Haalbaarheid van een
anoniem misdaadmeldpunt
via het Internet
Een quickscan
Samenvatting

Auteurs:
Jaap-Henk Hoepman
Bert-Jaap Koops
Wouter Lueks

Dit onderzoek is uitgevoerd door het Privacy & Identity Lab (http://www.pilab.nl/), hierbij juridisch
vertegenwoordigd door de Radboud Universiteit Nijmegen.

c 2014; Wetenschappelijk Onderzoek - en Documentatiecentrum (WODC). Auteursrechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd
en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale verwerking of anderszins,
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het
WODC.

De onafhankelijke Stichting M. exploiteert sinds 2002
de meldlijn ‘Meld Misdaad Anoniem’, waar mensen per
telefoon anoniem informatie kunnen geven over misdrijven.

om de kwaliteit (en anonimiteit) van de melding te garanderen. Een smartphone app of een web-gebaseerde
chat toepassing voldoen om die reden het beste aan
de criteria, maar kennen nog wel technische beperkingen. Vanwege de hoge complexiteit verwachten wij dat
de kosten voor het inrichten van zo’n Internetmeldpunt
hoog zullen zijn. Nader onderzoek naar een specifieke
inrichting van een dergelijke smartphone app of zo’n
web-gebaseerde chat toepassing, en daaraan verbonden risico’s, is gewenst.

Dit onderzoeksrapport geeft antwoord op de vraag of
het technisch, juridisch en organisatorisch ook mogelijk is om de anonimiteit van melders te garanderen bij
meldingen via Internet. Daarnaast is onderzocht wat
de mogelijke voor- en nadelen van melden via Internet
zijn voor de hoeveelheid en kwaliteit van de meldingen. Ook is in normatieve zin gekeken naar de rol die
deze meldingen spelen in de strafvordering en in het
maatschappelijk verkeer.

Vanuit juridisch perspectief is het verschil tussen een
Internetmeldpunt en een telefonisch meldpunt minder
groot. Zolang de Instructie Meld Misdaad Anoniem
van het College van Procureurs-Generaal ook van toepassing wordt verklaard op een Internetmeldpunt, vormen de Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens
en het zetten van Internettaps slechts een beperkt risico. Wel kan een laagdrempelig Internetmeldpunt tot
ongewenste neveneffecten leiden, zoals schadeclaims
en onrechtmatigedaadsacties. Ook de waarde van anonieme meldingen in het strafproces kan daardoor verminderen.

De resultaten van dit onderzoek zijn gebaseerd op een
literatuurstudie, een interview met Stichting M. en een
expert workshop.
Bij het verkennen van de normatieve aspecten van een
anoniem Internetmeldpunt is de vraag gesteld of de inrichting van een anoniem meldpunt proportioneel is, is
gekeken naar het risico van function creep, en is het
effect van een publiek-private samenwerking bij zo’n
meldpunt geanalyseerd.

In organisatorische zin is de grotere technische complexiteit van een Internetmeldpunt ook een uitdaging.
Het kennisniveau van de medewerkers zal hoger moeten liggen, en aan het beheer worden hogere eisen gesteld. Regelmatige audits zijn essentieel om de anonimiteit te blijven garanderen. Zoals gezegd verwachten
wij geen daling van de kwaliteit van de meldingen bij
een Internetmeldpunt. Over de te verwachten hoeveelheid meldingen die via een Internetmeldpunt binnen
kunnen komen is echter weinig te zeggen. Eventuele
invoering van een Internetmeldpunt zou daarom gefaseerd plaats moeten vinden, te beginnen met een pilot.
Om de meerwaarde van een Internetmeldpunt ten opzichte van het reeds bestaand telefonisch meldpunt te
kunnen bepalen, lijkt het verstandig eerst een breed gedragen nulmeting naar de kwaliteit van het telefonisch
meldpunt op te maken.

Voor het bepalen van de technische haalbaarheid zijn
de algemene risico’s die kleven aan een Internetmeldpunt geanalyseerd. Vervolgens is een zestal mogelijke
technische inrichtingen van een Internetmeldpunt getoetst tegen een aantal criteria die betrekking hebben
op de anonimiteit, kwaliteit en gebruikersvriendelijkheid.
De juridische analyse heeft zich gericht op de verwerking van persoonsgegevens door het meldpunt, de positie van anonieme meldingen in het strafrecht, en de
juridische mogelijkheden voor opsporingsdiensten om
de identiteit van melders te achterhalen. Ook is gekeken naar aansprakelijkheidsrisico’s voor het meldpunt,
en de hoeveelheid en kwaliteit van meldingen vanuit
juridisch perspectief.
Tenslotte is gekeken naar de organisatorische aspecten die van invloed zijn op de anonimiteit en kwaliteit van een Internetmeldpunt. Aandachtspunten waren het (technisch) beheer, de noodzaak van regelmatige audits, aandacht voor de integriteit van het personeel en de werkomgeving, en de invoeringsstrategie.

Wat betreft het anoniem melden van misdrijven blijkt
dat er een reëel risico bestaat op function creep bij een
meldpunt, zowel voor wat betreft het type misstanden
dat wordt gemeld als voor het gebruik buiten de opsporing van anonieme meldingen die in politiebestanden terechtkomen. Een brede reflectie op deze ontwikkeling is gewenst, die zou moeten leiden tot het opstellen van een proportionaliteitstoets voor anonieme
meldpunten. In een klimaat waarin politiële databanken op tamelijk intransparante wijze ook voor andere
doeleinden dan opsporing worden ingezet, is het belangrijk om terughoudend te zijn met het voeden van
politiële databanken met ongecontroleerde informatie.
Dit pleit voor terughoudendheid bij het faciliteren van
anonieme meldingen.

Onze belangrijkste conclusies wat betreft de haalbaarheid van een anoniem Internetmeldpunt, en de te verwachten voor- en nadelen daarvan, worden hieronder
kort samengevat.
Wij concluderen dat een technisch voldoende veilige inrichting van een anoniem Internetmeldpunt geen sinecure is. Anonimiteit van een melder is lastiger te garanderen dan voor een telefonisch meldpunt. Interactiviteit van het meldpunt (d.w.z. de mogelijkheid om direct
een dialoog met de melder aan te gaan) is essentieel

3