Centraal Bureau voor de Statistiek

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in
dierlijke mest
Eerste kwartaal 2020

CBS Den Haag
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag
Postbus 24500
2490 HA Den Haag
+31 70 337 38 00
www.cbs.nl

1

1.

Inleiding

In opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) stelt het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) na afloop van elk kwartaal van 2020 een berekening samen van
de fosfaat- en stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel. De berekening in deze rapportages
is een momentopname waarbij de omvang van de rundveestapel is gebaseerd op het aantal
dieren in het I&R-register na afloop van ieder kwartaal.
De voorliggende rapportage is de eerste kwartaalrapportage van 2020. In paragraaf 2.1 is een
berekening opgenomen van de fosfaat- en stikstofexcretie naar de stand van de rundveestapel in
het I&R-register op 1 april 2020. In paragraaf 2.2 is het voorlopige cijfer opgenomen van de
fosfaat- en stikstofexcretie in 2019.
Bij het opstellen van de berekeningen is zoveel mogelijk aangesloten bij de systematiek die het
CBS hanteert voor de reguliere jaarlijkse verantwoording over de fosfaat- en stikstofexcretie van
de veestapel aan de Europese Commissie.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

2

2.

Fosfaat- en stikstofexcretie

2.1

Fosfaat- en stikstofexcretie met rundveestapel op peildata I&R

Na afloop van elk kwartaal (april, juli, oktober, december) wordt op basis van beschikbaar
gekomen nieuwe en actuele gegevens een berekening opgesteld van de totale fosfaat- en
stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel. De methodiek sluit aan bij de geharmoniseerde
rekenmethodiek die door het CBS wordt toegepast (WUM, 2010; CBS, 2019). De berekeningen
vormen een momentopname waarbij de omvang van de rundveestapel is gebaseerd op het aantal
dieren in het I&R-register na afloop van ieder kwartaal. De omvang van de rundveestapel in de
eerste kwartaalrapportage van 2020 is gebaseerd op het aantal dieren in het I&R-register met de
stand op 1 april 2020. Voor de overige diercategorieën zijn de aantallen in de rapportages
afhankelijk van de beschikbaarheid van cijfers uit de Landbouwtelling.
In de kwartaalrapportages wordt steeds gebruik gemaakt van de meest recente gegevens over de
omvang van de veestapel, de melkproductie per koe en van gegevens over de beschikbaarheid en
de samenstelling van krachtvoer en ruwvoer.
In deze kwartaalrapportage is de berekening gegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie van de
Nederlandse veestapel naar de situatie op 1 april 2020. Hierin zijn de volgende gegevens
verwerkt:
Veestapel:
Rundvee: I&R-gegevens per 1 april 2020 (RVO);
Varkens, schapen, geiten, paarden, pony’s, pluimvee, konijnen en pelsdieren: definitieve
cijfers van de Landbouwtelling op de peildatum 1 april 2019, exclusief bijtellingen voor
leegstand van stallen op de peildatum1. Bij de omvang van de veestapels is het aantal dieren
op de peildatum van belang; bijtellingen voor leegstand zouden leiden tot overschatting van
het gemiddeld aantal aanwezige dieren.
Voerverbruik en voersamenstelling:
Krachtvoer voor rundvee: Het P-gehalte en het N-gehalte van het mengvoer voor melkvee
lagen in het eerste kwartaal van 2020 respectievelijk 3,7 procent en 0,1 procent hoger dan in
het eerste kwartaal van 2019 (Nevedi). De cijfers zijn verwerkt in een voortschrijdend
jaargemiddelde. De verdeling van het krachtvoer over eiwitarm en eiwitrijk
melkveekrachtvoer is afgestemd met de verdeling die wordt toegepast in de excretiecijfers
van 2019 (WUM; Wageningen Economic Research).
Voor vleesvee zijn de N- en P-gehalten van het mengvoer van 2019 gebruikt (RVO);
Ruwvoersamenstelling: de samenstelling van graskuil en snijmaïskuil in het oogstseizoen
2019 is gebaseerd op definitieve cijfers van Eurofins Agro. Voor de nog onbekende
samenstelling van kuilgras, snijmaïs en vers gras in het oogstjaar 2020 is het gemiddelde van
de laatste vijf jaren aangehouden waarbij de jaren met de hoogste en de laagste waarde
buiten beschouwing blijven (Eurofins Agro 2015-2019);
Het verbruik van graskuil en hooi is gebaseerd op het gemiddelde verbruik in de laatste vijf
jaren waarvan definitieve cijfers bekend zijn (2014-2018; CBS en KLW) waarbij de jaren met
de hoogste en de laagste waarde buiten beschouwing blijven;
Het verbruik van snijmaïs is geschat door de opbrengst per hectare in de laatste vijf jaar
(2015-2019) te middelen waarbij de jaren met de hoogste en de laagste waarde buiten
1 Met ingang van 2018 wordt het aantal dieren in de Landbouwtelling op de website van het CBS bijgesteld voor bedrijven

met tijdelijke leegstand op de peildatum. Voor deze bijstelling wordt gebruik gemaakt van de opgave van voorgaand jaar. De
reden voor deze bijstelling is dat de Landbouwtelling een structuurenquête is, waarin een bijstelling bij tijdelijke leegstand
o.a. van belang is voor de bepaling van het bedrijfstype en de economische omvang van de bedrijven.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

3

beschouwing blijven. Deze gemiddelde opbrengst per hectare is vervolgens vermenigvuldigd
met het maïsareaal in 2019 als indicatie voor de beschikbaarheid van snijmaïs in 2020. Het
maïsareaal in 2019 is met 9% afgenomen ten opzichte van 2018 en met 16% ten opzichte
van 2015. De maïsopbrengsten per hectare zijn gebaseerd op cijfers van Wageningen
Economic Research en de CBS-oogstraming.
Overige uitgangspunten:
Het P-gehalte van melk is gebaseerd op de samenstelling in 2019 (0,987 gram P/kg) van
wekelijkse mengmonsters (referentiemelk; Qlip). De mineralengehalten van dieren en
dierlijke producten zijn niet gewijzigd ten opzichte van de vorige rapportage;
De melkproductie per koe is berekend als voortschrijdend jaargemiddelde tot en met maart
2020 (RVO) en bedraagt nu 8930 kg melk per koe, een toename van 0,7% ten opzichte van
de gemiddelde melkproductie per koe in 2019;
Voor de berekening van de mineralenuitscheiding van varkens, pluimvee, paarden, pony’s,
konijnen en pelsdieren zijn de definitieve excretiefactoren van 2018 toegepast.
In Tabel 2.1 is de omvang van de veestapel weergegeven.
Tabel 2.1
Aantal dieren (x 1 000)
20191)

4e kwartaalrapportage
20192)

Kwartaalrapportages 2020
1e kwartaal 3)

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

Rundvee - melkvee
Vrouwelijk jongvee tot 1 jaar

410

443

444

Mannelijk jongvee tot 1 jaar
Vrouwelijk jongvee van 1 jaar en
ouder

43

48

40

462

468

464

1.578

1.593

1.589

14

14

14

Witvleeskalveren

632

611

640

Rosévleeskalveren

374

379

373

Vrouwelijk jongvee tot 1 jaar

31

31

31

Vleesstieren tot 1 jaar
Vrouwelijk jongvee van 1 jaar en
ouder

47

45

43

52

47

45

Vleesstieren van 1 jaar en ouder

44

46

47

Weide- en zoogkoeien

63

73

71

Schapen - ooien

556

556

556

Melkgeiten ouder dan 1 jaar

420

420

420

Paarden

62

62

62

Pony's

25

25

25

Vleesvarkens

5.563

5.528

5.563

Opfokvarkens

208

206

208

Zeugen

889

874

889

Dekberen

5

5

5

42.617

42.606

42.617

Melkkoeien
Fokstieren van 1 jaar en ouder

Rundvee - vleesvee

Vleeskuikens

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

4

20191)

4e kwartaalrapportage
20192)

Kwartaalrapportages 2020
1e kwartaal 3)

Opfokouderdieren vleeskuikens

2.544

2.544

2.544

Ouderdieren vleeskuikens
Opfokleghennen incl. ouderdieren
in opfok
Leghennen incl. ouderdieren, tot
ca. 20 maanden
Leghennen ouder dan ca. 20
maanden

4.620

4.544

4.620

10.186

10.164

10.186

30.615

30.545

30.615

3.382

3.402

3.382

Eenden

920

920

920

Kalkoenen

532

516

532

Konijnen-voedsters

48

48

48

Nertsen-moederdieren

807

808

807

1)

2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

Definitieve cijfers op de peildatum 1 april 2019 van de Landbouwtelling, exclusief bijtellingen voor leegstand. Het aantal

dieren in tabel 2.1 kan afwijken van het aantal in de statlinetabellen van de Landbouwtelling van het CBS. In de
statlinetabellen vindt namelijk met ingang van 2018 voor bedrijven met tijdelijke leegstand op de peildatum een bijtelling
plaats van het aantal dieren dat normaliter aanwezig is. De bijtelling is van belang voor de bepaling van het bedrijfstype en
de economische omvang van de bedrijven.
2)

Het aantal runderen heeft betrekking op het aantal in het I&R systeem voor rundvee per 1-1-2020. Het aantal varkens,

schapen, geiten, paarden, pony’s, pluimvee, konijnen en pelsdieren zijn de voorlopige aantallen van de Landbouwtelling van
2019.
3)
Het aantal runderen heeft betrekking op het aantal dieren in het I&R systeem voor rundvee per 1-4-2020. Het aantal
varkens, schapen, geiten, paarden, pony’s, pluimvee, konijnen en pelsdieren zijn de definitieve aantallen van de
Landbouwtelling van 2019.

Tabel 2.1 laat zien dat het aantal runderen in de melkveehouderij in het eerste kwartaal van 2020
is toegenomen ten opzichte van het gemiddelde aantal in 2019 in de eerste kolom, maar is
gedaald ten opzichte van het vierde kwartaal van 2019 in de tweede kolom.
In Tabel 2.2 is de samenstelling van de belangrijkste voedermiddelen voor graasdieren
weergegeven.
Tabel 2.2
Samenstelling voedermiddelen voor graasdieren (mengvoer: g/kg; ruwvoer: g/kg droge stof)
Kwartaalrapportages 20201)
1e kwartaal

2e kwartaal

N

P

Mengvoer melkvee

28,3

4,08

Graskuil oogstjaar 2019

29,1

3,61

Graskuil oogstjaar 2020

28,6

3,87

Snijmaïs oogstjaar 2019

12,5

1,86

Snijmaïs oogstjaar 2020

11,5

1,89

Vers gras 2020

30,4

4,00

N

3e kwartaal
P

N

4e kwartaal
P

N

P

In Tabel 2.3 is de melkproductie per koe per jaar weergegeven. Het cijfer is een voortschrijdend
gemiddelde over de voorgaande 12 maanden.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

5

Tabel 2.3
Jaarlijkse melkproductie per koe als voortschrijdend gemiddelde over de voorgaande 12 maanden
(kg/koe)
20191)

Melkproductie
1)

4e kwartaalrapportage
2019

1e kwartaal

8.870

8.930

8.865

Kwartaalrapportages 2020
2e kwartaal

3e kwartaal

4e kwartaal

Voorlopig cijfer.

In Tabel 2.4 is het resultaat weergegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie (momentopname) in
de kwartaalrapportage.
Tabel 2.4
Momentopname van de fosfaat- en stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel waarbij de omvang
van de rundveestapel is gebaseerd op peildata van het I&R-systeem1) (miljoen kg)
4e kwartaal-

Kwartaalrapportages 2020

rapportage

Fosfaat

Stikstof

2019
FosStikfaat
stof

1e kw

87,9

322,9

89,1

323,3

melkvee

76,1

285,7

77,5

286,7

vleeskalveren

7,9

22,9

7,7

23,0

overig vleesvee

3,9

14,3

3,9

13,7

Varkens

36,6

94,2

36,9

95,1

Pluimvee

24,7

54,5

24,8

54,7

kippen

24,0

53,0

24,0

53,1

kalkoenen

0,4

0,9

0,4

0,9

eenden

0,4

0,6

0,4

0,6

Paarden, pony’s, schapen en geiten

6,8

21,8

7,0

21,4

Konijnen en pelsdieren

1,0

2,2

1,0

2,2

Totaal

157

496

159

497

Rundvee

2e kw

3e kw

4e kw

1e kw

2e kw

3e kw

4e kw

waarvan:

waarvan:

1)

De omvang van de rundveestapel in de kwartaalrapportages is gebaseerd op de aantallen in het I&R-systeem voor rundvee

aan het einde van elk kwartaal.
N.B. de momentopnames na afloop van elk kwartaal zijn door veranderingen in de rundveestapel niet representatief voor de
fosfaat- en stikstofexcretie over heel 2020. Daarnaast zijn de waarden van een aantal variabelen geschat, zoals het verbruik
en de samenstelling van bepaalde voeders in 2020, omdat deze gegevens nog niet beschikbaar zijn.

De stikstofexcretie van de melkveesector ligt in het eerste kwartaal van 2020 iets boven het
sectorplafond van 281,8 miljoen kg stikstof. Tabel 2.5 laat zien dat de stikstofexcretie van de
melkveesector in 2019 gemiddeld net onder het sectorplafond uitkwam. Bij het verschil in
excretie tussen de momentopname van het eerste kwartaal in 2020 en de voorlopige cijfers van
2019 spelen een aantal oorzaken een rol. Het aantal melkkoeien en het aantal stuks vrouwelijk
jongvee op 1 april 2020 zijn toegenomen ten opzichte van het gemiddelde aantal in 2019.
Daarnaast is de melkproductie per koe en daarmee de voederbehoefte toegenomen. Ten slotte is
ook de verwachting dat de beschikbaarheid van snijmaïs in 2020 lager uitvalt door de matige
oogsten in de laatste jaren en de voortgaande daling van het maïsareaal.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

6

De omvang van de rundveestapel achter de cijfers in Tabel 2.4 is gebaseerd op actuele aantallen
na afloop van elk kwartaal volgens het I&R-systeem voor rundvee. Het aantal dieren in de
kwartaalrapportages kan dus hoger of lager uitvallen dan het aantal dieren waarmee na afloop
van het kalenderjaar de definitieve excretiecijfers worden berekend. De resultaten van de fosfaaten stikstofexcretie in de kwartaalrapportages zullen daarom altijd in meer of mindere mate
afwijken van de definitieve cijfers die een half jaar na afloop van het kalenderjaar worden
vastgesteld.

2.2

Fosfaat- en stikstofexcretie in 2019

Na afloop van elk kalenderjaar berekent het CBS achtereenvolgens voorlopige en definitieve
cijfers over de fosfaat- en stikstofexcretie van de veestapel. De definitieve cijfers gaan daarbij uit
van de excretiefactoren per dier die zijn vastgesteld door de Werkgroep Uniformering berekening
Mest- en mineralencijfers (WUM) en het gemiddeld aantal aanwezige dieren in het afgelopen jaar.
In de berekening van de excretie in een kalenderjaar wordt normaliter voor alle diercategorieën
uitgegaan van het aantal dieren op de peildatum van de Landbouwtelling (1 april). Het aantal
dieren wordt daarbij verondersteld representatief te zijn voor het gemiddelde aantal aanwezige
dieren in het jaar. Het gemiddelde van het aantal runderen op de peildata 1 januari, 1 april,
1 juli, 1 oktober en 31 december verschilde nauwelijks van het aantal op de peildatum van de
Landbouwtelling. Het aantal runderen in de Landbouwtelling is daarom beschouwd als
representatief voor 2019.
In Tabel 2.5 zijn de voorlopige cijfers weergegeven van de fosfaat- en stikstofexcretie in 2019.
Tabel 2.5
Prognose van de fosfaat- en stikstofexcretie van de Nederlandse veestapel in 2019 op basis van het
aantal dieren in de Landbouwtelling (miljoen kg)
Fosfaat

Stikstof

20181)

20192)

20181)

20192)

90,7

86,9

327,4

317,6

melkvee

78,7

75,1

289,9

280,6

vleeskalveren

7,9

8,1

22,6

23,3

overig vleesvee

4,2

3,7

14,8

13,7

Varkens

37,7

36,6

96,8

94,2

Pluimvee

25,9

24,7

56,7

54,5

kippen

25,0

24,0

54,9

53,0

kalkoenen

0,5

0,4

1,1

0,9

eenden

0,4

0,4

0,6

0,6

Paarden, pony’s, schapen en geiten

6,6

6,8

20,4

21,8

Konijnen en pelsdieren

1,1

1,0

2,3

2,2

162,0

156,0

503,5

490,3

Rundvee
waarvan:

waarvan:

Totaal
1)

Definitief cijfer berekend met het gemiddelde aantal aanwezige runderen in 2018 en voor de overige dieren met de

definitieve aantallen in de Landbouwtelling.
1)

Voorlopige cijfers (30 januari 2020).

Het voorlopige cijfer voor 2019 van de fosfaatexcretie van de gehele veestapel ligt met 156,0
miljoen kg 10 procent onder het plafond van 172,9 miljoen kg. De stikstofexcretie komt bijna 3

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

7

procent lager uit dan het plafond van 504,4 miljoen kg. De stikstofexcretie van de melkveesector
is in 2019 gedaald tot onder het sectorplafond van 281,8 miljoen kg.
Voor de rapportage van de stikstof- en fosfaatexcretie in een kalenderjaar aan de EU mag
Nederland uitgaan van de gemiddelde samenstelling van ruwvoer over de laatste vijf jaar waarbij
de hoogste en laagste waarneming vervallen. Deze aanvullende berekening zal naar verwachting
tegelijk met de definitieve cijfers van 2019 in de tweede kwartaalrapportage worden opgenomen.

Referenties
CBS (2019). Dierlijke mest en mineralen 2018.
WUM (2010). Gestandaardiseerde berekeningsmethode voor dierlijke mest en mineralen. Standaardcijfers
1990-2008. Werkgroep Uniformering berekening Mest- en mineralencijfers (redactie C. van Bruggen). CBS,
PBL, LEI-Wageningen UR, Wageningen UR-Livestock Research, ministerie van LNV en RIVM. CBS, Den Haag.

Monitor fosfaat- en stikstofexcretie in dierlijke mest - CBS rapportage eerste kwartaal 2020

8