Vlinders als graadmeter voor verandering in onze omgeving
Position paper voor rondetafelgesprek Biodiversiteit, Tweede kamer, 29 november 2017
Michiel Wallis de Vries – De Vlinderstichting / Wageningen Universiteit

Het artikel over 75% achteruitgang van insecten in Duitsland5 heeft veel discussie veroorzaakt. Over
de ernst van de situatie, maar ook over de algemene geldigheid van deze alarmerende verandering.
In Nederland zijn er voor alle groepen insecten slechts twee langjarige meetnetten in het kader van
het Netwerk Ecologische Monitoring, beide in samenwerking met het CBS: voor vlinders (vanaf 1990)
en voor libellen (vanaf 1998). Het Meetnet Vlinders is het langst lopende en meest uitgebreide.
Zowel in nationaal als in Europees verband wordt het al jaren lang benut in wetenschappelijk
onderzoek naar trends in biodiversiteit. De oorzakelijke basis van deze trends wordt steeds
duidelijker. Deze wordt in het volgende kort uiteengezet.

Veranderingen in de omgeving
De mensheid heeft wereldwijd een steeds grotere invloed op zijn leefomgeving. De belangrijkste
veranderingen zijn samen te vatten als: 1) verlies van biodiversiteit, 2) versnelling van stofstromen
(m.n. stikstof en fosfaat), 3) klimaatverandering, 4) verandering van landgebruik, 5) introductie van
nieuwe stoffen (zoals pesticiden) en transgene entiteiten, 6) verzuring (van oceanen, maar ook
bodems), 7) aantasting van de ozonlaag, 8) gebruik van zoetwatervoorraden en 9) atmosferische
belasting met aerosolen14. De eerste vijf hebben direct of indirect betekenis voor de biodiversiteit.
De versterking van de stikstof- en fosfaatkringlopen ten opzichte van de pre-industriële situatie
wordt daarbij van een grotere orde geschat dan die van de uitstoot van broeikasgassen. Diverse van
deze invloeden komen tot uiting in de verandering van vlinderpopulaties- en
soortengemeenschappen.

In welke opzichten fungeren vlinders als graadmeter?
Vlinders zijn er in veel soorten en ze komen voor onder uiteenlopende omstandigheden. In
Nederland leven meer dan 2400 soorten vlinders, waarvan het grootste deel nachtvlinders. In het
huidige overzicht ligt de focus op dagvlinders, die van oudsher beter zijn onderzocht. Van de ruim 70
soorten dagvlinders hebben er nog slechts 53 soorten vaste populaties in ons land.
Vlinders hebben naast bloemen, specifieke waardplanten nodig tijdens de rupsenfase en
zonnewarmte om optimaal te kunnen functioneren. Hoewel sommige soorten heel mobiel zijn,
verplaatsen veel soorten zich slechts zelden over afstanden van meer dan enkele kilometers. De
meeste soorten hebben in gematigde streken één generatie per jaar, maar een deel van de soorten
kan 2-3 of zelfs meer generaties per jaar produceren. Dat betekent dat vlinderpopulaties snel
reageren op veranderingen. De belangrijkste onderscheidende eigenschappen tussen soorten
houden verband met mobiliteit, temperatuur, generatieduur en specialisatie van voedselplanten24.

Trends van vlinderpopulaties
Met 68% van de soorten op de Rode Lijst van bedreigde soorten vormen dagvlinders (samen met
steenvliegen) de meest bedreigde soortengroep in Nederland. Gemiddeld over alle soorten is er
sprake van een achteruitgang van de populaties van 35% in 25 jaar. De achteruitgang heeft zich over
het geheel sinds 2000 gestabiliseerd, maar dat is vooral te danken aan de soorten die alleen in
natuurgebieden voorkomen. Voor soorten die ook buiten natuurgebieden voorkomen wordt de
afname eerder sterker dan zwakker (Figuur 1). Op Europese schaal is voor vlinders van graslanden
een afname van 30% in 25 jaar vastgesteld23.

De Vlinderstichting / Wageningen Universiteit, 2017

1

Gemiddelde populatietrend dagvlinders
120
100
80
60
40
20
0
1990

1995

2000
Algemene soorten

2005

2010

2015

2020

Niet-agrarische soorten

Figuur 1: Gemiddelde populatietrend bij dagvlinders in Nederland voor 24 algemenere soorten en voor 20 soorten
die niet in het agrarisch gebied, maar alleen in natuurgebieden voorkomen (bron: NEM; CBS/De Vlinderstichting).

Klimaatverandering
Klimaatverandering heeft voor veel groepen koudbloedige dieren gezorgd voor een noordwaartse
uitbreiding van het areaal in gematigde streken6,8,12. Ook voor vlinders is dit vastgesteld, maar daarbij
loopt de vlindergemeenschap achter op de werkelijke opwarming1. Bij de warmteminnende soorten
is er een groot aantal soorten dat niet van de opwarming weet te profiteren. Dit heeft enerzijds te
maken met versnippering van leefgebied door intensief landgebruik11,30 en anderzijds met afname
van de kwaliteit van leefgebieden door stikstofbelasting26,27.
Naast de opwarming is klimaatverandering ook van invloed door de toenemende kans op extremen
van droogte en hevige neerslag. De effecten hiervan zijn nog slecht bekend. Voor negatieve effecten
van extreme droogte bestaat groeiende evidentie10,15,28, maar voor hevige neerslag is deze nog
anecdotisch25.

Versnippering van het landschap
Vlinders vormen een van de soortgroepen die vanwege hun gevoeligheid voor ruimtelijke
versnippering van leefgebieden model hebben gestaan voor het ontwikkelen van de Ecologische
Hoofdstructuur (thans Nationaal Natuurnetwerk). Soorten met beperkte mobiliteit zijn relatief sterk
bedreigd24. Versnippering is een sluipend proces. Bij de heivlinder is vastgesteld dat de uitwisseling
tussen leefgebieden al vanaf 1965 afnam, maar dat dit pas na 1990 uitmondde in het verdwijnen van
populaties22.
De ontwikkelingen in de landbouw, met een actueel aandeel van 64% van het grondgebruik in
Nederland, hebben een belangrijk aandeel gehad in het versnipperen van het leefgebied van het
grote aantal soorten van laag-productieve milieus. Soorten van natuurgebieden zijn in 25 jaar
gemiddeld met 65% achteruit gegaan (Figuur 1). De bereikte stabilisatie over de laatste 10 jaar moet
voor een belangrijkdeel toegeschreven worden aan actief herstelbeheer en realisatie van het
Nationaal Natuurnetwerk.

Stikstofbelasting
De stikstofbelasting is in Nederland na 1950 exponentieel toegenomen, vooral door emissies vanuit
de landbouw. Tussen 1988 en 2005 is de atmosferische stikstofdepositie door brongerichte
maatregelen met 35% afgenomen, maar sindsdien is de afname gestagneerd. Stikstof zorgt voor
vlinders voor een afname van zowel het bloemenaanbod voor vlinders als kruidachtige waardplanten
voor de rupsen, maar daarnaast ook door de toename in plantaardige biomassa door afkoeling van
De Vlinderstichting / Wageningen Universiteit, 2017

2

het microklimaat en verandering in voedselkwaliteit voor de rupsen9. Hoewel het relatieve belang
van deze effecten nog onvoldoende is opgehelderd, zijn er wel sterke aanwijzingen voor negatieve
effecten op vlinderpopulaties via zowel verandering in microklimaat7,26 als afname van
bloemenaanbod29 en verslechtering van voedselkwaliteit voor groei en overleving van rupsen2,17.
Duidelijk is ook dat binnen de vlindergemeenschap een klein aantal stikstofminnende soorten
toeneemt ten opzichte van het grotere aantal stikstofmijdende soorten27. Weliswaar is de snelheid
van de toename afgenomen met de verminderde stikstofdepositie, maar er is nog steeds sprake van
een overschrijding, waardoor stikstofmijdende soorten nog steeds niet of onvoldoende herstellen.

Pesticiden
Uit eigen ervaring met de kweek van koolwitjes voor educatie bij De Vlinderstichting en onderzoek bij
de universiteit weten we hoe grondig, maar ook bedrieglijk onopvallend, de werking van de nieuwe
systemische gewasbeschermingsmiddelen is. Onze spruitkool bleek uit met fipronil behandelde
zaden afkomstig. De rupsen ontwikkelden zich echter prima en de vlinders kwamen ook goed uit,
maar bleken alleen niet in staat zich voort te planten. Internationaal is de negatieve invloed van met
name neonicotinoïden, bij bijen via experimenteel onderzoek al herhaaldelijk aangetoond13,16,31. Bij
vlinders is er zowel in Groot-Brittannië4 als in Californië3 een relatie gevonden tussen neonicotinoïdegebruik en populatietrends van vlinders. De in bijenstudies gevonden verschillen tussen regio’s31
suggereren dat negatieve effecten niet per se hoeven op te treden wanneer het omringende
landschap voldoende afwisselend is, zodat er voldoende alternatief leefgebied voorhanden is.

Lichtvervuiling
Lichtvervuiling is niet zo zeer voor dagvlinders maar wel voor allerlei nachtactieve dieren een
verstorende invloed18. Bij nachtvlinders zijn diverse negatieve invloeden op foerageergedrag20 en
voortplanting19 experimenteel vastgesteld. Nu blijken in Nederland nachtvlindersoorten die
nachtactief zijn en op licht af komen tussen 1985 en 2015 ook sterk in aantal te zijn afgenomen,
terwijl soorten die dagactief zijn of ’s nachts niet op licht afkomen stabiel zijn gebleven21.

Synthese
Dankzij het Meetnet Vlinders hebben we in Nederland in elk geval voor één groep insecten
betrouwbare informatie over populatietrends. Deze zijn voor veel soorten negatief en voor slechts
enkele soorten positief. Het algehele beeld bevestigt de in Duitsland geconstateerde achteruitgang in
de hoeveelheid insecten, zij het dat de afname bij dagvlinders in Nederland geringer is.
Onderzoek naar oorzaken van de waargenomen trends laat zien dat effecten van klimaatopwarming
zichtbaar zijn, maar dat vooral de intensivering van het landgebruik de afname verklaart. De
landbouw speelt daarin een doorslaggevende rol. In de eerste plaats door het grote areaal dat de
landbouw in Nederland inneemt en de versnipperende werking daarvan op de leefgebieden van
vlinders, waarvoor de moderne landbouw geen enkele ruimte biedt. In de tweede plaats door de
hoge stikstofbelasting die de moderne landbouw veroorzaakt, waarvan de invloed ook tot in
natuurgebieden doordringt. Vlinders zijn, zoals veel soortengroepen, voor het merendeel gebonden
aan stabiele, laag-productieve milieus. Deze zijn in agrarische gebieden niet meer te vinden en in
natuurgebieden alleen met grote inzet van herstelbeheer te handhaven. Bij voortzetting van de
huidige stikstofbelasting valt ook dat niet meer vol te houden en is het verdwijnen van een groot deel
van de vlindersoorten uit Nederland onvermijdelijk.
Het is mogelijk dat de belasting van pesticiden in de landbouw ook voor vlinders bijdraagt aan de
negatieve populatietrends. Uiteindelijk is het echter niet zo zeer de vraag welk onderdeel van de
agrarische invloed het meeste bijdraagt: vooral de industriële vorm van de landbouw, gericht op
maximalisatie van productie zonder oog voor ecologische relaties is funest voor de diversiteit van
vlinders, en zeer waarschijnlijk voor de terrestrische biodiversiteit als geheel.
De Vlinderstichting / Wageningen Universiteit, 2017

3

Literatuur
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.

V. Devictor et al., Nature Climate Change 2, 121–1242 (2012)
K. Fischer, K. Fiedler, Oecologia 124, 235-241 (2000)
M.L. Fortister et al., Biological Letters 12, 20160475.(2016)
A.S. Gilburn et al., PeerJ 3, e1402.(2015)
C.A. Hallmann et al., PLoS ONE12(10): e0185809 (2017)
R. Hickling et al., Global Change Biology 12 (3), 450-4552006
E. Klop et al., Journal of Insect Conservation 19, 393–402 (2015)
S.C. Mason et al., Biological Journal of the Linnean Society 115, 586–597 (2015)
M. Nijssen et al., Biological Conservation, 212, 423-431 (2017)
T.H. Oliver et al., Nature Climate Change 5, 941–945 (2015)
T.H. Oliver et al., Global Change Biology 23, 2272–2283 (2017)
C. Parmesan, G. Yohe, Nature, 421, 37–42 (2006)
M. Rundlöf et al., Nature 521, 77–80 (2015)
W. Steffen et al., Science 347, 1259855 (2015)
A.J.M. Tack et al., Proceedings of the Royal Society B 282 (1806), 20150173 (2015)
N. Tsvetkov et al., Science 356, 1395–1397 (2017)
C. Turlure et al., Ecology and Evolution 3(2), 244–254 (2013)
K. Spoelstra et al., Philosophical Transactions of the Royal Society B 370: 20140129 (2015)
K. Van Geffen, PhD thesis Wageningen University (2015)
F. Van Langevelde et al., Biological Letters 13, 20160874 (2017)
F. Van Langevelde et al., Global Change Biology (accepted)
A. Van Strien et al., Ecological Applications 21, 2510-2520 (2011)
C.A.M. Van Swaay et al., The European Butterfly Indicator for Grassland species 1990-2015. (De Vlinderstichting, Wageningen) (2016)
M.F. Wallis de Vries, Basic and Applied Ecology 15, 279-287 (2014)
M.F. Wallis de Vries, Vlinders 32, 5-8 (2017)
M.F. Wallis de Vries, C.A.M. van Swaay, Global Change Biology 12, 1620–1626 (2006)
M.F. Wallis de Vries, C.A.M. Van Swaay, Biological Conservation 212, 448-453 (2017)
M.F. Wallis de Vries et al., Oecologia 167, 559–571 (2011)
M.F. Wallis de Vries et al., Current Zoology 58, 384−391 (2012)
M.S. Warren et al., Nature 414 (6859), 65-69 (2001)
B.A. Woodcock et al., Science 356, 1393–1395 (2017)

De Vlinderstichting / Wageningen Universiteit, 2017

4