RAPPORT

Implementatie­
monitor NPO
Derde tussenmeting

65976 | 8 mei 2023

Implementatiemonitor NPO
Derde tussenmeting
Susanne de Zwart
Saraï Sapulete
Marcel de Haas
Roeleke Vunderink
Anne-Floor Bakker
Martha Jordaan
Irene van Eldik
Bart van de Giessen
8 mei 2023

Rapportage Implementatiemonitor NPO | 3e tussenmeting

Inhoudsopgave
Samenvatting ................................................................................................................................................................................................. 4
Hoofdstuk 1

Inleiding ................................................................................................................................................................................................................... 7

Hoofdstuk 2

Aanpak van de derde tussenmeting ...................................................................................................................... 9
2.1

Steekproef ........................................................................................................................................................................................................................................... 10

2.2 Instrumentarium .................................................................................................................................................................................................................... 10
2.3 Onderzoeksmiddelen ...................................................................................................................................................................................................... 11
2.4 Afspraken over verantwoording in jaarverslagen ......................................................................................................... 11

Hoofdstuk 3

Voortgang bestedingsplannen NPO-middelen ................................................................................. 12
3.1

Geplande bestedingen ................................................................................................................................................................................................. 13

3.2 Financiële voortgang ...................................................................................................................................................................................................... 14
3.3 Inzet op thema’s en acties ..................................................................................................................................................................................... 17
3.4 Inzet personeel ............................................................................................................................................................................................................................ 21
3.5 Sturing en monitoring ................................................................................................................................................................................................. 22
3.6 Betrokkenheid medezeggenschap .................................................................................................................................................... 23

Hoofdstuk 4

Lessons learned in de onderwijspraktijk ..................................................................................................... 26
4.1 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................. 27
4.2 Wat is er veranderd bij studenten volgens de onderwijsprofessionals? ......................... 27
4.3 Inzet van acties in de onderwijspraktijk ..................................................................................................................................... 28
4.4 Wat is er veranderd in het onderwijs? ............................................................................................................................................ 30
4.5 Hoe wordt vastgesteld of interventies effectief zijn? ............................................................................................ 31
4.6 Borging en verduurzaming ............................................................................................................................................................................... 33

Hoofdstuk 5

Voortgang NPO-middelen voor vertraagd onderzoek ......................................................... 35
5.1

Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................. 36

5.2 Besteding onderzoeksmiddelen NPO ........................................................................................................................................... 36
5.3 Besteding eigen middelen voor ondersteuning aan onderzoekers ...................................... 37
5.4 Verdeling van middelen naar onderzoekers ...................................................................................................................... 38

Hoofdstuk 6

3

Tot slot .................................................................................................................................................................................................................... 40

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Samenvatting

Aanpak voorliggende tussenmeting

het voornamelijk om mbo-instellingen. Het mbo heeft dus
verhoudingsgewijs de hoogste realisatie, onder meer doordat

In overleg met het Ministerie van OCW is ervoor gekozen de

een groot deel ervan in staat was de bestaande begeleidings-

werkwijze voor de eerste twee tussenmetingen (beide in 2022)

en ondersteuningsstructuur sneller op te schalen. Het

in grote lijnen voort te zetten in deze derde tussenmeting.

terugbrengen – of deels op andere wijze financieren – van

We zijn ook bij deze meting uitgegaan van een steekproef van

de extra ondersteuning na de NPO-periode, is voor deze

instellingen (n=38), verdeeld over de sectoren mbo, hbo en

instellingen naar eigen zeggen de komende tijd een opgave.

wo. De aanpak van deze derde tussenmeting omvatte drie

Dit omdat er ook in het mbo nog zeker wel zorgen zijn over de

typen instrumenten voor het verzamelen van informatie: de

achterstanden en de welzijnsvraagstukken onder studenten.

digitale monitortool die de steekproefinstellingen hebben
ingevuld, groepsinterviews met alle steekproefinstellingen en

De instellingen die nog geld tot hun beschikking hebben,

landelijke themasessies. De laatste omvatten vier sessies met

verwachten dit in het jaar 2023 volledig te besteden. In

de medezeggenschapsgeledingen van steekproefinstellingen,

het hbo heeft een aantal kleine instellingen praktisch het

een sessie met een selectie van onderzoekers en vier landelijke

volledige budget besteed. Met name een aantal van de

sessies met docenten, team- en opleidingsleiders. Voor onze

grotere hbo-instellingen meldt dat ze achterlopen op het

rapportage over de onderzoeksmiddelen baseerden we ons

bestedingsplan. Zij verwachten het uitloopjaar 2024 ook nodig

aanvullend op informatie vanuit de umc’s (via NFU), KNAW

te hebben om de middelen goed te kunnen besteden. Bij een

en NWO. Daarnaast is voor deze tussenrapportage een analyse

enkele instelling bestaat zorg of de besteding in 2024 voltooid

uitgevoerd op de (gevraagde aanvullingen op de) jaarverslagen

zal zijn of dat hiervoor toch nog meer tijd nodig is.

van 2021 om het beeld daarover te completeren. Alle hiernaar
gevraagde 41 instellingen hebben tijdig aanvullende informatie

Net als bij de voorgaande metingen blijkt het meeste geld te

aangeleverd. De zodoende gecompleteerde cijfers over de

worden ingezet op acties gericht op soepele in- en doorstroom

bestedingen komen grosso modo overeen met de cijfers die we

van studenten (thema 1) en welzijn en sociale binding (thema

in de eerste tussenmeting baseerden op onze steekproef.

2). Voor wat betreft de inzet van NPO-middelen ten behoeve
van onderzoekers, zien we dat dit vooral in de jaren 2022

Implementatie van de NPO-plannen

en 2023 is/wordt ingezet om onderzoekers die vertraging
hebben opgelopen de mogelijkheid te bieden het onderzoek
af te ronden, bijvoorbeeld door contractverlenging. Ook in

We zien dat de steekproefinstellingen gezamenlijk op peildatum

deze meting is zichtbaar dat instellingen op dat vlak ook zelf

1 januari 2023 circa 60% van de totale beschikbare middelen

investeren.

(de volledige corona-enveloppe) hebben besteed (mbo: 84%,
hbo: 43% en wo: 57%). Kijken we alleen naar de geplande
bestedingen voor 2021 en 2022, dan heeft het mbo daarvan

Sturing en monitoring

gezamenlijk 100% (€ 64 miljoen) gerealiseerd, het hbo 70%
(€ 43 miljoen van € 62 miljoen) en het wo 89% (€ 11 miljoen

Het beeld over de sturing en monitoring van de NPO-plannen

van € 13 miljoen).

en de wijze waarop de medezeggenschap in deze fase wordt
betrokken, is in lijn met de voorgaande metingen. We zien dat

4

Iets meer dan een kwart van de instellingen (in onze

de sturing en monitoring ‘going concern’ zijn geworden en

steekproef van 38 instellingen) heeft de corona-enveloppe

steeds meer indalen in de reguliere planning-en-controlcyclus.

volledig besteed. Op één universiteit en één hogeschool na,

Meer dan in de vorige rondes geven instellingen aan de

zijn dit allemaal mbo-instellingen. Daarnaast heeft 14% van

verantwoordingslast hoog te vinden. Ze benadrukken (nog

de instellingen meer dan driekwart besteed; ook hier gaat

steeds) blij te zijn met het geld vanuit het NPO-programma

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

en het extra bestedingsjaar, omdat extra ondersteuning voor

leerachterstanden hebben opgelopen maar ook achterstanden

studenten ook in deze periode nog zeer noodzakelijk wordt

op het gebied van sociale ontwikkeling en studievaardigheden:

geacht. Dat extra bestedingsjaar met bijbehorende monitoring,

plannen, omgaan met (examen)stress, leervaardigheden,

de volgens instellingen ‘aangescherpte afspraken’ over de

samenwerken en zelfmanagement.

verantwoording in het jaarverslag en nieuwe afspraken (zoals de
werkagenda MBO) maken dat die verantwoordingslast nu wel

De combinatie van bovenstaande plaatst onderwijsteams

extra gevoeld wordt, zo lieten meerdere instellingen weten in de

voor dilemma’s: 1) aan de (flexibele) vraag voldoen van

gesprekken.

studenten versus meer discipline afdwingen, 2) extra lessen
schrappen omdat ze niet worden bezocht, terwijl deze eigenlijk

Lessons learned in de
onderwijspraktijk

wel noodzakelijk zijn om achterstanden weg te werken, 3)
onderwijs individueel op maat maken, terwijl juist sociale
vaardigheden in een groep worden ontwikkeld, en 4) studenten
ondersteuning en zorg bieden, terwijl dat soms verder gaat dan

Net als in de voorgaande meting geven instellingen aan dat

de onderwijstaak van de instelling. Bij dat laatste punt wordt

studenten blijvend behoefte hebben aan extra ondersteuning en

goed gekeken naar de verantwoordelijkheid van de instelling

begeleiding. In het algemeen wordt gesteld dat de veerkracht/

en waar een verwijzing/warme overdracht naar een ander type

weerbaarheid kleiner lijkt dan voor de coronaperiode.

hulpverlening raadzaam is. Het wisselt per instelling in welke

Nieuwe omstandigheden zoals toegenomen geldzorgen en

mate zij het als hun verantwoordelijkheid beschouwen om

gestegen woningnood lijken ook tot meer klachten te leiden,

naast het signaleren van problematiek en door te verwijzen ook

naast de achterstanden uit de lockdownperiodes. Kortom:

te remediëren. Instellingen die al voor en tijdens de coronatijd

de ondersteuningsbehoefte is in de loop van de maanden

goede afspraken hadden met gemeenten en zorgpartners in

niet afgenomen, wel zichtbaarder en ook meer divers. De

de regio, houden deze structuren nog eens tegen het licht

zorg bij instellingen over het welzijn van hun studenten is

om te blijven verbeteren. Andere instellingen zoeken juist de

onverminderd groot.

samenwerking (weer) op om de benodigde breedte in behoefte
aan ondersteuning van studenten goed te kunnen borgen.

Anders dan in de coronaperiode ervaren de instellingen
dat studenten het studeren anders wegen ten opzichte van
bijvoorbeeld werken, reizen, sociale activiteiten en combinaties

Borging en verduurzaming

daarvan. De arbeidsmarkt is op dit moment gunstig voor
jongeren, het behalen van een diploma wordt daardoor

De gesprekken met de instellingen en sessies met docenten,

minder van belang geacht. De optelsom leidt voor een grotere

team- en opleidingsleiders hebben een palet opgeleverd aan

groep studenten dan voorheen tot: a) facultatieve deelname

via het NPO-programma ontwikkelde praktijken. Daarmee is

aan het onderwijs, b) niet de motivatie hebben om naar de

extra handelingsperspectief opgebouwd voor uiteenlopende

onderwijslocatie te komen als het rooster niet aansluit op

ondersteuningsvragen van studenten. De meeste instellingen

andere activiteiten, of c) vragen om digitale lessen, zodat tijd-

geven aan dat het de komende periode nog steeds alle hens

en plaatsonafhankelijk geleerd kan worden. In het algemeen

aan dek is om de studenten via de NPO-middelen extra te

wordt kritischer gekeken naar de persoonlijke ‘kosten-baten’

kunnen blijven ondersteunen. Intussen wordt onderzocht welke

van het volgen van lessen en de opleiding an sich. Daarnaast

activiteiten in de toekomst zonder de NPO-middelen geborgd

bestaat er onverminderd behoefte aan tijd en aandacht bij

zouden moeten en kúnnen worden.

studenten. Tijd om vertraging in de persoonlijke en sociale
ontwikkeling in te halen, keuzes te heroverwegen, extra vakken

We zien in de breedte meer nadruk op didactiek binnen alle

te volgen in het kader van persoonlijke ontwikkeling, stages te

sectoren. Het gaat hierbij voornamelijk om het betrekken

lopen in binnen- en buitenland, tussentijds werkervaring op

en motiveren van studenten door het bieden van onderwijs

te doen, etc. De oriëntatie van studenten op hun studie lijkt

dat beklijft en ondersteunend is aan hun leerproces. Bij de

te veranderen. Ze richten zich meer op verbreding, verdieping,

onderwijsteams is meer inzicht ontstaan dat het onderwijs

temporisering van de opleiding, of afwisseling in studie en

en het onderwijsontwerp anders kan, waardoor bepaalde

werk en minder op het snel doorlopen van de opleiding

studentengroepen beter bereikt worden dan voorheen.

ten behoeve van een diploma. Aan de andere kant zien
instellingen dat studenten tijdens de coronaperiode niet alleen
5

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Veelgenoemde voorbeelden van interventies die instellingbreed
geborgd worden, zijn: blended learning, vergroten van
studeerbaarheid en flexibiliteit van het curriculum en de
peer-to-peer coaching. De (blijvende) inzet van (centrale)
studentpsychologen zien we ook vaak terug. Bij een groot
aantal instellingen is een verdieping en verlenging van het
introductieprogramma instellingbreed ingevoerd. Deze
introductieperiode biedt een onderwijsteam de mogelijkheid
om de student beter te leren kennen en zijn/haar behoeften
in kaart te brengen. Omgekeerd krijgt de student de kans
zich nader te oriënteren op de opleiding, medestudenten
en docenten te leren kennen en zich wegwijs te maken in
de instelling. Investeren in deze basis aan de voorkant blijkt
effectief.
Daarnaast zien we dat instellingen extra trainingen en
ondersteuningslessen niet langer breed inzetten zoals in de
lockdownperiode, maar meer op maat voor groepen studenten.
Het gaat dan bijvoorbeeld om extra studievaardigheidslessen,
taaltraining, examentraining of extra stagebegeleiding.
Hieronder worden ook meerdere vormen genoemd van extra
begeleiding bij studenten die zijn vastgelopen, willen switchen
van opleiding of extra steun nodig hebben bij het afstuderen.
Meer in algemene zin lijkt het besef nog verder te zijn gegroeid
dat in het onderwijs geen ‘one size fits all’ benadering past.
Onderwijs is veel complexer dan vaak wordt gedacht en vergt
in sommige gevallen een andere insteek van onderwijsteams/
instellingen.

6

HOOFDSTUK 1

Inleiding

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Studenten in het mbo, hbo en wo hebben studievertraging

De rapportage die nu voorligt, betreft de derde tussenmeting.

of andere achterstanden opgelopen als gevolg van de

Deze rapportage brengt de voortgang op de bestedingsplannen

coronamaatregelen. Om deze achterstanden te kunnen

in kaart, beschrijft het verloop van de implementatie en biedt

inlopen, zijn van rijkswege middelen beschikbaar gesteld via het

een aantal ‘lessons learned’ vanuit de onderwijspraktijk.

Nationaal Programma Onderwijs (NPO), voor de studiejaren

Dit alles gebeurt op sectorniveau.

2021/2022 en 2022/2023 . Deze ‘corona-enveloppe’1

middelen zijn en worden in 2021 en 2022 aan de instellingen

In hoofdstuk 2 beschrijven we de aanpak van deze derde

uitgekeerd via een incidentele toevoeging aan de lumpsum.

tussenmeting. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 3 in op de

Daarnaast zijn NPO-middelen beschikbaar gekomen voor door

voortgang van de bestedingsplannen ten aanzien van de

coronamaatregelen opgelopen vertraging in onderzoek. Deze

onderwijsmiddelen. In hoofdstuk 4 delen we een aantal lessons

middelen dienden te worden ingezet voor kosten die in de

learned in de onderwijspraktijk. De voortgang op de besteding

kalenderjaren 2021 en 2022 (met een uitloop in 2023) worden

van de onderzoeksmiddelen komt aan bod in hoofdstuk 5.

gemaakt voor tijdelijke onderzoekers, en die noodzakelijk zijn

We sluiten graag af met een dankwoord (hoofdstuk 6).

voor het kunnen afronden van het onderzoek en het blijven
geven van onderwijs. De minister van OCW heeft tussentijds
besloten een extra bestedingsjaar toe te voegen.
Bij de start van het NPO-programma heeft de minister met
de brancheorganisaties gezamenlijke bestuursakkoorden
gesloten voor zowel de onderwijs- als de onderzoeksmiddelen.
Hierin zijn richtlijnen opgenomen voor het opstellen van de
plannen, de besteding van middelen, het betrekken van de
medezeggenschap en de verantwoording van de besteding.
Ook is een implementatiemonitor ingevoerd om het proces
van planvorming tot implementatie, het eventueel bijstellen
van acties en de verantwoording te kunnen volgen en vast te
leggen in een halfjaarlijkse rapportage aan de Tweede Kamer.
Daarnaast moet deze monitor bijdragen aan de macromonitor
die ingesteld is om de effecten van maatregelen en interventies
te meten, en aan kennisdeling van opgehaalde ideeën, effecten
en best practices, georganiseerd door het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO).
In september 2021 is de startmeting van de implementatie­
monitor NPO naar de Tweede Kamer gestuurd. Deze rapportage
baseerden we op de (bestedings)plannen die de instellingen
in het mbo, hbo en wo hadden opgesteld. In juni 2022 en
in het najaar van 2022 zijn vervolgens twee tussenmetingen
uitgevoerd, waarover eveneens aan de Tweede Kamer is
gerapporteerd. Deze tussenmetingen zijn steeds gebaseerd
op gegevens van en interviews bij een steekproef van veertig
instellingen. Het besluit om een extra bestedingsjaar toe te
voegen aan het NPO-programma heeft als gevolg dat ook de
implementatiemonitor in 2023 voortgezet wordt.

1

8

Inmiddels heeft de minister besloten dat de middelen tot eind 2023 kunnen
worden besteed, met 2024 als uitloopjaar.

HOOFDSTUK 2

Aanpak van de derde
tussenmeting

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

In overleg met het Ministerie van OCW als onze opdrachtgever

Interviews

is ervoor gekozen de werkwijze voor de eerste twee

Bij iedere steekproefinstelling heeft het Berenschot-team

tussenmetingen (beide in 2022) in grote lijnen voort te zetten

een groepsinterview gehouden met directbetrokkenen bij

in deze derde tussenmeting. Dit betekent dat een beperkt

het NPO-programma. We lieten de samenstelling van

aantal instellingen in deze meting voor een tweede keer in de

deze groep aan de instelling, maar verlangden wel dat onze

steekproef viel. Hieronder beschrijven we hoe de steekproef tot

gesprekspartners gezamenlijk goed zicht zouden hebben op

stand is gekomen en welke instrumenten we hebben ingezet

de uitvoering, voortgang en effecten van het instellingbrede

voor het vergaren van informatie.

NPO-bestedingsplan, inclusief de bestuurlijke en financiële
implicaties. Daarbij gaven we aan dat in onze ervaring een

2.1 Steekproef

combinatie van CvB-lid (portefeuillehouder), NPO-project-/
programmaleider en eventueel een derde medewerker (nauw
betrokken bij de interne monitoring en evaluatie) doorgaans de

De steekproef van veertig instellingen is in elke meting

beste balans geeft tussen breedte en diepgang.

gebaseerd op een variatie in type instellingen per sector (mbo,
hbo en wo) qua aard en omvang. In deze derde tussenmeting

Het interview duurde maximaal anderhalf uur en had tot

vormden de 29 instellingen die nog niet in de eerste twee

doel een breed beeld op te halen van de voortgang van

metingen aan bod zijn gekomen, het grootste deel van de

de implementatie van de NPOplannen, het bereiken van

steekproef. Daarnaast zijn elf instellingen die in de eerste

studenten, de keuzes die instellingen tussentijds hebben

tussenmeting al zijn bevraagd, in deze meting opnieuw

gemaakt en succes- en faalfactoren in de uitvoering. In deze

meegenomen om tot een steekproef van veertig instellingen te

ronde hebben we met name ook ingezoomd op borging van

komen. Van deze veertig instellingen is uiteindelijk met twee

effectieve interventies: wat werkt wel en wat niet, wat wordt

geselecteerde mbo-instellingen (die zich momenteel in een

behouden gezien de behoeften en het gedrag van studenten?

fusieproces bevinden) afgesproken dat zij niet aan deze derde

Welke keuzes worden gemaakt voor de toekomst en hoe worden

tussenmeting deelnemen maar aan de volgende tussenmeting,

die waar nodig ook financieel mogelijk gemaakt? Daarbij lag

zodat ze als gefuseerde instelling kunnen deelnemen. Zodoende

de focus op de twee thema’s waar de meeste activiteiten op zijn

bestond deze steekproef de facto uit 38 instellingen: negentien

ontplooid: soepele in- en doorstroom, en studentwelzijn en

mbo-instellingen, dertien hogescholen en zes universiteiten.

sociale binding.

2.2 Instrumentarium

Landelijke themasessies
Op themaniveau hebben we met verschillende groepen
stakeholders landelijke sessies georganiseerd om onderling

De aanpak van deze derde tussenmeting omvatte drie

kennis te delen en de sectorbeelden compleet te kunnen maken.

instrumenten voor het verzamelen van informatie:

Dit betrof de volgende sessies:

y

Monitortool.

y

Interviews.

y

Landelijke themasessies.

y

Vier sessies met de medezeggenschapsgeledingen van
de steekproefinstellingen. Hierbij hebben we een beeld
opgehaald over de betrokkenheid van de medezeggenschap

Elk hiervan lichten we hieronder nader toe.

bij de uitvoering van het NPO en eventuele tussentijdse
wijzigingen, en de tevredenheid over de gemaakte keuzes en

Monitortool

de voortgang.

Om een goed beeld te krijgen van de voortgang van de
implementatie, heeft Berenschot een digitale monitortool

y

Een sessie met een selectie van onderzoekers om

ontwikkeld die bij iedere tussenmeting wordt ingezet. Hierin

een beeld te krijgen van de allocatie en inzet van de

nemen we op voorhand al zo veel mogelijk informatie op uit de

NPOonderzoeksmiddelen.

eerder opgeleverde plannen. De instellingen in de steekproef is
vervolgens gevraagd de monitortool in te vullen met de meest

10

y

Vier sessies met docenten, team- en opleidingsleiders over

recente voortgangsinformatie. Deze informatie diende als

de veranderingen in behoeften en het gedrag van studenten,

voorbereiding op de interviews bij de instellingen en als input

tot welke veranderingen deze hebben geleid in het onderwijs

voor de voortgangsbepaling op sectorniveau.

zelf, welke interventies wel en niet werken, wat zij in de

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

onderwijsteams willen en kunnen voortzetten dan wel

Het Ministerie van OCW heeft daarop een brief gestuurd

doorontwikkelen. Er zijn twee sessies gehouden voor het

naar alle instellingen, met daarbij een format voor de

mbo, één voor het hbo en één voor het wo. Ook instellingen

coronaparagraaf in het jaarverslag over 2022. Daarnaast is

buiten de steekproef konden aan deze sessies deelnemen.

aan 41 instellingen gevraagd om aanvullende informatie aan
te leveren over 2021, volgens datzelfde format. Dit laatste

2.3 Onderzoeksmiddelen

vanwege de toezegging aan de Tweede Kamer dat bij de derde
tussenmeting alsnog een totaaloverzicht over 2021 wordt
opgeleverd. In het eerste kwartaal van 2023 hebben we de

Voor onze rapportage over de onderzoeksmiddelen

informatie van deze 41 instellingen binnengekregen.

baseren we ons op cijfers uit de monitortool en de
informatie vanuit de umc’s (via NFU), KNAW en

Op basis van de informatie uit de jaarverslagen over 2021

NWO. In onze steekproef hebben zes hbo-instellingen

en aanvullingen daarop hebben we het totaalbeeld aan

gebruikgemaakt van de onderzoeksmiddelen uit het NPO.

realisatie over 2021 in kaart gebracht. Uit deze cijfers bleek dat

Alle wo-steekproefinstellingen maken gebruik van de

instellingen over 2021 12% van de totale corona-enveloppe

NPO-onderzoeksmiddelen. Om meer inzicht te krijgen in

hadden uitgegeven en 57% van hun bestedingsplan over

hoe onderzoekers met tijdelijke contracten worden geholpen

2021. Deze cijfers komen overeen met de steekproef van

binnen instellingen die aanspraak kunnen maken op

instellingen in onze eerste tussenmeting, waaruit bleek dat 10%

NPO-middelen, hebben we een sessie georganiseerd met

van de totale corona-enveloppe was besteed en 55% van de

onderzoekers. Hiervoor hebben we de NPO-contactpersonen

bestedingsplannen over 2021. De uitgebreide verantwoording is

van hbo- en wo-instellingen, PNN, PostdocNL, KNAW en

te vinden in de tabellenbijlage.

NWO-i gevraagd om onderzoekers bij ons aan te melden. Bij
deze sessie waren negen deelnemers aanwezig: zes promovendi
vanuit verschillende universiteiten, twee promovendi vanuit
verschillende hogescholen en een onderzoeker vanuit KNAW.
We hebben de ervaringen van deze onderzoekers opgehaald
over de manieren waarop zij geholpen worden met eventuele
coronagerelateerde vertragingen. Ook de respondenten
uit de interviews met de steekproefinstellingen hebben we
gevraagd naar de stand van zaken rondom ondersteuning aan
onderzoekers.

2.4 Afspraken over verantwoording
in jaarverslagen
In het bestuursakkoord NPO Onderwijs is met de drie sectoren
(mbo, hbo en wo) afgesproken dat onderwijsinstellingen
hun aanpak, de voortgang en de financiële besteding van
hun plannen beschrijven in het jaarverslag van de instelling.
Hiertoe heeft het Ministerie van OCW een handreiking
opgesteld voor deze ‘coronaparagraaf’ in het jaarverslag. In de
tweede tussenmeting (najaar 2022) is voor onze rapportage
gebruikgemaakt van de jaarverslagen over 2021. Daaruit bleek
dat bij een aantal instellingen de benodigde informatie niet
volledig of zeer summier was. In een enkel geval ontbrak de
gehele coronaparagraaf.

11

HOOFDSTUK 3

Voortgang
bestedingsplannen
NPO-middelen

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

3.1 Geplande bestedingen

Zowel in de tweede als in de derde tussenmeting hebben we elke
steekproefinstelling gevraagd of het bestedingsplan sinds het

In de startmeting hebben we op basis van honderd (van de

indienen in het najaar van 2021 nog is bijgesteld. In deze derde

1112) bestedingsplannen de gezamenlijke bestedingsvoornemens

tussenmeting was dit bij 58% van de instellingen het geval.

ten aanzien van de corona-enveloppe in kaart gebracht.

Dat bijstellen gebeurde het vaakst op basis van nadere invulling
van de plannen (82%) en/of na gesprekken met personeel of

In de volgende alinea’s en tabellen presenteren we de informatie

studenten (41% respectievelijk 50%). Ook geeft een deel van de

over de bestedingsplannen van de steekproefinstellingen

instellingen aan de plannen te hebben bijgesteld op basis van

die is opgehaald via de monitortool (n=38). We zetten

behaalde resultaten (27%).

deze informatie af tegen de startmeting en de eerdere
tussenmetingen. Niet alle instellingen hebben elke vraag van

Als we de gegevens per sector bekijken (zie tabel 2), dan blijken

de monitortool ingevuld. Iedere tabel of grafiek geeft steeds

de instellingen in de huidige steekproef met name in het wo

het aantal instellingen dat input geeft voor het betreffende

voor 2021 relatief meer middelen begroot te hebben dan de

onderdeel (n). Om deze reden kan het aantal instellingen

andere twee sectoren. Ook voor 2023 zijn er verschillen: het

tussen onderdelen dus verschillen.

hbo begrootte een vijfde (21%) van de middelen voor 2023,
terwijl dit 7% is in het mbo en 5% in het wo.

Uit tabel 1 blijkt dat de instellingen in de huidige steekproef
(zie laatste kolom) in hun bestedingsplan aangeven een kwart
van de middelen te willen inzetten in 2021, de helft ervan in
2022 en een achtste in 2023. Vier instellingen in de steekproef
hebben in hun bestedingsplan de middelen niet over jaren
verdeeld.

Tabel 1

Geplande besteding middelen corona-enveloppe van 2021 tot en met 2023.
Startmeting

Tussenmeting 1

Tussenmeting 2

Tussenmeting 3

(N=100)

(N=40)

(N=39)

(N=38)

2021

18%

24%

26%

26%

2022

30%

57%

59%

51%

2023

6%

16%

13%

12%

Niet per jaar ingedeeld

47%

4%

2%

12%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Tabel 2

Geplande besteding middelen corona-enveloppe over de jaren, per sector.
3e tussenmeting
Mbo (N=19)

Hbo (N=13)

Wo (N=6)

2021

23%

25%

36%

2022

54%

50%

42%

2023

7%

21%

5%

Niet per jaar ingedeeld

16%

4%

17%

100%

100%

100%

Totaal

2

13

Niet elke instelling kon tijdig het NPO-bestedingsplan opleveren.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

In tabel 3 hebben we de bestedingsplannen van de instellingen

3.2 Financiële voortgang

weergegeven op themaniveau. Daaruit blijkt dat de
steekproefinstellingen in eerste instantie voornemens waren het

Themaoverstijgend

grootste gedeelte van de middelen te besteden aan de thema’s

De steekproefinstellingen in de derde tussenmeting hebben

‘soepele in- en doorstroom’ (thema 1 uit het bestuursakkoord)

gezamenlijk € 197 miljoen te besteden, zoals te zien is in

en ‘welzijn studenten en sociale binding met de opleiding’

tabel 4. Op de peildatum van de derde tussenmeting (1 januari

(thema 2 uit het bestuursakkoord). Het wo beoogde meer

2023) hebben zij gezamenlijk € 119 miljoen besteed aan de

dan driekwart van de middelen (83%) te besteden aan beide

uitvoering van de plannen. We kunnen dus concluderen dat

thema’s. Ook het hbo en mbo zetten het meest in op de eerste

van de totale beschikbare middelen tot 1 januari 2023 circa

twee thema’s, hoewel wel minder dan in het wo. In het wo werd

60% is besteed. Ervan uitgaande dat de steekproefinstellingen

procentueel de meeste inzet beoogd op het thema welzijn en

representatief zijn voor de gehele instellingenpopulatie,

sociale binding.

verwachten we dat het gaat om een bedrag van € 355 miljoen
van de gehele corona-enveloppe.

In volgende paragrafen zetten we al deze bestedingsvoornemens
af tegen de realisatie.

Als we de besteding tot 1 januari 2023 alleen afzetten tegen de
voornemens voor de jaren 2021 en 2022 is circa 85% hiervan
gerealiseerd. Dit is een stijging van 8 procentpunt ten opzichte
van de tweede tussenmeting, toen 77% van de begroting (tot
peildatum 1 juli 2022) besteed was.3

Tabel 3

Geplande verdeling besteding per thema, tussenmeting, startmeting en per sector.
Startmeting

Derde tussen­

(N=100)

meting (N=38)

Mbo (N=19)

Hbo (N=13)

Wo (N=6)

Soepele in- en doorstroom

39%

36%

41%

35%

25%

Welzijn studenten en sociale binding met de opleiding

29%

34%

28%

31%

58%

Ondersteuning en begeleiding op het gebied van stages

6%

6%

9%

5%

N.v.t.

Ondersteuning en begeleiding op het gebied van

0%

1%

N.v.t.

N.v.t.

5%

10%

9%

N.v.t.

23%

6%

Aanpak jeugdwerkloosheid

3%

2%

4%

N.v.t.

N.v.t.

Thema(’s) buiten de lijst

7%

6%

7%

5%

5%

(Nog) niet toegeschreven aan thema

5%

6%

11%

2%

0%

100%

100%

100%

100%

100%

coschappen medische opleidingen
Beperken studievertraging en uitval in lerarenopleidingen
als gevolg van stagetekorten

Totaal
Tabel 4

Totaalbedrag van door de steekproefinstellingen geplande en gerealiseerde middelen corona-enveloppe, totaal en per sector.
Totaal (N=37)

Mbo (N=18)

Hbo (N=13)

Wo (N=6)

Totaal NPO-middelen

€ 197.091.586

€ 76.066.372

€ 101.105.364

€ 19.919.850

Bestedings­plan 2021

€ 36.241.458

€ 14.592.694

€ 16.594.824

€ 5.053.940

Bestedings­plan 2022

€ 103.403.684

€ 49.886.027

€ 45.837.002

€ 7.680.655

Bestedings­plan 2023

€ 41.104.153

€ 6.633.125

€ 32.276.028

€ 2.195.000

Niet per jaar ingedeeld

€ 22.491.929

€ 8.773.003

€ 8.733.926

€ 4.985.000

Realisatie per 1 januari 2023

€ 118.993.047

€ 64.207.905

€ 43.489.374

€ 11.295.768

3

14

Hierbij moeten we wel opmerken dat de cijfers in kaart gebracht zijn op basis van
drie verschillende steekproeven en we dus niet kunnen spreken van een trend
over de tijd bij dezelfde instellingen. Verschillen over de tijd zijn dus ook te verklaren door de steekproefsamenstelling.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Tabel 5 laat zien dat de besteding in hbo en wo nog wat achter­

120%

blijft bij de bestedingsplannen en dat het mbo 100% van de
voorgenomen bestedingen voor 2021 en 2022 heeft gerealiseerd.
Tabel 5

80%

Realisatie ten opzichte van begroting (op
peildatum en totaal) per sector.

60%

Alle
instellingen

Mbo

Hbo

Wo

(N=37)

(N=18)

(N=13)

(N=6)

85%

100%

70%

89%

Realisatie op 1 januari
2023 ten opzichte van
bestedingsplan 2021 en

40%
20%
0%

2022
Realisatie op 1 januari

100%

60%

84%

43%

jan 2022

57%

ten opzichte van totale

juli 2022

Alle instellingen

corona-enveloppe
Figuur 2

Mbo

jan 2023

Hbo

Wo

Realisatie steekproefinstellingen per meting ten opzichte
van totale corona-enveloppe tot en met 2022.

Het mbo heeft circa € 64 miljoen besteed van de voor 2021 en
2022 geplande € 64 miljoen en behaalt daarmee een realisatie
van 100%. Het hbo heeft op de peildatum € 43 miljoen van

In figuur 3 hebben we de instellingen in vier categorieën

de geplande € 62 miljoen besteed, en heeft daarmee 70%

ingedeeld: minder dan 50% van de corona-enveloppe besteed,

gerealiseerd. Het wo heeft € 11 miljoen van de geplande € 13

tussen 50% en 75% besteed, tussen 75% en 100% besteed

miljoen besteed op de peildatum, een realisatie van 89%. Het

en 100% besteed. Dan blijkt dat iets meer dan een kwart van

wo heeft een flinke inhaalslag gemaakt ten opzichte van de

de instellingen de corona-enveloppe volledig heeft besteed.

vorige meting, waar het slechts 49% besteding had gerealiseerd.

Op één universiteit en één hogeschool na zijn dit allemaal
mbo-instellingen. Daarnaast heeft 14% van de instellingen

Onderstaande figuren tonen de percentuele besteding op de per

meer dan driekwart besteed; ook hier betreft het voornamelijk

meting gehanteerde peildatum, ten opzichte van de voornemens

mbo-instellingen. Van de 27% instellingen die minder dan

voor de periode tot die peildatum (figuur 1) en ten opzichte van

de helft besteed hebben, betreft het op twee universiteiten na

de totale corona-enveloppe (figuur 2). Er zit een stijgende lijn

alleen hogescholen.

in de totaalbesteding, maar tevens is zichtbaar dat instellingen
de verlenging naar 2023 met uitloopjaar 2024 nodig hebben en
gebruiken.

35%
30%

120%
25%
100%
20%
80%
15%
60%
10%
40%
5%
20%
0%
0-50%

0%
jan 2022

Alle instellingen
Figuur 1

15

juli 2022

Mbo

jan 2023

Hbo

Realisatie steekproefinstellingen per meting ten
opzichte van bestedingsplan tot en met 2022.

Wo

Figuur 3

51-75%

76-99%

100%

Instellingen naar aandeel besteding (N=37).

Een groot deel van de instellingen geeft aan dat de activiteiten
volop in uitvoering zijn, maar er wel dankbaar gebruik gemaakt
wordt van de verlenging in 2023 en het uitloopjaar 2024.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

In het mbo heeft een aantal instellingen het volledige budget

Tabel 6

al besteed, maar blijven de zorgen bestaan, omdat er nog steeds

Realisatie ten opzichte van totale bedrag coronaenveloppe, per thema en per sector.
Alle

achterstanden en welzijnsvraagstukken zijn onder de studenten.
De instellingen die nog geld tot hun beschikking hebben,
verwachten dit in het jaar 2023 volledig te besteden. In het
hbo heeft een aantal kleine instellingen praktisch het volledige

instellingen

Mbo

Hbo

Wo

(N=37)

(N=18)

(N=13)

(N=6)

Soepele in- en doorstroom

72%

100%

50%

70%

Welzijn studenten en

66%

91%

48%

50%

60%

75%

44%

sociale binding met de

budget besteed. De grotere hbo-instellingen geven aan dat

opleiding

ze achterlopen op het bestedingsplan. Zij verwachten het

Ondersteuning en

uitloopjaar 2024 ook nodig te hebben om de middelen goed

begeleiding op het gebied
van stages

te kunnen besteden. Bij een enkele instelling bestaat zorg of

Ondersteuning en

de besteding in 2024 voltooid zal zijn of dat hiervoor toch nog

46%

46%

begeleiding op het gebied

meer tijd nodig is.

van coschappen medische
opleidingen*

Realisatie op themaniveau tot en
met peildatum 1 januari 2023

Beperken studievertraging

44%

23%

59%

gevolg van stagetekorten

valt op dat de thema’s ‘Aanpak jeugdwerkloosheid’ (77%),

Aanpak

‘Soepele in- en doorstroom’ (72%) en ‘Welzijn studenten en

77%

77%

28%

27%

jeugdwerkloosheid

sociale binding met de opleiding’ (66%) de hoogste realisatie

Geen thema/andere

ten opzichte van het totale geplande budget behalen. In het

thema’s

andere sectoren. Bij de voortgangscijfers op themaniveau

30%

lerarenopleidingen als

Als we kijken naar de realisatie op themaniveau (zie tabel 6),

mbo is de realisatie voor alle thema’s hoger dan die voor de

31%

en uitval in

* Gebaseerd op de gegevens van vijf of minder instellingen. Deze cijfers zijn daarom
beperkt geschikt voor het trekken van conclusies.

plaatsen we de kanttekening dat er sprake kan zijn van
bij thema’s die alleen relevant zijn voor één sector en/of een

Redenen voor een lagere besteding
dan voorgenomen

subgroep aan instellingen, zoals thema 4 ‘Coschappen voor

Bij een lagere besteding dan voorgenomen in het bestedingsplan

instellingen die medische opleidingen aanbieden’. Deze cijfers

geven de instellingen de volgende redenen aan:

uitschieters of een klein aantal observaties. Dit speelt vooral

geven daarom een indicatie en worden – omdat we werken met
kleine aantallen – met enige terughoudendheid geïnterpreteerd.

y

De keuze om in 2021 de plannen – na het indienen – verder

Op thema 4 (coschappen) en thema 5 (lerarenopleiding) zijn

vorm te geven, door bottom-up vanuit de teams activiteiten

de realisatiecijfers 46% respectievelijk 31%. Op deze thema’s

aan te dragen. Omdat instellingen dit proces zorgvuldig

moet dus nog een inhaalslag gemaakt worden.

wilden doorlopen, is de opstart relatief traag verlopen, en
kwamen de meeste activiteiten in 2022 op gang. Dit heeft
ook gezorgd voor uitloop van de activiteiten, die de meeste
instellingen met de verlenging kunnen opvangen.
y

Het vinden van (extra) personeel voor het uitvoeren van
de activiteiten was een uitdaging. Als dat personeel er dan
eenmaal was, vergde ook het inwerken van deze nieuwe
collega’s de nodige tijd en energie.

y

Sommige activiteiten kosten achteraf minder dan begroot,
of waren minder nodig dan verwacht. Ook geven hbo- en
wo-instellingen aan dat er voor een deel van de activiteiten
te weinig animo was bij studenten.

16

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

3.3 Inzet op thema’s en acties

Vervolgens hebben instellingen aangegeven op welke concrete
activiteiten zij inzetten binnen elk van de hierboven genoemde

In deze paragraaf lichten we de voortgang op de thema’s toe.

type acties. Hiervoor zijn suggesties gedaan, aansluitend bij

Thema 1 is financieel gezien het grootste thema: 46% van de

de voorbeeldactiviteiten benoemd in het bestuursakkoord

middelen is daaraan besteed. Thema 2 volgt met 29% van de

(keuzelijst). In tabel 8 staat de top 5 van meest gekozen

middelen. De overige vier thema’s zijn aanzienlijk kleiner,

activiteiten binnen thema 1 weergegeven.

variërend van 1 tot 8%.
Tabel 8

3.3.1 Thema 1: Soepele in- en doorstroom

Top 5 meest gekozen activiteiten binnen
thema 1 ‘soepele in- en doorstroom’.
Percentage (N=33)

De verdeling van de financiële besteding per thema rapporteren
we op het niveau van type acties (te weten de categorieën in het

Extra mentor-/tutorbegeleiding

82%

bestuursakkoord, bijlage 1 keuzelijst). Vervolgens zeggen we iets

Studenten (beter) begeleiden bij afstuderen

52%

over de voortgang op het onderliggende activiteitenniveau.

Onderwijs een extra keer aanbieden

48%

Inhaal- of stoomcursus organiseren

48%

Extra toetsmomenten organiseren

39%

Tabel 7 geeft de verdeling van de bestede middelen per actie
binnen het thema ‘soepele in- en doorstroom’ weer. Daaruit
blijkt dat de meeste middelen binnen dit thema worden besteed
aan extra begeleiding en het voorkomen en wegwerken van

Uit deze tabel blijkt dat meer dan 80% van alle instellingen

studievertraging. Als we dit per sector bekijken, wordt in het

extra mentor- en tutorbegeleiding aanbiedt binnen thema 1.

mbo het grootste gedeelte van de middelen besteed aan het

Daarnaast zetten instellingen relatief veel middelen in

voorkomen en wegwerken van studievertragingen. Voor het

op begeleiding bij het afstuderen, extra onderwijs- en

hbo en ook het wo gaat het grootste deel van de middelen naar

toetsmomenten, en op inhaal- of stoomcursussen.

extra begeleiding. Opvallend is dat er binnen alle sectoren
relatief weinig middelen gaan naar het versterken van (online)

Deze vijf meest gekozen activiteiten komen grotendeels overeen

studiekeuzeactiviteiten en een goede intake.

tussen de sectoren, met enkele verschillen. Zo wordt er in het
mbo en hbo relatief veel meer ingezet op het (beter) begeleiden

Het algehele beeld komt overeen met de tweede tussenmeting,

bij afstuderen en organiseren van extra onderwijs- en toets­

hoewel de wo-instellingen in deze steekproef meer inzetten

momenten dan in het wo. Verder valt op dat 23% van de

op extra begeleiding en relatief minder op het voorkomen en

hbo-instellingen inzet op 100-dagenprogramma’s, terwijl dit in

wegwerken van studievertraging.

het mbo en wo veel minder het geval is. In het mbo wordt juist
bovengemiddeld veel ingezet op extra studiekeuzebegeleiding in

Tabel 7

tegenstelling tot het hbo en wo.

Verdeling van de besteding per type actie op
thema 1 ‘soepele in- en doorstroom’ (N=34).
Mbo

Hbo

Wo

Gemiddelde

(N=18)

(N=13)

(N=3)

Actie 1: Extra begeleiding

52%

44%

60%

70%

Actie 2: Goede intake

3%

3%

3%

0%

(versterking van

activiteiten gekozen onder actie 5, ‘het voorkomen en
wegwerken van studievertragingen’.
De interviews geven een vergelijkbaar beeld. In hoofdstuk 4

studieoriëntatie)
Actie 3: Beter laten landen

In het mbo en hbo worden vier van de vijf meest gekozen

4%

3%

4%

10%

gaan we nader in op de geleerde lessen in de onderwijspraktijk,

(extra begeleiding nieuwe

met name op het terrein van soepele in- en doorstroom

studenten)

en studentenwelzijn. Zoals we daar ook aangeven, zetten

Actie 4: Versterken

2%

2%

2%

0%

van (online)

studenten en groepsvorming in de klassen. Veel studenten

studiekeuzeactiviteiten
Actie 5: Voorkomen

39%

48%

31%

20%

en wegwerken van

die doorstromen uit het vo, hebben de laatste paar jaren van
hun vooropleiding in lockdown meegemaakt en lijken niet
goed aan te voelen welk gedrag van hen wordt verwacht in

studievertraging
Totaal

mbo-instellingen veel in op individuele begeleiding van

100%

100%

100%

100%

een professionele leeromgeving. Vandaar dat instellingen
in het mbo en hbo extra inzetten op intakegesprekken en
onboardingsprogramma’s. Ook wordt veel aandacht besteed

17

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

aan de ‘executieve vaardigheden’, zoals studie- en sociale

Tabel 9

Verdeling van de besteding per actie op thema 2 (N=37).

vaardigheden.
Na de introductieperiode blijft er extra aandacht voor

Actie 1: Versterken

studenten, omdat opvalt dat eerste- en tweedejaarsstudenten

supportstructuur instelling

als gevolg van de coronaperioden zich minder goed kunnen
concentreren en ook een inhaalslag moeten maken op taalen rekengebied. Daarbij is er veel ruimte voor individuele
begeleiding van studenten via studieloopbaanbegeleiders en

Actie 2: Extra faciliteiten

(N=6)

44%

44%

31%

73%

20%

17%

27%

12%

20%

18%

28%

11%

15%

20%

14%

4%

100%

100%

100%

100%

sociale binding
Actie 3: Versterken

komt (waarschijnlijk omdat het minder dure activiteiten betreft

studenten

en wellicht ook omdat ze meer zijn ingebed in de algehele

Actie 4: Maatregelen

om studie-uitval en switchgedrag te voorkomen. Er worden veel

Wo

(N=13)

op gebied van welzijn en

contactmomenten tussen

corona aandacht besteden aan een goede intake en studiekeuze,

Hbo

(N=18)

(meer ondersteuning)

stagebegeleiders. Hoewel dit uit de cijfers minder naar voren

begeleiding), geven instellingen aan dat ze meer dan voor

Mbo
Gemiddelde

gericht op specifieke
doelgroepen (proactieve
benadering)
Totaal

coaches en/of buddy’s ingezet en ook peer-to-peer programma’s
opgezet zodat studenten beter kunnen landen. Naast de extra
aandacht bij de start van een opleiding en de start van een

Uit tabel 9 blijkt dat de meeste middelen onder ‘welzijn en

leerjaar, is er ook extra aandacht voor studenten die vastlopen

sociale binding’ tot op heden worden ingezet op het versterken

aan het eind van hun studie (‘langstudeerders’) en extra nazorg

van de supportstructuur (extra ondersteuning). Daarna

na het afstuderen.

wordt tussen de 15 en 20% van de middelen ingezet voor
extra faciliteiten op het gebied van welzijn en sociale binding,

De instellingen hebben de voortgang van hun activiteiten

het versterken van contactmomenten tussen studenten en

via de monitortool in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat twee

maatregelen voor specifieke doelgroepen.

derde van de activiteiten ‘in uitvoering’ is en dat de voortgang
van de activiteiten als voldoende tot goed beoordeeld wordt.

In de interviews geven instellingen aan dat de scheidslijn

Uitgebreide cijfers over de keuze voor activiteiten en de

tussen studiebegeleiding en de begeleiding op andere terreinen

voortgang op activiteiten zijn te vinden in de tabellenrapportage

vervaagt. Hierdoor vervaagt ook het onderscheid tussen extra

als separate bijlage.

begeleiding binnen het thema ‘soepele in- en doorstroom’
en extra begeleiding binnen het thema ‘welzijn en sociale

3.3.2 Thema 2: Welzijn en sociale binding

binding’. Zo is de extra begeleiding er bijvoorbeeld vaak op

Zoals we in de eerdere tussenmetingen al constateerden,

gericht om de student in het oog te houden en doorlopend

worden de middelen in toenemende mate ingezet op het thema

vinger aan de pols te houden, waarbij zowel leervertragingen

welzijn en sociale binding; met name is er steeds meer aandacht

als psychosociaal welzijn aan bod komen. Daarmee vervaagt

voor de psychosociale problematiek. Studenten zijn zichtbaar

ook de grens tussen de rol van docenten hierbij en de

minder sociaal vaardig geworden, kampen met zorgen over hun

professionals in de supportstaf. Zoals we in hoofdstuk 4 zullen

toekomst en financiën, en zijn minder gemotiveerd. Instellingen

beschrijven, zijn instellingen hierbij zoekende naar hoever hun

kiezen daarom voor veel extra inzet van docenten, begeleiders

verantwoordelijkheid hierin kan en moet gaan.

en andere professionals.
Kijkend naar de top 5 van de actiecategorieën die de instellingen
Tabel 9 toont de verdeling van de besteding voor ‘welzijn en

in de monitor aangeven, (zie tabel 10), dan blijkt dat meer

sociale binding’ over het type acties, zoals ingevuld in onze

dan de helft van de instellingen binnen het thema ‘welzijn

monitortool.

en sociale binding’ inzet op het aanstellen van specifieke
begeleiders, zoals wellbeing officers of sociaal werkers. Bijna de
helft van de instellingen richt zich op een proactieve benadering
van studenten in een kwetsbare positie. Verder zet 42% van de
instellingen in op sportactiviteiten en andere sociale activiteiten
en 39% op het versterken van contacten tussen studenten en
docenten. Ook worden er in 36% van de instellingen middelen

18

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

ingezet voor studentenorganisaties ten behoeve van het

Tabel 11

Verdeling van de besteding per actie in thema 3 (N=27).

organiseren van aan onderwijs gelieerde activiteiten.
Tabel 10

Top 5 meest gekozen activiteiten binnen
thema 2 ‘welzijn en sociale binding’.

Mbo

Hbo

Gemiddelde

(N=16)

(N=11)

42%

41%

43%

17%

16%

17%

41%

42%

40%

100%

100%

100%

Actie 1: Acquisitie/matching stages
(meer stages)
Percentage
(N=36)

Aanstelling specifieke begeleiders (sociaal

61%

werkers, wellbeing officers)
Proactieve benadering studenten in een

flexibiliteit
Actie 3: Meer ondersteuning stages
voor specifieke doelgroepen

47%

kwetsbare positie
Sportactiviteiten

42%

Contacten tussen studenten en docenten

39%

versterken
Middelen voor studentenorganisaties voor

Actie 2: Meer stages realiseren door

36%

organiseren aan onderwijs gelieerde activiteiten

Totaal

De top 6 meest gekozen activiteiten binnen dit thema komt
overeen met de tweede tussenmeting. We kiezen hier voor een
top 6 in plaats van top 5 omdat de vijfde en zesde activiteit
even vaakw gekozen zijn. Uit tabel 12 blijkt dat 48% van
de instellingen kiest voor het inzetten van docenturen voor
matching van student en werkveld. Ook zet 41% van de

Deze vijf activiteiten zijn voor het grootste gedeelte in uitvoering.

instellingen in op meer begeleiding, training en coaching bij het

Daarnaast is een derde van alle activiteiten reeds afgerond,

zoeken van stages. Ruim een derde richt zich op het begeleiden

dit geldt vooral voor de sportactiviteiten. De voortgang van de

van studenten in een kwetsbare positie die een stage zoeken.

activiteiten wordt door bijna alle instellingen als voldoende tot

Ook wordt regelmatig gekozen voor spreiding van stages over

goed beoordeeld. Ook uit de interviews blijkt dat de nadruk

het jaar en stages buiten de sector.

op het inhalen van sociale activiteiten wat verschuift naar het
verstevigen/verankeren van de supportstructuur. Uitgebreide

De meest gekozen activiteiten zijn in de uitvoerende en

cijfers over de voortgang op de activiteiten zijn te vinden in de

afrondende fase. De activiteit ‘opzet stages buiten de eigen

tabellenrapportage als separate bijlage.

sector met behoud van toetsing relevante competenties’ is al
in alle gevallen in de afrondende fase of reeds afgerond. Van

3.3.3 Thema 3: Ondersteuning en begeleiding
op het gebied van stages

vrijwel alle activiteiten wordt de voortgang als voldoende tot
goed gewaardeerd. Zie verder de tabellenrapportage in de bijlage.

Op het gebied van stages zien we hetzelfde beeld als in de
tweede tussenmeting. Doordat er geen coronamaatregelen
meer gelden en vanwege de huidige krappe arbeidsmarkt,

Tabel 12

Top 6 meest gekozen activiteiten thema 3
‘Ondersteuning en begeleiding stages’.
Percentage

zijn er minder uitdagingen bij het vinden van stageplaatsen.
Waar stagebegeleiding wordt geboden, gaat het ook veel over
stagevaardigheden, dus over hoe zich te gedragen op een
werkplek. Instellingen in zowel mbo als hbo geven aan dat zij
middelen die zij niet nodig hadden voor stages, hebben ingezet
op de thema’s ‘soepele in- en doorstroom’ en ‘welzijn en sociale
binding’.

(N=27)
Inzetten docenturen voor matching student en

48%

werkveld
Begeleiden, trainen en coachen bij zoeken stage

41%

via stagecoördinatoren/-bureaus
Begeleiding (kwetsbare) studenten die

37%

stage zoeken (bijvoorbeeld netwerk en
sollicitatievaardigheden)

De middelen onder thema 3 zijn min of meer vergelijkbaar

Spreiding stageperioden over schooljaar

verdeeld voor het mbo en hbo (zie tabel 11). Zowel het mbo als

(lintstages in plaats van blokstages)

hbo zet daarbij vooral in op het vinden van meer stages en meer

Opzet stages buiten de eigen sector met behoud

ondersteuning bij stages voor specifieke doelgroepen.

22%

van toetsing relevante competenties
Meer zoeken naar stages buiten eigen gemeente/
regio en ontsluiten van plekken in tekortsectoren

19

26%

22%

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

3.3.4 Thema 4. Ondersteuning en begeleiding
op het gebied van coschappen

van (extra) personele capaciteit van lerarenopleiders, zowel

Acht wo-instellingen hebben een medische faculteit, die samen

en om stages en praktijkleren te ondersteunen. Ook worden

met het academisch ziekenhuis het universitair medisch

studenten in hbo-instellingen extra (digitale) mogelijkheden

centrum vormt. Omdat niet alle universiteiten een verbinding

aangeboden voor oefening in vakinhoudelijke en vakdidactische

hebben met een umc, is het aantal instellingen dusdanig

bekwaamheid. Dit werd in de tweede tussenmeting in het wo

klein dat sectorbrede uitspraken beperkt mogelijk zijn. Twee

ook aangegeven, maar dat is in deze meting niet het geval.

om binnen de opleiding te ondersteunen bij vertragingen

wo-instellingen uit onze steekproef beschikken over een
medische faculteit. Zij geven aan de middelen met name in

Tabel 14

te zetten op meer coschappen. Eén van deze twee instellingen

Top 5 meest gekozen activiteiten onder
thema 5 ‘lerarenopleiding’ (N=14).
Percentage

heeft de vragen over de voortgang ingevuld. Daaruit blijkt dat
Uitbreiden/aanstellen van (extra) personele capaciteit

de meest gekozen activiteit, het creëren van extra coschappen

77%

van lerarenopleiders voor ondersteuning bij stages/

op nieuwe plekken, op dit moment conform verwachting goed

praktijkleren

loopt en in de afrondende fase verkeert.

Uitbreiden/aanstellen van (extra) personele capaciteit

62%

van lerarenopleiders om binnen de opleiding te

3.3.5 Thema 5. Studievertraging en uitval in

ondersteunen bij vertragingen

leraren­opleidingen als gevolg van
stage­tekorten

Ondersteunen van lerarenopleiders in begeleiden en

38%

onderwijzen in coronatijd

Tabel 13 geeft de verdeling per actie onder ‘studievertraging

Extra trainingen voor ‘werken met achterstanden’ die

en uitval in lerarenopleidingen’ (thema 5) weer. De meeste

leerlingen hebben opgelopen door de coronacrisis

middelen gaan naar extra begeleiding; dit gebeurt in het wo

Studenten extra (digitale) mogelijkheden bieden

38%

38%

voor oefening in vakinhoudelijke en vakdidactische

meer dan in het hbo. In het hbo wordt vaker dan in het wo

bekwaamheid

gekozen voor extra onderwijs in de opleiding.
De besteding van middelen op dit thema blijft achter bij de

Alle meest gekozen activiteiten onder thema 5 zijn ten

andere thema’s, zoals we eerder al in de financiële voortgang

minste in uitvoering en voor een deel zelfs al afgerond. Bij de

zagen. De belangrijkste reden die hiervoor wordt genoemd, is

activiteit ‘ondersteunen van lerarenopleiders in begeleiden

dat er vanuit het NPO relatief veel middelen zijn in te zetten

en onderwijzen in coronatijd’ is te zien dat deze voor het

voor de lerarenopleidingen. De middelen die aan dit thema zijn

merendeel van de instellingen is afgerond. Dat is ook logisch,

toegekend, staan immers apart benoemd in de NPO-begroting

aangezien dit nu niet meer aan de orde is. Bij de andere thema’s

(via het bestuursakkoord) en komen daarmee bovenop de

zijn activiteiten vaker in de afrondende fase of afgerond dan bij

NPO-middelen voor de overige thema’s. Veel instellingen geven

thema 5. De activiteiten scoren gemiddeld rond de voldoende

aan dat ze de resterende middelen op dit thema graag voor de

en goed als het gaat om de voortgang, met enkele keren een

andere thema’s of activiteiten zouden inzetten.

uitschieter omhoog of naar beneden.

Tabel 13

3.3.6 Thema 6. Jeugdwerkloosheid

Verdeling besteding per actie thema
‘lerarenopleiding’ (N=13)

De aanpak van jeugdwerkloosheid kon alleen in het mbo als
Hbo

Wo

Gemiddelde

(N=10)

(N=3)

Actie 1: Extra begeleiding

64%

62%

70%

Actie 2: Extra onderwijs in de

27%

31%

15%

9%

7%

15%

100%

100%

100%

opleiding
Actie 3: Uitbreiden mogelijkheden
voor praktijkervaring
Totaal

thema worden gekozen. Elf mboinstellingen uit de steekproef
hebben aangegeven in te zetten op activiteiten rond dit thema,
dat niet alleen terugkomt via de corona-enveloppe. De meeste
mboscholen hebben al activiteiten lopen op dit thema die
buiten de scope van deze monitor vallen4. Deze activiteiten zijn
onder meer gericht op het verkennen van de mogelijkheden om
een stage om te zetten in een baan na afstuderen, en op het
zorgen voor een warme overdracht naar werk in samenwerking
met werkgever en gemeente.

Kijkend naar de top 5 van de door instellingen in de monitor
aangegeven actiecategorieën, ontstaat het volgende beeld (tabel
14). Instellingen zetten name in op het uitbreiden en aanstellen
20

4

Er is een specifieke regeling ‘extra begeleiding en nazorg mbo’, die vanaf 2022
is overgegaan in de regeling ‘nazorg mbo’; vanaf dan valt het deel van de ‘extra
begeleiding’ binnen de corona-enveloppe.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Bijna de helft van de middelen uit de corona-enveloppe

Tabel 16

wordt binnen dit thema ingezet op intensivering van

Top 5 meest gekozen activiteiten thema
6 ‘jeugdwerkloosheid’ (N=11).
Mbo (N=11)

loopbaanoriëntatie en begeleiding (tabel 15).
Intensivering/aanvulling loopbaanoriëntatie en

Ook in deze meting wordt weer aangegeven dat de inzet op het
thema jeugdwerkloosheid minder nodig is, vanwege de krappe
arbeidsmarkt. Wel krijgen steeds meer instellingen te maken
met ‘groenpluk’: het fenomeen dat bedrijven jongeren werven
nog voordat zij een diploma behaald hebben. Voor deze groep
wordt ingezet op het alsnog behalen van een diploma om

Aansluiting bij bestaande vormen van coaching,

55%

bijvoorbeeld gericht op empowerment/selfefficacy
Matching op werk

55%

Zorgen voor warme overdracht naar werk in

47%

samenwerking met werkgever en gemeente
Verkennen omzetten stage of leerbaan in een baan

werkloosheid op de langere termijn te voorkomen.
Tabel 15

82%

begeleiding

18%

bij het betreffende (leer)bedrijf, na afstuderen

Verdeling besteding per actie thema
6 ‘jeugdwerkloosheid’ (N=11).
Gemiddelde

Intensivering/aanvulling loopbaanoriëntatie en
begeleiding
Aansluiting bij bestaande vormen van coaching,

3.4 Inzet personeel

44%

De instellingen hebben moeite gehad personeel aan te trekken,
24%

bijvoorbeeld gericht op empowerment/

maar veel instellingen hebben inmiddels voldoende personeel
gevonden om hun plannen uit te voeren. Deze plannen zijn

selfefficacy
Matching op werk

10%

Verkennen omzetten stage of leerbaan in

4%

door de krapte op de arbeidsmarkt vaak iets vertraagd, maar
deze vertraging wordt inmiddels grotendeels ingehaald; de

een baan bij het betreffende (leer)bedrijf, na

plannen zijn in volle gang. Een terugkerend beeld tijdens de

afstuderen

interviews is dat er weinig tot geen volledig nieuwe functies zijn

Zorgen voor warme overdracht naar werk in

1%

samenwerking met werkgever en gemeente

aangepast. Bijvoorbeeld omdat gespecialiseerd personeel

Anders, namelijk
Totaal

ontstaan. Vaker zijn rollen uitgebreid of functieomschrijvingen

16%
100%

is aangenomen of iemand is doorgeschoven naar een
gespecialiseerde functie.
Aangezien de NPO-middelen geen structureel karakter

Tabel 16 laat zien welke activiteiten het meest gekozen worden.

hebben, kunnen niet alle instellingen nieuw personeel voor

82% van de instellingen richt zich op intensivering van

de docententeams vaste contracten aanbieden. Vaak is er

loonbaanoriëntatie en -begeleiding (ter vergelijking: 44% van de

een mix van het uitbreiden van de bestaande contracten

middelen voor dit thema wordt daar aan besteed). De helft van

en het aannemen van nieuw en tijdelijk personeel. Slechts

de instellingen zet in op aansluiting bij bestaande vormen van

weinig instellingen kunnen hier precieze percentages aan

coaching en matching op werk, waarbij daar 24% respectievelijk

verbinden. In veel gevallen is het de bedoeling dat nieuw

10% van de middelen aan zijn besteed. Eveneens bijna de helft

aangenomen personeel kan blijven door natuurlijk verloop

zoekt de samenwerking met gemeenten en werkgevers voor een

van het bestaande personeelsbestand, hoewel dit niet altijd

warme overdracht naar werk. Hier zet 47% van de instellingen

lukt. Soms is vanwege de opgedane en als positief ervaren

zich voor in, terwijl 1% van de middelen hier aan wordt

effecten besloten om de personele formatie structureel te

besteed.

wijzigen door interne verschuivingen in de begroting. Zo is er
soms bijvoorbeeld gebruikgemaakt van extra assistenten die de

De meeste activiteiten zijn in uitvoering of al afgerond.

docenten ontlasten. Deze kunnen, indien ze willen en bevallen,

De voortgang wordt door de instellingen voldoende tot goed

doorstromen tot docent als er behoefte is om extra docenten

bevonden.

te borgen. Zo ontstaat tevens een pool aan potentiële nieuwe
docenten.
In dit opzicht zijn er opvallend weinig verschillen tussen de
instellingen in het mbo en het ho. Op beide niveaus wordt
een combinatie gezocht van bestaand personeel dat meer uren

21

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

krijgt en nieuwe formatie. De grotere instellingen geven aan

of rechtstreeks onder het bestuur. Voorstellen worden aan

dat de flexibele schil is toegenomen. Ook binnen formaties

het college van bestuur (CvB) voorgelegd dat daar vervolgens

wordt er veel geschoven tussen de verschillende functies.

over besluit. CvB’s ontvangen tussenrapportages en laten zich

Veel functies hebben namelijk invloed op elkaar. Zo nemen

informeren over de voortgang. Ook wordt nauw samengewerkt

studieloopbaanbegeleiders veel werk uit handen van docenten

met personeelszaken in verband met werving en selectie en/

en mentoren die met minder complexe studentenproblematiek

of uitbreiding van contracten. Bij deze derde meting hebben

hoeven om te gaan in de klas. Daardoor kunnen de docenten

we bemerkt dat deze projectstructuur in meer of mindere mate

en mentoren meer tijd en aandacht aan de klas besteden. Er is

wordt afgebouwd en de monitoring en verantwoording wordt

dus binnen de teams ook geschoven met formaties, en rollen

opgenomen in going concern sturing en verantwoording.

binnen functies.
De rol van de medezeggenschap is ten opzichte van vorige
Binnen het mbo en ho zijn weinig verschillen in het type

metingen iets gewijzigd. De plannen zijn in eerdere jaren

personeel dat gezocht is. Op beide niveaus waren instellingen

voorgelegd aan de medezeggenschap, waarna deze er vrijwel

voornamelijk gericht op het versterken van het personeel

overal mee heeft ingestemd. De medezeggenschap wordt nu

rondom studentenwelzijn. Hiervoor zijn extra decanen,

periodiek geïnformeerd over de monitoring. Geïnterviewde

studentenpsychologen, studieloopbaanbegeleiders of coaches

instellingen geven aan dat de uitvoering van de activiteiten

aangenomen. Een groot deel van de instellingen die we

in het kader van NPO steeds minder vaak specifiek op de

gesproken hebben, geeft ook aan dat het om dit type personeel

agenda komt en dat er vanuit de medezeggenschap minder

gaat als ze personeel structureel gaan aannemen. Het algemene

vragen of bespreekpunten over komen. De student- en

studentenwelzijn is op veel instellingen structureel lager dan

medewerkerbetrokkenheid wordt behalve via de formele

voor de pandemie en instellingen verwachten hier nog langer de

medezeggenschap in het kader van NPO juist ook op andere

gevolgen van te ondervinden. Wel geven bijna alle instellingen

wijze georganiseerd. De meeste instellingen monitoren

aan dat de rol van deze studentenwelzijnsbegeleiders is om

behoeften en tevredenheid van studenten via enquêtes, panels

problematiek te signaleren en door te verwijzen, niet om zelf

en feedback over specifieke interventies. Zo wordt een bredere

curatieve trajecten in te gaan met de studenten. Daarvoor

groep bereikt. De betrokkenheid van de medezeggenschap komt

verwijzen ze door naar de reguliere hulpverlening.

uitgebreid aan bod in de volgende paragraaf.

Een opvallend veelvoorkomend verschil tussen mbo en ho

Een aandachtspunt is dat veel instellingen meer nog dan bij

is dat instellingen in het ho ook veel doen aan peer-to-peer

de vorige meting aangeven last te ervaren van de gevraagde

begeleiding. Ze hebben meer studentenbegeleiders, alumni

verantwoording en monitoring van de bestede middelen,

of onderlinge laagdrempelige vertrouwenspersonen zoals

naast de verantwoording die zij moeten afleggen over

studentenmentoren. Hiermee verlichten ze de last voor hun

andere onderwerpen (stapeling). Dit zit dan met name in

personeel en bieden ze studenten alsnog een goed sociaal

de aanscherping van de verantwoording in de jaarverslagen

netwerk om indien nodig op terug te kunnen vallen.

en de monitoring vanwege het extra bestedingsjaar van de
NPO-middelen. Dit vraagt extra tijd en aandacht van de

3.5 Sturing en monitoring

instellingen.
Uit de monitortool is gebleken dat een aantal instellingen de

In de vorige metingen hebben we geconstateerd dat vrijwel

middelen heeft besteed in de jaren die daar oorspronkelijk

alle instellingen, zeker de grotere, een projectstructuur

voor stonden. Dat is gebeurd vanuit de gevoelde urgentie bij de

hebben ingericht voor de aansturing en monitoring van de

start van het NPO. Zo heeft een aantal instellingen al direct

NPO-middelen en activiteiten binnen de eigen instelling.

maatregelen genomen, zoals het werven van extra personeel,

Vrijwel iedere instelling heeft een projectleider, coördinator

waardoor zij nu in de afrondingsfase zijn gekomen en de

en contactpersoon NPO aangesteld die fungeert als centraal

middelen volledig zijn besteed. Andere instellingen hebben een

aanspreekpunt voor het monitoren, rapporteren, bijsturen en

langere voorbereidingstijd nodig gehad, waardoor het extra jaar

verantwoorden van de NPO-middelen en activiteiten. Vaak is

om de middelen te mogen besteden voor hen belangrijk is.

iemand in de eigen organisatie hier deels voor vrijgesteld, soms

22

is er iemand extern voor ingehuurd. Deze persoon is of wordt

Een belangrijk bespreekpunt in de interviews was de borging

vaak gepositioneerd binnen een centrale dienst of afdeling

van de door het NPO mogelijk gemaakte maatregelen. We zien

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

daarin verschillende benaderingen en beelden, waarbij vaak

jaarverslagen over 2021 gaven de meeste instellingen aan dat

op onderdelen is gekeken naar de werking van ingezette

de medezeggenschap instemming op het plan heeft gegeven.

maatregelen. Van echte effectmetingen is (nog) geen sprake,

Nu er geen sprake is van een crisissituatie waarbij op korte

zeker ook gezien de beperkte verstreken tijd. In verreweg de

termijn instemming verleend moet worden, is het overleg

meeste gevallen hebben de maatregelen die als gevolg van het

met de medezeggenschapsraden in de reguliere processen

NPO zijn genomen, belangrijke leereffecten opgeleverd. Vaak

opgenomen. De uitvoering van de NPO-activiteiten en de

hoorden we bijvoorbeeld dat er is geïnvesteerd in uitbreiding en

NPO-besteding worden als agendapunten in de formele

professionalisering van de zorgstructuur in het onderwijs. Dit

overleggen meegenomen. Er zijn geen structurele veranderingen

door op centraal niveau meer professionele expertise binnen

geweest in de manier waarop medezeggenschap en bestuur met

te halen, wat tegelijkertijd als effect heeft dat docenten ontlast

elkaar overleggen, als gevolg van het NPO; het NPO is een van

konden worden. Zie verder hoofdstuk 4.

de agendapunten in het reguliere overleg.

3.6 Betrokkenheid medezeggenschap

We hebben de medezeggenschapsraden uit de
steekproefinstellingen voor onze tussenmeting – net als
in de tweede tussenmeting – in vier sessies gesproken:

23

In de eerdere metingen zagen we al dat de medezeggenschaps­

studentengeleding mbo, studentengeleding hoger onderwijs,

raden bij vrijwel alle instellingen instemming hebben verleend

personeelsgeleding mbo en personeelsgeleding hoger

op het bestedingsplan en de uitvoering van dit plan. In hun

onderwijs. Door de bijeenkomsten voor de medezeggenschap

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

in gezamenlijke sessies per sector te organiseren, ontstond een

het algemeen heerst er een breed gedeelde tevredenheid met de

dynamiek waarin kennis en ervaringen werden uitgewisseld.

uitvoering van de NPO-programma’s bij de verschillende instel-

Tijdens deze sessies werd duidelijk dat de gedeelde ervaring

lingen en een geringe behoefte om veranderingen door te voeren.

binnen de mbo-sector verschilt van die binnen de ho-sector.
Om deze reden splitsen we deze paragraaf uit naar sectorniveau.

Volgens veel van de ondernemingsraden is deze manier van
betrokkenheid voldoende. In grote instellingen met veel locaties

3.6.1 Mbo

geldt vaak dat hoe decentraler de bestedingen plaatsvinden, hoe

De voortgangsrapportages van de implementatie van

lastiger het is om als centraal georganiseerde medezeggenschap

NPO-middelen worden periodiek besproken in medezeggen-

de voortgang te monitoren, en hoe minder de medezeggenschap

schapsvergaderingen. Bij de meeste instellingen wordt regelmatig

betrokken is bij de (voortgang op de) implementatie van

gerapporteerd over de voortgang van de NPO-middelen, en de

de plannen. Meerdere instellingen geven aan dat ze voor de

studentenraden worden geïnformeerd over eventuele wijzigingen

monitoring van de NPO-middelen geen extra maatregelen of

in of beslissingen over de besteding van de middelen.

cycli in het leven hebben geroepen, maar dat deze meegenomen
worden in het standaard periodieke overleg.

Het verschilt per instelling of de studentenraden enkel
geïnformeerd worden over aanpassingen of dat hun actief om

Wijzigingen in de bestedingsplannen werden bij de meeste

advies wordt gevraagd. In dat laatste geval is niet altijd duidelijk

instellingen niet centraal gecommuniceerd. De wijzigingen zijn

wat er met dit advies wordt gedaan. De studentenraden vinden

doorgaans binnen de thema’s doorgevoerd of op sectorniveau,

het doorgaans lastig om hun stempel te drukken op het

waardoor het voor de centrale medezeggenschap niet ter sprake

beleid. Studenten in het mbo zijn over het algemeen gematigd

kwam. De medezeggenschap wordt doorgaans wel (achteraf)

tevreden over de mate waarin de medezeggenschap betrokken

geïnformeerd over wijzigingen in het bestedingsplan. De teams

wordt bij de (voortgang van de) implementatie van de

(decentraal) weten doorgaans beter waar de behoefte ligt, en

plannen. De studentenraden geven aan dat er weinig tot geen

dus ook waar behoefte aan is als het gaat om aanpassingen in

veranderingen zijn doorgevoerd in het NPO-bestedingsplan op

het bestedingsplan. Bij substantiële wijzigingen of wijzigingen

voorspraak van de medezeggenschap.

tussen thema’s wordt de centrale medezeggenschap wel
geraadpleegd en om instemming gevraagd.

Opmerkelijk is dat het gebrek aan gevoelde invloed op het
beleid geen verband lijkt te houden met de tevredenheid over de
NPO-besteding van de instellingen onder de studentenraden.
In het merendeel van de instellingen zijn de afgevaardigden
van de studentenraad zeer tevreden met de activiteiten vanuit
het NPO-programma. Ze geven aan dat de plannen goed
aansluiten bij de behoeften van de studenten en eveneens bij
de doelgroepen die dit nodig hebben. Ditzelfde beeld komt naar
voren vanuit de instellingen. Respondenten uit de interviews
geven aan dat ze tevreden zijn over de betrokkenheid van
studenten, alhoewel de stukken soms te abstract zijn voor
studenten om een actieve bijdrage te kunnen leveren. Wel
zijn er veel positieve signalen over de creatieve inbreng van
studenten op sociale activiteiten en inzet op studentenwelzijn.
De personeelsgeledingen van de mbo-instellingen geven vaker
dan de studentengeledingen aan actief betrokken te zijn bij de
voortgang op de uitvoering van de plannen. Wel geven ook zij
aan weinig te worden betrokken bij reallocaties of inhoudelijke
veranderingen in de plannen, maar ook hier doet dat niets af
aan de tevredenheid met deze plannen. OR-leden geven aan dat
het NPO-programma goed aansluit bij de behoeften van specifieke doelgroepen onder studenten die dit nodig hebben. Over
24

ROC Midden Nederland – Chill out week
De studentenraad van ROC Midden Nederland heeft als onderdeel van de studentenbetrokkenheid de mogelijkheid gekregen van het College van Bestuur om zelf een NPO-activiteit te
ontwikkelen, waar zij ook middelen voor ontvangen hebben.
De studenten die in de studentenraad zaten konden zelf een
evenement bedenken en tot uitvoering brengen met als doel
om het studentenwelzijn voor het gehele ROC te verbeteren. Zij
hadden een draaiboek gemaakt voor alles wat ze nodig hadden
en hebben het plan met goedkeuring van het bestuur uitgevoerd. In dit kader hebben de studenten van de studentenraad
gekozen om een ‘chill out’ week te organiseren. De hele week
waren er leuke en ontspannen activiteiten op de verschillende
colleges georganiseerd. Deze activiteiten hadden als doel om
studenten samen te laten komen en een leuke tijd te laten
beleven op hun college. Zo hadden studenten een andere reden
om naar school te komen dan alleen onderwijs en werd ervoor
gezorgd dat studenten op een luchtige en ontspannen manier
weer samen kwamen. Zo heeft een initiatief van de studentenraad van het ROC Midden Nederland eraan bijgedragen dat de
studenten na de pandemie weer ontspannen samen konden
komen op school en elkaar weer zagen.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

3.6.2 Hoger onderwijs

over bijvoorbeeld studentzaken, waardoor dus actief wordt

In de sessies met vertegenwoordigers van de medezeggenschap

meegedacht over het beleid in plaats van alleen in te stemmen

in het hoger onderwijs spraken wij met leden van de centrale

met formele wijzigingen.

medezeggenschapsraden. De centrale medezeggenschapsraden
zijn doorgaans goed geïnformeerd over de bestedingsplannen

Student-medezeggenschappers in het hoger onderwijs zijn

en hebben er in bijna alle gevallen instemming aan

over het algemeen tevreden over de mate waarin zij betrokken

verleend. Bij bijstellingen van de bestedingsplannen is dat

worden. De centrale studentenmedezeggenschap wordt over

beeld veel wisselender, waarbij het algehele beeld is dat

het algemeen periodiek op de hoogte gehouden door het

de medezeggenschapsraden vaak reactief en/of achteraf

College van Bestuur, en er wordt actief gecommuniceerd over

betrokken zijn. De mate van betrokkenheid en de frequentie

de voortgang. Ook vertegenwoordigers vanuit de instellingen

van het informeren verschillen per instelling: bij sommige

geven in de interviews aan doorgaans tevreden te zijn over

instellingen wordt de MR ieder kwartaal geïnformeerd, bij

de mate van betrokkenheid van zowel de studenten- als

andere elke vier tot zes weken. Bij veel instellingen wordt

personeelsgeleding.

de MR ook informeel betrokken, in plaats van alleen op de
formele overlegmomenten. Dit laatste komt vaak voor bij de

Bijna alle hogescholen en universiteiten bespreken regelmatig

personeelsgeledingen van de MR in kleinere instellingen. Het

de besteding van de NPO-middelen. Bij substantiële wijzigingen

beeld is dat hoe kleiner de instelling, hoe korter en informeler

of wijzigingen tussen thema’s hebben zij instemming gevraagd

de lijnen zijn tussen het College van Bestuur en de MR.

van de MR. De instellingen worden nu enkel geïnformeerd
over de voortgang op de implementatie van de activiteiten

In het hbo zijn de verschillen tussen de centrale en decentrale

en bestedingen. Wel blijft het voor zowel de personeels- als

medezeggenschapsraden opvallend groot. Op veel instellingen

de studentengeledingen grotendeels onduidelijk wat er in

wordt de centrale medezeggenschapsraad actief geïnformeerd over

de implementatiefase gebeurt. Ze zien niet goed hoe het

de plannen en de besteding, terwijl zij aangeven dat de decentrale

geld besteed wordt en met welk effect. Dit wordt vaak bij de

medezeggenschapsraden meer betrokken zijn bij de uitvoering

decentrale academie of faculteit belegd in plaats van bij de

en de effecten van de plannen. De centrale raden krijgen in

centrale raad. Daardoor kunnen ze de interventies uit het

hun regelmatige overleggen de begrotingen en bestedingen

oog verliezen en wordt het moeilijk om bij te sturen of te

toegestuurd en kunnen zo goed de implementatie van de

monitoren.

NPO-bestedingsplannen volgen. Het verschilt zeer per instelling
hoeveel inzicht de centrale medezeggenschapsraden hebben in
de effecten van de plannen. Dit hangt samen met hoe kort de
lijntjes tussen de decentrale en centrale raden zijn en is daardoor
vaak afhankelijk van de grootte van de instelling. Dit effect speelt
bij zowel de personeelsgeledingen als de studentenraden. Degenen
die minder goed overzicht hebben, geven aan dat het een
verbetering zou zijn om de decentrale medezeggenschapsraden
een formele rol te geven in het proces of om als centrale
medezeggenschapsraad proactiever betrokken te zijn.
Ook bij universiteiten wordt de betrokkenheid van de
medezeggenschap verschillend ingericht, maar zien we
hetzelfde patroon. Zo heeft een universiteit de facultaire
medezeggenschap gemandateerd om in te stemmen met
de middelen die bij de faculteiten beschikbaar zijn gesteld.
Universiteitbrede acties worden wel afgestemd met de
universiteitsraad (UR), en de UR heeft in zijn geheel geadviseerd
over de additionele middelen. Bij grotere instellingen werd de
UR alleen betrokken om in te stemmen met het bestedingsplan,
en wordt de raad niet verder geraadpleegd bij wijzigingen.
Daarbij worden er via de raad ook meer signalen ingebracht
25

HOOFDSTUK 4

Lessons learned in de
onderwijspraktijk

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

4.1 Inleiding

Qua gedrag zien instellingen dat studenten doorgaans een
stuk reactiever zijn geworden, achterlopen in de (sociale)

Net als in voorgaande tussenmeting is in deze meting in

ontwikkeling, meer individualistisch zijn ingesteld en kritischer

het bijzonder aandacht besteed aan thema 1 en 2: de in- en

zijn op het onderwijs dat wordt aangeboden. Ook de executieve

doorstroom van studenten respectievelijk het studentenwelzijn

functies, zoals studievaardigheden, plannen, organisatie van

en de sociale binding. In deze meting hebben we meer specifiek

het eigen leerproces, doorzettingsvermogen en flexibiliteit,

uitgevraagd hoe de instellingen omgaan met de behoeften en

lijken in mindere mate ontwikkeld te zijn bij de huidige student

het gedrag van studenten omtrent deze thema’s, wat daarin is

ten opzichte van voor de coronaperiode. De reactieve houding

veranderd, en welke activiteiten wel of niet succesvol lijken te

van studenten komt naar voren in het verminderd denken in

zijn. Ook hebben we nadrukkelijk gevraagd naar de visie op de

oplossingen en hogere verwachtingen over de flexibiliteit van

toekomst en de borging van de activiteiten op deze thema’s.

de docent of instelling in het organiseren van het onderwijs.
Er is minder besef van de gedragsnormen die gelden op een

Daarnaast hebben we vier landelijke sessies georganiseerd

onderwijsinstelling. Zowel in het mbo als het ho moeten

voor docenten en leden van onderwijsteams (coördinatoren,

instellingen zich bewust bezighouden met het aanleren van

studentondersteuners, docententrainers, ondersteuningsteams,

gedragsnormen en etiquette in het onderwijs. Niet alleen

etc.). Die sessies stonden open voor alle instellingen en waren

de gedragsnormen, maar ook concentratie en motivatie van

gericht op het delen van kennis, waarbij het perspectief van

studenten is een aandachtspunt, zichtbaar in het oplopende

de docententeams centraal stond: hoe is het onderwijs in de

verzuim. Ook dit beeld is volgens de instellingen zichtbaar over

praktijk veranderd in de afgelopen periode? Welke interventies

de volle breedte.

in het onderwijs zijn effectief volgens onderwijsteams en welke
niet (meer)? Wat sluit aan bij de behoeften en het gedrag van

Tegelijkertijd zien onderwijsteams ook een groeiende groep

studenten? In twee sessies voor het mbo, één voor het hbo

zeer assertieve studenten, die veel eisen van de instellingen en

en één voor het wo waren met in totaal 50 deelnemers 43

ook vaker hun persoonlijke wensen proberen af te dwingen.

instellingen vertegenwoordigd (7 in het wo, 9 in het hbo en

Het filter van het aanvaarden van normen en kwaliteitseisen

27 in het mbo). Hieronder geven we voor beide thema’s onze

van een opleiding lijkt bij deze groep omgeslagen in het eisen

bevindingen weer op basis van de interviews en de landelijke

van zo veel mogelijk gepersonaliseerd onderwijs. Studenten

sessies.

stellen hardere eisen aan de vormgeving en planning van
het onderwijs, en laten zich kritisch uit over de gemaakte

4.2 Wat is er veranderd bij
studenten volgens de
onderwijsprofessionals?

keuzes. Zo zien instellingen dat studenten gewend zijn geraakt
aan de mogelijkheid om lessen digitaal te volgen tijdens de
coronaperiode, en deze nu kritischer kijken naar de verwachting
dat ze weer grotendeels fysiek onderwijs volgen. De positieve
kant van deze houding is dat studenten beter onderzoeken wat

Zoals ook in voorgaande tussenrapportages aangegeven, is

ze zelf (willen) leren en hoe het onderwijs volgens hen het best

tijdens de coronaperiode veel problematiek aan het licht

kan worden vormgegeven om in die behoefte te voorzien.

gekomen die complexer lijkt dan voor de coronaperiode.
Daarnaast betreft het een bredere groep studenten. Net zoals

Volgens instellingen in alle sectoren heeft een grotere groep

gemeld in de vorige meting, is het lastig uit elkaar te halen

studenten dan voor de coronaperiode meer behoefte aan kaders,

welke problematiek wel en niet coronagerelateerd is. Andere

omdat ze zelf minder goed structuur kunnen aanbrengen.

actuele maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de energiecrisis,

Tegelijkertijd vragen andere studenten juist veel flexibiliteit

de gespannen arbeidsmarkt en de oorlog in Oekraïne, hebben

in het onderwijs als het gaat om lestijden, mogelijkheden om

naar verwachting ook invloed op de ontwikkeling en behoeften

digitaal onderwijs te volgen, of om niet te komen in verband

van studenten. Instellingen ervaren bij studenten onverminderd

met bijbaantjes. Het is niet meer vanzelfsprekend dat de student

behoefte aan extra ondersteuning en begeleiding, en zijn steeds

naar de les komt, maar veeleer een afweging tussen naar de

meer bezig met de structurele inrichting van het onderwijs

les komen en bijvoorbeeld werken. Dit wordt met name in het

daarop. Ook de zorg bij instellingen over het welzijn en de

mbo veel genoemd, maar ook in het hbo en in mindere mate

sociale vaardigheden van studenten is nog steeds groot.

in het wo zien instellingen dat studenten eerder kiezen voor
– of genoodzaakt zijn om – bij te verdienen. In het algemeen
is er meer behoefte aan vraaggestuurd onderwijs, en dat

27

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

interessanter te maken. In het mbo is specifiek meer behoefte

in het voortgezet onderwijs (met name ten aanzien van de

aan praktijklessen, theorielessen worden als saai beschouwd en

Nederlandse taal en rekenen). Dit speelt het sterkst binnen

vergen veel concentratie en motivatie van een student.

het mbo. Inmiddels worden de meeste extra onderwijs- en
toetsmomenten afgebouwd. Studenten zijn daar niet meer

Tot slot is er onverminderd behoefte aan tijd en aandacht bij

voor gemotiveerd, het voelt soms als straf, werd tijdens een

studenten. Tijd om vertraging in de persoonlijke en sociale

landelijke themabijeenkomst opgemerkt. De stof opnemen in

ontwikkeling in te halen, keuzes te heroverwegen, extra vakken

het curriculum en zo meer onderdeel van een les te laten zijn,

te volgen in het kader van persoonlijke ontwikkeling, stages te

lijkt beter te werken. Ook wordt gekeken waar lessen effectiever

lopen in binnen- en buitenland, tussentijds werkervaring op

kunnen worden ingezet, bijvoorbeeld kortere lessen voor

te doen, etc. De oriëntatie van studenten op hun studie lijkt

kleinere groepen. Daar zijn goede ervaringen mee opgedaan,

te veranderen en mogelijk is dit van blijvende aard. Studenten

met name in het mbo.

richten zich meer op verbreding, verdieping, temporisering van
de opleiding of afwisseling in studie en werk, en minder op het

Veel minder in afbouw zijn de extra onderwijsmomenten

snel doorlopen van de opleiding ten behoeve van een diploma.

gericht op de zogenoemde executieve functies, waaronder

De verwachting is dat daarmee ook instellingen anders

het ‘leren leren’, bepaalde studievaardigheden en ook sociale

aankijken tegen indicatoren als ‘studentsucces’, ‘switchers’,

vaardigheden. Hierbij bestaan duidelijke verschillen tussen

‘langstudeerders’ en ‘voortijdig schoolverlaten’.

instellingen in de mate waarin ze het (door)ontwikkelen
van deze vaardigheden bij de docent willen beleggen of daar

Drenthe College – D-Chance
Om de in- en doorstroom van studenten te bevorderen en
ervoor te zorgen dat studenten, als ze zijn gestopt met hun
opleiding, nog steeds geëngageerd en betrokken bij school
blijven, is Drenthe College gestart met D-Chance. Dit initiatief is
erop gericht alle in- of doorstromers een passende begeleiding
te bieden bij hun keuzes. Het traject duurt maximaal twaalf
weken. Sommige studenten zitten er korter in, omdat ze dan
alweer doorstromen naar een nieuwe opleiding. Tijdens het
hele schooljaar stromen studenten dus in en uit bij D-Chance.
Onderdelen die aan bod komen, zijn persoonlijke ontwikkeling, loopbaanoriëntatie, maar ook de algemene vakken, zodat
de basisvaardigheden op orde blijven. Doel is waar mogelijk
studenten nog te laten instromen in hun nieuwgekozen opleiding. Indien dit niet lukt, worden studenten die een verkeerde
studiekeuze hebben gemaakt geholpen en ondersteund om
erachter te komen waar ze enthousiast van worden en waar ze
in verder zouden kunnen en willen. D-Chance is erop gericht
studenten binnenboord te houden en ervoor te zorgen dat
studenten de volgende keer een meer passende keuze maken.

extra inzet/trainingen voor aanwenden. Vooral vanuit de
universiteiten wordt aangegeven dat de docenten van oudsher
sterker zijn gericht op de vakinhoud en dus minder op het
aanleren van genoemde vaardigheden. Uit de interviews blijkt
dat bij de extra begeleiding veel gebruik wordt gemaakt van
onderwijsassistenten/begeleidingscoaches ter ondersteuning
van de docent.
Zoals ook in hoofdstuk 3 naar voren kwam, wordt slechts een
klein percentage van de middelen ingezet op versterking van
oriëntatie en intake voor of direct (de eerste 100 dagen) na
de poort. Dat betekent niet dat er in het geheel niet in wordt
geïnvesteerd, integendeel. Uit de interviews horen we dat de
inzet op oriëntatie en intake sterk is verbeterd, instellingbreed
wordt uitgevoerd en bij veel instellingen al is verduurzaamd.
Instellingen geven aan dat investeren in oriëntatie en brede
intake altijd loont voor de student en voor de instelling. De
student heeft tijd om de instelling, docenten en medestudenten
te leren kennen en kan zich rustig oriënteren op de opleiding.

4.3 Inzet van acties in de
onderwijspraktijk

Switchen van opleiding zien instellingen veel minder als een
‘verkeerde keus’ maar eerder als een stap die voor die student
op dat moment goed is in de ontwikkeling. Versterkte inzet op
intake brengt ook met zich mee dat vroegtijdig in kaart wordt

28

4.3.1 Soepele in- en doorstroom

gebracht wat een student nodig heeft: zijn er bepaalde kennis

Zoals in hoofdstuk 3 geschetst, zijn voor het thema ‘soepele

of- ontwikkelingsbehoeften of is anderszins ondersteuning

in- en doorstroom’ de meeste middelen ingezet op extra

gewenst? Instellingen zeggen dat het erg veel scheelt dat dit

begeleiding (vooral extra mentor-/tutorbegeleiding) en

vroegtijdig naar voren komt, zodat daar direct rekening mee

het voorkomen en wegwerken van studievertraging (door

gehouden kan worden en geen uitval en vertraging veroorzaakt

bijvoorbeeld inhaallessen, stoomcursussen, extra onderwijs-

voor de student verderop in de opleiding. Behalve aan de

en toetsmomenten). Bij het laatste lijkt een sterk accent te

start van de opleiding wordt ook extra geïnvesteerd in het

liggen op het bijspijkeren van leerachterstanden opgelopen

faciliteren van studenten die zijn vastgelopen aan het eind

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

van hun studie (langstudeerders). In het hoger onderwijs

Bij het hbo en wo zien we dezelfde tendens als in het mbo.

gebeurt dit bijvoorbeeld in de vorm van ontmoetingspunten of

Er wordt goed gekeken naar de verantwoordelijkheid van de

studieboostprogramma’s, waar studenten die moeite hebben

instelling en waar een verwijzing/warme overdracht naar een

hun scriptie af te ronden elkaar kunnen motiveren en hulp

ander type hulpverlening raadzaam is. Het wisselt per instelling

krijgen bij de laatste loodjes.

in welke mate zij het als hun verantwoordelijkheid beschouwen
om naast het signaleren van problematiek en door te verwijzen

4.3.2 Studentenwelzijn en sociale binding

ook te remediëren.

Zoals in hoofdstuk 3 gemeld zijn bij het thema
‘studentenwelzijn en sociale binding’ de meeste middelen

Instellingen die al voor en tijdens de coronatijd goede

ingezet op het versterken van de supportstructuur voor

afspraken hadden met gemeenten en zorgpartners in de regio,

studenten. Dit gebeurde met name door de aanstelling (of

houden deze structuren nog eens tegen het licht om te blijven

uitbreiding van de aanstellingen) van specifieke begeleiders,

verbeteren. Andere instellingen zoeken juist de samenwerking

waaronder maatschappelijk werkers, pedagogen, psychologen,

(weer) op om de benodigde breedte in behoefte aan

een-op-een coaches en SLB’ers. Op die manier zijn docenten

ondersteuning van studenten goed te kunnen borgen.

ontlast bij de ondersteuning van studenten, met name als
het gaat om niet direct onderwijsgerelateerde ondersteuning.
Ook zijn op sommige plekken klassen kleiner gemaakt,
waarmee meer tijd en aandacht naar de zorgbehoefte van elke
student kan gaan. Dat lijkt doorgaans goed uit te pakken. Ten
slotte worden ook studenten zelf ingezet als coach voor hun
medestudenten, de zogenoemde peer-to-peer coaching. Hierbij
lijkt het raadzaam om deze studenten op hun beurt te coachen
(coach de coach), zodat ze beter kunnen omgaan met de
problematiek die ze signaleren bij hun medestudenten.
Opvallend vaak blijken extra psychologen ingezet, intern dan
wel extern gepositioneerd. Instellingen helpen studenten ook
bij het zoeken van hulp in praktische zin. Dit is bijvoorbeeld
van belang bij instellingen met een grote internationale
studentenpopulatie. Dergelijke studenten weten vaak nog niet
de weg naar een huisarts of hoe ze aan een doorverwijzing naar
een psycholoog kunnen komen.
Ook zijn er vele sociale activiteiten georganiseerd ten behoeve
van studentenwelzijn en sociale binding, zowel centraal als
meer decentraal. Decentrale activiteiten lijken effectiever om de
sociale cohesie binnen een opleiding te bevorderen. Maar voor
algemeen sociaal contact lijkt een meer centrale plek (zoals
een huiskamer waar studenten laagdrempelig terechtkunnen)
prima te werken. Dat is tevens een plek waar veel individuele
problematiek gesignaleerd kan worden. Andere initiatieven op
centraal niveau zijn bijvoorbeeld ‘writing labs’, boeken-, gameen wandelclubs.
Sociale binding en/of studentenwelzijn lijken steeds vaker
opgenomen in de strategie. Instellingen proberen daarbij steeds
meer de verantwoordelijkheid van de instelling scherp te krijgen
als het gaat om taken op het gebied van welzijn en zorg van en
voor studenten.
29

Radboud Universiteit – samenwerking in de
regio
De Radboud Universiteit heeft gemerkt dat de problematiek bij studenten steeds complexer is geworden. Studenten
ervaren meer eenzaamheid, maar hebben ook te maken met
bijvoorbeeld financiële druk en de woningtekorten. Dit kan
ook voor problemen zorgen tijdens hun studie. Om studenten
hierbij te helpen, heeft de universiteit ondersteuning in huis
en werkt daarnaast samen met verschillende buurteams van
de gemeente. Er is zelfs een studentenambtenaar die namens
de gemeente met de onderwijsinstellingen samenwerkt.
Gezamenlijk wordt bekeken bij welk domein problemen het
beste kunnen worden ondergebracht. Studieproblematiek
wordt behandeld door de studentenpsychologen van de universiteit zelf, andere problematiek wordt in kaart gebracht en
doorverwezen naar de daarvoor bestemde sociaal werker of
hulpverlener.

Universiteit Maastricht – health counseling
service
Ook de Universiteit Maastricht voorziet in een functie waarbij de
studenten geholpen worden of goed doorverwezen: studenten
met vragen over hun gezondheid kunnen gebruikmaken van
de health counseling service. De service geeft per e-mail advies
en verwijst studenten door naar de juiste informatie en/of hulp
binnen of buiten de onderwijsinstelling. Daarnaast richt de
service zich op het optimaliseren van de informatievoorziening
voor studenten met betrekking tot welzijn, gezondheid, de
gezondheidszorg en zorgverzekeringen.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

4.4 Wat is er veranderd in
het onderwijs?

heeft voor veel studenten grote voordelen, en zo wordt er (weer)
veel geïnnoveerd op blended learning. Van onderwijsgevend
personeel vraagt dit een omslag, en de ene docent blijkt beter

Instellingen hebben in de afgelopen periode, mede dankzij de

geëquipeerd dan de ander als het gaat om digitale vaardigheden.

NPO-middelen, een palet aan maatregelen en interventies

Los van de voorkeursstijl van onderwijsgevend personeel, wordt

opgebouwd voor de verschillende typen vraagstukken waar

ook de afweging voor de student gemaakt. Zo zet een aantal

zij mee werden en worden geconfronteerd. Daarmee is

mbo-instellingen bewust in op het volledig volgen van lessen

extra handelingsperspectief opgebouwd voor uiteenlopende

binnen de instelling en niets digitaal, zodat studenten uit hun

ondersteuningsvragen van studenten.

isolement kunnen komen en meer sociale contacten hebben.
Hybride lessen werken beduidend minder goed, en worden zo

In de voorgaande tussenmetingen werd al gemeld dat meerdere

veel mogelijk voorkomen door de instellingen.

instellingen versnellen op blended learning. Naast een zo
passend mogelijke inzet van fysiek en online onderwijs zien we

Naast meer inzet op blended vormgeven van het onderwijs,

ook voorbeelden van curriculumontwikkeling gericht op betere

gaan verschillende instellingen breder aan de slag met online

studeerbaarheid. Denk aan het verbeteren van de timing van

toetsing. Voornamelijk in het ho is te horen dat dit voor een

werkgroepen, grootte van vakken, volgorde en mix van type

grote groep studenten én instellingen een goede ontwikkeling

onderwijsvormen en het bewust inbouwen van ontmoetingen

is. Er is geëxperimenteerd met verschillende vormen van

om de binding met en tussen studenten te bevorderen.

online toetsing en veel instellingen hebben breed ingezet op
de ontwikkeling van toetsplatforms en proctoring (toetsen

In de coronaperiode is op alle vlakken extra ingezet en

afnemen met digitaal toezicht). Online toetsing wordt over het

geëxperimenteerd. Nu denken onderwijsteams na over inzet

algemeen genoemd als een ontwikkeling die ook in de toekomst

ervan in de toekomst en maken zij afwegingen hieromtrent.

geborgd zal worden voor met name theoretische toetsen.

Tijdens de landelijke sessies hebben de deelnemers een aantal
veranderingen, dilemma’s en overwegingen aan de orde gesteld.

We zien in de breedte meer nadruk op didactiek in alle sectoren.
Het gaat hierbij voornamelijk om het betrekken en motiveren

Enerzijds heerst er een behoefte om extra in te zetten op

van studenten door het bieden van onderwijs dat beklijft en

groepsvorming en sociale binding met de opleiding, en zijn er

ondersteunend is aan hun leerproces. Bij de onderwijsteams

om die reden in de afgelopen periode veel groepsactiviteiten

is meer inzicht gekomen dat het onderwijs(ontwerp) anders

georganiseerd. Anderzijds heerst er al enige tijd, al voor

kan, waardoor bepaalde studentengroepen beter bereikt worden

de coronaperiode, een trend naar individualisering en

dan voorheen. Het onderwijs wordt bij meerdere instellingen

personalisering van het onderwijs, om te kunnen voorzien in de

(soms ook impliciet) herontworpen met het oog op didactische

complexer wordende problematiek en behoeften bij studenten.

principes die passen bij de huidige studenten. Er wordt extra

In de onderwijspraktijk leidt dit tot dilemma’s, zoals het wel of

ingezet op het professionaliseren van docenten door hun

niet aanbieden van digitaal onderwijs. Voor enkele studenten

bijvoorbeeld ook een coachende rol aan te leren.

zal het schakelen naar een online les hun ontwikkeling ten
goede komen, terwijl een grote groep studenten tegelijkertijd

Daarnaast is er binnen het onderwijs extra aandacht voor onder

gestimuleerd moet worden om fysiek aanwezig te zijn en zich

andere de Nederlandse taal en rekenen. Ook worden er extra

ook op sociaal vlak in groepsverband te kunnen ontwikkelen.

trainingen aangeboden in executieve vaardigheden als plannen
en leren leren. Docenten en onderwijsteams vragen zich af hoe

30

De ontwikkelingen van het digitale lesaanbod tijdens de

zij het handigst kunnen omgaan met de inzet van extra lessen

coronaperiode zijn na de lockdowns in eerste instantie afge-

die nodig zijn versus de verlaagde motivatie van studenten.

schaald om studenten te stimuleren weer naar de campus

Voor studenten kunnen extra lessen voelen als straf, wat niet

komen. Instellingen zijn op zoek naar de optimale manier om

ten goede komt aan de aanwezigheid en motivatie tijdens deze

digitaal en fysiek onderwijs te combineren. Bij veel instellingen

extra trainingen of lessen. Een dilemma daarbij is of die extra

bestaat een duidelijke wens om studenten weer naar de instel-

trainingen geïntegreerd moeten worden in het bestaande rooster

ling te laten komen, maar lopen zij hierbij tegen uitdagingen

of als extra les moeten worden aangeboden. Bij integratie in het

aan. Dit omdat studenten gewend zijn aan de flexibiliteit van

bestaande aanbod wordt niet alleen aandacht besteed aan de

thuisonderwijs en lastig kunnen wennen aan lange onderwijs-

vakinhoud, maar vergt het meer van docenten in het managen

dagen op locatie. Een (gedeeltelijk) online onderwijsaanbod

van de klas en het aanleren van executieve functies.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

In het mbo zien we naast bovenstaande veranderingen ook dat
er meer wordt gebouwd aan gezamenlijke verantwoordelijkheid

4.5 Hoe wordt vastgesteld of
interventies effectief zijn?

van werkgever-onderwijsinstelling-student voor de
opleiding. Niet alleen bij stages, maar ook bij de theoretische

Tijdens onze interviews en landelijke sessies hebben we gevraagd

componenten van de opleiding, zoals de inzet van hybride

hoe binnen de instelling wordt bepaald of interventies al dan

docenten en begeleiders uit het werkveld. Met name in de

niet het beoogde effect hebben. De teneur in de antwoorden

tekortsectoren neemt het mbo een grotere rol bij het begeleiden

is dat het erg lastig is om overtuigend vast te stellen dat een

van stages op de werkplek.

gewenst effect het gevolg is van een interventie. Dit heeft soms
te maken met belemmeringen in het volgen van studenten

Naast het aanpassen van het onderwijs, hebben docententeams

die de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

ook een grotere rol gekregen bij het signaleren van eventueel

met zich meebrengt, maar vooral ook met de complexiteit van

benodigde ondersteuning voor studenten. We zien bij veel

factoren die in onderlinge samenhang inspelen op die effecten.

instellingen dat daar extra op geprofessionaliseerd is tijdens de

Want hoe bepaal je bijvoorbeeld of een georganiseerde sociale

coronatijd. Duidelijk is dat eigenschappen als weerbaarheid en

activiteit daadwerkelijk tot een verhoogd welzijn van studenten

veerkracht het verschil kunnen maken voor studenten en het

heeft geleid? De causaliteit is vaak moeilijk aan te tonen.

bouwen hieraan zal ook veel meer aandacht gaan krijgen in het
onderwijs. Dit geldt eveneens voor de weg naar meer inclusief

Bovenstaande bevinding wordt ondersteund door de rede

onderwijs, die ook voor de pandemie al was ingezet.

die hoogleraar Jeroen van Merriënboer onlangs hield bij zijn
afscheid van de Universiteit Maastricht (bron: ScienceGuide).

Codarts – Student Life-programma

31

Daarin stelde hij dat evidence-based onderwijs een gevaarlijke
simplificatie is. “Er zijn dus geen onderwijsmethoden die wel

Het Codarts Student Life-programma, dat al ruim tien jaar
bestaat, richt zich op het stimuleren van zelfredzaamheid en
veerkracht, en het voorkomen van mentale en fysieke klachten
bij studenten. Hierbij wordt een integrale aanpak gehanteerd
gericht op preventie, vroegsignalering en begeleiding van
studenten. Dankzij Student Life stond hulp aan studenten bij
Codarts al goed in de steigers toen corona uitbrak.

of niet werken. Alles werkt ergens, niets werkt overal. We

Het programma is gebaseerd op drie pijlers:

gevaarlijke simplificatie – alleen al omdat de effectiviteit van

1. Gezondheidseducatie, grotendeels geïntegreerd in de curricula van de opleidingen.

methoden per context sterk kan verschillen.”

2. Onderzoek in samenwerking met het lectoraat Performing
Arts Medicine, op grond van onder meer screenen en monitoren van de fysieke en mentale gezondheid van studenten
via de maandelijkse online Student Life Monitor.

Toch worden er wel degelijk (impliciete en soms ook

3. Voorzieningen zoals het studentendecanaat en het Health
Centre, waar studenten terecht kunnen voor advies, begeleiding en/of behandeling van onder meer GZ-psychologen,
health coaches, performancepsycholoog, fysiotherapeuten,
diëtist, gehoorspecialist en logopedist.

waardering van studenten, de opkomst bij een georganiseerde

Uniek aan het Student Life-programma is dat de bovengenoemde pijlers op geïntegreerde wijze samenwerken. Student
Life ontwikkelt (gezondheids)beleid gericht op preventie, geeft
mede sturing aan het realiseren van een positief, gezond onderwijsklimaat en levert een bijdrage aan het afleveren van zelfredzame en zelfregulerende podiumkunstenaars en docenten. Het
programma is inmiddels overgenomen door andere organisaties. In 2022 reikte minister Dijkgraaf van OCW de Nederlandse
Hogeronderwijspremie uit aan Student Life voor het meest
vernieuwende onderwijsprogramma.

het onderzoek binnen de instelling of instellingoverstijgend.

weten alleen dat specifieke methoden werken voor specifieke
studenten met specifieke leerdoelen. Dat is iets anders dan
het populaire evidence-based onderwijs. Dat gaat wél uit van
goede of slechte methoden, en zegt dat we alleen methoden met
een gebleken effectiviteit moeten gebruiken. Dat vind ik een

expliciete) manieren gevonden om een indruk te krijgen
van de effectiviteit van interventies. Zo wordt bij wijze van
effectmeting vaak gekeken naar uitval- en rendementcijfers, de
activiteit, etc. Ook worden enquêtes onder studenten gehouden,
maar ook bij docenten en coaches over hoe de activiteiten
gewaardeerd worden. Ten slotte zijn projecten soms ingebed in
In die projecten worden de interventies in een gecontroleerde
setting gemonitord en worden de beoogde effecten tussentijds
geëvalueerd.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

ROC van Twente – monitoronderzoek werken met kleine(re) klassen
Bij verschillende opleidingen van ROC van Twente is naar aanleiding van het noodgedwongen werken met kleine(re) klassen tijdens de coronacrisis interesse ontstaan deze werkwijze
voort te zetten. Om te bezien of deze interventie ook daadwerkelijk werkt, heeft het ROC van Twente een monitoringsonderzoek uitgevoerd. Daarbij is onder andere onderzocht hoe
het werken met kleine(re) klassen wordt gedefinieerd, wat de
doelen zijn, hoe de onderwijsorganisatie ervan is ingericht, wat
de ervaren voor- en nadelen zijn en of er al onderwijseffecten
te meten zijn.
De belangrijkste redenen om het werken met kleine(re) klassen door te zetten, zijn het beter kunnen inspelen op bepaalde
doelgroepen studenten en om tijdens lessen meer individuele aandacht aan studenten te kunnen besteden bij het
aanleren van vaardigheden. Vooral studenten met een laag
aanvangsniveau en studenten met extra ondersteuningsbehoeften profiteren van klassenverkleining. De ervaring leert
dat er minder aandacht nodig is voor klassenmanagement
en daardoor meer effectieve lestijd besteed kan worden aan
lesinhoud en differentiatie.
Het werken in kleine(re) klassen is in de meeste teams kostenneutraal ingevoerd (en dus duurzaam). Dat lukte op twee
manieren: door de verhouding begeleide onderwijstijd en
beroepspraktijkvorming te veranderen (zonder af te wijken van
de wettelijke urennorm) of door begeleide onderwijstijd uit
het opleidingsprogramma te schrappen, waardoor ook afgeweken wordt van de wettelijke urennorm voor de opleiding.
Afhankelijk van de keuzes van de opleiding moeten passende
keuzes worden gemaakt voor het monitoren van de kwaliteit
en effectiviteit van het onderwijs. Dat is op dit moment nog
niet gemeten, mede omdat de huidige cijfers nog te veel
beïnvloed worden door corona(maatregelen).

32

Het is van belang te beseffen dat klassenverkleining een positief effect kan hebben op leerprestaties; dit effect is echter
indirect en afhankelijk van context en procesfactoren. ROC
van Twente heeft daarom op basis van het onderzoek de volgende aanbevelingen en overwegingen geformuleerd voor
het onderwijs:
y Zet alleen substantiële klassenverkleining in (zeven tot tien
studenten per klas, afhankelijk van de normale klasgrootte).
Enkele leerlingen per klas minder wzet geen zoden aan
de dijk.
y Speel door klassenverkleining beter in op bepaalde doelgroepen studenten: besteed meer tijd aan instructie en
verwerking bij het aanleren van vaardigheden en differentieer meer tijdens de les.
y Pas didactiek van lessen aan kleine(re) klassen aan aan de
grootte van de klas.
y Kijk kritisch naar voor wie en waarom je klassenverkleining
wilt inzetten om mogelijkheden te vinden dit kostenneutraal en duurzaam te organiseren.
y Zet klassenverkleining ook in om pedagogisch-didactische
en/of sociale processen in de klas te verbeteren.
y Onderwijsteams moeten extra inspanningen plegen om
de onderwijskwaliteit voor kleine(re) klassen te monitoren.
Voor de bredere inzet van kleine(re) klassen heeft het ROC
van Twente een checklist opgesteld met te maken afwegingen alvorens over te gaan tot de inzet van kleine(re) klassen
(conform aanbevelingen) en worden de klassenverkleiningen
in het vervolg gemonitord in samenwerking met practoraten.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

4.6 Borging en verduurzaming

Albeda – integrale aanpak begeleiding
& ondersteuning

Ons beeld uit de interviews en sessies is dat door de ervaringen

In de NPO-plannen binnen alle sectoren wordt breed ingezet
op een verscheidenheid aan (extra) ondersteuning, begeleiding en zorg voor studenten. Om meer structuur te bieden
in de complexe wereld van begeleiding en ondersteuning,
heeft Albeda de afgelopen tijd gewerkt aan een integrale en
eenduidige aanpak waarin samenhang tussen onderwijs, begeleiding en ondersteuning is aangebracht, afgestemd op de
vraag en behoefte van de student en uitvoerbaarheid in de
onderwijssetting.

tijdens de coronapandemie extra noodzaak gevoeld wordt en
energie aanwezig is om innovaties die al voor corona in gang
waren gezet komende jaren versneld door te zetten. Sommige
veranderingen zijn breed ingevoerd en worden inmiddels als
‘going concern’ gezien. Tijdens de interviews en de landelijke
themasessies is veelvuldig gesproken over het via borging
verduurzamen van maatregelen en interventies, ook nadat de

Albeda heeft geïnvesteerd in duidelijkheid en consensus op
zowel inhoud en vorm als op te gebruiken taal/definities van
ondersteuning en begeleiding. Wat betreft dat laatste is er
bijvoorbeeld voor gekozen om het woord ‘zorg’ niet meer in
benamingen te laten voorkomen en de benamingen zo goed
mogelijk te laten aansluiten bij de inhoud van het werk.

NPO-middelen volledig zijn besteed. Dit betreft interventies
die dusdanig goed zijn bevallen dat ze een structurele plek
verdienen in en rondom het onderwijs. Hier speelt ook mee
dat corona dan wel achter ons mag liggen, maar dat studenten
nog jaren met de gevolgen te maken gaan krijgen. Dat vraagt
om structurele inbedding van maatregelen, aanbod en

Vervolgens wordt een helder onderscheid gemaakt in de
hoofdgebieden begeleiding (werkzaamheden in het onderwijs
gericht op studie- en loopbaanbegeleiding), ondersteuning
(onderwijsoverstijgende hulpvragen van studenten, uitgevoerd
door een ondersteuningsteam per locatie) en passend onderwijs. Per hoofdgebied is vervolgens gedefinieerd welke kaders
er zijn, welke doelen Albeda-breed worden nagestreefd en
welk type functionarissen betrokken is bij de uitvoering ervan.
Daarnaast is overzichtelijk uitgewerkt hoe de verwijsstructuur
werkt, hoe wordt samengewerkt met externe partners en hoe
begeleiding, ondersteuning en passend onderwijs worden
gefinancierd (intern en extern).

voorzieningen, die overigens vaak al voor corona bestonden,
maar belangrijker en groter geworden zijn door de ervaringen
tijdens en na de coronaperiode.
Uit de gesprekken blijkt dat instellingen zich vragen stellen als:
welke interventie heeft zich bij sommige opleidingen bewezen
en kunnen we die centraal aanbieden voor meer studenten?
Zijn er interventies die niet breed aangeboden moeten blijven
worden zoals in de lockdownfase, maar wel voor een specifieke
groep beschikbaar moeten blijven? Welke interventies kunnen

Naast het bieden van structuur en nog meer samenhang in
ondersteuningsactiviteiten, beoogt de aanpak ook kennis,
inzichten en ervaringen te bundelen om deze waar wenselijk
eenduidig te kunnen verbreden. Albeda werkt daarbij toe naar
vijf kwaliteitscriteria om begeleiding en ondersteuning kwalitatief te kunnen volgen en meten via een cyclische aanpak.

in de bestaande organisatie uitgevoerd worden zonder extra
menskracht in te hoeven zetten, en welke vormen van borging
en verduurzaming vragen om structurele financiële inzet en
waar vinden we deze? Bij de meeste instellingen moeten die
keuzes nog worden gemaakt. In het borgen van inventies wordt
veelal aangesloten bij bestaande structuren en faciliteiten om
het betaalbaar te maken voor de toekomst.

y

Het blijvend faciliteren van extra middelen voor degenen die
dat zelf niet kunnen bekostigen, zoals laptops en maaltijden.

Gevraagd naar interventies die instellingen voornemens zijn te

y

borgen/te verduurzamen, zijn de volgende genoemd:

van het introductieprogramma.
y

Voorbeelden van interventies die zo veel
mogelijk instellingbreed geborgd worden
y

studenten en goede communicatie over wat er op dit vlak
geboden wordt.
y

medestudenten te coachen.
y

De (blijvende) inzet van (centrale) studentpsychologen.

y

Inzetten op het coachen en professionaliseren van
medewerkers en studenten op het coachen van (mede)

33

Structurele ontmoetingsruimtes, zoals studieplein en

Studenten blijvend beter betrekken bij (vormgeving en
organisatie van) het onderwijs.

y

Verdergaande flexibilisering, bijvoorbeeld meer modulair
onderwijs (ook opleidingoverstijgend).

y

studenten.
y

Meer structurele aandacht voor het welzijn van de
individuele student. Beter inzicht krijgen in het welzijn van

Peer-to-peer coaching, waarbij bijvoorbeeld studenten van
de opleiding sociaal maatschappelijk werk stage lopen door

Instellingbreed invoeren van een verdieping en verlenging

Flexibele instroom, het hele jaar welkom om in te stromen,
switchen beter faciliteren.

y

Meer blended learning (mix van digitaal en fysiek, flipping the

of -huiskamer, laagdrempelig voor alle (en vooral ook

classroom, kennisclips, etc.). Op dit punt bestaan duidelijke

kwetsbare) studenten.

verschillen tussen instellingen maar ook tussen opleidingen.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Windesheim – borgen van brede inzet van
studentcoaches

Om interventies op de langere termijn te kunnen borgen,

Hogeschool Windesheim heeft de inzet van studentcoaches in
de coronaperiode geëvalueerd en vervolgens besloten tot het
breed inzetten van deze coaches voor alle 8.000 eerstejaarsstudenten. Een groot aantal ouderejaarsstudenten wordt doorlopend getraind om studentcoach/buddy te worden. Zij werken
tegen een vergoeding. Studentcoaches helpen eerstejaars bij
het plannen van hun studie, omgaan met studiestress, samenwerken en de weg vinden binnen de instelling. Studentcoaches
zijn beschikbaar voor eerstejaarsstudenten al voordat de studie
begint. De inzet van deze buddy’s is effectief gebleken en goed
organiseerbaar voor de instelling. Zowel vanuit de eerstejaarsstudenten als vanuit de studentcoaches is er meer dan genoeg
animo om dit na het NPO-programma voort te zetten.

opleiden van teams ten behoeve van het borgen van kennis

zetten instellingen hun NPOmiddelen ook in voor het
en het versterken/aanhalen van netwerken in de omgeving
(gemeenten, zorgpartijen, werkgevers/stagebedrijven) om
duurzame relaties voor de toekomst te behouden.
Meer in algemene zin lijkt het besef te zijn gegroeid dat in het
onderwijs geen ‘one size fits all’ benadering past. Onderwijs is
veel complexer dan vaak wordt gedacht en vergt in sommige
gevallen een andere insteek van onderwijsteams/instellingen.
Ook de impact van maatschappelijke verschillen (zoals
tussen arm en rijk) die zich ook in de studentenpopulatie
weerspiegelen, is duidelijker naar voren gekomen. Die

Voorbeelden van interventies die niet breed
aangeboden moeten blijven worden zoals in

verschillen bepalen bijvoorbeeld of studenten de beschikking

de lockdownfase, maar wel voor een specifieke
groep beschikbaar moeten blijven

onderwijs te kunnen volgen en of ze bij sociale activiteiten

Hierbij noemen instellingen vele voorbeelden, omdat zij steeds

om deze kansenongelijkheid (enigszins) tegen te gaan. Last but

meer nadenken over het inzetten van interventies op maat voor

not least is communicatie genoemd als een succesfactor: laat

specifieke groepen studenten. Dit betreft onder meer:

zien welke faciliteiten de instelling biedt, zodat studenten weten

y

studievaardigheidstrainingen, leren leren

y

specifiek door de instelling georganiseerde stageplekken

y

extra stage-coaching

y

digitale examinering

y

extra taallessen

y

sociale activiteiten (voor specifieke groepen zoals
buitenlandse studenten wat intensiever)

y

boostprogramma’s voor studenten die zijn vastgelopen of
extra ondersteuning nodig hebben bij het afstuderen.

34

hebben over faciliteiten en (digitale) middelen om het
aanwezig kunnen zijn. Instellingen treffen meer maatregelen

waar ze terecht kunnen.

HOOFDSTUK 5

Voortgang NPOmiddelen voor
vertraagd onderzoek

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

5.1 Inleiding

wo-instellingen. Voor hbo-instellingen is bepaald dat de
beschikbare middelen voor het hbo door hogescholen kunnen

Niet alleen het onderwijs heeft te maken met uitdagingen als

worden aangevraagd en vervolgens verdeeld worden door

gevolg van de coronacrisis. Hetzelfde geldt voor onderzoekers,

Regieorgaan SIA op basis van studentenaantallen. Dus elke

bijvoorbeeld doordat zij veldwerk niet konden uitvoeren of

hogeschool had recht op een bepaald bedrag op basis van

vanwege een niet-optimale thuiswerksituatie. Vertragingen

studentenaantallen. Niet alle hogescholen hebben dat geld

vanuit de lockdownperiodes worden nu zichtbaarder,

aangevraagd; in 2022 deden 21 van de 37 hogescholen een

bijvoorbeeld doordat promovendi die in de coronapandemie

aanvraag voor de hen toebedeelde middelen, in 2021 betrof dit

startten, achterlopen op de planning om hun proefschrift

19 van de 37 hogescholen.5

tijdig af te ronden. De NPOmiddelen maken het mogelijk
onderzoekers in staat te stellen hun onderzoek af te ronden.

Tabel 17 laat zien in hoeverre de middelen uit het

Dit is in het belang van hun wetenschappelijke carrière,

bestuursakkoord onderzoek zijn uitgeput over 2022 op basis

de continuïteit van het onderzoek en de kwaliteit van het

van beschikbare cijfers uit de monitortool. Als we kijken naar

hoger onderwijs in Nederland. De instellingen zetten deze

de totale realisatie van middelen over 2021 en 2022, dan komt

NPO-middelen in voor salariskosten die in de kalenderjaren

deze uit op 70%. In alle sectoren is twee derde van de middelen

2021 en 2022 werden gemaakt voor onderzoekers, en die

besteed, de wo-instellingen uit onze steekproef zijn het verst

noodzakelijk zijn voor het kunnen afronden van onderzoek

met de besteding (89%).

en het blijven geven van onderwijs. Begunstigden zijn
onderzoekers met een tijdelijke aanstelling, die werkzaam

Tabel 17

zijn bij universiteiten, umc’s, NWO- en, KNAW-instituten

Uitputting NPO-middelen onderzoek op
basis van beschikbare cijfers.

en hogescholen, die door coronaomstandigheden vertraging
hebben opgelopen in hun onderzoek. In 2020 zijn onderzoekers

Beschikbaar

Besteed tot peil­

2021 en 2022*

datum 1 januari 2023

Percentage

alleen geholpen vanuit eigen middelen van de instellingen.

Hbo (N=6)

€ 1.633.390

€ 1.181.085

72%

Vanaf 2021 zijn daarnaast ook middelen beschikbaar gesteld

Wo (N=6)

€ 18.502.000

€ 16.376.047

89%

vanuit het NPO. Kosten die gemaakt worden om onderzoekers

NWO (N=9)

€ 4.756.000

€ 3.242.859

68%

KNAW (N=14)

€ 2.728.000

€ 1.902.304

70%

integrale kosten, zoals kosten voor contractverlengingen en

Umc’s (N=8)

€ 69.190.000

€ 45.128.960

65%

overige kosten die noodzakelijk zijn voor onderzoekers om

Totaal

€ 96.809.390

€ 67.831.255

70%

te helpen met het inhalen van vertragingen, kunnen
gedekt worden vanuit de NPOmiddelen. Het gaat hier om

hun onderzoek goed te kunnen afronden. Anders dan bij

* Beschikbare bedrag voor de betreffende instellingen.

universiteiten hebben onderzoekers bij hogescholen in sommige
gevallen wel al een vaste (onderwijs)aanstelling. Zij worden
gefaciliteerd door een langere vrijstelling van onderwijs om hun

In onze vorige tussenmeting verwachtten instellingen vooral

onderzoek te kunnen afronden.

in 2022 en 2023 NPO-middelen in te zetten om vertragingen
in te lopen. Dit strookt met de besteding tot nu toe, en ook

5.2 Besteding
onderzoeksmiddelen NPO

met de toelichting die instellingen hierbij geven. Meerdere
instellingen (zowel in hbo als wo) melden de middelen reeds te
hebben toebedeeld aan onderzoekers die gepland hadden hun
onderzoek de komende jaren te gaan afronden en vertraging

Voor onze rapportage baseren we ons op cijfers uit de

hebben ondervonden.

monitortool en de informatie vanuit de umc’s (via
NFU), KNAW- en NWO-instituten. In de steekproef

Het gemiddelde bedrag per onderzoeker die geholpen werd

hebben zes (van de dertien) hbo-instellingen

vanuit NPO-middelen tot en met 2022, loopt binnen

gebruikgemaakt van de onderzoeksmiddelen uit het NPO.

individuele instellingen uiteen van € 3.500,- tot € 45.000,-.

Alle wo-steekproefinstellingen maken gebruik van de
NPO-onderzoeksmiddelen.
In het bestuursakkoord onderzoek wordt per instelling
aangegeven hoeveel middelen er beschikbaar zijn voor de
36

5

De staffel voor hogescholen is toegepast op basis van wat de hogescholen
hebben aangevraagd. Als een hogeschool minder had aangevraagd dan volgens
de staffel beschikbaar was voor die hogeschool, is het aangevraagde bedrag
volledig toegekend. Voor hogescholen die meer hebben aangevraagd, is eerst het
staffelbedrag toegekend, en zijn daarna de overige middelen weer in verhouding
van de staffel ingedeeld en toegekend aan de hogescholen naar ‘overblijvende’
behoefte en is dat herhaald tot de middelen verdeeld waren.

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Gemiddeld werden onderzoekers tot de peildatum 1 januari

Tabel 19

2023 vanuit het NPO geholpen met een bedrag van (afgerond)

Aantal onderzoekers geholpen
vanuit NPO-middelen.
Aantal geholpen onderzoekers

€ 21.000,- (zie tabel 18). We zien dat dit bedrag hoger is in het
wo, bij de umc’s en bij de NWO-instituten, en relatief lager bij

Hbo (N=6)

100

de KNAW-instituten en in het hbo. In het hbo worden minder

Wo (N=6)

674

middelen ingezet voor ondersteuning aan onderzoekers; ook

NWO (N=9)

116

KNAW (N=14)

137

Umc’s (N=8)

2.260

Totaal

3.287

is het gemiddelde bedrag per onderzoeker beduidend lager.
Verschillen tussen instellingen en sectoren kunnen te maken
hebben met het type kosten dat verschilt per type onderzoek, of
met het aantal maanden waarmee een contract verlengd wordt.
Tabel 18

Gemiddeld bedrag per onderzoeker
geholpen vanuit NPO-middelen.
Gemiddeld bedrag per onderzoeker

5.3 Besteding eigen middelen voor
ondersteuning aan onderzoekers

Hbo (N=6)

€ 11.811

Wo (N=6)

€ 24.297

Naast NPO-middelen hebben instellingen ook eigen middelen

NWO (N=9)

€ 27.956

ingezet om onderzoekers met tijdelijke contracten te helpen

KNAW (N=14)

€ 13.885

Umc’s (N=8)

€ 19.969

Totaal

€ 20.636

hun vertragingen in te lopen, bijvoorbeeld door contracten te
verlengen. De bestede bedragen uit eigen middelen in 2021 en
2022 staan weergegeven in tabel 20.
Als we kijken naar het gemiddelde bedrag per onderzoeker

InTabel tabel 19 staat het aantal onderzoekers opgenomen dat

(tabel 21), blijkt het gemiddelde bedrag per onderzoeker

geholpen is vanuit NPO-middelen, in 2021 en in 2022 tot de

gefinancierd uit eigen middelen te verschillen van de

peildatum van 1 januari 2023. Tabel 22 (zie paragraaf 5.3)

gemiddelde bedragen zoals gefinancierd vanuit NPO-middelen:

toont het aantal onderzoekers dat geholpen werd met eigen

deze zijn soms lager en voor het wo juist veel hoger. Het

middelen vanuit de instellingen tot peildatum 1 januari 2023.

gemiddelde bedrag per onderzoeker loopt bij individuele

Gebaseerd op de gegevens van de onderzoeksinstituten en de

instellingen uiteen van € 244,- tot € 45.000,-.

hbo- en wo-instellingen in onze steekproef, zijn er tot en met
2022 ten minste 3.287 onderzoekers vanuit de NPO-middelen
geholpen en ten minste 1.396 onderzoekers met eigen middelen

Tabel 20 Besteding geholpen onderzoekers
met eigen middelen.
Besteed tot peildatum 1 januari 2023

van instellingen en instituten.6 Met andere woorden, er worden
dus meer onderzoekers geholpen vanuit NPO-middelen dan

Hbo (N=1)

€ 974

vanuit eigen middelen. Bij meerdere instellingen worden

Wo (N=6)

€ 6.066.029

dezelfde onderzoekers geholpen vanuit het NPO én vanuit

NWO (N=9)

€ 1.572.154

KNAW (N=14)

€ 128.504

Umc’s (N=7)

€ 13.740.800

Totaal

€ 21.508.461

eigen middelen, bijvoorbeeld een contractverlenging uit het
NPO, en overheadkosten uit de eigen middelen. Daarnaast
kan het voorkomen dat dezelfde onderzoekers zowel in 2021
als in 2022 geholpen worden. Die zijn niet meegenomen in
de gepresenteerde cijfers over 2022, omdat ze in 2021 reeds

Tabel 21

geteld zijn. Het gaat volgens onze informatie om ten minste 191

Gemiddeld bedrag per onderzoeker
geholpen vanuit eigen middelen.
Gemiddeld bedrag per onderzoeker

onderzoekers.

6

37

Omdat we ons baseren op een steekproef, valt het totaal aantal geholpen onderzoekers in onze rapportage vanzelfsprekend lager uit dan in de totale populatie.
In de volgende meting beschikken we over gegevens uit de jaarverslagen vanuit
alle instellingen en kunnen we uitspraken doen over de gehele populatie.

Hbo (N=1)

€ 244

Wo (N=5)

€ 34.070

NWO (N=9)

€ 25.357

KNAW (N=14)

€ 16.063

Umc’s (N=6)

€ 9.857

Totaal

€ 13.664

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

afloopt. Zo werden de middelen op basis van urgentie

Tabel 22 Aantal onderzoekers geholpen
vanuit eigen middelen.

verdeeld over de aanvragers. Keerzijde hiervan was echter dat

Aantal geholpen onderzoekers

onderzoekers maar eenmalig een aanvraag konden indienen en

Hbo (N=2)

64

enkel in de ronde waartoe zij waren ingedeeld op basis van hun

Wo (N=6)

172

contract. Vertragingen op een later moment in het onderzoek

NWO (N=9)

62

konden dus niet meer worden meegenomen. Meerdere

KNAW (N=14)

8

Umc’s (N=7)

1.090

Totaal

1.396

onderzoekers geven aan dat de procedure om middelen aan te
vragen onduidelijk was. Een van hen meldt dat zijn begeleiders
voor hem de middelen hebben aangevraagd. In een ander geval
leidde een gecombineerde aanstelling tussen verschillende
onderzoeksinstituten tot onduidelijkheid bij wie er wat kon

5.4 Verdeling van middelen
naar onderzoekers

worden aangevraagd om de vertraging te bekostigen.
Onderzoekers rapporteren tijdens de sessie over verschillende
manieren waarop hun instelling onderzoekers heeft

Om meer inzicht te krijgen in hoe onderzoekers met tijdelijke

ondersteund die vertraging hadden opgelopen. Hierin komt een

contracten worden geholpen binnen instellingen die

aantal rode draden naar voren: het meest genoemde antwoord

aanspraak kunnen maken op NPO-middelen, hebben we een

was contractverlenging voor onderzoekers met tijdelijke

sessie georganiseerd. Bij deze sessie waren negen deelnemers

contracten. Op basis van de interviews en toelichting bij de

aanwezig: zes promovendi vanuit diverse universiteiten, een

monitortool weten we dat dit doorgaans gaat om een verlenging

promovendus en een onderzoekscoördinator vanuit twee

van drie tot negen maanden. Andere genoemde activiteiten

verschillende hogescholen en een onderzoeker vanuit een

betroffen ondersteuning door een student-assistent bij de

KNAW-instituut. We hebben de NPO-contactpersonen van

uitwerking van transcripten of videofragmenten, het uitvoeren

hbo- en wo-instellingen, PNN, PostdocNL, KNAW en NWO-i

van online experimenten wanneer live experimenten door de

gevraagd om onderzoekers bij ons aan te melden. Tijdens deze

restricties niet mogelijk waren en een tijdelijke verlichting van

sessie zijn de ervaringen van deze onderzoekers opgehaald

de onderwijsverplichting.

over de manieren waarop zij geholpen worden met eventuele
coronagerelateerde vertragingen. Naast de onderzoekerssessie

Een relevante toevoeging ten aanzien van contractverlengingen

hebben we de respondenten in de interviews met de

op basis van de onderzoeksessie en de interviews is dat

steekproefinstellingen ook gevraagd naar de stand van zaken

hbo-onderzoekers niet standaard een tijdelijke aanstelling

rondom ondersteuning aan onderzoekers.

hebben tijdens hun promotieonderzoek, zoals dit wel
gebruikelijk is bij universitaire promovendi. Het komt

Uit de sessie blijkt dat de meerderheid van de deelnemers niet

regelmatig voor dat deze hbo-promovendi reeds een vaste

of beperkt op de hoogte is van de mogelijkheden om middelen

aanstelling hebben. Voor deze groep onderzoekers gaat het dus

aan te vragen om opgelopen vertragingen in te lopen. Dit is in

niet zozeer om een contractverlenging als wel om ruimte te

lijn met de bevindingen van de voorgaande tussenmeting: ook

krijgen voor afronding van hun onderzoek, bijvoorbeeld in de

toen al bleek de kennis van onderzoekers over de mogelijkheden

vorm van een tijdelijke onderwijsvrijstelling.

bij vertraging doorgaans beperkt en dat dit per instelling heel
erg kon verschillen. Enkele deelnemers gaven aan wel uitgebreid

De deelnemers aan de sessie hebben allen aanspraak gemaakt

geïnformeerd te zijn door hun instelling over de mogelijkheden

op NPO-middelen om hun vertragingen in te lopen. Bij

vanuit het NPO en/of andere financieringsbronnen. De

de meesten van hen viel het toegekende aantal maanden

helft meldt dat de ondersteuning die zij hebben ontvangen

verlenging lager uit dan het aantal aangevraagde maanden.

volledig uit de NPO-middelen is bekostigd en de andere helft

De redenen hiervoor zijn voor de deelnemers niet altijd

rapporteert dat het gaat om een combinatie van NPO-middelen

helder. Op basis van de interviews is bekend dat bij meerdere

en andere budgetten.

instellingen de NPO-middelen niet toereikend zijn om de
contractverlengingen allemaal volledig te kunnen honoreren.

Instellingen zijn verschillend omgegaan met de manier van

In dat soort situaties hanteren instellingen vaak een

aanvragen van NPO-middelen. In één geval is gewerkt met

maximering van de verlenging, doorgaans drie tot zes maanden.

aanvraagrondes op basis van de datum waarop het contract
38

Rapportage Implementatiemonitor NPO | Derde tussenmeting

Tot slot geven de onderzoekers aan dat ze blij zijn dat er
middelen beschikbaar zijn gesteld om de opgelopen vertragingen
in het onderzoek te bekostigen. Lange tijd was echter onzeker
of er middelen beschikbaar zouden komen en of ze daar ook
aanspraak op zouden kunnen maken. In een aantal gevallen zat
er bijvoorbeeld ook nog maanden tussen het indienen van de
aanvraag en het toekennen van de budgetten. Regelmatig wordt
pas aan het einde van het traject bepaald of een verlenging
nodig is of niet. Onderzoekers geven aan dat dit voor extra
stress heeft gezorgd en van invloed is geweest op hun welzijn.

39

HOOFDSTUK 6

Tot slot
We richten graag een dankwoord aan allen die hebben meegewerkt aan deze derde tussenmeting
in het kader van de implementatiemonitor Nationaal Programma Onderwijs (NPO).
Wij danken alle deelnemers aan door ons georganiseerde interviews en landelijke bijeenkomsten,
voor de uitvoerige informatie die we mochten ontvangen. We hebben zonder uitzondering goede
inhoudelijk en plezierige gesprekken kunnen voeren over de besteding van de NPO-middelen,
de rol van de medezeggenschap, de wijze waarop docenten inspelen op de veranderingen in
behoeften en gedrag van studenten, de verduurzaming van succesvol gebleken aanpakken, de
verlenging van tijdelijke onderzoekscontracten, et cetera.
Speciale dank zeggen we aan de instellingen die ons zo gastvrij hebben ontvangen bij de
themabijeenkomsten voor kennisdeling: Summa College, Avans, MBO Amersfoort en
Tilburg University.

‘WIJ ZIJN BERENSCHOT, GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG’
Wij zien een Nederland dat altijd in ontwikkeling is. Zowel sociaal als organisatorisch verandert er veel.
Al meer dan 80 jaar volgen wij deze ontwikkelingen op de voet en werken we aan een vooruitstrevende
samenleving. Daarbij staan we voor duurzaam advies en de implementatie hiervan. Altijd gericht op
vooruitgang én echt iets kunnen betekenen voor mensen, organisaties en de maatschappij.
Alles wat we doen, is onderzocht, onderbouwd en vanuit meerdere invalshoeken bekeken. In ons
advies zijn we hard op de inhoud, maar houden rekening met de menselijke maat. Onze adviseurs
doen er alles aan om complexe vraagstukken om te zetten naar praktische oplossingen waar u iets
mee kan. Wij geven advies en bieden digitale oplossingen waarbij we ons focussen op:
y Toekomst van werk en organisatie
y Energietransitie
y Toekomst van zorg
y Transformatie van openbaar bestuur

Berenschot Groep B.V.
Van Deventerlaan 31-51, 3528 AG Utrecht
Postbus 8039, 3503 RA Utrecht
030 2 916 916
www.berenschot.nl