1

Stroom, pijn en angst. Hersenonderzoeker Jaak Panksepp over het FEARsysteem in de hersenen.
Tekst: Elian Hattinga van ‘t Sant
De in 2017 overleden internationaal gerenommeerde Jaak Panksepp deed als hoogleraar al
vanaf 1972 hersenonderzoek naar emoties bij dieren. Hieronder vind je enkele gedeeltes uit de
artikelen die ik schreef naar aanleiding van een seminar van Panksepp en zijn boek: The
Archaeology of Mind. Neuroevolutionary Origins of Human Emotions. Deze artikelen vind je
compleet op deze site bij ARTIKELEN onder de tab: Emoties - Cognitie - Bewustzijn –
Zintuigen.

Verankerd
Angstgevoelens zitten verankerd (hard-wired) in de hersenen: ze kunnen bij mensen en dieren
met elektrische stimulatie van het FEAR systeem in de hersenen opgeroepen worden in een
volstrekt veilige omgeving. Toch zijn de meeste angsten aangeleerd. Er is maar heel weinig
waardoor angstgevoelens ongeconditioneerd, spontaan, zonder een voorafgaande negatieve
leerervaring, ontstaan. Voor vrijwel alle zoogdieren – en dus ook mensen – gaat het daarbij
om pijn, harde geluiden, plotselinge bewegingen, roofdieren en grote open ruimtes….
Angstgevoelens zijn heel akelig en ingrijpend. Ze tasten het gevoel van veiligheid aan…
Bij het ervaren van angst treedt altijd een flight response op, waarbij het sympathische deel
van het autonome zenuwstelsel wordt geactiveerd. Door bepaalde neuropeptiden in de
hersenen… wordt het lichaam in gereedheid gebracht voor een lichamelijke topprestatie om te
kunnen ontsnappen aan gevaar. De bloeddruk gaat onder andere omhoog, het hart gaat sneller
kloppen, bloed gaat naar de spieren, de ademhaling versnelt, de pupillen worden wijder,
zweetklieren worden geactiveerd. Wanneer het FEAR systeem in mindere mate wordt
gestimuleerd gaan dieren langzamer en voorzichtiger bewegen; ze worden alert, zijn ongerust
en staan af en toe stil of ‘bevriezen’ compleet; bij sterkere stimulatie slaan ze op de vlucht of
proberen zich te verstoppen…
Heftiger
Bij het ervaren van een heel erge angst of bij het heel regelmatig ervaren van angst kan het
FEAR systeem tijdelijk of permanent overgevoelig en overactief worden. De angstgevoelens
kunnen dan steeds heftiger worden. Ook beïnvloedt een geactiveerd FEAR systeem de
schrikreflex die aangestuurd wordt vanuit de hersenstam. Wanneer het FEAR systeem
geactiveerd is, schrikt een mens of dier veel heftiger. Het is een beetje vergelijkbaar met
wanneer je een heel enge film zit te kijken – dan is het FEAR systeem actief - en er valt in de
kamer iets om. Dan schrik je bovenmatig…Panksepp wijst er dan ook op dat mensen, ook
onderzoekers, zich veel te weinig realiseren dat een dier iets afschuwelijks ondergaat wanneer
het voor onderzoek (of training) angst aan wordt gejaagd door het pijn te doen of een
elektrische schok toe te dienen.

© Elian Hattinga van ’t Sant / Hondenmanieren 4 - 2016

2

Pijn
Terwijl pijn en elektrische schokken altijd angstgevoelens oproepen, vermindert angst
daarentegen de pijnwaarneming. Bij angst worden er namelijk opioïden in de hersenen
vrijgemaakt die het gevoel van pijn onderdrukken en een dier in staat stellen om de pijn te
negeren. Door dit overlevingsmechanisme is een angstig dier ondanks erge pijn toch in staat
om te vluchten en aan zijn belagers te ontkomen. Kenmerkend is dan ook dat angstige dieren
zelden piepen als ze een elektrische schok krijgen toegediend. Dezelfde opioïden kunnen ook
zorgen voor het gevoel van verdoving (in de humane psychologie vaak ‘dissociatie’ genoemd)
dat kan optreden bij het ondergaan van een traumatische gebeurtenis
Aannames
Panksepp hamert er terecht op hoezeer het ervaren van angst het welzijn van mens en dier
aantast, omdat het daarvoor essentiële gevoel van veiligheid wordt weggenomen. Het ergste
en het meest beangstigende voor dieren (en mensen) is het als ze niet weten wat hen te
wachten staat. Het is dan niet mogelijk zelf actief manieren (‘coping’-strategieën) om met de
situatie om te gaan te ontwikkelen. Coping-strategieën zorgen er namelijk voor dat
mensen/dieren het gevoel krijgen weer een beetje greep op de situatie te hebben, waardoor ze
zich weer wat veiliger voelen.
Watje?
Aangezien onze honden voor een groot deel van ons afhankelijk zijn voor het verschaffen van
een gevoel van veiligheid, is het uiterst belangrijk dat hondeneigenaren zich rekenschap geven
van bovenstaande bevindingen. Omdat mensen in staat zijn om greep op hun angsten te
krijgen met rationele gedachten, is men vaak geneigd de angsten van een hond te
bagatelliseren: men denkt al gauw dat een hond zich aanstelt. Panksepp maakt echter
aannemelijk dat een dier door de werking van het geheugen een angstaanjagende gebeurtenis
helemaal opnieuw beleeft wanneer het een daarmee geassocieerde prikkel ziet, ruikt, hoort of
voelt. Ook wanneer een hond schrikkerig is of heviger schrikt dan normaal, betekent dat niet
dat hij een watje is die zich aanstelt, maar eerder dat zijn FEAR systeem al ruim van te voren
geactiveerd was. Het is dan zaak uit te vinden hoe dat komt.
E-collars
Heel belangrijk is het ook te weten dat elektrische schokken altijd angst oproepen en dat die
angst vervolgens het gevoel van pijn onderdrukt. Er worden tegenwoordig overal
stroombanden verkocht: halsbanden waarmee je een hond een elektrische schok kunt geven.
Ze worden eufemistisch e-collars genoemd en door fabrikanten en sommige trainers
aangeprezen als een goed middel om je hond snel gehoorzaam te maken. Veel mensen denken
dat ze de hond er niet echt pijn mee doen zolang de hond maar niet piept, jankt of kermt. Dat
is dus een illusie. De hond voelt wel degelijk pijn, maar uit dit alleen niet.

Ethische graadmeter

© Elian Hattinga van ’t Sant / Hondenmanieren 4 - 2016

3

Pijn lijkt onze voornaamste ethische graadmeter te zijn bij allerlei handelingen van mensen
waarbij de hond pijn wordt gedaan of erge schrik aangejaagd; ongeacht of dit opzettelijk
gebeurt, zoals bij het straffen van de hond; noodzakelijkerwijs, zoals bij een behandeling door
de dierenarts; of per ongeluk, zoals bij het over je hond struikelen en op zijn poot gaan staan.
Zolang er geen duidelijk lichamelijk letsel bij ontstaat, staan we er soms nauwelijks bij stil.
Daarbij wordt er, zoals Panksepp terecht zegt, veel te lichtvoetig aan voorbij gegaan dat
dergelijke handelingen verantwoordelijk zijn voor een van de akeligste, meest ontregelende
en ziekmakende van alle emoties: angst.
Tandarts
Hoe heftig angsten worden ervaren door mens en dier is per individu verschillend. Genetische
factoren spelen daarbij, naast leerervaringen, ook een belangrijke rol. Doordat wij onze
honden echter geen uitleg vooraf of achteraf kunnen geven, zou de impact van dergelijke
handelingen – en dus ook de opgeroepen angst - door hun onbegrijpelijkheid,
onvoorspelbaarheid en oncontroleerbaarheid nog veel groter kunnen zijn dan bij mensen;
zeker wanneer de hond daarbij vastgehouden wordt, kort aangelijnd wordt gehouden of
vastgebonden is, zodat hij niet kan ontkomen.
Wat een dier dan ervaart, zou wel eens vergelijkbaar kunnen zijn met wat wij ervaren bij een
bezoek aan de tandarts. Uit een onderzoek van de American Association of Endodontists is
80% van alle volwassenen bang voor de tandarts en heeft 5%-10% zelfs een tandartsfobie. Als
reden wordt onder meer opgegeven: het ervaren van pijn; angst voor pijn; controleverlies en
het gevoel overgeleverd te zijn; post-traumatische stress; in je jeugd mishandeld zijn;
onvriendelijke, weinig zorgzame en ‘koude’ tandartsen. En dan worden mensen nog niet eens
vastgebonden in de tandartsstoel!
Affectie
Om angst voor de tandarts te voorkomen of om er over heen te komen, wordt onder meer
aanbevolen een tandarts te kiezen die vriendelijk, zorgzaam en geduldig is en je een veilig
gevoel geeft. De meeste hondeneigenaren zullen zichzelf waarschijnlijk niet snel vergelijken
met de tandarts. Maar wie voorbijgaat aan de gevoelens van angst bij zijn hond zou wel eens
meer op een tandarts kunnen gaan lijken dan hem lief is. Iedereen kan in de situatie komen dat
hij zijn hond een keer pijn doet; of een pijnlijke behandeling laat ondergaan; of uit boosheid
of frustratie straft; of hard ‘corrigeert’ omdat hij denkt dat het zo hoort. Belangrijk is het dan
om het gelijk weer ‘goed te maken’ en de hond een positief en veilig gevoel te geven. Niet
zozeer door hem een hap-slik-weg-koekje te geven, maar door hem te omringen met
vriendelijkheid, zorgzaamheid, geduld en affectie.
Panksepp, J. & Biven, L. (2012). The Archaeology of Mind. Neuroevolutionary Origins of
Human Emotions. New York-London.

© Elian Hattinga van ’t Sant / Hondenmanieren 4 - 2016