Recidive na een reclasseringscontact

312
Onderzoek en beleid

Recidive na een reclasseringscontact
Overzicht en analyse van de terugval van personen na beëindiging van
een toezicht of een werkstraf in de periode 2002-2009

S. Zebel
D.L. Alberda
B.S.J. Wartna

Onderzoek en beleid
De reeks Onderzoek en beleid omvat de rapporten van onderzoek dat door en in
opdracht van het WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Veiligheid en Justitie weergeeft.

Exemplaren van dit rapport kunnen worden besteld bij het distributiecentrum
van Boom Lemma uitgevers:
Boom distributiecentrum te Meppel
Tel. 0522-23 75 55
Fax 0522-25 38 64
E-mail budh@boomdistributiecentrum.nl
Voor ambtenaren van het Ministerie van Veiligheid en Justitie is een beperkt aantal gratis exemplaren beschikbaar.
Deze kunnen worden besteld bij:
Bibliotheek WODC
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Deze gratis levering geldt echter slechts zolang de voorraad strekt.
De integrale tekst van de WODC-rapporten is gratis te downloaden van
www.wodc.nl.
Op www.wodc.nl is ook nadere informatie te vinden over andere WODC-publicaties.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze
uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch,
door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB
Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet) kan
men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten
Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or
any other means without written permission from the publisher.

ISBN ISBN 978-94-6236-405-9
ISBN ISBN 978-94-6274-042-6 (e-book)
NUR 820

Voorwoord
Dit rapport gaat in op de opzet van een systeem voor periodiek recidiveonderzoek op het terrein van de reclassering en doet verslag van de eerste
bevindingen. De drie reclasseringsorganisaties (samen ’3RO’) vormen een
belangrijke schakel in de justitieketen. Medewerkers van de reclassering
screenen verdachten, brengen adviezen uit aan OM en rechter en voeren
sancties uit, zoals werkstraffen en toezichttrajecten. 3RO richt zich op het
terugdringen van de recidive onder personen die met justitie in aanraking
kwamen. Met de ontwikkeling van een landelijke recidivemonitor kunnen de
resultaten van het reclasseringswerk blijvend in beeld worden gebracht.
Het rapport geeft de eerste uitkomsten van de monitor. Het beschrijft de
terugval van de ex-reclassenten die in de periode 2002-2009 een werkstraf
uitvoerden of een periode van toezicht beëindigden. Daarnaast is een verdiepende analyse uitgevoerd om te achterhalen welke daderkenmerken en executiefactoren kunnen voorspellen of een reclassent na afsluiting van een
werkstraf of toezicht opnieuw met justitie in aanraking komt. Het rapport
biedt interessante inzichten in de achtergronden van de recidive en wijze
waarop deze zich in de afgelopen jaren heeft ontwikkeld. Daarnaast levert het
rapport een eerste, voorzichtige inschatting op van de werking van de door
3RO uitgevoerde strafrechtelijke interventies.
Met de ontwikkeling van een monitor wordt een stevige basis gelegd voor
toekomstig onderzoek naar de effectiviteit van het optreden van de reclassering. Omdat de Recidivemonitor opereert op landelijke schaal en de metingen jaarlijks worden herhaald, ontstaan omvangrijke databestanden die zeer
goede mogelijkheden bieden voor aanvullend, verdiepend en gespecialiseerd
onderzoek. Dit is mede te danken aan de opstelling van 3RO, die het WODC
alle denkbare medewerking verleent en bereid is om haar gegevens beschikbaar te stellen.
Veel mensen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit rapport.
Een aantal blijft niet onvermeld. Allereerst gaat dank uit naar de voorzitter en
leden van de vaste begeleidingscommissie van de Recidivemonitor, die het
rapport op verschillende momenten van nuttig commentaar hebben voorzien. Medewerkers van Reclassering Nederland van het regiokantoor in Den
Haag boden de onderzoekers een kijkje in de keuken van de werkstraf en het
toezicht. Martine Wiekeraad en Remco Valkenburg van Reclassering Nederland leverden de uitstroomgegevens aan, de medewerkers van de Justitiële
Informatiedienst hebben er voor gezorgd dat deze gegevens konden worden
gekoppeld aan de justitiële documentatie. René Poort, Ada Andreas en Laurus van Essen hebben de laatste versies van het rapport becommentarieerd.
De inzet van allen wordt zeer op prijs gesteld.
Prof. dr. F.L. Leeuw
Directeur WODC

Inhoud
Afkortingen

9

Samenvatting

11

1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding
Werkstraf en toezicht
Eerder onderzoek
Onderzoeksvragen
Leeswijzer

19
19
26
32
35

2
2.1
2.2
2.3

Methode van onderzoek
Selectie van de onderzoeksgroepen
Het meten van de recidive
Welke analyses vinden plaats?

37
37
40
42

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Achtergronden van de ex-reclassenten
Persoonskenmerken
Zaakkenmerken
Executiegegevens
Conclusie met betrekking tot achtergronden

45
45
46
49
51

4
4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.4

Recidive
Algemene, ernstige en zeer ernstige recidive
Ontwikkeling van de recidive in de tijd
Recidive uitgesplitst naar achtergrondkenmerken
Persoonskenmerken
Zaakkenmerken
Executiegegevens
Voorlopige conclusies met betrekking tot het recidivebeeld

53
53
54
57
57
59
62
64

5

5.1
5.2
5.3
5.3.1
5.4

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de
relatieve invloed van daderkenmerken en
executiefactoren
Relevante factoren voor onderzoek naar recidive
Methode van onderzoek
Resultaten
Toezichten
Conclusie met betrekking tot de complexe samenhang

67
67
79
87
92
96

6
6.1

Slotbeschouwing
Slot

99
105

Summary

109

Literatuur

117

Bijlage 1

Samenstelling begeleidingscommissie

123

8 Recidive na een reclasseringscontact

Bijlage 2

Overzicht recidivecijfers

125

Bijlage 3

Achtergronden van ex-reclassenten

131

Bijlage 4

Typen toezicht

137

Afkortingen
3RO
3 reclasseringsorganisaties
CVS
Cliënt-Volg Systeem
ET
Elektronisch toezicht
IRIS
Integraal Reclassering Informatie Systeem
ISD
Instelling voor stelselmatige daders
JDS
Justitieel Documentatie Systeem
JustID Justitiële Informatiedienst (beheerder van het JDS)
LdH-JR Leger des Heils Jeugdzorg en Reclassering
MST
Modernisering Sanctietoepassing
OBJD Onderzoeks- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie
OM
Openbaar Ministerie
OPS
Outputsturing
PI
Penitentiaire inrichting
PIJ
Plaatsing in een inrichting voor Jeugdigen
PP
Penitentiair programma
RISc
Recidive Inschattingsschalen
RN
Reclassering Nederland
StatRec Statisch recidiverisico
SVG
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Tbs
Terbeschikkingstelling
TR
Terugdringen Recidive
TUL
Tenuitvoerlegging
WODC Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Samenvatting
De drie reclasseringsorganisaties, Reclassering Nederland (RN), de Stichting
Verslavingsreclassering GGZ (SVG) en het Leger des Heils Jeugdzorg &
Reclassering (LdH-JR), voeren werkstraffen uit en houden toezicht op personen die te maken hebben met justitiële voorwaarden. Werkstraffen en toezichten zijn belangrijke middelen voor de reclasseringsorganisaties (samen:
3RO) om criminaliteit te helpen voorkomen en de recidive onder justitiabelen terug te dringen. 3RO heeft het WODC gevraagd de werkgestraften en
ondertoezichtgestelden toe te voegen aan het vaste onderzoek van de Recidivemonitor. Dit rapport doet verslag van de eerste stappen in de ontwikkeling
van een systeem voor periodieke metingen van de uitstroomresultaten van
beide groepen. Het geeft een overzicht van de gegevens die beschikbaar zijn
voor de metingen, het beschrijft de ontwikkeling en achtergronden van de
terugval van werkgestraften en ondertoezichtgestelden en bevat een verdiepende analyse aan de hand van gegevens uit de Recidive Inschattingsschalen
(RISc), het instrument dat 3RO gebruikt voor screening en onderzoek naar de
achtergronden van het delictgedrag van de cliënten.
De recidivemetingen die in het kader van dit onderzoek zijn uitgevoerd, vormen het startpunt van een jaarlijkse reeks van metingen naar de terugval van
deze groepen ex-reclassenten. Op deze wijze kan de ontwikkeling van de recidive op de voet worden gevolgd. Ook wordt met de jaarlijkse metingen een
landelijke database opgebouwd die op tal van manieren kan worden ingezet
voor verdiepend onderzoek. De database zal de basis vormen voor systematische beschrijvingen van de aard en omvang van de achtergronden en terugval van de reclasseringspopulatie en voor onderzoek naar de effectiviteit van
de sancties die 3RO uitvoert.
De onderzoeksvragen die in dit rapport beantwoord worden, luiden als volgt:
1 Hoe ziet de populatie van daders en verdachten eruit die in het kader van
een werkstraf of toezichttraject onder de zorg en aandacht vielen van de
reclasseringsinstellingen?
2 Wat is het recidivebeeld in de onderzoeksgroepen: welk deel van de
reclassenten kwam na afsluiting van het reclasseringscontact opnieuw in
aanraking met justitie naar aanleiding van een (ernstig of zeer ernstig)
misdrijf?
3 Wat is de ontwikkeling in het recidivebeeld in de periode 2002-2009, rekening houdend met verschuivingen die zich in de achtergrondkenmerken
van de groepen reclassenten hebben voorgedaan?
4 Hoe valt de recidive uit voor beide groepen reclassenten als er wordt uitgesplitst naar persoons- en zaakkenmerken en executiegegevens?
5 In welke samenhang zijn de persoons-, delict- en afdoeningskenmerken
van voorspellende waarde voor de recidive die optreedt na een werkstraf
of een toezichttraject, als ook informatie over de criminogene factoren uit
de RISc in de analyse wordt meegenomen?

12 Recidive na een reclasseringscontact

Methode
De onderzoeksgroep bestaat uit reclassenten die in de periode 2002-2009 zijn
uitgestroomd na een werkstraf en/of een periode van toezicht. Niet-gestarte
werkstraffen en toezichttrajecten zijn buiten beschouwing gelaten. De
beschrijving van de recidive in dit rapport is hoofdzakelijk gericht op de exreclassenten die in het laatste jaar, 2009, uitstroomden. Om de resultaten
enig reliëf te geven, zijn ze vergeleken met de gegevens uit de WODC-Recidivemonitor over gedetineerden die in 2009 uitstroomden uit een penitentiaire
inrichting. Het onderzoeksbestand is samengesteld door de door 3RO verkregen executiegegevens te koppelen aan de justitiële gegevens. De justitiële
informatie is afkomstig van de Onderzoeks- en Beleidsdatabase Justitiële
Documentatie (OBJD). Dit is een gepseudonimiseerde versie van het Justitieel Documentatie Systeem (JDS) en is tevens het bronbestand van de Recidivemonitor.
In dit rapport wordt aandacht besteed aan de prevalentie van algemene, ernstige en zeer ernstige recidive van reclassenten tot twee jaar nadat een toezicht of werkstraf werd afgesloten. Als begin van de observatieperiode geldt
de eerste dag die volgde op de dag van afsluiting van de werkstraf of het toezicht. De recidiveprevalentie wordt berekend met behulp van survivalanalyse. Deze techniek wordt binnen de Recidivemonitor standaard gebruikt
om de terugval in een bepaalde dadergroep vast te stellen.
Om de samenhang in beeld te brengen tussen de persoons- en zaakkenmerken en executiegegevens enerzijds, en de prevalentie van recidive anderzijds,
zijn univariate Cox-regressieanalyses uitgevoerd. Het gaat hierbij om statische en dus onveranderbare kenmerken waarvan uit eerder onderzoek is
gebleken dat zij een samenhang vertonen met het al dan niet recidiveren van
daders. Om de trends in de recidivecijfers te ontdoen van de invloed van de
jaarlijkse verschillen in achtergrondkenmerken van de reclassenten die
instromen, worden deze cijfers door de Recidivemonitor gecorrigeerd met
behulp van parametrische survivalmodellen. De gecorrigeerde cijfers geven
de hoogte van de recidive weer onder de assumptie dat alle jaarcohorten
dezelfde samenstelling hadden wat betreft de statische achtergrondkenmerken.
Naast de univariate samenhang tussen enkele persoons-, zaak- en executiekenmerken en de recidive, worden de verbanden in het verzamelde materiaal
ook multivariaat getoetst voor het segment van de onderzoekspopulatie
waarvoor RISc-gegevens beschikbaar zijn. Door de factoren in hun onderlinge samenhang te bestuderen, kan achterhaald worden hoe deze op elkaar
ingrijpen. Voor een groot deel van de dynamische oftewel veranderbare leefgebieden die worden ingeschat met behulp van de RISc, is uit eerder onderzoek gebleken dat zij invloed hebben op de recidive van ex-reclassenten.
Meer problemen op elk van de leefgebieden, zou de recidivekans van de

Samenvatting

reclassenten verhogen. De multivariate analyse maakt het mogelijk een indicatie te krijgen van de unieke invloed van executiekenmerken op de recidive
(zoals de mate waarin de werkstraf of het toezicht voltooid werd), wanneer tal
van factoren die deze invloed zouden kunnen vertroebelen, uitgefilterd zijn.

Resultaten
In 2009 werd in totaal bij bijna 33.000 volwassenen een werkstraf afgesloten
en werd bij ruim 12.000 personen een periode van toezicht beëindigd. Dit
betroffen zowel voltooide als voortijdig beëindigde werkstraffen en toezichten.
De reclassenten en ex-gedetineerden zijn vergelijkbaar qua leeftijd en sekse:
de daders zijn gemiddeld 34 jaar (met een vergelijkbare spreiding) en voornamelijk van het mannelijke geslacht. Verschillen in het profiel van de drie
groepen komen naar voren als wordt gekeken naar het geboorteland en de
omvang van de criminele carrière. In vergelijking met de ex-gedetineerden is
een groter aandeel van de werkgestraften en ondertoezichtgestelden in
Nederland geboren. Werkgestraften zijn vaker first offender, hebben gemiddeld gesproken ook een minder uitgebreid strafrechtelijk verleden en startten
hun criminele carrière op iets latere leeftijd dan ondertoezichtgestelden.
Ondertoezichtgestelden hebben in vergelijking met ex-gedetineerden een net
iets minder omvangrijk strafrechtelijk verleden.
De werkstraf wordt het meest opgelegd bij vermogensdelicten zonder
geweld. Een toezicht volgt het vaakst op een geweldsdelict. Bij de werkgestraften is de werkstraf meestal ook de zwaarste strafcomponent in de afdoening van de strafzaak. Het toezicht vindt vaak plaats als vervolg op een
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf of in combinatie met een werkstraf, maar
ook in het kader van een voorwaardelijke vrijheidsstraf. De meeste werkstraffen en toezichten worden opgelegd in de arrondissementen Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.
De meerderheid van beide interventies wordt voor rekening genomen door
Reclassering Nederland, gevolgd door de Stichting Verslavingsreclassering
GGZ en het Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering. Een toezichttraject
heeft gemiddeld gesproken een doorlooptijd van vijftien maanden. In iets
meer dan de helft van de gevallen werd dit opgelegd om toe te zien op de (bijzondere) voorwaarden bij een voorwaardelijke veroordeling; in een kwart van
de gevallen bij een voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie. Voor de
werkstraffen bedroeg het aantal uit te voeren uren in 2009 gemiddeld 70 uur.
Ruim 40% van de werkstraffen werd uitgevoerd bij organisaties in de nonprofitsector (bijvoorbeeld een zorginstelling), één op de drie werkstraffen
maakte deel uit van een intern groepsproject uitgevoerd bij Reclassering

13

14 Recidive na een reclasseringscontact

Nederland. Voor de overige werkstraffen ontbrak deze informatie. Het
merendeel van de werkstraffen en toezichten werd volledig uitgevoerd. Het
beeld bij de werkstraffen is op dit punt wat gunstiger dan bij de toezichten.
Het recidiveonderzoek laat zien dat werkgestraften minder vaak en minder
ernstig opnieuw in de fout gaan vergeleken met ondertoezichtgestelden en
dat die op hun beurt minder vaak recidiveren dan ex-gedetineerden. Twee
jaar na beëindiging van de werkstraf in 2009 kwam 31% van de werkgestraften opnieuw in contact met justitie voor het plegen van enig misdrijf. Voor de
ondertoezichtgestelden bedroeg dit percentage 39% en voor de ex-gedetineerden bijna 48%. Indien wordt ingezoomd op de ‘ernstige’ en ‘zeer ernstige
recidive’, blijkt dat 22% van de werkgestraften binnen twee jaar een nieuw,
ernstig misdrijf pleegt en 3% een zeer ernstig misdrijf. Bij de ondertoezichtgestelden liggen deze percentages op respectievelijk 32% en 6%. Bij exgedetineerden is dit 40% en 8%.
De gecorrigeerde prevalentie van algemene recidive laat in de periode 2002–
2009 voor beide groepen ex-reclassenten een lichte daling zien. Rekening
houdend met verschuivingen op statische daderkenmerken nam het percentage personen dat binnen twee jaar een nieuw justitiecontact had vanwege
enig misdrijf onder de werkgestraften af van 36% naar 32%. Bij de ondertoezichtgestelden daalde de prevalentie van 45% in 2002 naar 40% in 2009. Overigens heeft ook in de populatie van ex-gedetineerden een netto afname
plaatsgevonden van 56% in 2002 naar 48% in 2009.
Alle in dit onderzoek gemeten kenmerken hangen significant samen met de
prevalentie van tweejarige recidive. Dit geldt voor de werkgestraften en
ondertoezichtgestelden, maar ook voor de ex-gedetineerden uitgestroomd in
2009. Mannelijke ex-reclassenten laten een grotere terugval zien dan vrouwelijke daders – een bekend verband dat veel voorkomt in de criminologische
literatuur. Leeftijd en startleeftijd hangen negatief samen met de kans op
recidive. Ook dit verband zien we vaker. Hoe jonger men was bij de uitgangszaak of ten tijde van het eerste justitiecontact, des te groter de kans is dat er
na de uitgangszaak recidive optreedt. Ook de omvang van het strafrechtelijk
verleden speelt een rol. Hoe meer eerdere contacten, des te groter de kans op
recidive. Daders geboren op de Nederlandse Antillen of Aruba, in Marokko of
Suriname vertoonden een grotere terugval dan daders geboren in Nederland.
Dit geldt voor alle hier onderzochte sanctiegroepen.
In elk van de drie groepen werd de laagste terugval geconstateerd onder de
zedendelinquenten. Bij ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden is de
recidivekans het grootst onder daders die een vermogensdelict pleegden
(met of zonder geweld). Onder de werkgestraften was de terugval ook het
grootst na een vermogensdelict, maar dan vooral als dit werd gepleegd met
geweld. Afgaand op de afdoening van de strafzaak, recidiveerden werkgestraften het vaakst wanneer zij naast een werkstraf ook een lange vrijheids-

Samenvatting

straf kregen opgelegd. Voor de ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden
was de terugval juist het hoogst als er (aanvullend) sprake was van een korte
celstraf, dat wil zeggen korter dan zes maanden.
Ook alle executiegegevens die in dit onderzoek zijn meegenomen, vertonen
samenhang met de recidive binnen twee jaar. Zo bestaan er verschillen tussen de drie uitvoerende reclasseringsorganisaties, zowel voor de werkgestraften als ondertoezichtgestelden uit 2009. De verschillen zijn waarschijnlijk
terug te voeren op de aard van de doelgroepen die de organisaties bedienen.
Sancties uitgevoerd door SVG betreffen vaker verslaafde reclassenten. Reclassering Nederland bedient een meer heterogene groep reclassenten. Het Leger
des Heils richt zich op dak- en thuislozen.
De doorlooptijd van het toezicht houdt ook verband met recidive: hoe langer
de looptijd is, des te lager is de kans op terugval. Hier zijn verschillende verklaringen voor. Voortijdig beëindigde toezichten die meer recidive te zien
geven, zijn vaak korter. Maar het zou ook kunnen dat een langer traject
betere mogelijkheden biedt om aan gedragsverandering te werken, hetgeen
de recidive remt. Onder de werkgestraften vertoont het aantal uit te voeren
uren ook een licht negatieve samenhang met de mate van terugval. Een groter aantal uit te voeren uren geeft lagere recidivekansen.
Extern uitgevoerde werkstraffen hangen samen met een lagere terugval dan
werkstraffen uitgevoerd door middel van interne groepsprojecten. Dit laatste
is niet verwonderlijk, want reclassenten met een hoog recidiverisico worden
eerder op interne groepsprojecten geplaatst. Zowel bij werkgestraften als bij
ondertoezichtgestelden bleek zoals verwacht een groot verschil te bestaan
tussen de recidivepercentages van ‘afmakers’ en ‘afhakers’. Personen die de
interventie volgens plan voltooiden, vielen minder vaak terug dan personen
die de interventie voortijdig beëindigden. Deze samenhang is nog geen
bewijs dat de bewuste interventie effectief is. Het kan ook zijn dat de ‘afhakers’ op voorhand al een hogere recidivekans hadden.
Uit de multivariate analyse, waarbij rekening is gehouden met de onderlinge
samenhang van de voorspellende factoren, bleek dat de ‘veroordelingsdichtheid’ (d.i. het aantal eerdere justitiecontacten gedeeld door het aantal jaren
dat men crimineel actief is) zowel voor werkgestraften als voor ondertoezichtgestelden het sterkste, positieve verband met recidive vertoont. Daarnaast bleken in beide groepen naast de statische factoren drie dynamische
factoren uit het RISc-instrument een additionele, voorspellende waarde te
hebben. Dit waren de factoren ‘delictgegevens’, ‘relaties met vrienden en
kennissen’ en ‘alcoholgebruik’. Voor de ondertoezichtgestelden horen daar
ook de RISc-schalen ‘huisvesting en wonen’ en ‘denkpatronen, gedrag en
vaardigheden’ bij. Op deze schalen wordt onder meer vastgelegd of de reclassent problemen ondervindt bij huisvesting en of er cognitieve tekorten
bestaan. De genoemde dynamische factoren laten op voorhand verwachte

15

16 Recidive na een reclasseringscontact

verbanden zien: ernstiger problemen op de genoemde leefgebieden gaan
samen met een significant grotere recidivekans.
Bij de multivariate analyse bleef voor zowel de ex-reclassenten die een werkstraf als de ex-reclassenten die een toezicht ondergingen, het verband tussen
het al dan niet afronden van de interventie en het voorkomen van recidive
zichtbaar. Dit is wel een aanwijzing voor de mogelijke effectiviteit van werkstraffen en toezichten, omdat gecorrigeerd is voor een keur aan statische en
dynamische achtergronden. Dus ook na het wegwerken van belangrijke
instroomverschillen tussen de mensen die wel of niet de interventie afrondden, is er nog steeds een significant kleinere kans op terugval indien de werkstraf of het toezicht volgens plan werd afgerond.
De analyses wezen ook uit dat variabelen gerelateerd aan het ‘strafrechtelijk
verleden’ de invloed van andere, dynamische en executiefactoren maskeren.
Het weglaten van indicatoren van het strafverleden van werkgestraften en
ondertoezichtgestelden uit het model, leidt ertoe dat sommige factoren een
sterker verband met recidive laten zien en dat er dynamische factoren komen
bovendrijven die eerder nog niet van invloed leken te zijn: ‘opleiding, werk en
leren’ bijvoorbeeld en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ bij de werkstraffen. In tegenstelling tot een historische factor als de veroordelingsdichtheid, bieden dynamische factoren als deze meer aanknopingspunten om
over te gaan tot het uitvoeren van gerichte interventies met daders.

Slot
De daling van de recidive die zich tussen 2002 en 2009 bij de werkgestraften
en ondertoezichtgestelden voordoet, kan niet worden toegeschreven aan veranderingen in de gemeten achtergronden van de reclassenten. Daarvoor is
gecorrigeerd. De daling van de recidive zou erop kunnen wijzen dat 3RO
beter is gaan presteren. Ook in andere sectoren van de strafrechttoepassing is
echter een afname van de strafrechtelijke recidive te zien. Op basis van data
uit de WODC-Recidivemonitor blijkt dat de tweejarige recidive van JJI-pupillen in de periode 2002 en 2009 daalde met bijna 3%. Ook in de totale populatie van vervolgde daders vond een daling plaats. Wellicht is het zo dat het
strafrechtelijk beleid in meerdere sectoren zijn vruchten afwerpt. Zeker is dit
echter niet, omdat alleen de storende invloed van de in dit onderzoek gemeten kenmerken kon worden gecorrigeerd. Mogelijk zijn er nog andere, nietgemeten ‘instroomverschillen’ die de uitkomsten van de metingen zouden
kunnen verklaren.
In dit onderzoek is voor tal van instroomverschillen gecorrigeerd, zowel bij
de beschrijving van de ontwikkeling van de recidivecijfers in de tijd, als in de
multivariate analyse op de aanvullende RISc-gegevens. Het inzetten van statistische methoden maakt het mogelijk een groot aantal alternatieve verklaringen voor de uitstroomresultaten van reclassenten uit te sluiten. Dat is een

Samenvatting

stap in de goede richting, maar een hard bewijs van de effecten van de werkstraffen en toezichten die 3RO uitvoert levert het niet op. Om uitsluitsel te
krijgen over de vraag of er een oorzakelijk verband bestaat tussen justitiële
interventies en het niveau van de recidive, zijn experimenten nodig met willekeurige toewijzing. Maar de ervaring leert dat dergelijk onderzoek in deze
setting moeilijk te realiseren is. Zolang dat het geval is, zullen we genoegen
moeten nemen met meer pragmatische onderzoeksdesigns, zoals het design
dat in de onderhavige studie is toegepast.

17

1

Inleiding
Ons land kent drie reclasseringsinstellingen: het Leger des Heils Jeugdzorg &
Reclassering (LdH-JR), de Stichting Verslavingsreclassering GGZ (SVG) en
Reclassering Nederland (RN). Samen noemen zij zich ’3RO’, de drie reclasseringsorganisaties. Elke reclasseringsorganisatie richt zich op een andere doelgroep. LdH-JR werkt met dak- en thuislozen, SVG met verslaafde justitiabelen
en RN neemt de rest, een zeer heterogene groep van volwassen daders en
verdachten, voor haar rekening.
3RO heeft een scharnierfunctie bij de uitvoering van interventies gericht op
verlaging van de kans op recidive. Langs deze weg dragen de instellingen bij
aan een veiliger samenleving (Poort & Eppink, 2009). In opdracht van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie worden verdachten gescreend en wordt
getaxeerd welke problemen schuilgaan achter het delictgedrag. De medewerkers van de reclassering schatten in hoe groot het risico is op terugval in crimineel gedrag en brengen vervolgens adviezen uit aan de justitiële autoriteiten. De officier van justitie en de rechter gebruiken deze adviezen als leidraad
bij de eventuele strafoplegging, bij het bepalen van de strafsoort en strafmaat. Naast het advieswerk voeren de reclasseringsinstellingen ook sancties
uit. Zij verzorgen de werkstraffen en toezichttrajecten die zijn opgelegd aan
volwassen daders en verdachten, en wikkelen gedragsinterventies af.
3RO heeft, in lijn met haar missie, het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie
verzocht recidiveonderzoek te doen naar de werkstraffen en toezichttrajecten
die zij uitvoert. Het WODC verricht grootschalig onderzoek naar de strafrechtelijke recidive van Nederlandse justitiabelen. Dit doet zij in het kader van de
Recidivemonitor. Vijf groepen justitiabelen worden met jaarlijkse metingen
gevolgd: volwassen daders met een strafzaak, jeugdige daders met een strafzaak, ex-gedetineerden, ex-pupillen van justitiële jeugdinrichtingen en exterbeschikkinggestelden. De reclasseringsorganisaties hebben het WODC
gevraagd de justitiabelen met een reclasseringscontact (of: ‘reclassenten’)
aan het vaste onderzoek van de Recidivemonitor toe te voegen. Dit rapport
gaat in op de opzet van het periodieke recidiveonderzoek op dit terrein. Het
beschrijft en analyseert de strafrechtelijke recidive van de reclassenten die in
de periode 2002-2009 een werkstraf en/of een periode van toezicht beëindigden. Met de ontwikkeling van een eigen recidivemonitor wordt een stevige
basis gelegd voor toekomstig onderzoek naar de effectiviteit van het optreden
van de reclassering.

1.1

Werkstraf en toezicht

Naast het screenen van verdachten en het geven van advies, zijn de drie
reclasseringsorganisaties zoals aangegeven direct of indirect betrokken bij de
uitvoering van sancties en maatregelen opgelegd in een strafrechtelijk kader.

20 Recidive na een reclasseringscontact

Figuur 1.1

Procesbeschrijving producten reclassering

VROEGHULP

ADVIES

TOEZICHT

TAAKSTRAF

Melding inverzekeringstelling

Opdracht tot
advies

Opdracht tot
toezicht

Opdracht tot
taakstraf

RECLASSERINGSBALIE
Voor advies en opdrachten:
Inschrijven, administratief en inhoudelijk voorbereiden,
toedelen aan RO en toewijzen aan unit/team (+ evt. werken bij Vroeghulp)

Einde

Niveau 2

Niveau 3

Toewijzen opdracht
aan werker

Niveau 1

Diagnosticeren en
adviseren

Geen/ander
instrument

Uitvoeren
vroeghulpbezoek

RISc

Toewijzen opdracht
aan werker

Quickscan

Toewijzen opdracht
aan werker

Inschrijven, adm.
en inhoudelijk
beoordelen,
toedelen
en toewijzen

Uitvoeren
toezicht

Rapportage

Uitvoeren
werkstraf

Rapportage
Toeleiding zorg

Gedragsinterventie

Afgeleide
opdracht van
advies of
toezicht

Afgeleide
opdracht van
advies of
toezicht

Rapportage

Vervolg
uitvoeren
toezicht

Rapportage
Inschrijven
afgeleide
opdracht

Inschrijven
afgeleide
opdracht

Uitvoeren
toeleiding
zorg

Uitvoeren
toeleiding
zorg

Rapportage

Rapportage

Uitvoer leerstraf

Figuur 1.1 biedt een overzicht van de ‘producten’ die de reclassering levert.
De figuur schetst het werkproces zoals dat gold tot enkele jaren geleden.1

1

De figuur werd tot en met 2009 intern gebruikt door 3RO en is op ons verzoek door Reclassering Nederland
verstrekt.

Inleiding

Inmiddels is er met name rond de toezichten het een en ander veranderd.
Het recidiveonderzoek dat in dit rapport wordt belicht, heeft echter betrekking op personen die tot enkele jaren terug met de reclassering te maken kregen. Daarom richten wij ons op de situatie in de periode 2002-2009 en is de
figuur dus nog van belang. Het toezicht en de werkstraf, de sancties die in dit
rapport centraal staan, zijn rechts in de figuur te vinden. Bij een deel van de
toezichten werden ook andere ‘producten’, zoals toeleiding zorg of gedragsinterventies ingezet. Deze maakten dus onderdeel uit van het toezicht. Bij
opdrachten tot werkstraffen was het werkproces eenvoudiger, zo blijkt uit de
figuur.
Werkstraf
Na inschrijving van de opdracht tot een werkstraf, volgt een intakegesprek
met de dader en kan de werkstraf van start gaan. Tijdens het intakegesprek
brengt de reclassering het delict, de achtergrond en leefomstandigheden van
de daders in kaart. Op basis van deze informatie bepaalt de reclassering welk
werkstrafproject het meest geschikt is. Dit kan een extern werkstrafproject
zijn of een groepsproject. In het algemeen geldt dat de zwaardere categorie
werkgestraften (zwaardere delicten, mensen met psychische problemen, verslaafden, etc.) op groepsprojecten worden geplaatst. De externe projecten
zijn in de regel meer geschikt voor de lichtere categorieën van daders. Bij een
groepsproject werken tien tot vijftien daders onder leiding van gekwalificeerde werkmeesters die in dienst zijn van Reclassering Nederland. Bij een
extern werkstrafproject werken werkgestraften bij organisaties in de nonprofitsector, zoals zorginstellingen, kringloopwinkels en buurthuizen. 3RO
benadert potentiële, externe organisaties, om daar werkgestraften onbetaalde arbeid te kunnen laten verrichten. Maar organisaties die dergelijke
projecten aanbieden, kunnen zich ook melden.
Boone (2010) gaat in op de ontstaansgeschiedenis van de werkstraf. Begin
jaren tachtig van de vorige eeuw was er sprake van een sterke stijging van de
omvang van de gevangenispopulatie en was er een groeiend tekort aan celcapaciteit. In die tijd is een start gemaakt met de uitvoering van werkstraffen.
Het doel was om justitiabelen in het kader van een voorwaardelijke veroordeling, onder toezicht arbeid te laten verrichten. Behalve dat het bijdroeg aan
het terugdringen van het cellentekort, werd de werkstraf ook als een meer
humane straf gezien dan het uitzitten van de straf binnen de muren van een
penitentiaire inrichting, aldus Boone. Tijdens een werkstraf kan gewerkt worden aan re-integratie of resocialisatie, en wordt detentieschade voorkomen.
Tegelijkertijd doet de dader via de werkstraf iets terug voor de samenleving.
De gedachte van ‘reparatie’ en ‘resocialisatie’ speelt nog steeds een rol. De
controle op de te verrichten arbeid moet worden aangevuld met begeleiding
en het bieden van hulp op probleemgebieden. Maar de laatste jaren wordt de
‘kale’ werkstraf, die bestaat uit het onder toezicht verrichten van werkzaam-

21

22 Recidive na een reclasseringscontact

heden zonder verdere begeleiding, doorgaans ook gezien als een verantwoord alternatief voor de korte vrijheidsstraf (Poort & Eppink, 2009).
De werkstraf werd in 1989 geïntroduceerd in het Wetboek van Strafrecht
(Poort & Zengerink, 2009). De straf werd ingevoerd onder de naam ‘dienstverlening’, later werden de werkstraffen ‘alternatieve straffen’ genoemd en
ten slotte vielen ze onder de ‘taakstraffen’, een verzamelterm voor werk- en
leerstraffen.2 Sinds 2001 behoort de werkstraf met de gevangenisstraf en de
geldboete tot de hoofdsancties (College van procureurs-generaal, 2004). De
toepassing van de werkstraf kende de eerste jaren een explosieve groei. Tussen 2001 en 2006 groeide het aantal in eerste aanleg afgedane werkstraffen
van 22.400 tot 37.350. Na 2006 zien we een lichte daling van 37.240 in 2007 tot
34.253 in 2010 (Kalidien & Eggen, 2009; De Heer-de Lang & Kalidien, 2010,
Kalidien et al., 2011).
In de wet is de werkstraf gesitueerd tussen de geldstraf en de vrijheidsstraf.
Zij biedt een alternatief voor zowel een hogere geldstraf als een korte vrijheidsstraf (College van procureurs-generaal, 2008). Tot voor kort kon een
werkstraf worden gegeven voor elk delict waarvoor een vrijheidsstraf kan
worden opgelegd. Uitgesloten waren alleen de overtredingen waarop enkel
een geldboete staat. In 2008 volgde echter een belangrijke beleidswijziging. In
lijn met een aanscherping in de ‘Aanwijzing Taakstraffen’ mag het OM in
zaken waarin ernstige zeden- en geweldsmisdrijven worden behandeld, geen
kale werkstraf meer vorderen (College van procureurs-generaal, 2008; Openbaar Ministerie, 2011). Bij deze misdrijven diende een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf of een voorwaardelijke vrijheidsstaf met bijzondere voorwaarden
deel uit te maken van de strafeis. De werkstraf kan daarbij alleen in aanvulling op de vrijheidsstraf als extra, verzwarende straf worden opgelegd.
Vanaf 1 januari 2012 zijn de mogelijkheden tot het opleggen van een werkstraf verder beperkt. Op die datum trad een wetswijziging in werking waardoor bij ernstige zeden- en geweldsmisdrijven die een ‘ernstige aantasting
van de lichamelijke integriteit’ tot gevolg hebben gehad ook de combinatie
van een taakstraf met een voorwaardelijke gevangenisstraf niet meer
mogelijk is.3 Daders die recidiveren met een ernstig gewelds- of zedendelict
kunnen alleen nog een werkstraf krijgen in combinatie met een onvoorwaardelijke gevangenisstraf of een vrijheidsbenemende maatregel. Als de verdachte al eerder werd veroordeeld voor een delict dat leidde tot een ‘ernstige
aantasting van de lichamelijke integriteit van het slachtoffer’, kan hij bij recidive binnen vijf jaar geen enkele vorm van werkstraf meer krijgen.
Naast de rechter is ook het Openbaar Ministerie (OM) bevoegd om werkstraffen op te leggen. De rechter kan maximaal 240 uur werkstraf opleggen, via het
OM gold eind 2009 nog een maximumwerkstraf van 120 uur (zie
2

3

Per 1 januari 2012 zijn de leerstraffen voor volwassenen vervangen door gedragsinterventies en bestaat de
taakstraf alleen nog uit de werkstraf (zie http://werkstraffen.nl/wat-wij-doen/werken-met-werkgestraften/
veelgestelde-vragen; geraadpleegd: mei 2013).
Zie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2012-1.html voor een overzicht van de huidige regels.

Inleiding

www.om.nl4). De werkstraf kan afzonderlijk worden opgelegd of in combinatie met een vrijheidsstraf van maximaal zes maanden, een geldboete of een
toezichttraject bij de reclassering. Als een werkstraf in de optiek van de
reclassering niet goed is uitgevoerd, kan de rechter besluiten tot het opleggen
van vervangende hechtenis. Voor elke twee uur werkstraf die nog niet zijn
voltooid, volgt dan alsnog één dag detentie. In de praktijk stuurt de reclassering ongeveer 15% van de opdrachten tot werkstraf ‘negatief retour’.5
Toezicht
Het reclasseringstoezicht (hierna: ‘toezicht’) bevat een aantal elementen. Het
bestaat uit het controleren of de cliënt de opgelegde justitiële voorwaarden
nakomt, het signaleren van dreigende overtreding, het stimuleren en motiveren van de cliënt om zich aan de voorwaarden te houden en het begeleiden
van de cliënt bij de aanpak van criminogene factoren zoals huisvesting,
financiën, contacten, werk en zinvolle dagbesteding. Het toezicht vindt extramuraal plaats, dus buiten de gesloten justitiële instellingen. Het Openbaar
Ministerie, de rechterlijke macht of de penitentiaire inrichtingen kunnen de
reclassering opdracht geven om justitiabelen onder toezicht te stellen. 3RO
ziet dan toe op de naleving van bijzondere voorwaarden die zijn gesteld bij
een (onderdeel van een) sanctie en/of maatregel. Een toezichttraject kan
worden opgelegd in het kader van een voorwaardelijke schorsing van de
voorlopige hechtenis, een beleidssepot of een transactie met bijzondere
voorwaarde(n), maar ook in het kader van een voorwaardelijke veroordeling
met bijzondere voorwaarde(n), een vrijheidsbenemende maatregel (bijvoorbeeld tbs of ISD), of een voorwaardelijke invrijheidstelling die volgt op een
celstraf (Flight, Nauta & Terpstra, 2011). Het is van belang in te zien dat de
toezichtopdrachten die de reclassering ontvangt, elkaar binnen de afhandeling van één strafzaak kunnen afwisselen. Zo kan toezicht in het kader van
schorsing voorlopige hechtenis na de afdoening van de strafzaak worden
opgevolgd door toezicht op de ‘voorwaardelijke veroordeling’.
Het doel van het toezicht is drieledig: (a) risicobeheersing, door erop toe te
zien dat de reclassent zich houdt aan de bijzondere voorwaarden en aanwijzingen die werden opgelegd en de afspraken die werden gemaakt, (b) het bieden van hulp, interventies en steun bij de naleving van deze voorwaarden,
aanwijzingen en afspraken, en (c) bewerkstelligen van een verantwoorde
terugkeer in de maatschappij, zodat recidive wordt voorkomen (Abraham,
Van Dijk & Zwaan, 2007; Flight et al., 2011; Poort & Eppink, 2009). Uit een
inventarisatie van de reclassering zelf blijkt dat het toezicht in de periode
2002-2009 veelal plaatsvond door gesprekken te voeren op het reclasseringskantoor, door het woonadres van de reclassent te bezoeken, door contact te

4
5

www.om.nl/algemene_onderdelen/uitgebreid_zoeken/@109316/wat_is_een_taakstraf/ (geraadpleegd medio
2013).
Dit blijkt uit eigen opgave van 3RO, als ook uit de oorspronkelijke data aangeleverd aan het WODC.

23

24 Recidive na een reclasseringscontact

onderhouden met zijn sociale netwerk en met bijvoorbeeld behandelaars en
ketenpartners, of door de inzet van (elektronische) controlemiddelen (Bosker
& Poort, 2006). De begeleiding van de verantwoorde terugkeer bestaat doorgaans uit hulp bij praktische zaken, zoals werk, scholing, huisvesting of zorg,
en door het stimuleren en verstevigen van een sociaal netwerk. Daarnaast is
de toezichthouder bevoegd om het gedragsrepertoire van de reclassent uit te
breiden en te verbeteren door het inzetten van systematische interventies
gericht op criminogene tekorten (Bosker & Poort, 2006; zie ook Abraham et
al., 2007).
De veelheid aan mogelijke activiteiten weerspiegelt de mate van variatie in de
invulling van de verschillende toezichttrajecten. Uit het onderzoek van Abraham en collega’s (2007) naar het toezicht dat plaatsvond tussen 2002 en 2006,
blijkt dat er binnen de trajecten geen eenduidige uitvoeringsvarianten te
onderscheiden vielen. Bij de start van een traject worden de controlerende en
begeleidende activiteiten toegesneden op de betreffende reclassent, binnen
de door de opdrachtgever gestelde voorwaarden. Het gevolg is dat elk traject
weer anders is. Abraham en collega’s concluderen dat er ‘feitelijk net zo veel
uitvoeringsvarianten als verschillende risicoprofielen zijn’ (p. 39). Bij
bepaalde groepen daders of verdachten heeft het toezicht wel gemeenschappelijke componenten. Verslaafden worden bijvoorbeeld vaak klinisch behandeld in de verslavingszorg. Maar ook binnen de te onderscheiden doelgroepen zijn de verschillen in de invulling van het toezicht groot. De concrete
vorm die het toezichttraject aanneemt, is vooral een kwestie van maatwerk.
In de laatste tien jaar is de opzet en uitvoering van het reclasseringstoezicht
op een aantal punten veranderd (Abraham et al., 2007; Poort, 2009). Voorheen konden de reclasseringsorganisaties ook hulp en begeleiding bieden
aan justitiabelen die zich vrijwillig meldden. In 2002 werd door het Ministerie
van Justitie een nieuwe financieringsmethodiek ingevoerd gericht op outputsturing (OPS). Dit systeem dicteert dat alleen subsidie wordt verstrekt voor
aantoonbare, afgeronde diensten. De invoering van OPS maakte dat het werk
van de reclasseringsorganisaties transparanter werd voor de opdrachtgevers.
De opdracht tot het uitvoeren van een toezichttraject kan tegenwoordig
alleen nog worden gegeven door het OM, de rechters of de Dienst Justitiële
Inrichtingen. 3RO legt verantwoording over haar werkzaamheden af via rapportages aan het Ministerie van Justitie (Abraham et al., 2007).
Ook het beleidsprogramma ‘Modernisering Sanctietoepassing’ (MST) zorgde
voor een aantal veranderingen. MST, gestart onder de toenmalige minister
van Justitie Donner, beoogde een efficiëntere en effectievere strafrechttoepassing gericht op normbevestiging, vergelding en vermindering van recidive
(Poort, 2009). Eén van de speerpunten van dit beleidsprogramma was het
deelprogramma ‘Terugdringen Recidive’ (TR), dat in 2002 van start ging en
tot doel had de recidive van volwassenen na een detentie terug te dringen
(Terugdringen Recidive, 2007). Voor de reclasseringsinstellingen was daarbij

Inleiding

een belangrijke rol weggelegd. Zij kreeg taken op het vlak van het diagnosticeren van de criminogene problemen van justitiabelen en het uitvoeren van
erkende gedragsinterventies onder gedetineerden (zie ook Flight et al., 2011).
Het deelprogramma TR droeg zo bij aan de ontwikkeling van de ‘Recidive
Inschattingsschalen’, kortweg de RISc genoemd. De RISc is een standaard
risicotaxatie-instrument waarmee de criminogene problemen van justitiabelen op twaalf verschillende leefgebieden op systematische wijze in kaart worden gebracht. Psychometrisch onderzoek liet zien dat de RISc een adequate
betrouwbaarheid en validiteit heeft (Van der Knaap, Leenarts & Nijssen,
2007). Sinds 2004 wordt de RISc gebruikt om de kans op terugval van justitiabelen in te schatten en te bepalen welke activiteiten moeten worden ontplooid in het individuele toezichttraject. De afname van het instrument
vormt de basis voor het advies van de reclassering aan de justitiële autoriteiten.
Een ander speerpunt van het programma Terugdringen Recidive was de uitbreiding en verbetering van de toepassing van bijzondere voorwaarden bij
voorwaardelijke sancties. Het reclasseringstoezicht kwam daarmee sterker in
de belangstelling staan. In combinatie met ontwikkelingen binnen de reclassering zelf leidde het een en ander tot het initiatief om het toezicht te moderniseren (Poort, 2009). Vanaf november 2009 wordt door 3RO een nieuw
model gehanteerd waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen drie niveaus
van toezicht (Ministerie van Justitie, 2009). Omdat het huidige onderzoek
betrekking heeft op de jaren 2002-2009 speelt deze laatste wijziging in dit
rapport verder geen rol meer.
Reclasseringsinterventies
Uit de omschrijving tot dusver valt af te leiden dat de werkstraf in een aantal
belangrijke opzichten verschilt van het toezicht. De (kale) werkstraf is voornamelijk gericht op het uitvoeren van onbetaald werk. Een toezichttraject
heeft als doel de naleving van bijzondere voorwaarden bij een (deels) voorwaardelijke veroordeling, en het bewerkstelligen van een gecontroleerde en
begeleide terugkeer van de dader naar de samenleving. Een toezichttraject is
sterker dan de werkstraf gericht op gedragsverandering en risicobeheersing.
De werkstraf is vooral punitief bedoeld (Poort, 2009). Toezichten zijn dus
andere interventies dan de werkstraf. Een toezichttraject wordt in andere
situaties toegepast en het ligt daarom voor de hand dat de achtergronden van
de daders die met toezicht te maken kregen, zullen verschillen van de kenmerken van daders met een werkstraf. De recidive van de ex-reclassenten in
beide sanctiegroepen zal in dit rapport dan ook apart worden besproken.

25

26 Recidive na een reclasseringscontact

1.2

Eerder onderzoek

3RO gaat ervan uit dat werkstraffen en toezichten strafrechtelijke interventies
zijn die kunnen bijdragen aan het terugdringen van de recidive onder justitiabelen. Poort en Eppink (2009) beschrijven de veronderstelde werking van
de werkstraffen en de toezichten en gaan na of er empirisch bewijs is voor de
effectiviteit van de sancties. In deze paragraaf zetten we op een rij wat uit
nationaal en internationaal onderzoek bekend is over de terugval van reclassenten na een werkstraf of toezichttraject. Tevens zal worden ingegaan op de
vernieuwende aspecten van het huidige recidiveonderzoek in relatie tot eerdere studies.
Werkstraf
Poort en Eppink (2009) identificeren enkele ‘werkzame bestanddelen’ van de
werkstraf. Dit zijn kenmerken die, mits zij correct worden uitgevoerd, een
recidiveverminderende invloed zouden moeten hebben. Als eerste noemen
zij de dreiging van de celstraf. Wie zich niet houdt aan de afspraken die gelden bij de uitvoering van de werkstraf, wordt in hechtenis genomen. De duur
van de hechtenis hangt af van het aantal nog openstaande arbeidsuren. Van
deze ‘stok achter de deur’ zou een speciaal preventief effect uitgaan: de angst
om gedetineerd te raken en bijvoorbeeld een relatie of betaalde baan kwijt te
raken, vormt een externe motivatie om zich aan de regels te houden, de
werkstraf te voltooien (Lünnemann & Linse, 2006) en niet opnieuw de fout in
te gaan. Poort en Eppink concluderen echter dat in de literatuur geen consistent beeld naar voren komt van de afschrikwekkende invloed van de dreiging
met straf op de langetermijnrecidive van de reclassent. Vaker dan dat gaat
men uit van de gedachte dat de werkstraf als alternatief voor een vrijheidsstraf detentieschade kan voorkomen en langs deze weg de kans op recidive
verkleint. Ook daar is echter nog geen expliciet bewijs voor: de preventie van
‘detentieschade’ wordt wel verondersteld in de literatuur, maar valt lastig te
meten.
Verder zou de kans op terugval na een werkstraf worden verkleind indien en
voor zover de interventie gepaard gaat met begeleiding van de reclassent. Het
bieden van hulp bij het regelen of bestendigen van belangrijke zaken
(woning, betaald werk, sociaal netwerk) en het motiveren van de reclassent,
kunnen ertoe leiden dat deze zich beter aan de afspraken houdt en na voltooiing van de werkstraf sterkere bindingen heeft met de maatschappij.
Lünnemann, Beijers en Wentink (2005) concluderen in hun onderzoek naar
succes- en faalfactoren dat werkstraffen vooral mislukken onder reclassenten
die grote criminogene problemen hebben en die voorafgaand aan de sanctie
een hogere kans op terugval vertoonden. Reclassenten met weinig tot geen
criminogene tekorten en een laag recidiverisico ronden de werkstraf juist
vaker met succes af. Een werkstraf in combinatie met begeleiding zou dus

Inleiding

vooral bij reclassenten met een omvangrijke psychosociale problematiek en
de daaraan gerelateerde hoge recidivekans effectief kunnen zijn. Poort en
Eppink refereren in dit verband naar de ‘Enhanced Community Punishment’
in Groot-Brittannië (cf. Woodgate, 2003), een uitgebreide werkstraf waarbij
naast het uitvoeren van de straf met justitiabelen ook wordt gewerkt aan
resocialisatie. Deze combinatie van werkstraf en begeleiding lijkt in Engeland
een gunstige uitwerking te hebben op het niveau van de recidive (HM Inspectorate of Probation, 2006).
In Nederland, zo stellen Poort en Eppink (2009) vast, zien we de laatste jaren
echter juist een toename van het aantal kale werkstraffen die zonder enige
vorm van verdere begeleiding worden uitgevoerd (p. 93). Dezelfde auteurs
signaleren wel een nieuwe trend waarin begeleiding kan worden ingezet bij
werkstraffen wanneer dat nodig wordt geacht, bijvoorbeeld bij problemen op
het gebied van arbeid en schulden. Maar deze kentering komt te laat om nog
in het onderhavige onderzoek te worden meegenomen.
Het derde mogelijk werkzame bestanddeel van de werkstraf dat in de literatuur wordt genoemd, heeft te maken met maatwerk. Verondersteld wordt dat
wanneer de plaatsing van een reclassent op een specifiek werkstrafproject
goed past bij zijn of haar achtergronden, motivatie en mogelijkheden om te
leren, de kans op terugval na de werkstraf kleiner is. Deze veronderstelling is
niet nieuw. De ‘what works’-benadering hanteert al langer het principe dat
effectieve sancties of interventies nauw dienen aan te sluiten bij de ‘responsiviteit’ van justitiabelen (Andrews, 2001). Poort en Eppink (2009) komen echter tot de conclusie dat er nog geen onderzoek voorhanden is dat ingaat op
de specifieke rol van responsiviteit bij de uitvoering van werkstraffen. Aan de
Universiteit van Maastricht wordt – bij het opstellen van dit rapport – gewerkt
aan een ‘matchingsinstrument’ voor de werkstraf. Dit instrument begeleidt
de gebruiker naar de keuze van het meest geschikte werkstrafproject, rekening houdend met de achtergrond en problematiek van de betreffende
dader.
Al met al blijkt er dus relatief weinig bekend te zijn over de werkzame
bestanddelen van de werkstraf in Nederland. Onduidelijk blijft hoe deze straf
ingrijpt op de kans op terugval van ex-reclassenten. Er zijn wel enkele studies
gedaan die de recidive na een werkstraf onderzochten zonder dat daarbij
werd gekeken naar uitvoeringsaspecten. In deze studies werd de recidive
onder de werkgestraften vergeleken met de recidive die optrad na de executie
van vrijheidsstraffen (e.g. Bol & Overwater, 1986; Spaans, 1994). Het algemene beeld is dat de kans op terugval na een werkstraf minder omvangrijk is
dan na een (korte) vrijheidsstraf. Zo blijkt uit recent onderzoek van Alberda,
Drost en Wartna (2010) dat de recidive onder jongens die in 2006 een werkstraf kregen opgelegd lager was dan onder vergelijkbare jongens die een
andere sanctie kregen. Omdat personen die een werkstraf kregen opgelegd

27

28 Recidive na een reclasseringscontact

niet zomaar te vergelijken zijn met personen met een andere sanctie, werd in
dit onderzoek gematcht op kenmerken als type delict, leeftijd, geboorteland
en omvang van het strafrechtelijke verleden.
In een ander recent onderzoek van Wermink et al. (2010) werd de recidive na
een werkstraf opgelegd in 1997 vergeleken met de recidive na een gevangenisstraf van maximaal zes maanden. De analyse richtte zich uitsluitend op
volwassenen die niet al eerder een werkstraf of gevangenisstraf kregen. Ook
hier werd rekening gehouden met verschillen in een aantal statische achtergrondkenmerken zoals sekse, leeftijd, afkomst, type en ernst van het delict en
aantal en type eerdere veroordelingen. Na de controle van instroomverschillen bleek dat daders met een werkstraf zowel op korte als op langere termijn
minder recidiveerden dan daders die een gevangenisstraf uitzaten. Wellicht
waren er nog meer instroomverschillen, dat valt bij dit type quasi-experimenteel onderzoek nooit helemaal uit te sluiten. Maar net als de studie van Alberda et al. geeft het onderzoek van Wermink et al. wel aanleiding om te vermoeden dat werkstraffen in termen van recidivereductie effectiever zijn dan
celstraffen.
Naast de aangehaalde recidiveonderzoeken zijn er cijfers van de WODC-Recidivemonitor. Deze bieden zicht op de ontwikkeling van de recidive door de
jaren heen. Op de site van het WODC is een applicatie geplaatst met de naam
REPRIS. Hiermee kunnen de uitkomsten van de monitor worden opgezocht
(www.wodc.nl/recidivemonitor). Zo kan men via een zoekpaneel bijvoorbeeld vinden dat van de volwassen justitiabelen die in 1998 een werkstraf
kregen, 33% binnen twee jaar opnieuw met justitie in aanraking kwam voor
het plegen van een nieuw misdrijf. Voor de werkgestrafte volwassenen uit
2004 bedroeg dit percentage 36%.
Het huidige onderzoek vormt in twee opzichten een aanvulling op de studies
en metingen die eerder in Nederland zijn verricht. Op de eerste plaats kunnen de werkstraffen in meer detail worden bestudeerd. In dit recidiveonderzoek zullen uitvoeringsaspecten worden betrokken. Tot dusver konden de
cijfers van de Recidivemonitor niet worden uitgesplitst naar kenmerken van
het verloop van de werkstraffen. In dit onderzoek kan dit wel. Zo zal bijvoorbeeld worden nagegaan of ex-reclassenten die de werkstraf voltooiden minder recidiveerden dan ex-reclassenten die de werkstraf voortijdig beëindigden. Op grond van de veronderstelling dat het succesvol doorlopen van de
werkstraf de recidive helpt terugdringen (Poort & Eppink, 2009) en wetende
dat het mislukken van een werkstraf samenhangt met criminogene problemen op het vlak van werk, verslaving en motivatie (Lünnemann et al., 2005),
ligt het voor de hand dat de mate van voltooiing van de werkstraf samenhangt met de kans op recidive. Dit zal met dit onderzoek worden nagegaan.
Daarnaast zal ook worden onderzocht of de hoogte van de recidivepercentages samenhangt met het type werkstraf (groeps- of extern project) en het
aantal uit te voeren uren. In de hiervoor besproken studies konden dergelijke

Inleiding

aspecten niet worden meegenomen. Het betrekken van executiegegevens
maakt het huidige recidiveonderzoek ook nauwkeuriger: de datum van
afsluiting van de werkstraf kan nu als startpunt worden genomen voor het
meten van de recidive. In eerdere studies werd de datum van oplegging als
startpunt gehanteerd, nog voordat de werkstraf zelf was gestart.
Op de tweede plaats zal met dit onderzoek duidelijk worden welke invloed
dynamische factoren hebben op de terugval na een werkstraf. Van een deel
van de reclassenten beschikken we over gegevens afkomstig uit afnames van
de RISc. Zoals eerder al aan de orde kwam, maken reclasseringsmedewerkers
met behulp van dit instrument rapport op over de achtergronden van de
reclassenten op een twaalftal leefgebieden, waaronder verslaving, huisvesting, arbeid, en sociale relaties. De beschikbare RISc-gegevens maken het
mogelijk verklarende analyses te doen van de recidive die na een werkstraf
optreedt. Waar in eerder onderzoek de recidive alleen gerelateerd kon worden aan statische kenmerken als sekse, geboorteland en type delict, zullen de
cijfers in het onderhavige onderzoek worden geanalyseerd in termen van factoren die aanknopingspunten bieden voor verdere hulpverlening en het uitvoeren van specifieke gedragsinterventies.
Toezicht
Meer nog dan van werkstraffen wordt van toezicht verondersteld dat het bijdraagt aan het verminderen van de kans dat justitiabelen recidiveren. Poort
en Eppink (2009) onderscheiden drie bestanddelen van toezicht waarvan
wordt aangenomen dat deze de kans op terugval verkleinen: controle, begeleiding en casemanagement.6 Ten aanzien van het eerste aspect is het idee
dat controleactiviteiten ervoor zorgen dat reclassenten zich daadwerkelijk
aan de aanwijzingen en afspraken houden en dat daardoor recidive wordt
voorkomen. Daarnaast speelt mee dat door de controle dreigende overtredingen van voorwaarden en afspraken sneller worden opgepikt, zodat het
risico op feitelijke recidive wordt beperkt. Uit de internationale literatuur
komt duidelijk naar voren dat het louter controleren van justitiabelen in het
kader van toezicht niet helpt om de kans op terugval te verkleinen (cf. literatuur genoemd in Van Gestel et al., 2006). Effectief toezicht in termen van recidivevermindering is een combinatie van controlerende en begeleidende activiteiten, waarbij de laatste bij voorkeur bestaat uit interventies gericht op het
veranderen van de problematische gedragingen, vaardigheden of omstandigheden van reclassenten (e.g. Bonta et al., 2000; De Kogel & Nagtegaal, 2008;
Taxman, 2002).
Het onderzoek van Paparozzi en Gendreau (2005) in de Verenigde Staten
toonde aan dat justitiabelen die onder toezicht werden gesteld bij reclasse6

Ook bij een toezichttraject is er sprake van een ‘stok achter de deur’. Wanneer de reclassent zich niet houdt
aan de gestelde voorwaarden, aanwijzingen of afspraken, dreigt er een grotere vrijheidsbeperking of zelfs
detentie. Deze dreiging zou de kans op terugval verkleinen. Wat voor de werkstraf geldt, geldt echter ook voor
het toezicht: er is in de literatuur geen duidelijk bewijs te vinden voor de afschrikwekkende werking van dit
aspect.

29

30 Recidive na een reclasseringscontact

ringswerkers met een stijl louter gericht op ofwel controle ofwel begeleiding,
vaker recidiveerden dan justitiabelen die werden toegewezen aan werkers die
controle en begeleiding met elkaar combineerden (zie ook Skeem & Manchak, 2008). Een recente meta-analyse van Lowenkamp et al. (2010) van 58
intensieve toezichtprogramma’s in de VS liet zien dat programma’s die voornamelijk op surveillance waren gericht, geassocieerd zijn met grotere terugval dan programma’s die voor een deel ook uit behandeling en begeleiding
bestonden. Poort en Eppink (2009) merken op dat hoewel controle naast
begeleiding kennelijk een belangrijk onderdeel vormt van effectief toezicht,
er in de literatuur nog maar weinig aanwijzingen te vinden zijn over de wijze
waarop dit aspect moet worden afgestemd op het risicoprofiel van de reclassent.
Ten aanzien van het begeleidende aspect van het toezicht luidt de theorie dat
door hulp en steun te bieden bij het naleven van de voorwaarden en afspraken, de kans op het succesvol afronden van het traject groter wordt. Daarnaast is de assumptie dat begeleiding de kans op een sociaal isolement verkleint, omdat de reclassent in contact wordt gebracht met maatschappelijke
instanties en hij of zij wordt ondersteund bij het opbouwen en bestendigen
van sociale netwerken. Beide aspecten zouden kunnen helpen om de kans op
recidive te verkleinen. Poort en Eppink (2009) constateren dat er weinig
(quasi-)experimenteel onderzoek is verricht naar de effectiviteit van begeleidende activiteiten tijdens toezicht. Als belangrijkste verklaring voeren zij aan
dat het lastig is om een complexe interventie als toezicht via een experimentele onderzoeksopzet te evalueren. Begeleiding is meestal niet een eenmalige,
logische reeks van gebeurtenissen met een vooraf te bepalen begin en einde,
maar vooral een proces met verschillende activiteiten en gebeurtenissen die
gaandeweg nog kunnen veranderen. Abraham en collega’s concludeerden in
2007 dat er geen duidelijke uitvoeringsvarianten te onderscheiden zijn in de
toezichttrajecten die in de periode tussen 2002 en 2006 in Nederland zijn uitgevoerd. Toezicht is maatwerk. Het wordt afgestemd op de betreffende
reclassent, met als gevolg dat de opzet en inhoud van het toezicht sterk varieert. Voor het onderhavige onderzoek impliceert dit dat er geen gegevens
beschikbaar zijn over de mix van begeleidende en controlerende activiteiten
tijdens de toezichttrajecten. Dat is anders in het nieuwe model waarmee de
reclassering sinds november 2009 toezicht vorm geeft (zie de website
www.reclassering.nl). Met dit nieuwe model is informatie beschikbaar over
gestandaardiseerde uitvoeringsvarianten, en wordt nauwkeuriger geregistreerd uit welke activiteiten het toezicht bestond (Poort, 2009; Plaisier & Pennekamp, 2009). In vervolgonderzoek kan deze informatie dan ook worden
meegenomen, maar bij de huidige metingen ontbreken deze gegevens nog.
Poort en Eppink (2009) merken voorts op dat uit kwalitatief onderzoek een
consistent beeld naar voren komt van de werkzame bestanddelen van de

Inleiding

begeleiding tijdens het toezicht. Dat blijkt uit interviews met reclassenten en
toezichthouders. De volgende aspecten worden gezien als succesfactoren:
a een relatie tussen reclassent en toezichthouder die betrokkenheid, veranderingsgezindheid en probleemoplossend gedrag aan de kant van de
reclassent bevordert;
b gesprekken waarin zowel geluisterd naar als gepraat wordt met de reclassent over diens problemen;
c het opbouwen en bestendigen van een goed netwerk voor de ondertoezichtgestelde (e.g. McCullogh, 2005; Rex, 1999; Taxman, 2004).
De toezichthouders in het onderzoek benadrukken echter dat eerst aan een
aantal primaire levensbehoeften moet zijn voldaan (o.m. huisvesting en
arbeid) om aan de genoemde aspecten te kunnen werken. Het kwalitatieve
onderzoek levert aanwijzingen op dat het opbouwen en bestendigen van
sociale netwerken tijdens het toezicht gekoppeld aan het voorzien in primaire levensbehoeften, belangrijke factoren zijn die ‘desistance’, het breken
met de criminele levensstijl, in de hand werken.
Casemanagement wordt door Poort en Eppink (2009) als een eigenstandig
aspect van toezicht gezien. Casemanagement zorgt ervoor dat alle activiteiten in het toezichttraject een continu en integraal geheel vormen. Goed casemanagement kan voortijdige uitval van reclassenten voorkomen en in het
kielzog daarvan ook recidive, zo luidt de veronderstelling. 3RO ziet casemanagement als regelwerk om de samenhang van activiteiten en interventies
tijdens een toezichttraject te bewaken en om instanties die worden ingezet
tijdens het toezicht, dezelfde doelen te laten nastreven. Er is echter geen
onderzoek voorhanden waarin de invloed van casemanagement op de terugval van ex-reclassenten is beschreven.
Recentelijk betoogde Menger (2010) dat in de discussie over effectiviteit van
toezicht, naast aspecten uit de traditie van ‘what works’, ook ‘who works’ in
ogenschouw moet worden genomen: de reclasseringswerkers die het toezicht
uitvoeren. Reclasseringsinterventies zoals toezicht zijn volgens deze auteur
niet op zichzelf effectief. Het succes is ook sterk afhankelijk van de (houding
en stijl van de) werker die ze uitvoert. Menger onderscheidt drie aspecten van
de reclasseringswerker die de effectiviteit van het toezicht bevorderen:
a de reclasseringswerker gelooft in de eigen werkwijze, verwacht dat die
effectief zal zijn en weet dit ook over te brengen op de reclassent (De
Vries, 2007; Wampold et al., 1997);
b de werker weet een alliantie met de reclassent op te zetten en te onderhouden die doelgericht is, een gezamenlijke oriëntatie op het doel kent en
voldoende binding bevat om dat doel te bereiken (Kennealy, et al., 2012);
c de werker is zelfkritisch en evalueert systematisch en gestructureerd het
eigen functioneren, en stuurt zonodig bij (Bosker, 2009; Miller et al. 2007).

31

32 Recidive na een reclasseringscontact

We mogen concluderen dat over toezichttrajecten in Nederland zelf nog weinig bekend is, maar dat de effectiviteit van deze trajecten op basis van internationaal onderzoek goed valt te onderbouwen. De Recidivemonitor van het
WODC bevat cijfers over de recidive die volgt op de oplegging van voorwaardelijke vrijheidsstraffen. Deze cijfers maken echter niet duidelijk welk deel
van deze straffen gepaard ging met reclasseringstoezicht. In het onderhavige
onderzoek vormt het (afgesloten) toezicht het uitgangspunt van de berekeningen van de recidive. Net als bij de werkstraffen zal een aantal uitvoeringsaspecten in de analyses worden betrokken en zullen ook dynamische factoren uit de RISc worden ingezet. Het beoogde eindresultaat is dat er een breed
en verdiept inzicht ontstaat in de strafrechtelijke recidive die zich na toezicht
voordoet.

1.3

Onderzoeksvragen

In algemene termen geformuleerd is de doelstelling van dit onderzoek tweeledig: (a) het in kaart brengen van de gegevens die beschikbaar zijn om de
recidivemetingen van het WODC toe te passen op de reclasseringssector, en
(b) het geven van een eerste overzicht van de ontwikkeling en achtergronden
van de recidive van werkgestraften en ondertoezichtgestelden. Uiteindelijk
zal het recidiveonderzoek onder ex-reclassenten worden opgenomen in de
Recidivemonitor en zullen de recidivemetingen jaarlijks worden herhaald.
Op deze wijze ontstaat een database waarmee een actueel, geschakeerd en
verdiepend beeld kan worden verkregen van de uiteindelijke resultaten van
de zorg en begeleiding die de reclassering justitiabelen biedt.
Voor beide onderzoeksgroepen – de werkgestraften en ondertoezichtgestelden – vindt de analyse van verzamelde gegevens in vijf stappen plaats. Eerst
wordt de onderzoeksgroep beschreven. Dan wordt voor beide groepen de
strafrechtelijke recidive berekend, wordt nagegaan hoe de recidive zich gedurende de onderzoeksperiode heeft ontwikkeld en hoe deze uitvalt in subgroepen binnen de onderzoekspopulaties. Ten slotte wordt onderzocht in hoeverre criminogene factoren, afkomstig uit de RISc, in hun onderlinge samenhang gerelateerd zijn aan de kans op recidive na een toezicht of een werkstraf. De hoofdvragen van het onderzoek luiden als volgt. We geven per vraag
een korte toelichting. Een meer gedetailleerde uitwerking volgt in hoofdstuk 2.
1

Hoe ziet de populatie van daders en verdachten eruit die in het kader van
een werkstraf of toezichttraject onder de zorg en aandacht vielen van de
reclasseringsinstellingen?

Inleiding

Bij het beantwoorden van deze vraag zullen de beschikbare persoons-, zaaken executiekenmerken afkomstig uit het registratiesysteem van 3RO (IRIS,
voorheen: CVS) en de OBJD, het bronbestand van de Recidivemonitor, worden gebruikt om een beeld te schetsen van deze twee daderpopulaties. Om
het beeld overzichtelijk te houden zullen alleen de reclassenten uit 2009 worden geprofileerd. Dit is de meeste recente groep reclassenten in het huidige
onderzoek. Zij geven het meest actuele beeld van de populatiekenmerken.
2

Wat is het recidivebeeld in beide onderzoeksgroepen: welk deel van de exreclassenten kwam na afsluiting van het reclasseringscontact opnieuw in
aanraking met justitie naar aanleiding van een (ernstig of zeer ernstig)
misdrijf?

Op basis van gegevens uit de Onderzoek- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie (OBJD) zal een overzicht worden gegeven van de strafrechtelijke
recidive van werkgestraften en ondertoezichtgestelden. Er zijn cijfers
beschikbaar over de periode 2002-2009. Voor elk jaar in die periode werd een
uitstroomcohort samengesteld waarvan de recidive is nagegaan. In de hoofdtekst van dit document zullen we ons richten op de beschrijving van de recidive in het meest recente cohort: de personen die in 2009 een werkstraf of
een toezichttraject beëindigden. De resultaten voor de overige cohorten zijn
opgenomen in de bijlagen. Bij de beschrijving van de terugval wordt aandacht besteed aan de ‘algemene’, ‘ernstige’ en ‘zeer ernstige recidive’. We
richten ons daarbij op de prevalentie van de recidive, uitgedrukt in het percentage personen met een nieuwe strafzaak. In de bijlage zijn ook cijfers te
vinden over de frequentie en omvang van de recidive.
3

Wat is de ontwikkeling in het recidivebeeld in de periode 2002-2009, rekening houdend met verschuivingen die zich in de achtergrondkenmerken
van beide groepen ex-reclassenten hebben voorgedaan?

Nagegaan zal worden welke trend zich heeft voorgedaan in de recidive van de
opeenvolgende jaarcohorten. Omdat het denkbaar is dat zich in de loop der
tijd verschuivingen hebben voorgedaan in de samenstelling van de onderzoekspopulaties, zullen de ruwe cijfers met behulp van een statistisch model
worden bijgesteld alvorens zij tegen elkaar worden afgezet. Het zou bijvoorbeeld zo kunnen zijn dat in het ene jaar meer first offenders een sanctie kregen dan in het andere jaar. Dit kan invloed hebben op de recidivecijfers, want
first offenders hebben een lagere recidivekans dan personen die al eerder in
aanraking zijn gekomen met justitie. Om de invloed van dit type verschuivingen (of ‘instroomverschillen’) op de ontwikkeling van de recidive te neutraliseren en de ‘netto-ontwikkeling’ beter te kunnen ontwaren, zullen de ruwe
recidivecijfers worden gecorrigeerd.

33

34 Recidive na een reclasseringscontact

4

Hoe valt de recidive uit voor beide groepen ex-reclassenten als zij wordt
uitgesplitst naar persoons- en zaakkenmerken en executiegegevens?

Dezelfde variabelen die worden aangewend om de achtergronden van de
werkgestraften en ondertoezichtgestelden te beschrijven, fungeren als uitsplitsingskenmerken van de recidive. We richten ons daarbij weer op het
meest recente cohort. De onderzoeksgroepen uit 2009 worden aan de hand
van de kenmerken verdeeld in subgroepen en vervolgens zal per subgroep de
recidive worden berekend. De verkenning van de samenhangen die zich
voordoen, biedt een eerste blik op de factoren die van belang zijn bij het duiden van de terugval van ex-reclassenten.
5

In welke samenhang zijn persoons-, delict- en afdoeningskenmerken van
voorspellende waarde voor de recidive die optreedt na een werkstraf of
een toezichttraject als ook informatie over de criminogene factoren uit de
RISc in de analyse wordt meegenomen?

Voor de beantwoording van de vraag naar de complexe samenhang tussen de
verzamelde gegevens en de recidive zullen de persoons-, zaak- en executiekenmerken uit het CVS en de OBJD worden aangevuld met de informatie
over de criminogene factoren uit de Recidive Inschattingsschalen (de RISc)
van 3RO. Op deze manier kan worden onderzocht wat het relatieve belang is
van de verschillende factoren bij het verklaren van de recidive. Deze multivariate analyse zal niet alleen in kaart brengen in hoeverre statische informatie
(sekse, leeftijd, omvang strafverleden) van invloed is, maar ook hoezeer dynamische factoren de recidive voorspellen (huisvesting, relaties, verslaving).
Aangezien niet bij alle reclassenten een RISc werd afgenomen, zijn de analyses ten behoeve van onderzoeksvraag 5 beperkt tot een deel van beide onderzoekspopulaties.
Bij het beantwoorden van onderzoeksvragen 1 tot en met 4, zal op sommige
plaatsen een vergelijking worden gemaakt met de populatie van ex-gedetineerden. De cijfers met betrekking tot deze groep zijn afkomstig uit de Recidivemonitor. Zij worden gebruikt om de uitkomsten onder werkgestraften en
ondertoezichtgestelden in perspectief te zetten. Ze zijn niet bedoeld om de
effectiviteit van de aanpak van de reclassering te vergelijken met die van het
gevangeniswezen. Dat zou ook niet kunnen, want hoewel er sprake is van een
zekere overlap tussen de verschillende onderzoekspopulaties, zijn de verschillen in de achtergronden van de gedetineerden en de reclassenten te
groot voor een directe vergelijking van de cijfers. Recidivecijfers geven alleen
zicht op de effectiviteit van een interventie als zij worden afgezet tegen die
van justitiabelen die in alle relevante opzichten gelijkwaardig zijn. Dat is hier
niet het geval. Meer in het algemeen handelt dit rapport niet over de effectiviteit van het handelen van de reclasseringsinstellingen. Het onderzoek biedt

Inleiding

een gekwalificeerde beschrijving en analyse van de recidive na beëindiging
van een werkstraf of een toezichttraject, maar levert geen hard bewijs op van
de effecten van het reclasseringswerk.

1.4

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk zetten we uiteen hoe de onderzoeksgroepen werden geselecteerd en hoe de recidivemetingen zijn uitgevoerd. Hoofdstuk 3
beschrijft de samenstelling van de onderzoeksgroepen en in hoofdstuk 4 zal
worden ingegaan op de recidive, eerst voor de groepen uit 2009, vervolgens
voor de gehele periode tussen 2002 en 2009. In dit hoofdstuk worden ook de
uitsplitsingen van de recidivecijfers gegeven. Hoofdstuk 5 bespreekt de resultaten van een multivariate analyse van recidive na een werkstraf of een toezichttraject. Het slothoofdstuk bevat de conclusies en een discussie van de
belangrijkste bevindingen, plus de vooruitzichten voor verder onderzoek.

35

2

Methode van onderzoek
Dit hoofdstuk gaat in op de dataverzamelingsprocedure en op de databewerkingen die zijn uitgevoerd om te komen tot de uiteindelijke analysebestanden. Ook wordt het gebruikte recidivebegrip nader toegelicht en volgt er een
overzicht van de analyses die zijn uitgevoerd.

2.1

Selectie van de onderzoeksgroepen

Het onderzoek richt zich op interventies voor reclassenten waarbij 3RO zelf
de uitvoering ter hand nam. Vroeghulpcontacten en situaties waarin alleen
een adviesrapportage werd opgesteld, zijn buiten beschouwing gelaten. De
onderzoeksgroep voor de recidivemeting bestaat uit reclassenten die in de
periode 2002-2009 zijn uitgestroomd na een werkstraf en/of een periode van
toezicht. We gaan ervan uit dat het CVS vanaf 2002 consistent opgebouwde
dader- en interventiekenmerken bevat. De dataverzameling heeft grotendeels plaatsgevonden in 2012, daarom werd 2009 als laatste onderzoeksjaar
gekozen. Personen die in dat jaar uitstroomden, konden allen minimaal twee
jaar worden gevolgd, gedurende 2010 en 2011. Dat is voldoende voor de berekening van de 2-jaars recidive, in dit rapport de basis voor de beschrijving
van de resultaten.
De onderzoeksgroepen zijn ingedeeld in cohorten van één jaar. Dit stelt ons
in staat de ontwikkeling in de terugval van de ex-reclassenten te volgen.
Omdat het onderzoek zich richt op twee aparte groepen, zijn er twee bestanden aangemaakt: één bestand met uitstromen na een toezicht en één
bestand met uitstromen na een werkstraf. De twee groepen kennen een
zekere overlap. Het komt voor dat een persoon binnen één jaar een werkstraf
heeft uitgevoerd en daarvoor of daarna ook onder toezicht heeft gestaan.
Indien een persoon binnen een jaar meer dan één werkstraf of toezicht had,
vormt de eerste werkstraf of toezicht in dat jaar steeds het uitgangspunt voor
de recidiveberekening; personen komen dus slechts één keer voor in een
jaarbestand. Het kan zijn dat personen meerdere keren uitstromen naar aanleiding van dezelfde zaak met hetzelfde parketnummer. Dat is bijvoorbeeld
het geval bij een persoon die eerst onder toezicht stond in het kader van een
schorsing van de voorlopige hechtenis en die vervolgens een voorwaardelijke
vrijheidsstraf kreeg opgelegd. Een meervoudige uitstroom doet zich ook voor
bij mislukte werkstraffen die later worden hervat. Om de recidivemeting zuiver te houden, werd in dit soort gevallen steeds de titel die hoorde bij de laatste uitstroom in de analyses meegenomen.7
Om te komen tot een onderzoeksbestand, zijn met behulp van de door 3RO
aangeleverde parketnummers en personalia, versleutelde persoonsnummers
opgevraagd bij de Justitiële Informatiedienst (JustID) in Almelo, het bureau
7

Om deze reden werd de titel: ‘voorwaardelijke schorsing preventieve hechtenis’ relatief vaak verwijderd.

38 Recidive na een reclasseringscontact

dat het Justitieel Documentatie Systeem (JDS) beheert. De versleutelde persoonsnummers komen voor in de OBJD, het bronbestand van de Recidivemonitor. Met behulp van deze nummers kon de justitiële documentatie worden gekoppeld aan de executiegegevens van 3RO.
Tabel 1 geeft de totstandkoming van de onderzoeksaantallen weer. De eerste
twee kolommen geven aan hoeveel personen volgens opgave van 3RO in een
bepaald jaar (of: cohort) een of meer toezichten of werkstraffen hebben
beëindigd. Het ontdubbelen van verschillende uitstromen op basis van hetzelfde parketnummer verlaagde de onderzoeksaantallen met gemiddeld 7
respectievelijk 4%. Wanneer een persoon bijvoorbeeld in cohort 2002 uitstroomde met een voortijdig beëindigde werkstraf maar het jaar daarna deze
werkstraf alsnog voltooide, werd deze laatste uitstroom als basis genomen
voor de recidiveberekening. De uitstroom uit cohort 2002 werd dan verwijderd.
In de vijfde en zesde kolom van de tabel wordt weergegeven welk deel van de
aangeleverde personen teruggevonden kon worden in de OBJD. Wanneer het
parketnummer onjuist is, of wanneer het parketnummer ontbreekt en de
personalia onjuist zijn, kan er geen identificatie plaatsvinden en kunnen de
justitiële gegevens niet worden gekoppeld. Maar dat gebeurde niet vaak. Het
succespercentage bij het ‘matchen’ van de personen in de te koppelen
bestanden bedroeg gemiddeld 99%. De zevende en achtste kolom vermelden
de aantallen reclassenten bij wie het toezicht of de werkstraf is gestart. Van
een deel van de aangeleverde personen bleek de voorgenomen interventie
uiteindelijk niet te zijn uitgevoerd. Omdat bij deze personen het reclasseringsproduct niet werkelijk is afgenomen, is besloten deze personen uit de
analyses te verwijderen. In de negende en tiende kolom van de tabel staan de
aantallen personen die in de uiteindelijk berekeningen van de recidive konden worden meegenomen. Ook wanneer de koppeling met de OBJD heeft
plaatsgevonden kunnen er toch nog personen uitgesloten worden van de
analyses, bijvoorbeeld in het geval dat zij tijdens de reclasseringsbemoeienis
komen te overlijden. Verder kunnen personen uitvallen om technische redenen, zoals wanneer de zaak naar aanleiding waarvan de recidive wordt berekend (de ‘uitgangszaak’) een onmogelijke uitstroomdatum heeft. Overigens
kan het voorkomen dat het parketnummer in het uitstroombestand van 3RO
ontbreekt. Deze personen kregen een zogenoemde fictieve zaak toegewezen,
die fungeerde als startpunt van de observatieperiode. Het werken met fictieve
uitgangszaken kan leiden tot een kleine onnauwkeurigheid in het meten van
de recidive. De invloed is echter gering, want het gaat slechts om een kleine
groep. Bij 4% van de werkgestraften en 18% van de ondertoezichtgestelden8
kon door een ontbrekend parketnummer niet worden herleid welke zaak in
de OBJD de uitgangszaak betrof.

8

Deze 18% betrof vooral uitstromen uit 2002 en 2003 en penitentiaire programma’s met elektronisch toezicht.

Methode van onderzoek

De laatste twee kolommen van de tabel geven de aantallen waarop de verdiepende analyses met behulp van de RISc-gegevens zijn uitgevoerd. Ten tijde
van dit onderzoek waren er alleen RISc-gegevens beschikbaar voor de jaren
2005 tot en met 2008, en dan alleen voor een deel van de reclassenten; voor
de ondertoezichtgestelden waren er vaker RISc-afnames beschikbaar dan
voor werkgestraften.
Tabel 1

Onderzoeksaantallen recidivemeting ex-reclassenten

Aangeleverd door
reclassering

Ontdubbelen uitAangetroffen in
stromen met zelfde
OBJD
parketnr.
Cohort Toezicht Werkstraf Toezicht Werkstraf Toezicht Werkstraf
2002
5.457
23.090
5.202
21.888
5.071
21.321
2003
6.594
29.415
6.216
27.956
6.205
27.921
2004
7.868
30.951
7.018
29.266
7.002
29.208
2005
9.400
35.682
8.195
33.978
8.147
33.855
2006
11.117
37.790
9.875
36.266
9.724
36.163
2007
11.852
37.672
10.972
36.590
10.442
36.322
2008
12.861
36.811
12.075
35.843
12.051
35.786
2009
13.613
36.267
13.613
36.267
13.600
36.234
Totaal 78.762 267.678
73.166
258.054
72.242 256.810

In OBJD + dienst
gestart
Toezicht
4.388
5.587
6.291
7.316
8.803
9.441
10.954
12.273
65.053

Werkstraf
19.320
25.141
26.674
30.774
33.254
33.366
32.707
33.004
234.240

Opgenomen in
analyses

Opgenomen in
RISc-analyses

Toezicht

Werkstraf Toezicht

4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179
64.463*

19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886
233.255**

363
2.003
4.363
6.821
13.550

Werkstraf
118
1.028
2.410
3.933
7.489

De beschrijving van de recidive in dit rapport is hoofdzakelijk gericht op de
reclassenten uit het laatste cohort. De onderzoeksgroepen van cohort 2009
bestaan uit 12.179 ondertoezichtgestelden en 32.886 werkgestraften. Zij vormen de basis voor de berekeningen van de cijfers voor verschillende vormen
van recidive en voor de uitsplitsingen naar achtergrondkenmerken. De
andere cohorten worden gebruikt voor de analyse van het verloop van de
recidive tussen 2002 en 2009. Voor de analyses van de RISc-gegevens golden
andere selectiecriteria (zie hoofdstuk 5).
Zoals eerder uiteengezet zal – om enig reliëf te geven aan de recidivecijfers
van de ex-reclassenten – een vergelijking worden gemaakt met ex-gedetineerden. Bij de vergelijking zijn gedetineerden betrokken die in 2009 uitstroomden uit een penitentiaire inrichting. Deze gegevens zijn beschikbaar
omdat de groep ex-gedetineerden één van de vaste onderzoekspopulaties
vormt voor de jaarlijkse metingen van de Recidivemonitor van het WODC. In
figuur 1.2 wordt weergegeven hoe de verschillende dadergroepen voor dit
onderzoek zich tot elkaar verhouden. Er is sprake van overlap. Daders die uitstroomden uit detentie in 2009, beëindigden in sommige gevallen in datzelfde jaar ook een werkstraf of een toezicht. Van de totale groep reclassenten
die uitstroomde na een toezicht in 2009 (N=12.179), waren er 2.092 personen
(1.460 plus 632) die in 2009 ook een werkstraf beëindigden. De groep van
632 personen beëindigde in dat jaar zowel een toezicht en een werkstraf, als
een periode van detentie.

39

40 Recidive na een reclasseringscontact

Figuur 1.2

Overzicht van de overlap tussen werkgestraften,
ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden in 2009
Toezicht
(N=12.179)

Werkstraf
(N=32.886)
7.319

1.460
27.286
632

2.768
3.508
24.172
Ex-gedetineerden
(N=31.080)

2.2

Het meten van de recidive

De metingen van de Recidivemonitor zijn gebaseerd op gegevens afkomstig
uit de OBJD. Dit is een gepseudonimiseerde versie van het JDS, het wettelijke
documentatiesysteem voor afdoeningen van strafzaken. Het gebruik van de
OBJD impliceert dat alleen de criminaliteit die onder de aandacht komt van
het Openbaar Ministerie (OM), in kaart wordt gebracht. Delicten die niet
worden opgespoord of niet aan het OM worden doorgegeven, blijven buiten
beschouwing. Een gedetailleerd overzicht van de werkwijze van de Recidivemonitor is te vinden in een brochure verkrijgbaar op de site van het WODC
(Wartna et al., 2011). In de brochure wordt toegelicht hoe de ruwe zaak- en
delictgegevens uit de OBJD worden verwerkt tot statistieken over de terugval
van de justitiabelen. De uitkomsten van het rekenwerk worden opgeslagen in
REPRIS (www.wodc.nl/recidivemonitor), een database die via een zoekpaneel op de site van de Recidivemonitor kan worden geraadpleegd. Dit systeem bevat alle statistieken van het recidiveonderzoek van het WODC, inclusief uitsplitsingen naar de dader-, delict- en afdoeningskenmerken.
De Recidivemonitor hanteert vaste criteria voor het vaststellen van de terugval. Deze worden vermeld in box 1. In dit rapport wordt aandacht besteed
aan de prevalentie van algemene, ernstige en zeer ernstige recidive tot twee
jaar nadat een toezicht of werkstraf werd afgesloten. Als begin van de observatieperiode – de periode waarover de recidive wordt vastgesteld – geldt de
eerste dag die volgde op de dag van afsluiting. Er is in dit onderzoek voor een
observatietermijn van twee jaar gekozen omdat eerder recidiveonderzoek
heeft uitgewezen dat recidive voornamelijk plaatsvindt in de eerste twee jaar

Methode van onderzoek

na de uitgangszaak. Naarmate er meer tijd is verstreken sinds de uitgangszaak neemt het aantal daders dat nog recidiveert steeds minder sterk toe. De
tweejarige recidive geeft een goede indicatie van de recidive op de middellange en lange termijn.
Met ‘algemene recidive’ worden bedoeld: nieuwe, geldige justitiecontacten
naar aanleiding van enig misdrijf, ongeacht de aard en ernst van de
gepleegde delicten. Zaken die eindigen in een vrijspraak, een technisch sepot
of een andere technische beslissing worden niet meegenomen. Bij ‘ernstige
recidive’ gaat het om nieuwe, geldige justitiecontacten naar aanleiding van
een misdrijf met een wettelijke strafdreiging van minstens vier jaar. Ook
delicten met een lagere strafdreiging maar waarvoor wel voorlopige hechtenis kan worden opgelegd, vallen in deze categorie. Onder de ‘zeer ernstige
recidive’, ten slotte, vallen alle nieuwe, geldige justitiecontacten naar aanleiding van een misdrijf met een wettelijke strafdreiging van minstens acht jaar.
De drie vormen van recidive zijn ‘genest’, zij vertonen overlap. Algemene
recidive omvat alle recidive: de zeer ernstige recidive, de ernstige recidive en
ook de relatief lichte misdrijven. De ernstige recidive is dus een deelverzameling van de algemene recidive en de zeer ernstige recidive is weer een deelverzameling van de ernstige recidive. Behalve de tweejarige recidive zijn er
ook cijfers beschikbaar over andere observatieperioden, tot tien jaar nadat
een toezicht of werkstraf werd beëindigd. Deze resultaten zijn te vinden in de
bijlagen van dit document.
Box 1

Recidivecriteria

Algemene recidive: nieuwe, geldige* justitiecontacten naar aanleiding van
enig misdrijf, ongeacht de aard en ernst van de gepleegde delicten.
Ernstige recidive: nieuwe, geldige justitiecontacten naar aanleiding van een
misdrijf met een wettelijke strafdreiging van minstens vier jaar.**
Zeer ernstige recidive: nieuwe, geldige justitiecontacten naar aanleiding van
een misdrijf met een wettelijke strafdreiging van minstens acht jaar.
*
**

Zaken die niet eindigen in een vrijspraak, een technisch sepot of een andere technische beslissing.
Delicten met een lagere strafdreiging maar waarvoor wel voorlopige hechtenis kan worden opgelegd,
vallen ook in deze categorie.

In de bijlage worden naast de recidiveprevalentie ook statistieken gegeven
met betrekking tot de recidivefrequentie en de recidiveomvang. De frequentie van de recidive wordt uitgedrukt in het gemiddelde aantal nieuwe justitiecontacten dat de recidivisten sinds de uitgangszaak hebben opgebouwd.
Voor elk jaar van de observatieperiode wordt dus het aantal recidivecontacten gedeeld door het aantal personen dat tot dan toe heeft gerecidiveerd volgens het betreffende criterium. De omvang van de recidive is het totale aantal
nieuwe, geldige justitiecontacten binnen de onderzoeksgroep vanwege het
plegen van relatief lichte, middelzware en zware criminaliteit. Door het aan-

41

42 Recidive na een reclasseringscontact

tal delicten te berekenen per 100 daders, kunnen de uitkomsten gemakkelijk
worden vergeleken met uitkomsten van metingen in andere sectoren. Alle cijfers, inclusief uitsplitsingen van de statistieken naar persoons-, zaak- en executiekenmerken zijn beschikbaar via de eerdergenoemde webapplicatie
REPRIS.

2.3

Welke analyses vinden plaats?

Beschrijving achtergrondkenmerken
In het volgende hoofdstuk zullen allereerst de persoonskenmerken van de
werkgestraften en ondertoezichtgestelden worden beschreven. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt naar sekse, leeftijd en het geboorteland van de justitiabele, het type uitgangsdelict en de omvang van het strafrechtelijke verleden.
Daarna worden ook enkele zaakkenmerken besproken: het type delict, de
afdoening van de uitgangszaak en het arrondissement waar de uitgangszaak
werd behandeld. Naast deze ‘OBJD-kenmerken’ zullen enkele executiegegevens worden beschreven. Deze gegevens zijn samengesteld uit data afkomstig uit CVS. Het betreft onder meer de uitvoerende organisatie (LdH-J&R,
SVG of RN), de doorlooptijd, de strafrechtelijke titel waarop het toezicht
plaatsvond, de duur en het type van de werkstraf (groeps- of individuele
werkstraf) en de mate van voltooiing.
Recidive
Na het beschrijven van de achtergrondkenmerken wordt de prevalentie van
algemene, ernstige en zeer ernstige recidive berekend. Dat gebeurt met
behulp van survivalanalyse. Deze techniek wordt binnen de Recidivemonitor
standaard gebruikt om de terugval in een bepaalde dadergroep vast te stellen
(zie ook Wartna et al., 2011). Bij survival-analyse wordt rekening gehouden
met verschillen in de termijn dat de personen in het onderzoek werden
gevolgd. Omdat de werkgestrafte en onder toezicht gestelde daders op verschillende momenten zijn uitgestroomd en zij allen zijn gevolgd tot het einde
van de dataverzamelingsperiode (13 juli 2012), varieert de observatieperiode
per persoon; niet iedereen was even lang in de gelegenheid om te recidiveren. Door gebruik te maken van survivalanalyse worden de onderlinge verschillen in observatieperiode gecorrigeerd en wordt dus rekening gehouden
met de tijd dat een persoon na uitstroom gevolgd kan worden. Voor alle
momenten tussen de minimale en maximale observatieperiode wordt de
kans op recidive berekend op basis van het aantal waarnemingen dat op dat
moment beschikbaar is. De prevalentie van recidive kan hierdoor nauwkeuriger worden vastgesteld.

Methode van onderzoek

Recidive uitgesplitst naar achtergronden
Om de samenhang in beeld te brengen tussen de prevalentie van recidive en
de besproken persoons- en zaakkenmerken en executiegegevens, zullen univariate Cox-regressieanalyses worden uitgevoerd. Met behulp van Coxregressie kan worden ingeschat hoezeer bepaalde kenmerken – in statistische
zin – van invloed zijn op de kans dat er op enig moment tijdens een geobserveerde periode sprake is van strafrechtelijke recidive (zie ook Wartna et al.,
2011). Behalve de eerder genoemde ‘OBJD-kenmerken’ zullen voor deze analyse dus ook weer de uitsplitsingskenmerken worden gebruikt die zijn
samengesteld uit de executiegegevens uit CVS.
Corrigeren van ruwe recidivecijfers
Om de trends die zich in de loop van de onderzoeksperiode hebben voorgedaan beter te kunnen bestuderen, zullen de recidivecijfers eerst worden
bewerkt. Verschuivingen in de onderzoeksgroepen en het bestaan van mogelijke registratie-effecten vertroebelen het zicht op de ontwikkeling van de
recidive. In het onderzoek van de Recidivemonitor worden daarom naast
ruwe ook gecorrigeerde percentages berekend. Door de ruwe cijfers met
behulp van een statistisch model te corrigeren, wordt de storende invloed
van verschuivingen in de samenstelling van de populaties voor een deel
geneutraliseerd. Hierdoor kan de ‘netto-ontwikkeling’ van de recidive beter
worden blootgelegd.
De correctie van de ruwe cijfers vindt plaats met behulp van een statistisch
model, een parametrisch survivalmodel, een bijzondere vorm van regressieanalyse (Royston, 2001). Het model schat de invloed van de achtergronden
op de recidivekans en berekent of er significante registratie-effecten zijn. Op
basis van de schattingen kunnen de ruwe recidivecijfers worden bijgesteld.
Voor beide onderzoeksgroepen (werkgestraften en ondertoezichtgestelden)
is een apart regressiemodel opgesteld. De modellen werden gefit op één helft
van de gehele onderzoekspopulatie, en gevalideerd op de andere helft. In
hoofdstuk 4 wordt toegelicht welke variabelen in de modellen zijn opgenomen en gaan we in op de nauwkeurigheid waarmee de recidive in de valideringssteekproeven kon worden voorspeld.
Samen bepalen de in het model opgenomen achtergrondkenmerken het ‘risicoprofiel’ van een groep. Naast opname van de achtergrondkenmerken zijn
ook jaarreeksen van ophelderingspercentages en percentages meldings- en
aangiftebereidheid aan het model toegevoegd. Omdat de metingen van de
Recidivemonitor beperkt blijven tot de geregistreerde criminaliteit, stuwt een
stijging van het ophelderingspercentage de recidivecijfers als vanzelf
omhoog. Door de jaarreeksen op te nemen in het model worden mogelijke
schommelingen als gevolg van registratie-effecten in elk geval deels gecorrigeerd.

43

44 Recidive na een reclasseringscontact

Multivariate analyses
Naast de univariate samenhang tussen de persoons-, zaak- en executiekenmerken en de recidive, zullen de verbanden in het verzamelde materiaal ook
multivariaat worden getoetst. Dit deel van het onderzoek heeft betrekking op
het segment van de onderzoekspopulatie waarvoor RISc-gegevens beschikbaar zijn. Op deze wijze kunnen naast de statische en historische factoren uit
OBJD en CVS/IRIS ook dynamische factoren in de analyse worden betrokken.
De complexe samenhang tussen de gemeten kenmerken en de prevalentie
van recidive zal worden geanalyseerd met behulp van Cox-regressie. In dit
geval levert deze benadering een wiskundige vergelijking op waarmee de
kans op een nieuwe veroordeling kan worden geschat op basis van de waarden van de predictoren opgenomen in het model. Het eindresultaat laat zien
welke bijdrage een kenmerk levert aan de voorspelling van de recidive, gegeven de bijdragen van de andere factoren. Langs deze weg wordt duidelijk
welke dynamische leefgebieden uit de RISc op zichzelf, dus onafhankelijk van
de scores op de andere kenmerken, geassocieerd zijn met hoge of juist lage
recidivekansen. In hoofdstuk 5 zal de multivariate Cox-regressie verder worden toegelicht.

3

Achtergronden van de ex-reclassenten
Dit hoofdstuk beschrijft de achtergronden van de ex-reclassenten die in 2009
een toezicht of werkstraf ondergingen. Ex-reclassenten van wie het toezicht
of de werkstraf volgens de registratie in het CVS niet is gestart, blijven buiten
beschouwing, omdat bij deze groep geen interventie heeft plaatsgevonden.
Beide groepen zullen daar waar de gegevens dat toestaan, worden vergeleken
met de populatie van ex-gedetineerden. Deze laatste groep betreft, zoals eerder vermeld, alle personen die in 2009 uitstroomden uit een penitentiaire
inrichting. De resultaten zullen in tabelvorm worden weergegeven.

3.1

Persoonskenmerken

In tabel 3.1 is te zien hoe de twee groepen werkgestraften en ondertoezichtgestelden zijn verdeeld qua sekse, leeftijd, leeftijd eerste delict, geboorteland
en strafrechtelijk verleden. De meerderheid van de werkgestraften is man
(86%) en geboren in Nederland (76% van het totaal). Er bestaat aanzienlijke
variatie in de leeftijd van de overwegend volwassen ex-reclassenten die een
werkstraf hebben uitgevoerd. De gemiddelde leeftijd is 34 jaar (standaarddeviatie of: sd=12). De groep ondertoezichtgestelden bestaat ook voor het
grootste gedeelte uit mannen (90%). Bij deze groep is de gemiddelde leeftijd
evenals bij de werkgestraften 34 jaar (sd=12).
Vergeleken met de populatie ex-gedetineerden uit 2009, komen er in de systemen van de reclassering relatief veel daders voor die in Nederland zijn
geboren. Van de ex-reclassenten is circa drie kwart van beide groepen in
Nederland geboren; van de daders die in 2009 uitstroomden uit detentie, is
59% geboren in Nederland.
Wat betreft het strafrechtelijk verleden zien we dat zich onder de groep werkgestraften een relatief groot aantal ‘first offenders’ bevindt. Kijken we naar
het gemiddelde aantal eerdere strafzaken, dan blijkt dat de werkgestraften
gemiddeld zeven eerdere justitiecontacten hebben. De ondertoezichtgestelden en de ex-gedetineerden scoren op dit punt met een gemiddelde van respectievelijk elf en twaalf eerdere contacten een stuk hoger. De ex-reclassenten met een werkstraf vormen afgaand op de omvang van de criminele
carrière dus een lichtere groep.
De leeftijd waarop de eerste strafzaak zich voordeed, blijkt bij ruim een derde
van de werkgestraften voor het 17e levensjaar te liggen, twee derde was jonger dan 25 jaar toen de strafrechtelijke carrière begon. Bij de ondertoezichtgestelden en de ex-gedetineerden was ruim 40% van de daders niet ouder
dan 17 jaar toen zij hun eerste strafzaak hadden.

46 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel 3.1

Persoonskenmerken van ex-reclassenten en ex-gedetineerden; uitgestroomd in
2009*
Ex-reclassenten met een werk- Ex-reclassenten met een toezicht Ex-gedetineerden (N=31.080)
straf (N=32.866)
(N=12.179)
N
%
N
%
N
%

Sekse
Man
Vrouw
Leeftijd
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Leeftijd 1e strafzaak
12-17 jaar
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Geboorteland
Nederland
Marokko
Nederlandse Antillen of Aruba
Suriname
Turkije
Overige westers
Overige niet-westers
Strafrechtelijk verleden
0 eerdere contacten
1-2 eerdere contacten
3-4 eerdere contacten
5-10 eerdere contacten
11-19 eerdere contacten
20 of meer eerdere contacten
*

3.2

28.164
85,6
4.722
14,4
gem=34 (sd=12)
8.753
26,6
5.095
15,5
8.220
25,0
6.850
20,8
3.959
12,0
gem=23 (sd=11)
11.299
34,4
11.248
34,2
3.236
9,8
3.759
11,4
2.091
6,4
1.210
3,7

10.995
90,3
1.183
9,7
gem=34 (sd=12)
3.189
26,2
1.740
14,3
3.214
26,4
2.638
21,7
1.389
11,4
gem=22 (sd=11)
5.254
43,1
3.507
28,8
1.029
8,4
1.210
9,9
753
6,2
399
3,3

28.444
91,5
2.635
8,5
gem=34 (sd=11)
7.342
23,6
5.289
17,0
8.662
27,9
6.659
21,4
3.128
10,1
gem=22 (sd=9)
13.034
41,9
9.579
30,8
3.138
10,1
3.263
10,5
1.422
4,6
575
1,9

24.880
1.058
1.265
1.392
1.024
1.397
1.860

8.984
73,8
498
4,1
578
4,7
664
5,5
315
2,6
441
3,6
693
5,7
gem=11 (sd=19)
1.584
13,0
2.492
20,5
1.733
14,2
2.987
24,5
1.564
12,8
1.818
14,9

18.397
59,2
1.616
5,2
2.107
6,8
2.109
6,8
829
2,7
3.095
10,0
2.765
8,9
gem=12 (sd=19)
3.824
12,3
5.174
16,6
4.075
13,1
7.627
24,5
4.808
15,5
5.572
17,9

75,7
3,2
3,8
4,2
3,1
4,2
5,7
gem=7 (sd=12)
6.203
18,9
8.280
25,2
5.175
15,7
7.293
22,2
3.354
10,2
2.581
7,8

In verband met missende waarden, tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%.

Zaakkenmerken

Tabel 3.2 geeft een drietal kenmerken weer van de strafzaak die tot de werkstraf of het toezicht leidde. Allereerst het type delict waarop de zaak was
gebaseerd. We zien dat bij de werkgestraften de grootste groep werd vervolgd
voor een vermogensdelict zonder geweld; bijna een derde van het totaal. Ook
bij de ex-gedetineerden blijkt deze delictcategorie het meest voor te komen.
Bij de ex-reclassenten met een toezicht vormen de geweldsdelicten de grootste categorie. Zedendelinquenten vormen in elke sanctiegroep een minder-

Achtergronden van de ex-reclassenten

heid. Toezichten worden nauwelijks opgelegd aan plegers van verkeersdelicten en overtredingen.
Ten tweede, de afdoening van de strafzaak waarop de reclasseringsinterventie volgde. De tabel geeft per zaak de zwaarste strafcomponent weer. Strafzaken kunnen worden afgedaan met meer dan één vonnisonderdeel. Zo kan
een dader naast een celstraf ook een voorwaardelijke vrijheidsstraf of een
boete krijgen. In de Recidivemonitor wordt bijgehouden welke componenten
dat zijn. De tabel geeft echter slechts één component per zaak aan: het
zwaarste vonnisonderdeel. De categorieën in de tabel zijn van boven naar
beneden op zwaarte geordend. Een zaak waarin bijvoorbeeld zowel een
boete als een onvoorwaardelijke gevangenisstraf werd opgelegd, wordt ingedeeld bij de onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen.
In tabel 2.2 is te zien dat de zwaarste afdoening bij de groep werkgestraften in
de meerderheid van de gevallen een werkstraf was (93% van het totaal). Dat
lag natuurlijk ook voor de hand. Een minderheid van de zaken had een
onvoorwaardelijke of voorwaardelijke vrijheidsstraf als zwaarste strafonderdeel (respectievelijk 4,8% en 0,2% van het totaal). Voor de ondertoezichtgestelden waren de onvoorwaardelijke vrijheidsstraf (35%) en de werkstraf
(32%) de meest voorkomende zwaarste strafcomponenten. Bij slechts 8% was
dat de voorwaardelijke vrijheidsstraf. In totaal minder dan 3% van de zaken
werd afgedaan met een straf waarvan een leerstraf of een geldstraf het zwaarste onderdeel was.
De tabel geeft ook een uitsplitsing naar arrondissement. De meeste toezichten en werkstraffen zijn in 2009 opgelegd in Amsterdam, Rotterdam en Den
Haag. Bij de ex-gedetineerden zien we hetzelfde beeld, met dit verschil dat
behalve in bovenstaande drie arrondissementen ook in Haarlem relatief veel
gevangenisstraffen werden opgelegd. In arrondissement Haarlem worden
veel drugszaken met buitenlandse daders behandeld. Deze delicten kwamen
op luchthaven Schiphol aan het licht en werden relatief vaak afgedaan met
een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf.

47

48 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel 3.2

Zaakkenmerken van ex-reclassenten en ex-gedetineerden, uitgestroomd in
2009*
Ex-reclassenten met een
werkstraf (N=32.866)
N
%

Type delict
Geweld (excl. zeden en vermogen
met geweld)
Zeden
Vermogen met geweld
Vermogen zonder geweld
Vernieling**
Drugs
Verkeer
Overig
Kantonfeit (overtreding)
Zwaarste afdoening
Maatregel
Vrijheidsstraf >= 6 mnd
Vrijheidsstraf <6 mnd
Leerstraf
Werkstraf
Voorw. vrijheidsstraf
Geldstraf
Beleidssepot
Transactie overig
Arrondissement
Den Bosch
Breda
Maastricht
Roermond
Arnhem
Zutphen
Zwolle-Lelystad
Almelo
Den Haag
Rotterdam
Dordrecht
Middelburg
Amsterdam
Alkmaar
Haarlem
Utrecht
Leeuwarden
Groningen
Assen
*
**

Ex-reclassenten met een
toezicht (N=12.179)
N
%

Ex-gedetineerden (N=31.080)
N

%

7.948

24,2

4.723

38,8

4.523

14,6

342
557
10.084
4.233
2.974
4.474
1.309
653

1,0
1,7
30,7
12,9
9,0
13,6
4,0
2,0

515
938
2.544
1.030
699
133
292
63

4,2
7,7
20,9
8,5
5,7
1,1
2,4
0,5

453
2.130
8.909
2.166
3.356
2.670
966
2.928

1,5
6,9
28,7
7,0
10,8
8,6
3,1
9,4

4
182
1.389
323
30.460
52
39
26
3

0,0
0,6
4,2
1,0
92,6
0,2
0,1
0,1
0,0

349
1.587
2.714
228
3.940
933
140
516
92

2,9
13,0
22,3
1,9
32,4
7,7
1,1
4,2
0,8

432
4.198
10.954
154
5.625
440
3.582
76
1

1,4
13,5
35,2
0,5
18,1
1,4
11,5
0,2
0,0

2.329
2.761
1.377
756
1.883
1.227
1.804
1.321
3.969
3.021
983
740
2.882
862
1.767
1.766
1.120
1.328
823

7,1
8,4
4,2
2,3
5,7
3,7
5,5
4,0
12,1
9,2
3,0
2,3
8,8
2,6
5,4
5,4
3,4
4,0
2,5

855
527
344
349
709
404
590
452
1.466
972
334
272
1.057
330
625
645
326
418
274

7,0
4,3
2,8
2,9
5,8
3,3
4,8
3,7
12,0
8,0
2,7
2,2
8,7
2,7
5,1
5,3
2,7
3,4
2,2

1.771
1.582
1.181
669
1.377
742
1.127
971
3.589
3.216
762
482
4.032
607
2.219
1.604
908
793
527

5,7
5,1
3,8
2,2
4,4
2,4
3,6
3,1
11,5
10,3
2,5
1,6
13,0
2,0
7,1
5,2
2,9
2,6
1,7

In verband met missende waarden, tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%.
Vernieling, lichte agressie en openbare orde.

Achtergronden van de ex-reclassenten

3.3

Executiegegevens

De gegevens die betrekking hebben op de uitvoering en het verloop van de
reclasseringsinterventies zijn weergegeven in tabel 3.3. Allereerst bekijken we
de verdeling van de interventies over de drie reclasseringsorganisaties.
Reclassering Nederland (RN) voert ruim 80% van de werkstraffen uit en meer
dan de helft van de toezichten. De Stichting Verslavingsreclassering GGZ
neemt 15% van de werkstraffen en ruim een derde van de toezichten voor
haar rekening. De kleinste partner is het Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering (LdH-JR) met 1,4% van de werkstraffen en 9,6% van alle toezichten.
De doorlooptijd van de reclasseringsinterventie is gedefinieerd als de duur
van de periode tussen het eerste face-to-face contact met de reclassant en de
datum waarop de werkstraf dan wel het toezicht werd afgesloten door de
reclasseringswerker. De doorlooptijd van de toezichten beëindigd in 2009
bedroeg gemiddeld vijftien maanden. In bijna 60% van de gevallen vond het
toezicht plaats in het kader van een veroordeling tot een voorwaardelijke vrijheidsstraf, al dan niet met bijzondere voorwaarden. Andere titels betroffen
een voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie (24%), een penitentiair
programma (8%) of een vrijheidsbenemende maatregel. De laatste betrof een
tbs of een PIJ (2,3%), of een maatregel gericht op veelplegers (SOV of ISD;
5%).
De werkstraffen namen gemiddeld 5,5 maand in beslag. Dit is inclusief de tijd
tussen het intakegesprek en de feitelijke start van de werkzaamheden. De
start sluit niet altijd direct aan, bijvoorbeeld omdat de reclassent eerst in
voorlopige hechtenis heeft gezeten. Het aantal uit te voeren uren was doorgaans veel lager dan de doorlooptijd. Dat komt omdat de werkstraf niet aaneengesloten behoeft te worden uitgevoerd. In 2009 bedroeg het aantal uit te
voeren uren gemiddeld 70 uur. Meer dan de helft van de werkstraffen heeft
een duur van minder dan 80 uur. De langste werkstraffen, van 200 uur of
meer, komen relatief weinig voor (<5%). Bij een kwart van de werkstraffen is
de duur onbekend.
De werkstraf kan op twee manieren worden uitgevoerd: op een extern uitgevoerd werkproject of intern, in groepsverband. Uit tabel 3.3 blijkt dat 42% van
de werkstraffen extern plaatsvond. Bijna één op de drie werkstraffen vond
intern bij de reclassering in groepsprojecten plaats. Bij een groot deel van de
werkstraffen is dit kenmerk overigens onbekend (26%).
Ten slotte de mate van voltooiing van de werkstraf of het toezicht. Zoals eerder vermeld zijn daders van wie de interventie niet is gestart buiten het
onderzoek gelaten. De meeste werkstraffen en toezichten die zijn gestart,
werden succesvol afgerond (zie tabel 3.3). Bij de werkstraffen is het beeld wat
gunstiger dan bij de toezichten: 88% van de gestarte werkstraffen werd in
2009 succesvol afgerond (d.w.z. geboekt als ‘voltooid’), tegen 71% van de toezichten. Een minderheid van de werkstraffen (12%) werd voortijdig beëin-

49

50 Recidive na een reclasseringscontact

digd. Bij de toezichten was dit aandeel groter: 29% van de ex-reclassenten
maakte het traject niet af.9
Tabel 3.3

Executiegegevens van ex-reclassenten, uitgestroomd in 2009*
Ex-reclassenten met een werkstraf
(N=32.866)
N
%

Uitvoerende organisatie
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering
Reclassering Nederland
Doorlooptijd toezicht
Toezicht - tot 6 maanden
Toezicht - 6 maanden tot 1 jaar
Toezicht - 1 tot 1,5 jaar
Toezicht - meer dan 1,5 jaar
Titel toezicht **
Voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie
Voorwaardelijke veroordeling (incl bijz. vw.)
Penitentiair programma (met of zonder ET) of
voorwaardelijke invrijheidstelling
Vrijheidsbeperkende maatregel (ISD/SOV)
Vrijheidsbeperkende maatregel (tbs/PIJ)
Diversen
Doorlooptijd werkstraf
Werkstraf - 0 tot 3 maanden
Werkstraf - 3 tot 6 maanden
Werkstraf - meer dan 6 maanden
Aantal uit te voeren uren werkstraf
0-40 uur
41-80 uur
81 uur of meer
Onbekend
Type werkstraf
Extern project
Intern groepsproject
Onbekend
Mate van voltooiing
Voortijdig beëindigd
Voltooid

4.901
464
27.521
nvt
nvt
nvt
nvt

Ex-reclassenten met een toezicht
(N=12.179)
N
%

14,9
4.532
1,4
1.168
83,7
6.478
gem=15 mnd (SD=10 mnd)
nvt
2.828
nvt
2.641
nvt
1.744
nvt
4.965

37,2
9,6
53,2
23,2
21,7
14,3
40,8

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

2.924
7.196
1.014

24,0
59,1
8,3

nvt
nvt
nvt

5,0
2,3
1,3

10.496
7.533
6.409
8.448

nvt
605
nvt
286
nvt
154
gem=5,5 mnd (SD=4,7)
31,7
nvt
36,8
nvt
31,3
nvt
gem=70 uur (SD=54)
31,9
nvt
22,9
nvt
19,5
nvt
25,7
nvt

nvt
nvt
nvt
nvt

13.900
10.522
8.464

42,3
32,0
25,7

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

4.063
28.823

12,4
87,6

3.533
8.645

29,0
71,0

10.426
12.104
10.309

nvt
nvt
nvt

*
**

In verband met missende waarden, tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%.
Hiermee wordt bedoeld het type toezicht dat hoort bij de laatste datum van uitstroom bij een bepaalde zaak (zie paragraaf 2.1).

9

In de overgrote meerderheid van de gevallen ging het om negatieve voortijdige beëindigingen, bijvoorbeeld
omdat het onmogelijk bleek in contact te komen of te blijven met de reclassent. In enkele gevallen (acht maal
in 2009) werd het toezicht positief voortijdig beëindigd omdat de reclasseringswerker langer toezicht niet
meer nodig achtte. Omdat dit aantal zo gering is, wordt hier in dit rapport geen verdere aandacht aan besteed.

Achtergronden van de ex-reclassenten

3.4

Conclusie met betrekking tot achtergronden

In dit hoofdstuk zijn de persoons- en zaakkenmerken beschreven van exreclassenten die in 2009 uitstroomden na een werkstraf of toezicht. Ook zijn
enkele executiegegevens van de werkstraffen en de toezichten in kaart
gebracht. Om de achtergronden van de ex-reclassenten van enig reliëf te
voorzien, zijn zij op sommige punten vergeleken met de daders die in 2009
uitstroomden uit een penitentiaire inrichting. Vergeleken met ex-gedetineerden zijn ex-reclassenten relatief vaak geboren in Nederland. De drie dadergroepen verschillen niet veel in sekse en leeftijd; ze zijn allen gemiddeld halverwege de dertig en bestaan voornamelijk uit mannen. Wel zijn er verschillen gevonden in het type delict dat de aanleiding vormde voor de werkstraf,
het toezicht of de detentie. De werkstraf en de detentie werden relatief vaak
opgelegd voor vermogensdelicten zonder geweld, de toezichten werden juist
relatief vaak opgelegd naar aanleiding van een geweldsdelict.
Vergelijken we de twee groepen ex-reclassenten onderling, dan blijkt dat
onder werkgestraften relatief weinig daders een strafrechtelijk verleden hebben. De personen mèt een strafrechtelijk verleden startten hun criminele carrière gemiddeld gesproken ook op iets latere leeftijd. Wat betreft de zwaarste
strafcomponent, bij de werkgestraften was dit vaak de werkstraf zelf, bij de
ondertoezichtgestelden waren dit de onvoorwaardelijke vrijheidsstraf en de
werkstraf. Bij ex-gedetineerden bestond de zwaarste strafcomponent in de
meeste gevallen uit een korte onvoorwaardelijke vrijheidsstraf.
Nu meer bekend is over de achtergronden van de ex-reclassenten, kunnen
we een verwachting uitspreken over de omvang van de recidive in beide
sanctiegroepen. Uit het onderzoek van de Recidivemonitor is bekend hoe de
achtergrondkenmerken in het algemeen samenhangen met de kans op recidive. Afgaand op die kenmerken lijkt de groep werkgestraften een relatief
‘lichte’ groep te vormen. De werkgestraften hebben een relatief beperkt strafrechtelijk verleden en zijn hun criminele carrière op latere leeftijd gestart. Dit
verlaagt de verwachte recidivekans. Ook het feit dat zij hun werkstraf vaker
voltooiden dan de ondertoezichtgestelden (zie tabel 3.3) maakt dat zij een
betere prognose hebben als het gaat om het recidiverisico. Voortijdige beëindiging leidt in veel gevallen tot detentie en dat zou op zich weer een verhogende werking kunnen hebben op de recidivekans, bijvoorbeeld omdat
‘detentieschade’ ontstaat en sociale bindingen worden aangetast (Poort &
Eppink, 2009). Ex-gedetineerden lijken afgaand op hun achtergronden (een
omvangrijk strafrechtelijk verleden, veel vermogensdelicten zonder geweld
en veel korte vrijheidsstraffen als zwaarste afdoening), een relatief zware
groep te vormen. Het ligt dus voor de hand dat de terugval in deze groep
hoger zal zijn dan onder werkgestraften en ondertoezichtgestelden. Het volgende hoofdstuk moet duidelijk maken of dit klopt.

51

Recidive
Het onderwerp van dit hoofdstuk is de strafrechtelijke recidive in de twee
populaties van ex-reclassenten. We gaan eerst in op het recidivebeeld in het
laatste cohort van werkgestraften en ondertoezichtgestelden. We vergelijken
dit beeld met dat van de populatie van ex-gedetineerden. Daarna laten we
zien hoe de recidive zich tussen 2002 en 2009 heeft ontwikkeld. In paragraaf 4.3 worden de recidivepercentages uitgesplitst naar de achtergrondkenmerken die in het vorige hoofdstuk werden geïntroduceerd. Paragraaf 4.4
bevat een korte samenvatting van de onderzoeksresultaten.
Figuur 4.1

Prevalentie van tweejarige algemene, ernstige en zeer
ernstige recidive van ex-reclassenten en ex-gedetineerden,
uitgestroomd in 2009

60

50

40
% Recidivisten

4

30

20

10

0
Algemeen
Ernstig
Zeer ernstig

4.1

Werkstraf (N=32.886)
31,1
22,3
3,4

Toezicht (N=12.179)
39,1
32,1
6,0

Detentie (N=31.080)
47,9
39,6
8,0

Algemene, ernstige en zeer ernstige recidive

Figuur 4.1 geeft de prevalentie van de tweejarige algemene, ernstige en zeer
ernstige recidive voor de werkgestraften en ondertoezichtgestelden uitgestroomd in 2009. Voor de definities van deze drie recidivecriteria, zie box 1 in
hoofdstuk 2. Ook hier worden de cijfers weer vergeleken met die van de exgedetineerden uit 2009. Uit de figuur blijkt dat 31% van de werkgestraften
binnen twee jaar na beëindiging van de werkstraf opnieuw met justitie in
contact kwam voor het plegen van een misdrijf. Voor de ernstige en zeer ern-

54 Recidive na een reclasseringscontact

stige recidive liggen de percentages lager: respectievelijk rond de 22% en 3%.
We mogen dus concluderen dat een groot deel van de recidive onder de exreclassenten met een werkstraf ‘ernstige’ recidive betreft, dat wil zeggen
strafzaken waarin misdrijven aan de orde komen met een maximale strafdreiging van vier jaar of meer. Een veel kleiner deel bestaat uit ‘zeer ernstige’
delicten, misdrijven met een maximale strafdreiging van acht jaar of meer.
Voor de toezichten liggen de recidivepercentages zoals verwacht hoger. In
deze groep had 39% binnen twee jaar een nieuw justitiecontact naar aanleiding van enig misdrijf. 32% recidiveerde met een ernstig misdrijf en 6% met
een zeer ernstig delict. De proporties ernstige (82%) en zeer ernstige recidive
(15%) zijn bij de onder toezicht gestelde ex-reclassenten ook groter dan bij de
werkgestraften (met 72% respectievelijk 11%). Afgezet tegen de terugval in de
populatie van ex-gedetineerden is de recidiveprevalentie van beide groepen
ex-reclassenten laag. Bijna de helft van de ex-gedetineerden ging binnen
twee jaar opnieuw in de fout. 40% deed dat met een ernstig delict en 8% met
een zeer ernstig delict. De proporties ernstige en zeer ernstige recidive zijn
vergelijkbaar met de ondertoezichtgestelden.
In bijlage 2 zijn ook cijfers opgenomen van de andere onderzoeksjaren uit de
periode 2002-2009. Bovendien worden naast de recidiveprevalentie ook de
frequentie en de omvang van de recidive gegeven, niet alleen voor het tijdstip
van twee jaar na beëindiging van de werkstraf of het toezicht maar ook voor
langere observatieperioden. De uitkomsten van het onderzoek zijn ook te
vinden in de webapplicatie REPRIS, toegankelijk via www.wodc.nl/recidivemonitor. Via dit zoekpaneel zijn ook statistieken te vinden die betrekking
hebben op ‘speciale recidive’, dit zijn nieuwe, geldige justitiecontacten naar
aanleiding van eenzelfde soort misdrijf als in de uitgangszaak, en ‘ovsrecidive’, dit zijn nieuwe, geldige justitiecontacten die bestraft werden met
een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. REPRIS bevat ook de uitsplitsingen die verderop in paragraaf 4.3 aan de orde komen.

4.2

Ontwikkeling van de recidive in de tijd

Er zijn niet alleen recidivecijfers berekend voor 2009 maar ook voor de jaren
2002-2008. Een directe vergelijking van de percentages recidive over de tijd is
echter niet op zijn plaats, omdat zich gedurende deze periode wijzigingen
hebben voorgedaan in de samenstelling van de onderzoekspopulaties. De
tabellen in bijlage 3 geven een beeld van de verschuivingen in de achtergrondkenmerken van de werkgestraften en de ondertoezichtgestelden. We
zien daar bijvoorbeeld dat het aantal first offenders onder de werkgestraften
in de loop der jaren de nodige schommelingen vertoont en dat zowel bij de
werkgestraften als bij de ondertoezichtgestelden het aandeel geweldplegers
onder de ex-reclassenten vrij fors is toegenomen. Verschuivingen op de achtergrondkenmerken zijn van belang omdat zij van invloed zijn op het recidi-

Recidive

veniveau. Met de achtergronden van de justitiabelen verandert immers ook
het ‘risicoprofiel’ van de daders. Zo zal een toename van het aantal vrouwen
of ‘first offenders’ gepaard gaan met een daling van de recidive, omdat van
deze groepen – zo blijkt uit analyses – een kleiner deel recidiveert.
De invloed van de verschuivingen op achtergrondkenmerken kan met behulp
van een statistisch model worden gecorrigeerd. Het bijstellen van de ruwe cijfers leidt tot een beter zicht op de netto-ontwikkeling van de recidive, omdat
de ‘instroomverschillen’ zijn geneutraliseerd. Voor beide groepen ex-reclassenten is met behulp van Cox-regressie een voorspellingsmodel opgesteld.
Zes gemeenschappelijke achtergrondkenmerken werden als voorspellers in
de modellen opgenomen: de sekse, leeftijd en het geboorteland van de justitiabele, het type delict, het aantal eerdere justitiecontacten en de leeftijd bij
het eerste contact. Ook bleken bij beide groepen in de voorspelling van de
recidivekans nog twee andere factoren een rol te spelen: het totale aantal eerdere boetes en het aantal eerdere strafzaken naar aanleiding van zeer ernstige delicten. De ‘veroordelingsdichtheid’ (dit is het gemiddeld aantal eerdere justitiecontacten per jaar van de periode dat men actief was) bleek
alleen bij de toezichten een significante bijdrage te leveren aan de voorspelling van de recidive.
De fit van de twee modellen is goed te noemen. Twee jaar na het opleggen
van de sancties was de voorspelfout in de valideringssamples van beide
onderzoekspopulaties niet groter dan 0,8%. Dit betekent dat de modellen op
populatieniveau een nauwkeurige schatting geven van de invloed van de factoren op het tweejarige recidivepercentage.
Aan de modellen zijn ook jaarreeksen van ophelderingspercentages en percentages meldings- en aangiftebereidheid toegevoegd. Deze percentages wisselen per periode en kunnen invloed hebben op de hoogte van de recidivepercentages. Zo werd tussen 2000 en 2005 een steeds groter aandeel van de
bij de politie aangegeven delicten opgehelderd. Na 2005 daalde het landelijke
ophelderingspercentage weer licht (Kalidien et al., 2011). Door de jaarreeksen
op te nemen in het model worden de mogelijke schommelingen als gevolg
van registratie-effecten in elk geval deels opgevangen. De gecorrigeerde recidivecijfers tonen hoe de terugval zich in de onderzoekspopulaties heeft ontwikkeld los van de verschuivingen op de achtergrondkenmerken en los ook
van schommelingen in de aangiftebereidheid en het ophelderingspercentage.10 De eerdere cohorten zijn kunstmatig vergelijkbaar gemaakt met het
cohort 2009. Het is alsof zij op de in het model opgenomen factoren niet langer van elkaar verschillen. Hierdoor is een betere vergelijking van de recidive
over de tijd mogelijk geworden.

10

Uit de analyses bleek alleen aangiftebereidheid een kleine bijdrage te leveren aan het model van de populatie
van werkgestraften. De andere reeksen, bestaande uit het ophelderingspercentage en de meldingsbereidheid,
bleken in beide groepen ex-reclassenten niet significant bij te dragen aan de voorspelling van de kans op
recidive.

55

56 Recidive na een reclasseringscontact

Figuur 4.2 geeft de gecorrigeerde tweejarige recidivepercentages van werkgestraften en ondertoezichtgestelden voor de periode 2002-2009. Het gaat om
de algemene recidive. Ter vergelijking wordt ook de gecorrigeerde recidive
getoond van de ex-gedetineerden die uitstroomden tussen 2002 en 2009. Ook
voor deze groep is een model opgesteld om de ruwe cijfers bij te kunnen stellen (Wartna et al., 2012).
De gecorrigeerde cijfers laten in elke groep een lichte daling zien. We mogen
dus concluderen dat in lijn met de trend onder ex-gedetineerden de strafrechtelijke recidive na een werkstraf of een toezichttraject voor volwassenen,
in de achterliggende jaren is afgenomen. Onder de werkgestraften vond tussen 2002 en 2008 een daling in de prevalentie van tweejarige recidive plaats
van 4,8 procentpunt. Daarna stabiliseerde de recidive. Het tweejarige recidivepercentage na een toezicht is met 46,5% het hoogste in 2003 en vertoont
vanaf 2005 een daling van bijna 4%. Over de gehele periode bedraagt de
daling in deze groep 5 procentpunt. Ook bij ex-gedetineerden heeft zoals
gezegd een afname plaatsgevonden. In deze populatie zette de daling eerder
in. Zij bedraagt gerekend over de gehele onderzoeksperiode 8,3 procentpunt.
Aangezien de achtergronden van de daders die in de opeenvolgende jaren
uitstroomden op een aantal belangrijke statische voorspellers zijn gelijkgemaakt, suggereren deze uitkomsten dat 3RO en het gevangeniswezen op het
punt van recidivereductie steeds beter zijn gaan presteren. Ook andere sectoren van de strafrechttoepassing laten een afname van de strafrechtelijke recidive zien, zo blijkt uit cijfers van de Recidivemonitor (Wartna et al., 2012). De
tweejarige recidive van JJI-pupillen uitgestroomd tussen 2002 en 2009, daalde
bijvoorbeeld met ruim 2%. Ook onder de totale daderpopulatie in Nederland
vond een daling van recidive plaats van ruim 3%. Dit zou erop kunnen wijzen
dat in het algemeen het strafrechtelijk beleid zijn vruchten afwerpt. Zeker is
dit overigens niet, omdat de resultaten met de modellen die zijn gebruikt
alleen konden worden gevrijwaard van de storende invloed van de gemeten
kenmerken. Wellicht deden zich nog andere, niet-gemeten instroomverschillen voor tussen de opeenvolgende jaren die de uitkomsten van de metingen
zouden kunnen verklaren.

Recidive

Figuur 4.2

Gecorrigeerde percentages algemene recidive twee jaar na
beëindiging van een werkstraf, toezicht of detentie in de
periode 2002-2009; naar jaar van uitstroom
60

% Recidivisten

50
40
30
20
10
0
Werkgestraften
Ondertoezichtgestelden
Ex-gedetineerden

4.3

2002
36,2
44,5

2003
34,5
46,5

2004
34,1
42,7

2005
33,8
43,5

2006
33,7
42,4

2007
32,9
42,4

2008
31,4
41,1

2009
31,5
39,5

56,0

54,9

53,9

52,1

51,3

50,4

49,1

47,7

Recidive uitgesplitst naar achtergrondkenmerken

Deze paragraaf gaat in op de vraag hoe de achtergrondkenmerken van de
werkgestraften en ondertoezichtgestelden samenhangen met de prevalentie
van recidive. We richten ons weer op de ex-reclassenten uit 2009 en onderscheiden dezelfde persoons-, zaak- en executiekenmerken als in hoofdstuk 3.
4.3.1

Persoonskenmerken

Tabel 4.1 geeft een overzicht van de verbanden tussen de eerder besproken
persoonskenmerken en de prevalentie van tweejarige algemene recidive. In
de tabel is te zien dat geslacht en leeftijd een bekende samenhang laten zien:
een groter deel van de mannen (33%) dan van de vrouwen (19%) recidiveert
binnen twee jaar na afsluiting van de werkstraf. Bij de toezichten zien we hetzelfde patroon: 41% van de mannen en 26% van de vrouwen recidiveert binnen twee jaar na beëindiging van het toezicht. Als we kijken naar de leeftijd
ten tijde van uitstroom en de bijbehorende recidive, dan zien we dat de recidive afneemt naarmate de leeftijd van de ex-reclassenten oploopt. Zo komt
van de jongste categorie ex-reclassenten (<=24 jaar) die een werkstraf beëin-

57

58 Recidive na een reclasseringscontact

digden 37% en na beëindiging van een toezicht 47% binnen twee jaar
opnieuw in contact met justitie. Onder werkgestraften van 50 jaar of ouder is
de tweejarige recidiveprevalentie 17% en onder ondertoezichtgestelden 22%.
De startleeftijd van de ex-reclassenten, dit is de leeftijd waarop zij voor het
eerst in aanraking kwamen met justitie, hangt negatief samen met het recidiverisico. Van de daders met een werkstraf die voor het 18e levensjaar hun
eerste strafzaak hadden, ging 44% binnen twee jaar opnieuw in de fout. Van
de daders die na hun 50e levensjaar met hun strafrechtelijke carrière begonnen, recidiveerde slechts 6%. Hetzelfde verband treffen we aan bij de ondertoezichtgestelden en de ex-gedetineerden. Bij de ondertoezichtgestelden
recidiveerde ruim de helft van de vroegste starters binnen twee jaar, terwijl
van de meest late starters slechts 8% recidiveerde. Bij de ex-gedetineerden
was dit respectievelijk 61% en 10%.
Ook het geboorteland speelt een rol. De tweejarige recidive is het hoogst bij
werkgestraften geboren op de Nederlandse Antillen of Aruba, in Marokko of
Suriname met respectievelijk 45%, 37% en 37%. Dit is hoger dan onder werkgestraften geboren in Nederland (30%). De terugval is het laagst onder exreclassenten met geboorteland Turkije (27%) of uit overige westerse landen
(26%). De samenhang tussen geboorteland en recidive voor de ondertoezichtgestelden verschilt niet veel van die voor de werkgestraften. Ook bij deze
groep ex-reclassenten is de tweejarige recidive van daders geboren op de
Nederlandse Antillen of Aruba (49%), in Marokko (45%) of in Suriname (41%)
het hoogst en bij ex-reclassenten met geboorteland Turkije (27%) het laagst.
Opvallend is dat daders geboren in Turkije, in tegenstelling tot de totale
reclasseringspopulatie, evenveel recidiveren na een toezicht als na een werkstraf. Dat zien we in de andere geboortelandgroepen niet.
De omvang van het strafrechtelijk verleden vertoont een welbekende, positieve relatie met de kans op recidive. Dit geldt zowel voor de werkgestraften
als voor de ondertoezichtgestelden. First offenders hebben de kleinste kans
op terugval (10 en 11% binnen twee jaar). De hoogste recidive vinden we
terug bij de ex-reclassenten met het meest uitgebreide strafrechtelijke verleden. Van de personen met twintig of meer eerdere strafzaken recidiveert 61%
respectievelijk 67%. Hetzelfde patroon doet zich voor bij de ex-gedetineerden. Meer in het algemeen zien we bij deze daderpopulatie dezelfde verbanden terug. Bij de ex-gedetineerden van het mannelijke geslacht, bij hen die
op jonge leeftijd gestart zijn met hun criminele carrière en bij hen die inmiddels een omvangrijk strafrechtelijk verleden hebben opgebouwd, zijn de recidivepercentages het hoogst. Bovendien vertonen ook onder ex-gedetineerden de daders geboren op de Nederlandse Antillen & Aruba of in Marokko de
grootste kans op recidive.

Recidive

Tabel 4.1

Prevalentie van algemene tweejarige recidive onder ex-reclassenten en exgedetineerden uitgestroomd in 2009; naar persoonskenmerken*

Totale groep
Sekse
Man
Vrouw
Leeftijd
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Leeftijd 1e strafzaak
12-17 jaar
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Geboorteland
Nederland
Marokko
Nederlandse Antillen of Aruba
Suriname
Turkije
Overige westers
Overige niet-westers
Strafrechtelijk verleden
0 eerdere contacten
1-2 eerdere contacten
3-4 eerdere contacten
5-10 eerdere contacten
11-19 eerdere contacten
20 of meer eerdere contacten
*

Ex-reclassenten met een
werkstraf
N
%
32.886
31,1

Ex-reclassenten met een
toezicht
N
%
12.179
39,1

Ex-gedetineerden
N
31.080

%
47,9

28.164
4.722

33,2
18,6

10.995
1.183

40,6
25,7

28.444
2.635

49,4
31,6

8.753
5.095
8.220
6.850
3.959

36,7
34,0
33,3
26,9
17,3

3.189
1.740
3.214
2.638
1.389

46,8
44,6
41,5
31,7
22,3

7.342
5.289
8.662
6.659
3.128

54,4
49,4
50,7
43,2
31,4

11.299
11.248
3.236
3.759
2.091
1.210

44,2
30,4
23,8
19,0
10,6
5,5

5.254
3.507
1.029
1.210
753
399

51,8
37,2
29,9
22,2
14,2
8,4

13.034
9.579
3.138
3.263
1.422
575

60,5
45,4
36,8
32,7
21,3
10,3

24.880
1.058
1.265
1.392
1.024
1.397
1.860

30,4
37,1
45,3
36,6
27,0
25,8
29,7

8.984
498
578
664
315
441
693

38,5
45,2
48,9
41,0
27,0
32,9
42,2

18.397
1.616
2.107
2.109
829
3.095
2.765

50,0
53,3
53,4
46,8
37,6
37,5
43,0

6.203
8.280
5.175
7.293
3.354
2.581

10,1
20,4
32,1
41,1
50,0
61,1

1.584
2.492
1.733
2.987
1.564
1.818

10,9
23,3
32,5
43,9
58,6
67,2

3.824
5.174
4.075
7.627
4.808
5.572

14,7
31,7
41,5
52,0
63,8
71,0

In verband met missende waarden tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%. Alle kenmerken blijken een significante,
bivariate samenhang te hebben met de tweejarige recidive na een toezicht of werkstraf (p<0,001).

4.3.2

Zaakkenmerken

Naast persoonskenmerken zijn ook kenmerken van de strafzaak die resulteerde in de werkstraf of het toezicht geassocieerd met verschillen in recidive.
Tabel 4.2 geeft een overzicht. De tweejarige algemene recidive is bij werkgestraften verreweg het hoogst onder daders die een vermogensdelict met
geweld hebben gepleegd (47%). Bij de ondertoezichtgestelden zijn de meeste
recidivisten te vinden onder de daders van vermogensdelicten met of zonder
geweld (54%-55%). In beide groepen is de terugval het laagst bij daders van
een zedendelict (16% en 15%). Voor de ex-gedetineerden geldt dit laatste ook,

59

60 Recidive na een reclasseringscontact

maar het niveau van de recidive ligt hoger dan bij de ex-reclassenten (28%).
De hoogste percentages bij de ex-gedetineerden zien we terug bij de vermogensdelicten (>57%). De tweejarige recidive na vernieling of geweld is met
ruim 47% ook relatief hoog.
Behalve het type delict hangt ook de afdoening van de strafzaak samen met
verschillen in de terugval. Ex-reclassenten die de werkstraf in combinatie met
een langere onvoorwaardelijke vrijheidsstraf kregen opgelegd, vertonen de
grootste terugval: bijna de helft van hen heeft binnen twee jaar een nieuwe
strafzaak (48%). De recidive onder werkgestraften die ook een voorwaardelijke vrijheidsstraf kregen is een fractie lager (47%). Van de ex-reclassenten
met een kale werkstraf of met een werkstraf gecombineerd met een leerstraf
recidiveerde ongeveer één op de drie daders. In de kleine groep waarbij de
werkstraf werd opgelegd in het kader van een beleidssepot recidiveerde 12%
binnen twee jaar.
Ondertoezichtgestelden waarvan het toezicht gepaard ging met een celstraf
tot zes maanden vertonen met 50% de grootste terugval. In combinatie met
een langere vrijheidsstraf was de terugval lager (41%), 8% lager dan bij de
werkgestraften. Ook bij de groep die een voorwaardelijke vrijheidsstraf kreeg
opgelegd als zwaarste strafcomponent is de terugval onder ondertoezichtgestelden lager dan onder werkgestraften (36 tegen 47%). Het laagste terugvalpercentage onder de ondertoezichtgestelden vinden we terug bij ex-reclassenten met een voorwaardelijk beleidssepot (18%).
De prevalentie van tweejarige algemene recidive onder ex-gedetineerden is
bij alle afdoeningscombinaties hoger dan bij werkgestraften en ondertoezichtgestelden. Er is één uitzondering: de recidive van ex-reclassenten die
een werkstraf kregen opgelegd in combinatie met een celstraf van langer dan
zes maanden, is hoger dan de recidive die in het algemeen volgt op een lange
celstraf.
Regionale verschillen doen zich ook voor. Dat blijkt na de uitsplitsing naar
het arrondissement waar de zaak werd afgedaan. De ruwe terugvalpercentages zijn bij de werkgestraften het hoogst in Amsterdam (37%) en het laagst in
Roermond (24%). Bij de ondertoezichtgestelden worden de hoogste percentages gevonden in Rotterdam, Amsterdam en Middelburg (alle 45%). De laagste percentages doen zich voor in Zutphen en Roermond (beide 31%). Ook bij
de ex-gedetineerden zijn er grote regionale verschillen te zien. Anders dan bij
de werkgestraften en ondertoezichtgestelden vinden we bij de ex-gedetineerden de laagste recidive terug in Haarlem (35%). De hoogste percentages doen
zich voor in Utrecht (54%) en Amsterdam (53%).

Recidive

Tabel 4.2

Prevalentie van algemene tweejarige recidive onder ex-reclassenten en exgedetineerden uitgestroomd in 2009; naar zaakkenmerken*
Ex-reclassenten met een
werkstraf
N
%

Type delict
Geweld (excl. zeden en vermogen
met geweld)
Zeden
Vermogen met geweld
Vermogen zonder geweld
Vernieling, lichte agressie en
openbare orde
Drugs
Verkeer
Overig
Kantonfeit (overtreding)
Zwaarste afdoening
Maatregel
Vrijheidsstraf >= 6 mnd
Vrijheidsstraf <6 mnd
Leerstraf
Werkstraf
Voorw. vrijheidsstraf
Geldstraf
Beleidssepot
Arrondissement
Den Bosch
Breda
Maastricht
Roermond
Arnhem
Zutphen
Zwolle-Lelystad
Almelo
Den Haag
Rotterdam
Dordrecht
Middelburg
Amsterdam
Alkmaar
Haarlem
Utrecht
Leeuwarden
Groningen
Assen
*

Ex-reclassenten met een
toezicht
N
N

Ex-gedetineerden
%

N

7.948

30,4

4.723

32,1

4.523

48,3

342
557
10.084
4.233

15,6
47,0
32,1
33,8

515
938
2.544
1.030

14,8
53,7
54,7
41,1

453
2.130
8.909
2.166

27,6
59,2
57,4
47,3

2.974
4.474
1.309
653

27,4
31,5
25,1
29,8

699
133
292
63

34,2
36,3
25,1
30,2

3.356
2.670
966
2.928

34,2
45,5
37,9
40,5

4
182
1.389
323
30.460
52
39
26

48,4
45,4
36,0
30,3
47,0
25,6
11,5

349
1.587
2.714
228
3.940
933
140
516

49,2
40,6
49,9
32,0
35,6
36,4
23,7
18,1

432
4.198
10.954
154
5.625
440
3.582
76

63,9
44,5
53,7
42,2
46,2
48,4
46,8
42,7

2.329
2.761
1.377
756
1.883
1.227
1.804
1.321
3.969
3.021
983
740
2.882
862
1.767
1.766
1.120
1.328
823

28,4
29,5
27,6
23,5
28,2
30,9
31,5
26,6
31,8
33,2
32,3
34,1
36,9
36,4
28,3
34,8
30,7
28,7
30,9

855
527
344
349
709
404
590
452
1.466
972
334
272
1.057
330
625
645
326
418
274

36,6
37,7
34,7
30,5
39,7
30,6
39,4
32,6
43,9
45,1
38,3
44,8
44,7
33,4
33,4
36,9
41,2
43,6
34,8

1.771
1.582
1.181
669
1.377
742
1.127
971
3.589
3.216
762
482
4.032
607
2.219
1.604
908
793
527

48,2
49,4
40,9
41,5
46,6
51,4
52,1
47,1
51,2
48,7
50,8
44,6
52,7
51,5
34,5
54,3
49,2
51,7
46,8

In verband met missende waarden, tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%. Alle kenmerken blijken een significante,
bivariate samenhang te hebben met de tweejarige recidive na een toezicht of werkstraf (p<0.001).

Naar de oorzaak van de regionale verschillen moet nader onderzoek worden
gedaan. Omdat de arrondissementen mogelijk te maken hebben met uiteen-

61

62 Recidive na een reclasseringscontact

lopende daderpopulaties, zijn de recidivepercentages in tabel 4.2 niet per se
indicatief voor de ‘prestaties’ van de justitieorganisaties in die regio’s. De
arrondissementen zijn niet zomaar met elkaar te vergelijken. Als men op
grond van recidivecijfers een uitspraak wil doen over de effectiviteit van de
aanpak in een bepaald arrondissement of een bepaalde regio, is het van
belang dat er eerst gecorrigeerd wordt voor verschillen in de achtergronden
van de ex-reclassenten.

4.3.3

Executiegegevens

Naast persoons- en zaakkenmerken, hangt de mate van recidive ook samen
met aspecten van de uitvoering van de interventies. Tabel 4.3 geeft de resultaten van enkele uitsplitsingen op dit vlak. Allereerst de uitsplitsing naar uitvoerende instantie. Ex-reclassenten met een werkstraf of toezicht uitgevoerd
door de Stichting Verslavingsreclassering GGZ kennen het hoogste tweejarige
recidivepercentage (resp. 46% en 50%). Daarna volgt het Leger des Heils
Jeugdzorg & Reclassering (40% en 43%) en ten slotte Reclassering Nederland
(28% en 31%). De verschillen hebben allicht te maken met de verschillen in
de achtergronden van de ex-reclassenten. SVG werkt met verslaafde justitiabelen, het Leger des Heils vooral met dak- en thuislozen. Dit zijn over het
geheel genomen vermoedelijk lastiger groepen om mee te werken dan de
grotere en meer heterogene daderpopulatie waar Reclassering Nederland
mee te maken krijgt.
Onder ondertoezichtgestelden blijkt de doorlooptijd van het toezicht een
negatieve relatie te hebben met de terugval van ex-reclassenten: hoe langer
de doorlooptijd, des te lager de recidive na beëindiging van het toezicht. Na
een periode van toezicht korter dan zes maanden recidiveert 50% van de
ondertoezichtgestelden. Na een periode van meer dan 1,5 jaar is de prevalentie van de tweejarige algemene recidive 32%. Een deel van de verklaring hiervoor is dat ook de daders van wie het toezicht voortijdig werd afgebroken in
de berekeningen zijn meegenomen.
Kijken we naar de titel waarop het toezicht plaatsvond, dan blijken toezichten in het kader van een vrijheidsbenemende maatregel (zoals de tbs) de
laagste terugval te kennen (28%), gevolgd door de toezichttrajecten die
plaatsvinden bij voorwaardelijke veroordelingen (37%). Veruit de grootste
terugval doet zich echter voor na een plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders (ISD), voorheen een plaatsing in een inrichting voor strafrechtelijke opvang van verslaafden (SOV). Maar dat ligt voor de hand, want deze
inrichtingen zijn speciaal bedoeld voor veelplegers. Bijna drie kwart (72%)
van deze groep ondertoezichtgestelden heeft binnen twee jaar één of meer
nieuwe strafzaken.

Recidive

Tabel 4.3

Prevalentie van algemene tweejarige recidive onder ex-reclassenten
uitgestroomd in 2009; naar enkele executiegegevens*
Ex-reclassenten met een werkstraf
N
%

Uitvoerende organisatie
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering
Reclassering Nederland
Doorlooptijd toezicht
Toezicht - tot 6 maanden
Toezicht - 6 maanden tot 1 jaar
Toezicht - 1 tot 1,5 jaar
Toezicht - meer dan 1,5 jaar
Titel toezicht
Voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie
Voorwaardelijke veroordeling (incl bijz. vw.)
Penitentiair programma (met of zonder ET) of
voorwaardelijke invrijheidstelling
Vrijheidsbenemende maatregel (ISD / SOV)
Vrijheidsbenemende maatregel (tbs / PIJ)
Diversen
Doorlooptijd werkstraf
Werkstraf - 0 tot 3 maanden
Werkstraf - 3 tot 6 maanden
Werkstraf - meer dan 6 maanden
Aantal uit te voeren uren werkstraf
0-40
41-80
81 uur of meer
Onbekend
Type werkstraf
Extern project
Intern groepsproject
Onbekend
Mate van voltooiing
Voortijdig beëindigd
Voltooid
*

Ex-reclassenten met een toezicht
N
%

4.901
464
27.521

45,8
39,7
28,4

4.532
1.168
6.478

49,8
43,3
30,9

nvt
nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt
nvt

2.828
2.641
1.744
4.965

49,9
42,4
37,4
31,8

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

2.924
7.196
1.014

37,9
37,1
39,6

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

605
286
154

71,8
28,0
43,1

10.426
12.104
10.309

29,1
29,4
34,9

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

10.496
7.533
6.409
8.448

29,1
29,1
26,8
38,7

nvt
nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt
nvt

13.900
10.522
8.464

24,3
33,9
38,7

nvt
nvt
nvt

nvt
nvt
nvt

4.063
28.823

47,3
28,8

3.533
8.645

56,7
31,9

In verband met missende waarden, tellen de kolompercentages niet altijd op tot 100%. Alle kenmerken blijken een significante,
bivariate samenhang te hebben met de tweejarige recidive na een toezicht of werkstraf (p<0.001).

Bij de ex-reclassenten met een werkstraf is het verband tussen doorlooptijd
en recidive anders dan bij ondertoezichtgestelden. Bij ondertoezichtgestelden is de recidive lager naarmate het toezicht langer duurde. Bij de werkgestraften is dat omgekeerd. Het terugvalpercentage na een werkstraf met een
doorlooptijd van zes maanden of meer is met 35% bijna 6 procentpunten
hoger dan na werkstraffen met een kortere doorlooptijd. Misschien wijst een
langere doorlooptijd op problemen bij de uitvoering van de werkstraf: cliënten die minder gemotiveerd zijn, die niet luisteren naar de aanwijzingen van
de reclasseringswerker en/of een zwaardere psychische of verslavingsproblematiek kennen.

63

64 Recidive na een reclasseringscontact

In tegenstelling tot de doorlooptijd hangt het aantal netto uit te voeren uren
negatief samen met de recidive: hoe groter het aantal netto uren, des te lager
het recidivepercentage. De verschillen zijn echter niet groot.
Bij werkstraffen die in groepsverband worden uitgevoerd ligt de prevalentie
bijna 10 procentpunten hoger dan na een extern werkstrafproject (24%). Dit
resultaat verwondert niet, aangezien reclassenten met een hoog risico vaker
op een groepsproject worden geplaatst.
Ook de mate van voltooiing van de werkstraffen en de toezichten vertoont
een bekende samenhang met de hoogte van de terugval: het verschil tussen
‘afmakers’ en ‘afhakers’ van justitiële interventies. Het recidivepercentage
onder de ex-reclassenten die de werkstraf met succes afrondden is 19 procentpunten lager dan onder de ex-reclassenten bij wie de werkstraf voortijdig
werd beëindigd (47%). Hetzelfde zien we bij de ondertoezichtgestelden. Het
aandeel recidivisten onder de ‘afmakers’ is met 32% duidelijk lager dan na
toezichten die voortijdig moesten worden beëindigd (57%).11 Zoals altijd,
zegt dit resultaat op zich niet veel over het effect van de interventies. Het kan
immers zijn dat de ‘afhakers’ reeds bij aanvang van de interventie een hoger
risico op terugval vertoonden (e.g. Colledge, Collier, & Brand, 1999; Fiselier,
2005).

4.4

Voorlopige conclusies met betrekking tot het recidivebeeld

Welke conclusies kunnen we trekken op basis van de resultaten tot dusver?
Eén op de drie ex-reclassenten die in 2009 een werkstraf ondergingen heeft
binnen twee jaar een nieuwe strafzaak naar aanleiding van een misdrijf. Van
de ondertoezichtgestelden recidiveerde ruim 40%. Vergeleken met ex-gedetineerden is dit relatief laag. In die daderpopulatie recidiveerde bijna de helft
binnen twee jaar.
De berekeningen laten verder zien de recidive onder werkgestraften en
ondertoezichtgestelden de laatste jaren licht is afgenomen. Er is sprake van
een reële daling, want de cijfers konden worden gecorrigeerd voor verschuivingen op de achtergrondkenmerken van de daders. Bovendien werd rekening gehouden met schommelingen in de aangiftebereidheid en het landelijke ophelderingspercentage. Bij de werkgestraften zien we tussen 2002 en
2009 een daling in de prevalentie van de tweejarige algemene recidive van 4,7
procentpunt. Bij de ondertoezichtgestelden bedraagt de afname 5,0 procentpunt. Bij deze groep lijkt de daling zich iets later in te zetten. De afname is
niet uniek voor de reclassering. Ook in andere sectoren van de strafrechtpleging, zoals bij ex-gedetineerden en bij de jongeren die uitstroomden uit een
11

Wellicht liggen de recidivepercentages na een voortijdige beëindiging in werkelijkheid nog iets hoger. Als de
werkstraf of het toezicht mislukt, volgt er vervangende hechtenis of wordt het voorwaardelijk deel omgezet in
onvoorwaardelijk. Deze personen zaten dus een bepaalde tijd in detentie, maar daarmee is geen rekening
gehouden bij het berekenen van de recidive.

Recidive

justitiële inrichting, zien we de laatste jaren een neerwaartse trend (Wartna et
al., 2012)
Om de recidive onder ex-reclassenten verder te analyseren zijn de cijfers uitgesplitst naar een aantal persoons- en zaakkenmerken en de beschikbare
executiegegevens. Daarbij kwamen bekende patronen aan het licht. Mannelijke daders, daders geboren op de Nederlandse Antillen of Aruba, of in
Marokko, jongere daders, daders die op jonge leeftijd hun strafrechtelijke
carrière zijn begonnen en daders met een omvangrijk strafrechtelijk verleden
vertonen de grootste kans op recidive. Een aantal verbanden is nog niet eerder gedocumenteerd. Tussen de reclasseringsinstellingen en tussen de arrondissementen werden aanzienlijke verschillen in de recidive gevonden. Dit
geldt zowel voor de werkgestraften als voor de ondertoezichtgestelden. Daarbij is duidelijk geworden dat het succesvol afronden van de interventie een
betere prognose geeft, evenals een langere looptijd van het toezicht en een
hoger aantal uit te voeren uren van de werkstraf. De doorlooptijd van de
werkstraf is een negatieve indicator: hoe langer de periode, hoe hoger de recidive.
De uitsplitsingen van de recidivecijfers geven een eerste indicatie van de verbanden in het onderzoeksmateriaal. De cijfers wijzen niet of in elk geval niet
per se op een causaal verband. De verschillen tussen de arrondissementen
bijvoorbeeld, kunnen door tal van factoren worden verklaard en zijn niet
noodzakelijk het gevolg van regionale verschillen in de aanpak van daders en
verdachten. Dezelfde redenering gaat op voor de andere verbanden die zijn
gevonden. De kans op recidive is lager als men de werkstraf of het toezicht
met succes heeft afgerond. Maar misschien komt dit omdat de personen die
de interventie niet wisten af te ronden van te voren al hogere risico’s liepen
en is dit dus niet het effect van de werkstraffen of het toezicht.
Om meer inzicht te krijgen in de verbanden tussen deze achtergronden en de
recidive onder ex-reclassenten, dienen de verschillen tussen de diverse subgroepen in hun samenhang te worden bestudeerd. Dat gebeurt in het volgende hoofdstuk. Daar wordt verslag gedaan van een multivariate analyse
waarin de recidive onder de twee groepen ex-reclassenten opnieuw wordt
gerelateerd aan de in dit hoofdstuk beschreven achtergrondkenmerken, maar
waarin nu ook rekening wordt gehouden met de onderlinge verbanden tussen deze kenmerken. De analyse wordt gedaan op een deel van de twee
onderzoekspopulaties, het deel waarbij we kunnen beschikken over gegevens
uit afnames van de RISc. Dit biedt ons de kans om ook informatie over de
leefomstandigheden van de ex-reclassenten in de analyse te betrekken.
Omdat de scores uit de RISc ten aanzien van woning, werk en de andere leefgebieden zijn verbonden met veranderbare factoren, zal de verwerking van
deze informatie vermoedelijk meer aanknopingspunten opleveren voor de
beleidsvorming ten aanzien van de reclasseringsinterventies dan de analyse
op basis van de statische en historische factoren uit de OBJD en het CVS
alleen.

65

5

De recidive van ex-reclassenten nader
bekeken: de relatieve invloed van
daderkenmerken en executiefactoren
In dit hoofdstuk wordt een poging gedaan de recidive onder werkgestraften
en ondertoezichtgestelden te verklaren. We doen dit door in twee aparte
multivariate analyses na te gaan welke van de voor dit onderzoek beschikbare
gegevens in hun onderlinge samenhang bijdragen aan de voorspelling van de
kans dat er na de reclasseringsinterventies wordt gerecidiveerd. Voordat de
opzet van de analyses wordt toegelicht en de resultaten daarvan worden
gepresenteerd, gaan we eerst aan de hand van de literatuur in op de vraag
welke factoren – in theorie althans – van invloed zijn op het voorkomen van
herhaald crimineel gedrag.

5.1

Relevante factoren voor onderzoek naar recidive

De literatuur over de terugval van veroordeelde daders in crimineel gedrag
maakt duidelijk dat er niet één of slechts enkele oorzaken van recidive
bestaan, maar dat een veelheid aan factoren daarop van invloed is. De factoren kunnen op verschillende manieren worden getypeerd, bijvoorbeeld naar
de aard van de verklaring die zij vertegenwoordigen. Zo stellen Lissenberg et
al. (2001) dat de heersende opvatting is dat criminaliteit verklaard kan worden vanuit een biologisch, psychologisch en sociologisch perspectief, en dat
verklarende factoren uit die verschillende perspectieven ook op elkaar ingrijpen.
Een andere typering die bruikbaar is, juist in de context van het reclasseringswerk, is gebaseerd op de mate waarin de ‘positie’ van individuen op verklarende factoren veranderd kan worden door gerichte interventies te plegen.
De leeftijd en het geboorteland van een individu zijn factoren die onveranderbaar zijn, maar de arbeidspositie van een persoon of diens alcoholverslaving worden wel geacht met interventies te kunnen worden gewijzigd. Het
verbeteren van de positie van reclassenten op factoren waarvan bekend is dat
die de terugval beïnvloeden kan helpen om de terugval te beperken, of zelfs
te voorkomen. Wartna (2009) spreekt in dit verband van statische en historische factoren waaraan niet ‘gesleuteld’ kan worden, en van dynamische factoren die wel beïnvloedbaar zijn. Beide categorieën betreffen factoren
waarop reclassenten bij de start van de werkstraf of het toezicht, dus al bij
‘instroom’, een bepaalde positie innemen.
In dit onderzoek kan echter nog een derde categorie van factoren worden
toegevoegd die mogelijk van invloed is op de recidive: de kenmerken van de
uitvoering van de strafrechtelijke reactie (Poort & Eppink, 2009). De manier
waarop een toezicht of werkstraf wordt uitgevoerd, wordt in belangrijke mate
gestuurd door de reclassering zelf. De reclasseringsinstellingen bepalen de
concrete regels en invulling van beide sancties, uiteraard binnen de kaders

68 Recidive na een reclasseringscontact

die daarvoor zijn gesteld door de rechter of het OM. De positie van reclassenten op de executiefactoren is bij instroom niet bekend, maar deze wordt duidelijk als de uitvoering van de sanctie gestalte krijgt, bijvoorbeeld in het geval
dat de reclassent slechts een deel van de sanctie voltooit.
Welke factoren spelen een rol in de verklaring van recidive? Hoe moet deze
rol worden begrepen? In wat volgt wordt voor de drie categorieën van factoren gemeten in dit onderzoek, een antwoord gezocht op deze twee vragen.
Statische en historische factoren
In het recidiveonderzoek van de WODC-Recidivemonitor wordt standaard
een zestal statische en historische factoren (of predictoren) meegenomen:
sekse, leeftijd en geboorteland van de justitiabele, het type delict dat is
gepleegd, het aantal eerdere veroordelingen (strafrechtelijk verleden) en de
leeftijd ten tijde van het eerste justitiecontact (startleeftijd). Op basis van de
literatuur valt over de meeste van deze predictoren een duidelijke verwachting te formuleren. Ten aanzien van sekse laat de literatuur vaak zien dat de
mate en aard van de (herhaaldelijk gepleegde) criminaliteit geringer en minder ernstig zijn onder vrouwen dan onder mannen (Lissenberg et al, 2001;
Steffensmeier et al., 2005; Wartna, 2009). Onder vrouwen worden verhoudingsgewijs vaker kleine vermogensdelicten en minder vaak geweldsmisdrijven gepleegd dan onder mannen. Een biologische verklaring daarvoor die
vaak is onderzocht, is de invloed van het mannelijke geslachtshormoon testosteron. Hoewel er een samenhang lijkt te bestaan tussen dit hormoon en
(seksueel) agressief gedrag, blijft de oorzakelijke invloed van testosteron op
agressief gedrag moeilijk aan te tonen (Van Koppen et al., 2001). Een andere
verklaring voor de hogere (en veronderstelde toegenomen) prevalentie van
geweldsdelicten onder mannen richt zich op de sociale constructie van ‘mannelijkheid’ (Lissenberg et al., 2001). De meer evenwichtige verhouding tussen
mannen en vrouwen in de hedendaagse maatschappij zou ertoe leiden dat
mannen zich bedreigd voelen in hun mannelijkheid, hetgeen kan verklaren
waarom jongens en mannen meer geweldsmisdrijven (gaan) plegen. In paragraaf 4.3 werd duidelijk dat mannelijke ex-reclassenten een hoger recidivepercentage laten zien dan vrouwelijke ex-reclassenten. In de multivariate
analyses die in deze paragraaf gepresenteerd worden, wordt dit sekseverschil
ook verwacht, zowel onder werkgestraften als ondertoezichtgestelden.
Veel criminologisch onderzoek laat een curvilineair verband zien tussen leeftijd en de prevalentie van (herhaalde) criminaliteit. Vanaf vrij jonge leeftijd
tot in de jonge volwassenheid (rond het 20e levensjaar) neemt de criminaliteit toe, waarna het plegen van strafbare feiten eerst sterk en daarna geleidelijk afneemt met het stijgen van de jaren (zie bijvoorbeeld Blumstein, Cohen,
& Farrington, 1988; Farrington, Loeber & Jolliffe, 2008; Van Ruller, 2001). Een
verklaring voor het verloop van deze curve is opgesteld door Moffitt (1993).

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

Moffit maakte onderscheid tussen twee typen daders: daders die vroeg starten met het plegen van criminaliteit en daarin volharden gedurende hun
leven (persistente delinquenten), en daders die (enkele) strafbare feiten plegen gedurende de adolescentie, maar daarmee stoppen wanneer ze volwassen worden (adolescentiegebonden daders). De eerste groep zou een relatief
klein deel uitmaken van alle delinquenten (ongeveer 5%), terwijl de tweede
groep de overgrote meerderheid vertegenwoordigt. Daarnaast verschilt de
verklaring voor het plegen van criminaliteit: bij adolescentie gebonden
daders hebben de oorzaken vooral een sociaal karakter (onvrede met de volwassen status; zie Van Ruller, 2001), terwijl dit bij persistente daders complexer ligt en een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren een rol speelt (Moffitt, 1993).
Een andere verklaring voor de afname van de criminaliteit na het 20e levensjaar kan worden gevonden in de ideeën van Samson en Laub (1993) over de
ontwikkeling van criminele carrières en het stoppen met criminaliteit
(‘desistance’). Zij stellen dat zich gedurende het leven vele momenten kunnen voordoen waarop daders hun criminele gedrag wijzigen. Zulke ‘turning
points’ lijken zich bij uitstek voor te kunnen doen gedurende de vroege volwassenheid: het vinden van werk of het ontstaan van een vaste relatie zijn
gebeurtenissen die daders bij uitstek kunnen doen afzien van recidive (zie
Weerman, 2001). Aangezien het huidige onderzoek zich alleen richt op volwassen ex-reclassenten vanaf 18 jaar, kan op basis van het bovenstaande
worden verwacht dat de leeftijd bij beëindiging van de werkstraf of het toezicht als predictor vooral een (lineaire) negatieve invloed zal hebben op de
recidive: een hogere leeftijd bij beëindiging zal dan samengaan met een kleinere kans op recidive dan een lagere leeftijd.
Daarnaast kan uit de taxonomie van Moffitt (1993) ook een verwachting worden afgeleid over de relatie tussen de leeftijd waarop reclassenten voor het
eerst werden veroordeeld (de ‘startleeftijd’) en de mate van terugval na een
werkstraf of toezicht. Hoe jonger de reclassenten waren, des te groter was de
kans op recidive. Immers: reclassenten die op zeer jonge leeftijd begonnen
met criminaliteit, zijn volgens de hypothesen van Moffitt vaker persistente
daders met diverse criminogene problemen, en zullen ook in sterkere mate
doorgaan met het plegen van criminaliteit dan reclassenten met geringere
problemen die pas op latere leeftijd (tijdens de adolescentie) voor het eerst
zijn veroordeeld. Een negatief verband tussen de startleeftijd en de recidive
kan echter ook vanuit andere theoretische perspectieven worden verklaard.
Zo veronderstelt de labellingsbenadering (zie Van Swaaningen, 2001) dat crimineel gedrag een respons is op het feit dat mensen na een veroordeling
worden geclassificeerd als ‘crimineel’. Wanneer een persoon eenmaal door
anderen in zijn of haar omgeving als zodanig is bestempeld en vervolgens
ook in het dagelijkse leven wordt behandeld als een ‘crimineel’, dan zal hij of
zij zich uiteindelijk ook op die wijze gaan gedragen. Een veroordeling op
jonge leeftijd betekent volgens deze benadering een eerdere en langere bloot-

69

70 Recidive na een reclasseringscontact

stelling aan het label ‘crimineel’ dan een veroordeling op latere leeftijd, hetgeen een grotere kans op recidive tot gevolg zal hebben. In de literatuur is
deze veronderstelde negatieve relatie tussen startleeftijd en recidive ook al
veelvuldig met empirisch onderzoek aangetoond (zie Wartna, 2009).
Het aantal eerdere veroordelingen van een justitiabele (de ‘omvang van het
strafrechtelijk verleden’) is een van de sterkste positieve voorspellers van de
recidive in de literatuur. Dat is op zich niet vreemd, aangezien het strafverleden op elk moment en voor iedere gepakte dader opgevat kan worden als het
kennelijke resultaat van de uiteenlopende criminogene problemen en justitiele interventies waarmee de betreffende persoon in zijn leven te maken had
(Wartna, 2009). Daarnaast kan vanuit verschillende criminologische theorieën worden onderbouwd hoe een toenemend aantal eerdere veroordelingen een bevorderende invloed zal hebben op de terugval. De differentiëleassociatietheorie (Sutherland, 1947) bijvoorbeeld veronderstelt dat crimineel
gedrag niet is aangeboren, maar wordt geleerd in de omgang met belangrijke
personen in de directe omgeving. Justitiabelen met veel eerdere veroordelingen komen vaker in contact met andere daders en hun delicten (tijdens
detentie of bij voorwaardelijke sancties) dan justitiabelen met weinig eerdere
veroordelingen. Hoe groter het aantal eerdere veroordelingen, hoe groter de
kans op het opdoen van nieuwe criminele contacten en op het leren van
nieuwe criminele werkwijzen, motivaties en attituden. Dit vergroot de kans
op recidive.
Vanuit een ander theoretisch perspectief kan beredeneerd worden dat naarmate de omvang van het ‘strafblad’ toeneemt, justitiabelen meer moeite hebben met het behouden of vinden van een baan, woning of relatie. De afwezigheid van dergelijke sociale bindingen zijn volgens de bindingstheorie van
Hirschi (1969) belangrijke factoren die de kans op herhaalde criminaliteit vergroten. Tot slot kan op basis van de hierboven beschreven labellingsbenadering worden verondersteld dat de kans op stigmatisering door de directe
omgeving groter wordt naarmate men meer eerdere veroordelingen op de
naam heeft staan. Ook vanuit die gedachte vergroot een omvangrijk strafverleden de kans op terugval. In het huidige onderzoek wordt dan ook verwacht
dat het aantal eerdere veroordelingen een sterke positieve invloed zal hebben
op de kans op terugval van ex-reclassenten na een werkstraf of toezicht.
Met betrekking tot de factoren type delict en geboorteland is het minder eenvoudig om te komen tot een specifieke, theoretische onderbouwing van de
invloed van deze factoren op de terugval. Zo is het bijvoorbeeld waarschijnlijk dat de oorzaken van het plegen van vermogensdelicten in globale zin zullen verschillen van het plegen van geweldsdelicten, maar lijkt het veel lastiger
om uitspraken te doen over de mate waarin verschillende delicten an sich
aanzetten tot het plegen van herhaalde criminaliteit. De kans op recidive na
een specifiek delict lijkt afhankelijk van een veelheid aan factoren die niet

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

direct door dat delict worden weerspiegeld: de criminogene problemen van
de dader, de sanctie(s) die volgen op dat delict, et cetera. Bol (in: Kleemans,
2001) concludeert bijvoorbeeld dat de effectiviteit van een justitiële interventie vergroot wordt wanneer de inhoud van die interventie duidelijk gerelateerd is aan de aard van het delict (een agressieregulatietraining bij bepaalde
geweldsmisdrijven bijvoorbeeld). Hieruit volgt dat een delict op zich nog niet
zoveel zegt over de kans op terugval. Eerder onderzoek bij de WODC-Recidivemonitor laat evenwel zien dat er een empirische samenhang bestaat tussen
het type delict, ingedeeld in de zes categorieën die het CBS ook hanteert, en
de recidive (zie ook de webapplicatie REPRIS; Wartna et al., 2011). Geweldsmisdrijven hangen in dit onderzoek vaak samen met een grotere terugval dan
andere typen delicten zoals vermogensdelicten zonder geweld of vernieling.
Het zou goed kunnen dat dit in veel gevallen een verschil in de criminogene
achtergronden weerspiegelt van daders die geweldsmisdrijven plegen vergeleken met die van de andere categorieën. In het huidige onderzoek zal het
type delict ook worden meegenomen en zal worden onderzocht of dit ook
samenhangt met de terugval van werkgestraften en ondertoezichtgestelden.
Voor geboorteland of herkomst als statische factor geldt deels hetzelfde verhaal. Van der Leun et al.(2010) geven in een speciaal themanummer van het
Tijdschrift voor Criminologie een beknopt overzicht van mogelijke verklaringen voor het feit dat in Nederland ‘veel etnische minderheidsgroepen zijn
oververtegenwoordigd in de geregistreerde criminaliteit’ (p. 113). Zo wordt
gesteld dat integratieproblemen onder allochtonen kunnen verklaren
waarom zij zwakke sociale bindingen hebben in de Nederlandse samenleving, hetgeen volgens Hirschi’s bindingstheorie (1969) de drempel verlaagt
tot criminaliteit (zie verder voor een meer uitgebreide bespreking van de bindingstheorie). Daarnaast zijn er culturele verklaringen, waaronder het ‘culturele deviantie’-perspectief, dat stelt dat verschillen in gewoonten en opvattingen over criminaliteit tussen groepen met verschillende afkomst in de
samenleving inzichtelijk kunnen maken waarom leden van een bepaalde
groep zich eerder inlaten met criminaliteit (zie bijvoorbeeld Van Gemert,
1998). Een derde type verklaring wijst selectief politieoptreden en discriminatie in de strafrechtketen als mogelijke oorzaak aan (zie bijvoorbeeld Weenink,
2009). Van der Leun en collega’s benadrukken echter dat dit alle vooral hypothetische verklaringen zijn, en er nog weinig bekend is over de daadwerkelijke oorzaken van de oververtegenwoordiging van etnische minderheidsgroepen in de geregistreerde criminaliteit. Bovendien kunnen veel van
bovenstaande verklaringen in hun ogen niet voorspellen welke specifieke
verschillen tussen daders geboren in diverse landen, zullen optreden in termen van de recidive. Vooralsnog moeten we het dus doen met de verwachting dat er een samenhang zal bestaan tussen geboorteland en de recidive
van ex-reclassenten en hebben we daar geen uitputtende verklaring voor.

71

72 Recidive na een reclasseringscontact

Dynamische factoren
Sinds 2004 wordt door 3RO bij een deel van de reclassenten een diagnostisch
instrument afgenomen (de RISc, Recidive Inschattingsschalen), met als doel
om tot een betere inschatting van het recidivegevaar te komen en zicht te
krijgen op de problemen die reclassenten op verschillende leefgebieden hebben. De informatie wordt gebruikt om de justitiële autoriteiten te adviseren
over de wijze waarop de terugval van verdachten en daders kan worden voorkomen. Afname van de RISc vormt het startpunt van de toezichttrajecten, als
moet worden bepaald welk niveau van controle en begeleiding dient te worden ingezet.
Het RISc-instrument maakt primair een inschatting van de criminogene problemen van reclassenten die veranderbaar zijn en waarop dus kan worden
ingegrepen via (justitiële) interventies. De situatie van de reclassent op de
volgende twaalf leefgebieden wordt gescoord (zie tabel 5.1 en ook RISc-handleiding, 2009).
Tabel 5.1

De leefgebieden die worden gescoord in de Recidive Inschattingsschalen (RISc)
door 3RO

Schaal Leefgebied
1
Delictgeschiedenis
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12

Omschrijving
In kaart brengen van het criminele verleden: aantal eerdere veroordelingen, niet nakomen
reclasseringsvoorwaarden, type delicten
Inschatting van aard, zwaarte en gevaar huidige delict in relatie tot kans op recidive

Analyse van het huidige
delict
Huisvesting en wonen
Hoe woont de reclassent en met wie leeft hij / zij samen?
Opleiding, werk en leren
In kaart brengen van het opleidingsniveau en werkgerelateerde vaardigheden
Inkomen en omgaan met
Inventariseren van de financiële situatie van de reclassent
geld
Relaties met partner, gezin en Meten van de kwaliteit van de hechte relaties in de directe omgeving
familie
Relaties met vrienden en
Een beeld krijgen van het sociale netwerk buiten de familie en hoe de reclassent zich daarbinkennissen
nen gedraagt
Druggebruik
Inschatting maken van de mate waarin drugs een rol spelen bij het delictgedrag
Alcoholgebruik
Vaststellen van recent alcoholgebruik en hoe zich dat verhoudt tot het gepleegde delict
Emotioneel welzijn
Bepalen van het zelfbeeld en hoe de reclassent in het leven staat, alsmede van psychische
problemen
Denkpatronen, gedrag en
Inschatting van de aanwezigheid van cognitieve tekorten zoals rigide denkpatronen, gebrek
vaardigheden
aan impulscontrole, weinig probleembesef
Houding
Vaststellen van de houding van de reclassent tegenover het delict, de maatschappij, criminaliteit in het algemeen, de beoogde (reclasserings)interventie en verandering

Het eerste en tweede leefgebied ‘delictgeschiedenis’ en ‘analyse van het huidige delict’ worden volgens de richtlijnen in de RISc-handleiding (2009) na
afname samengevoegd tot de schaal ‘delictgegevens’. Qua inhoud lijkt deze
schaal voor een groot deel op de hierboven beschreven historische factor
‘omvang strafverleden’. In het huidige onderzoek is ervoor gekozen om de
RISc-schaal ‘delictgegevens’ op te nemen als aparte predictor, aangezien
deze schaal aspecten meet van de delictgeschiedenis (zoals het type eerder

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

gepleegde delicten en of de reclassent eerder reclasseringsvoorwaarden heeft
geschonden) die niet vervat zijn in de variabele ‘omvang strafrechtelijk verleden’ uit de OBJD. Het zou dus kunnen dat de factor ‘delictgegevens’ een
unieke voorspellende waarde heeft voor de terugval van ex-reclassenten in
aanvulling op de factor ‘omvang strafverleden’. De te verwachten aard van de
invloed van de factor ‘delictgegevens’ op de recidive is dezelfde als die van de
omvang van het strafverleden: omvangrijke en zwaardere delictgegevens
(i.e. meer veroordelingen, vaker voorwaarden geschonden en zwaardere
delicten gepleegd) zal een positieve voorspeller zijn van de terugval van exreclassenten na een werkstraf of toezicht. Ter onderbouwing van deze verwachte invloed gelden dezelfde theoretische verklaringen als eerder gegeven
voor de omvang van het strafverleden.
Voor een groot deel van de overige, dynamische leefgebieden die worden
ingeschat met behulp van de RISc, geldt dat die vanuit de bindingstheorie
van Hirschi (1969) geacht worden invloed te hebben op de recidive van exreclassenten. Hirschi onderscheidt vier elementen of aspecten van binding in
zijn theorie die, wanneer zij aangetast of verzwakt zijn, de ruimte scheppen
om afwijkend en crimineel gedrag te vertonen wanneer de gelegenheid zich
daartoe voordoet. Zie voor een bespreking Weerman (2001). Op de eerste
plaats is er in meer of mindere mate sprake van ‘commitment’. Hiermee
wordt gedoeld op de verplichtingen en verbintenissen die de betrokkene is
aangegaan in het dagelijkse leven (bijvoorbeeld in zijn baan, huwelijk, of
opleiding). Een tweede bindingselement is ‘involvement’, dat betrekking
heeft op de mate waarin de reclassent allerlei conventionele bezigheden
heeft zoals schoolbezoek, werken of vrijetijdsbesteding (bijv. sporten). De
leefgebieden ‘huisvesting en wonen’, ‘werken, opleiding en leren’ en ‘inkomen en omgaan met geld’ zoals ingeschat in de RISc, kunnen vanuit deze
twee elementen van binding verondersteld worden relevant te zijn voor de
kans op recidive. Immers, wanneer een reclassent een stabiele en vaste verblijfplaats heeft, een schoolopleiding volgt of heeft afgerond, een vast of tijdelijk dienstverband heeft en een regelmatig inkomen geniet, vloeien daar logischerwijs verplichtingen en bezigheden uit voort die de reclassent maatschappelijk binden en die remmend zullen werken op een mogelijke terugval
in crimineel gedrag. Vallen die bindingen weg, bijvoorbeeld doordat de
reclassent de woning wordt uitgezet, een opleiding voortijdig beëindigd,
wordt ontslagen op het werk en/of geen inkomen meer ontvangt, dan valt
daarmee ook een groot deel van zijn of haar maatschappelijke verplichtingen
en bezigheden weg en wordt de kans op terugval groter.
Een derde element van binding in Hirschi’s theorie is ‘attachment’, de
emotionele gehechtheid aan andere personen. Een sterke gehechtheid aan
mensen in de omgeving van de reclassent maakt dat hij of zij zich zal aantrekken wat deze personen vinden en welke behoeften zij hebben (Weerman,
2001). De assumptie hier is dat deze belangrijke anderen in de regel gemoti-

73

74 Recidive na een reclasseringscontact

veerd zullen zijn zich te houden aan maatschappelijke normen en regels, hetgeen een remmende werking zal uitoefenen op het opnieuw plegen van
delicten door de reclassent. In de RISc-leefgebieden ‘relaties met partner,
gezin en familie’ en ‘relaties met vrienden en kennissen’ wordt ingeschat in
hoeverre een reclassent dergelijke sterke emotionele banden heeft met anderen in zijn omgeving die niet crimineel zijn en zich niet destructief gedragen
richting de reclassent. Wanneer een reclassent in zijn directe omgeving veel
criminele vrienden heeft of relaties met familieleden die destructief of
beschadigend zijn (denk aan mishandeling), gaat daar geen remmende
invloed van uit en wordt de kans op terugval vergroot. Ook vanuit de differentiële-associatietheorie (Sutherland, 1947) kan deze laatste verwachte relatie worden onderbouwd: crimineel gedrag wordt geleerd in de omgang met
belangrijke anderen. Gedragen belangrijke anderen zich crimineel of destructief, dan is het waarschijnlijk dat de reclassent kennis en vaardigheden
heeft opgedaan die de kans op terugval vergroten.
Tot slot onderscheidt Hirschi het element ‘belief’, waarmee wordt gedoeld op
de mate waarin de reclassent overtuigd is van de geldigheid van maatschappelijke regels. Naarmate de reclassent minder gelooft in het belang en de geldigheid van dergelijke regels, des te lager is de drempel om de regels te
negeren en nieuwe delicten te plegen. De mate waarin de reclassent maatschappelijke normen en regels onderschrijft, wordt ingeschat bij het RIScleefgebied ‘houding’: naarmate de reclassent een problematischer houding
vertoont ten aanzien van het delict, de maatschappij en criminaliteit in het
algemeen, zal de kans op recidive toenemen. Ten dele kan de invloed van het
RISc-leefgebied ‘houding’ op de recidive ook worden onderbouwd vanuit de
voorgestelde ‘neutralisatietechnieken’ (Sykes & Matza, 1957) die (jongere)
daders kunnen gebruiken om voor- of achteraf het delictgedrag te rechtvaardigen. Het delict ‘goedpraten’, de schuld buiten zichzelf leggen en/of
extreme opvattingen hanteren over specifieke groeperingen in de samenleving – dit zijn houdingsaspecten die in dit leefgebied van de RISc worden
gemeten – kunnen worden opgevat als neutralisatietechnieken. De aanwezigheid daarvan zal de kans op recidive vergroten.
Het dynamische leefgebied ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ in de
RISc schat cognitieve tekorten in die vanuit recentere ideeën van Hirschi over
de rol van binding en controle een (sterke) invloed zouden moeten hebben
op de recidive van ex-reclassenten. In de zelfcontroletheorie van Gottfredson
en Hirschi (1990) wordt verondersteld dat de mate van zelfcontrole (één van)
de belangrijkste voorspellers is van crimineel, risicovol en afwijkend gedrag.
Het centrale idee is dat een lage mate van zelfcontrole, die zich vaak al in de
kindertijd manifesteert, een individu vatbaar maakt om zijn of haar behoeften zo snel mogelijk en desnoods op strafbare wijze te bevredigen (Weerman,
2001). Volgens Gottfredson en Hirschi kenmerkt afwijkend en crimineel
gedrag zich door de snelle en gemakkelijk bereikbare beloningen die dat

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

oplevert (status, spanning, geld) terwijl dezelfde beloningen door niet-crimineel gedrag in de regel juist veel langer op zich laten wachten (denk aan status en geld door een goede baan). Een reclassent met een lage mate van zelfcontrole zal dus eerder ten prooi vallen aan illegale verleidingen om in
behoeften te voorzien en daardoor een grotere kans hebben om terug te vallen in crimineel gedrag. De meeste van de tekorten die worden gemeten in
het RISc-leefgebied ‘denkpatronen, gedrag, en vaardigheden’ corresponderen met de elementen van zelfcontrole zoals die door Gottfredson en Hirschi
worden onderscheiden (o.m. impulsiviteit, zelfbeheersing, toekomstgerichtheid, sociale en interpersoonlijke vaardigheden; zie ook Weerman, 2001). Een
hogere score op dit RISc-leefgebied kan daarom worden opgevat als een groter gebrek aan zelfcontrole, en zal de kans op terugval positief beïnvloeden.
De RISc-leefgebieden met betrekking tot drug- en alcoholgebruik stellen vast
in welke mate de reclassent gebruikmaakt van deze middelen en in hoeverre
dat een rol speelt bij het delictgedrag. Druggebruik (gebruik van stimulantia,
medicijnen en psychofarmaca) wordt meegenomen in de RISc omdat eerdere
studies laten zien dat druggebruik vaak samengaat met het plegen van delicten (o.a. May, 1999; Raynor et al., 2000 in RISc-handleiding, 2009). Het gaat
ook vaak samen met persoonlijkheidsproblematiek waarvan wordt verondersteld dat dit het gevaar verder vergroot (zie Monahan & Steadman, 1996 in
RISc-handleiding, 2009). Daarnaast is het bezit van drugs in Nederland strafbaar en kan verlenging van drugsgebruik dus op zichzelf al een recidivedelict
opleveren.
Overmatig alcoholgebruik is vaak gerelateerd aan het plegen van andere
delicten dan druggebruik, en wordt om die reden apart gescoord in de RISc
(RISc-handleiding, 2009). Eerder onderzoek laat zien dat alcoholgebruik
gerelateerd kan zijn aan het plegen van gewelds- en verkeersdelicten, en dat
het een voorbode kan zijn van recidivegedrag (o.a. Rose, 2000 in RISc-handleiding, 2009). Daarnaast blijkt dat alcoholafhankelijkheid relatief vaak voorkomt onder gedetineerden (Vogelvang et al., 2003). Ander onderzoek laat
echter een minder consistente relatie zien tussen alcoholgebruik en delictgedrag (o.a. May, 1999 in RISc-handleiding, 2009). Het is niet ondenkbaar dat
overmatig drug- en alcoholgebruik onder reclassenten gepaard gaat met
(grote) problemen op andere dynamische gebieden zoals werken, wonen en/
of relaties (Grapendaal et al.,1991; Lünnemann & Linse, 2006). Om al deze
redenen zou overmatig drug- en alcoholgebruik zoals geïndiceerd door de
RISc, een positieve voorspellende invloed kunnen hebben op de recidive van
ex-reclassenten in het huidige onderzoek.
Tot slot wordt in het RISc-leefgebied ‘emotioneel welzijn’ ingeschat in welke
mate de reclassent emotionele en psychische problemen ervaart die samenhangen met het delictgedrag. In hoeverre dergelijke problemen een direct
voorspellende waarde hebben voor de recidive van ex-reclassenten is op

75

76 Recidive na een reclasseringscontact

basis van de literatuur onduidelijk. In de RISc-handleiding (2009) wordt verondersteld dat een samenhang tussen het emotioneel welzijn en delictgedrag
over het algemeen niet sterk zal zijn. Er is een aantal psychische kenmerken
bekend die positief gerelateerd zijn aan de terugval van justitiabelen (stress,
depressie, psychische problemen; zie Gendreau, Little & Coggin, 1996). Deze
kenmerken lijken echter vooral van belang te zijn voor het in stand houden
van ‘gedragspatronen van bepaalde groepen daders’ en niet zozeer een
directe, positieve invloed uit te oefenen op de recidive (p. 54; RISc-handleiding, 2009).
Eerder onderzoek biedt zelfs aanwijzingen dat problemen op dit gebied zoals
ingeschat in deze RISc-schaal, een dempende invloed kunnen hebben op de
recidive. Het onderzoek van Van der Knaap en Alberda (2009) naar de predictieve validiteit van de RISc liet zien dat deze schaal een negatieve samenhang
vertoonde met de terugval van ex-reclassenten. Ook in recent onderzoek naar
de mate waarin het RISc-instrument het schenden van voorwaarden tijdens
het toezichttraject van reclassenten adequaat kan voorspellen (Hildebrand,
Hol & Bosker, 2012), kwam naar voren dat één van de items van deze schaal
(item 10.2 ‘psychische problemen’) een significante negatieve voorspellende
waarde had. Al met al is er op voorhand geen duidelijke verwachting te formuleren over de invloed van dit leefgebied.
Executiefactoren
In hoofdstuk 3 bleek al dat niet alle reclassenten de werkstraf of het toezicht
succesvol afrondden. Veel reclassenten beëindigden de interventie voortijdig.
Daarnaast zijn er ook justitiabelen die een werkstraf of toezicht kregen opgelegd, maar bij wie deze sanctie nooit is gestart. Deze personen zijn in eerdere
analyses buiten beschouwing gelaten, omdat zij geen interventie ondergingen en het verdere verloop van hun strafrechtelijke carrière dus in feite niets
zegt over het werk van 3RO. In de analyses in dit hoofdstuk zal deze groep wel
worden meegenomen, omdat het een nuttige vergelijkingsgroep vormt voor
de groep ex-reclassenten met een voltooide of voortijdig beëindigde werkstraf of toezicht, mits natuurlijk daarnaast voor de vele andere onderlinge
verschillen in achtergronden wordt gecorrigeerd (cf. Hatcher et al., 2012).
Het uitgangspunt voor 3RO is dat een succesvol afgeronde werkstraf of
periode van toezicht een remmende invloed heeft op de terugval van exreclassenten (Poort & Eppink, 2009). Wat betreft de werkstraf zou die remmende invloed van voltooiing vooral moeten komen vanuit het voorkomen
van detentieschade, begeleiding en afstemming op responsiviteit (zie paragraaf 3.1). De gedachte is dat een succesvol afgeronde werkstraf voorkomt dat
de reclassent detentieschade oploopt. Bij voortijdige beëindiging zou die
detentieschade wel kunnen optreden. Daarnaast zou een reclassent met een
voltooide werkstraf mogelijk (langere) begeleiding hebben gehad in het regelen of bestendigen van belangrijke randzaken zoals huisvesting, arbeid, en
relaties, hetgeen recidive kan voorkomen (zie ook Woodgate, 2003). Tot slot

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

zouden vooral de afgeronde werkstraffen die zijn afgestemd op de responsiviteit (achtergronden, motivatie en mogelijkheden tot leren) van de reclassent
recidiveverminderend moeten werken (Andrews, 2001). Vooralsnog berusten
de ideeën over deze werkzame bestanddelen op assumpties afgeleid van de
literatuur, maar wellicht levert dit onderzoek daarvoor empirische steun.
Een succesvol verloop van een toezichttraject zou de kans op terugval verkleinen door de controle en begeleiding die plaatsvindt tijdens het traject, en
de focus op casemanagement (Poort & Eppink, 2009). Door te controleren dat
afspraken en regels worden nageleefd, zouden (dreigende) overtredingen en
de problematiek die daarmee gepaard gaat snel kunnen worden opgepikt en
worden meegenomen in de begeleidende activiteiten. Begeleiding die heeft
plaatsgevonden tijdens een succesvol afgerond toezichttraject omvat hulp en
steun bij het naleven van afspraken en voorwaarden, en het verminderen van
een (mogelijk) sociaal isolement door de reclassent bijvoorbeeld in contact te
brengen met instanties of door het sociale netwerk te helpen bestendigen.
Onderzoek in het buitenland laat zien dat vooral de combinatie van controlerende en begeleidende activiteiten tijdens reclasseringstoezicht een remmende impact heeft op de terugval van justitiabelen (e.g. Lowenkamp et al.,
2010; Paparozzi & Gendreau, 2005). Dergelijk onderzoek is in Nederland nog
niet uitgevoerd (Poort & Eppink, 2009). Casemanagement zorgt voor continuïteit en integratie van de verschillende activiteiten binnen een toezichttraject, hetgeen uitval (voortijdige beëindiging) kan helpen voorkomen (Poort &
Eppink, 2009). Over de daadwerkelijke invloed van casemanagement op de
recidive is in de literatuur echter weinig bekend.
Op basis van veronderstellingen over de werkzame bestanddelen van de
interventies, verwachten we dat ex-reclassenten die een werkstraf of toezicht
voltooiden, een kleinere kans op terugval vertonen dan vergelijkbare exreclassenten bij wie de sanctie niet werd opgestart of voortijdig werd beëindigd. In deze laatste twee subgroepen hebben de werkzame bestanddelen
immers minder lang hun werking kunnen hebben en waren zij dus minder
van invloed op de kans op terugval van de ex-reclassenten. Abraham en collega’s (2007) vonden dat reclassenten met een voortijdig beëindigd toezicht
minder vaak een agogisch programma volgden dan reclassenten met succesvol afgeronde toezichten.
Een gevaar hier is dat groepen reclassenten niet alleen verschillen in de mate
van voltooiing, maar ook op veel andere gebieden. Lünnemann en collega’s
(2005) constateerden bijvoorbeeld dat het mislukken van een werkstraf
gepaard gaat met grote criminogene problemen en een verhoogd recidiverisico bij aanvang van de interventie. Daarnaast rapporteren Abraham en collega’s (2007) in hun onderzoek naar toezichten dat reclassenten in ‘voortijdig
beëindigde’ trajecten het meest werden gecontroleerd, hetgeen deels verklaard kon worden door een verhoogd recidiverisico in deze groep. Dergelijke
verschillen in achtergronden tussen reclassenten vertroebelen het beeld op
de unieke samenhang die zou kunnen bestaan tussen het al dan niet succes-

77

78 Recidive na een reclasseringscontact

vol afronden van een werkstraf of toezicht en de terugval van de ex-reclassenten. Op zich is dit probleem niet nieuw: in de criminologische literatuur zijn
er diverse quasi-experimentele studies te vinden waarbij de selectieve uitval
(‘attrition’) van daders bij interventies een grote rol speelt. Over het algemeen
wordt dit probleem in een zogenoemd ‘Treatment Received Design’ aangepakt. Men vergelijkt de subgroepen (in dit geval: voltooid, voortijdig beëindigd en niet opgestart) met een andere groep justitiabelen die de interventie
niet kreeg opgelegd en maakt de diverse subgroepen onderling vergelijkbaar
door middel van matching of door statistische correctie (e.g. Hatcher et al.,
2012; McGuire et al., 2008; Palmer et al., 2007).
In het huidige onderzoek is een controlegroep van personen die geen werkstraf of toezicht kregen opgelegd en van wie dezelfde informatie beschikbaar
is, niet voorhanden. Het huidige onderzoek maakt het echter wel mogelijk
om de drie subgroepen van ex-reclassenten door statistische correctie gelijkwaardig te maken op een groot aantal statische en dynamische achtergronden. Afgaand op de resultaten van het onderzoek naar de redenen voor voortijdig afbreken van werkstraffen of toezichten (Lünnemann et al., 2005; Abraham et al., 2007), is het waarschijnlijk dat door de statistische correctie een
aanzienlijk deel van de op voorhand bestaande verschillen tussen de drie
subgroepen van ex-reclassenten uitgefilterd wordt. In het huidige onderzoek
is ook informatie beschikbaar over de doorlooptijd van het toezicht en over
het aantal opgelegde uren van de werkstraffen. Ook deze duurvariabelen zullen in dit onderzoek als controlevariabelen voor de drie subgroepen van exreclassenten (voltooid, afgebroken en niet gestart) worden ingezet.
Alle correctie op achtergrondvariabelen ten spijt, de uitkomsten van het
onderzoek kunnen niet worden gebruikt om harde uitspraken te doen over
de effectiviteit van de reclasseringssancties. Daar zijn drie redenen voor aan
te geven. Ten eerste is het denkbaar dat de set achtergronden in het huidige
onderzoek niet compleet is: er zijn mogelijk andere verschillen tussen de exreclassenten in de drie subgroepen die niet (goed) vertegenwoordigd worden
door de opgenomen variabelen, maar die wel doorslaggevend zijn voor het
niveau van de recidive in de subgroepen. Ten tweede is er geen goede vergelijkingsgroep voorhanden met justitiabelen die geen werkstraf of toezicht
kregen opgelegd maar die evengoed wel vergelijkbaar zijn in termen van de
gemeten achtergronden. Als een dergelijke controlegroep zou bestaan, zouden er wel uitspraken kunnen worden gedaan over het effect van de werkstraffen en toezichten (zie ook Hatcher et al., 2012). Ten derde is het bij causale uitspraken over de effectiviteit van een sanctie van belang dat helder is
hoe de sanctie werkt en zoals eerder vermeld ontbreekt het in het huidige
onderzoek aan informatie over de werkzaam geachte onderdelen van de
werkstraf en het toezicht.
Ondanks deze beperkingen denken we dat de analyses in dit hoofdstuk een
uniek doorkijkje geven op de relatie tussen het al dan niet afronden van een

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

werkstraf of toezicht en de mate waarin ex-reclassenten recidiveren. In de
volgende paragraaf gaan we kort in op de wijze waarop de analyse is uitgevoerd.

5.2

Methode van onderzoek

Om de verdiepende analyses zo goed mogelijk uit te kunnen voeren, werd
een nieuwe dataset gecreëerd. Daartoe werden twee databestanden aan
elkaar gekoppeld: een bestand met alle afgesloten werkstraffen en toezichten
aangeleverd door 3RO en een bestand dat alle RISc-afnames bevat uit het
registratiesysteem van 3RO over de periode tot en met begin 2011. Figuur 5.1
geeft de verschillende stappen in de constructie van de dataset weer. De twee
bestanden werden op basis van parketnummers gekoppeld. In gevallen
waarin diverse uitstromen voorkwamen op één parketnummer werd de
meest recente werkstraf of toezicht geselecteerd. In gevallen waarin meerdere RISc-afnames gekoppeld waren aan één uitstroom, werd gekozen voor
de eerste RISc-afname. RISc-afnames die niet aan een uitstroom konden
worden gekoppeld, werden verwijderd, evenals RISc-afnames met te veel
missende waarden. Het eindresultaat was een bestand met 21.039 reclassenten die uitstroomden na een afgesloten werkstraf of toezicht in de periode
2002-2008, met daaraan gekoppeld een geldige RISc (zie figuur 5.1). Aan de
hand van dit bestand werden de gegevens over de strafrechtelijke recidive
van elke reclassent geëxtraheerd uit de OBJD, toegevoegd aan het bestand en
gereed gemaakt voor de verklarende analyses.

79

80 Recidive na een reclasseringscontact

Figuur 5.1

Schematische weergave van de opbouw van het
onderzoeksbestand voor de analyse naar de relatieve invloed
van daderkenmerken, executiefactoren en dynamische
leefgebieden in de RISc op de recidive van ex-reclassenten

Uitstroombestand (2002-2008) alle
afgesloten werkstraffen en toezichten
N=337.213 uitstromen
N=208.555 unieke personen

Ontdubbeld uitstroombestand
2002-2008

RISc-bestand met alle RISc’s
begin 2011

N=271.569 uitstromen
N=196.734 unieke personen

N=137.987 RISc’s
N= 98.425 unieke personen

Gekoppeld uitstroom/RISc-bestand (alle afgesloten werkstraffen en
toezichten met een RISc op hetzelfde parketnummer)
N=29.253 uitstromen met RISc’s
N=23.064 unieke personen

Gekoppeld uitstroom/RISc-bestand (met enkel afgesloten RISc’s met
geldige invoerdatum, afgenomen en voor uitstroom)
N=26.209 uitstromen met RISc’s
N=22.032 unieke personen

Gekoppeld uitstroom/RISc-bestand (met enkel afgesloten RISc’s waarbij
maximaal drie schalen niet of onvoldoende zijn ingevuld)
N=24.329 uitstromen met RISc’s
N=21.223 unieke personen

Gekoppeld uitstroom/RISc-bestand (met alleen de eerste uitstroom +
RISc per reclassent, elke reclassent komt één keer voor)
N=21.039 uitstromen met RISc’s
N=21.039 unieke personen

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

Schaalconstructie RISc leefgebieden
De RISc is opgebouwd uit twaalf schalen die corresponderen met even zovele
leefgebieden. Op basis van wetenschappelijk onderzoek worden deze relevant geacht voor de inschatting van de kans op recidive (RISc-handleiding,
2009). Op elk leefgebied zijn er een aantal deelonderwerpen of items die door
de reclasseringswerkers worden gescoord op een driepuntsschaal (Likertschaal). Tenzij anders vermeld, staat de score ’0’ voor geen problemen, de
score ’1’ voor lichte problemen, en de score ’2’ voor grote problemen op het
deelonderwerp. Enkele deelonderwerpen kunnen alleen worden gescoord
met een ’0’ of ’2’. Idealiter vult de reclasseringswerker voorafgaand aan het
gesprek met de reclassent zo veel mogelijk items in op basis van informatie
uit het dossier. Items die op basis van het dossier (nog) niet adequaat
gescoord kunnen worden, zijn aspecten waar het gesprek met de reclassent
zich op kan richten. Na afloop van het gesprek vult de reclasseringswerker
met de extra verkregen informatie de RISc zo volledig mogelijk in (zie RISchandleiding, 2009, p. 16). Door de scores op de deelonderwerpen per schaal
samen te nemen, is het de bedoeling dat een valide en betrouwbare indicatie
ontstaat voor de problematiek op elk leefgebied in de RISc. Met het onderzoek van Van der Knaap, Leenarts & Nijssen (2007) naar de psychometrische
kwaliteiten van de RISc is komen vast te staan dat de (congruente) validiteit
en betrouwbaarheid van de meeste schalen van afdoende niveau was.
Om na te gaan of dit ook voor de hier gebruikte RISc-afnames geldt, zijn ook
in het huidige onderzoek factor- en betrouwbaarheidsanalyses uitgevoerd
over de gescoorde items, om te achterhalen of de items behorende bij de verschillende schalen van de RISc voldoende betrouwbaar en coherent waren
gescoord om ze te samen te kunnen voegen. Er werd eerst een factoranalyse
uitgevoerd over alle RISc-items tezamen, waarbij gebruik werd gemaakt van
‘principal axis factoring’ als methode met oblique rotatie (de latente factoren
mogen gecorreleerd zijn). Hier dient bij opgemerkt te worden dat er veel missende waarden waren op items. Dit hangt in belangrijke mate samen met de
specifieke instructies voor het scoren van de RISc-schalen. Zo dienen de
items van schaal 8 over ‘druggebruik’ bijvoorbeeld te worden overgeslagen
i.c. op ‘missing’ te worden gezet als duidelijk is dat de reclassent nooit drugs
heeft gebruikt. Hierdoor ontbrak het op deze schaal aan een waarde bij bijna
10.000 reclassenten. De factoranalyse kon daarom slechts worden uitgevoerd
op 1.892 reclassenten, bij wie alle items waren ingevuld. Een alternatief was
geweest om een factoranalyse per schaal te doen in de RISc, zoals Van der
Knaap et al. deden in hun onderzoek uit 2007. Het nadeel daarvan is echter
dat de mogelijke overlap tussen items van verschillende schalen niet bekeken
kan worden.
De factoranalyse op het huidige databestand leverde twaalf latente factoren
op met een Eigenwaarde groter dan 1, die gezamenlijk 59% van de variantie
verklaarden. De meeste items vertoonden een schaalstructuur in overeenstemming met de schalen van de RISc. Zes van de acht items behorende bij

81

82 Recidive na een reclasseringscontact

schaal 1 en 2 uit de RISc, die volgens de handleiding dienen te worden
samengevoegd tot de schaal ‘delictgegevens’, hadden een gemeenschappelijke onderliggende factor (met alle factorladingen >0,45). Dat gold niet voor
de items 2.10 (‘verantwoordelijkheid nemen voor het delictgedrag’) en 2.11b
(‘delictpatroon: de delicten worden ernstiger’). Deze laadden zwak op deze
factor met ladingen van respectievelijk 0,12 en 0,19. De acht items tezamen
vormden wel een betrouwbare schaal (Į=0,72), en de interne consistentie van
de schaal werd niet met een toename van 0,10 of meer verbeterd wanneer de
items 2.10 en 2.11b werden verwijderd uit de schaal. De items werden
daarom tot één schaal omgevormd door het gemiddelde te nemen van alle
acht items.
De vier items van schaal 3 ‘huisvesting en wonen’ (alle ladingen >0,48), de
zeven items van schaal 4 ‘opleiding werk en leren’ (alle ladingen >0,50) en de
vier items van schaal 5 ‘inkomen en omgaan met geld’ (alle ladingen >0,38)
laadden op drie onderliggende factoren zoals verondersteld door de RISc. De
betrouwbaarheid van deze drie schalen was ook voldoende (respectievelijk
Į=0,77, Į=0,88 en Į=0,69), en de analyses suggereerden geen items die de
interne consistentie verder verhoogden. Ook deze items werden daarom
omgevormd tot drie schalen via het gemiddelde van de scores.
De vijf items van schaal 6 ‘relaties met partner, gezin en familie’ hadden ook
een factor gemeenschappelijk (alle ladingen >0,52), behalve wat betreft item
6.4 (lading 0,19). Inhoudelijk lijkt dit item (‘familie- of gezinslid heeft een justitieel dossier’) ook slecht te passen bij de schaal, aangezien er alleen geïnformeerd wordt naar de aan- of afwezigheid van een strafblad bij iemand in de
directe omgeving. De andere items gaan alle in op de aard van de relaties met
naasten. De betrouwbaarheid van de vijf items samen is ook aan de lage kant
(Į=0,62), en wordt ook iets beter (Į=0,69) als item 6.4 buiten beschouwing
wordt gelaten. Vooralsnog is besloten de vijf items samen te nemen in een
schaal, om zo dicht mogelijk te blijven bij de instructies in de RISc-handleiding (2009) en bij de voorgestelde indeling in ander onderzoek naar de relatie
tussen de RISc-schalen en de recidive (e.g. Van der Knaap & Alberda, 2009).
Overeenkomstige resultaten met betrekking tot item 6.4 werden ook gevonden in het psychometrische onderzoek uitgevoerd door Van der Knaap et al.
(2007).
De vier items van schaal 7 ‘relaties met vrienden en kennissen’ hadden een
latente factor gemeenschappelijk (ladingen >0,50), en vormden tezamen een
betrouwbare schaal (Į=0,75). Ook deze items werden daarom samengenomen en omgevormd tot één gemiddelde schaalscore. Vijf van de zes items
van schaal 8 ‘druggebruik’ (ladingen >0,58) deelden een gemeenschappelijke
component, behalve item 8.5 ‘motivatie om druggebruik aan te pakken’
(lading 0,09). Het samenvoegen van deze vijf items volgens de instructies in
de RISc-handleiding leverde een voldoende betrouwbare schaal op (Į=0,68),
en werd derhalve uitgevoerd. Het weglaten van item 8.5 zou de betrouwbaarheid echter zeer ten goede komen (Į = 0,81) en verdient daardoor serieuze

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

overweging in toekomstig onderzoek. Ook vier van de vijf items van schaal 9
‘alcoholgebruik’ laadden sterk op dezelfde factor in de factoranalyses (ladingen >0,75), terwijl item 9.5 ‘motivatie om alcoholgebruik aan te pakken’ daar
niet sterk op laadde (.15). De vijf items samen vormden echter een voldoende
betrouwbare schaal (Į=0,68), en dus werden ook deze items gemiddeld in
één schaal conform de RISc-instructie. Ook hier zou het weglaten van item
9.5 hebben geleid tot een aanzienlijk consistentere schaal (Į=0,89). Item 8.5
en 9.5 bleken bovendien een gemeenschappelijke, onderliggende factor te
hebben (beide ladingen >0,59), hetgeen suggereert dat deze items wellicht in
toekomstig onderzoek als een motivatieschaal gebruikt zouden kunnen worden. Zie ook Van der Knaap et al. (2007), waarin eenzelfde resultaat werd
gevonden.
De vijf items van schaal 10 ‘emotioneel welzijn’ laadden allen op dezelfde
latente factor (alle >0,45), en vertoonden een goede interne consistentie
(Į=0,78). Deze items werden gemiddeld tot één schaalscore. De acht items
van schaal 11 ‘Denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ laadden op een zelfstandige factor (alle ladingen >0,24), maar ook op een factor waar ook de
items van schaal 12 ‘houding’ op laadden (alle ladingen items van schaal 11
>0,34; alle ladingen items schaal 12 >0,60). Deze twee latente factoren correleerden ook sterk (r=0,60, p<0,001). Uit deze resultaten kan worden geconcludeerd dat er een behoorlijke overlap is tussen de items van schaal 11 en 12,
hetgeen gezien de inhoud van de items ook niet heel verrassend is (RISchandleiding, 2009). De acht items vormden echter tezamen een zeer
betrouwbare schaal (Į=0,86); hetzelfde geldt voor de items van schaal 12
(Į=0,84). Conform de handleiding werden daarom twee schalen geconstrueerd. In de multivariate analyse (onder) zal worden gecontroleerd voor de
overlap van deze twee schalen en zal hun unieke bijdrage bekend worden.
Concluderend kan gesteld worden dat de schaalstructuur en de interne consistentie van de afzonderlijke schalen van de RISc ook in de hier gebruikte
dataset van voldoende niveau zijn. De schalen die oorspronkelijk zijn opgezet
(cf. RISc-handleiding, 2009) blijven dus gehandhaafd in dit onderzoek. Er zijn
echter wel aanwijzingen dat er verbeteringen mogelijk zijn in de structuur en
de consistentie van de RISc-schalen; op dit punt komen onze bevindingen
overeen met de uitkomsten van het psychometrisch onderzoek van Van der
Knaap en collega’s (2007).
Analysestrategie
Ten einde de samenhang te analyseren tussen de statische en dynamische
factoren en executiekenmerken aan de ene en de recidive van de ex-reclassenten aan de andere kant, is gebruikgemaakt van de volgende strategie. Er
zijn per sanctiegroep Cox-regressieanalyses uitgevoerd waarbij de duur van
de periode tussen uitstroom en de eventuele nieuwe strafzaak diende als
afhankelijke variabele. Deze aanpak levert een survival-functie op waarmee

83

84 Recidive na een reclasseringscontact

op verschillende tijdstippen gedurende de observatieperiode de kans op een
nieuwe veroordeling kan worden voorspeld uit de set van predictoren die zijn
opgenomen in het model. De uitkomsten wijzen uit of de predictoren een
significante bijdrage leveren aan de voorspelling van de recidive, maar ook in
welke mate zij dat doen. Een groot voordeel ten opzichte van logistische
regressieanalyse, is dat in Cox-regressie cases met uiteenlopende observatieperioden kunnen worden meegenomen. De kans op recidive wordt geschat
op basis van de observaties die op enig moment beschikbaar zijn. Op deze
manier kunnen zo veel mogelijk cases in de analyse worden betrokken, hetgeen de generaliseerbaarheid van de uitkomsten ten goede komt.
Met betrekking tot de modelopbouw is voor een hiërarchische aanpak gekozen. In verschillende stappen (of ‘blokken’) worden predictoren toegevoegd
aan de regressievergelijkingen. Deze strategie maakt het mogelijk om na te
gaan in hoeverre het bijsluiten van de verschillende typen predictoren – statische factoren, dynamische factoren en executiekenmerken – toegevoegde
waarde heeft in de voorspelling van de recidive van de ex-reclassenten. Daarnaast wordt duidelijk of en hoe de bijdrage van de reeds aanwezige predictoren verandert door de toevoeging (of het weglaten) van andere predictoren.
De meest informatieve stappen zijn de laatste. Daarin zijn vrijwel alle
beschikbare predictoren aanwezig in het model: dat geeft het meest complete beeld van de unieke invloed van elke predictor, dus gecorrigeerd voor
de invloed van andere predictoren.
1

2

In de eerste stap zijn de statische predictoren toegevoegd aan het model
die standaard worden ingezet bij het onderzoek van de WODC-Recidivemonitor: sekse, geboorteland en leeftijd bij uitstroom, type delict, het
aantal eerdere justitiecontacten en leeftijd ten tijde van de eerste strafzaak. Als variant van het aantal eerdere justitiecontacten wordt ook wel
gebruikgemaakt van de ‘veroordelingsdichtheid’ (d.i. het aantal eerdere
justitiecontacten gedeeld door het aantal jaren dat men crimineel actief
is). Onderzoek heeft aangetoond dat dit een zeer sterke voorspeller is van
recidive (Tollenaar & Van der Heijden, 2013). Om deze reden is deze predictor toegevoegd in de plaats van het aantal eerdere justitiecontacten.
Deze predictor vertoonde namelijk een zeer sterke samenhang met de
predictor veroordelingsdichtheid (Pearson r>0,80), hetgeen tot onbetrouwbare schattingen leidt in de analyse (dit is het probleem van ‘multicollineariteit’). Veroordelingsdichtheid bleek in alle analyses een sterkere
voorspeller van recidive te zijn dan het aantal eerdere justitiecontacten.
De samenhang van veroordelingsdichtheid met andere predictoren was
niet problematisch.
In de tweede stap werden de elf schaalscores die corresponderen met de
dynamische leefgebieden van de RISc, opgenomen als predictoren in de
analyse. Deze stap zal duidelijk maken in hoeverre het toevoegen van de

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

3

4

beschikbare dynamische kenmerken leidde tot een betere voorspelling
van de recidive dan op basis van de statische kenmerken alleen. In deze
tweede stap werden ook twee dummy’s toegevoegd. De eerste dummy
(‘ooit drugs gebruikt?’) toetst of er een verschil is in terugval tussen de
groep ex-reclassenten die aangaf nog nooit drugs te hebben gebruikt
(waarde 0) en de groep ex-reclassenten die aangaf dat wel te hebben
gedaan (waarde 1; zie paragraaf schaalconstructie). Het meenemen van
deze dummy maakt het mogelijk te onderzoeken of de mate van problemen op het leefgebied ‘druggebruik’ een significante bijdrage levert aan
de voorspelling van de recidive wanneer wordt gecontroleerd voor het
verschil tussen ex-reclassenten die ‘ooit’ of ‘nog nooit’ hebben gebruikt.
Immers, de score op het leefgebied ‘druggebruik’ was in dit onderzoek bij
ex-reclassenten die aangaven nog nooit drugs te hebben gebruikt op 0
gezet in plaats van op missing zoals de RISc-handleiding voorschrijft. Op
deze wijze werd het mogelijk een zeer groot aantal ex-reclassenten (rond
de 10.000) te behouden voor de analyses. Het toevoegen van de dummy
‘ooit drugs gebruikt?’ zorgt er vervolgens voor dat de schaal ‘druggebruik’
wordt ontdaan van het onnatuurlijke grote aantal 0-waarden.
De tweede dummy (‘missing op huisvesting/wonen’) toetst of er een verschil is tussen de ex-reclassenten voor wie het leefgebied ‘huisvesting en
wonen’ wel, respectievelijk niet is ingevuld. Ook bij dit leefgebied waren
er namelijk veel missende waarden. De betreffende ex-reclassenten kregen de waarde 0 op de schaal om ze te kunnen behouden voor de analyses. Het is denkbaar dat ex-reclassenten voor wie deze schaal niet werd
gescoord, gedetineerd waren ten tijde van de RISc-afname (zie p. 31 RISchandleiding, 2009; zie ook bij de schaalconstructie). Het toekennen van
de waarde 0 en het opnemen van deze tweede dummy in de analyse
maakt het mogelijk te bepalen of de mate van problemen op het leefgebied ‘huisvesting en wonen’ de terugval voorspelt, als het verschil tussen
het al dan niet hebben van een missende waarde op dit leefgebied is uitgefilterd.
Bovenop de statische en dynamische kenmerken van ex-reclassenten in
de analyse, werd ook onderzocht in hoeverre de beschikbare executieve
kenmerken nog een extra bijdrage leverden aan de voorspelling van de
recidive. In een derde stap werd daarom allereerst voor de werkstraf het
aantal uit te voeren uren opgenomen als predictor, en voor de toezichten
de doorlooptijd (de tijd tussen start en einde van het toezichttraject in de
registratie bij 3RO). Niet bij alle werkstraffen was het aantal uit te voeren
uren bekend; in die gevallen werd het aantal uren op nul gezet, en daarnaast werd een dummy aangemaakt (en ook opgenomen als predictor)
om te controleren voor mogelijke verschillen in recidive tussen werkstraffen met een onbekend of bekend aantal uit te voeren uren.
Naast de duur of looptijd van de reclasseringsinterventie werd in de
vierde stap van de analyse de mate van voltooiing van de interventie

85

86 Recidive na een reclasseringscontact

5

opgenomen. Het toevoegen van deze factor maakt duidelijk in hoeverre er
nog een samenhang bestaat tussen het wel of niet afronden van de interventie en de latere recidive bovenop de eerdere verbanden, dat wil zeggen
wanneer de invloed van de al toegevoegde achtergrondkenmerken is
geneutraliseerd.
In de vijfde en laatste stap is onderzocht hoe de voorspellende waarden
van de dynamische en executiekenmerken veranderen wanneer de variabelen gerelateerd aan het strafverleden van de ex-reclassenten worden
weggelaten uit de analyse. Zoals in de inleiding werd opgemerkt, kan het
strafverleden worden opgevat als de vaste resultante van sterk wisselende
en langdurige episodes waarin men te kampen had met criminogene problemen (Wartna, 2009). Het is daarom niet verwonderlijk dat dit gegeven
in de literatuur steevast naar voren komt als een van de sterkste voorspellers van recidive. Echter, het is tegelijk ook een statisch gegeven: het aantal eerdere justitiecontacten kan door middel van justitieel ingrijpen niet
worden gewijzigd. Dat geldt niet voor de dynamische factoren en executiekenmerken die bij stap 4 aanwezig zijn in de analyse. Daar kan wel op
worden ingegrepen door justitiële interventies zoals het reclasseringswerk. Het is niet ondenkbaar dat de mate waarin dynamische en executiekenmerken voor ex-reclassenten de recidive kunnen voorspellen voor
een (groot) deel wordt ‘weggedrukt’ door hetgeen uiteenlopende exreclassenten gemeenschappelijk hebben: een uitgebreid strafrechtelijk
verleden. Daarom zijn in de laatste stap van de Cox-regressie twee variabelen weggenomen: de veroordelingsdichtheid en de RISc-schaal ‘delictgeschiedenis’. Door het weglaten van deze twee voorspellers krijgen
dynamische factoren en executiekenmerken maximaal de ruimte om te
laten zien hoe zij zijn gerelateerd aan de prevalentie van recidive. De laatste stap van de analyse levert 3RO naar verwachting de meeste aanknopingspunten op voor de inrichting van interventies op de specifieke criminogene leefgebieden. Deze stap is het meest informatief, als het gaat
om de vraag hoe de kans op terugval (verder) kan worden verlaagd.

Eerste verkennende analyses lieten zien dat de relaties tussen de statische en
dynamische factoren en de executiekenmerken en de recidive bij de groep
werkgestraften, aanzienlijk verschilden van de verbanden in de groep ondertoezichtgestelden. In dit rapport is vanaf het begin een onderscheid gemaakt
tussen de recidive in de populatie werkgestraften en de populatie ondertoezichtgestelden. Bij de analyses van de RISc-gegevens is dat niet anders. Het
analyseplan wordt dus apart uitgevoerd voor werkgestraften en ondertoezichtgestelden.

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

5.3

Resultaten

We gaan eerst in op resultaten met betrekking tot de werkstraffen. In paragraaf 5.3.2 volgen de resultaten voor de toezichttrajecten.
Werkstraffen
Om de representativiteit te bepalen van de groep werkgestraften met een
RISc-afname, is deze op een aantal kenmerken vergeleken met de totale
groep van werkgestraften uit dezelfde periode. De groepen blijken op veel
punten vergelijkbaar te zijn, maar er zijn ook verschillen. De procentuele verschillen tussen veel categorieën zijn niet groter dan 6%.12 Op andere kenmerken waren de verschillen tussen beide groepen groter. Zie tabel 5.2 voor een
overzicht.
In de RISc-groep komen verhoudingsgewijs meer werkgestraften voor met
een geweldsdelict en met een (korte) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf als
zwaarste strafonderdeel van de afdoening van de uitgangszaak. Daarnaast
zijn de werkgestraften met een RISc vaker onder de hoede geweest van de
Stichting Verslavingsreclassering GGZ, hetgeen erop duidt dat deze groep een
groter aandeel verslaafde reclassenten herbergt dan de totale groep. Tot slot
krijgen de werkgestraften met een RISc uitgedrukt in het aantal uit te voeren
uren, een relatief lange werkstraf opgelegd.
Al met al duiden de verschillen op een zekere mate van selectiviteit. In verhouding met de totale populatie van werkgestraften, vormt de groep werkgestraften voor wie in dit onderzoek RISc-gegevens beschikbaar zijn een relatief
‘zware’ subgroep. Dit dient men in het achterhoofd te houden bij de interpretatie van resultaten.

12

Zo zijn er kleine verschillen op geslacht, leeftijd (bij uitstroom en bij eerste zaak), geboorteland, strafrechtelijk
verleden, arrondissement van afdoening, doorlooptijd van de werkstraf en de mate van voltooiing.

87

88 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel 5.2

Kenmerken waarop ex-reclassenten met een werkstraf en RISc afwijken van de
populatie werkgestraften in de periode 2005-2008
Personen met een werkstraf
2005-2008 (N=129.619)

Type delict
Geweld (excl. zeden en vermogen met geweld)
Zeden
Vermogen met geweld
Vermogen zonder geweld
Vernieling, lichte agressie en openbare orde
Drugs
Verkeer
Overig
Kantonfeit
Zwaarste afdoening
Vrijheidsstraf >= 6 mnd
Vrijheidsstraf < 6 mnd
Leerstraf
Werkstraf
Voorw. vrijheidsstraf
Geldstraf
Beleidssepot
Transactie overig
Maatregel
Uitvoerende organisatie
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils
Reclassering Nederland
Aantal uit te voeren uren werkstraf (zonder niet opgestarte trajecten)
0-40 uur
41-80 uur
81 uur of meer
Onbekend

%

Personen met werkstraf en
een RISc-afname 2005-2008
(N=6.781)
%

20,6
1,3
1,9
33,2
12,3
10,9
12,8
3,8
1,5

41,5
5,4
4,2
22,2
10,3
7,4
3,8
4,5
0,7

0,6
5,1
1,9
89,6
0,1
0,2
0,1
0,0
0,0

2,0
13,3
5,6
76,6
0,3
0,0
0,0
0,0
0,0

13,7
1,7
84,5

21,7
2,7
75,6

29,7
25,3
25,3
19,7

22,0
19,2
32,6
26,2

Werkstraffen: relatieve invloed van dader- en executiekenmerken
Het resultaat van de reeks Cox-regressies is weergegeven in tabel 5.3. De uitkomstmaat van de analyses is de hazard ratio of ‘exponent beta’ (Exp ß).
Deze coëfficiënt geeft aan in welke mate de betreffende predictor van invloed
is op de recidive. De maat geeft de verhouding weer tussen het recidiverisico
in de groep met een bepaald kenmerk en het ‘normale’ recidiverisico in een
‘referentiegroep’. Hoe meer de hazard ratio afwijkt van 1, hoe groter de
invloed van dit kenmerk op de recidivekans. Een waarde groter dan 1 betekent een relatief hoge recidivekans, een waarde kleiner dan 1 betekent een
lagere recidivekans. Een Exp ß van 1,5 voor het kenmerk ‘man’ bijvoorbeeld,
betekent dat de kans dat mannelijke daders recidiveren bij gelijke scores op
andere factoren 1,5 keer zo groot is als de kans dat vrouwen recidiveren.

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

De noot onder tabel 5.3 maakt duidelijk dat in de eerste vier stappen waarin
extra kenmerken in het model werden opgenomen steeds een significante
verbetering optreedt van de voorspellende waarde van het model. Het uiteindelijke model in stap 4 (en ook in stap 5) laat echter nog steeds een significante waarde zien op de ‘fit’, hetgeen aangeeft dat deze modellen nog niet
helemaal goed passen op de werkelijkheid. De modellen kunnen dus nog verder worden verbeterd. Ook dient opgemerkt te worden dat de periode waarin
werkgestraften met een RISc gevolgd konden worden opliep tot ruim zes jaar.
De invloed van de kenmerken in de tabel hebben dus betrekking op een
periode van maximaal ruim zes jaar waarin ex-reclassenten al dan niet
opnieuw in de fout gingen.
1

In de eerste stap van de Cox-regressie wordt duidelijk dat alle statische
factoren een voorspellende waarde hebben. De sekse van de ex-reclassenten vertoont de verwachte samenhang: mannen hebben een grotere kans
dan vrouwen op een nieuwe strafzaak in de periode na afsluiting van de
werkstraf.13 Ook de startleeftijd en de leeftijd bij uitstroom vertonen het
verwachte, negatieve verband met de prevalentie van recidive: hoe jonger
de reclassent ten tijde van de eerste zaak en hoe jonger de leeftijd bij
afsluiting van de werkstraf, des te groter de kans op terugval. Daarnaast
blijkt de veroordelingsdichtheid inderdaad de sterkste voorspeller: met
het toenemen van het aantal zaken dat een reclassent gemiddeld per jaar
had, stijgt de kans op terugval na de uitgangszaak. Een stijging van de veroordelingsdichtheid met één zaak, vergroot de kans op recidive met een
factor groter dan 4 (Exp ß=4,18). Tot slot werden er ook voor het type
delict en het geboorteland van ex-reclassenten significante verbanden
gevonden. Werkgestraften die een zedendelict, vermogensdelict zonder
geweld, of een ‘overig delict’ hadden gepleegd, vertoonden een grotere
kans op terugval dan werkgestraften veroordeeld voor een geweldsdelict
(niet in de tabel).14 Werkgestraften geboren op de Nederlandse Antillen of
Aruba, in Suriname of in overige niet-westerse landen hadden een groter
kans om te recidiveren dan werkgestraften geboren in Nederland.15 Zoals
vermeld in de inleiding zijn deze patronen echter lastig te duiden; voor
het moment worden deze variabelen meegenomen om te kunnen corrigeren voor hun invloed en de mogelijke overlap met andere variabelen in de
analyse. Het zijn met andere woorden controlevariabelen.

13

Formeel geeft de Exp (B) de verandering weer in de kansverhouding tussen het vóórkomen van recidive en
non-recidive (‘survival’). Voor het gemak stellen we dat de Exp (ȕ) uitdrukking geeft aan de toe- of afgenomen
kans op recidive. Een Exp (B) kleiner dan 1 betekent een kleinere recidivekans bij het toenemen van de waarden van de predictor, een Exp (B) groter dan 1 een grotere recidivekans.
De Exp ß voor categorie ‘zeden’ bedraagt 0,61 (0,48-0,79); voor ‘vermogen zonder geweld’ 0,90 (0,82-1,00) en
voor ‘overig’ 0,66 (0,51-0,86). Er gelden niet-significante verbanden voor ‘vermogen met geweld’: 1,09
(0,92-1,30)’, ‘vernieling’: 0,93 (0,82-1,06), ‘drugs’: 0,87 (0,74-1,01), ‘verkeer’: 0,81 (0,65-1,02) en ‘onbekend’ :
0,93 (0,59-1,47).
De Exp ß voor de categorie ‘Nederlandse Antillen of Aruba’ bedraagt 1,34 (1,11-1,62); voor ‘Suriname’ 1,24
(1,05-1,47) en voor ‘niet-westerse landen’ 1,28 (1,07-1,53). Niet significant verschilden ‘Turkije’: 1,22
(0,96-1,55); ‘Marokko’: 1,01 (0,81-1,25) en ‘overige westerse landen’: 0,82 (0,63-1,07).

14

15

89

90 Recidive na een reclasseringscontact

2

3

4

Het toevoegen van de dynamische leefgebieden uit de RISc in stap 2,
leverde een interessant beeld op. Hoewel introductie van deze leefgebieden in het model leidde tot een significante verbetering van de voorspellende waarde bovenop de bijdrage van de statische factoren, zijn niet alle
leefgebieden even invloedrijk. Vooral de schalen ‘delictgegevens’, ‘relaties
met vrienden en kennissen’ en ‘alcoholgebruik’ vertonen de verwachte
significante positieve samenhang. Dit betekent dat wanneer via de RISc
op deze gebieden ernstige problemen worden gesignaleerd, er dus een
significant grotere kans is op recidive. De andere leefgebieden waren niet
onderscheidend in het voorspellen van de terugval. Dat de predictor
‘delictgegevens’ significant is, is opmerkelijk omdat in de eerste stap de
veroordelingsdichtheid al is opgenomen. Dit wijst erop dat met de factor
‘delictgegevens’ andere aspecten uit het verleden worden gemeten dan de
veroordelingsdichtheid. Gedacht kan worden aan het niet nakomen van
reclasseringsvoorwaarden of het niet voltooien van een oplegde taakstraf.
Daarnaast valt op dat door het toevoegen van de dynamische leefgebieden in de tweede stap de statische predictor sekse niet langer een significante voorspellende waarde heeft. Wellicht dat een deel van de verschillen tussen mannen en vrouwen die de recidive beïnvloeden verklaard
wordt door een van de dynamische factoren, waardoor de relatieve
invloed van sekse minder sterk wordt. Ook wordt duidelijk dat de dynamische leefgebieden iets van de voorspellende kracht van de predictor veroordelingsdichtheid wegnemen.
Het toevoegen van de omvang van de werkstraf (uitgedrukt in het aantal
uit te voeren uren) en de dummy voor missende waarden op deze predictor, in stap 3 van de analyse, was bedoeld om te kunnen corrigeren voor
de daarmee geassocieerde verschillen tussen kortere en langere werkstraffen, bijvoorbeeld in de ernst van het gepleegde delict. Hierdoor zou
in de vierde stap een zuiverder beeld ontstaan van de relatieve samenhang tussen de mate van voltooiing van de werkstraf en de recidive. Het
aantal opgelegde uren bij de werkstraf blijkt een negatieve, significante
samenhang te vertonen: hoe hoger het aantal opgelegde uren, hoe kleiner
de kans op recidive. Het is lastig deze samenhang te duiden. Wellicht dat
langere (kale) werkstraffen vaker een indicatie zijn van minder ernstige
delicten en minder zware daders dan korte werkstraffen indien die
gecombineerd worden met een onvoorwaardelijke gevangenisstraf. Maar
dit is speculatie. De toevoeging van deze variabele verandert overigens
verder weinig aan het beeld van de relatieve invloed van de andere predictoren.
In de vierde stap van de Cox-regressie wordt de mate van voltooiing van
de werkstraf opgenomen als predictor. Als referentiecategorie geldt de
groep ex-reclassenten die de werkstraf hebben voltooid. De ex-reclassenten van wie de werkstraf voortijdig werd beëindigd of van wie de werkstraf
niet startte, worden afgezet tegen deze groep. Beide groepen vertonen de

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

5

verwachte, grotere kans op terugval, maar alleen de groep ex-reclassenten
die de werkstraf voortijdig beëindigde had een significant grotere kans op
recidive. Dit verband wordt aangetroffen met de statische en dynamische
achtergronden in de analyse. Het verschil in recidive tussen ex-reclassenten die de werkstraf wel of niet voltooiden, valt dus niet toe te schrijven
aan deze achtergronden. Het toevoegen van de mate van voltooiing
leidde verder tot kleine verschuivingen in de invloed van andere predictoren.
Het verwijderen van de twee predictoren gerelateerd aan het strafverleden van de werkgestraften, in stap 5 van de analyse, leidt tot de verwachte
verschuiving in de voorspelkracht van de andere predictoren. Dat is te
zien in de laatste kolom van tabel 5.3. Wat betreft de statische factoren is
de invloed van sekse nu opnieuw significant, hetgeen doet vermoeden dat
sekse mogelijk deels een samenhang vertoont met het strafverleden van
werkgestraften. Opvallend is dat de predictor leeftijd bij uitstroom niet
langer een significante voorspellende waarde heeft in deze laatste stap.
Wellicht dat de invloed daarvan wordt vertroebeld door verschillen in het
strafverleden van reclassenten, waardoor we het verwachte verband van
leeftijd bij uitstroom alleen zien wanneer voor het strafverleden wordt
gecontroleerd. Het zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat sommige oudere
reclassenten een veel omvangrijker strafverleden hebben dan jongere
reclassenten; dit druist in tegen het verwachte dempende effect van een
hogere leeftijd bij uitstroom an sich. Alleen wanneer wordt gecorrigeerd
voor dergelijke verschillen in strafverleden tussen jongere en oudere
reclassenten, krijgen we beter zicht op het zuivere effect van leeftijd bij
uitstroom.
Bij de dynamische predictoren wordt de invloed van leefgebieden die eerder al een significante bijdrage leverden sterker en komen ‘huisvesting en
wonen’, ‘opleiding, werk en leren’, ‘emotioneel welzijn’ en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ daarnaast bovendrijven als significante predictoren. Grotere problemen op deze gebieden hangen samen met een
grotere recidivekans. Een uitzondering is het probleemgebied ‘emotioneel welzijn’. Ernstiger problemen op deze schaal houden verband met
een lage kans op recidive, iets wat ook in eerder onderzoek werd geconstateerd (Hildebrand et al., 2012; Van der Knaap & Alberda, 2009).
Tot slot laat de mate van voltooiing eveneens een sterkere samenhang
zien met de recidive: het verwijderen van de twee variabelen over het
strafverleden maken de contrasten tussen ex-reclassenten die het voltooiden en diegenen die dat niet deden, sterker. Zo veel sterker zelfs, dat nu
ook de groepen niet gestart en voltooid significant van elkaar verschillen
in de mate van de terugval van ex-reclassenten. De analyses tonen aan dat
het buiten beschouwing laten van het strafverleden van een reclassent in
de voorspelling van de recidive, (deels) wordt ‘opgevangen’ door verschillende andere variabelen. Dit is van belang, want het merendeel van deze

91

92 Recidive na een reclasseringscontact

variabelen is dynamisch van aard. Het strafrechtelijk verleden is niet te
manipuleren. Het weglaten van deze factor uit de vergelijking geeft optimaal zicht op de factoren die wel te veranderen zijn en die dus aanknopingspunten kunnen bieden voor pogingen om de kans op recidive verder te verlagen.
Tabel 5.3

Cox-regressie van de kans op recidive van ex-reclassenten na beëindiging van
een werkstraf uitgevoerd tussen 2005 en 2008

Predictoren
Sekse (0=man; 1=vrouw)
Leeftijd bij eerste zaak (in jaren)
Leeftijd bij uitstroom (in jaren)
Type delict (0=geweld)
Geboorteland (0=Nederland)
Veroordelingdichtheid
RISc 1 & 2: Delictgegevens
RISc 2: analyse huidig delict
RISc 3: Huisvesting en wonen
RISc 4: Opleiding, werk en leren
RISc 5: Inkomen en omgaan met geld
RISc 6: Relaties met partner, gezin en
familie
RISc 7: Relaties met vrienden en kennissen
RISc 8: Druggebruik
RISc 9: Alcoholgebruik
RISc 10: Emotioneel welzijn
RISc 11: Denkpatronen, gedrag en vaardigheden
RISc 12: Houding
Dummy ooit drugs gebruikt? (0=nee;
1=ja)
Dummy missings op huisvesting./
wonen (0=nee; 1=ja)
Dummy missings op omvang werkstraf
(0=nee; 1=ja)
Omvang werkstraf (in aantal uit te voeren uren)
Mate van voltooiing (0=voltooid)
Contrast met niet uitgezet
Contrast met voortijdig beëindigd

Stap 1
Stap 2
Stap 3
Stap 4
Stap 5
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
0,86* 0,74-0,99 0,87
0,75-1,02 0,87
0,74-1,02 0,87
0,75-1,02 0,76** 0,65-0,89
0,98*** 0,97-0,98 0,98*** 0,98-0,99 0,98*** 0,98-0,99 0,98*** 0,98-0,99 0,97*** 0,96-0,97
0,99
0,99-0,99 0,99*** 0,98-0,99 0,99* 0,99-0,99 0,99* 0,98-0,99 1,00
0,99-1,00
***
**
**
**
***
***
**
**
**
***
4,18*** 3,76-4,66 3,19*** 2,79-3,64 3,18*** 2,78-3,63 3,08*** 2,70-3,52 ----1,19** 1,06-1,33 1,20** 1,07-1,35 1,20** 1,07-1,35 --------------------1,17*** 1,08-1,27
1,12
0,99-1,25 1,12
0,99-1,25 1,11
0,99-1,24 1,20** 1,07-1,36
1,03
0,94-1,13 1,03
0,94-1,13 1,02
0,93-1,12 1,13*
1,02-1,24
1,08
0,98-1,18 1,08
0,98-1,19 1,07
0,97-1,18 1,02
0,92-1,12
1,02
0,93-1,12 1,01
0,93-1,11 1,01
0,93-1,11 1,05
0,95-1,15
1,14*

1,02-1,27 1,14*

1,02-1,28 1,15*

1,03-1,28 1,25*** 1,11-1,40

0,93
0,84-1,04 0,93
0,84-1,04 0,93
0,84-1,04 1,04
1,14*** 1,06-1,22 1,15*** 1,06-1,23 1,15*** 1,07-1,24 1,24***
0,92
0,83-1,01 0,92
0,83-1,01 0,92
0,84-1,02 0,87**
1,13
0,98-1,31 1,11
0,97-1,30 1,11
0,96-1,28 1,17*

0,93-1,16
1,14-1,34
0,78-0,96
1,01-1,37

0,98
1,04

0,87-1,09 0,97
0,94-1,16 1,04

0,87-1,09 0,97
0,94-1,16 1,04

0,86-1,09 0,98
0,93-1,15 1,12*

0,86-1,11
1,01-1,26

1,21

0,99-1,48 1,22

0,99-1,50 1,19

0,97-1,46 1,39**

1,12-1,72

0,90

0,80-1,01 0,86*

0,76-0,97 0,95

0,83-1,07

0,99*

0,99-0,99 0,99** 0,99-0,99 0,99*

0,99*-1,00

***
1,16
0,99-1,35 1,23*
1,04-1,45
1,30*** 1,16-1,45 1,46*** 1,31-1,64

Noot. N=6.781 ex-reclassenten; * p<0,05; ** p<0,01; *** p<0,001. Stap 1 ǻ Ȥ2 (18) = 1471,62, p<0,001; Stap 2: ǻ Ȥ2 (13) = 88,68,
p<0,001; Stap 3ǻ Ȥ2 (2) = 6,16, p<0,05; Stap 4: ǻ Ȥ2 (2) = 21,21, p<0,001. Model na stap 4 Ȥ2 (35) = 1669,82, p<0,001. Model na stap 5
Ȥ2 (34) = 1076,22 p<0,001.

5.3.1

Toezichten

Ook bij de toezichten is eerst gekeken naar de selectiviteit van de reclassenten met een RISc-afname. Uit de analyses bleken geen grote verschillen. Op

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

geen van de kenmerken in dit onderzoek waren de procentuele afwijkingen
tussen de categorieën groter dan 6%. Er is één uitzondering: de strafrechtelijke titel op grond waarvan het toezicht was opgelegd (zie tabel 5.4). De
ondertoezichtgestelden met een RISc-afname kregen iets vaker een toezicht
opgelegd in het kader van een voorwaardelijke veroordeling, en minder vaak
in het kader van een penitentiair programma dan de totale groep van reclassenten met toezicht. De subgroep van reclassenten met een RISc lijkt hiermee een redelijke afspiegeling voor de populatie reclassenten met toezicht.
Tabel 5.4

De strafrechtelijke titel op basis waarvan het toezicht is opgelegd als kenmerk
waarop ondertoezichtgestelden met een RISc afwijken van de populatie
ondertoezichtgestelden in de periode 2005-2008

Titel toezicht

Populatie toezichten
2005-2008 (N=36.196)

Voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie
Voorwaardelijke veroordeling (incl bijz. vw.)
Penitentiair programma (met of zonder ET) of voorwaardelijke invrijheidstelling
Vrijheidsbeperkende maatregel (ISD / SOV)
Vrijheidsbeperkende maatregel (tbs / PIJ)
Diversen

%
15,5
67,6
11,4

Personen met toezicht en een
RISc-afname 2005-2008
(N=12.258)
%
19,4
75,7
0,9

1,8
2,3
1,3

2,5
1,0
0,4

Toezichten: relatieve invloed van dader- en executiekenmerken
In tabel 5.5 zijn de uitkomsten van de hiërarchische Cox-regressie weergegeven. Wat gold voor de werkstraf, geldt ook voor de toezichten: elke stap tot en
met de vierde stap in het model gaat gepaard met een significante verbetering van de voorspellende waarde. Het uiteindelijke model in stap 4 (en ook
stap 5) past echter nog niet goed op de werkelijkheid. Er zijn kennelijk nog
andere factoren die van invloed zijn op de kans op recidive, die niet konden
worden meegenomen in dit onderzoek. Ook voor de ondertoezichtgestelden
geldt dat de analyses een observatieperiode omspannen van maximaal ruim
zes jaar.
1

Na de eerste stap zijn alle statische factoren van invloed op de terugval
van ondertoezichtgestelden, en is de aard van deze invloeden in lijn met
de verwachtingen geformuleerd in de inleiding van dit hoofdstuk. De veroordelingsdichtheid blijkt ook hier weer de sterkste voorspeller te zijn: bij
één zaak meer per actief jaar is de kans op recidive 2,88 keer zo groot. Ook
type delict en geboorteland spelen weer een rol.16

16

De Exp ß voor ‘zeden’ bedraagt 0,60 (CI=0,50-0,72), voor ‘vermogen met geweld’ 1,22 (CI=1,12-1,32), voor
‘vermogen zonder geweld’ 1,15 (CI=1,07-1,23) en voor ‘drugs’ 0,87 (0,78-0,97). Niet significant zijn: ‘vernieling’:
0,99 (CI=0,89-1,09), ‘verkeer’: 0,96 (CI=0,76-1,22), ‘overig’ 0,84 (CI=0,69-1,02) en ‘onbekend’ 0,87
(CI=0,68-1,11). De Exp ß voor ‘Nederlandse Antillen of Aruba´ bedraagt 1,46 (CI=1,31-1,63) en voor ‘overige
niet-westerse landen’ 1,12 (CI=1,00-1,26). Niet significant zijn: ‘Marokko’: 1,01 (CI=0,90-1,14), ‘Suriname’: 1,09
(CI=0,98-1,22), ‘Turkije’ 0,86 (CI=0,70-1,05) en ‘overige westerse landen’: 1,02 (0,89-1,18).

93

94 Recidive na een reclasseringscontact

2

3

4

5

De toevoeging van de dynamische RISc-leefgebieden in stap 2 van de
regressieanalyse verbetert zoals gezegd de voorspellende waarde van het
model. Net als bij de werkgestraften hebben ‘delictgegevens’, ‘relaties met
vrienden en kennissen’ en ‘alcoholgebruik’ de verwachte invloed op de
kans op terugval. Daarnaast zijn bij de ondertoezichtgestelden ook de
leefgebieden ‘huisvesting en wonen’ en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ significant: als er grotere problemen rond huisvesting en grotere cognitieve tekorten bij reclassenten worden geconstateerd, is de kans
op terugval groter. Daarnaast valt op dat het leefgebied ‘druggebruik’ uit
de RISc geen significante bijdrage levert aan de voorspelling, maar de
dummy ‘ooit drugs gebruikt’ wel. Dit laatste blijft ook in de andere stappen zo. Blijkbaar is het onderscheid tussen personen die ooit respectievelijk nooit drugs (zeggen te) hebben gebruikt van grotere waarde voor het
voorspellen van terugval dan de mate van drugsgebruik bij mensen die
ooit drugs hebben gebruikt.
In de derde stap zijn de doorlooptijden van de toezichten opgenomen als
predictor, als controlevariabele voor onder meer de ernst van de uitgangszaken. Deze variabele vertoont een negatieve, significante samenhang met recidive. Dus hoe langer de periode van het toezicht duurt, des
te lager de kansen op terugval zijn. Ook hier is dit verband lastig te duiden. Misschien is het zo dat langere doorlooptijden ook samengaan met
langere perioden van begeleiding en controle en er dus sprake is van een
langere blootstelling aan de werkzame bestanddelen van het toezicht (zie
ook Poort & Eppink, 2009). Dit zou één van de mogelijke verklaringen
kunnen zijn voor de negatieve samenhang die is aangetroffen in het
onderzoeksmateriaal.
In de vierde stap van de analyse wordt de mate van voltooiing toegevoegd, met de groep reclassenten die het toezicht voltooiden als referentiegroep. De reclassenten die het toezicht voortijdig beëindigden of bij
wie het traject niet kon worden gestart, hebben een significant grotere
kans om te recidiveren dan de reclassenten die het toezicht voltooiden.
Dat is op zich natuurlijk niet verwonderlijk, maar ook hier geldt dat dit
verband werd gevonden terwijl er is gecontroleerd voor een groot aantal
relevant geachte achtergronden. Deze kenmerken vormen met andere
woorden geen verklaring voor het geobserveerde verschil. Dat geldt evenmin voor de doorlooptijd van de toezichten.
Ook bij de toezichten zorgt het weglaten van de twee variabelen over het
strafverleden voor veel verschuivingen. Dat blijkt bij stap 5 van de analyse. De predictor leeftijd bij uitstroom verliest zijn voorspellende waarde
in deze laatste stap, overeenkomstig de analyses van de werkstraffen.
Blijkbaar maskeert het strafverleden van reclassenten het verwachte effect
van leeftijd bij uitstroom. Andere predictoren die eerder significant
waren, vertonen nu een nog sterkere samenhang, zoals ‘huisvesting en
wonen’ en ‘ooit drugs gebruikt’. Ook de samenhang tussen de mate van

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

voltooiing en de recidive wordt sterker, in de verwachte richting. Net als
bij de werkstraffen wordt in stap 5 de predictor ‘opleiding, werk en leren’
van positieve invloed, zoals verwacht vanuit de ideeën over sociale binding. ‘Emotioneel welzijn’ lijkt van negatieve invloed te zijn.
Kortom: het (tijdelijk) negeren van variabelen gerelateerd aan het strafrechtelijk verleden geeft gelegenheid aan de dynamische factoren om hun
verband met de kans op recidive te tonen. Voor de behandelpraktijk is dit
relevant, want dynamische factoren kunnen worden aangegrepen om te
interveniëren op de leefgebieden van de reclassenten.
Tabel 5.5

Cox-regressie van de kans op recidive van ex-reclassenten na beëindiging van
een toezicht uitgevoerd tussen 2005 en 2008

Predictoren
Sekse (0=man; 1=vrouw)
Leeftijd bij eerste zaak (in jaren)
Leeftijd bij uitstroom (in jaren)
Type delict (0=geweld)
Geboorteland (0=Nederland)
Veroordelingdichtheid
RISc 1 & 2: Delictgegevens
RISc 2: Analyse huidig delict
RISc 3: Huisvesting en wonen
RISc 4: Opleiding, werk en leren
RISc 5: Inkomen en omgaan met geld
RISc 6: Relaties met partner, gezin en
familie
RISc 7: Relaties met vrienden en kennissen
RISc 8: Druggebruik
RISc 9: Alcoholgebruik
RISc 10: Emotioneel welzijn
RISc 11: Denkpatronen, gedrag en vaardigheden
RISc 12: Houding
Dummy ooit drugs gebruikt?(0=nee;
1=ja)
Dummy missings op huisvesting/wonen
(0=nee; 1=ja)
Doorlooptijd toezichttraject (in dagen)
Mate van voltooiing (0=voltooid)
Contrast met niet uitgezet
Contrast met voortijdig beëindigd

Stap 1
Stap 2
Stap 3
Stap 4
Stap 5
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
Exp (ȕ) CI
0,75*** 0,67-0,83 0,79*** 0,71-0,88 0,79*** 0,71-0,88 0,79*** 0,71-0,88 0,73*** 0,65-0,81
0,97*** 0,97-0,98 0,98*** 0,97-0,98 0,98*** 0,97-0,98 0,98*** 0,97-0,98 0,96*** 0,95-0,97
0,99*** 0,99-0,99 0,99*** 0,98-0,99 0,99*** 0,99-0,99 0,99*** 0,99-0,99 1,00
1,00-1,00
***
***
***
**
***
***
***
***
**
***
2,88*** 2,71-3,07 2,36*** 2,18-2,54 2,34*** 2,16-2,52 2,28*** 2,11-2,46 ----1,13** 1,05-1,22 1,14** 1,06-1,22 1,12*** 1,04-1,21 ----------------1,08** 1,03-1,14
1,08* 1,01-1,14 1,05
0,99-1,11 1,03
0,97-1,09 1,10** 1,04-1,17
1,04
0,98-1,10 1,05
0,99-1,11 1,05
0,99-1,11 1,14*** 1,08-1,22
1,04
0,98-1,10 1,02
0,96-1,08 1,00
0,94-1,06 1,01
0,95-1,08
1,00
0,95-1,06 1,00
0,94-1,05 1,00
0,94-1,05 1,03
0,97-1,09
1,08*

1,01-1,15 1,07*

1,01-1,15 1,07*

1,00-1,15 1,10** 1,03-1,18

0,98
0,92-1,05 0,95
0,89-1,01 0,95
0,89-1,01 1,04
0,97-1,11
1,22*** 1,17-1,28 1,22*** 1,16-1,28 1,21*** 1,15-1,27 1,26*** 1,20-1,32
0,95
0,90-1,02 0,98
0,92-1,05 0,99
0,93-1,05 0,93* 0,87-0,97
1,13* 1,02-1,24 1,11* 1,01-1,23 1,09
0,99-1,21 1,09
0,98-1,20
1,03
0,96-1,12 1,01
0,94-1,09 0,99
0,92-1,07 1,02
0,93-1,10
1,12** 1,04-1,20 1,12** 1,04-1,21 1,12** 1,04-1,21 1,19*** 1,10-1,28
0,95

0,87-1,04 0,93

0,85-1,02 0,91

0,83-0,99 0,99

0,90-1,09

0,99*** 0,98-0,99 0,99*** 0,99-0,99 0,99*** 0,98-0,99
***
***
1,24*** 1,11-1,38 1,32*** 1,17-1,48
1,33*** 1,25-1,41 1,45*** 1,36-1,55

Noot. N 12.258 ex-reclassenten; * p<0,05; ** p<0,01; *** p<0,001. Stap 1: Model Ȥ2 (18) =3194,86, p<0,001; Stap 2: ǻ Ȥ2 (13) =239,37,
p<0,001; Stap 3: ǻ Ȥ2 (1) = 87,27, p<0,001; Stap 4: ǻ Ȥ2 (2) = 78,79, p<0,001. Model na stap 4 Ȥ2 (34) =3693,84; p<0,001; Model na stap
5 Ȥ2 (33) = 2767,90; p<0,001.

95

96 Recidive na een reclasseringscontact

5.4

Conclusie met betrekking tot de complexe samenhang

Hoofdstuk 5 bevat een verdiepende analyse van de recidive van ex-reclassenten. Het beschrijft de relatieve invloed van statische en dynamische achtergronden en executiekenmerken op de recidivekans van een belangrijk segment van de werkgestraften en ondertoezichtgestelden. Het blijkt dat voor de
onderzochte groepen ex-reclassenten de veroordelingsdichtheid, dit is het
gemiddeld aantal strafzaken per jaar in de strafrechtelijke carrière van de
reclassent, de grootste positieve invloed heeft. Ook de andere statische factoren laten de verwachte verbanden zien (Lissenberg et al., 2001; Wartna,
2009). Opvallend daarbij is dat de verwachte negatieve invloed van een
hogere leeftijd bij afsluiting op de recidive alleen optreedt wanneer wordt
gecontroleerd voor verschillen in het strafverleden van reclassenten.
Daarnaast is een belangrijke uitkomst dat voor zowel werkgestraften als
ondertoezichtgestelden drie dynamische factoren uit het RISc-instrument
een toegevoegde, voorspellende waarde hebben in de terugval van ex-reclassenten, naast de statische factoren. Het gaat hier dan om ‘delictgegevens’,
‘relaties met vrienden en kennissen’ en ‘alcoholgebruik’. Voor de ondertoezichtgestelden horen daar ook nog de RISc-schalen ‘huisvesting en wonen’
en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ bij. Op deze schaal wordt onder
meer vastgelegd of de reclassent problemen ondervindt bij huisvesting en of
er cognitieve tekorten bestaan. Al deze dynamische factoren laten bij beide
groepen verwachte verbanden zien: grotere problemen op de leefgebieden
gaan samen met een significant grotere recidivekans na afsluiting van de
werkstraf of het toezicht.
Ten derde bleek er bij beide groepen ook een significante samenhang te
bestaan tussen het voltooien van de werkstraf of het toezicht en de recidive.
Eerder in dit rapport was al duidelijk dat er een significante samenhang
bestond tussen deze variabelen. Echter, in de verdiepende analyses is statistisch gecorrigeerd voor een keur aan statische en dynamische achtergronden
waarvan vele een verklaring hadden kunnen bieden voor de aanwezigheid
van een bivariaat verband. De meerwaarde van de hier uitgevoerde analyses
is dat zij laten zien dat ondanks het gelijktrekken van reclassenten op zoveel
achtergronden, de kans op terugval na een voltooide interventie nog steeds
significant kleiner is dan de kans op terugval nadat de werkstraf of het toezicht voortijdig is beëindigd. Kunnen we dit opvatten als een bewijs voor de
werkzaamheid of effectiviteit van de werkstraf of het toezicht? Nee, dat kan
niet. Maar het is wel een aanwijzing in die richting, een aanwijzing voor de
effectiviteit van de interventies die sterker is dan een simpele, bivariate
samenhang. In het slothoofdstuk komen we hier op terug.
Tot slot lieten de laatste stappen van beide analyses zien dat variabelen gerelateerd aan het strafrechtelijk verleden voorspelkracht ‘wegkapen’ bij dynamische factoren en executiefactoren. Het weglaten van indices met betrekking tot het strafverleden leidt ertoe dat de deze factoren een sterker verband

De recidive van ex-reclassenten nader bekeken: de relatieve invloed van daderkenmerken en executiefactoren

laten zien en dat dynamische factoren komen bovendrijven die eerder niet
van invloed leken te zijn (‘opleiding, werk en leren’ bijvoorbeeld, en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ bij de werkstraffen). Dit wijst erop dat er
aanknopingspunten zijn voor behandeling, maar dat die soms moeilijk te
vinden zijn omdat ze schuilgaan achter wat veel probleemgevallen bindt: een
uitgebreid stafrechtelijk verleden.
Tegelijkertijd mag niet uit het oog worden verloren dat ondanks de gepleegde
reclasseringsinterventies er kennelijk nog steeds criminogene problemen op
de diverse leefgebieden bestaan die verband houden met latere recidive. Dat
tonen de hier uitgevoerde analyses evengoed aan. Er blijft dus ruimte voor
verbetering en dat geldt vooral voor de effectiviteit van het toezicht. De werkstraf, althans de kale werkstraf, is niet gericht op het oplossen van criminogene tekorten. Hoe het ook zij, de dynamische factoren die in de hier
beschreven analyses overeind blijven als significante predictoren van recidive, zijn allicht de leefgebieden waarop het reclasseringswerk nog sterker
dan voorheen zou moeten focussen om effectief te zijn.

97

6

Slotbeschouwing
Werkstraffen en toezichten zijn belangrijke middelen voor de reclasseringsorganisaties om criminaliteit te helpen voorkomen en de recidive onder justitiabelen terug te dringen. Reclassering Nederland (RN), de Stichting Verslavingsreclassering GGZ (SVG) en het Leger des Heils Jeugdzorg & Reclassering
(LdH-JR), samen bekend onder de naam 3RO, hebben het WODC gevraagd
de personen die een werkstraf kregen of onder toezicht werden gesteld toe te
voegen aan het vaste onderzoek van de Recidivemonitor. In de voorgaande
hoofdstukken is verslag gedaan van de eerste stappen in de ontwikkeling van
een systeem voor periodieke metingen van de uitstroomresultaten van beide
groepen. Dit rapport geeft een overzicht van de gegevens die beschikbaar zijn
voor de metingen, het beschrijft de ontwikkeling en achtergronden van de
terugval van werkgestraften en ondertoezichtgestelden en bevat een verdiepende analyse aan de hand van gegevens uit de Recidive Inschattingsschalen
(RISc), het instrument dat 3RO gebruikt voor screening en onderzoek naar de
achtergronden van het delictgedrag van de cliënten.
De metingen die in het kader van dit onderzoek zijn uitgevoerd, vormen het
startpunt van een jaarlijkse reeks van metingen naar de terugval van deze
groepen ex-reclassenten. Op deze wijze kan de ontwikkeling van de recidive
op de voet worden gevolgd en wordt er een landelijke database opgebouwd
die op tal van manieren kan worden ingezet voor verdiepend onderzoek. De
database zal de basis vormen voor systematische beschrijvingen van de aard
en omvang van belangrijke delen van de reclasseringspopulatie en voor
onderzoek naar de effectiviteit van de sancties die 3RO uitvoert.
In dit slothoofdstuk laten we de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek
nog eens de revue passeren. Dit gebeurt aan de hand van de gehanteerde
onderzoeksvragen. De bespreking van de resultaten geeft een goed beeld van
de inhoud van de database en van de mogelijkheden die deze biedt om
onderzoek te doen.
1

Hoe ziet de populatie van daders en verdachten eruit die in het kader van
een werkstraf of toezichttraject onder de zorg en aandacht vielen van de
reclasseringsinstellingen?

De werkstraf is ander type sanctie dan een toezichttraject. Sterker dan de
werkstraf is het toezicht gericht op gedragsverandering en risicobeheersing.
De werkstraf is vooral punitief bedoeld (Poort, 2009) en wordt ingezet in
andere situaties. De verwachting is dan ook dat de achtergronden van ondertoezichtgestelden zullen verschillen van die van de werkgestraften.
In 2009 werd in totaal bij bijna 33.000 volwassenen een werkstraf afgesloten
en werd bij ruim 12.000 personen een periode van toezicht beëindigd. Dit
betroffen zowel voltooide als voortijdig beëindigde werkstraffen en toezichten. Ter vergelijking: ruim 31.000 personen stroomden dat jaar uit een penitentiaire inrichting uit. De groep van volwassen ex-gedetineerden fungeerde
in dit onderzoek als vergelijkingsgroep om de resultaten onder de werkge-

100 Recidive na een reclasseringscontact

straften en ondertoezichtgestelden reliëf te geven. De drie sanctiegroepen:
werkgestraften, ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden, overlappen
elkaar enigszins. De groep werkgestraften bevatte in 2009 ruim 4.000 personen die dat jaar ook werden gedetineerd. Er waren dat jaar ruim 2.000 personen die naast de werkstraf ook een toezicht hadden. Iets meer dan 600 personen sloten in 2009 zowel een werkstraf, een periode van toezicht als een
detentie af.
De drie groepen zijn vergelijkbaar qua leeftijd en sekse: de daders zijn gemiddeld 34 jaar (met een vergelijkbare spreiding) en voornamelijk van het mannelijke geslacht. Verschillen in het profiel van de drie groepen komen naar
voren als wordt gekeken naar het geboorteland en de omvang van de criminele carrière. In vergelijking met de ex-gedetineerden is een groter aandeel
van de werkgestraften en ondertoezichtgestelden in Nederland geboren.
Werkgestraften zijn vaker first offender, hebben gemiddeld gesproken een
minder uitgebreid strafrechtelijke verleden en startten hun criminele carrière
op iets latere leeftijd dan ondertoezichtgestelden. Ex-gedetineerden hebben
op deze punten weer een zwaarder profiel dan ondertoezichtgestelden.
Net als bij de vrijheidsstraf wordt de werkstraf het meest opgelegd bij vermogensdelicten zonder geweld. Een toezicht volgt het vaakst op een geweldsdelict. Bij de werkgestraften is de werkstraf meestal ook de zwaarste strafcomponent in de afdoening van de strafzaak. Het toezicht vindt vaak plaats
in vervolg op een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf of in combinatie met een
werkstraf, maar ook in het kader van een voorwaardelijke vrijheidsstraf.
Amsterdam, Rotterdam en Den Haag zijn de arrondissementen waar de
meeste werkstraffen en toezichten worden uitgevoerd.
Het onderzoek bood ook de mogelijkheid kenmerken van de uitvoering van
de werkstraffen en toezichten in de analyses te betrekken. Reclassering
Nederland neemt de meerderheid van de interventies voor haar rekening,
gevolgd door de Stichting Verslavingsreclassering GGZ en het Leger des Heils
Jeugdzorg & Reclassering. Een toezichttraject heeft gemiddeld gesproken een
doorlooptijd van vijftien maanden. In circa twee derde van de gevallen werd
het opgelegd om toe te zien op de (bijzondere) voorwaarden bij een voorwaardelijke veroordeling; in een vijfde van de gevallen bij een voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie. Voor de werkstraffen bedroeg het aantal
uit te voeren uren in 2009 gemiddeld 70 uur. Ruim 40% van de werkstraffen
werd uitgevoerd bij organisaties in de non-profitsector (bijvoorbeeld een
zorginstelling), één op de drie werkstraffen maakte deel uit van een intern
groepsproject uitgevoerd bij Reclassering Nederland. Voor de overige werkstraffen ontbrak deze informatie. Het merendeel van de werkstraffen en toezichten werd volledig uitgevoerd. Het beeld bij de werkstraffen is op dit punt
wat gunstiger dan bij de toezichten: in 2009 werd 88% van de werkstraffen
tegen 71% van de toezichten succesvol afgerond. Hieruit volgt dat 12% van de
werkstraffen en 29% van de toezichten voortijdig werd afgebroken.

Slotbeschouwing

Bovenstaande profielschets maakt duidelijk dat er verschillen bestaan tussen
de werkgestraften en ondertoezichtgestelden. De werkgestraften vormen een
‘lichte’ groep in vergelijking met de ondertoezichtgestelden en deze laatsten
kennen op hun beurt weer een minder zwaar profiel dan de ex-gedetineerden. Zo hebben werkgestraften een minder omvangrijk strafrechtelijk verleden, plegen ze lichtere delicten en ronden ze hun interventie vaker succesvol
af dan ondertoezichtgestelden. Verwacht mag worden dat de recidive in de
groep werkgestraften lager is dan bij ondertoezichtgestelden, en dat de recidive onder ex-gedetineerden het hoogst is.
2

Wat is het recidivebeeld in de onderzoeksgroepen: welk deel van de exreclassenten kwam na afsluiting van het reclasseringscontact opnieuw in
aanraking met justitie naar aanleiding van een (ernstig of zeer ernstig)
misdrijf?

Het recidiveonderzoek laat inderdaad zien dat werkgestraften minder vaak
en minder ernstig opnieuw in de fout gaan vergeleken met ondertoezichtgestelden en dat ondertoezichtgestelden op hun beurt weer minder vaak recidiveren dan ex-gedetineerden. Twee jaar na beëindiging van de werkstraf in
2009 kwam 31% van de werkgestraften opnieuw in contact met justitie voor
het plegen van enig misdrijf. Voor de ondertoezichtgestelden bedroeg dit
percentage 39% en voor de ex-gedetineerden bijna 48%. Indien wordt ingezoomd op de ‘ernstige’ en ‘zeer ernstige recidive’, dan blijkt dat 22% van de
werkgestraften binnen twee jaar een nieuw, ernstig misdrijf pleegt en 3% van
de werkgestraften een zeer ernstig misdrijf. Bij de ondertoezichtgestelden liggen deze percentages op respectievelijk 32% en 6%. Bij ex-gedetineerden is
dit 40% en 8%.
Voor de goede orde: de verschillen in de recidive wijzen niet, of in elk geval
niet per se, op verschillen in de effectiviteit van de sancties. De base rates van
de recidive in de sanctiegroepen reflecteren de ‘zwaarte’ van de drie daderpopulaties. Ex-gedetineerden en ondertoezichtgestelden hebben andere achtergronden dan werkgestraften.
3

Wat is de ontwikkeling in het recidivebeeld in de periode 2002-2009, rekening houdend met verschuivingen die zich in de achtergrondkenmerken
van de groepen ex-reclassenten hebben voorgedaan?

Verschuivingen in de achtergronden van justitiabelen, ook binnen één daderpopulatie, maken het lastig om de recidivepercentages van opeenvolgende
jaren met elkaar te vergelijken. Om de trends in de recidivecijfers beter te
kunnen duiden worden de cijfers in de Recidivemonitor met behulp van statistische modellen gecorrigeerd. De gecorrigeerde cijfers geven de hoogte van
de recidive weer onder de assumptie dat de jaarcohorten dezelfde samenstelling hadden. Na correctie zijn de ‘instroomverschillen’ als het ware geneutra-

101

102 Recidive na een reclasseringscontact

liseerd en wordt de ‘netto-ontwikkeling’ van de recidive in de populatie in
beeld gebracht. Met de modellen wordt ook gecontroleerd of er sprake is van
significante registratie-effecten, bijvoorbeeld naar aanleiding van schommelingen in het landelijke ophelderingspercentage.
De gecorrigeerde prevalentie van algemene recidive laat in de periode 2002–
2009 voor beide groepen ex-reclassenten een lichte daling zien. Onder de
werkgestraften nam het percentage personen dat binnen twee jaar een nieuw
justitiecontact had vanwege enig misdrijf met 4,7 procentpunten af van
36,2% naar 31,5%. Bij de ondertoezichtgestelden daalde de prevalentie van
44,5% in 2002 naar 39,5% in 2009. Overigens heeft ook in de populatie van exgedetineerden een afname plaatsgevonden. Gerekend over dezelfde onderzoeksperiode met 8,3 procentpunt, van 56% in 2002 naar 47,7% in 2009.
De daling bij de werkgestraften en ondertoezichtgestelden kan niet worden
toegeschreven aan veranderingen in de gemeten achtergronden van de exreclassenten, want daarvoor werd gecorrigeerd. De daling van de strafrechtelijke recidive zou erop kunnen wijzen dat 3RO in de loop der jaren beter is
gaan presteren. In andere sectoren van de strafrechttoepassing is echter ook
een afname van de strafrechtelijke recidive te zien, zo blijkt uit cijfers van de
Recidivemonitor (Wartna et al., 2012). Bij jeugdigen die uitstroomden uit een
JJI daalde de tweejarige recidive in de periode 2002 en 2009 met bijna 3% en
ook in de totale populatie van vervolgde daders vond een daling plaats. Wellicht is het zo dat het strafrechtelijk beleid in meerdere sectoren zijn vruchten
afwerpt. Zeker is dit echter niet, omdat in dit onderzoek alleen de storende
invloed van de gemeten kenmerken kon worden gecorrigeerd. Mogelijk zijn
er nog andere, niet-gemeten instroomverschillen die de uitkomsten van de
metingen zouden kunnen verklaren. Gelijktijdig met het opstellen van dit
rapport loopt er een onderzoek naar de achtergronden en oorzaken van de
daling van de recidivecijfers in Nederland. De uitkomsten van dat onderzoek
maken het mogelijk de cijfers te duiden – ook die van de reclasseringssector.
4

Hoe valt de recidive uit voor beide groepen ex-reclassenten als er wordt uitgesplitst naar persoons- en zaakkenmerken en executiegegevens?

Alle in dit onderzoek gemeten kenmerken hangen significant samen met de
prevalentie van tweejarige recidive. Dit geldt voor de werkgestraften en
ondertoezichtgestelden, maar ook voor de ex-gedetineerden uitgestroomd in
2009. Mannelijke ex-reclassenten laten een grotere terugval zien dan vrouwelijke daders – een bekend verband dat veel voorkomt in de criminologische
literatuur. Leeftijd en startleeftijd hangen negatief samen met de kans op
recidive. Ook dit verband zien we vaker. Hoe jonger men was bij de uitgangszaak of ten tijde van het eerste justitiecontact, des te groter is de kans dat er
na de uitgangszaak recidive optreedt. Ook de omvang van het strafrechtelijk
verleden speelt een rol. Hoe meer eerdere contacten, des te groter de kans op
recidive. Daders geboren op de Nederlandse Antillen of Aruba, in Marokko of

Slotbeschouwing

Suriname vertoonden een grotere terugval dan daders geboren in Nederland.
Dit geldt voor alle sanctiegroepen.
In elk van de drie groepen werd de laagste terugval geconstateerd onder de
zedendelinquenten. Bij ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden is de
recidivekans het grootst onder daders die een vermogensdelict pleegden
(met of zonder geweld). Onder de werkgestraften was de terugval het grootst
na een vermogensdelict met geweld. Afgaand op de afdoening van de zaak
kwam het hoogste percentage recidivisten voor in de groep waarbij de werkstraf werd gecombineerd met een lange vrijheidsstraf. Voor de ondertoezichtgestelden en ex-gedetineerden was de terugval juist het hoogst als er (aanvullend) sprake was van een korte celstraf, dat wil zeggen korter dan zes maanden.
Het huidige onderzoek onderscheidt zich van eerdere recidivestudies doordat het executiekenmerken van de werkstraf en het toezicht in de analyses
betrekt. Zo is nagegaan of ex-reclassenten die de werkstraf of het toezicht voltooiden minder recidiveerden dan ex-reclassenten die deze interventies
voortijdig beëindigden. Op basis van de veronderstelling dat het doorlopen
van de werkstraf de recidive helpt verlagen (Poort & Eppink, 2009) en
wetende dat het mislukken van een werkstraf samenhangt met criminogene
problemen op het vlak van werk, verslaving en motivatie (Lünnemann et al.,
2005), ligt het voor de hand dat de mate van voltooiing van de werkstraf
samenhangt met de kans op recidive. Hetzelfde geldt voor toezicht: de literatuur laat zien dat effectief toezicht in termen van recidivevermindering een
combinatie is van controlerende en begeleidende activiteiten (Bonta et al.,
2000). Bij een voltooid toezichttraject zijn deze activiteiten volledig afgerond.
Daarom is de verwachting dat de kans op recidive geringer is bij volledige
voltooiing.
Alle executiegegevens die in dit onderzoek zijn meegenomen vertonen
samenhang met de recidive binnen twee jaar. Zo bestaan er verschillen tussen de drie uitvoerende reclasseringsorganisaties, zowel voor de werkgestraften als ondertoezichtgestelden uit 2009. De verschillen zijn waarschijnlijk
terug te voeren op de aard van de doelgroepen die de organisaties bedienen.
Sancties uitgevoerd door SVG betreffen vaker verslaafde reclassenten. Reclassering Nederland bedient een meer heterogene groep reclassenten. Het Leger
des Heils richt zich op dak- en thuislozen.
De doorlooptijd van het toezicht vertoont een negatieve samenhang met
recidive: hoe langer de looptijd, des te lager de terugval. Hier zijn verschillende verklaringen voor. Voortijdig beëindigde toezichten die meer recidive
te zien geven, zijn vaak korter. Maar het zou ook kunnen dat een langer traject betere mogelijkheden biedt om aan gedragsverandering te werken, hetgeen de recidive remt. Onder de werkgestraften vertoont het aantal uit te voeren uren ook een licht negatieve samenhang met de mate van terugval. Een
groter aantal uit te voeren uren geeft lagere recidivekansen. Extern uitgevoerde werkstraffen hangen samen met een lagere terugval dan werkstraffen

103

104 Recidive na een reclasseringscontact

uitgevoerd door middel van interne groepsprojecten. Dit laatste is niet verwonderlijk, want reclassenten met een hoog recidiverisico worden eerder op
interne groepsprojecten geplaatst.
Zowel bij werkgestraften als bij ondertoezichtgestelden bleek zoals verwacht
een groot verschil te bestaan tussen de recidivepercentages van ‘afmakers’ en
‘afhakers’. Personen die de interventie volgens plan voltooiden, vielen minder vaak terug dan personen die de interventie voortijdig beëindigden. Deze
samenhang is geen bewijs dat de bewuste interventie effectief is. Het kan ook
zijn dat de ‘afhakers’ op voorhand al een hogere recidivekans hadden. Meer
in het algemeen mogen de gevonden verbanden niet gezien worden als causale verbanden; zij zeggen nog weinig over de wijze waarop de toezichten en
werkstraffen van invloed zouden zijn op de recidive. Bovendien hangen de
verzamelde dader- en executiegegevens ook onderling samen. Daar moet
rekening mee worden gehouden.
5

In welke samenhang zijn de persoons-, delict- en afdoeningskenmerken
van voorspellende waarde voor de recidive die optreedt na een werkstraf of
een toezichttraject als ook informatie over de criminogene factoren uit de
RISc in de analyse wordt meegenomen?

Bij een multivariate analyse wordt bij de voorspelling van een bepaalde uitkomst (hier: het al dan niet voorkomen van recidive) rekening gehouden met
de onderlinge samenhang van de voorspellende factoren. Toepassing van
Cox-regressie op het deel van de populatie waarvoor gegevens uit RISc-afnames beschikbaar waren, wees uit dat de ‘veroordelingsdichtheid’ zowel voor
werkgestraften als voor ondertoezichtgestelden het sterkste positieve verband met recidive vertoont. De veroordelingsdichtheid is gerelateerd aan de
omvang van het strafrechtelijk verleden van de ex-reclassenten. Het is het
gemiddeld aantal eerdere strafzaken berekend over de jaren dat men zich crimineel actief toonde. Daarnaast bleken in beide groepen naast statische factoren drie à vier dynamische factoren uit het RISc-instrument een additionele, voorspellende waarde te hebben. Dit waren de factoren ‘relaties met
vrienden en kennissen’ en ‘alcoholgebruik’. Bij de ondertoezichtgestelden
bleken ook ‘huisvesting en wonen’ en ‘denkpatronen, gedrag en vaardigheden’ een eigen bijdrage te hebben. Afgaand op de bindingstheorie van Hirschi (1969) laten deze dynamische factoren de verwachte verbanden zien:
ernstiger problemen op de genoemde leefgebieden gaan samen met een significant grotere recidivekans.
Bij de multivariate analyse bleef in beide groepen het verband tussen het al
dan niet afronden van de interventie en het voorkomen van recidive zichtbaar. In tegenstelling tot hiervoor, is dit wel een aanwijzing voor de mogelijke
effectiviteit van werkstraffen en toezichten, omdat er nu gecorrigeerd is voor
een keur aan statische en dynamische achtergronden. Dus ook na het wegwerken van belangrijke instroomverschillen tussen de mensen die wel of niet

Slotbeschouwing

de interventie afrondden, is er nog steeds een significant kleinere kans op
terugval indien de werkstraf of het toezicht volgens plan werd afgerond. Is dit
dan een sluitend bewijs voor de werkzaamheid van de interventies van de
reclassering? Nee, dat voert te ver. Mogelijk zijn er nog meer instroomverschillen waar niet voor kon worden gecorrigeerd. Maar het wijst wel in die
richting. Het resultaat is in elk geval een sterkere aanwijzing voor de mogelijke effectiviteit van het reclasseringswerk dan een simpele correlatie tussen
het uitblijven van recidive en het afronden van de interventie.
De analyses wezen verder uit dat variabelen gerelateerd aan het ‘strafrechtelijk verleden’ de mogelijke invloed van andere, dynamische en executiefactoren maskeren. Het weglaten van indicatoren van het strafverleden van werkgestraften en ondertoezichtgestelden uit het model leidt ertoe dat sommige
factoren een sterker verband met recidive laten zien en dat er dynamische
factoren komen bovendrijven die eerder nog niet van invloed leken te zijn.
Dat geldt met name voor ‘opleiding, werk en leren’. Dat is interessant, want
in tegenstelling tot een historische factor als de omvang van het strafrechtelijk verleden, biedt een dynamische factor meer aanknopingspunten voor het
uitvoeren van gerichte interventies.
Dit onderzoek levert een gunstig beeld op van het reclasseringswerk. Tegelijkertijd dient echter opgemerkt te worden dat de dynamische factoren ook na
voltooiing van de interventies nog van invloed blijken te zijn op de recidive in
daaropvolgende jaren. Indien alle interventies volstrekt succesvol zouden
zijn geweest, hadden we deze verbanden niet gevonden. De interventies zouden dan alle problemen op de dynamische factoren van de ex-reclassenten
hebben opgelost en dan zouden deze factoren geen voorspellende waarde
meer hebben gehad voor de terugval van personen in dit onderzoek. Dat is
duidelijk niet het geval: er bestaan nog steeds criminogene problemen, ook
nadat de interventies zijn uitgevoerd en er is ook nog sprake van recidive. Er
lijkt met andere woorden nog ruimte voor verbetering te zijn. Welke bijdragen de werkstraffen en toezichten precies hebben geleverd aan de reductie
van de recidivekansen kan op grond van dit onderzoek niet worden bepaald.
Om de impact van het reclasseringswerk beter in beeld te krijgen zou de RISc
bij alle reclassenten twee keer moeten worden afgenomen, vóór de interventie en na de interventie. Via herhaalde afname kan worden bepaald welke
verbeteringen de interventies teweeg hebben gebracht op de dynamische
leefgebieden. Verbeteringen op de leefgebieden zouden gepaard moeten
gaan met een verlaging van het recidiverisico.

6.1

Slot

Dit onderzoek kent een aantal beperkingen. Een belangrijke is dat de afhankelijke variabele bestaat uit de strafrechtelijke recidive. Alleen de geregistreerde criminaliteit, i.c. de criminaliteit die onder de aandacht komt van het

105

106 Recidive na een reclasseringscontact

OM, werd met dit onderzoek in kaart gebracht en dat is natuurlijk slechts een
deel van de daadwerkelijk gepleegde criminaliteit. Strafbare feiten die niet
worden ontdekt, opgespoord of doorgegeven aan het OM, vallen buiten het
zicht van de Recidivemonitor. In theorie is het denkbaar dat de verbanden
die in dit onderzoek aan het licht zijn gekomen anders zouden zijn uitgevallen als een groter deel van de gepleegde criminaliteit in de analyses zou zijn
betrokken. Men zou dit kunnen achterhalen door andere bronnen in te zetten. Zelfrapportage is dan een mogelijkheid. Daders zou gevraagd kunnen
worden openheid te geven over de delicten die zij na de reclasseringsinterventies hebben gepleegd. Ook een methode als zelfrapportage kent echter
haar beperkingen. Het is onwaarschijnlijk dat alle daders alle delicten die zij
hebben gepleegd zullen toegeven. Bovendien is het bevragen van respondenten logistiek een probleem. Voor het opzetten van een jaarlijkse monitor op
nationale schaal is het gebruik van zelfrapportage geen haalbare kaart. De
OBJD belicht niet alle criminaliteit, maar het deel dat zij belicht wordt wel
volledig en op consistente wijze weergegeven. De criminaliteit die onder de
aandacht wordt gebracht van het OM komt bovendien overeen met de criminaliteit waarop de reclassering gevraagd wordt te reageren. De werkstraffen
en toezichttrajecten die 3RO uitvoert, grijpen immers aan op de criminaliteit
die door het OM werd geregistreerd. Alleen daarom al is de OBJD een
geschikte bron voor dit onderzoek, temeer omdat daar waar nodig rekening
wordt gehouden met fluctuaties in de aangiftebereidheid en het landelijke
ophelderingspercentage.
Dit onderzoek draagt bij tot de kennis over de uitkomsten van het werk van
de reclassering. Het geeft echter geen volledig zicht op de effecten van de
interventies die 3RO uitvoert. Om de effecten van strafrechtelijke interventies
met behulp van recidivecijfers vast te stellen moeten de cijfers worden vergeleken met die van vergelijkbare justitiabelen die de bewuste interventie niet
hebben ondergaan (cf. Hatcher et al., 2012). In dit onderzoek is voor tal van
‘instroomverschillen’ gecorrigeerd, zowel bij de beschrijving van de ontwikkeling van de recidivecijfers in de tijd, als bij de multivariate analyse op de
aanvullende RISc-gegevens die voor een deel van de onderzochte populatie
beschikbaar waren. Het inzetten van statistische methoden maakt het mogelijk alternatieve verklaringen voor de uitstroomresultaten uit te sluiten. Dat is
een stap in de goede richting, maar een hard bewijs van de effecten van de
werkstraffen en toezichten die 3RO uitvoert levert het niet op. Illustratief in
dit verband is het verschil in recidive tussen de personen die de werkstraf of
het toezicht volgens plan hebben afgerond en de ex-reclassenten die de
interventie voortijdig afbraken. In de laatste groep is de recidive veel hoger,
ook als er is gecorrigeerd voor tal van factoren die daar een verklaring voor
zouden kunnen bieden, zoals de omvang van het strafrechtelijk verleden, de
leeftijd van de reclassent en tal van dynamische factoren. Het resultaat is
opmerkelijk. Het brengt ons dichter bij het antwoord op de vraag of de werk-

Slotbeschouwing

straf en het toezicht een remmende werking hebben op de recidive. Dat antwoord is positief, maar een kiezelhard bewijs is het zeker niet. Er zijn immers
in theorie nog andere factoren denkbaar die niet in de analyse zijn meegenomen, maar die wel samenhangen met recidive, bijvoorbeeld de mate van
sociale controle in de omgeving waarin men na de interventie terechtkomt.
Iemands leefstijl, vriendengroep en dagbesteding hebben alle mogelijk
invloed op het wel of niet recidiveren na beëindiging van de interventie. Om
uitsluitsel te krijgen over de vraag of er een oorzakelijk verband bestaat tussen justitiële interventies en het niveau van de recidive, zijn experimenten
nodig met willekeurige toewijzing. De ervaring leert echter dat dergelijk
onderzoek in een justitiële setting moeilijk te realiseren is. Zolang dat zo is,
zullen we genoegen moeten nemen met meer pragmatische onderzoeksdesigns, zoals bijvoorbeeld in de onderhavige studie is toegepast.
Het huidige onderzoek heeft duidelijk gemaakt op welk niveau de recidive
van de werkgestraften en ondertoezichtgestelden zich bevindt. Het WODC
zal 3RO jaarlijks een terugkoppeling geven over de ontwikkeling en achtergronden van de recidive van deze twee grote groepen ex-reclassenten. Met de
procedures die zijn ontwikkeld is dat relatief eenvoudig. De aanpak van de
Recidivemonitor brengt voordelen met zich mee. De gestandaardiseerde
werkwijze maakt het mogelijk om de recidive van verschillende sanctiegroepen onderling te vergelijken. Met de metingen die we gaan volgen wordt niet
alleen duidelijk of de (gecorrigeerde) recidive van de werkgestraften en
ondertoezichtgestelden de komende jaren verder zal dalen of zich bijvoorbeeld stabiliseert, maar ook in hoeverre deze ontwikkeling overeenkomt of
afwijkt van de trends in andere sectoren van de strafrechttoepassing, zoals bij
ex-gedetineerden, jeugdige daders, of ex-terbeschikkinggestelden.
Een gestandaardiseerde aanpak biedt betere mogelijkheden om de ontwikkelingen van de recidive onder ex-reclassenten te duiden. Omdat de Recidivemonitor opereert op landelijke schaal worden met het monitoren van de
terugval van grote groepen ex-reclassenten bovendien omvangrijke databestanden opgebouwd. De bestanden bieden zeer goede mogelijkheden voor
aanvullend, verdiepend en gespecialiseerd onderzoek. Dit heeft ook te
maken met het feit dat 3RO bereid is gebleken om de RISc-gegevens voor
onderzoeksdoeleinden beschikbaar te stellen. De RISc-gegevens en de
andere achtergrondkenmerken en executiegegevens maken dat er zeer veel
onderscheidingen in het onderzoeksmateriaal kunnen worden aangelegd.
Het maakt de database in opbouw de geknipte bron voor de beantwoording
van tal van (beleids)vragen op het terrein van de reclassering.
Zo maakt het feit dat er informatie voorhanden is over de dag van aanvang en
de dag van afsluiting van de werkstraf en het toezicht het mogelijk om onderzoek te gaan doen naar de mate en aard van de recidive tijdens de uitvoering
van deze extramurale sancties. Een andere mogelijkheid is om het eerdere
onderzoek naar de succes- en faalfactoren van de werkstraf en het toezicht

107

108 Recidive na een reclasseringscontact

(Abraham et al., 2007) te herhalen op meer actuele gegevens en deze te koppelen aan data uit de Recidivemonitor. Het huidige onderzoek maakt duidelijk dat er verschillen bestaan in de kans op recidive tussen voltooide en niet
afgeronde trajecten. Een nieuw onderzoek naar de succes- en faalfactoren
zou ertoe kunnen bijdragen dat vooraf beter kan worden bepaald wie wel en
wie niet de bewuste sanctie opgelegd zou moeten krijgen. Bovendien kan het
aanwijzingen opleveren om meer justitiabelen de sanctie te laten afmaken.
Maar ook meer technische toepassingen komen in het vizier, nu de dataverzameling op het terrein van de reclassering stelselmatig verloopt. Te denken
valt aan bepaalde vormen van datamining. Een idee is om zoekprocedures
los te laten op de database om zo te proberen te lokaliseren waar, dat wil zeggen in welke regio of in welke subgroep van ex-reclassenten, zich in termen
van recidive opvallende uitkomsten voor hebben gedaan. Deze bottom-up
benadering kan een goede aanvulling zijn op theoriegestuurd onderzoek en
evaluaties met een (quasi-)experimenteel design. Een vraag als ‘welke combinatie van dader-, zaak- en executiekenmerken hangt samen met het uitblijven van recidive onder ex-reclassenten?’ kan langs beide uiteinden worden
beantwoord: data-driven en theory-driven. Evaluatie van specifieke programma’s zoals de interventies die onder de aandacht worden gebracht van
de Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie (EGJ) wordt gemakkelijker (en goedkoper), omdat een deel van de gegevensverzameling reeds
gedaan is. Met technieken als propensity score matching kunnen vanuit de
opgebouwde database quasi-experimenten worden nagebootst om meer
stellige uitspraken te kunnen doen over de effectiviteit van het reclasseringswerk.
De introductie van het nieuwe model voor toezicht (vanaf november 2009)
zorgt er intussen voor dat in de nabije toekomst nog meer details over het
verloop van de reclasseringsinterventies beschikbaar komen. Het nieuwe
model van toezicht kent drie niveaus. De intensiteit van het toezicht wordt na
afname van de RISc afgestemd op het recidiverisico van de reclassent, op de
aanwezige criminogene en beschermende factoren en op zijn of haar responsiviteit (Plaisier & Pennekamp, 2009). We herkennen hier het zogeheten RNRmodel van de what works-benadering (Andrews, 2001). Verwacht mag worden dat de implementatie van deze werkwijze het toezicht nog effectiever
maakt; de recidive zou dus verder moeten dalen. In de metingen die voor de
komende jaren op het programma staan, zal de informatie over het niveau
van het toezicht en de activiteiten die tijdens het traject zijn uitgevoerd bij
het onderzoek worden betrokken. Het antwoord op de vraag naar de effectiviteit van de aanpak van 3RO komt steeds dichterbij.

Summary
Recidivism following probation or a community service order
Overview of the relapse into crime of adult offenders dealt with by the
Dutch Probation Services in 2002-2009
In the Netherlands there are three distinct probation organizations: the
National Probation Service (Reclassering Nederland), the Addiction Probation Service (Stichting Verslavingsreclassering GGZ, hereafter SVG) and the
Salvation Army Youth Care and Probation Service (Leger des Heils Jeugdzorg
& Reclassering). Together they are labelled ’3RO’. They employ community
service orders and supervise individuals serving suspended sentences or
other penal measures containing judicial restrictions. Supervision and community service orders are important sanctions to prevent crime and to
reduce recidivism. 3RO has requested the WODC to include individuals who
have been under supervision or served a community service order (hereafter
‘probationers’) in the Dutch Recidivism Monitor, an ongoing research project
measuring the relapse into crime of known offenders. This report gives an
account of the first steps in the development of a system of periodical measurements of both groups. It provides an overview of the available data,
describes the trends in the recidivism figures among individuals sentenced to
community service or a supervision plan and entails an in-depth analysis of
the reconviction rates relating to these sanctions using data from the RISc
(Recidivism Risk Assessment Scales), a diagnostic instrument used by 3RO to
assess the backgrounds of the delinquent behaviour of their clients.
The measurements performed in this study mark the beginning of ongoing
research into the recidivism among these two distinct groups of probationers. This aspect of the outcome of the work done by the probation services
will be monitored on a yearly basis. The annual measurements will produce a
national database that can be used in numerous ways for further in-depth
research. In a way, this research provides the starting point for research into
the effectiveness of the sanctions executed by the probation services.
These are the research questions that were answered in this report:
1 Which are the characteristics of the population of offenders and suspects
who came into the care and attention of the probation organizations as
part of a community service order or a supervision plan?
2 Which part of the probationers, after completing their supervision or
community service order, regained contact with the criminal justice system as a result of committing a (serious or very serious) criminal offence?
3 What is the development in the reconviction rates of probationers in the
period from 2002 to 2009, taking into account any changes that have
occurred in the background characteristics of the two groups of offenders?
4 How high are the reconviction rates of the two groups of probationers
when differentiated in terms of offender backgrounds, criminal case characteristics and executive aspects?

110 Recidive na een reclasseringscontact

5

In which combination and to what extent do offender backgrounds, penal
characteristics and executive aspects of the sanctions predict the occurrence of recidivism following a community service or supervision plan,
when the analyses also incorporate information on criminogenic needs
taken from the RISc-screening device?

Method
The research set consists of probationers who ended their community service
order and/or supervision plan between 2002-2009. Community service
orders and supervision plans that did not start were disregarded. In this
report the description of recidivism is primarily focused on probationers who
ended their probation contact in 2009.
To put the outcome in some kind of perspective, comparisons are made with
data from the WODC Recidivism Monitor regarding ex-prisoners who were
released from a penitentiary in 2009. The data set for the current research
was compiled by linking the executionary data from the Probation organizations to the judicial data derived from the Research and Policy Database Judicial Information (‘OBJD’). This is an encrypted version of the Judicial Documentation System (JDS). The OBJD is the principal source for the Dutch
Recidivism Monitor.
In this report attention is given to the prevalence of ‘general’, ‘serious’ and
‘very serious’ recidivism of probationers up to two years after their supervision plan or community service order was terminated. As the starting point of
observation the first day was used following the day on which the supervision
or community service ended. The prevalence of recidivism is calculated using
survival analysis. This technique is the standard method used within the
Recidivism Monitor to assess the relapse into crime of a specific offender
group.
To shed light on the relation between offender backgrounds, penal characteristics and executive aspects on the one hand, and the prevalence of recidivism on the other, univariate Cox regression analyses were employed. This
concerns static and unchangeable characteristics that previous studies have
demonstrated to be related to recidivism among offenders. To disembarrass
the trends in the recidivism figures from the influence of yearly influx variations in the background characteristics of the probationers, the figures are
adjusted by means of parametric survival models. The adjusted figures indicate the degree of recidivism under the assumption that all cohorts were
composed in a identical manner in terms of their static background characteristics.
In addition to the univariate relations between offender backgrounds, penal
characteristics and executive aspects of the sanctions and recidivism, the
multivariate relations are also tested among the segment of the population

Summary

for which RISc-data were available as well. An examination of the interrelations among factors makes it possible to determine how they affect each
other. Previous research has shown that many of the dynamic and thus
changeable risk factors that are estimated in the RISc influence the recidivism of probationers. The analysis of the RISc data offers an indication of the
unique influence of execution characteristics on recidivism (such as the
degree of completion of the supervision plan or community service), when
many of the factors that could muddle this influence are controlled for.

Results
In 2009, nearly 33,000 adults completed a community service order, and over
12,000 persons were released from supervision. These figures include both
prematurely terminated and completed community services and supervision
periods. The probationers and ex-prisoners are comparable in terms of age
and sex: on average they are 34 years old (with similar statistical variation)
and primarily male. Differences between the groups emerge when the country of birth and the magnitude of the individuals’ criminal careers are considered. For instance, the proportion of individuals in the community service
and supervision groups who were born in the Netherlands is larger than in
the group of ex-prisoners. Also, persons with a community service order are
more often first offender, on average have fewer previous convictions and
usually began their criminal careers at a slightly later age than persons under
supervision. In comparison with ex-prisoners, in general probationers under
supervision have slightly less extensive criminal careers.
Community service orders are predominantly given in cases of non-violent
property offences. Supervision is most commonly ordered for violent offences. For those with a community service order, the community service itself is
often the most severe component of the court’s settlement. Supervision is
most often ordered as a sequel to a non-suspended prison sentence or in
combination with a community service order, but also in the context of a suspended sentence. The majority of the community services and supervision
plans were carried out in the court districts of Amsterdam, Rotterdam, and
The Hague.
The majority of community service and supervision orders are dealt with by
the National Probation Service, followed by the Addiction Probation Service
and the Salvation Army Youth Care and Probation. On average, a supervision
period has a duration of 15 months. In just over half of supervision cases,
supervision was ordered to oversee the (special) conditions of a suspended
sentence, and in one-fourth of cases it served a conditional suspension of the
remand in custody, a conditional dismissal, or a conditional settlement. The
average length of community service orders that ended in 2009 was 70 hours.

111

112 Recidive na een reclasseringscontact

Over 40% of these were performed at an organization in the non-profit sector
(such as health care institutions), and one out of three as part of an internal
group project performed at the Dutch Probation Service. For the remaining
community service orders this information was missing. The majority of all
community service orders and supervision orders were successfully completed. In this respect the image of community service orders is somewhat more
favorable than the image of supervisions.
The recidivism research shows first of all that persons sentenced to community service reoffend less frequently and less severely than persons placed
under supervision, who in turn are less likely to reoffend than ex-prisoners.
Two years after completion of a community service order in 2009, 31% of the
community service group again came into contact with the law as a result of a
criminal offence; among the supervision group, this percentage was 39, and
among ex-prisoners nearly 48. Focusing on ‘serious’ recidivism and ‘very
serious’ recidivism, it emerges that 22% of persons with a community service
order commit a new offence liable to be punished with a prison term of four
years or longer, while 3% commits an offence liable with a prison term of
eight years or longer. These percentages are higher yet among supervised
persons (32% and 6%, respectively), and highest among ex-prisoners (40%
and 8%).
The adjusted prevalence of ‘general’ recidivism displays a slight decrease
over the years 2002 through 2009. Taking the changes in static offender characteristics into account, the percentage of persons in the community service
group that had a new judicial contact due to any criminal offence within two
years dropped from 36% to 32%. In the supervision group, prevalence of the
same type of recidivism decreased from 45% in 2002 to 40% in 2009. The population of ex-prisoners also saw a net decrease however, dropping from 56%
in 2002 to 48% in 2009.
The study shows that all measured characteristics are to a significant degree
correlated with two-year recidivism among persons with a community service or supervision order in 2009. This also applies to the ex-prisoners of the
same year.
Male probationers display a greater rate of recidivism than female offenders
– a well-known phenomenon that is often encountered in criminological literature. Age and starting age are negatively correlated with the odds of recidivism – a correlation that is also commonly encountered. The younger a person is at the time of the index offence or his or her first contact with the criminal justice system, the greater the odds of recidivism following the index
offence. The extent of a person’s criminal record is also a factor. The greater
the number of previous offences, the higher the odds of recidivism. Offenders
born in the Netherlands Antilles or Aruba, Morocco or Surinam displayed a
higher recidivism rate than offenders born in the Netherlands. This applies to
all offender groups under examination in this report.

Summary

In each of the three groups, the lowest recidivism rate was found among sexual offenders. Among persons under supervision and ex-prisoners, the recidivism rate was highest among individuals who had committed a property
offence (violent or non-violent). Persons with a community service order also
displayed the greatest chance of recidivism if they had committed a property
crime, but especially so when done violently. Regarding punitive measures,
the highest percentage of recidivists was found among the group of persons
who had been given a community service order in combination with a longterm prison sentence. For persons under supervision and ex-prisoners, by
contrast, recidivism was at its highest among those who had (additionally)
been sentenced to short-term imprisonment (less than six months).
The executive aspects included in this study all display a correlation with
recidivism that occurs within a period of two years. Thus, there are differences between the three national probation organizations with regard to both
the community service and supervision groups of 2009. These differences are
probably due to a large extent to the nature of the offender groups that they
handle. Measures carried out by the SVG are commonly concerned with
addicts. The National Probation Service deals with a more heterogeneous
selection of probationers. The Salvation Army focuses on homeless individuals.
The duration of a supervision period displays a negative correlation with
recidivism: the longer the duration, the lower the rate of recidivism. There is
a number of possible explanations for this. Prematurely terminated supervisions that show a greater extent of recidivism are often shorter. However, it is
also possible that a longer supervision period offers better opportunities to
focus on behavioral change, which might decrease recidivism. Among community service probationers, the number of hours also displays a slight negative correlation with the degree of recidivism. Longer community services are
associated with lower recidivism odds.
Community services carried out externally were correlated with a lower rate
of recidivism than community services carried out in internal group projects.
This is not surprising, as probationers with a high risk of recidivism are more
likely to be assigned to internal group projects. As expected, among both the
community service and supervision groups there was a large difference in
recidivism rates between those who finished the sanction given and those
who did not. Individuals who completed their punitive measure according to
plan recidivated less frequently than persons who quit prematurely. However, this correlation does not necessarily prove the effectiveness of such
measures; it may be that the ‘quitters’ had been more likely to recidivate in
the first place.
The multivariate analysis, which takes into account the mutual correlations
of predictive factors, indicated that for persons under community service and
for persons under supervision, conviction density (i.e. the annual average of
previous convictions in the probationer’s criminal career) displays the strong-

113

114 Recidive na een reclasseringscontact

est positive correlation with recidivism. Moreover, it became clear that in
each group, in addition to static factors, three dynamic factors from the RIScinstrument have an added, predictive value. These were the factors of
‘offense characteristics’ ‘relationships with friends and acquaintances’ and
‘alcohol usage’. For persons under supervision the dynamics factors ‘housing
and accommodation’ and ‘patterns of thought, behavior and skills’ were of
influence as well. These two factors indicate whether the probationer experiences problems with housing and whether there are cognitive needs. These
dynamic criminogenic factors revealed expected correlations: larger problems in these areas occur in tandem with significantly increased odds of
recidivism.
The multivariate analysis also indicated that for both probationers with a
community service order as well as supervision, the correlation between
recidivism and successful completion or failure to complete community service or supervision remained visible. This could indicate effectiveness on the
part of these measures, since this analysis corrected for a variety of statistical
and dynamic backgrounds. Even after the elimination of significant influx
variations, there still exists a significantly reduced risk of recidivism if a community service or supervision period is completed according to plan. The
analyses also indicated that variables relating to one’s criminal history overwhelm the influence of other, dynamic and measure implementation factors.
The omission of factors relating to the criminal history of individuals sentenced to community service or supervision allows other factors to display a
stronger correlation with recidivism and permits the emergence of dynamic
factors that previously seemed unimportant, such as ‘education, employment and learning’ for both groups, and for instance ‘patterns of thought,
behavior, and skills’ for probationers with a community service order. In contrast to a historical factor such as conviction density, dynamic factors offer
more clues to undertake specific interventions with offenders.

Concluding remarks
The observed decline in recidivism between 2002 and 2009 among persons
under supervision or with a community service order can not be attributed to
changes measured in the background characteristics of probationers. After
all, adjustments were made for this. The decline may indicate that the probation organizations have improved their performance. In other areas of the
criminal justice system a similar decline can be observed in criminal recidivism. Based on data from the WODC Recidivism Monitor the two-year recidivism of offenders from Judicial Youth Penitentiaries fell with almost 3%. In
the total population of offenders a decline was observed as well. It might be
that criminal policy is being effective in more than one area of criminal justice. One cannot be sure of this however, because only the confounding influ-

Summary

ence of the characteristics measured in the current research could be controlled for. It is possible that other, non-measured influx variations might
explain the current measurement results.
The current research controlled for many influx variations, in the description
of the development of recidivism over time, as well as in the multivariate
analyses on the complementary RISc data. The use of statistical methods
makes it possible to reject a large number of alternative explanations for the
differences found in the reconviction rates of various subgroups of probationers. This may be a step in the right direction, but it does not offer ‘hard’
evidence of the effects of the community service orders and supervision
plans the Dutch Probation Services execute. To give a definite answer to the
question of whether a causal relation exists between judicial interventions
and the degree of recidivism, experiments are needed with random allocation of offenders. From experience however it is clear that such studies are
difficult to undertake in a judicial setting. As long as this is the case, we will
have to settle with more pragmatic research designs, such as the one used in
this research.
The database that has been built in the probation domain renders many possibilities for future research. This study shows the current level of recidivism
among offenders sentenced to community service or supervision. From now
on the WODC will provide 3RO with an annual feedback report on the development and background of recidivism in these two major groups of probationers. This will not only clarify whether (adjusted) recidivism levels among
offenders under community service or supervision continue to drop over the
years to come (or, for instance, stabilizes instead), but also to what extent this
development corresponds to or diverges from recidivism developments in
other areas of criminal justice application, such as ex-prisoners, juvenile
offenders or ex-forensic patients.

115

Literatuur
Abraham, M., Dijk, B. van, & Zwaan, M. (2007). Inzicht in toezicht: De uitvoering van toezicht door de Reclassering. Amsterdam: DSP-groep/WODC.
Alberda, D.L., Drost, V.A.M., & Wartna, B.S.J. (2010). Recidive onder werkgestrafte jongeren. Den Haag: WODC. Factsheet 2010-5.
Andrews, D.A. (2001). Principles of effective correctional programs. In L.L.
Motiuk & R.C. Serin (red.), Compendium 2000 on effective correctional
programming (pp. 9-17). Ontario: Correctional Service Canada.
Blumstein, A., Cohen, J., & Farrington, D.P. (1988). Criminal career research:
It’s value for criminology. Criminology, 26, 1-35.
Bol, M.W., & Overwater, J.J. (1986). Recidive van dienstverleners: In het strafrecht voor volwassenen. ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij. Onderzoek en
beleid 73.
Bonta, J., Wallace-Capreta, S., & Rooney, J. (2000). A quasi-experimental evaluation of an intensive rehabilitation supervision program. Criminal Justice
& Behavior, 27, 312-329.
Boone, M. (2010). Only for minor offences: Community service in the Netherlands. European Journal of Probation, 2, 22-40.
Bosker, J., & Poort, R. (2006). De modernisering van toezicht, een nieuw model
van zeven varianten, ongepubliceerde notitie. Utrecht: Reclassering Nederland.
Bosker, J. (2009). Gestructureerd beslissen over reclasseringsinterventies.
Proces, 88, 160-173.
Colledge, M., Collier, P., & Brand, S. (1999). Programmes for offenders: Guidance for evaluators. Londen: RDS Home office.
College van procureurs-generaal (2004). Aanwijzing taakstraffen. Staatscourant, nr. 121, 12.
College van procureurs-generaal (2008). Aanwijzing taakstraffen. Staatscourant, nr. 253, 3.
Farrington, D.P., Loeber, R., & Jolliffe, D. (2008). The age-crime curve in
reported offending. In R.Loeber, D. P. Farrington, M. Stouthamer-Loeber &
H. Raskin White (red.), Violence and serious theft (pp. 77-104). New York:
Routledge.
Fiselier, J.P.S. (2005). Wat werkt averechts? In A.E. Harteveld, D.H. de Jong &
E.F. Stamhuis (red.), Systeem in ontwikkeling: Liber amicorum G. Knigge
(pp. 117-138). Nijmegen: Wolf Legal Publishers.
Flight, S., Nauta, O., & Terpstra, J. (2011). Voorwaardelijk vrij: Evaluatie van
de Wet voorwaardelijke invrijheidstelling. Amsterdam: DSP-groep.
Gemert, F. van (1998). Ieder voor zich: Kansen, cultuur en criminaliteit van
Marokkaanse jongens. Amsterdam: Het Spinhuis.
Gendreau, P., Little, T., & Goggin, C. (1996). A meta-analysis of the predictors
of adult offender recidivism: What works? Criminology, 34, 575-607.
Gestel, B. van, Knaap, L.M. van der, Hendriks, A., Kogel, C.H. de, Nagtegaal,
M.H., & Bogaerts, S. (2006). Toezicht buiten de muren: Een systematische

118 Recidive na een reclasseringscontact

review van extramural toezicht op tbs-gestelden en vergelijkbare groepen in
het buitenland. Den Haag: WODC. Cahier 2006-2.
Gottfredson, M.R., & Hirschi, T. (1990). A general theory of crime. Stanford,
CA: Stanford University press.
Grapendaal, M., Leuw, E., & Nelen, J.M. (1991). De economie van het drugsbestaan: Criminaliteit als expressie van levensstijl en loopbaan. Amsterdam:
Gouda Quint.
Hatcher, R.M., McGuire, J., Bilby C.A.L., Palmer E.J., & Hollin, C.R. (2012).
Methodological considerations in the evaluation of offender interventions:
the problem of attrition. International Journal of Offender Therapy and
Comparative Criminology, 56, 447-464.
Heer-de Lange, N.E. de & Kalidien, S.N. (red.) (2010). Criminaliteit en Rechtshandhaving 2009: Ontwikkelingen en samenhangen. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 289.
Hildebrand, M., Hol, A.M., & Bosker, J. (2012). Predicting probation supervision violations. Psychology, Public Policy and Law, 19, 114-125.
Hirschi, T. (1969). Causes of delinquency. Berkeley: University of California
Press.
HM Inspectorate of probation (2006). Working to make amends: An inspection of the delivery of enhanced community punishment and unpaid work
by the National Probation Service. Londen: Home Office.
Kalidien, S.N., & Eggen, A.Th.J. (red.) (2009). Criminaliteit en Rechtshandhaving 2008: Ontwikkelingen en samenhangen. Den Haag: Boom Juridische
uitgevers. Onderzoek en beleid 279.
Kalidien, S.N., Heer-de Lange, N.E. de, & Rosmalen, M.M. van (2011). Criminaliteit en Rechtshandshaving 2010: Ontwikkelingen en samenhangen. Den
Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 298.
Kennealy, P. J., Skeem, J. L., Manchak, S. M., & Eno Louden, J. (2012). Firm,
fair, and caring officer-offender relationships protect against supervision
failure. Law and Human Behavior, 36, 496-505.
Kleemans, E.R. (2001). Rationele keuzebenaderingen. In E. Lissenberg, S. van
Ruller & R. van Swaaningen (red.), Tegen de regels IV: Een inleiding in de
criminologie (pp. 153-170). Nijmegen: Ars Aequi Libri.
Knaap, L.M. van der, & Alberda, D.L. (2009). De predictieve validiteit van de
Recidive Inschattingsschalen (RISc). Den Haag: WODC. Cahier 2009-12.
Knaap, L.M. van der, Leenarts, L.E.W., & Nijssen, L.T.J. (2007). Psychometrische kwaliteiten van de Recidive Inschattingsschalen (RISc). Den Haag:
WODC. Cahier 2007-5.
Kogel, C.H. de, & Nagtegaal, M.H. (2008). Toezichtprogramma’s voor delinquenten en forensisch psychiatrische patiënten. Den Haag: WODC. Onderzoek en beleid 263.
Koppen, P.J. van, Doorn, I.C. van, Donker, A.G., & Pakes, F. (2001). Psychologische benaderingen. In E. Lissenberg, S. van Ruller & R. van Swaaningen

Literatuur

(red.), Tegen de regels IV: Een inleiding in de criminologie (pp. 93-117). Nijmegen: Ars Aequi Libri.
Leun, J.P. van der, Kromhout, M., Easton, M., & Weerman, F.M. (2010). Criminaliteit, migratie en etniciteit: Nieuwe richtingen binnen een complex en
beladen onderzoeksterrein. Tijdschrift voor Criminologie, 52, 107-121.
Lissenberg, E., Ruller, S. van, & Swaaningen, R. van (red.) (2001). Tegen de
regels IV: Een inleiding in de criminologie. Nijmegen: Ars Aequi Libri.
Lowenkamp, C.T., Flores, A.W., Holsinger, A.M., Makarios, M.D., & Latessa,
E.J. (2010). Intensive supervision programs: Does program philosophy and
the principles of effective intervention matter? Journal of Criminal Justice,
38, 368-375.
Lünnemann, K., & Linse, I. (2006). Werkstraffen; succes verzekerd? Tijdschrift
voor Veiligheid, 5, 67-69.
Lünnemann, K., Beijers, G., & Wentink, M. (2005). Werkstraffen: succes verzekerd? Succes- en faalfactoren bij werkstraffen van meerderjarigen. Utrecht:
Verwey-Jonker Instituut.
May, C. (1999). Explaining reconviction following a community sentence: The
role of social factors. Londen: Home Office.
McCulloch, T. (2005). Probation, social context and desistance: retracing the
relationship. Probation Journal, 52, 8-21.
McGuire, J., Bilby, C., Hatcher, R.M., Hollin, C.R., Hounsome, J., & Palmer,
E.J. (2008). Evaluation of structured cognitive-behavioral treatment programmes in reducing criminal recidivism. Journal of Experimental Criminology, 4, 21-40.
Menger (2010). Wat werkt en wie werkt? Over effectiviteit en professionaliteit
in het reclasseringswerk. Maatwerk, 2, 20-22.
Miller, S., Hubble, M., & Duncan, B. (2007). Supershrinks, what’s the secret of
their success? Psychotherapy Networker, november/december 2007.
Geraadpleegd medio 2013: www.psychotherapynetworker.org.
Ministerie van Justitie (2009). Reclasseringstoezicht op nieuwe leest
geschoeid. Werken aan RecidiveReductie, 1(4), 1-3.
Moffitt, T.E. (1993). Adolescence-limited and life-course persistent antisocial
behavior: A developmental taxonomy. Psychological Review, 100, 674-701.
Monahan, J. & Steadman, H.J. (1996). Violence and mental disorder: Development in risk assessment. Chicago, Ill: The University of Chicago Press.
Openbaar Ministerie (2011). Jaarbericht 2011. Cijfers en trends. Geraadpleegd medio 2013: www.jaarberichtom.nl/Downloads/OM_Jaarbericht_2011.pdf.
Palmer, E.J., McGuire, J., Hounsome, J.C., Hatcher, R.M., Bilby, C.A.L., & Hollin, C.R. (2007). Offending behaviour programmes in the community: The
effects on reconviction of three programmes with adult male offenders.
Legal and Criminological Psychology, 12, 251-264.

119

120 Recidive na een reclasseringscontact

Paparozzi, M., & Gendreau, P. (2005). An intensive supervision program that
worked: service delivery, professional orientation, and organizational supportiveness. The Prison Journal, 85, 445-466.
Plaisier, J., & Pennekamp, S. (2009). Planevaluatie reclasseringstoezicht.
Amsterdam: Impact R&D/WODC.
Poort, R. (2009). Fundamenten voor Toezicht: Over de grondslagen voor de
ontwikkeling van reclasseringstoezicht. Utrecht: 3RO.
Poort, R., & Eppink, K. (2009). Een literatuur-onderzoek naar de effectiviteit
van de reclassering. Den HaagBoom Juridische uitgevers.
Poort, R., & Zengerink, J. (2009). De reclassering en de werkstraf. Sancties,
158-168.
Raynor, P., Kynch, J., & Roberts, R., & Merrington, M. (2000). Risk and need
assessment in probation services: An evaluation. RDS (D). London: Home
Office. Home Office Research Study 211.
Rex, S. (1999). Desistance from offending, experiences of probation. The
Howard Journal, 38, 366-383.
RISc-handleiding (2009). Handleidingen RISc versie 1.0 & RISc indicatiestelling. Utrecht: Adviesbureau van Montfoort en Reclassering Nederland
(ongewijzigde herdruk uit 2004).
Rose, G. (2000). The criminal histories of serious traffic offenders. Londen:
Home office. Home Office Research Study 206.
Royston, P. (2001). Flexible alternatives to the Cox-model, and more. The
Stata Journal, 1, 1-28.
Ruller, S. van (2001). Biologische, biopsychologische en biosociale benaderingen. In: E. Lissenberg, S. van Ruller & R. van Swaaningen (red.), Tegen de
regels IV: Een inleiding in de criminologie (pp. 81-92). Nijmegen: Ars Aequi
Libri.
Sampson, R.J. & Laub, J.H. (1993). Crime in the making: Pathways and turning points through life. Cambridge. MA: Harvard Univ. Press.
Skeem, J.L., & Manchak, S. (2008). Back to the future: From Klockards’ model
of effective supervision to evidence-based practice in probation. Journal of
Offender Rehabilitation, 47, 220-247.
Spaans, E.C. (1994). Appels en peren: Een onderzoek naar de recidive van
dienstverleners en kortgestraften. Arnhem: Gouda Quint. Onderzoek en
beleid 130.
Steffensmeier, D., Schwartz, J., Zhong, H., & Ackerman, J. (2005). An assessment of recent trends in girls’ violence using diverse longitudinal sources:
Is the gender gap closing? Criminology, 43, 355-406.
Sutherland, E.H. (1947). Principles of criminology. Philadelphia: Lippincott.
Swaaningen, R. van (2001). Sociale reactiebenaderingen. In E. Lissenberg,
S. van Ruller & R. van Swaaningen (red.), Tegen de regels IV: Een inleiding in
de criminologie (pp. 229-248). Nijmegen: Ars Aequi Libri.
Sykes, G., & Matza, D. (1957). Techniques of neutralization: A theory of delinquency. American Sociological Review, 22, 664-670.

Literatuur

Taxman, F.S. (2002). Supervision: Exploring the dimensions of effectiveness.
Federal Probation, 66(2), 14-28.
Taxman, F. (2004). The offender and reentry: supporting active participation
in reintegration. Federal Probation, 68, 31-35.
Terugdringen Recidive (2007). Factsheet over de aanpak Terugdringen Recidive bij 3RO.Gedownload op 20 april 2011: www.reclassering.nl/documents/Factsheets/Factsheet_Samenwerking_GW3RO_Extern_071108.pdf.
Tollenaar, N., & Heijden, P.G.M. van der (2013). Which method predicts recidivism best?: A comparison of statistical, machine learning and data
mining predictive models. Journal of the Royal Statistical Society, 176,
565-584.
Vogelvang, B.O., Burik, A. van, Knaap, L.M. van der, & Wartna, B.S.J. (2003).
Prevalentie van criminogene factoren bij mannelijke gedetineerden in
Nederland. Den Haag: Adviesbureau Van Montfoort & WODC.
Vries, S. de (2007). Wat werkt? De kern en kracht van het maatschappelijk
werk. Amsterdam: SWP.
Wampold, B.E., Mondin, W.G., Moody, M., Stich, F., Benson, K., & Ahn, H.
(1997). A meta-analysis of outcome studies comparing bonafide psychotherapies: Empirically, all must have prizes. Psychological Bulletin, 122,
203-215.
Wartna, B.S.J. (2009). In de oude fout: Over het meten van recidive en het vaststellen van het succes van strafrechtelijke interventie. Den Haag: Boom Juridische uitgevers. Onderzoek en beleid 275.
Wartna, B.S.J., Blom, M., & Tollenaar, N. (2011). De WODC-Recidivemonitor:
4e, herziene versie. Den Haag: WODC. Memorandum 2011-3.
Wartna, B.S.J., Tollenaar, N., Blom, M., Alma, S.M., Bregman, I.M., & Essers,
A.A.M. (2011). Recidivebericht 2002-2008: Ontwikkelingen in de strafrechtelijke recidive van Nederlandse justitiabelen. Den Haag: WODC. Factsheet
2011-5.
Wartna, B.S.J., Tollenaar, N., Blom, M., Verweij, S., Alberda, D.L., & Essers,
A.A.M. (2012). Recidivebericht 2012: Landelijke cijfers met betrekking tot de
strafrechtelijke recidive van justitiabelen uit de periode 2002-2009. Den
Haag: WODC. Factsheet 2012-6.
Weenink, D. (2009). Explaining ethnic inequality in the juvenile justice system: An analysis of the outcomes of Dutch prosecutorial decision making.
British Journal of Criminology, 49(2), 220-242.
Weerman, F.M. (2001). Controlebenaderingen. In E. Lissenberg, S. van Ruller
& R. van Swaaningen (red.), Tegen de regels IV: Een inleiding in de criminologie (pp. 135-151). Nijmegen: Ars Aequi Libri.
Wermink, H., Blokland, A., Nieuwbeerta, P., Nagin, D., & Tollenaar, N. (2010).
Comparing the effects of community service and short-term imprisonment
on recidivism: a matched samples approach. Journal of Experimental Criminology, 6, 325-349.

121

122 Recidive na een reclasseringscontact

Woodgate, S. (2003). A brief introduction to Enhanced Community Punishment. Londen: Home Office (National Probation Directorate).

Bijlage 1

Samenstelling
begeleidingscommissie

Voorzitter
Dhr. prof. dr. P.G.M.van der Heijden Hoogleraar Statistiek, Faculteit der
Sociale Wetenschappen, Universiteit
Utrecht

Leden
Dhr. dr. M.M. Kommer

Ministerie van Veiligheid en Justitie, Directie
Algemene Justitiële Strategie, coördinator strategieontwikkeling
Dhr. mr. W.E. Zandbergen Ministerie van Veiligheid en Justitie, Directie
Sanctie- en Preventiebeleid, teamcoördinator
reclassering
Dhr. J.J.A. Essers
Ministerie van Veiligheid en Justitie, Directie Justitieel Jeugdbeleid, senior beleidsmedewerker
Dhr. G. Suurmond
Parket Generaal, ’s-Gravenhage
Dhr. P.L. Linckens
Dienst Justitiële Inrichtingen, medewerker afdeling Analyse, Strategie en Kennis
Dhr. prof. L.M. Moerings Hoogleraar Penologie, Instituut voor Strafrecht &
Criminologie, Universiteit Leiden
Mw. drs. J. Bosker
Reclassering Nederland, Utrecht
Mw. mr. T. Cops
Ministerie van Veiligheid en Justitie, Directie
sanctie- en Preventiebeleid
Dhr. drs. O. Etman
Hoofd beleid, Reclassering Nederland

Bijlage 2
1

Recidivefrequentie na een werkstraf

Tabel 1a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

1
22,2
21,9
21,6
21,2
21,2
21,3
20,9
20,5

2
33,3
32,9
33,0
32,8
31,9
31,8
31,2
31,1

3
40,4
40,2
40,6
39,8
38,8
38,4
37,9
37,1

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
45,7
49,6
52,6
54,7
45,4
48,9
51,6
53,7
45,6
49,3
51,9
54,1
44,9
48,3
51,0
52,9
43,4
46,7
49,2
43,1
46,1
.
42,1
.
.
.
.

8
56,4
55,4
55,6

9
57,8
56,5

10
58,8

.
.

Prevalentie van ernstige recidive* (cumulatieve percentages
recidivisten) onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009
1
15,7
15,6
15,1
14,8
14,7
15,0
14,8
14,5

2
24,0
23,8
23,9
23,4
22,8
22,9
22,5
22,3

3
29,8
29,4
29,7
28,9
28,2
27,9
27,8
26,8

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
34,2
37,6
40,2
42,2
33,7
36,9
39,3
41,2
33,8
37,1
39,4
41,4
32,9
35,8
38,1
39,7
31,9
34,7
36,6
31,7
34,2
.
31,1
.
.
.
.

8
43,8
42,8
42,6

9
45,1
43,8

10
46,0

.

.

Ernstige recidive = nieuw justitiecontact n.a.v. delict met strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 1c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Prevalentie van algemene recidive* (cumulatieve percentages
recidivisten) onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009

Algemene recidive = nieuw justitiecontact.

Tabel 1b

*

Overzicht recidivecijfers

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

Prevalentie van zeer ernstige recidive* (cumulatieve
percentages recidivisten) onder ex-reclassenten,
uitgestroomd in de periode 2002-2009
1
2,5
2,3
2,2
1,9
1,7
1,8
1,7
1,9

2
4,3
4,0
3,7
3,0
3,0
3,1
3,1
3,4

3
5,8
5,3
4,7
4,1
4,1
4,2
4,2
4,4

4
6,8
6,2
5,7
5,0
4,9
5,1
5,1

Observatieperiode in jaren
5
6
7
7,6
8,4
9,1
7,1
7,7
8,3
6,4
7,2
7,8
5,9
6,5
7,1
5,8
6,5
5,9
.
.
.
.

8
9,7
8,8
8,3

9
10,2
9,3

10
10,7

.
.
.

Zeer ernstige recidive = nieuw justitiecontact n.a.v. delict met strafdreiging van acht jaar of meer.

126 Recidive na een reclasseringscontact

2

Recidivefrequentie na een werkstraf

Tabel 2a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

Tabel 2b

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

1
1,8
1,7
1,6
1,5
1,6
1,6
1,5
1,5

2
2,2
2,0
2,0
1,9
1,9
1,9
1,9
1,9

3
2,5
2,4
2,3
2,2
2,2
2,2
2,2
2,1

4
2,9
2,7
2,6
2,5
2,4
2,4
2,4

Observatieperiode in jaren
5
6
7
3,2
3,4
3,7
3,0
3,2
3,4
2,8
3,1
3,3
2,7
2,9
3,1
2,7
2,9
2,6

8
3,9
3,6
3,4

9
4,1
3,8

10
4,2

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding
van ernstige delicten* voor de recidivisten onder exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009
1
1,2
1,1
1,1
1,0
1,0
1,0
1,0
1,0

2
1,5
1,3
1,3
1,2
1,2
1,2
1,2
1,2

3
1,7
1,6
1,5
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4

4
1,9
1,7
1,7
1,6
1,6
1,6
1,5

Observatieperiode in jaren
5
6
7
2,1
2,3
2,4
1,9
2,1
2,2
1,8
2,0
2,1
1,7
1,9
2,0
1,7
1,8
1,7

8
2,6
2,3
2,2

9
2,7
2,4

10
2,8

Delicten met een strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 2c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten voor de
recidivisten onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding
van zeer ernstige delicten* voor de recidivisten onder exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009
1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1

2
0,2
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1

3
0,2
0,2
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1
0,1

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2
0,1
0,2
0,2
0,2
0,1
0,1
0,2
0,2
0,1
0,2
0,2
0,1
0,2
0,1

Delicten met een strafdreiging van acht jaar of meer.

8
0,2
0,2
0,2

9
0,2
0,2

10
0,3

Bijlage 2

3

Recidiveomvang na een werkstraf

Tabel 3a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

Tabel 3b

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

1
39,0
36,2
34,8
32,5
33,0
33,1
32,3
31,4

2
72,1
66,5
65,0
62,0
60,4
60,1
58,6
59,0

3
102,4
94,7
92,7
87,7
85,0
83,1
82,4
78,4

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
130,5 155,7 179,0 199,4
120,5 143,7 164,4 182,4
117,5 139,1 158,3 176,3
110,8 130,6 148,7 162,0
105,8 125,3 139,3
104,5 120,4
99,7

8
217,2
198,8
189,0

9
233,9
210,2

10
245,7

Totale aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding van
ernstige delicten* per 100 ex-reclassenten, uitgestroomd in
de periode 2002-2009
1
26,8
24,3
22,8
21,0
21,3
21,7
21,3
20,7

2
49,1
43,9
42,5
39,8
39,0
38,9
38,1
38,4

3
68,7
62,2
60,2
55,9
54,6
53,4
52,9
50,7

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
86,7
103,1 118,2 131,6
78,7
93,5
106,7 118,4
75,7
89,5
101,9 113,2
70,3
82,7
93,9
102,1
67,7
79,8
88,4
66,7
76,6
63,7

8
143,1
128,7
121,1

9
10
153,7 161,3
135,9

Delicten met een strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 3c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Totale aantal nieuwe justitiecontacten per 100 exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009

Aantal
19.157
25.039
26.554
30.658
33.123
33.239
32.599
32.886

Totale aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding van
zeer ernstige delicten* per 100 ex-reclassenten, uitgestroomd
in de periode 2002-2009
1
2,8
2,5
2,4
2,0
1,8
2,0
1,9
2,1

2
5,0
4,5
4,2
3,4
3,3
3,5
3,5
3,8

3
7,0
6,2
5,6
4,7
4,7
4,8
4,9
4,9

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
8,6
9,9
11,0
12,1
7,5
8,7
9,7
10,7
6,8
7,8
8,8
9,8
5,9
7,0
7,9
8,6
5,8
7,0
7,8
5,9
7,0
6,0

Delicten met een strafdreiging van acht jaar of meer.

8
13,1
11,5
10,6

9
14,0
12,3

10
14,7

127

128 Recidive na een reclasseringscontact

4

Prevalentie van recidive na een toezicht

Tabel 4a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

Prevalentie van algemene recidive* (cumulatieve percentages
recidivisten) onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

3
52,0
52,7
48,6
50,5
48,6
49,8
47,5
45,8

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
56,6
60,1
63,1
65,3
57,2
60,5
62,8
64,6
53,6
57,2
59,9
62,0
55,5
58,4
60,8
62,4
53,4
56,8
58,9
54,5
57,3
.
51,5
.
.
.
.

8
66,8
66,4
63,5

9
67,9
67,7

10
68,8

.
.

Prevalentie van ernstige recidive* (cumulatieve percentages
recidivisten) onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
27,5
27,8
24,8
24,5
22,7
25,3
22,1
21,9

2
38,2
38,7
34,7
35,6
33,2
35,7
32,5
32,1

3
44,8
45,2
40,6
42,0
39,8
42,0
38,7
37,7

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
49,1
52,3
54,9
57,0
49,2
52,6
55,1
57,0
45,6
49,2
51,7
53,5
46,6
49,4
51,7
53,3
44,1
47,1
49,2
46,1
48,4
.
42,2
.
.
.
.

8
58,7
58,7
54,9

9
59,6
59,8

10
60,7

.

.

Ernstige recidive = nieuw justitiecontact n.a.v. delict met strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 4c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

2
44,4
46,0
41,7
43,1
41,2
42,9
40,4
39,1

Algemene recidive = nieuw justitiecontact.

Tabel 4b

*

1
32,1
32,9
29,9
30,2
28,3
30,9
27,6
26,9

Prevalentie van zeer ernstige recidive* (cumulatieve
percentages recidivisten) onder ex-reclassenten,
uitgestroomd in de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
5,5
5,8
5,0
4,5
3,7
4,2
3,2
3,5

2
9,6
9,7
7,9
6,9
6,4
7,0
5,9
6,0

3
12,3
12,7
10,1
9,3
8,3
9,2
8,1
8,0

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
14,2
16,0
17,4
18,2
14,6
15,9
17,3
18,4
11,9
13,4
14,6
15,7
11,1
12,3
13,7
14,8
10,0
11,4
12,4
10,9
12,5
.
9,8
.
.
.
.

8
19,2
19,5
16,5

9
19,9
20,3

10
20,7

.
.
.

Zeer ernstige recidive = nieuw justitiecontact n.a.v. delict met strafdreiging van acht jaar of meer.

Bijlage 2

5

Recidivefrequentie na een toezicht

Tabel 5a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten voor de
recidivisten onder ex-reclassenten, uitgestroomd in de
periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

Tabel 5b

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

2
3,1
2,8
2,6
2,4
2,3
2,4
2,2
2,3

3
3,7
3,3
3,1
2,9
2,8
2,9
2,7
2,6

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
4,2
4,7
5,1
5,4
3,8
4,3
4,7
5,0
3,5
3,9
4,3
4,6
3,3
3,7
4,1
4,3
3,2
3,6
3,9
3,3
3,6
3,0

8
5,7
5,4
4,8

9
6,1
5,6

10
6,3

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding
van ernstige delicten* voor de recidivisten onder exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
2,0
1,7
1,6
1,4
1,3
1,4
1,3
1,3

2
2,6
2,2
2,0
1,8
1,7
1,8
1,6
1,7

3
3,0
2,6
2,3
2,1
2,0
2,1
2,0
1,9

4
3,4
2,9
2,7
2,4
2,3
2,4
2,2

Observatieperiode in jaren
5
6
7
3,7
4,0
4,3
3,3
3,6
3,8
3,0
3,2
3,5
2,7
3,0
3,2
2,6
2,8
2,7

8
4,5
4,1
3,6

9
4,8
4,2

10
4,9

Delicten met een strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 5c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

1
2,3
2,2
2,0
1,9
1,8
1,9
1,8
1,8

Gemiddeld aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding
van zeer ernstige delicten* voor de recidivisten onder exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
0,2
0,2
0,2
0,2
0,1
0,2
0,1
0,1

2
0,3
0,3
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2

3
0,3
0,3
0,3
0,2
0,2
0,2
0,2
0,2

4
0,3
0,3
0,3
0,3
0,2
0,3
0,2

Observatieperiode in jaren
5
6
7
0,4
0,4
0,4
0,4
0,4
0,4
0,3
0,3
0,4
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3

Delicten met een strafdreiging van acht jaar of meer.

8
0,5
0,4
0,4

9
0,5
0,4

10
0,5

129

130 Recidive na een reclasseringscontact

6

Recidiveomvang na een toezicht

Tabel 6a

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Totale aantal nieuwe justitiecontacten per 100 exreclassenten, uitgestroomd in de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

Tabel 6b

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

2
138,7
127,7
106,4
101,8
94,9
103,9
88,9
87,9

3
191,4
173,8
147,7
143,4
134,4
143,1
126,1
117,1

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
237,7 279,2 316,8 348,9
216,6 256,4 291,7 322,0
186,3 222,7 254,3 284,0
180,6 213,8 244,6 267,9
168,4 200,9 224,7
179,3 205,5
153,9

8
380,5
353,5
303,9

9
409,4
374,5

10
429,2

Totale aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding van
ernstige delicten* per 100 ex-reclassenten, uitgestroomd in
de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
62,8
57,0
46,3
42,2
37,6
44,1
36,5
35,6

2
114,9
100,2
82,6
76,3
69,6
77,7
66,1
65,1

3
156,3
135,1
113,5
106,7
98,0
106,5
92,8
86,2

Observatieperiode in jaren
4
5
6
7
192,1 223,8 251,4 275,4
166,9 196,3 221,7 244,6
142,4 169,0 192,0 213,4
133,6 157,8 180,1 196,7
122,7 145,6 161,9
132,6 151,7
112,5

8
299,8
267,5
227,5

9
321,2
282,5

10
335,7

Delicten met een strafdreiging van vier jaar of meer.

Tabel 6c

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
*

1
75,2
71,4
58,6
55,7
50,4
58,0
48,5
47,1

Totale aantal nieuwe justitiecontacten naar aanleiding van
zeer ernstige delicten* per 100 ex-reclassenten, uitgestroomd
in de periode 2002-2009
Aantal
4.333
5.526
6.230
7.254
8.740
9.343
10.859
12.179

1
6,3
6,4
5,4
5,1
4,2
4,7
3,6
3,9

2
11,5
11,5
9,2
8,2
7,5
8,4
6,8
6,9

3
15,9
15,9
12,5
11,6
10,3
11,2
9,7
9,3

4
19,5
18,8
15,2
14,1
12,9
13,8
11,9

Observatieperiode in jaren
5
6
7
22,7
25,3
27,3
21,6
24,1
26,3
17,7
19,9
22,0
16,3
18,4
20,1
15,2
16,9
16,0

Delicten met een strafdreiging van acht jaar of meer.

8
29,8
28,6
23,2

9
32,0
30,1

10
33,6

Bijlage 3

Tabel b3.1

Achtergronden van exreclassenten

Persoonskenmerken van ex-reclassenten met een werkstraf; naar jaar van
uitstroom (in %)

N
Sekse
Man
Vrouw
Leeftijd
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Leeftijd 1e strafzaak
12-17 jaar
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Geboorteland
Nederland
Marokko
Nederlandse Antillen of Aruba
Suriname
Turkije
Overige westers
Overige niet-westers
Strafrechtelijk verleden
0 eerdere contacten
1-2 eerdere contacten
3-4 eerdere contacten
5-10 eerdere contacten
11-19 eerdere contacten
20 of meer eerdere contacten

2002
19.157

2003
25.039

2004
26.554

2005
30.658

2006
33.123

2007
33.239

2008
32.599

2009
32.886

85,1
14,9

84,6
15,4

84,9
15,1

84,6
15,4

84,9
15,1

85,0
14,9

85,2
14,8

85,6
14,4

25,6
14,9
31,0
17,9
10,6

26,3
15,1
29,1
17,9
11,5

26,3
14,9
28,2
19,3
11,1

26,8
14,5
27,9
19,5
11,3

26,3
14,9
26,3
20,4
12,0

26,6
14,8
26,3
20,4
11,9

27,0
15,0
25,0
20,6
12,3

26,6
15,5
25,0
20,8
12,0

29,5
34,9
11,3
13,9
6,4
3,8

29,1
34,2
11,4
14,2
6,6
4,4

29,7
34,6
11,6
13,2
6,7
4,1

29,9
35,1
10,8
13,6
6,4
4,1

30,6
34,2
11,0
13,2
6,7
4,2

31,9
34,1
10,6
12,7
6,6
3,9

32,6
34,4
10,2
12,0
6,6
4,0

34,4
34,2
9,8
11,4
6,4
3,7

72,7
3,8
3,9
5,4
3,1
5,0
6,2

72,6
4,0
4,4
4,7
3,3
4,6
6,4

73,1
4,1
4,2
5,1
3,4
4,2
5,8

73,4
4,1
4,1
4,9
3,3
4,3
5,9

74,2
3,9
3,9
5,0
3,4
4,0
5,6

74,4
3,7
3,7
5,0
3,5
4,1
5,6

75,2
3,4
3,7
4,6
3,3
4,2
5,5

75,7
3,2
3,8
4,2
3,1
4,2
5,7

12,1
33,8
15,6
20,7
9,7
8,2

24,6
26,7
14,3
18,9
8,5
6,9

23,8
26,4
14,9
19,2
8,9
6,8

23,8
26,3
14,8
19,7
8,8
6,6

22,4
26,9
15,1
19,9
8,7
7,0

21,7
26,0
15,1
20,7
9,3
7,1

20,8
25,0
15,2
21,7
9,7
7,6

18,9
25,2
15,7
22,2
10,2
7,8

132 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel b3.2

Zaakkenmerken van ex-reclassenten met een werkstraf; naar jaar van uitstroom
(in %)

N
Type delict
Geweld (excl. zeden en vermogen met geweld)
Zeden
Vermogen met geweld
Vermogen zonder geweld
Vernieling, lichte agressie en openbare orde
Drugs
Verkeer
Overig
Kantonfeit
Zwaarste afdoening
Maatregel
Vrijheidsstraf >= 6 mnd
Vrijheidsstraf <6 mnd
Leerstraf
Werkstraf
Voorw. vrijheidsstraf
Geldstraf
Beleidssepot
Transactie overig
Arrondissement
Den Bosch
Breda
Maastricht
Roermond
Arnhem
Zutphen
Zwolle-Lelystad
Almelo
Den Haag
Rotterdam
Dordrecht
Middelburg
Amsterdam
Alkmaar
Haarlem
Utrecht
Leeuwarden
Groningen
Assen

2002
19.157

2003
25.039

2004
26.554

2005
30.658

2006
33.123

2007
33.239

2008
32.599

2009
32.886

10,1
1,4
2,2
25,5
7,6
6,7
7,7
1,8
0,7

16,3
2,1
2,4
36,4
11,6
10,3
13,0
3,0
1,0

18,6
1,8
2,1
35,0
10,9
11,3
12,6
3,4
1,1

18,8
1,5
2,0
33,7
11,9
11,3
13,0
3,7
1,3

20,0
1,4
1,9
33,2
12,1
11,6
12,7
3,9
1,5

21,0
1,3
1,7
33,4
12,3
11,1
12,9
3,7
1,5

22,6
1,2
1,9
32,6
12,8
9,7
12,6
3,9
1,7

24,2
1,0
1,7
30,7
12,9
9,0
13,6
4,0
2,0

0,0
1,0
7,0
1,5
54,1
0,5
0,2
0,1
0,0

0,0
0,9
6,7
2,5
86,4
0,3
0,3
0,2
0,0

0,0
0,7
6,1
2,4
87,7
0,3
0,2
0,2
0,0

0,0
0,6
5,3
2,5
88,2
0,2
0,3
0,1
0,0

0,0
0,6
5,2
2,0
88,6
0,2
0,3
0,2
0,0

0,0
0,6
5,1
1,9
90,3
0,1
0,2
0,1
0,0

0,0
0,6
4,9
1,4
91,4
0,1
0,2
0,1
0,0

0,0
0,6
4,2
1,0
92,6
0,2
0,1
0,1
0,0

5,7
5,2
2,8
1,7
4,6
2,3
3,2
2,8
6,7
4,7
2,6
1,8
6,1
1,4
3,1
3,5
2,4
2,9
1,9

8,3
7,0
4,2
2,4
8,3
3,4
5,3
4,1
10,3
7,7
2,9
3,1
8,7
2,2
5,2
6,3
3,1
3,6
2,5

8,1
7,6
4,2
2,3
6,8
3,4
5,1
3,7
11,2
8,3
2,8
2,8
9,3
2,7
4,2
6,5
3,3
3,6
2,5

8,5
7,6
3,7
2,2
7,4
2,9
5,5
3,6
11,6
8,6
2,8
2,7
10,1
2,7
3,8
6,3
3,2
3,3
2,4

7,3
7,8
3,5
2,1
7,5
3,1
5,5
3,4
12,3
8,8
2,6
2,1
10,0
2,8
4,7
6,5
3,3
3,4
2,4

6,9
7,3
4,1
2,0
6,2
3,0
5,1
3,8
13,4
8,9
3,1
2,2
10,6
2,6
5,3
5,4
3,3
3,8
2,5

6,9
8,0
4,1
2,0
6,2
3,5
5,6
3,6
12,1
9,5
3,2
2,3
9,1
2,5
4,9
5,7
3,6
4,0
2,7

7,1
8,4
4,2
2,3
5,7
3,7
5,5
4,0
12,1
9,2
3,0
2,3
8,8
2,6
5,4
5,4
3,4
4,0
2,5

Bijlage 3

Tabel b3.3

Executiegegevens van ex-reclassenten met een werkstraf; naar jaar van
uitstroom (in %)

N
Uitvoerende organisatie
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils
Reclassering Nederland
Doorlooptijd werkstraf
Werkstraf- tot 3 maanden
Werkstraf- 3 tot 6 maanden
Werkstraf-meer dan 6 maanden
Netto duur werkstraf
0-40 uur
41-80 uur
81 uur of meer
Onbekend
Type werkstraf
Extern project
Intern groepsproject
Onbekend
Mate van voltooiing
Voortijdig beëindigd
Voltooid

2002
19.157

2003
25.039

2004
26.554

2005
30.658

2006
33.123

2007
33.239

2008
32.599

2009
32.886

15,9
2,4
81,8

14,6
3,6
81,8

15,2
3,6
81,1

13,7
2,6
83,8

13,4
1,7
84,8

13,7
1,3
84,9

14,2
1,4
84,4

14,9
1,4
83,7

20,1
21,0
26,0

32,3
33,0
34,4

30,1
33,7
35,6

43,5
25,9
27,4

41,9
32,1
25,5

36,0
32,7
29,7

31,5
38,0
30,1

31,7
36,8
31,3

0,0
0,0
0,0
100,0

0,0
0,0
0,0
100,0

2,3
2,2
2,6
92,9

26,0
24,3
25,5
24,2

28,6
26,4
28,3
16,6

32,1
25,7
25,8
16,4

31,6
25,1
22,3
20,9

31,9
22,9
19,5
25,7

0,0
0,0
100,0

0,0
0,0
100,0

4,5
2,6
92,9

50,0
25,8
24,2

53,3
30,1
16,6

49,4
34,1
16,4

45,5
33,5
21,0

42,3
32,0
25,7

15,3
82,4

12,9
87,1

13,4
86,6

12,0
88,0

11,7
88,3

12,0
88,0

12,1
87,9

12,4
87,6

133

134 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel b3.4

Persoonskenmerken van ex-reclassenten met een toezicht; naar jaar van
uitstroom (in %)

N
Sekse
Man
Vrouw
Leeftijd
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Leeftijd 1e strafzaak
12-17 jaar
18-24 jaar
25-29 jaar
30-39 jaar
40-49 jaar
50 jaar of ouder
Geboorteland
Nederland
Marokko
Nederlandse Antillen of Aruba
Suriname
Turkije
Overige westers
Overige niet-westers
Strafrechtelijk verleden
0 eerdere contacten
1-2 eerdere contacten
3-4 eerdere contacten
5-10 eerdere contacten
11-19 eerdere contacten
20 of meer eerdere contacten

2002
4.333

2003
5.526

2004
6.230

2005
7.254

2006
8.740

2007
9.343

2008
10.859

2009
12.179

90,5
9,5

90,5
9,5

90,1
9,9

90,7
9,3

90,4
9,6

90,9
9,1

90,4
9,6

90,3
9,7

30,3
16,0
29,2
16,2
8,1

28,2
15,0
30,2
16,7
9,7

27,4
15,0
28,3
19,4
9,7

27,6
14,8
28,5
19,2
9,8

26,7
14,7
28,1
20,3
10,1

25,9
15,2
27,8
20,8
10,2

25,8
14,1
26,3
22,2
11,5

26,2
14,3
26,4
21,7
11,4

42,1
31,8
8,3
10,3
4,4
2,7

40,3
32,1
8,6
10,7
5,0
3,1

39,8
31,3
9,0
10,7
5,4
3,6

40,6
32,0
8,9
10,1
5,3
2,9

40,0
31,7
8,8
10,6
5,8
3,0

42,7
30,2
8,6
9,9
5,4
3,0

42,3
29,2
8,5
10,2
6,0
3,6

43,1
28,8
8,4
9,9
6,2
3,3

75,3
4,9
4,5
5,5
2,3
3,5
3,9

73,9
4,6
5,3
5,6
2,7
3,7
4,2

72,7
4,2
5,9
6,0
2,7
3,7
4,7

72,3
4,2
5,6
6,5
3,0
3,8
4,5

72,1
4,4
5,2
6,3
3,0
3,7
5,3

72,0
4,9
5,0
6,3
2,8
3,8
5,1

73,8
4,1
4,8
5,7
2,8
3,4
5,4

73,8
4,1
4,7
5,5
2,6
3,6
5,7

7,4
24,9
15,5
24,0
12,6
15,7

10,7
23,5
14,7
22,4
13,6
15,0

13,8
23,2
14,3
22,0
12,1
14,6

12,5
22,8
15,3
22,6
12,7
14,1

13,6
22,7
14,9
22,9
11,7
14,2

12,5
20,9
13,7
23,8
13,2
15,9

13,7
20,6
15,1
23,4
11,4
15,8

13,0
20,5
14,2
24,5
12,8
14,9

Bijlage 3

Tabel b3.5

Zaakkenmerken van ex-reclassenten met een toezicht; naar jaar van uitstroom
(in %)

N
Type delict
Geweld (excl. zeden en vermogen met geweld)
Zeden
Vermogen met geweld
Vermogen zonder geweld
Vernieling, lichte agressie en openbare orde
Drugs
Verkeer
Overig
Kantonfeit
Zwaarste afdoening
Maatregel
Vrijheidsstraf >= 6 mnd
Vrijheidsstraf <6 mnd
Leerstraf
Werkstraf
Voorw. vrijheidsstraf
Geldstraf
Beleidssepot
Transactie overig
Arrondissement
Den Bosch
Breda
Maastricht
Roermond
Arnhem
Zutphen
Zwolle-Lelystad
Almelo
Den Haag
Rotterdam
Dordrecht
Middelburg
Amsterdam
Alkmaar
Haarlem
Utrecht
Leeuwarden
Groningen
Assen

2002
4.333

2003
5.526

2004
6.230

2005
7.254

2006
8.740

2007
9.343

2008
10.859

2009
12.179

12,1
4,1
9,1
16,9
5,9
4,2
1,1
0,9
0,0

17,2
6,4
9,7
17,4
6,8
5,2
1,7
1,4
0,1

23,5
7,0
10,8
21,0
8,0
6,2
2,0
1,4
0,2

27,0
6,0
8,9
20,8
7,5
6,3
1,7
1,8
0,3

30,5
5,3
8,7
20,5
7,4
5,9
1,8
1,8
0,5

33,2
4,8
8,6
21,8
7,7
5,9
1,3
2,2
1,0

36,2
4,7
7,6
20,9
8,4
5,9
1,6
2,5
0,5

38,8
4,2
7,7
20,9
8,5
5,7
1,1
2,4
0,5

1,0
16,2
13,3
0,7
14,7
6,2
0,8
0,9
0,0

1,6
17,2
16,3
1,7
17,5
8,2
1,1
1,3
0,2

2,4
20,4
20,8
3,1
20,4
8,1
1,3
2,7
0,1

1,9
18,9
21,4
3,2
20,8
8,9
1,1
2,5
0,4

2,3
16,4
21,2
3,5
24,0
8,5
1,2
2,8
0,5

3,2
15,4
23,3
3,0
25,4
8,1
1,5
2,9
0,6

2,9
13,6
22,6
2,3
30,0
8,1
1,5
3,1
0,9

2,9
13,0
22,3
1,9
32,4
7,7
1,1
4,2
0,8

5,9
3,5
1,6
1,5
4,3
2,2
3,2
1,8
6,8
3,1
1,4
1,3
3,7
1,8
2,9
2,6
1,9
3,3
1,8

6,4
4,2
1,9
2,2
4,6
3,0
3,1
2,4
8,0
4,5
1,6
1,6
4,8
2,6
3,7
3,9
2,1
3,2
2,2

8,1
4,1
2,6
2,1
4,8
3,1
4,0
3,7
9,8
5,7
1,9
1,7
7,2
3,3
5,3
4,7
2,7
3,5
2,1

6,8
3,7
2,9
2,2
4,5
3,1
5,4
3,4
8,7
7,3
1,8
1,6
7,3
2,8
5,4
5,3
2,6
3,5
2,2

7,1
4,2
2,8
2,4
5,2
2,8
4,7
3,6
8,8
6,8
2,6
1,6
8,6
3,3
5,6
4,3
2,4
3,6
2,6

7,0
3,8
2,6
1,9
5,7
3,2
4,3
3,5
10,5
7,7
2,4
1,6
10,3
3,5
5,5
5,1
2,3
3,8
2,2

7,5
3,9
2,8
1,9
6,0
3,7
4,1
3,6
11,0
7,5
3,1
1,8
9,2
2,8
6,1
5,0
2,2
4,1
2,3

7,0
4,3
2,8
2,9
5,8
3,3
4,8
3,7
12,0
8,0
2,7
2,2
8,7
2,7
5,1
5,3
2,7
3,4
2,2

135

136 Recidive na een reclasseringscontact

Tabel b3.6

Executiegegevens van ex-reclassenten met een toezicht; naar jaar van uitstroom
(in %)

N
Uitvoerende organisatie
Stichting Verslavingsreclassering GGZ
Leger des Heils
Reclassering Nederland
Doorlooptijd toezicht
Toezicht - tot 6 maanden
Toezicht - 6 maanden tot 1 jaar
Toezicht - 1 tot 1,5 jaar
Toezicht - meer dan 1,5 jaar
Titel toezicht
Voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie
Voorwaardelijke veroordeling (incl bijz. vw.)
Penitentiair programma (met of zonder E.T.) of voorwaardelijke
invrijheidstelling
Vrijheidsbenemende maatregel (ISD / SOV)
Vrijheidsbenemende maatregel (tbs / PIJ)
Diversen
Mate van voltooiing
Voortijdig beëindigd
Voltooid

2002 2003 2004 2005 2006 2007
2008
2009
4.333 5.526 6.230 7.254 8.740 9.343 10.859 12.179
29,4
7,8
62,8

31,4
7,3
61,3

29,7
7,5
62,8

29,9
8,0
62,1

30,0
8,5
61,5

34,3
9,7
56,1

35,7
9,2
55,2

37,2
9,6
53,2

27,5
22,0
13,7
19,4

26,4
23,4
19,1
31,0

28,0
23,5
15,2
33,2

27,6
23,9
15,6
32,9

24,2
22,8
17,1
35,9

23,7
21,9
16,5
37,9

22,2
19,7
14,6
43,5

23,2
21,7
14,3
40,8

9,1
52,2
8,3

8,8
60,0
10,4

11,9
66,9
13,8

12,4
67,1
14,8

12,6
69,3
13,8

15,5
68,9
10,3

19,9
65,3
8,1

24,0
59,1
8,3

0,0
2,8
1,5

0,4
2,9
2,0

1,3
3,2
2,8

0,5
2,8
2,4

0,9
2,2
1,2

1,9
2,2
1,0

3,4
2,2
1,0

5,0
2,3
1,3

27,4
69,9

32,1
67,9

29,2
70,8

30,2
69,8

28,2
71,8

35,0
65,0

27,8
72,2

29,0
71,0

Bijlage 4

Typen toezicht

Categorie type toezicht
1 Voorwaardelijke schorsing, sepot of transactie

Type toezicht 3RO
Schorsing + GPS
Schorsing Preventieve hechtenis + ET
Schorsing Preventieve hechtenis + stemherkenning
Schorsing Preventieve hechtenis + straatverbod (el.ctrl)
Voorwaarde schorsing preventieve hechtenis
Voorwaarde sepot
Voorwaarde transactie

2 Voorwaardelijke veroordeling (incl. bijz.vw.)
Bijzondere voorwaarde bij vonnis
Voorwaardelijke veroordeling + ET/GPS
Voorwaardelijke veroordeling + stemherkenning
Voorwaardelijke veroordeling + straatverbod (el.ctrl)
Voorwaardelijke veroordeling + Taakstraf + ET
Voorwaardelijke Veroordeling
3 Penitentiair programma (met of zonder ET) of voorwaardelijke
invrijheidstelling
PP bij uitvoeringsverantwoordelijke PI; ET bij RN
PP met ET
PP zonder ET
V.i. toezicht
4 Vrijheidsbeperkende maatregel (ISD/SOV)
ISD met ET
ISD zonder ET
Intensief toezicht veelplegers
SOV (strafrechtelijke opvang verslaafden)
5 Vrijheidsbeperkende maatregel (tbs/PIJ)
Maatregel tbs met verpleging/proefverlof
Maatregel tbs met voorwaarden (ambulant)
Maatregel tbs voorwaardelijk einde dwangverpleging
Proefverlof in het kader van maatregel PIJ
Nazorg in het kader van maatregel PIJ
6 Diversen
Elektronisch Toezicht
Plaatsing Art. 43.3 PBW (verslavingskliniek)
Plaatsing Art. 43.3 PBW (overig)
Pre-Toezicht (opdracht tot begeleiding)
STP (scholings- en trainingsprogramma)
Voorwaarde gratieverlening