Meer bewegen: doorverwijzing
naar activiteiten door
eerstelijnszorgverleners

RIVM Briefrapport 2019-0034
T.M. Schurink-van ‘t Klooster | A. Loyen | K.I. Proper

Meer bewegen: doorverwijzing
naar activiteiten door
eerstelijnszorgverleners.

RIVM Briefrapport 2019-0034
T.M. Schurink-van ‘t Klooster | A. Loyen | K.I. Proper

RIVM Briefrapport 2019-0034

Colofon

© RIVM 2019
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2019-0034
T.M. Schurink-van ‘t Klooster (auteur), RIVM
A. Loyen (auteur), RIVM
K.I. Proper (auteur), RIVM
Contact:
K.I. Proper
Afdeling Levensloop en Gezondheid
Centrum Voeding, Preventie en Zorg
Karin.proper@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Directie Sport, in het kader van
V/030008/18, Proces van doorverwijzing.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Publiekssamenvatting

Meer bewegen: doorverwijzing naar activiteiten door
eerstelijnszorgverleners
Het RIVM heeft onderzocht of en waarom huisartsen,
praktijkondersteuners, jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen mensen
adviseren of concreet doorverwijzen naar programma’s om meer te
bewegen. Vanuit de jeugdgezondheidszorg wordt vaak aangeraden om
meer te bewegen, vooral bij kinderen met overgewicht. Huisartsen doen
dat in mindere mate en verwijzen vooral door wanneer het de klacht kan
verhelpen waarvoor mensen op het spreekuur komen. Bewegen blijkt
echter niet in alle richtlijnen voor leefstijl-gerelateerde aandoeningen te
zijn opgenomen. Dit is wel het geval bij bijvoorbeeld problemen met het
bewegingsapparaat, zoals aan schouder en knie, bij chronische klachten
aan het zenuwstelsel en bij chronische luchtwegaandoeningen.
De belangrijkste redenen waarom artsen niet doorverwijzen zijn een
beperkte motivatie van patiënten om meer te bewegen, de financiële
situatie van de patiënt, gebrek aan tijd tijdens het consult, en wanneer
grotere/belangrijkere problemen voorrang hebben.
Huisartsen geven zelden preventief advies om meer te bewegen, dus om
gezondheidsproblemen te voorkomen. Dit is in lijn met de kerntaken van
de huisarts, waar primaire preventie geen onderdeel van uitmaakt.
Preventieve zorg voor patiënten met beginnende gezondheidsklachten of
om complicaties te voorkómen is wel onderdeel van deze kerntaken.
Resultaten van dit onderzoek bevestigen dit: huisartsen geven vooral
beweegadvies als het gerelateerd is aan de gezondheidsklacht.
Huis- en jeugdartsen kunnen mensen op verschillende manieren
doorverwijzen naar een bewegingsactiviteit. Dit kan zijn naar bewegen
zonder begeleiding zoals wandelen of hardlopen, naar het reguliere
beweegaanbod, zoals een sportschool, naar een fysiotherapeut, of naar
beweegactiviteiten die de huisartsenpraktijk zelf organiseert, zoals
wandelen met patiënten. Ook kan een ‘beweegmakelaar’ zoals een
buurtsportcoach worden ingeschakeld, die helpt om een passende
activiteit te vinden, of worden doorverwezen naar een ‘gecombineerde
leefstijlinterventie’ waarbij bijvoorbeeld ook over voeding wordt
geadviseerd.
Het belang van preventie in de zorg wordt de laatste jaren steeds meer
erkend, ook in beleid. Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het
ministerie van VWS.
Kernwoorden: bewegen, sport, doorverwijzing, huisarts,
praktijkondersteuners, jeugdgezondheidszorg, eerstelijnszorg,
interventie, preventie

Pagina 3 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Pagina 4 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Synopsis

Physical activity: referral to activities by primary care providers
RIVM has investigated whether and why general practitioners, practice
assistants, pediatricians and pediatric nurses refer people to physical
activities. Pediatricians often recommend physical activity, especially in
overweight children. GPs do this to a lesser extent and mainly promote
physical activity in case it involves a physical activity-related complaint.
Physical activity appeared not to be included in all health care guidelines
for lifestyle-related disorders, but was included in, for example, health
care guidelines of musculoskeletal disorders, chronic complaints of the
nervous system and chronic respiratory diseases.
The main reasons why doctors do not advise to increase levels of
physical activity are a limited motivation of patients, the financial
situation of the patient, lack of time during the consultation, and larger /
more important problems of the patient.
GPs rarely give preventive advice to increase physical activity levels, in
order to prevent health problems. This is in line with the core tasks of
the GP, of which primary prevention is not a part. Preventive care for
patients with health problems is part of the core tasks of the GP and
results of this study confirm this: GPs mainly provide exercise advice if it
is related to the health complaint.
GPs and pediatricians can refer people to physical activity in various
ways. This can involve physical activity without supervision, such as
walking or running, to regular exercise, a physiotherapist, or physical
activities organized by the GP practice, such as walking with patients. A
"physical activity agent" can also be called in, who helps to find a
suitable activity, or a referral to a "combined lifestyle intervention"
including the promotion of a healthy diet in addition to physical activity.
The importance of prevention in health care is increasingly being
recognized, also in policy. This study was commissioned by the Ministry
of Health, Welfare and Sport.
Keywords: physical activity, sports, referral, general practitioner, nurse
practitioners, pediatricians, primary care, intervention, prevention

Pagina 5 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Pagina 6 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Inhoudsopgave

1

Inleiding — 9

2
2.1
2.2
2.3
2.3.1
2.3.2

Doel en vraagstellingen van het onderzoek — 13
Doel van het onderzoek — 13
Onderzoeksvragen — 13
Afbakening — 14
Focus op huisartspraktijk en jeugdgezondheidszorg — 14
Focus op preventie ongeacht doelgroep en fase van ziekte — 14

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.4.1
3.4.2

Methoden van het onderzoek — 15
Desk search — 15
Interviews — 16
Enquête — 17
Klankbordgroep — 18
Samenstelling en doel — 18
Bijeenkomsten — 18

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.1.5
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.2.5
4.2.6
4.2.7
4.3
4.3.1
4.3.2
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4

Resultaten van het onderzoek — 19
Desk search naar richtlijnen en zorgstandaarden — 19
Actieve verwijzing — 19
Kwantitatief beweegadvies — 19
Kwalitatief beweegadvies — 19
Algemeen leefstijladvies — 20
Geen verwijzing of advies — 20
Desk search naar bestaande beweeginitiatieven — 21
Doorverwijzing naar het reguliere beweegaanbod — 21
Doorverwijzing naar laagdrempelig beweegaanbod — 22
Doorverwijzing naar een fysiotherapeut — 22
Doorverwijzing naar een beweegmakelaar — 23
Doorverwijzing naar een gecombineerde leefstijlinterventie — 23
Doorverwijzing naar beweegactiviteiten van de zorgverlener zelf — 25
Samenvattend — 25
Interviews naar doorverwijzing in de praktijk — 26
Jeugdgezondheidszorg — 26
Huisartsenpraktijk — 28
Enquête naar doorverwijzing in de praktijk — 30
Stellingen — 30
Doorverwijzen van kinderen — 31
Doorverwijzen van volwassenen — 32
Proces van doorverwijzing — 33

5
5.1
5.2
5.2.1
5.2.2

Conclusie en discussie — 35
Belangrijkste resultaten samengevat — 35
Beschouwing — 35
Werving en deelname enquête — 35
Desk search naar richtlijnen/zorgstandaarden, bestaande
beweeginitiatieven en goede voorbeelden — 36
Preventie in de zorg — 36
Redenen om niet te verwijzen — 37
Wat is er nodig om vaker te verwijzen? — 37

5.2.3
5.2.4
5.2.5

Pagina 7 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

5.2.6
5.3

Traject na doorverwijzing — 38
Conclusie — 38

6

Literatuur — 39
Appendix 1 Uitgebreid overzicht van onderzochte
richtlijnen/zorgstandaarden m.b.t. leefstijl-gerelateerde
aandoeningen en de manier van doorverwijzing naar
bewegen — 43
Appendix 2. Schematisch overzicht van de in dit rapport
besproken bestaande beweeginitiatieven en goede voorbeelden
van doorverwijzing van de eerstelijnszorg naar bewegen — 46
Appendix 3. Interview leidraad doorverwijzingsproces — 50
Appendix 4. Focusgroep leidraad doorverwijzingsproces — 57
Appendix 5. Opzet van de enquête — 61

Pagina 8 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

1

Inleiding

Er is ruimschoots bewijs voor de positieve gezondheidseffecten van
bewegen op de gezondheid (Gezondheidsraad 2017). Voldoende
bewegen bevordert de kwaliteit van leven en verlaagt het risico op het
ontstaan van diverse chronische ziekten en aandoeningen, zoals harten vaatziekten, diabetes, osteoporose, bepaalde vormen van kanker, en
depressie (RIVM 2018). Bewegen is gezond voor alle leeftijdsgroepen.
Volgens de in 2017 uitgebrachte richtlijnen voor bewegen
(Gezondheidsraad 2017) zouden volwassenen wekelijks ten minste twee
en een half uur matig intensief moeten bewegen en kinderen dagelijks
minstens een uur. In combinatie met spier- en botversterkende
activiteiten wordt daarmee het risico op chronische ziekten, zoals
diabetes, hart- en vaatziekten, depressieve klachten en, bij ouderen,
botbreuken, verlaagd (Gezondheidsraad 2017).
Gezondheidseffecten van bewegen (Gezondheidsraad 2017)
Uitkomsten onderzoek bij volwassenen
− Kleiner risico op depressieve symptomen, hart- en vaatziekten,
borstkanker, darmkanker, diabetes en vroegtijdig overlijden
− Gunstig effect op depressieve symptomen, bloeddruk, vetmassa,
buikomvang, gewicht, insulinegevoeligheid en diabetes
Uitkomsten onderzoek bij ouderen
− Kleiner risico op cognitieve achteruitgang, dementie, ziekte van
Alzheimer, fracturen (in het bijzonder heupfracturen) en
lichamelijke beperkingen
− Gunstig effect op spierkracht, vetvrije massa, fracturen en
loopsnelheid
Uitkomsten onderzoek bij kinderen
− Kleiner risico op depressieve klachten
− Gunstig effect op depressieve klachten, aerobe fitheid,
spierkracht, insulinegevoeligheid, gewicht en vetmassa bij
kinderen met overgewicht en obesitas en botkwaliteit
In 2017 voldeed 47% van de Nederlanders van 4 jaar en ouder aan de
beweegrichtlijnen. Daarbij zijn verschillen te zien naar
achtergrondkenmerken. Kinderen in de leeftijd tussen 4 tot en met 11
jaar (56%) en hoger opgeleiden (55%) voldeden in 2017 het vaakst aan
de beweegrichtlijnen (RIVM 2018) (Gezondheidsenquête (GE) /
Leefstijlmonitor (LSM) 2014-2017).

Pagina 9 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Beweegrichtlijn 2017 (Gezondheidsraad 2017)
Volwassenen en ouderen
- Matig of zwaar intensieve inspanning minimaal 150 minuten per
week, verspreid over diverse dagen
- Spier- en botversterkende activiteiten (voor ouderen inclusief
balansoefeningen) minimaal 2x per week
- Voorkom veel stilzitten
Kinderen 4-18 jaar
- Matig of zwaar intensieve inspanning minimaal 1 uur per dag
- Spier- en botversterkende activiteiten minimaal 3x per week
- Voorkom veel stilzitten
De combinatie van de positieve gezondheidseffecten van bewegen
enerzijds, en het percentage Nederlanders dat onvoldoende beweegt
anderzijds, vraagt om het stimuleren van bewegen onder een groot deel
van de bevolking. De eerstelijnsgezondheidszorg biedt hiervoor een
geschikte setting. Dat past ook binnen de toenemende aandacht voor
het stimuleren van preventie in de zorg onder het motto van
‘voorkomen is beter dan genezen’ (Ministerie van Volksgezondheid
Welzijn en Sport 2007, van den Berg, Post et al. 2013, Kamerbrief 2016,
Kamerbrief 2016). Zo heeft bijvoorbeeld de commissie Innovatie
Zorgberoepen en Opleidingen in 2015 geadviseerd dat de Nederlandse
samenleving moet verschuiven van nazorg naar voorzorg (ontzorgen).
Daarbij speelt preventie in het algemeen en lichamelijke beweging in het
bijzonder een belangrijke rol.
De basisverzekering vergoedde tot en met 2018 geen leefstijladviezen
en programma’s, maar er waren wel een aantal aanvullende
verzekeringen die de kosten voor leefstijladviezen of gecombineerde
leefstijlinterventies vergoedden. Vanaf 2019 is er meer ruimte voor
preventieve gezondheidszorg vanuit het basispakket van de
zorgverzekering. Huisartsen kunnen mensen met een gezondheidsrisico
door overgewicht verwijzen naar een zogenaamde gecombineerde
leefstijl interventie (GLI), dit wordt dan vergoed vanuit de basis
zorgverzekering (Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport
2018).
Daarnaast kunnen huisartsen en andere eerstelijnszorgverleners
mensen ook doorverwijzen naar andere vormen van bewegen, zoals een
lokale sportclub, een buurtsportcoach of nationale en lokale
beweegprogramma’s. Dit kunnen zij doen op basis van hun richtlijnen
en standaarden, maar ook op eigen initiatief. Het is echter onduidelijk
of, hoe vaak, en waarom eerstelijnszorgverleners hun patiënten en
cliënten doorverwijzen naar bewegen.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), Directie
Sport heeft het RIVM daarom gevraagd om onderzoek te verrichten naar
het doorverwijzingsproces van eerstelijnszorgverleners naar bewegen
als interventie. In dit rapport geven we een uitwerking van dit
onderzoek.

Pagina 10 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Leeswijzer rapport
Doel en vraagstellingen van het onderzoek
Methoden
Resultaten
Conclusie en discussie

Hoofdstuk 2
Hoofdstuk 3
Hoofdstuk 4
Hoofdstuk 5

Pagina 11 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Pagina 12 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

2

Doel en vraagstellingen van het onderzoek

2.1

Doel van het onderzoek
In het kader van preventie is het belangrijk dat professionals die
werkzaam zijn in de eerstelijnszorg goed zicht hebben op de
mogelijkheden die er zijn voor bewegen en dat dit ook een plaats krijgt
in de behandeling en richtlijnen. Zorgverleners in de eerstelijnszorg
zouden dus niet alleen medicatie voor moeten schrijven, maar ook
leefstijladviezen kunnen en moeten geven. Het stimuleren van bewegen
is daar een belangrijk onderdeel in. Op dit moment is onbekend in
hoeverre er in de eerstelijnsgezondheidszorg wordt doorverwezen naar
bewegen als interventie. Om die reden heeft het ministerie van VWS,
Directie Sport aan het RIVM gevraagd onderzoek te verrichten naar het
doorverwijzingsproces van huisartsen en jeugdgezondheidszorgverleners
naar bewegen als interventie.
Bewegen
Er zijn verschillende definities van bewegen. Voor dit onderzoek
hanteren we de definitie, zoals ook aangehouden op
volksgezondheidsenzorg.info (RIVM 2018), afkomstig van Caspersen et
al., 1985 (Caspersen, Powell et al. 1985):
“Elke krachtsinspanning van skeletspieren resulterend in méér
energieverbruik dan in rustende toestand”
Hieronder vallen verschillende niveaus van intensiteit (licht, matig en
zwaar intensief), en bewegen in verschillende domeinen (werk, school,
huishouden, vrije tijd, etc.) (U. S. Department of Health and Human
Services 1996, RIVM 2018).

2.2

Onderzoeksvragen
Om inzicht te krijgen in de wijze van doorverwijzing door
eerstelijnszorgverleners willen we antwoord krijgen op de volgende
vragen:
1) Welke richtlijnen/zorgstandaarden zijn er m.b.t. leefstijlgerelateerde aandoeningen ten aanzien van het doorverwijzen
naar bewegen?
2) Wat zijn bestaande beweeginitiatieven en goede voorbeelden van
doorverwijzing van de eerstelijnszorg naar bewegen?
3) Hoe vaak wordt er vanuit de eerstelijnszorg doorverwezen naar
bewegen als interventie? Om welke redenen wordt er al dan niet
doorverwezen? En hoe ziet het proces van doorverwijzing eruit?

Pagina 13 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

2.3

Afbakening

2.3.1

Focus op huisartspraktijk en jeugdgezondheidszorg
Verschillende beroepsgroepen behoren tot de zorgverleners in de
eerstelijnszorg. De huisarts is vaak het eerste aanspreekpunt voor
mensen met vragen of problemen over gezondheid en ziekte en vormt
daarmee de spil van de eerstelijnszorg. De praktijkondersteuners
(POH’ers) ondersteunen de huisarts op een aantal gebieden. Vanwege
de spilfunctie van de huisartsenpraktijk in de eerstelijnszorg, richt dit
onderzoek zich op de huisarts en de POH’ers, inclusief de POH
Geestelijke Gezondheidszorg (POH-GGZ).
De jeugdgezondheidszorg heeft als voornaamste taak het beschermen
en bevorderen van de gezondheid van alle jeugdigen van 0 tot 18 jaar.
Ook de jeugdgezondheidszorg heeft naast behandeling en zorg taken op
het gebied van preventie, daarom richt dit onderzoek zich op zowel
jeugdartsen als jeugdverpleegkundigen.
Focus op huisartsenpraktijk en jeugdgezondheidszorg
- Huisartsen
- Praktijkondersteuners (POH), waaronder POH geestelijke
gezondheidszorg (POH-GGZ)
- Jeugdartsen
- Jeugdverpleegkundigen
Alle overige eerstelijnszorgverleners worden in dit onderzoek buiten
beschouwing gelaten, bijvoorbeeld fysiotherapeuten. Fysiotherapeuten
vallen weliswaar onder de eerstelijnszorg, maar worden bezocht als er
klachten zijn aan het bewegingsapparaat, en er dus een reden is voor
bewegingsstimulering, bijvoorbeeld door specifieke oefeningen. De kans
dat er door de fysiotherapeut adviezen voor bewegen wordt
voorgeschreven is daarmee groot. Diëtisten worden om dezelfde reden
buiten beschouwing gelaten in dit onderzoek. Diëtisten zijn vaak gericht
op gewichtscontrole en richten zich primair op het voedingspatroon, de
energie-inname, maar adviseren ook over de andere kant van de
energiebalans, bewegen.

2.3.2

Focus op preventie ongeacht doelgroep en fase van ziekte
Het doel van preventie is te zorgen dat mensen gezond blijven door hun
gezondheid te bevorderen en te beschermen. Ook heeft preventie tot
doel ziekten en complicaties van ziekten te voorkomen of in een zo
vroeg mogelijk stadium op te sporen. Om een goed en gedetailleerd
zicht te krijgen in het proces van doorverwijzing, richt dit onderzoek zich
op preventie ongeacht de doelgroep en ongeacht de fase van ziekte.
Preventie
Er zijn grofweg vier indelingen van preventie, namelijk naar:
1) doelgroep (universele, selectieve, geïndiceerde en zorggerelateerde preventie);
2) fase van de ziekte (primaire, secundaire en tertiaire preventie);
3) type maatregel;
4) methode van uitvoering.

Pagina 14 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

3

Methoden van het onderzoek

Voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen zijn drie verschillende
methodieken uitgevoerd:
1) Desk search
2) Interviews
3) Enquête
3.1

Desk search
De desk search is uitgevoerd om antwoord te krijgen op
onderzoeksvragen 1 en 2 (zie paragraaf 2.2). Voor het beantwoorden
van vraag 1 “Welke richtlijnen/zorgstandaarden zijn er m.b.t. leefstijlgerelateerde aandoeningen ten aanzien van het doorverwijzen naar
bewegen?” is gebruik gemaakt van het internet. Databanken van het
Nederlandse Huisartsen Genootschap (NHG), Nederlands Jeugdinstituut
(NJI), Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), Richtlijnen
Jeugdhulp en Jeugdbescherming, Trimbos instituut,
Kwaliteitsontwikkeling GGZ, Zorginstituut Nederland (ZN) en Federatie
Medisch Specialisten (FMS) zijn doorzocht. Voor het doorzoeken van de
richtlijnen is gezocht op de volgende (delen van) steekwoorden:
“beweeg”, “bewegen”, “sport”, “activiteit”, “buiten spelen”, “therap” en
“fys”.
Daarbij lag de focus op richtlijnen, zorgstandaarden, behandelrichtlijnen,
multidisciplinaire richtlijnen, landelijke transmurale afspraken en
landelijke eerstelijns samenwerkingsafspraken in de zorg voor patiënten
met leefstijl-gerelateerde aandoeningen. Omdat het minstens zo
belangrijk is te weten in welke richtlijnen niet doorverwezen wordt naar
bewegen, wordt hier tevens rapportage van gemaakt.
Afbakening van richtlijnen en zorgstandaarden
- Hart- en vaatziekten (bijv. beroerte / herseninfarct)
- Bloedaandoeningen (bijv. anemie)
- Chronische aandoeningen van de spijsverteringsorganen (bijv.
chronische darmontsteking)
- Klachten van het bewegingsapparaat (bijv. rugklachten)
- Chronische klachten van het zenuwstelsel (bijv. niet-aangeboren
hersenletsel)
- Psychische problemen (bijv. depressie)
- Chronische luchtwegaandoeningen (bijv. astma)
- Endocriene ziekten / voeding-gerelateerde ziekten (bijv.
obesitas)
- Nieraandoeningen (bijv. nierfalen)
- Nieuwvormen (bijv. carcinoom)
- Chronische oogaandoeningen (bijv. visusklachten)
Aanvullend hierop is een desk search verricht om vraag 2 “Wat zijn
bestaande beweeginitiatieven en goede voorbeelden van doorverwijzing
van de eerstelijnszorg naar bewegen?” te kunnen beantwoorden. Het
doel van deze search was om een beeld te krijgen van de verschillende
vormen van doorverwijzing in de huisartsenpraktijk en de
jeugdgezondheidszorg naar bewegen als interventie. Bovendien zijn
Pagina 15 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

bestaande beweeginitiatieven en goede voorbeelden van die
doorverwijzing van de eerstelijnszorg naar bewegen geïdentificeerd.
Geraadpleegde bronnen omvatten gepubliceerde rapporten (zoals
‘Kennisvraag: zorg en sport bewegen in de buurt’ van NIVEL (Leemrijse,
Veenhof et al. 2013) en ‘Preventie in de zorg’ van het RIVM (van den
Berg, Post et al. 2014)) en relevante websites (zoals
www.loketgezondleven.nl, www.allesoversport.nl,
www.sportindebuurt.nl). Daarnaast hebbende leden van de
klankbordgroep (zie paragraaf 3.4) bestaande beweeginitiatieven en
goede voorbeelden aangeleverd.
3.2

Interviews
Om meer inzicht te krijgen in vraag 3 “Hoe vaak wordt er vanuit de
eerstelijnszorg doorverwezen naar bewegen als interventie? Om welke
redenen wordt er al dan niet doorverwezen? En hoe ziet het proces van
doorverwijzing eruit?” zijn interviews afgenomen met huisartsen,
praktijkondersteuners, jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen.
De eerstelijnszorgverleners zijn op verschillende manieren geworven. De
huisartsen zijn geworven via de coördinator van de NHG-kaderopleiding
bewegingsapparaat. Er zijn twee focusgroep interviews georganiseerd
met huisartsen die deelnemen aan de kaderopleiding
bewegingsapparaat. Deze interviews vonden plaats tijdens een
opleidingsdag. Daarnaast heeft de coördinator twee huisartsen (buiten
de kaderopleiding om) persoonlijk benaderd voor een individueel
interview. De praktijkondersteuners zijn geworven via een oproep op de
Facebook-pagina en de website van de Nederlandse Vereniging voor
Praktijkondersteuners (NVvPO). De oproep voor jeugdartsen en
jeugdverpleegkundigen is verspreid via verschillende kanalen,
waaronder de ActiZ jeugdnieuwsbrief, GGDGHOR nieuws,
Facebookgroepen voor AJN leden en stafartsen, en V&VN-leden.
Deelnemers kregen geen vergoeding.
De interviews zijn face-to-face afgenomen en duurden ongeveer een half
uur. Twee interviews zijn door bereikbaarheidsproblemen telefonisch
afgenomen. De focusgroep interviews duurden drie kwartier tot een uur.
Het waren semi-gestructureerde interviews, waarbij gebruik is gemaakt
van een leidraad (zie Appendix 3 en 4).
Tijdens de interviews kwamen de volgende vragen aan bod:
• Verwijst u wel eens naar bewegen? Op basis waarvan?
• Wie verwijst u naar bewegen?
• Om welke redenen verwijst u naar bewegen?
• Waar verwijst u naar door? En waarom?
• Op welke manier verwijst u?
• Wat zijn uw ervaringen met zo’n doorverwijzing?
• Om welke redenen verwijst u niet (altijd) door?
• Wat zou er nodig zijn om (vaker) te verwijzen?
• Welke rol spelen de kosten/vergoedingen?
De interviews zijn opgenomen en woordelijk getranscribeerd. Twee
onderzoekers hebben ieder de helft van de transcripten gecodeerd in het
programma MaxQDA, aan de hand van een codeboom. Vervolgens
Pagina 16 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

hebben zij de codering van de andere onderzoeker gecontroleerd. Alle
discrepanties zijn besproken om consensus te bereiken, eventueel met
behulp van een derde onderzoeker. Vervolgens is de data geanalyseerd.
3.3

Enquête
Om de inzichten uit de interviews te kwantificeren is vervolgens een
online enquête afgenomen onder huisartsen, praktijkondersteuners,
jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen. De resultaten van de interviews
zijn gebruikt voor het opstellen van de antwoordmogelijkheden in de
enquête. De enquête helpt bij het beantwoorden van vraag 3 “Hoe vaak
wordt er vanuit de eerstelijnszorg doorverwezen naar bewegen als
interventie? Om welke redenen wordt er al dan niet doorverwezen? En
hoe ziet het proces van doorverwijzing eruit?”
De uitnodiging om de enquête in te vullen is op verschillende manieren
verspreid onder eerstelijnszorgverleners. Via NIVEL is een steekproef
van 900 huisartsenpraktijken getrokken. Deze 900 praktijken zijn via
een brief uitgenodigd voor deelname. Praktijkondersteuners zijn
geworven via een bericht op de website en de Facebookpagina van de
NVvPO en de website van de Landelijke Verenging POH-GGZ.
Jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen zijn geworven via ActiZ
(jeugdnieuwsbrief, website en twitter), GGDGHOR (nieuws), AJN
(vergadering, Facebookgroepen), V&VN (e-mail naar actieve leden), en
NCJ (website, nieuwsberichten). Deelnemers kregen geen vergoeding.
Vragen hadden betrekking op de frequentie van doorverwijzing, redenen
om wel of niet door te verwijzen en het proces van doorverwijzing. Dit
werd uitgevraagd voor vier verschillende groepen patiënten/cliënten:
• Kinderen die niet voldoende bewegen maar zonder (een
verhoogd risico op) leefstijl-gerelateerde aandoeningen of
psychische problemen;
• Kinderen met (een verhoogd risico op) leefstijl-gerelateerde
aandoeningen of psychische problemen;
• Volwassenen die niet voldoende bewegen maar zonder (een
verhoogd risico op) leefstijl-gerelateerde aandoeningen of
psychische problemen;
• Volwassenen met (een verhoogd risico op) leefstijl-gerelateerde
aandoeningen of psychische problemen.
Op advies van de klankbordgroep (zie paragraaf 3.4) is geprobeerd de
enquête zo kort en toepasselijk mogelijk te maken. Deelnemers kregen
alleen die vragen te zien, die voor hen van toepassing waren. Zo kregen
jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen geen vragen over volwassen
patiënten. De invultijd varieerde van circa 5 tot 15 minuten. Zie voor de
opzet van de enquête, Appendix 5.
Na de dataverzameling zijn de gegevens geanalyseerd, waarbij
hoofdzakelijk beschrijvende analyses verricht zijn.

Pagina 17 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

3.4

Klankbordgroep

3.4.1

Samenstelling en doel
Voor dit onderzoek is een klankbordgroep ingesteld. De taken van de
klankbordgroep omvatten het geven van input en feedback op zowel het
proces als de inhoud van het onderzoek.
Verschillende vertegenwoordigers van kennisinstituten, betrokken
beroepsverenigingen en patiëntorganisaties zijn uitgenodigd om deel te
nemen aan de klankbordgroep In totaal zijn er vijftien organisaties
vertegenwoordigd in de klankbordgroep.
Samenstelling klankbordgroep
• Ministerie van VWS, directie Sport
• Ministerie van VWS, directie Macro-Economische Vraagstukken
en Arbeidsmarkt
• Ministerie van VWS, directie Curatieve Zorg
• Mulier Instituut
• Kenniscentrum Sport
• Sociaal Cultureel Planbureau
• NIVEL
• NHG-kaderopleiding bewegingsapparaat
• Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland, vakgroep
jeugdverpleegkundigen
• Landelijke Vereniging POH-GGZ
• AJN Jeugdartsen Nederland/GGD regio Utrecht
• AJN Jeugdartsen Nederland/GGD Fryslân
• Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
• ActiZ
• Harteraad

3.4.2

Bijeenkomsten
De eerste bijeenkomst van de klankbordgroep vond plaats op 28 juni
2018, bij het RIVM. In totaal waren er veertien deelnemers bij deze
bijeenkomst, waaronder vier onderzoekers van het RIVM. Tijdens deze
bijeenkomst is het projectplan gepresenteerd en zijn de eerste
resultaten van de desk search besproken. De klankbordgroep heeft
suggesties gedaan voor het onderzoek en bij hen bekende bestaande
beweeginitiatieven en goede voorbeelden van doorverwijzing naar
bewegen aangeleverd.
De tweede bijeenkomst van de klankbordgroep vond plaats op 5
november 2018 bij het RIVM. In totaal waren er dertien deelnemers aan
deze bijeenkomst, waaronder vier onderzoekers van het RIVM. Tijdens
deze bijeenkomst is de voortgang van het project besproken, inclusief
de eerste resultaten van de interviews en de stand van zaken van de
enquête. De klankbordgroep heeft meegedacht over manieren om de
respons op de enquête te verhogen en alle doelgroepen te bereiken.

Pagina 18 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

4

Resultaten van het onderzoek

4.1

Desk search naar richtlijnen en zorgstandaarden
In totaal zijn er 153 richtlijnen en zorgstandaarden met betrekking tot
leefstijl-gerelateerde aandoeningen doorzocht. Deze 153 richtlijnen en
zorgstandaarden hebben betrekking op 59 verschillende aandoeningen
(Tabel1, Appendix 1).
In de onderzochte richtlijnen en zorgstandaarden is een grote diversiteit
in de wijze waarop naar bewegen wordt verwezen. Op basis van dit
onderzoek konden de volgende manieren van verwijzing naar bewegen
worden onderscheiden:
1) actieve verwijzing
2) kwantitatief beweegadvies
3) kwalitatief beweegadvies
4) algemeen leefstijladvies
5) geen verwijzing of advies

4.1.1

Actieve verwijzing
Een voorbeeld van een actieve verwijzing is: “Geadviseerd wordt een
door een deskundige fysiotherapeut of oefentherapeut gesuperviseerd,
in de tijd afgebakend oefenprogramma aan te bieden, gericht op behoud
of verbetering van beweeglijkheid van de gewrichten, spierkracht,
conditie, en de individuele functionele beperkingen van de patiënt, ook
indien er weinig of nog geen beperkingen in dagelijkse activiteiten of
maatschappelijke participatie zijn.” Een actieve verwijzing naar
bijvoorbeeld een oefentherapeut of fysiotherapeut is het vaakst
opgenomen in richtlijnen/zorgstandaarden voor klachten van het
bewegingsapparaat, chronische klachten van het zenuwstelsel en
chronische luchtwegaandoeningen. In richtlijnen/zorgstandaarden voor
psychische problemen wordt regelmatig verwezen naar vaktherapie
(dramatherapie, beeldende therapie, muziektherapie, danstherapie,
speltherapie of psychomotorische therapie).

4.1.2

Kwantitatief beweegadvies
Een voorbeeld van kwantitatief beweegadvies is: “In Nederland bestaat
de Nederlandse Norm Gezond Bewegen, waarin wordt geadviseerd
dagelijks minimaal 30 minuten matig intensief te bewegen. Bij mensen
met overgewicht of een positieve energiebalans (gewichtstoename)
wordt geadviseerd dagelijks minimaal een uur matig intensief te
bewegen (Gezondheidsraad 2006).” In richtlijnen/zorgstandaarden voor
chronische aandoeningen van de spijsverteringsorganen,
nieraandoeningen, en endocriene/voeding-gerelateerde ziekten wordt
regelmatig een kwantitatief beweegadvies gegeven, waarbij specifiek
wordt aangegeven hoe vaak en hoe lang bewogen dient te worden. Vaak
is dit op basis van de Nederlandse Norm Gezond Bewegen.

4.1.3

Kwalitatief beweegadvies
Een voorbeeld van kwalitatief beweegadvies is: “Stem het beweegadvies
af op de individuele patiënt. Vertel bijvoorbeeld bij beweegangst dat
bewegen gewoon mag en niet schadelijk is.” Een kwalitatief
Pagina 19 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

beweegadvies, waarbij het belang van bewegen wordt benoemd, zijn het
vaakst te vinden in richtlijnen/zorgstandaarden voor klachten van het
bewegingsapparaat, psychische problemen, chronische
luchtwegaandoeningen, en hart- en vaatziekten. Een kwalitatief
beweegadvies wordt vaak gegeven in combinatie met een actieve
verwijzing.
4.1.4

Algemeen leefstijladvies
Een voorbeeld van algemeen beweegadvies is: “Veranderingen van
leefstijl, zoals stoppen met roken en meer bewegen, zijn de basis van
het beleid.” Algemeen leefstijladvies, waarbij aandacht wordt gegeven
aan een gezondere leefstijl zoals voeding en bewegen, is te vinden in
richtlijnen/zorgstandaarden voor preventie/risico-management van harten vaatziekten. Daarnaast wordt dit ook regelmatig benoemd in
richtlijnen voor endocriene/voeding-gerelateerde ziekten,
nieraandoeningen en chronische luchtwegaandoeningen.

4.1.5

Geen verwijzing of advies
Richtlijnen/zorgstandaarden voor bloedaandoeningen en chronische
oogaandoeningen bevatten geen adviezen of verwijzingen naar
bewegen. Ook richtlijnen/zorgstandaarden voor nieuwvormen bevatten
vaak geen beweegadviezen of verwijzingen naar bewegen.
Tabel 1. Overzicht van onderzochte richtlijnen/zorgstandaarden m.b.t. leefstijlgerelateerde aandoeningen en de manier van doorverwijzing naar bewegen^

Richtlijn/zorgstandaard

N

Manier van verwijzing naar bewegen*

Actief

Kwantitatief

Kwalitatief

Leefstijl

Geen

Hart- en vaatziekten

19

7

2

9

6

5

Bloedaandoeningen

3

0

0

0

0

3

Chronische aandoeningen
van de
spijsverteringsorganen
Klachten van het
bewegingsapparaat
Chronische klachten van het
zenuwstelsel
Psychische problemen

3

1

2

0

1

1

14

8

3

9

2

3

9

5

0

3

0

3

55

17

2

29

10

20

Chronische
luchtwegaandoeningen
Endocriene ziekten /
voeding-gerelateerde
ziekten
Nieraandoeningen

14

7

5

7

6

5

11

3

6

3

7

3

3

1

2

0

3

2

Nieuwvormen

25

4

0

4

6

16

3

0

0

0

0

3

Chronische
oogaandoeningen

^Een uitgebreid overzicht van richtlijnen per aandoening is te vinden in Appendix 1.
*Een richtlijn/zorgstandaard kan op meer manieren verwijzen naar bewegen.

Pagina 20 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Naast de richtlijnen/zorgstandaarden specifiek gericht op een bepaalde
ziekte zijn er ook algemene zorgstandaarden waarin het belang van
bewegen wordt benoemd en/of verwijzing naar bewegen wordt
aanbevolen, zoals de Zorgmodule Bewegen en de NHG-standaard Het
PreventieConsult.
4.2

Desk search naar bestaande beweeginitiatieven
Op basis van de desk search kunnen er globaal zes vormen van
doorverwijzing in de eerstelijnszorg naar bewegen worden
onderscheiden. Het is goed om te benoemen dat dit slechts één
mogelijke indeling is, en dat er meerdere manieren mogelijk zijn.
Bovendien is het onderscheid tussen de verschillende vormen van
doorverwijzing niet zwart-wit, en lopen zij soms in elkaar over. In het
kader van het huidige onderzoek is dit onderscheid echter het meest
bruikbaar gebleken:
1) Doorverwijzing naar het reguliere beweegaanbod
2) Doorverwijzing naar laagdrempelig beweegaanbod
3) Doorverwijzing naar een fysiotherapeut
4) Doorverwijzing naar een beweegmakelaar
5) Doorverwijzing naar een gecombineerde leefstijlinterventie
6) Doorverwijzing naar beweegactiviteiten van de zorgverlener zelf
Doorverwijzen of adviseren
De focus van deze desk search lag op de doorverwijzing in de
eerstelijnszorg naar bewegen. Daarmee bedoelen we dat de huisarts,
praktijkondersteuner, jeugdarts of jeugdverpleegkundige de patiënt of
cliënt gericht verwijst naar bepaalde beweegactiviteiten of -aanbieders.
Zorgverleners kunnen patiënten of cliënten ook slechts een vrijblijvend
advies geven om ‘meer te bewegen’. Dergelijke adviezen zijn buiten
beschouwing gelaten in dit onderdeel van het onderzoek.

4.2.1

Doorverwijzing naar het reguliere beweegaanbod
Huisartsen, praktijkondersteuners, jeugdartsen en
jeugdverpleegkundigen kunnen inactieve patiënten of cliënten
doorverwijzen naar het reguliere beweegaanbod. Voorbeelden van
regulier beweegaanbod zijn een fitnesscentrum, een zwembad, een
sportvereniging, of een andere beweegaanbieder of -faciliteit. Deze
vorm van doorverwijzing is geschikt voor mensen die zonder problemen
zelfstandig kunnen en willen bewegen.
Kinderen en volwassenen kunnen individueel gaan bewegen (zoals
fitness of baantjes zwemmen), of in groepsverband (zoals een
voetbalteam of een wandelgroep). Naast de ‘traditionele’
beweegaanbieders kunnen er ook beweegactiviteiten worden
georganiseerd vanuit bijvoorbeeld gezondheidscentra, buurthuizen,
onderwijs of kinderopvang. Het is ook mogelijk dat mensen gaan
bewegen zonder zich aan te sluiten bij een beweegaanbieder, als zij
bijvoorbeeld op eigen initiatief gaan wandelen, fietsen of hardlopen.
In een enquête van NIVEL gaf 54% van de 340 ondervraagde huisartsen
aan dat zij patiënten wel eens verwijzen naar een lokaal fitnesscentrum,
en 37% gaf aan patiënten wel eens te verwijzen naar andere
beweegactiviteiten in de omgeving. Een kwart van de huisartsen gaf
Pagina 21 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

bovendien aan dat zij inactieve patiënten wel eens doorverwijzen naar
de praktijkondersteuner, die de patiënten vervolgens ook regelmatig
doorverwijst naar een fitnesscentrum (24%) of een andere
beweegactiviteit (19%) (Leemrijse, Veenhof et al. 2013).
4.2.2

Doorverwijzing naar laagdrempelig beweegaanbod
Een andere vorm is doorverwijzing naar zogenaamd ‘laagdrempelig’
beweegaanbod. Deze beweegprogramma’s zijn over het algemeen
bedoeld voor bepaalde risicogroepen, zoals mensen met weinig
beweegervaring, overgewicht, of chronische aandoeningen. Deze
mensen ervaren vaak een ‘drempel’ vanwege het niveau van de
beweegactiviteit, de kosten voor deelname, of allebei. Bij laagdrempelig
beweegaanbod gaat het dan ook om beweeginitiatieven die de financiële
drempel verlagen door de activiteiten (tijdelijk) gratis of voor een lager
tarief aan te bieden en/of de drempel wat betreft de intensiteit te
verlagen door de activiteiten aan te bieden vanuit een toegankelijk
instapniveau (ZonMW).
Een bekend voorbeeld van laagdrempelig beweegaanbod is “Bewegen op
Recept”. Volwassenen met een (verhoogd risico op) leefstijlgerelateerde aandoeningen worden binnen Bewegen op Recept door
eerstelijnszorgverleners doorverwezen naar beweegactiviteiten bij lokale
aanbieders. Het gaat hierbij om matig-intensieve activiteiten in
groepsverband die weinig sportieve vaardigheden vragen, zoals
zwemmen, wandelen, of low-impact fitness. Patiënten kunnen met hun
‘recept’ twaalf keer aan de beweegactiviteiten deelnemen tegen een
gereduceerd tarief, met de mogelijkheid om daarna in dezelfde groep
door te gaan voor het reguliere bedrag (Loket Gezond Leven 2018, Van
Goed naar Beter 2018).
Er is ook veel laagdrempelig beweegaanbod waar huisartsen,
praktijkondersteuners, jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen naar
kunnen verwijzen, maar waarvoor een verwijzing niet noodzakelijk is.
Zo zijn er “NL Actief preventiecentra” waar mensen met overgewicht,
diabetes of chronische aandoeningen kunnen fitnessen onder
begeleiding van gespecialiseerde instructeur (NL Actief 2018). Daarnaast
bestaat er bijvoorbeeld ook “Biowalking” van natuurorganisatie IVN;
(gratis) natuurwandelingen voor mensen met een chronische ziekte of
beperking, onder leiding van een IVN natuurgids en een medisch
professional (IVN natuur educatie 2018, Loket Gezond Leven 2018). En
in Amsterdam heb je Topscore, waarbij middelbare scholieren kennis
kunnen maken met verschillende sporten en één van die sporten na
schooltijd gaan beoefenen (Gemeente Amsterdam 2018).

4.2.3

Doorverwijzing naar een fysiotherapeut
Eerstelijnszorgverleners kunnen inactieve patiënten en cliënten ook
doorverwijzen naar een fysiotherapeut, waar ze onder begeleiding
kunnen bewegen. Volgens een factsheet van het Koninklijk Nederlands
Genootschap voor Fysiotherapie biedt 66% van de Nederlandse
fysiotherapiepraktijken een vorm van fysiosport aan. Dit zijn
beweegprogramma’s waar mensen (op eigen kosten) kunnen bewegen
onder begeleiding van de fysiotherapeut (Koninklijk Nederlands
Genootschap voor Fysiotherapie 2018). Dit is niet alleen gericht op
mensen met lichamelijke klachten of chronische aandoeningen, maar
Pagina 22 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

ook op gezonde mensen die graag onder begeleiding bewegen.
Fysiosport wordt vaak in groepsverband aangeboden, waarbij iedere
deelnemer een individueel programma volgt op zijn/haar niveau. Uit
onderzoek van het NIVEL blijkt dat bijna 70% van de huisartsen
inactieve patiënten wel eens doorverwijst naar een fysiotherapeut
(Leemrijse, Veenhof et al. 2013).
4.2.4

Doorverwijzing naar een beweegmakelaar
Inactieve kinderen en volwassenen kunnen door eerstelijnszorgverleners
ook worden doorverwezen naar een zogenoemde ‘beweegmakelaar’, die
ze kan begeleiden naar passend beweegaanbod. Een beweegmakelaar
zal een match maken tussen de mogelijkheden en wensen van de
patiënt of cliënt enerzijds, en het lokale beweegaanbod anderzijds.
Beweegmakelaars kunnen inactieve kinderen en volwassenen op die
manier verwijzen naar reguliere beweegaanbieders en -faciliteiten,
verschillende vormen van laagdrempelig beweegaanbod, of
beweegprogramma’s bij de fysiotherapeut.
De functie van beweegmakelaar wordt meestal uitgevoerd door een
buurtsportcoach, die de verbinding kan maken tussen de eerstelijnszorg
en het lokale beweegaanbod (Leenaars 2017). Zij kunnen hiervoor een
sociale beweegkaart maken en gebruiken, waarop alle
beweegactiviteiten in de omgeving zijn weergegeven, zoals de digitale
beweegkaart van Sportregie Rotterdam (Rotterdam Sport 2018).
Mensen kunnen in de meeste gevallen een individuele afspraak maken
met de beweegmakelaar. Maar in sommige gevallen zijn er ook andere
mogelijkheden. Zo hebben ze bijvoorbeeld in gezondheidscentra in Den
Bosch het “Samen Gezond spreekuur” opgezet. Patiënten van wie de
leefstijl extra aandacht nodig heeft (en die daarvoor open staan) worden
door huisartsen en praktijkondersteuners doorverwezen naar dit
spreekuur, waar zij van een wijkgezondheidswerker of buurtsportcoach
concrete tips krijgen voor een gezonde leefstijl en/of worden
doorverwezen naar passende beweegactiviteiten (Loket Gezond Leven
2018).
Daarnaast zijn er op verschillende plekken in Nederland sport- en
beweegloketten, waar mensen met én zonder doorverwijzing meer
informatie kunnen krijgen over het lokale beweegaanbod. In Nijkerk
hebben ze bijvoorbeeld beweegloketten in twee gezondheidscentra,
waar je in contact komt met de lokale buurtsportcoaches
(Gezondheidscentra Nijkerk 2018). Bovendien zijn er in Nederland ook
verschillende beweeg- en sportloketten vanuit ziekenhuizen en
revalidatiecentra, die mensen willen stimuleren om tijdens en na
revalidatieperiode te blijven sporten en bewegen (Stichting Special
Heroes Nederland 2018).

4.2.5

Doorverwijzing naar een gecombineerde leefstijlinterventie
Mensen met overgewicht en gewichts-gerelateerde gezondheidsrisico’s
kunnen door eerstelijnszorgverleners worden doorverwezen naar een
gecombineerde leefstijl Interventie (GLI). Dit zijn interventies die zich,
op verschillende manieren, richten op leefstijl, voeding en gedrag.

Pagina 23 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Gecombineerde Leefstijl Interventies in de basiszorgverzekering
Vanaf 1 januari 2019 zijn een aantal Gecombineerde Leefstijl
Interventies (GLI’s) opgenomen in het basispakket van de
zorgverzekering. GLI’s zijn leefstijlprogramma’s voor volwassenen met
een gewichts-gerelateerd gezondheidsrisico met als primaire doel
gewichtsafname. Ze richten zich op leefstijl, voeding, en gedrag. Het
RIVM heeft op het moment van schrijven drie interventies beoordeeld op
een voldoende niveau van effectiviteit: Beweegkuur, SLIMMER, en CooL.
Het Zorginstituut Nederland geeft aan dat deze programma's voor
vergoeding vanuit het basispakket in aanmerking kunnen komen. Het is
aan de zorgverzekeraars welke van deze programma’s zij willen
vergoeden en contracteren. Huisartsen en praktijkondersteuners kunnen
patiënten die in aanmerking komen doorverwijzen naar een GLI. De
uitvoerders van de GLI (bijvoorbeeld een leefstijlcoach, diëtist,
fysiotherapeut en/of oefentherapeut) krijgen hiervoor een vergoeding,
mits zij aan bepaalde eisen voldoen (Alles over Sport 2018).
“Beweegkuur” is een bekend voorbeeld van een GLI. Dit is een landelijk
programma waarin volwassenen met een gewichts-gerelateerd
gezondheidsrisico maximaal een jaar lang worden begeleid door een
leefstijladviseur (gedragsverandering), diëtist (voeding) en
beweegprofessional (lichamelijke activiteit). Beweegkuur kent drie
verschillende beweegprogramma’s: een zelfstandig beweegprogramma
waarin deelnemers zelf gaan bewegen in het reguliere beweegaanbod,
een opstartprogramma waarin de beweegprofessional de deelnemers
begeleid naar passend beweegaanbod, en een begeleid
beweegprogramma waarin deelnemers eerst gaan bewegen onder
begeleiding van een beweegprofessional, om daarna door te stromen
naar het reguliere beweegaanbod. Beweegkuur is door Loket Gezond
Leven beoordeeld met “eerste aanwijzingen voor effectiviteit.”(Huis voor
Beweging 2018, Loket Gezond Leven 2018). Pakket 2 is erkend voor de
basiszorgverzekering.
Een ander voorbeeld van een GLI is “SLIMMER”. Dit is een programma
voor mensen van 40 tot 70 jaar oud met overgewicht en een verhoogd
risico op type 2 diabetes en/of mensen met obesitas. Deze patiënten
worden doorverwezen door huisartsen en praktijkondersteuners en
krijgen vervolgens zes maanden lang een voedings- en een
beweegprogramma bij zorgverleners (leefstijlcoach, diëtist en
fysiotherapeut). Qua beweging kunnen de deelnemers wekelijks een
groepsles van de fysiotherapeut bijwonen, en worden ze daarnaast
gestimuleerd om meer te bewegen in het dagelijks leven. Na zes
maanden maken deelnemers de overstap naar het lokale
beweegaanbod, eventueel met behulp van een buurtsportcoach, en
worden zij nog 18 maanden ondersteund door terugkom- en
monitoringsmomenten. SLIMMER is door Loket Gezond Leven
beoordeeld met “goede aanwijzingen voor effectiviteit.”(Alles over Sport
2017, GGD Noord- en Oost Gelderland 2018, Loket Gezond Leven
2018).
“CooL” is een GLI voor volwassenen met overgewicht en een verhoogd
risico op type 2 diabetes of hart- en vaatziekten, of obesitas dat wordt
aangeboden door een leefstijlcoach. Het programma bestaat uit
groepssessies en individuele gesprekken. CooL richt zich op het
Pagina 24 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

stapsgewijs aanpassen van de leefstijl en het bereiken van een
duurzame verandering in die leefstijl, zowel in motivatie als in gedrag.
Er wordt gefocust op voeding en beweging, maar ook op slaap, stress,
energie- en time-management, vitaliteit en ontspanning. (Loket Gezond
Leven , CooL 2018).
4.2.6

Doorverwijzing naar beweegactiviteiten van de zorgverlener zelf
Tot slot bestaan er ook eerstelijnszorgverleners die zelf beweegaanbod
organiseren voor inactieve mensen, waarbij ze in feite doorverwijzen
naar hun eigen activiteiten.
Een landelijk voorbeeld hiervan is de “Nationale Diabetes Challenge.” Dit
is een initiatief van de Bas van de Goor Foundation, die
zorgprofessionals ondersteunt om wekelijkse wandelingen te
organiseren voor hun patiënten met diabetes. In 16 tot 20 weken
trainen de patiënten, onder begeleiding van de huisarts en/of de
praktijkondersteuner, voor de Nationale Diabetes Challenge Week in
september waarin ze vier opeenvolgende dagen wandelen; de laatste
dag op het Challenge Diabetes Festival (Nationale Diabetes Challenge
2018).
Daarnaast zijn er ook eerstelijnszorgverleners die zelf wandelgroepen
organiseren. Een voorbeeld daarvan zijn de Rotterdamse
huisartsenpraktijken die zijn aangesloten bij “Looprecept.” Zij hebben
stappentellers uitgedeeld aan een groep inactieve patiënten om hen
inzicht te geven in hun beweeggedrag, gaan wekelijks wandelen met
patiënten, en geven patiënten informatie en tips op de website
www.looprecept.nl (Looprecept 2018).

4.2.7

Samenvattend
Eerstelijnszorgverleners hebben dus verschillende mogelijkheden om
inactieve kinderen en volwassenen te verwijzen naar bewegen. Welke
vorm van doorverwijzing wordt gekozen hangt af van de mogelijkheden
en wensen van de patiënt of cliënt enerzijds, en de beschikbare
beweegactiviteiten anderzijds. Het is daarbij belangrijk dat de
zorgverleners op de hoogte zijn van de lokale mogelijkheden tot
doorverwijzing. In het onderzoek van het NIVEL gaf ongeveer 20% van
de bevraagde huisartsen aan niet door te verwijzen naar bewegen,
omdat zij onvoldoende op de hoogte waren van het lokale aanbod. Uit
datzelfde onderzoek bleek dat huisartsen vooral op de hoogte zijn van
het lokale beweegaanbod via hun eigen netwerk en via collega’s.
Ongeveer een derde van de huisartsen noemde ook de sociale
beweegkaart als informatiebron (Leemrijse, Veenhof et al. 2013).

Pagina 25 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Keuzehulp Bewegen
Voor huisartsen en praktijkondersteuners in Utrecht Overvecht zijn de
verschillende mogelijkheden tot doorverwijzing overzichtelijk vastgelegd
in de “Keuzehulp Bewegen” van de stichting Overvecht Gezond. Hierin
staan de verschillende routes die passend zijn voor verschillende typen
patiënten. Zo worden gemotiveerde patiënten die zelfstandig kunnen
bewegen doorverwezen naar het reguliere beweegaanbod, eventueel via
een beweegmakelaar, terwijl patiënten die begeleiding nodig hebben
worden doorverwezen naar verschillende vormen van begeleid bewegen
(Overvecht Gezond 2018).
Ondanks de bestaande mogelijkheden en beweeginitiatieven worden
lang niet alle inactieve mensen door eerstelijnszorgverleners verwezen
naar bewegen. Meer dan de helft van de huisartsen die deelnamen aan
het onderzoek van NIVEL gaven aan dat in hun huisartsenpraktijk
slechts 1-20% van de inactieve patiënten daadwerkelijk wordt verwezen
naar het lokale beweegaanbod (Leemrijse, Veenhof et al. 2013). Ook
Bouma et al. concludeerde dat huisartsen vaak niet gemotiveerd zijn om
door te verwijzen (Bouma, van Wilgen et al. 2017).
Buitenlandse voorbeelden
Ook in het buitenland kent men verschillende vormen van
doorverwijzing in de (eerstelijns)zorg naar bewegen. Een uitgebreid
overzicht van goede voorbeelden van het stimuleren van bewegen in de
(eerstelijns)zorg in Europa staat op de Health Enhancing Physical
Activity (HEPA) factsheet “Promoting physical activity in the health
sector” (World Health Organization regional office for Europe 2018).
4.3

Interviews naar doorverwijzing in de praktijk
In totaal zijn er 14 individuele interviews en twee focusgroep interviews
afgenomen (Tabel 2). Er zijn daarbij 13 huisartsen, 5
praktijkondersteuners, 4 jeugdartsen en 3 jeugdverpleegkundigen
geïnterviewd.
Tabel 2. Deelname interviews

Doelgroep
Huisartsen

Praktijkondersteuners
Praktijkondersteuners-GGZ
Jeugdartsen
Jeugdverpleegkundigen

Aantal
11 (focusgroep interviews)
2 (individuele interviews)
5
0
4
3

Hieronder staan de resultaten van de interviews, onderverdeeld in de
jeugdgezondheidszorg (4.3.1) en de huisartsenpraktijk (4.3.2).
4.3.1

Jeugdgezondheidszorg
Zowel jeugdartsen als jeugdverpleegkundigen gaven aan dat zij eigenlijk
in elk consult nagaan of het kind voldoende beweegt. Zoals één van de
jeugdverpleegkundigen [man, 51 jaar] zei:
“In ons basis takenpakket zit het screenen van jongeren op gezond
gedrag. Bewegen hoort daarbij.”
Pagina 26 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Als een kind niet (voldoende) beweegt, overgewicht heeft, en/of niet
lekker in zijn of haar vel zit, is dat voor de meeste jeugdartsen en verpleegkundigen een reden om over bewegen te beginnen. De meeste
jeugdartsen en -verpleegkundigen gaven aan daarbij ook richtlijnen te
gebruiken.
Redenen om door te verwijzen
De meest genoemde reden om kinderen te verwijzen naar bewegen is
het voorkomen of behandelen van overgewicht. Psychosociale
aandoeningen of problemen, zoals depressie, ADHD of “niet lekker in je
vel zitten” werden ook regelmatig genoemd als redenen om kinderen
door te verwijzen naar bewegen. Andere redenen waren: het
bevorderen van de motorische ontwikkeling, sociale contacten,
schoolprestaties, en vitamine D. Ook hopen de meeste jeugdartsen en verpleegkundigen dat kinderen plezier beleven aan het sporten. Meer
algemeen gaven een aantal jeugdartsen en -verpleegkundigen aan dat
bewegen hoort bij een gezonde leefstijl, en goed is voor de algemene
gezondheid. Zoals één jeugdarts [vrouw, 50 jaar] zei:
“Ik hoop dat ze allemaal aan het bewegen gaan omdat het gewoon goed
is voor de gezondheid.”
Waar wordt naar doorverwezen?
Jeugdartsen en –verpleegkundigen verwijzen kinderen door naar
verschillende vormen van bewegen, waaronder zelfstandig bewegen
(buiten spelen, fietsen, naar school lopen), het reguliere beweegaanbod
(een dansklasje of een voetbalvereniging), laagdrempelig aanbod
(waarbij kinderen bijvoorbeeld kennis maken met verschillende
sporten), bewegen onder begeleiding van een fysiotherapeut, en
buurtsportcoaches. Sommigen verwezen ook door naar gecombineerde
leefstijlinterventies, maar niet iedereen was op de hoogte van dit soort
programma’s.
Manier van doorverwijzing
Of jeugdartsen en – verpleegkundigen een advies geven of verwijzen is
afhankelijk van de beweegaanbieder waar het over gaat. Voor
zelfstandig bewegen of het reguliere beweegaanbod wordt vaak een
algemeen (‘buitenspelen’) of een gericht (‘voetballen bij de
voetbalvereniging’) advies gegeven. In dat laatste geval kunnen de
contactgegevens van de beweegaanbieder (bijvoorbeeld de website)
worden meegegeven. Terwijl voor bijvoorbeeld fysiotherapie, een
buurtsportcoach of beweegprogramma’s vaker een ‘echte’ verwijzing
wordt gedaan en het ook regelmatig voorkomt dat de jeugdarts of –
verpleegkundige contact opneemt en/of de kinderen aanmeldt.
Redenen om niet te verwijzen
Bij de redenen om niet te verwijzen is de financiële situatie van het
gezin het meest besproken tijdens de interviews. Jeugdartsen en –
verpleegkundigen gaven aan dat een gebrek aan financiële middelen
een belangrijke reden kan zijn dat kinderen niet sporten, hoewel de
meesten ook opmerkten dat er financiële ondersteuning kan worden
aangevraagd bij het jeugd sportfonds. Daarnaast werd vaak genoemd
dat er maar beperkte tijd is in het consult om veel verschillende
onderwerpen te bespreken, waardoor er prioriteiten moeten worden
Pagina 27 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

gesteld. Daardoor kan het voorkomen dat bewegen minder aandacht
krijgt. Zoals een jeugdverpleegkundige [vrouw, 61 jaar] stelde:
“Ik moet binnen een korte tijd een waslijst aan dingen behandelen. Dus
dan is het ook voorrang geven aan datgene wat haalbaar is. Of wat nóg
belangrijker is.”
Ook de motivatie van de ouders werd regelmatig genoemd als
belemmerende factor voor doorverwijzing. Sommige ouders geven
bijvoorbeeld aan dat zij het te druk hebben om hun kind naar sporten te
brengen, dat zij geen vervoer hebben, of dat de sportclub te ver weg is.
Tot slot gaf een aantal jeugdartsen en –verpleegkundigen aan dat het
moeilijk kan zijn om geschikte beweegaanbieders te vinden voor
bepaalde doelgroepen, zoals hele jonge kinderen en migrantenkinderen.
Wat is er nodig?
Er werd geen eenduidig antwoord gegeven op de vraag wat er nodig zou
zijn om kinderen (vaker) te verwijzen naar bewegen. Het organiseren
van passend beweegaanbod voor alle kinderen en het vergoeden van
sporten en fysiotherapie werden meerdere malen genoemd als
bevorderende factoren. Daarnaast hebben de jeugdartsen en –
verpleegkundigen tijdens de interviews hun zorgen geuit over de trend
dat veel scholen niet meer gaan schoolzwemmen en dat er ook steeds
minder gymnastieklessen worden gegeven. In de woorden van een
jeugdverpleegkundige [man, 51 jaar]:
“Ik vind het persoonlijk heel jammer dat het schoolzwemmen haast niet
meer bestaat. En dat het gymmen steeds moeilijker wordt. Wij zien in
ons dagelijks werk dat jongeren een steeds moeilijkere motoriek
hebben, omdat er gewoon minder bewogen wordt.”
4.3.2

Huisartsenpraktijk
In de huisartsenpraktijk wordt door zowel huisartsen als
praktijkondersteuners doorverwezen naar bewegen, maar het
zwaartepunt ligt bij de praktijkondersteuners. Zij zien voornamelijk
volwassenen met diabetes, hart- en vaatziekten, en longaandoeningen.
De meeste praktijkondersteuners gaven aan dat zij in elk consult vragen
naar het beweeggedrag van patiënten, en het nut van bewegen
benoemen. De huisartsen gaven aan dat zij vooral beginnen over
bewegen als dat gerelateerd is aan de klacht waar de patiënt mee komt.
Zij verwijzen voornamelijk volwassenen, en minder kinderen, naar
bewegen.
Redenen om door te verwijzen
De huisartsen en praktijkondersteuners gaven, naast het verhelpen van
de klacht waar de patiënt mee komt, een aantal verschillende redenen
om door te verwijzen naar bewegen. Deze redenen hadden onder
andere betrekking op de fitheid/gezondheid van de patiënt, het
voorkomen/verminderen van medicijngebruik, het
voorkomen/behandelen van psychische problemen, het
voorkomen/behandelen van leefstijl-gerelateerde aandoeningen, en het
bevorderen van sociale contacten. Over de sociale contacten zei een
praktijkondersteuner [vrouw, 52 jaar]:
Pagina 28 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

“Soms is het doel ook om ze alleen maar naar buiten te krijgen. Soms
zitten mensen alleen maar binnen de hele dag, dan is bewegen ook
onder de mensen komen.”
Waar wordt naar doorverwezen?
Huisartsen en praktijkondersteuners verwezen naar het hele scala aan
beweegaanbieders, van zelfstandige activiteiten (wandelen, fietsen,
hardlopen) tot en met gecombineerde leefstijlinterventies. Alleen de
buurtsportcoach was niet bij iedereen bekend. Als het ging om
zelfstandig bewegen of het reguliere beweegaanbod, adviseerden een
aantal huisartsen en praktijkondersteuner patiënten vooral om iets te
zoeken wat ze leuk vinden. Daarnaast hadden een aantal huisartsen en
praktijkondersteuners contacten met één of enkele beweegaanbieders
waar zij voornamelijk naar verwezen.
Manier van doorverwijzing
Huisartsen en praktijkondersteuners verwijzen voornamelijk naar
bewegen door middel van een algemeen advies. Daarnaast geven zij
ook wel gericht advies, voornamelijk als het gaat om reguliere
beweegaanbieders. Sommige huisartsen en praktijkondersteuners geven
patiënten in dat geval een telefoonnummer, website, of een folder van
de beweegaanbieder mee. Naar meer gespecialiseerde
beweegaanbieders (fysiotherapeut, buurtsportcoach, gecombineerde
leefstijlinterventie) wordt vaak ‘echt’ verwezen, bijvoorbeeld door middel
van een verwijsbrief.
Redenen om niet te verwijzen
De belangrijkste reden om patiënten niet door te verwijzen naar
bewegen is de motivatie van de patiënt. Zoals een praktijkondersteuner
[vrouw, 52 jaar] het verwoordde:
“Je kunt natuurlijk niet doorverwijzen als ze dat zelf niet willen. Het
grootste gedeelte geeft gewoon aan dat ze dat niet willen.”
Daarnaast werd ook de financiële situatie van de patiënt vaak genoemd
als belemmerende factor om te verwijzen naar bewegen. Desalniettemin
gaven veel huisartsen en praktijkondersteuners aan dat er ook
beweegmogelijkheden zijn die weinig geld kosten (bijvoorbeeld
wandelen) en dat het soms meer een kwestie is dat mensen het geld er
niet voor over hebben. Over het beschikbare beweegaanbod waren ze
over het algemeen tevreden maar het aanbod is beperkt voor bepaalde
doelgroepen, zoals mensen met een aandoening of beperking, ouderen,
mensen die geen/weinig Nederlands spreken. Tot slot vroeg een aantal
huisartsen en praktijkondersteuners zich af in hoeverre het verwijzen
naar bewegen de verantwoordelijkheid is van de huisartsenpraktijk.
Zoals een huisarts [vrouw, 47 jaar] zich afvroeg:
“Hoe ver gaat onze rol daarin? Ik adviseer, maar ik ga ze niet allemaal
bij de handen pakken en meenemen.”
Wat is er nodig?
Huisartsen en praktijkondersteuners noemden verschillende factoren die
het doorverwijzen naar bewegen zouden kunnen bevorderen. In een
aantal interviews kwam naar voren dat het goed zou zijn als er
Pagina 29 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

beweegvoorzieningen zijn waar mensen met een beperking of
aandoening onder begeleiding en tegen een kleine vergoeding kunnen
(blijven) bewegen. Ook gaven een aantal huisartsen en
praktijkondersteuners aan dat er méér nodig is dan alleen een
verwijzing vanuit de huisarts om mensen gezonder te laten leven, dat er
veel meer factoren meespelen. Zoals een huisarts [man, 40 jaar] zei:
“Natuurlijk, er ligt bij de huisartsen een grote preventietaak om
voorlichting te geven en aan te geven wat gezond gedrag is. Maar als
mijn patiënten bij mij weglopen en ze komen bij de Albert Heijn waar de
pakjes sigaretten achter de balie liggen, waar ze drank kunnen kopen en
waar kinderen allemaal snoep zien, hele schappen vol... Ik denk dat
daar een overheidstaak ligt.”
4.4

Enquête naar doorverwijzing in de praktijk
Ondanks de brede werving, is de respons op de enquête laag met 14 tot
35 zorgverleners per doelgroep. Van de 900 aangeschreven
huisartsenpraktijken, hebben slechts 35 huisartsen en 37 POH’s (GGZ)
de enquête ingevuld. In totaal hebben 100 eerstelijnszorgverleners de
enquête ingevuld. De verdeling onder de verschillende beroepsgroepen
is te zien in tabel 3. Bijna 80% van de deelnemers was vrouw, in
sommige groepen zelfs 100%. De gemiddelde leeftijd van de
deelnemers was 50 jaar, met een spreiding van 22 tot 64 jaar. De
meerderheid van de deelnemende huisartsen en praktijkondersteuners
werkt in een huisartsenpraktijk zonder andere disciplines. De meeste
jeugdartsen en -verpleegkundigen werken bij de GGD of een
consultatiebureau. Deelnemers werken gemiddeld 30 uur per week. Alle
provincies zijn vertegenwoordigd, maar de meeste zorgverleners
kwamen uit Zuid-Holland (25 deelnemers, 25%). 85% van de
deelnemers zijn op de hoogte van de nieuwe beweegrichtlijnen, en 68%
zegt zelf ook aan die richtlijnen te voldoen.
Tabel 3. Beschrijving van de enquête-deelnemers, naar beroepsgroep

Huisarts
POH
POH-GGZ
Jeugdarts
Jeugdverpleegkundige
Totaal
4.4.1

Aantal (%)
deelnemers
35 (35.0%)
18 (18.0%)
19 (19.0%)
14 (14.0%)
14 (14.0%)
100 (100%)

Aantal (%)
vrouwen
18 (51.4%)
18 (100%)
17 (89.5%)
11 (78.6%)
14 (100%)
78 (78.0%)

Gemiddelde
leeftijd
51.0 jaar
48.0 jaar
48.9 jaar
52.3 jaar
48.6 jaar
49.9 jaar

Stellingen
De eerstelijnszorgverleners hebben hun mening gegeven over drie
stellingen, zie figuur 1. De overgrote meerderheid (96%) van de
deelnemers was het (helemaal) eens met de stelling “De eerstelijnszorgverlener heeft een rol in het stimuleren van lichamelijke activiteit.”
De meeste zorgverleners (75%) gaven daarnaast aan dat zij bekend zijn
met het beweegaanbod in de buurt van de praktijk of instelling waar zij
werken, en 71% waardeerde dit aanbod als kwalitatief goed.

Pagina 30 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Mee eens

Helemaal mee eens

Weet ik niet/geen mening
70
60
50
40
30
20
10
0
De eerstelijnszorgverlener Ik ben bekend met het
Er is kwalitatief goed
heeft een rol in het
beweegaanbod in de buurt beweegaanbod aanwezig
stimuleren van
van de praktijk of instelling in de buurt van de praktijk
lichamelijke activiteit
waar ik werk
of instelling waar ik werk
Figuur 1. De mening van de enquête-deelnemers over drie stellingen

4.4.2

Doorverwijzen van kinderen
Kinderen die niet voldoende bewegen, maar geen (verhoogd risico op)
leefstijl-gerelateerde aandoeningen of psychische problemen hebben,
worden door de meeste huisartsen ‘nooit’ of ‘soms’ doorverwezen naar
bewegen. Het merendeel van de jeugdartsen en –verpleegkundigen
verwijzen deze kinderen ‘soms’ of ‘meestal’ door. De meeste
praktijkondersteuners (inclusief praktijkondersteuners-GGZ) gaven aan
dat zij nooit kinderen behandelen.
De meeste jeugdartsen rapporteerden daarnaast dat zij kinderen met
(een verhoogd risico op) leefstijl- gerelateerde aandoeningen of
psychische problemen ‘altijd’ of ‘meestal’ doorverwijzen naar bewegen.
Jeugdverpleegkundigen doen dit ‘altijd’, ‘meestal’ of ‘soms’ en de
meeste huisartsen doen dit ‘meestal’ of ‘soms’.
In tabel 4 staan de belangrijkste redenen waarom beide groepen
kinderen doorverwijzen naar bewegen, naar welk beweegaanbod zij dan
voornamelijk worden verwezen, en wat de belangrijkste redenen zijn dat
er niet (altijd) wordt doorverwezen. De onderwerpen die het meest
werden benoemd zijn grotendeels gelijk voor kinderen met en zonder
problemen.

Pagina 31 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Tabel 4. Redenen om kinderen (zonder en met problemen) te verwijzen naar
bewegen, naar welk beweegaanbod wordt verwezen, en de redenen om niet te
verwijzen. Alleen de meest genoemde onderwerpen worden getoond,
gerangschikt naar hoe vaak zij zijn genoemd.

Redenen om
wel te
verwijzen naar
bewegen

Naar welk
beweegaanbod
wordt
verwezen
Redenen om
niet te
verwijzen naar
bewegen

4.4.3

Kinderen die niet voldoende
bewegen maar zonder (een
verhoogd risico op) leefstijlgerelateerde aandoeningen of
psychische problemen
*Motorische ontwikkeling (n=31)
*Leefstijl (n=29)
*Algehele welzijn (n=29)
*Algemene gezondheid (n=28)
*Sociale ontwikkeling (n=25)

Kinderen met (een verhoogd
risico op) leefstijl-gerelateerde
aandoeningen of psychische
problemen

*Algemeen advies (n=43)
*Regulier beweegaanbod (n=25)
*Fysiotherapeut (n=12)

*Algemeen advies (n=40)
*Regulier beweegaanbod (n=34)
*Fysiotherapeut (n=27)

*Gebrek tijd consult (n=25)
*Financiële situatie gezin (n=20)
*‘Ik denk er niet aan’ (n=19)
*Geen problemen (n=16)
*Motivatie patiënt/cliënt (n=15)
*Grotere problemen (n=14)

*Motivatie patiënt/cliënt (n=29)
*Grotere problemen (n=20)
*Financiële situatie gezin (n=18)
*Gebrek tijd consult (n=17)

*Leefstijl (n=41)
*Motorische ontwikkeling
(n=34)
*Algemene gezondheid (n=34)
*Klacht verhelpen (n=32)
*Algehele welzijn (n=31)
*Sociale ontwikkeling (n=31)

Doorverwijzen van volwassenen
Alleen de huisartsen en praktijkondersteuners (inclusief
praktijkondersteuners-GGZ) hebben de vragen over volwassen patiënten
beantwoord, 72 zorgverleners in totaal. Volwassenen die niet voldoende
bewegen maar geen (verhoogd risico op) leefstijl-gerelateerde
aandoeningen of psychische problemen hebben, worden door de meeste
huisartsen ‘soms’ verwezen naar bewegen. De meeste
praktijkondersteuners en praktijkondersteuners-GGZ gaven aan dit
‘meestal’ te doen. Volwassenen met (een verhoogd risico op) leefstijlgerelateerde aandoeningen of psychische problemen werden door de
meeste huisartsen en praktijkondersteuners (inclusief
praktijkondersteuners-GGZ) ‘meestal’ doorverwezen naar bewegen.
In tabel 5 staan de belangrijkste redenen waarom beide groepen
volwassenen doorverwijzen naar bewegen, naar welk beweegaanbod zij
dan voornamelijk worden verwezen, en wat de belangrijkste redenen
zijn dat er niet (altijd) wordt doorverwezen. De onderwerpen die het
meest werden benoemd zijn grotendeels gelijk voor volwassenen met en
zonder problemen. Het behouden/verbeteren van de mobiliteit, het
voorkomen/behandelen van leefstijl-gerelateerde aandoeningen, de
algemene gezondheid en het verhelpen van de klacht van de patiënt
waren de meest benoemde redenen om volwassenen te verwijzen naar
bewegen. Volwassenen krijgen vaak een algemeen advies om meer te
bewegen. De motivatie van de patiënt werd door de huisartsen en
praktijkondersteuners het vaakst benoemd als reden om volwassenen
niet te verwijzen naar bewegen.
Pagina 32 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Tabel 5. Redenen om volwassenen (zonder en met problemen) te verwijzen naar
bewegen, naar welk beweegaanbod wordt verwezen, en de redenen om niet te
verwijzen. Alleen de meest genoemde onderwerpen worden getoond,
gerangschikt naar hoe vaak zij zijn genoemd.

Redenen om
wel te
verwijzen naar
bewegen
Naar welk
beweegaanbod
wordt
verwezen
Redenen om
niet te
verwijzen naar
bewegen

4.4.4

Volwassenen die niet
voldoende bewegen maar
zonder (een verhoogd risico
op) leefstijl-gerelateerde
aandoeningen of psychische
problemen
*Mobiliteit (n=45)
*Algemene gezondheid (n=43)
*Leefstijl (n=43)
*Algehele welzijn (n=39)
*Klacht verhelpen (n=38)

Volwassenen met (een
verhoogd risico op) leefstijlgerelateerde aandoeningen of
psychische problemen

*Algemeen advies (n=61)
*Regulier beweegaanbod
(n=44)
*Fysiotherapeut (n=31)
*Eigen activiteiten (n=26)
*Motivatie patiënt (n=35)
*Financiële situatie patiënt
(n=28)
*Gebrek tijd consult (n=21)
*Grotere problemen (n=19)
*Gezondheid patiënt (n=18)

*Algemeen advies (n=61)
*Regulier beweegaanbod (n=49)
*Fysiotherapeut (n=47)
*Eigen activiteiten (n=27)

*Mobiliteit (n=53)
*Leefstijl (n=52)
*Klacht verhelpen (n=51)
*Algemene gezondheid (n=46)
*Psychische problemen (n=43)

*Motivatie patiënt (n=39)
*Financiële situatie patiënt
(n=30)
*Grotere problemen (n=26)
*Gezondheid patiënt (n=19)
*Gebrek tijd consult (n=18)

Proces van doorverwijzing
Tot slot is er in de enquête gevraagd naar het proces van
doorverwijzing. Op de vraag op welke richtlijnen of standaarden zij hun
doorverwijzing baseren, hebben deelnemers 47 keer geantwoord dat zij
richtlijnen en standaarden met betrekking tot leefstijl gebruiken, 45 keer
dat zij aandoening-specifieke richtlijnen en standaarden gebruiken, en
35 keer dat zij geen richtlijnen of standaarden gebruiken. Verder gaven
de respondenten aan dat zij patiënten/cliënten voornamelijk verwijzen
door middel van een algemeen advies om meer te bewegen (n=87),
gevolgd door een gericht advies om een bepaalde beweegactiviteit te
doen (n=63). Een ‘traditionele’ verwijzing en een concrete afspraak dat
de patiënt/cliënt een bepaalde beweegactiviteit gaat doen werden beide
zo’n 30 keer genoemd. De deelnemers informeren hun
patiënten/cliënten voornamelijk over beweegactiviteiten door de naam
van de beweegaanbieder te noemen (n=59) of de contactgegevens
(folder, website, telefoonnummer) te geven (n=49). Slechts 15
zorgverleners gaven aan dat zij contact opnemen met de
beweegaanbieder.

Pagina 33 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Pagina 34 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

5

Conclusie en discussie

5.1

Belangrijkste resultaten samengevat
Actieve verwijzing naar bewegen is het vaakst opgenomen in
richtlijnen/zorgstandaarden voor klachten van het bewegingsapparaat,
chronische klachten van het zenuwstelsel en chronische
luchtwegaandoeningen. Er kunnen globaal zes vormen van
doorverwijzing in de eerstelijnszorg naar bewegen worden
onderscheiden: 1) naar het reguliere beweegaanbod, 2) naar
laagdrempelig beweegaanbod, 3) naar een fysiotherapeut, 4) naar een
beweegmakelaar, 5) naar een gecombineerde leefstijlinterventie, 6)
naar eigen beweegactiviteiten. Jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen en
praktijkondersteuners bespreken bewegen vaak in het consult, terwijl
huisartsen dit hoofdzakelijk doen als het gerelateerd is aan de klacht
van de patiënt. Kinderen en volwassenen met (een hoog risico op)
leefstijl-gerelateerde aandoeningen of psychische problemen worden
vaker verwezen naar bewegen dan kinderen of volwassenen die niet
voldoende bewegen, maar geen gezondheidsproblemen hebben. Er is
dus beperkt aandacht voor primaire preventie, met name onder
huisartsen. Er werden verscheidene redenen genoemd om te verwijzen
naar bewegen. Voor kinderen werd het voorkomen of behandelen van
leefstijl-gerelateerde problemen/overgewicht het meest genoemd. De
belangrijkste redenen om niet te verwijzen zijn de motivatie van de
patiënt/cliënt (of diens ouders), de financiële situatie van de
patiënt/cliënt, een gebrek aan tijd tijdens het consult, en de
aanwezigheid van grotere/ belangrijkere problemen. De
eerstelijnszorgverleners gaven aan dat zij behoefte hebben aan passend
en betaalbaar beweegaanbod voor alle doelgroepen om hun
patiënten/cliënten naartoe te verwijzen.

5.2

Beschouwing
Om de resultaten van dit onderzoek in context te plaatsen volgen
hieronder een aantal beschouwingen.

5.2.1

Werving en deelname enquête
Het doel van de enquête was om de inzichten uit de interviews te
kwantificeren. Voor de praktijkondersteuners, jeugdartsen en
jeugdverpleegkundigen is breed geworven, in samenwerking met de
beroepsorganisaties en via verschillende kanalen, waardoor een groot
deel van de zorgverleners de oproep voor de enquête kan hebben
gezien. Toch heeft slechts een klein deel van deze zorgverleners
deelgenomen aan de enquête (14-35 per doelgroep). Mogelijk omvat dit
een selectie van 'beweeg-minded' zorgprofessionals, 68% geeft namelijk
aan dat ze zelf ook aan de beweegrichtlijn voldoen. De resultaten zijn
daardoor niet representatief en moeten met de nodige voorzichtigheid
worden geïnterpreteerd. Uitgaande van deze selectieve respons aan de
enquête, kunnen de gepresenteerde resultaten een overschatting van de
werkelijkheid zijn.
Huisartsen waren in eerste instantie lastig te bereiken, omdat zowel het
Nederlands Huisartsen Genootschap als de Landelijke Huisartsen
Pagina 35 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Vereniging de oproep voor de enquête niet wilden verspreiden onder
hun leden, omdat zij hun comminicatiekanalen alleen gebruiken voor
eigen enquêtes of enquêtes waar ze actief bij betrokken zijn. Uiteindelijk
zijn 900 huisartsenpraktijken aangeschreven via een steekproef van het
NIVEL, dat leverde 35 deelnemers op.
In dit onderzoek bleek dus dat het lastig is om huisartsen te bereiken
voor dit soort onderzoek en dat zorgverleners uit zowel
huisartsenpraktijken als de jeugdgezondheidszorg beperkt deelnemen.
Dat is een belangrijke observatie voor toekomstig onderzoek bij deze
zorgverleners.
5.2.2

Desk search naar richtlijnen/zorgstandaarden, bestaande
beweeginitiatieven en goede voorbeelden
Ongeveer een-derde van de doorzochte richtlijnen in de zorg voor
patiënten met leefstijl-gerelateerde aandoeningen is geen verwijzing
naar bewegen opgenomen. In de onderzochte richtlijnen en
zorgstandaarden die wel verwijzen naar bewegen is een grote diversiteit
in de wijze waarop naar bewegen wordt verwezen. Eén daarvan is door
middel van kwalitatief beweegadvies. In alle onderzochte
richtlijnen/zorgstandaarden wordt hierbij nog verwezen naar de (oude)
Nederlandse Norm Gezond Bewegen, die adviseert op minstens vijf
dagen per week minimaal een half uur matig intensief te bewegen. De
nieuwe beweegrichtlijn adviseert voor volwassenen minimaal 150
minuten per week matig of zware inspanning (verspreid over diverse
dagen) en minimaal 2 keer per week spier- en botversterkende
activiteiten (Gezondheidsraad 2017). In hoeverre zorgprofessionals
hierbij adviseren volgens de oude of nieuwe beweegrichtlijn of nieuwe
communicatiemiddelen gebruiken is onbekend. Het regelmatig updaten
van de richtlijnen en zorgstandaarden is daarom wenselijk.
Uit de desk search naar bestaande beweeginitiatieven en goede
voorbeelden blijkt dat er veel nationale en lokale beweeginitiatieven
bestaan waar eerstelijnszorgverleners mensen naar kunnen
doorverwijzen. In dit rapport hebben we slechts een kleine selectie
hiervan opgenomen. Het doel van deze search was het identificeren van
de verschillende mogelijkheden voor de eerstelijnszorg, niet om een lijst
met alle bestaande beweeginitiatieven te geven. Overigens is het voor
zorgprofessionals wel belangrijk om op de hoogte te zijn van het
beweegaanbod in de buurt om goed te kunnen adviseren en verwijzen.
Contact tussen de eerstelijns zorgverlener en de lokale
beweegmakelaar/buurtsportcoach kan hierbij een grote bijdrage
leveren, zij kunnen bijvoorbeeld een sociale beweegkaart aanbieden.

5.2.3

Preventie in de zorg
Het merendeel van de enquête-respondenten was het (helemaal) eens
met de stelling “De eerstelijnszorgverlener heeft een rol in het
stimuleren van activiteit.” In de interviews gaven de meeste
jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen en praktijkondersteuners aan dat
zij het beweeggedrag van hun patiënten/cliënten ter sprake brengen in
het consult. Huisartsen doen dit hoofdzakelijk als het gerelateerd is aan
de klacht van de patiënt. Dit is in lijn met de kerntaken van de huisarts.
Preventieve zorg maakt onderdeel uit van de kerntaken van de huisarts,
waar geïndiceerde zorg en zorggerelateerde preventie onder wordt
verstaan. Oftewel, de huisarts geeft preventief advies bij patiënten met
Pagina 36 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

beginnende gezondheidsklachten en aan patiënten om complicaties te
voorkomen. Uit de enquête bleek dat kinderen of volwassen met (een
hoog risico op) leefstijl-gerelateerde aandoeningen of psychische
problemen vaker naar bewegen worden doorverwezen dan kinderen of
volwassenen zonder problemen die onvoldoende bewegen.
Hieruit blijkt dat de inzet van bewegen ter voorkoming van
gezondheidsproblemen op dit moment beperkt is in de eerstelijnszorg,
maar laat zich onder meer verklaren uit de kerntaken binnen de
huisartsgeneeskunde. Een aantal zorgverleners betwijfelde in de
interviews of preventie hun verantwoordelijkheid is. Dat laat echter nog
in het midden in hoeverre zij bewegen willen stimuleren onder patiënten
met een verhoogd gezondheidsrisico of met gezondheidsproblemen. In
het kader van de wens om preventie in de zorg te borgen (Ministerie
van Volksgezondheid Welzijn en Sport 2007, van den Berg, Post et al.
2013, Kamerbrief 2016, Kamerbrief 2016), is het van belang hier meer
zicht op te krijgen.
Daarnaast werd er tijdens bijna alle interviews gesproken over bredere
maatschappelijke/politieke ontwikkelingen met betrekking tot bewegen
en leefstijl. Zo hebben veel zorgverleners hun zorgen geuit over het
beperkte beweegaanbod (schoolzwemmen, gymnastieklessen) op
school, waardoor kinderen niet alleen minder beweging krijgen, maar
bewegen ook een minder vanzelfsprekend onderdeel van hun leven
wordt. Daarnaast werd vaak gezegd dat een doorverwijzing naar
bewegen niet in verhouding staat tot het beschikbare aanbod van
bijvoorbeeld ongezond eten en drinken. Veel zorgverleners gaven aan
dat deze factoren minstens zo belangrijk zijn om mensen gezonder te
laten leven.
5.2.4

Redenen om niet te verwijzen
In dit onderzoek waren de belangrijkste redenen om niet te verwijzen:
• De motivatie van de patiënt/cliënt
• De financiële situatie van de patiënt/cliënt
• Een gebrek aan tijd tijdens het consult
• De aanwezigheid van grotere problemen
Deze bevindingen komen grotendeels overeen met het onderzoek van
NIVEL, waarin huisartsen (en fysiotherapeuten) ook werd gevraagd naar
hun redenen om patiënten geen beweegadviezen te geven.(Leemrijse,
Veenhof et al. 2013, Leemrijse, de Bakker et al. 2015). De motivatie
van de patiënt kwam ook naar voren als een belangrijke factor voor
doorverwijzing in een ander recent onderzoek naar het
doorverwijzingsproces van huisartsen naar leefstijlinterventies (Bouma,
van Wilgen et al. 2017).
Hoewel de meeste van deze redenen om niet te verwijzen bij de patiënt
liggen, heeft het gebrek aan tijd tijdens het consult (ook) te maken met
de organisatie van de zorg. In dit kader werd door een aantal
jeugdartsen en –verpleegkundigen aangegeven dat er tijdens één
consult veel onderwerpen moeten worden behandeld, waardoor zij
moeten prioriteren. Een aantal zorgverleners gaven aan dat juist het
motiveren van (ongemotiveerde) patiënten/cliënten om meer te gaan
Pagina 37 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

bewegen, veel tijd kost. Dit vergt meer dan alleen het benoemen van
bewegen in een consult.
5.2.5

Wat is er nodig om vaker te verwijzen?
Naast de redenen om niet te verwijzen, werd er in de interviews ook
gevraagd wat er nodig zou zijn om wel of vaker te verwijzen naar
bewegen. Zowel in de huisartsenpraktijk als de jeugdgezondheidszorg
werd aangegeven dat er behoefte is aan passend en betaalbaar
beweegaanbod voor iedereen.
De zorgverleners waren over het algemeen tevreden met het
beschikbare beweegaanbod. Uit de interviews kwam echter naar voren
dat het lastig kan zijn om een geschikte activiteit te vinden voor
bepaalde doelgroepen, zoals jonge kinderen, kinderen en volwassenen
die geen/weinig Nederlands spreken, kinderen en volwassenen met een
aandoening of beperking, en ouderen. Hoewel een buurtsportcoach
zorgverleners zou kunnen helpen bij het identificeren of organiseren van
beweegaanbod voor deze groepen, wisten lang niet alle
eerstelijnszorgverleners in dit onderzoek de buurtsportcoach te vinden,
en ook als dat wel het geval was verwezen zij er niet vaak naar door. Dit
blijkt ook uit eerder onderzoek naar de rol van buurtsportcoaches
(Leenaars 2017).

5.2.6

Traject na doorverwijzing
In dit onderzoek staat het proces van doorverwijzing centraal, met als
centrale vraag in hoeverre eerstelijnszorgverleners doorverwijzen naar
bewegen als interventie. Parallel aan dit onderzoek heeft het Mulier
Instituut onderzoek uitgevoerd naar het traject na doorverwijzing.
Hierbij zijn vijf verschillende momenten in beweegtrajecten
geïdentificeerd waar de kans bestaat dat het traject wordt onderbroken
(uitval deelnemer), waardoor het doel niet wordt bereikt: (1) Wel of niet
doorverwijzen?; (2) Intake/Kennismaking; (3) Eerste sessie (na
Intake/Kennismaking); (4) Traject afronden; (5) Wel of niet doorgaan
met bewegen?. Belemmerende factoren in het succes van deze trajecten
zijn de tijd die nodig is voor het opzetten van een beweeginterventie of
het vormgeven van een samenwerking en geen/slechte communicatie
tussen betrokken partijen. Bevorderende factoren zijn
laagdrempeligheid en sociale aspect van interventies, goede
communicatie tijdens een intakegesprek, een open houding van de
deelnemer en terugkoppeling van de verschillende betrokken partijen.

5.3

Conclusie
Er zijn verschillende bestaande beweeginitiatieven waar
eerstelijnszorgverleners mensen naar kunnen doorverwijzen.
Eerstelijnszorgverleners verwijzen voornamelijk mensen met
gezondheidsproblemen door, er is minder aandacht voor primaire
preventie. Eerstelijnszorgverleners hebben behoefte aan een passend en
betaalbaar beweegaanbod voor alle doelgroepen om hun
patiënten/cliënten naartoe te verwijzen.

Pagina 38 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

6

Literatuur

Alles over Sport (2017). "Samenwerking sport en zorg: SLIMMER
diabetes voorkomen." from
https://www.allesoversport.nl/artikel/samenwerking-sport-en-zorgslimmer-diabetes-voorkomen/.
Alles over Sport (2018). "Gecombineerde Leefstijl Interventies (GLI) in
de basiszorgverzekering." from
https://www.allesoversport.nl/artikel/gecombineerde-leefstijlinterventies-gli-in-de-basiszorgverzekering/.
Bouma, A. J., et al. (2017). "A Cross-sectional Analysis of Motivation
and Decision Making in Referrals to Lifestyle Interventions by Primary
Care General Practitioners: A Call for Guidance." American Journal of
Lifestyle Medicine.
Caspersen, C. J., et al. (1985). "Physical activity, exercise, and physical
fitness: definitions and distinctions for health-related research." Public
Health Rep 100(2): 126-131.
CooL (2018). "CooL." from https://www.leefstijlinterventies.nl/.
Gemeente Amsterdam (2018). "Wat is Topscore?". from
https://www.amsterdam.nl/sport/scholen/topscoreamsterdam/topscore/.
Gezondheidscentra Nijkerk (2018). "Beweegloket Nijkerk Sportief en
Gezond." from https://www.gc-nijkerk.nl/beweegloket-nijkerk-sportiefen-gezond/.
Gezondheidsenquête (GE) / Leefstijlmonitor (LSM) (2014-2017).
Gezondheidsraad (2017). Beweegrichtlijnen 2017. Den Haag,
Gezondheidsraad.
GGD Noord- en Oost Gelderland (2018). "SLIMMER diabetes
voorkomen." from https://www.ggdnog.nl/slimmer.
Huis voor Beweging (2018). "De Beweegkuur." from
https://www.huisvoorbeweging.nl/bewegen-stimuleren/beweegkuur/.
IVN natuur educatie (2018). "Biowalking." from
https://www.ivn.nl/biowalking.
Kamerbrief (2016). "Preventie in het zorgstelsel: van goede bedoelingen
naar het in de praktijk ontwikkelen van resultaten." from
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2016/03/25/k
amerbrief-over-preventie-in-het-zorgstelsel-van-goede-bedoelingennaar-het-in-de-praktijk-ontwikkelen-van-resultaten.

Pagina 39 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Kamerbrief (2016). "Sport & bewegen en gezondheidszorg." from
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2016/12/08/k
amerbrief-over-sport-bewegen-en-gezondheidszorg.
Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie (2018).
"Factsheet Beweegzorg." from
https://www.kngf.nl/binaries/content/assets/kngf/onbeveiligd/vakgebied
/beweegzorg/kngf_beweegzorg_factsheet_2018.pdf.
Leemrijse, C. J., et al. (2015). "Collaboration of general practitioners
and exercise providers in promotion of physical activity a written survey
among general practitioners." BMC Fam Pract 16: 96.
Leemrijse, C. J., et al. (2013). Kennisvraag: zorg en sport bewegen in
de buurt. Utrecht, NIVEL.
Leenaars, K. (2017). The Care Sport Connector in the Netherlands.
Loket Gezond Leven. "CooL." from
https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/interventieszoeken/1800053.
Loket Gezond Leven (2018). "Beweegkuur." from
https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/interventieszoeken/1402397.
Loket Gezond Leven (2018). "Bewegen op recept bij de sport." from
https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/interventieszoeken/1600008.
Loket Gezond Leven (2018). "Het gesprek aangaan over leefstijl." from
https://www.loketgezondleven.nl/gezonde-gemeente/dossier-preventiezorg-en-welzijn/eerstelijnszorg-huisartsenpraktijk/voorbeelden-4.
Loket Gezond Leven (2018). "IVN Biowalking." from
https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/interventieszoeken/1500009.
Loket Gezond Leven (2018). "SLIMMER diabetes voorkomen." from
https://www.loketgezondleven.nl/leefstijlinterventies/interventieszoeken/1401417.
Looprecept (2018). "Looprecept." from https://www.looprecept.nl/.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (2007). Gezond zijn,
gezond blijven. Een visie op gezondheid en preventie. Den Haag.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (2018). "Meer ruimte
voor preventie in basispakket zorgverzekering." from
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/06/01/meer-ruimtevoor-preventie-in-basispakket-zorgverzekering.
Nationale Diabetes Challenge (2018). "Nationale Diabetes Challenge
2018." from https://www.nationalediabeteschallenge.nl/.
Pagina 40 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

NL Actief (2018). "NL Actief Preventiecentra." from
https://nlactief.nl/nieuws/229/nl-actief-preventiecentra.html.
Overvecht Gezond (2018). "Keuzehulp Bewegen." from
https://www.loketgezondleven.nl/sites/default/files/Keuzehulp%20bewe
gen%20%28DEF%29.pdf.
RIVM (2018). "Volksgezondheidenzorg." from
www.volksgezondheidenzorg.info.
Rotterdam Sport (2018). "Sportaanbieders in Rotterdam." from
https://rotterdamsport.nl/sportaanbieders/.
Stichting Special Heroes Nederland (2018). "Beweeg- en sportloket."
from http://www.shnederland.nl/beweeg-en-sportloket.
U. S. Department of Health and Human Services (1996). Physical
Activity and Health: A Report of the Surgeon General. Washington DC,
USDHHS.
van den Berg, M., et al. (2013). Preventie in de zorg. Themarapport
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven, RIVM.
van den Berg, M., et al. (2014). Preventie in de zorg. Themarapport
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Bilthoven, RIVM.
Van Goed naar Beter (2018). "Bewegen op recept." from
https://www.vgnbeter.nl/bewegen-op-recept.
ZonMW. "Sportimpuls." from https://www.zonmw.nl/nl/onderzoekresultaten/sport-en-bewegen/programmas/programmadetail/sportimpuls/.

Pagina 41 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Pagina 42 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Appendix 1 Uitgebreid overzicht van onderzochte
richtlijnen/zorgstandaarden m.b.t. leefstijl-gerelateerde
aandoeningen en de manier van doorverwijzing naar
bewegen

Richtlijn/zorgstandaard

N

Manier van verwijzing naar bewegen*
Actief

Kwantitatief

Kwalitatief

Leefstijl

Geen

Hart- en vaatziekten

19

7

2

9

6

5

Acuut coronair syndroom

1

0

0

0

0

1

Atriumfibrilleren

2

0

0

0

0

2

Beroerte / herseninfarct

4

1

1

2

0

1

Diepe veneuze trombose

1

0

0

0

0

1

Hartfalen

1

0

0

1

0

0

Perifeer arterieel vaatlijden

1

1

0

0

0

0

Varices

1

0

0

1

0

0

Hartafwijkingen

1

1

1

1

0

0

Preventie / risicomanagement
Subarachnoidale bloeding
(hersenbloeding)
Bloedaandoeningen

6

4

0

4

6

0

1

0

0

0

0

0

3

0

0

0

0

3

Anemie

3

0

0

0

0

3

Chronische aandoeningen
van de
spijsverteringsorganen
Obstipatie

3

1

2

0

1

1

1

1

1

0

0

0

Prikkelbaardarmsyndroom
(PDS)
(chronische) darmontsteking

1

0

1

0

1

0

1

0

0

0

0

1

14

8

3

9

2

3

2

2

0

2

0

0

Jicht

1

0

0

0

1

0

Rugklachten

3

1

1

2

0

1

Knieklachten

1

1

1

1

0

0

Polymyalgia rheumatica

1

0

0

0

0

1

Schouderklachten

1

0

0

1

0

0

Voorkeurshouding

1

1

1

1

0

0

Myotone dystrofie

1

1

0

0

0

0

Fracturen

3

2

0

2

1

1

Klachten van het
bewegingsapparaat
Artritis

*Een richtlijn/zorgstandaard kan naar meerdere manieren verwijzen.

Pagina 43 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Richtlijn/zorgstandaard

N

Manier van verwijzing naar bewegen*
Actief

Kwantitatief

Kwalitatief

Leefstijl

Geen

Chronische klachten van
het zenuwstelsel
Ziekte van Parkinson

9

5

0

3

0

3

2

2

0

0

0

0

Lumbosacraal radiculair
syndroom
Niet-aangeboren
hersenletsel
Guillain-Barre syndroom

2

2

0

1

0

0

2

0

0

0

0

2

1

0

0

1

0

0

Multiple sclerose

1

1

0

1

0

0

Spastisch cerebrale parese

1

0

0

0

0

1

Psychische problemen

55

17

2

29

10

20

ADHD

5

1

0

3

0

2

Angst

6

1

0

4

1

2

Schizofrenie

2

2

0

2

1

0

Autisme

6

0

0

3

1

3

Gedragsproblemen

2

0

0

0

0

2

Delier

5

3

0

2

0

1

Psychose

1

1

0

1

1

0

Dementie

4

3

0

3

1

0

Depressie

9

3

0

7

3

1

Psychische klachten

9

3

2

3

2

4

Psychosociale problemen

2

0

0

0

0

2

Slaapproblemen

1

0

0

1

0

0

Suicidaal gedrag

3

0

0

0

0

3

14

7

5

7

6

5

7

3

3

5

2

2

COPD

5

3

2

1

3

2

Pneumothorax

1

0

0

0

0

1

Cystic fibrose

1

1

0

1

1

0

11

3

6

3

7

3

3

1

1

2

2

1

Obesitas

4

1

3

0

4

0

Overgewicht

1

0

1

1

0

0

Schildklieraandoeningen

2

0

0

0

0

2

Lipoedeem

1

1

1

0

1

0

Chronische
luchtwegaandoeningen
Asthma

Endocriene ziekten /
voeding-gerelateerde
ziekten
Diabetes mellitus

*Een richtlijn/zorgstandaard kan naar meerdere manieren verwijzen.
Pagina 44 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Richtlijn/zorgstandaard

N

Manier van verwijzing naar bewegen*
Actief

Kwantitatief

Kwalitatief

Leefstijl

Geen

Nieraandoeningen

3

1

2

0

3

2

Bijnieraandoeningen

1

0

0

0

0

1

Nierziekte

1

0

0

0

0

1

Nierfalen

3

1

2

0

3

0

Nieuwvormen

25

4

0

4

6

16

Carcinoom (alle soorten)

18

3

0

3

5

11

Tumor

5

1

0

1

1

3

Metastasen

2

0

0

0

0

2

Chronische
oogaandoeningen
Visusklachten

3

0

0

0

0

3

2

0

0

0

0

2

Retinopathie

1

0

0

0

0

1

*Een richtlijn/zorgstandaard kan naar meerdere manieren verwijzen.

Pagina 45 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Appendix 2. Schematisch overzicht van de in dit rapport besproken bestaande beweeginitiatieven en
goede voorbeelden van doorverwijzing van de eerstelijnszorg naar bewegen

Naam

Doelgroep

Regulier beweegaanbod
Regulier beweegaanbod Mensen die
(landelijk)
zelfstandig kunnen
en willen bewegen
Laagdrempelig beweegaanbod
Bewegen op Recept
Mensen met (een
(landelijk) (Loket
verhoogd risico op)
Gezond Leven 2018,
leefstijl-gerelateerde
Van Goed naar Beter
aandoeningen
2018)
NL Actief
Mensen met
Preventiecentra
overgewicht,
(landelijk) (NL Actief
diabetes of
2018)
chronische
aandoeningen
IVN Biowalking
Mensen met een
(landelijk) (IVN natuur
chronische ziekte of
educatie 2018, Loket
beperking
Gezond Leven 2018)
Topscore
Middelbare
(Amsterdam)
scholieren
(Gemeente Amsterdam
2018)

Pagina 46 van 67

Uitvoerder(s)

Beweegcomponent

Kosten deelnemer

Erkenningsstatus
Loket Gezond Leven

Reguliere
beweegaanbieders

Verschillende
beweegactiviteiten

Tarief
beweegaanbieder

-

Beweegaanbieders

Matig-intensieve
beweegactiviteiten
in groepsverband die
weinig sportieve
vaardigheden vragen
Fitness onder
begeleiding van
gespecialiseerde
instructeurs

Twaalf keer tegen
een gereduceerd
tarief, daarna voor
het reguliere bedrag

“Goed beschreven”

Tarief
fitnesscentrum

-

IVN natuurgidsen en
medisch
professionals

Natuurwandelingen

Gratis

“Goed beschreven”

Gymleraar en
beweegaanbieders

Kennismaken met
verschillende
sporten en één sport
na schooltijd
beoefenen.

Wisselende eigen
bijdrage

-

Fitnesscentra

RIVM Briefrapport 2019-0034

Naam
Fysiotherapeut
Fysiosport
(landelijk)
(Koninklijk
Nederlands
Genootschap voor
Fysiotherapie 2018)
Beweegmakelaar
Samen Gezond
Spreekuur
(Den Bosch) (Loket
Gezond Leven 2018)
Beweegloket Nijkerk
Sportief en Gezond
(Nijkerk)
(Gezondheidscentra
Nijkerk 2018)
Beweeg- en
sportloketten
(landelijk) (Stichting
Special Heroes
Nederland 2018)

Doelgroep

Uitvoerder(s)

Beweegcomponent

Kosten deelnemer

Erkenningsstatus
Loket Gezond Leven

Mensen die onder
begeleiding willen
bewegen

Fysiotherapeuten

Individueel
beweegprogramma
onder begeleiding
van de
fysiotherapeut

Tarief fysiotherapeut

-

Mensen van die we
leefstijl extra
aandacht nodig
heeft

Wijkgezondheidswerkers en
buurtsportcoaches

Gratis

-

Mensen die
informatie willen
over het lokale
beweegaanbod

Buurtsportcoaches

Concrete tips voor
een gezonde leefstijl
en/of een
doorverwijzing naar
passende
beweegactiviteiten
Informatie en/of en
doorverwijzing naar
passende
beweegactiviteiten

Gratis

-

Revalidanten

Beweeg- en
sportconsulenten

Informatie en/of een
doorverwijzing naar
passende
beweegactiviteiten

Gratis

-

Pagina 47 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Naam

Doelgroep

Gecombineerde leefstijlinterventie
Beweegkuur
Mensen met een
(landelijk) (Huis voor
gewichtsBeweging 2018, Loket
gerelateerd
Gezond Leven 2018)
gezondheidsrisico

SLIMMER diabetes
voorkomen
(Noord- en Oost
Gelderland) (Alles over
Sport 2017, GGD
Noord- en Oost
Gelderland 2018, Loket
Gezond Leven 2018)
CooL
(landelijk) (CooL
2018)(Loket Gezond
Leven)

Pagina 48 van 67

Uitvoerder(s)

Beweegcomponent

Kosten deelnemer

Erkenningsstatus
Loket Gezond Leven

Leefstijladviseurs,
diëtisten en
fysiotherapeuten

Drie programma’s:
1) zelfstandig bewegen, 2)
begeleiding naar reguliere
activiteiten,
3) bewegen onder
begeleiding van een
fysiotherapeut als
voorbereiding op reguliere
activiteiten
Wekelijkse groepsles door
de fysiotherapeut, na zes
maanden overstap naar
het lokale beweegaanbod

Mogelijk vergoed
door de
zorgverzekeraar

“Eerste aanwijzingen
voor effectiviteit”

Mogelijk vergoed
door de
zorgverzekeraar

“Goede aanwijzingen
voor effectiviteit”

Coaching (advies,
individuele doelstellingen)
op het gebied van (onder
andere) beweging,
kennismaking met
beweegaanbod in de buurt

Mogelijk vergoed
door de
zorgverzekeraar

“Eerste aanwijzingen
voor effectiviteit”

Mensen met een
verhoogd risico op
type 2 diabetes

Diëtisten en
fysiotherapeuten

Mensen met
overgewicht en een
verhoogd risico op
type 2 diabetes of
hart- en
vaatziekten, of
obesitas

Leefstijlcoach

RIVM Briefrapport 2019-0034

Naam

Doelgroep

Eigen beweegactiviteiten
Nationale Diabetes
Diabetespatiënten
Challenge
(landelijk)
(Nationale Diabetes
Challenge 2018)
Looprecept
(Rotterdam)
(Looprecept 2018)

Inactieve patiënten

Uitvoerder(s)

Beweegcomponent

Kosten deelnemer

Erkenningsstatus
Loket Gezond Leven

Eerstelijnszorgverleners

Wekelijkse
wandelingen (16-20
weken lang) die
toewerken naar de
Nationale Diabetes
Challenge Week
Stappentellers,
wekelijkse
wandelingen en
informatie en tips

Eigen bijdrage
(verschilt per
zorgverlener)

-

Gratis

-

Huisartsen en
praktijkondersteuners

Pagina 49 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Appendix 3. Interview leidraad doorverwijzingsproces

INTRODUCTIE
Allereerst hartelijk bedankt dat u mee wilt werken aan dit interview.
Het RIVM voert in opdracht van het ministerie van VWS onderzoek uit
naar het doorverwijzingsproces in de eerstelijnszorg naar bewegen.
Omdat we ons richten op de huisartsenpraktijk en de
jeugdgezondheidzorg, voeren we interviews uit met huisartsen,
praktijkondersteuners, jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen. We
willen graag weten om welke redenen patiënten worden doorverwezen
naar bewegen als interventie, en wat de ervaringen zijn met zo’n
doorverwijzing. Maar we zijn ook benieuwd naar redenen om niet door
te verwijzen naar bewegen, en wat er nodig zou zijn om dat wel te
doen.
En vandaag ga ik daarover dus in gesprek met u.
PRAKTISCH
• Het interview zal maximaal een half uur duren.
• Voor we aan het interview beginnen, wil ik u vragen om een
toestemmingsformulier te tekenen. Met het tekenen van dit
formulier geeft u onder andere toestemming voor deelname aan
het onderzoek, dat dit gesprek wordt opgenomen en later wordt
uitgetypt door een transcriptiebureau, en dat we de informatie
die u mij vandaag geeft mogen gebruiken voor onderzoek naar
het doorverwijzingsproces van de eerstelijn naar bewegen.
• <toestemmingsformulier laten tekenen>
• Dan zet ik de audiorecorder nu aan, en kunnen we beginnen.
• <audiorecorder aanzetten>

Pagina 50 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

VRAGEN VOOR IEDEREEN
Verwijst u patiënten wel eens door naar bewegen?
Daarmee bedoel ik een doorverwijzing naar bijvoorbeeld een lokale
sportclub, een wandelgroep, de fysiotherapeut, de buurtsportcoach, of
een gecombineerde leefstijlinterventie waar bewegen onderdeel van
uitmaakt.
Op basis waarvan doet u dit wel of niet?
* Richtlijnen en standaarden
* Gezondheidsprofiel van patiënt
* Eigen verzoek van patiënt
ALS ZORGVERLENERS NIET DOORVERWIJZEN  PAGINA 5

Pagina 51 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

VRAGEN VOOR ZORGVERLENERS DIE WEL DOORVERWIJZEN:
Wat voor patiënten verwijst u door naar bewegen?
Maakt u daarbij onderscheid naar leeftijd (bijvoorbeeld kinderen of
volwassenen) of het gezondheidsprofiel van de patiënt?
* Kinderen/volwassenen
* Gezonde mensen/ risicogroepen (bv overgewicht)/ mensen met NCDs
* Mensen met psychische problemen
Om welke redenen verwijst u patiënten door naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen waarom u patiënten verwijst
naar bewegen?”
Waar verwijst u patiënten naar door? En waarom?
Doorvragen: “Verwijst u patiënten ook wel eens naar… En waarom
(niet)?”
* Het reguliere beweegaanbod (fitnesscentrum; sportvereniging)
* Laagdrempelig beweegaanbod (bv “Bewegen op Recept”)
* Fysiotherapeut (eigen beweegprogramma’s)
* Beweegmakelaar (buurtsportcoach)
* Gecombineerde leefstijlinterventie (bv “Beweegkuur”)
* Eigen beweegactiviteiten (bv “Nationale Diabetes Challenge”)
Op welke manier verwijst u patiënten door naar bewegen?
Doorvragen: Noemt u alleen de naam van de partij waarnaar u
doorverwijst, geeft u de patiënt een website/telefoonnummer/flyer mee,
of neemt u ook wel eens contact op met de partij waarnaar u
doorverwijst namens of samen met de patiënt?
Wat verwacht of hoopt u te bereiken met de doorverwijzing naar
bewegen?
Wat zijn uw ervaringen met zo’n doorverwijzing naar bewegen?
* Reactie of waardering van patiënt
* Terugkoppeling van patiënt of beweegaanbieder
* Is patiënt daadwerkelijk gaan bewegen?
* Kwaliteit van het beweegaanbod
* Effecten op de gezondheid patiënt
We hebben het nu steeds gehad over het proces van
doorverwijzing naar bewegen. Zijn er ook redenen om
patiënten– die onvoldoende bewegen – NIET te verwijzen naar
bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen om patiënten niet te
verwijzen?”

Pagina 52 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Wat zou er nodig zijn om inactieve patiënten vaker door te
verwijzen naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere dingen die zouden helpen bij het
doorverwijzen?”
INDIEN NOG NIET BESPROKEN:
Welke rol spelen de zorgverzekeraars en de kosten/vergoeding
van de beweegactiviteiten bij de keuze om patiënten wel of niet
door te verwijzen?
VERDER MET ALGEMENE VRAGEN  PAGINA 7

Pagina 53 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

VRAGEN VOOR ZORGVERLENERS DIE NIET DOORVERWIJZEN:
Waarom verwijst u patiënten– die onvoldoende bewegen – niet
door naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen waarom u patiënten niet
verwijst?”
Denkt u dat andere
huisartsen/praktijkondersteuners/jeugdartsen/jeugdverpleegku
ndigen patiënten wel doorverwijzen naar bewegen als
interventie? En waarom?
Wat zou er nodig zijn om inactieve patiënten wel door te
verwijzen naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere dingen die zouden helpen bij het
doorverwijzen?”
INDIEN NOG NIET BESPROKEN:
Welke rol spelen de zorgverzekeraars en de kosten/vergoeding
van de beweegactiviteiten bij de keuze om patiënten wel of niet
door te verwijzen?

Pagina 54 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

INDIEN TOEPASSELIJK:
We hebben verschillende redenen besproken om patiënten niet
door te verwijzen naar bewegen, en wat er nodig zou zijn om dat
wel te doen. Stel dat u wel zou doorverwijzen naar bewegen, wat
voor patiënten zou u dan doorverwijzen?
Zou u daarbij onderscheid maken naar leeftijd (bijvoorbeeld kinderen of
volwassenen), of het gezondheidsprofiel van de patiënt?
* Kinderen/volwassenen
* Gezonde mensen/ risicogroepen (bv overgewicht)/ mensen met NCDs
* Mensen met psychische problemen
Om welke redenen zou u patiënten dan verwijzen naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen om patiënten te verwijzen
naar bewegen?”
Waar zou u patiënten dan naar doorverwijzen? En waarom?
Doorvragen: “Zou u patiënten ook doorverwijzen naar… En waarom
(niet)?”
* Het reguliere beweegaanbod (fitnesscentrum; sportvereniging)
* Laagdrempelig beweegaanbod (bv “Bewegen op Recept”)
* Fysiotherapeut (eigen beweegprogramma’s)
* Beweegmakelaar (buurtsportcoach)
* Gecombineerde leefstijlinterventie (bv “Beweegkuur”)
* Eigen beweegactiviteiten (bv “Nationale Diabetes Challenge”)

Pagina 55 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

VRAGEN VOOR IEDEREEN
We zijn bijna aan het einde van dit interview. Tot slot wil ik u
enkele vragen stellen waarmee we enkele kenmerken van de
zorgverleners die we geïnterviewd hebben kunnen beschrijven:
• U bent een man/vrouw
• Wat is uw leeftijd?
• In welk type praktijk werkt u?
solopraktijk/gedeelde praktijk met één discipline/gedeelde
praktijk met meerdere disciplines
Dat was mijn laatste vraag. Heeft u verder nog dingen die u ons
mee wilt geven?
AFSLUITING
Dan wil ik u bij dezen hartelijk bedanken voor uw deelname aan dit
interview.
Uw antwoorden zijn heel waardevol voor ons begrip van het
doorverwijzingsproces van de eerstelijnszorg naar bewegen, wat er
meespeelt bij de keuze om wel of niet door te verwijzen, en de
ervaringen van de eerstelijn met zo’n doorverwijzing. Dank u wel.
Wilt u op de hoogte worden gehouden van de resultaten van ons
onderzoek? Dan sturen we u het onderzoeksrapport zodra het
gepubliceerd is.

Pagina 56 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Appendix 4. Focusgroep leidraad doorverwijzingsproces

INTRODUCTIE
Allereerst hartelijk bedankt dat jullie mee willen werken aan deze
focusgroep.
Het RIVM voert in opdracht van het ministerie van VWS onderzoek uit
naar het doorverwijzingsproces in de eerstelijnszorg naar bewegen.
Omdat we ons richten op de huisartsenpraktijk en de
jeugdgezondheidszorg, gaan we in gesprek met huisartsen,
praktijkondersteuners, jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen. We
willen graag weten om welke redenen patiënten/cliënten worden
doorverwezen naar bewegen als interventie, en wat de ervaringen zijn
met zo’n doorverwijzing. Maar we zijn ook benieuwd naar redenen om
niet door te verwijzen naar bewegen, en wat er nodig zou zijn om dat
wel te doen.
En vandaag ga ik daarover dus in gesprek met jullie.
PRAKTISCH
• De focusgroep zal ongeveer een uur duren.
• Van te voren willen wij jullie vragen om een zogenoemd
toestemmingsformulier te tekenen. Met het tekenen van dit
formulier geven jullie onder andere toestemming voor deelname
aan het onderzoek, dat dit gesprek wordt opgenomen en later
wordt uitgetypt door een transcriptiebureau, en dat we de
informatie die jullie ons vandaag geven mogen gebruiken voor
onderzoek naar het doorverwijzingsproces van de eerstelijn naar
bewegen.
• <toestemmingsformulieren laten tekenen>
• Dan is het handig om een aantal ‘spelregels’ door te nemen. Een
focusgroep wordt ook wel een groepsdiscussie genoemd, en ik wil
jullie dus ook zeker uitnodigen om op elkaar te reageren en met
elkaar in discussie te gaan. Maar houd het wel netjes. Probeer
elkaars mening te respecteren en praat niet door andere mensen
heen.
• Dan zet ik de audiorecorder nu aan, en kunnen we beginnen.
• <audiorecorder aanzetten>

Pagina 57 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

FOCUSGROEP
Ik wil graag beginnen met een kort voorstelrondje. Daarmee
vangen we twee vliegen in één klap: het helpt ons met het
herkennen van de stemmen tijdens het uitwerken van het
gesprek en zorgt ervoor dat we de zorgverleners die we
gesproken hebben kunnen beschrijven. Zouden jullie daarom de
volgende vragen kunnen beantwoorden:
• Wat is uw naam?
• Uw geslacht?
• Uw leeftijd?
• In wat voor type praktijk werkt u? Een solopraktijk, een gedeelde
praktijk met één discipline, of een gedeelde praktijk met
meerdere disciplines?
+/- 15 minuten
Dan gaan we nu écht beginnen met de focusgroep. De eerste
vraag aan jullie is als volgt: verwijzen jullie patiënten wel eens
door naar bewegen?
Daarmee bedoel ik een doorverwijzing naar bijvoorbeeld een lokale
sportclub, een wandelgroep, de fysiotherapeut, de buurtsportcoach, of
een gecombineerde leefstijlinterventie waar bewegen onderdeel van
uitmaakt.
Op basis waarvan doen jullie dit wel of niet?
* Richtlijnen en standaarden
* Gezondheidsprofiel van patiënt
* Eigen verzoek van patiënt
Wat voor patiënten verwijzen jullie door naar bewegen?
Maken jullie daarbij onderscheid naar leeftijd (bijvoorbeeld kinderen of
volwassenen) of het gezondheidsprofiel van de patiënt?
* Kinderen/volwassenen
* Gezonde mensen/ risicogroepen (bv overgewicht)/ mensen met NCDs
* Mensen met psychische problemen
Om welke redenen verwijzen jullie patiënten door naar
bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen waarom jullie patiënten
verwijzen naar bewegen?”
Waar verwijzen jullie patiënten naar door? En waarom?
Doorvragen: “Verwijzen jullie patiënten ook wel eens naar… En waarom
(niet)?”
* Het reguliere beweegaanbod (fitnesscentrum; sportvereniging)
* Laagdrempelig beweegaanbod (bv “Bewegen op Recept”)
* Fysiotherapeut (eigen beweegprogramma’s)
* Beweegmakelaar (buurtsportcoach)
* Gecombineerde leefstijlinterventie (bv “Beweegkuur”)
* Eigen beweegactiviteiten (bv “Nationale Diabetes Challenge”)

Pagina 58 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Op welke manier verwijzen jullie patiënten door naar bewegen?
Doorvragen: Noemen jullie alleen de naam van de partij waarnaar u
doorverwijst, geven jullie de patiënt een website/telefoonnummer/flyer
mee, of nemen jullie ook wel eens contact op met de partij waarnaar u
doorverwijst namens of samen met de patiënt?
Wat verwachten of hopen jullie te bereiken met de
doorverwijzing naar bewegen?
Wat zijn jullie ervaringen met zo’n doorverwijzing naar
bewegen?
* Reactie of waardering van patiënt
* Terugkoppeling van patiënt of beweegaanbieder
* Is patiënt daadwerkelijk gaan bewegen?
* Kwaliteit van het beweegaanbod
* Effecten op de gezondheid patiënt
+/- 35 minuten
We hebben het nu steeds gehad over het proces van
doorverwijzing naar bewegen. Zijn er ook redenen om patiënten
– die onvoldoende bewegen – NIET te verwijzen naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere redenen om patiënten niet te
verwijzen?”
Wat zou er nodig zijn om inactieve patiënten vaker door te
verwijzen naar bewegen?
Doorvragen: “Zijn er nog andere dingen die zouden helpen bij het
doorverwijzen?”

Pagina 59 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

INDIEN NOG NIET BESPROKEN:
Welke rol spelen de zorgverzekeraars en de kosten/ vergoeding
van de beweegactiviteiten bij de keuze om patiënten wel of niet
door te verwijzen?
+/- 55 minuten
Dat was mijn laatste vraag. Ik stel voor dat we nog één rondje
maken, waarin jullie laatste gedachten kunnen delen, of andere
dingen die jullie ons mee willen geven.
AFSLUITING
Dan wil ik jullie bij dezen hartelijk bedanken voor jullie deelname aan
deze focusgroep.
Jullie antwoorden zijn heel waardevol voor ons begrip van het
doorverwijzingsproces van de eerstelijnszorg naar bewegen, wat er
meespeelt bij de keuze om wel of niet door te verwijzen, en de
ervaringen van de eerstelijn met zo’n doorverwijzing. Dank jullie wel.
Willen jullie op de hoogte worden gehouden van de resultaten van ons
onderzoek? Dan sturen we jullie het onderzoeksrapport zodra het
gepubliceerd is.

Pagina 60 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

7

Appendix 5. Opzet van de enquête

Hartelijk bedankt voor uw deelname aan dit onderzoek over het
doorverwijzingsproces van de eerstelijnszorg naar bewegen.
Als u deze vragenlijst invult, geeft u de onderzoekers van het RIVM
toestemming om de informatie te gebruiken voor wetenschappelijk
onderzoek naar doorverwijzing naar bewegen. Uw privacy is volledig
gewaarborgd.
Het invullen van de vragenlijst zal ongeveer 5 tot 15 minuten duren.
Als u nog vragen heeft, kunt u contact opnemen met Anne Loyen
(anne.loyen@rivm.nl).

Pagina 61 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

We beginnen de vragenlijst met een aantal algemene vragen.
Wat is uw beroep?*
Deze vragenlijst is alleen gericht op huisartsen, praktijkondersteuners,
jeugdartsen en jeugdverpleegkundigen.
Als u een ander beroep heeft, hoeft u deze vragenlijst niet in te vullen.
Als u meerdere beroepen beoefent, mag u deze vragenlijst invullen
vanuit uw rol als huisarts, praktijkondersteuner, jeugdarts of
jeugdverpleegkundige.
o
Huisarts
o
Praktijkondersteuner
o
Praktijkondersteuner-GGZ
o
Jeugdarts
o
Jeugdverpleegkundige
Waar werkt u?*
o
Een huisartsenpraktijk
o
Een huisartsenpraktijk/gezondheidscentrum met zorgverleners
uit meerdere disciplines (zoals een fysiotherapeut, diëtist of psycholoog)
o
Een GGD
o
Een Centrum voor Jeugd en Gezin
o
Een consultatiebureau
o
Anders, namelijk… INVULVELD
In welke provincie staat de praktijk of instelling waar u werkt?*
Hoeveel uur per week werkt u?*
Wat is uw geslacht?*
o
Man
o
Vrouw
Wat is uw leeftijd?*
Bent u bekend met de nieuwe beweegrichtlijnen?*
Daarin staat onder andere dat kinderen dagelijks minstens 1 uur matig
intensief moeten bewegen, en volwassenen wekelijks tenminste 2.5 uur.
o
Ja
o
Nee
Voldoet u zelf aan de beweegrichtlijn voor volwassenen in een
“normale” week?*
Minstens 2.5 uur matig intensieve lichamelijke beweging per week, en
tenminste tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten.
o
Ja
o
Nee

Pagina 62 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Geef aan in hoeverre u het eens bent met onderstaande
stellingen*
“De eerstelijnszorgverlener heeft een rol in het stimuleren van
lichamelijke activiteit”
Helemaal mee oneens – Mee oneens – Mee eens – Helemaal mee eens –
Weet ik niet/geen mening
“Ik ben bekend met het beweegaanbod in de buurt van de praktijk of
instelling waar ik werk”
Helemaal mee oneens – Mee oneens – Mee eens – Helemaal mee eens –
Weet ik niet/geen mening
“Er is kwalitatief goed beweegaanbod aanwezig in de buurt van de
praktijk of instelling waar ik werk”
Helemaal mee oneens – Mee oneens – Mee eens – Helemaal mee eens –
Weet ik niet/geen mening

Pagina 63 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

De volgende vragen gaan over het doorverwijzingsproces van de
eerstelijnszorg naar bewegen.
Daarmee bedoelen we bijvoorbeeld een doorverwijzing naar een lokale
sportclub, een wandelgroep, een beweegprogramma van een
fysiotherapeut, de buurtsportcoach, een gecombineerde
leefstijlinterventie, of een eigen beweegactiviteit.
Deze verwijzing kan verschillende vormen aannemen: een ‘traditionele’
verwijzing met een verwijsbrief, een concrete afspraak dat de
patiënt/cliënt een bepaalde beweegactiviteit gaat doen, een gericht
advies om een bepaalde beweegactiviteit te gaan doen, of een algemeen
advies om meer te bewegen.
Deze vragen worden gesteld voor verschillende groepen
patiënten/cliënten.
Verwijst u <<doelgroep>> wel eens naar bewegen?*
Als u deze patiënten/cliënten niet behandelt, kunt u “niet van
toepassing” aanklikken.
Altijd – Meestal – Soms – Nooit – Niet van toepassing
Om welke REDEN(EN) verwijst u <<doelgroep>> door naar
bewegen?* (meerdere antwoorden mogelijk)
o
Om de klacht te verhelpen waar de patiënt/cliënt mee komt
o
Om leefstijl-gerelateerde aandoeningen te
voorkomen/behandelen
o
Om psychische problemen te voorkomen/behandelen
o
Om medicatiegebruik te verminderen
o
Om de motorische ontwikkeling te stimuleren
o
Om de sociale ontwikkeling te stimuleren
o
Om de lichamelijke mobiliteit te behouden/verbeteren
o
Om het sociale welzijn te behouden/verbeteren
o
Dat is goed voor de algemene gezondheid van de patiënt/cliënt
o
Dat is goed voor het algehele welzijn van de patiënt/cliënt
o
Anders, namelijk… INVULVELD
Naar welk BEWEEGAANBOD verwijst u <<doelgroep>>?*
(meerdere antwoorden mogelijk)
o
Ik geef een algemeen advies om meer te bewegen
o
Regulier beweegaanbod (zoals een fitnesscentrum of een
sportvereniging)
o
Laagdrempelig beweegaanbod (bijvoorbeeld "Bewegen op
Recept")
o
Een beweegprogramma bij de fysiotherapeut (zoals fysiosport)
o
Een ‘beweegmakelaar’ (zoals een buurtsportcoach of
combinatiefunctionaris)
o
Een gecombineerde leefstijlinterventie (bijvoorbeeld
"Beweegkuur")
o
Eigen beweegactiviteit (zoals georganiseerde wandelingen)
o
Anders, namelijk... INVULVELD

Pagina 64 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Om welke reden(en) verwijst u <<doelgroep>> NIET (ALTIJD)
door naar bewegen?* (meerdere antwoorden mogelijk)
o
Ik vind het niet mijn taak/verantwoordelijkheid
o
Ik vind het vervelend om hierover te beginnen
o
Ik denk er vaak niet aan
o
Ik twijfel aan het gezondheidseffect van meer bewegen
o
Ik heb te weinig kennis over meer bewegen
o
Gebrek aan tijd tijdens het consult
o
De patiënt/cliënt heeft geen gezondheidsproblemen
o
De gezondheidstoestand van de patiënt/cliënt is te slecht
o
Beperkte motivatie van de patiënt/cliënt om meer te bewegen
o
De patiënt/cliënt heeft niet voldoende financiële middelen
o
Er spelen grotere problemen in het leven van de patiënt/cliënt
o
De culturele achtergrond van de patiënt/cliënt
o
Er is geen passend/geschikt beweegaanbod in de buurt
o
Anders, namelijk… INVULVELD

Pagina 65 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

De volgende vragen gaan over het proces van doorverwijzing in het
algemeen.
Op welke richtlijnen of standaarden baseert u uw doorverwijzing
naar bewegen?* (meerdere antwoorden mogelijk)
o
Aandoening-specifieke richtlijnen en standaarden
o
Richtlijnen en standaarden met betrekking tot leefstijl
o
Geen richtlijnen of standaarden
o
Anders, namelijk… INVULVELD
Op welke manier(en) verwijst u patiënten/cliënten door naar
bewegen?* (meerdere antwoorden mogelijk)
o
Ik geef een algemeen advies om meer te bewegen
o
Ik geef een gericht advies om een bepaalde beweegactiviteit te
gaan doen
o
Ik maak een concrete afspraak dat de patiënt/cliënt een
bepaalde beweegactiviteit gaat doen
o
Ik doe een 'traditionele' verwijzing met een verwijsbrief
o
Anders, namelijk… INVULVELD
Op welke manier(en) geeft u patiënten/cliënten informatie over
beweegactiviteiten?* (meerdere antwoorden mogelijk)
o
Ik noem de naam van de partij of activiteit waarnaar ik
doorverwijs
o
Ik geef de patiënt/cliënt een flyer/website/telefoonnummer van
de partij of activiteit waarnaar ik doorverwijs
o
Ik neem namens de patiënt/cliënt contact op met de partij of
activiteit waarnaar ik doorverwijs
o
Anders, namelijk… INVULVELD

Pagina 66 van 67

RIVM Briefrapport 2019-0034

Dit is het einde van de vragenlijst.
Nogmaals hartelijk bedankt voor uw deelname aan dit onderzoek naar
het doorverwijzingsproces van de eerstelijnszorg naar bewegen.
Als u hieronder op "Verzenden" drukt, worden uw gegevens verstuurd.
Als u nog vragen/opmerkingen heeft, dan kunt u die hieronder kwijt:

Pagina 67 van 67

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag