Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

27 428

Beleidsnota Biotechnologie

28 663

Milieubeleid

Nr. 326

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 februari 2016
Wetenschappers hebben recentelijk, onder andere in het tijdschrift
Science 1, opgeroepen om naast de kansen en mogelijkheden, ook
aandacht te hebben voor veiligheidsmaatregelen als het gaat om
genetische modificatie met een «gene drive».
«Gene drive» is een nieuwe techniek in de biotechnologie waarmee een
genetische eigenschap zodanig in het DNA van een organisme wordt
aangebracht dat het organisme alleen gemodificeerde nakomelingen
voortbrengt. Met een «gene drive» kan een populatie van organismen
(zoals micro-organismen, insecten, muizen) dus snel, effectief en blijvend
worden veranderd.
Zulke volledige overerving vindt niet plaats bij «gewone» genetische
modificatie.
De wetenschappers vragen om aandacht voor «gene drive» omdat
toepassing van deze techniek onomkeerbare effecten kan hebben. In de
literatuur wordt vaak het voorbeeld genoemd dat het toepassen van een
«gene drive» bij muggen of teken het mogelijk kan maken om malaria of
de ziekte van Lyme terug te dringen, juist door dat grootschalige en
blijvende effect. Maar datzelfde grootschalige en blijvende effect kan
tegelijkertijd een risico zijn, omdat niet altijd bekend is wat de gevolgen
van die effecten zijn voor het ecosysteem.
RIVM-rapportage
De overheid houdt vinger aan de pols bij nieuwe technologische
ontwikkelingen en heeft oog voor (mogelijke) nieuwe risico’s2. Het
voorkómen van risico’s is immers beter dan pas in actie komen als risico’s
al zijn opgetreden.
Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft het RIVM gevraagd om
na te gaan of met het bestaande beleid en de geldende regelgeving de
1
2

kst-27428-326
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Science, 28 Augustus 2015, Vol. 349, no. 6251, pp. 927–929
Kamerstuk 28 663, nr. 60, nota «Bewust Omgaan met Veiligheid: Rode Draden»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 326

1

risico’s van organismen met een «gene drive» voor mens en milieu
afdoende kunnen worden beoordeeld. De RIVM-rapportage daarover treft
u bijgevoegd aan3. Het RIVM concludeert dat de risico’s die gepaard
kunnen gaan met een «gene drive» niet altijd kunnen worden beoordeeld,
zodat de veiligheid voor mens en milieu niet zonder nadere maatregelen
kan worden gewaarborgd.
Het is onbekend of er momenteel in Nederland activiteiten met «gene
drive» plaatsvinden. Dat komt omdat daarvoor geen specifieke
vergunnings- of meldingsplicht bestaat. Wel blijkt uit de RIVM-rapportage
dat bestaande vergunningen en kennisgevingen van activiteiten met ggo’s
in een laboratorium of kas (zogeheten ingeperkt gebruik, IG-activiteiten)
«gene drive» niet uitsluiten en niet beoordeeld is of die activiteiten
voldoende veilig zijn voor mens of milieu.
Dit komt omdat de bestaande beoordelingssystematiek (voor
IG-activiteiten) zich vooral richt op de mate waarin dat ggo ziektes bij
mens, dier of plant kan veroorzaken. Hoe hoger de pathogeniteit, des te
strenger zijn de inperkingsmaatregelen voor contact tussen het ggo met
mens of milieu.
Het RIVM constateert dat er geen relatie is tussen de toepassing van een
«gene drive» en de pathogeniteit van een ggo. Daardoor kan niet worden
uitgesloten dat er activiteiten plaatsvinden met ggo’s met een «gene
drive» op een te licht inperkingsniveau, waardoor het ggo in contact kan
komen met mens of milieu zonder dat de gevolgen daarvan afdoende zijn
beoordeeld. Als een ggo op die manier onbedoeld in het milieu terecht
komt, bestaat de kans dat het zich kan voortplanten met wilde soortgenoten en zo de nieuwe eigenschap kan verspreiden in de wilde populatie.
Ook al wordt door het RIVM ingeschat dat de kans klein is dat een ggo
met een «gene drive» onbedoeld vanuit een laboratorium in het milieu
terecht komt, de gevolgen ervan, als dat zich onverhoopt voordoet,
kunnen aanzienlijk zijn omdat een «gene drive» gericht is op verandering
van een volledige populatie van een organisme.
Naast laboratoriumtoepassingen is het soms gewenst om een ggo in het
milieu te brengen. Dit introduceren van een ggo in het milieu
(IM-toepassing) kent voorafgaand aan die introductie een strenge
risicobeoordeling met als eis dat het risico van introductie van dat ggo
voor de menselijke gezondheid en het milieu verwaarloosbaar klein is4.
Voorbeelden van dergelijke toepassingen zijn proefvelden met genetisch
gemodificeerde aardappelen waarvoor in het verleden vergunningen zijn
verleend.
Indien het risico van het doelbewust introduceren van een ggo in het
milieu niet te overzien is, wordt de introductie in het milieu niet toestaan.
In de EU zijn geen toelatingen verleend voor introductie in het milieu van
ggo’s met een «gene drive». Organismen kunnen zich echter ook buiten
landsgrenzen verspreiden. Daardoor is niet uitgesloten dat er zich in
Nederland effecten kunnen gaan voordoen als gevolg van toepassingen
elders in de wereld. Momenteel bestaat geen goed beeld over de mate
waarin introductie in het milieu van ggo’s met een «gene drive» elders in
de wereld plaatsvindt.
Nederlandse aanpak
Ik ben voor een adequate en proportionele aanpak van de twee gesignaleerde problemen, namelijk enerzijds dat niet voor alle situaties een
adequaat risicobeoordelinginstrument voorhanden is om te kunnen
3
4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Zie ook nota van toelichting Besluit ggo milieubeheer 2013, Stb. 2014, 157, pag. 66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 326

2

vaststellen of de nieuwe toepassing veilig is, en anderzijds dat gebleken is
dat «gene drive» in Nederland onder bestaande vergunningen zou kunnen
worden toegepast zonder dat de veiligheid daarbij voldoende is gewaarborgd.
Deze problemen worden langs drie sporen aangepakt:
1. Maatregelen treffen in de vergunningverleningsfeer die voorkomen
dat er in Nederland onveilige situaties kunnen ontstaan;
2. Europees agenderen van het onderwerp om internationale maatregelen te treffen;
3. Inzicht verwerven in wat nodig is om risico’s van «gene drive»
toepassingen beter te kunnen beoordelen en om toereikende
(internationale) maatregelen voor risicobeheersing te kunnen treffen.
Nadere toelichting op de aanpak
Ad 1. Maatregelen treffen in de vergunningverleningsfeer
Om te voorkómen dat «gene drive» in de praktijk wordt toegepast zonder
dat is vastgesteld dat de risico’s van die toepassing verwaarloosbaar zijn,
heb ik het volgende in gang gezet:
• Voor vergunningaanvragen voor zogenaamde doelbewuste introductie
in het milieu (IM) is het staand beleid dat de vergunning alleen wordt
verleend als de risico’s voor mens en milieu verwaarloosbaar zijn. Dat
beleid zal ik onverkort voor ggo’s met een «gene drive» toepassen,
zodat ik daarvoor geen vergunning zal verlenen zolang niet vaststaat
dat de risico’s voor mens en milieu verwaarloosbaar zijn.
• Aanpassing van de Regeling ggo milieubeheer 20135 voor ingeperkt
gebruik activiteiten (IG) waardoor:
C voor alle «gene drive» toepassingen een vergunningplicht geldt
waarbij de risico’s moeten worden beoordeeld;
C vergunning alleen wordt verleend als de risico’s voor mens en
milieu verwaarloosbaar zijn;
C voor «gene drive» toepassingen het strengste inperkingsniveau
geldt.
C de bestaande mogelijkheid6 in stand blijft om een lager inperkingsniveau in combinatie met een bijbehorende categorie van fysische
inperking te verzoeken, voor zover de betrokkene kan onderbouwen
dat op dat lagere niveau de risico’s voor mens en milieu verwaarloosbaar zijn. Zolang niet kan worden beoordeeld of een lager
inperkingsniveau toereikend is om contact van het ggo met een
«gene drive» met mens en milieu te voorkomen, zal een dergelijk
verzoek worden afgewezen.
Ad 2. Europees agenderen van het onderwerp
Niet alleen de Nederlandse regelgeving, maar ook de Europese regelgeving waarop deze mede is gebaseerd, lijkt niet of niet voldoende te
voorzien in de benodigde veiligheidswaarborgen voor toepassing van
«gene drive». Daarom is contact opgenomen met de Europese Commissie
om het onderwerp te agenderen in de ambtelijke comités. Hierbij zal
namens Nederland worden gepleit voor een geharmoniseerde EU-aanpak
waarin kennis en capaciteit gebundeld worden en eventuele maatregelen
om de veiligheid te waarborgen worden afgestemd, zodat geen onnodige
marktverstoring plaatsvindt.

5
6

Stcrt. 2014, 11317
Verzoek ingevolge art. 2.8 van het Besluit ggo milieubeheer 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 326

3

Ad 3. Inzicht verkrijgen om «gene drive» beter te kunnen beoordelen
Om inzicht te verkrijgen in de risico’s van «gene drive» toepassingen en
de mogelijkheden om die adequaat te kunnen beoordelen en beheersen,
heb ik aan het RIVM gevraagd de door haar gesignaleerde kennislacunes
nader te beschrijven. Op basis daarvan zal gericht onderzoek worden
geïnitieerd ten behoeve van eventueel noodzakelijke aanpassingen van de
risicobeoordelingsmethoden met het oog op «gene drives». Ook zal dat
onderzoek gericht zijn op informatievereisten en beheersmaatregelen, of
op aanvullende kennis die nodig is voor de beoordeling van de risico’s
van organismen met een «gene drive» na hun eventuele introductie in het
milieu. Aan de Commissie Genetische Modificatie (COGEM) is gevraagd
aandacht te besteden aan «gene drive» in de uit te brengen Trendanalyse
Biotechnologie. Die trendanalyse wordt begin 2016 verwacht.
Met de hierboven geschetste aanpak beoog ik de veiligheid voor mens en
milieu te waarborgen bij de mogelijke toepassing van genetisch gemodificeerde organismen met een «gene drive». Over de voortgang van de
geschetste aanpak zal ik u op de hoogte blijven houden.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 428, nr. 326

4