de entiteit waarvoor aanzienlijke sterfte en het vermogen om
zich voort te planten moeten worden gehandhaafd. Dit is de reden waarom honingbijen en
hommelkolonies vaak "superorganismen" worden genoemd. Niet alle honingbijen en hommel
individuen zijn in staat tot reproductie, maar ondersteunen in plaats daarvan de reproductie van de
koningin. Dus hoewel het mogelijk is om het gekozen beschermdoel voor honingbijen te vergelijken
met dat voor hommels, is dit niet geschikt en ook niet mogelijk voor solitaire bijen. Voor solitaire
bijen is de te gebruiken methodiek beter vergelijkbaar met die voor andere organismen in de
milieurisicobeoordeling (ERA; environmental risk assessment).
In het achtergronddocument analyseert EFSA eerst de beschikbare modellen en veldstudiegegevens
voor hommels en solitaire bijen op geschiktheid.
Geschiktheid van modellen
Van de 20 beschikbare modellen geïdentificeerd door EFSA (12 voor hommels, twee voor solitaire
bijen, vier voor beide en twee voor niet-gespecificeerde “virtuele” soorten), werden er 10
geïdentificeerd als potentieel bruikbaar (zeven voor hommels, twee voor "beide" en één voor
solitaire bijen). Maar om één van deze modellen te kunnen gebruiken zoals gedaan was voor

1 EFSA (2022) Analysis of the evidence to support the definition of Specific Protection Goals for bumble bees

and solitary bees. EFSA Journal 2022;19(1):EN-7125. https://doi.org/10.2903/sp.efsa.2022.EN-7125

2

honingbijen, zou een volledige evaluatie moeten worden uitgevoerd, zoals in EFSA (2015)2. EFSA
geeft aan dat dit niet mogelijk was binnen de door het mandaat van de Commissie vastgestelde
termijn. Als gevolg hiervan is er geen modellering uitgevoerd om een "normaal werkbereik" (NOR normal operating range) voor hommels of solitaire bijen te bepalen. Er zou wel aan EFSA gevraagd
kunnen worden of dit nog toegevoegde waarde heeft en hoeveel tijd dit kost.
Geschikte data uit veldstudies
EFSA heeft ook veldstudiegegevens verzameld over hommels en solitaire bijen. Deze omvatten
controlekasten van veldstudies die aan EFSA zijn voorgelegd in pesticidendossiers, gepubliceerde
gegevens en gegevens die zijn ingediend door het Julius Kuhn Instituut (JKI) in Duitsland na de
informatiesessie van November 2021. Na analyse van de beschikbare studies op betrouwbaarheid en
relevantie, was een deel hiervan (zeven van 19 voor hommels en acht van 26 voor solitaire bijen)
geschikt voor het analyseren van de achtergrondvariabiliteit van verschillende eindpunten voor
hommels (kolonie-omvang en kolonie-gewicht) en solitaire bijen (zie Tabel B.10, beneden).
Vervolgens onderzocht EFSA de relatieve variatie rond verschillende eindpunten die in deze
onderzoeken werden gemeten. Opgemerkt moet worden dat door het ontbreken van een standaard
testontwerp voor zowel hommels als solitaire bijen, de variatie groter zal zijn door variërende
testontwerpen.
Hommels
Voor hommels zijn de gegevens uit veldstudies samengevat in tabel 23, overgenomen uit EFSA
(2022).

2 EFSA (2015) Statement on the suitability of the BEEHAVE model for its potential use in a regulatory context

and for the risk assessment of multiple stressors in honeybees at the landscape level. EFSA Journal
2015;13(6):4125. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.4125

3 Zoals boven bediscussieerd, is het niet mogelijk om voor solitaire bijen iets te zeggen over kolonies, omdat

deze soorten niet in een kolonie leven. De tabel geeft voor solitaire bijen daarom alleen aan hoeveel data er
goed genoeg gevonden was.

2

Zoals te zien is in Tabel 2, is de enige variabele waarvoor een vergelijkbaar/aanvaardbaar niveau van
variatie als met honingbijen kan worden bepaald op basis van de veldgegevens het koloniegewicht
(een algemene indicatie van de koloniegrootte/gezondheid) van hommelkolonies. Dit kan dus
worden gebruikt als basis voor het formuleren van een beschermdoel voor hommels. Door het
ontbreken van geschikte modellen en de schaarse veldstudiedata het “acceptabele effectniveau” is
dat dit echter minder eenduidig te bepalen dan voor honingbijen het geval was. EFSA analyseerde
vervolgens het niveau van het effect dat daadwerkelijk potentieel aantoonbaar was in de
beschikbare hommelveldstudies, zoals weergegeven in tabel 4 van de EFSA (2022).

2

EFSA lijkt in het achtergronddocument te suggereren dat het mogelijk zou zijn om voor hommels een
met honingbijen vergelijkbaar beschermdoel te stellen. Maar het detecteerbare effectniveau lijkt
duidelijk hoger en een effectniveau van 15 tot 20% zou behoorlijk uitdagend zijn om te behalen,
gebaseerd op de hoeveelheid hommelkolonies en het aantal proefvelden en de geografische
spreiding die dan ook nodig is om dat effect te kunnen aantonen.
Solitaire bijen

2

Voor solitaire bijen was de variatie op basis van veldgegevens vrij hoog voor alle eindpunten die
werden gebruikt als surrogaten voor populatieoverleving4 (zoals weergegeven in figuur B.10 van
EFSA (2022)).

Voor solitaire bijen geeft EFSA aan dat de natuurlijke variatie in de eindpunten erg groot is. De
bestaande veldstudies zijn alleen in staat erg grote effecten aan te tonen. Vanwege de andere
ecologie en biologie van solitaire bijen in vergelijking met honingbijen en hommels (m.n. geen
kolonies), het ontbreken van modellen, het ontbreken van data over veel soorten solitaire bijen en
de gerapporteerde hoge mate van natuurlijke variatie in de door EFSA gebruikte eindpunten is het
niet mogelijk om een duidelijk beschermdoel voor solitaire bijen te bepalen op een vergelijkbare
wijze als voor honingbijen en hommels.
Andere kaders binnen de milieubeoordeling
EFSA heeft ook rekening gehouden met de beschermdoelen zoals voorgesteld in EFSA (2015b)5 voor
bestuivers. In dit advies werd in principe gebruik gemaakt van soortgelijke overwegingen als in de
EFSA (2013)6, waarbij effectniveaus of -klassen werden vastgesteld als groot (boven 65%), gemiddeld
(35-65%), klein (10-35%) en verwaarloosbaar/geen effect (<10%). Deze niveaus waren voornamelijk
gebaseerd op deskundig oordeel. Voor in het water levende organismen, waaronder in het water
levende geleedpotigen, heeft EFSA (2013) de triggerwaarden gebruikt die al in de Uniforme
4 Solitaire bijen, in tegenstelling tot honingbijen en hommels, leven als individuen en daarom kan de

vergelijking van effecten niet op dezelfde manier worden gemaakt. Aangezien voor honingbijen en hommels
kolonies zich als voortplantende individuen vertegenwoordigen, kan in het algemeen de vergelijking worden
gemaakt tussen effecten op individueel (d.w.z. kolonie) niveau in honingbijen en hommels en effecten op
reproductie van solitaire bijen.
5 EFSA (2015b) Scientific Opinion addressing the state of the science on risk assessment of plant protection
products for non-target arthropods. EFSA Journal 2015;13(2):3996.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.3996
6 EFSA (2013) Guidance on tiered risk assessment for plant protection products for aquatic organisms in edgeof-field surface waters. EFSA Journal 2013;11(7):3290. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2013.3290

2

Beginselen zijn vastgelegd (100 acuut en 10 chronisch) voor gebruik in de lagere tiers (stappen) van
de risicobeoordeling. In de hogere tiers worden de effectniveaus bepaald op basis van een
statistische analyse van de hogere tier data (i.e. mesocosm-studies) en het niveau van detecteerbare
effect in die studies. Daarbij wordt gesteld dat alleen verwaarloosbare effecten zijn toegestaan (op
basis van soortgevoeligheid en temporele omvang van effecten).
Opties
EFSA stelt dan twee opties voor het bepalen van de beschermdoelen voor: (1) een a priori
gedefinieerde effectdrempel kiezen (dezelfde als die van honingbijen (10%) of een andere waarde);
(2) vergelijkbaar met in het water levende organismen (en andere niet-doelorganismen) geen a
priori niveau kiezen, maar van geval tot geval bepalen voor (hogere tier) veldstudies.
Als er voor optie twee gekozen wordt, moeten er ook triggerwaardes bepaald worden, omdat in
tegenstelling tot aquatische organismen, er nu nog geen triggerwaardes aanwezig zijn voor solitaire
bijen in de Uniforme Beginselen (UB)7.

Mogelijke beschermdoelen voor hommels en solitaire bijen
EFSA concludeert met een Tabel van “mogelijkheden”, Tabel 8 van EFSA (2022), hier overgenomen:

7 In het algemeen houden tier 1-triggerwaarden rekening met aspecten zoals extrapolatie van

laboratorium naar veld en extrapolatie van (geteste)soort naar (alle andere)soort(en). Bijvoorbeeld,
de triggerwaarden voor vogels en zoogdieren (10 acuut, 5 chronisch) omvatten ± 450 Europese
vogelsoorten en ± 2300 Europese zoogdiersoorten en de triggerwaarden voor in het water levende
organismen/ongewervelde dieren (100 acuut en 10 chronisch) omvatten ±500 Europese soorten van
zoetwatervissen en > 10.000 soorten ongewervelde zoetwaterdieren. Dit geeft aan dat het werken
met triggerwaarden ook een optie is voor de ± 1900 soorten solitaire bijen.
2

EFSA lijkt hierin te zeggen dat het effectniveau van 10%, zoals voor honingbijen gekozen was, ook
mogelijk is (“feasible”) voor hommels. Ze geven duidelijk aan dat hetzelfde niveau niet geschikt is
voor solitaire bijen, en geven ook de indruk dat de methodiek die gebruikt is voor honingbijen niet
geschikt is voor solitaire bijen.
Mogelijk vragen voor de informatiesessie
Om meer informatie te verkrijgen ten behoeve van het Ctgb-advies en het bepalen van het NLstandpunt, adviseert het Ctgb om tijdens de discussiebijeenkomst de volgende vragen te stellen:
(1) Considering the relatively fewer appropriate data, would performing a similar evaluation as
was done for the BeeHAVE model for honey bees of the potential models for bumble and
solitary bees add significant and useful information for the setting of protection goals for
bumble bees? For solitary bees? How long would it take EFSA to perform such model
evaluation?
(2) Considering the size of the studies that are currently necessary to measure effects at or
under 10% in bumble bees, would the necessary size of the study area not result in
increasing variability regardless of the number of colonies used due to variations in weather

2

and landscape conditions? Is measurement of a 10% effect in field studies with bumble bees
therefore realistic?
(3) Is it not the case that solitary bees actually are more similar to other areas of the ERA than
to honey bees and bumble bees, particularly considering the reference tier and measurable
endpoints for population effects, and that therefore a risk assessment protection goal and
methodology more similar to those used in other areas of the ERA, for example terrestrial or
aquatic arthropods, is more appropriate than those chosen for the superorganisms of honey
and bumble bees?
If the option for an undefined threshold is chosen, could EFSA elaborate on how the trigger
values might be determined?

2