2015D48556

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken bestond bij zes
fracties de behoefte de Minister van Buitenlandse Zaken enkele vragen en
opmerkingen voor te leggen inzake de Raad Buitenlandse Zaken van de
Europese Unie en de herziening van het Europees Nabuurschapsbeleid.
Voor dit schriftelijk overleg zijn de volgende brieven van de Minister van
Buitenlandse Zaken geagendeerd:
– Geannoteerde agenda van de Raad Buitenlandse Zaken d.d. 14 december 2015;
– Verslag van de Raad Buitenlandse Zaken van 16 november 2015
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1555).
– EU-voorstel: Herziening Europees Nabuurschapsbeleid JOIN;
– Kabinetsappreciatie herziening nabuurschapsbeleid.
De voorzitter van de commissie,
Eijsink
De griffier van de commissie,
Van Toor

nds-tk-2015D48556

1

Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brieven van de regering met betrekking tot de Raad Buitenlandse Zaken
van 14 december 2015. De VVD-fractie heeft hierover nog enkele vragen
en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor de geannoteerde
agenda ter voorbereiding op de Raad Buitenlandse Zaken. Tevens danken
zij de Minister voor de snelle kabinetsreactie op de op 18 november
gepresenteerde herziening van het Europees nabuurschapsbeleid. Zij
hebben hierover enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda Raad Buitenlandse Zaken van 14 december 2015. Graag willen zij
de regering nog enkele vragen voorleggen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de inzet van het kabinet voor de Raad Buitenlandse Zaken van
14 december aanstaande. Deze leden hebben hierover nog een aantal
vragen en opmerkingen.
Ook de leden van de fracties van de SP en het CDA leggen de Minister een
aantal vragen voor naar aanleiding van de Raad Buitenlandse Zaken.
Herziening Europees Nabuurschapsbeleid
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat het kabinet terecht
constateert dat het «opdringen» van onze waarden weerstand op kan
wekken en contraproductief werkt. Daarom onderschrijft het kabinet de
visie dat doeltreffender manieren nodig zijn om de diverse doelen van ons
nabuurschapsbeleid te bereiken. Tegelijkertijd ontstaat de indruk dat het
nabuurschapsbeleid gestoeld is op de assumptie dat democratie en
mensenrechten in de EU hebben geleid tot stabiliteit en welvaart en dat
die dynamiek – in deze volgorde – bewerkstelligd dient te worden in de
diverse nabuurschapslanden. Kan de Minister aangeven in hoeverre dat
het geval is? En is hij het met de leden van de VVD-fractie eens dat
stabiliteit en welvaart doorgaans juist voorwaarden zijn voor de ontwikkeling van mensenrechten?
Daarnaast wordt met de herziening van het nabuurschapsbeleid beoogd
een intensievere samenwerking aan te gaan met landen die bereid zijn tot
een nauwere samenwerking met de EU ten aanzien van de migratie. De
leden van de VVD-fractie onderschrijven die noodzaak. Tegelijkertijd
noemt het kabinet in dit kader het belang van «people-to-people
contacten» om te komen tot «mutually-beneficial migration and mobility».
Wat bedoelt het kabinet hier precies mee? Welke rol spelen deze
contacten in het heldere doel om partnerschappen aan te gaan met
nabuurschapslanden om samen te werken op het gebied van
vluchtelingenopvang?
Tot slot ontbrak in de kabinetsappreciatie een passage over de rol van
handelspreferenties. Welke rol kan dit instrument spelen in de versterking
van onze betrekkingen met de nabuurschapslanden en het behartigen van
de Europese belangen op bijvoorbeeld migratievlak? En kan de Minister
daarnaast een overzicht geven van landen waarmee onderhandeld wordt
over terugnameovereenkomsten?

2

De leden van de PvdA-fractie constateren dat het vernieuwde Europese
Nabuurschapsbeleid (ENP) uitgaat van een meer gedifferentieerde
benadering, gelijkwaardige partnerschappen en gedeelde belangen. In
theorie kan het een effectieve aanpak kan zijn om via samenwerking op
instrumentele wijze onze waarden gedreven doelen te bevorderen in de
nabuurlanden. Omdat democratisering, respect voor mensenrechten, en
goed bestuur instrumenteel zijn aan de voorgestelde drie inhoudelijke
prioriteiten voor samenwerking op het gebied van economische ontwikkeling, veiligheid en migratie kunnen zij via de partnerschappen
bevorderd worden. Dit zal met name het geval zijn in landen waar de
politieke wil tot hervormen op deze gebieden reeds bestaat (bijv. Tunesië
of Georgië). Maar in nabuurlanden waar die politieke wil a priori ontbreekt
zien de leden van de PvdA-fractie juist ook het risico dat die Europese en
universele waarden ondergeschikt worden gesteld aan de al eerder
genoemde inhoudelijke beleidsprioriteiten. In de gezamenlijke
mededeling wordt deze tekortkoming van de incentive-based approach
ook benoemd en staat dat in die gevallen «the EU will explore more
effective ways to make its case for fundamental reforms with partners,
including through engagement with civil, economic and social actors» (p.
5). Aangezien hier verder niet meer op in wordt gegaan en de politieke wil
tot democratische hervormingen in nogal wat nabuurlanden lijkt te
ontbreken, vragen de aan het woord zijnde leden de Minister of hij dit
risico ook ziet en op welke wijze dit risico wat hem betreft moet worden
ondervangen. Tevens vragen zij de Minister of hij de opvatting van de aan
het woord zijnde leden deelt dat de waarden gedreven doelstellingen op
het gebied van democratisering en mensenrechten niet alleen instrumenteel zijn aan het bereiken van de prioritaire doelstellingen op het
gebied van veiligheid, economische ontwikkeling en tegengaan van
vluchtelingenstromen, maar ook een essentiële voorwaarde zijn om
vooruitgang op dat vlak te bestendigen voor de toekomst en dat deze
daarom niet ondergeschikt gemaakt mogen worden aan andere, inhoudelijke beleidsprioriteiten.
De leden van de PvdA-fractie constateren tevens dat het ENP nog te
weinig inspeelt op de cruciale rol die krachtige maatschappelijke en
sociale actoren spelen in de stabilisering en ontwikkeling van samenlevingen. Niet voor niets is de Nobelprijs voor de Vrede dit jaar uitgereikt
aan het kwartet van vier maatschappelijke organisaties in Tunesië die
samen succesvol een democratisch politiek proces in gang hebben gezet
na de Jasmijnrevolutie in dat land in 2011. Om de doelstellingen van het
ENP te bereiken zal samenwerking met en versterking van het maatschappelijk middenveld in de nabuurlanden dus een prominentere plek in het
beleid moeten krijgen. Zij vragen de Minister er daarom voor te pleiten in
het vervolgtraject op deze gezamenlijke mededeling van het Europees
parlement, de Europese Commissie en de Raad dat maatschappelijke
organisaties volwaardig betrokken worden bij de ontwikkeling en
implementatie van de partnerschappen met de nabuurlanden en in dit
kader in te zetten op meer steun en meer ruimte voor deze organisaties in
de nabuurlanden. Ook vragen zij de Minister te bepleiten om het
bevorderen van een krachtig maatschappelijk middenveld als vierde
prioriteit voor samenwerking in het ENP op te nemen naast de drie andere
prioriteiten betreffende economische ontwikkeling, veiligheid en migratie.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de herziening
van het Europees nabuurschapsbeleid (ENB) en de kabinetsappreciatie
daarvan. De leden van de D66-fractie vernemen dat stabilisatie het
uitgangspunt is bij deze herziening, gezien de «ring van instabiliteit»
rondom de Europese Unie. Tegelijkertijd wijzen deze leden er op dat juist
het ENB altijd een goed middel is geweest om mensenrechten,
democratie en rechtsstaat te versterken, die nu juist een voorwaarde

3

vormen voor daadwerkelijke stabiliteit in plaats van schijnveiligheid. De
genoemde leden vragen in hoeverre de hernieuwde inzet op stabilisatie
niet ten koste gaat van die broodnodige hervormingen?
De Minister is namelijk van mening dat er meer realisme moet komen in
het ENB, en spreekt van een «pragmatische, realistische insteek». De
Minister schrijft zelfs dat «het «opdringen» van onze waarden weerstand
wekt en contraproductief werkt». De leden van de D66-fractie zijn
verbaasd dat dit het uitgangspunt is van de Minister. Zij wijzen er op dat
het in de internationale betrekkingen juist belangrijk is dat Nederland, en
de EU, durven opkomen voor de waarden waar zij voor staan. De
genoemde leden wijzen de Minister er ook op dat misplaatste nederigheid
nog veel meer contraproductief werkt.
De leden van de D66-fractie constateren dat de Minister ook van mening is
dat er «doeltreffender manieren zijn om democratie, goed bestuur,
mensenrechten, fundamentele vrijheden en de rechtsstaat te bevorderen». Er wordt echter nergens concreet toegelicht wat deze doeltreffender manieren dan zouden moeten zijn, zo merken deze leden op, met
uitzondering van een vage opmerking over «op een slimme manier
dwarsverbanden leggen». Graag ontvangen de leden van de D66-fractie
een uitgebreidere en concretere toelichting van de Minister bij de
principiële wijziging die hij voorstelt.
Oostelijk Partnerschap
Ten aanzien van Oekraïne delen de leden van de PvdA-fractie de mening
van de regering dat de Minsk-akkoorden nog niet volledig zijn geïmplementeerd. Juist in de laatste weken en dagen zijn er berichten dat van een
volledige terugtrekking van zware wapens nog geen sprake is en mogelijk
zelfs een nieuwe escalatie dreigt. De leden constateren dat de sancties
tegen Rusland reeds zijn verlengd tot 31 januari 2016 en vragen de
Minister nader in te gaan op wat volgens hem de verdere consequenties
na die datum zouden moeten zijn van onvolledige implementatie van de
Minsk-akkoorden op 31 december 2015 en/of 31 januari 2016.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering ook een appreciatie te
geven van de laatste binnenlands-politieke ontwikkelingen in Oekraïne. Zo
zijn er nieuwe berichten over corruptieschandalen en zou er naar
aanleiding hiervan zelfs sprake zijn van een aanstaande motie van
wantrouwen tegen de regering. De leden vragen welke consequenties
deze ontwikkelingen kunnen hebben, bijvoorbeeld voor de voor het
Minsk-akkoord belangrijke tweede lezing in het Oekraïense parlement van
de decentralisatievoorstellen.
Net als tijdens het AO ter voorbereiding op de RBZ van 16 november
wijzen de leden van de PvdA-fractie op de zorgelijke situatie in Moldavië.
Deze achten zij zeer onwenselijk omdat de gelijktijdige politieke,
maatschappelijke en financiële crises waar het land mee worstelt, een
destabiliserend effect kan hebben op zowel het land als op de bredere
regio. Daarom steunen zij de kabinetsinzet om samen met de EU de
noodzaak te benadrukken de hervormingsagenda door te zetten zodat de
politieke stabiliteit en publiek vertrouwen in de overheid kunnen terugkeren. Zij vragen de Minister welke concrete voorstellen hij in dit kader zal
doen tijdens de RBZ.
De leden van de SP-fractie constateren dat in de agenda voor de Raad
Buitenlandse Zaken staat dat het in de lijn der verwachting ligt dat de
lidstaten zullen concluderen dat de Minsk-akkoorden niet volledig zijn
geïmplementeerd. De leden van de SP-fractie begrijpen een dergelijke

4

conclusie goed en vragen de Minister aan te geven welke lidstaten welke
afspraken niet volledig implementeren? Klopt het dat ook van de kant van
Oekraïne de akkoorden niet volledig worden geïmplementeerd? Op welke
punten is dit en wat is daarvoor de verklaring?
De leden van de SP-fractie vragen de Minister verder te reageren op
berichten dat de Europese Commissie druk op Oekraïne uit zou oefenen
om akkoord te gaan met een trilateraal handelsformat tussen de EU,
Oekraïne en Rusland. Wat klopt hiervan en wat is de precieze betekenis
van zo’n format? Wordt hiermee tegemoet gekomen aan zorgen die aan
de kant van Rusland leven met betrekking tot het vrijhandelsakkoord
tussen de EU en Oekraïne?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de Minister aangeeft
economische en financiële maatregelen als «een noodzakelijk
drukmiddel» te beschouwen zolang het Minsk-akkoord niet volledig wordt
uitgevoerd. Kan de Minister aangeven of hierbij aanvullende sancties
worden overwogen en wat hierbij de inzet van het kabinet is? Daarnaast
spreekt de Minister terecht over de noodzaak van rechtmatige lokale
verkiezingen in de bezette delen van de Donbas, maar spreekt hier niet
langer meer over de annexatie van de Krim. Kan de Minister aangeven of
de annexatie van de Krim voor de Europese Unie inmiddels geaccepteerd
wordt als een voldongen feit? In hoeverre zet het kabinet zich binnen de
Europese Unie in voor juiste etikettering van producten die afkomstig zijn
uit deze gebieden?
Irak
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de Minister in de
geannoteerde agenda terecht schrijft dat de relatie tussen Centraal-Irak en
de Koerdische Autonome Regio vooruitgang vergt. In feite gebeurt er op
dat vlak weinig. Welke rol kan de Europese Unie spelen bij het bevorderen
van deze relatie en over welke instrumenten beschikt de Unie om
vooruitgang ook daadwerkelijk af te dwingen?
Daarnaast vernemen de leden van de VVD-fractie graag hoe de Minister
de Turkse versterking van de militaire presentie in Irak beoordeelt. Is hier
een juridische basis voor, en zo ja, welke? Welk doel heeft de Turkse
regering voor ogen met het uitbreiden van het aantal troepen in Irak? En
verwacht de Minister dat de Turkse en Iraakse regeringen tot een
overeenkomst komen over de aanwezigheid van Turkse troepen in Irak?
Hoe beoordeelt de Minister het verzoek van de Iraakse premier al-Abadi
aan de NAVO om «haar autoriteit» te doen gelden tegenover Turkije?
De leden van de PvdA-fractie steunen de Nederlandse inzet in Irak waar
het gaat op het snel weer leefbaar maken van de op ISIS heroverde
gebieden. Een centrale plaats wordt hierin terecht gegeven aan activiteiten op het gebied van ontmijning, welke recent uitgebreid zijn. De leden
vragen de regering evenwel of zij de indruk hebben of er ook op andere
terreinen voldoende gebeurt, bijvoorbeeld als het gaat om de wederopbouw van gebouwen en infrastructuur, het aanbieden van publieke
voorzieningen (zorg, onderwijs) en het creëren van economische
mogelijkheden.
De leden van de PvdA-fractie vragen de Minister tevens zijn collega’s op te
roepen bilateraal en als EU aan te blijven dringen bij de Iraaks regering
om werk te blijven maken van de nodig politieke, rechtstatelijke en
bestuurlijke hervormingen. Dit om verzoening en nationale eenheid te
bevorderen. Hier hoort ook bij dat de Iraakse regering moet investeren in
de relatie met de Koerdische Autonome Regio die door een veelvoud van

5

oorzaken steeds verder onder druk staat. In de Koerdische regio lijkt
ondertussen aan de politieke crisis voorlopig geen einde te komen. Zo
wordt de parlementsvoorzitter, die deze week een bezoek aan de Tweede
Kamer bracht, geen toegang tot «zijn» parlementsgebouw in Erbil
verschaft. Deze leden vragen de regering hoe het deze situatie inschat en
welke mogelijkheden er zijn voor externe bemiddeling (vanuit de EU) om
de politieke patstelling tussen Koerdische partijen te doorbreken.
Recente berichten dat Soennitische Arabieren in Irak te maken hebben
met ernstige mensenrechtenschendingen in op ISIS bevrijde gebieden
baren de leden van de PvdA-fractie zorgen. Zowel het Iraakse leger als
Koerdische troepen zouden zich schuldig maken aan gedwongen
uitzetting, ontvoering, plunderen en vernielen van eigendommen, illegale
detentie en in sommige gevallen buitenrechtelijke executies. Binnenlandse ontheemden, veelal Soennitische Arabieren in de Iraakse
provincies Ninewa, Anbar, Salah el Din en Kirkuk zouden totaal geen
bewegingsvrijheid hebben en in veel gevallen gedwongen verplaatst
worden of belet naar veiligere gebieden te vluchten. Deze leden vragen de
Minister te reageren op recente berichten en rapporten hieromtrent,
waaronder het VN-persbericht van 4 december getiteld «Reports of
abuses by Iraqi, Kurdish forces against Sunni Arabs increasing», en de
Iraakse regering en Koerdische autoriteiten hierop aan te spreken.
Wat Irak betreft, vragen de leden van de SP-fractie de Minister te reageren
op het recente rapport van Amnesty International waarin wordt geconcludeerd dat het grootste deel van de wapens in handen van IS afkomstig is
van het Iraakse leger. Hoe is dit mogelijk en welke maatregelen worden
genomen zodat wapenleveranties aan partijen in Irak niet wederom in
handen van IS en andere Al Qaida-achtige organisaties komen? Wat zegt
dit rapport van de mensenrechtenorganisatie over de staat van het Iraakse
leger?
Is het bekend dat er politieke onrust is ontstaan tussen de politieke
partijen in Iraaks Koerdistan en klopt het dat het parlement al maanden
niet meer bijeenkomt? Kan de Hoge Vertegenwoordiger worden gevraagd
om een EU-gezant aan te stellen voor Iraaks Koerdistan die zich ten doel
stelt de samenwerking tussen de verschillende Koerdische partijen te
verbeteren en zo de relatie met de internationale gemeenschap en de
coalitie te bestendigen, zo vragen de leden van de SP-fractie.
De leden van de CDA-fractie maken zich zorgen over de ontplooiing van
militairen door Turkije in de buurt van Mosul. Turkije beweert trainers van
Peshmerga te willen beschermen. Maar de Iraakse regering haalt fel uit
naar Turkije en eist terugtrekking. De beslissing zou zonder medeweten en
instemming van de Iraakse regering genomen zijn. Inmiddels heeft ook de
Arabische Liga zich kritisch uitgelaten en lopen de spanningen tussen
Turkije en Iran hoog op. Irak zou ook een beroep op de NAVO gedaan
hebben om druk uit te oefenen op lidstaat Turkije. Wat is het standpunt
van de Nederlandse regering in deze? Is de Minister bereid om druk uit te
oefenen op Turkije, bilateraal en via de EU en NAVO?
Wat betreft de ontwikkelingen in Irak wijzen de leden van de D66-fractie er
op dat uit recente berichten van de VN blijkt dat er sprake is van misbruik,
en zelfs mensenrechtenschendingen, van Soennitische Arabieren in Irak
door zowel het Irakese leger als Koerdische strijdkrachten. De leden zijn
benieuwd op welke wijze de Minister deze schendingen aan de orde wil
stellen. En op welke wijze wil hij zich inzetten voor verzoening tussen
verschillende bevolkingsgroepen in Irak, in het licht van deze zorgelijke
ontwikkelingen.

6

De leden van de D66-fractie zijn tevens benieuwd of de Minister bereid is
in te gaan op het recente rapport van Amnesty International over
wapenleveringen aan ISIS, getiteld «Taking Stock: The Arming of Islamic
State». 1 De genoemde leden begrijpen dat het kort dag is om hier nu
uitgebreid op in te gaan. Daarom verzoeken zij de Minister een uitgebreide reactie te geven op het rapport op een later tijdstip. Daarbij vragen
zij de Minister ook in te gaan op de vraag hoe hij de verder proliferatie van
wapens in de regio wil gaan voorkomen, specifiek de bewapening van
ISIS. Welke rol ziet de Minister voor zichzelf hierin weggelegd in Europees
verband, zo vragen deze leden.
De leden van de ChristenUnie-fractie willen de Minister attenderen op de
oproep van dhr. Yousif Mohammad Sadiq, de Speaker van het IraaksKoerdisch parlement. In een bijeenkomst in de Tweede Kamer
(8 december jl.) pleitte hij voor de inzet van de Hoge Vertegenwoordig als
bemiddelaar zodat er zo snel als mogelijk een einde komt aan het intern
politieke conflict. De genoemde leden achten dat van groot belang omdat
de interne politieke strijd een belemmering vormt in de strijd tegen ISIS.
Kan de Minister toezeggen dat hij zich hiervoor gaat inzetten?
De leden van de ChristenUnie-fractie ondersteunen het pleidooi van de
Minister om de financieringstromen van ISIS droog te leggen. Deze leden
zijn daarbij wel benieuwd naar welke concrete maatregelen deze Minister
in EU-verband zal gaan voorstellen of gaat steunen.
Libië
De leden van de VVD-fractie constateren dat de Minister in de brief over
de geannoteerde agenda van de RBZ van 14 december 2015 over Libië
schrijft dat een faciliterende rol van de VN bij de oplossing van het conflict
noodzakelijk blijft. In het nieuws viel afgelopen week echter te lezen dat de
twee regeringen in Tripoli en Tobruk een tentatieve overeenkomst hebben
gesloten in Tunesië, buiten het VN-proces om. Het akkoord, dat nog moet
worden goedgekeurd door beide partijen, zou tot één regering moeten
leiden, waarvoor binnen twee jaar verkiezingen moeten komen. Kan de
Minister bevestigen dat deze tentatieve overeenkomst inderdaad is
gesloten? Hoe verhoudt deze overeenkomst zich tot het VN-proces? Staan
beide geheel los van elkaar of is er sprake van een overlap? Welke rol
hebben andere landen, waaronder Nederland, gespeeld bij het bereiken
van deze overeenkomst? En hoe apprecieert de Minister deze
ontwikkelingen?
De leden van de PvdA-fractie delen de opvatting van de Minister dat we
moeten blijven investeren in het politieke proces om te komen tot een
duurzame oplossing voor het conflict in Libië. Zij steunen daarom de
kabinetsinzet voor een actieve EU-rol bij het vormgeven van de betrokkenheid bij Libië nu de nieuwe VN-gezant Kobler is aangetreden. Het
politieke proces moet voortgaan om een oplossing voor het diepe conflict
en voortdurende geweld te bewerkstelligen. Zij vragen de Minister in te
gaan op de mogelijkheden van de EU om hieraan een meer concrete
bijdrage te leveren, of dit gevoel breed in de EU wordt gedeeld, en welk
perspectief hij in de komst van de nieuwe VN-gezant Kobler ziet. Tevens
vragen deze leden de Minister of hij wellicht ook een intensivering van de
Nederlandse bilaterale inzet in Libië voor zich ziet ter bevordering van dit
politieke proces en de wederopbouw van de (fundamenten van de)
democratische rechtsstaat in Libië.

1

Amnesty International, 8 december 2015, http://www.amnesty.nl/nieuwsportaal/rapport/takingstock-arming-islamic-state.

7

Tijdens het AO ter voorbereiding op de RBZ van 16 november werd
gevraagd naar de schijn van belangenverstrengeling die ontstond na
berichten dat de inmiddels opgevolgde VN-gezant León al geruime tijd
voor het einde van zijn mandaat een lucratief contract in de Verenigde
Arabische Emiraten had gekregen. Dat contract behelsde het runnen van
een diplomatieke academie voor een salaris van zo’n € 50.000 per maand.
De Minister gaf aan te zullen terugkoppelen of de VN al actie had
ondernomen. Dit is tot op heden niet teruggekoppeld. Daarom vragen de
leden van de PvdA-fractie of de VN reeds een onderzoek is gestart naar
mogelijke overtredingen van de VN-regels door de heer León en wanneer
de conclusies hieromtrent gepubliceerd worden. Tevens vragen zij de
Minister naar zijn eigen appreciatie van deze transfer in relatie tot de
geldende VN-richtlijnen en gedragscodes om belangenverstrengeling en
corruptie te voorkomen. Ook vragen deze leden de Minister of wat hem
betreft dit soort overstappen, voor zo veel geld en zo kort na de beëindiging van een termijn als VN-gezant, in de toekomst verboden zouden
moeten worden.
Vorige maand berichtten internationale media over wapenleveranties van
de Verenigde Arabische Emiraten aan Libië. Dit terwijl er een wapenembargo tegen het land geldt. De leden van de SP-fractie vragen de Minister
hierop in te gaan. Kloppen deze berichten? Is het land aangesproken op
deze wapenleveranties? Welk beeld heeft de Minister meer in het
algemeen van wapenleveranties aan strijdende partijen in Libië? Welke
landen zijn hierbij betrokken?
De leden van de CDA-fractie zijn zeer bezorgd over de situatie in Libië. De
chaos in het instabiele land dreigt de regio te destabiliseren. Deze leden
vinden het merkwaardig dat een eerder geplande bespreking in de Raad
op 16 november jl. geen doorgang vond wegens tijdsgebrek. Kan de
Minister hier een nadere toelichting op geven? Klopt het dat zowel de
Franse president Hollande als zijn Italiaanse ambtsgenoot Renzi na de
aanslagen in Parijs waarschuwden dat Europa dringend haar focus moet
richten op Libië? Is er nu wel voldoende besef van urgentie?
Het politieke proces bevindt zich op een dood spoor; VN initiatieven zijn
tot nu toe mislukt. Intussen groeit ISIS. Er zouden duizenden terroristen in
Libië zitten. De terreurbeweging neemt steeds meer gebied in handen en
zou bezig zijn met een offensief op olievelden. Wapens en strijders
stromen het land in en uit, ook van en naar de Sinaï. Ook zou ISIS actief
zijn in de mensensmokkel naar Europa. Kan de Minister hiervan een
analyse geven? Klopt het dat ISIS veel geld verdient met de mensensmokkel en dat er soms ook terroristen meereizen op boten naar Europa,
zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Anderzijds zijn er de islamisten. Klopt het, zo vragen de leden van de
CDA-fractie, dat zij Europa dreigen met een toeloop van migranten, als de
Europa hen niet erkent (http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/
africaandindianocean/libya/11970313/Libya-warns-it-could-flood-Europewith-migrants-if-EU-does-not-recognise-new-Islamist-government.html)?
Zo ja, hoe beoordeelt de Minister dit? Laat de EU dit zomaar gebeuren?
Vanwaar de passiviteit van de EU op zo’n betrekkelijk kleine afstand van
Italië en Griekenland? Wat is het plan B, als het VN-spoor – waar de EU
zich tot nu toe achter verschuilt – dood loopt? Wordt hier binnen de EU
over nagedacht?
Er is een officieel erkende regering, van de nationalisten. Deze wil
optreden tegen ISIS. Net als Egypte, dat de NAVO daartoe oproept zelfs. Is
de Minister bereid meer op dat spoor in te zetten? In Syrië en Irak steunt

8

de anti-ISIS coalitie groeperingen die willen vechten tegen ISIS. Waarom
in Libië niet?
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd of de EU en/of de VN
voornemens zijn om ISIS ook in Libië te bestrijden. Onderschrijft de
Minister de noodzaak om ISIS ook buiten Syrië en Irak aan te pakken? Zo
ja, op welke wijze wordt daarover op dit moment in de coalitie gesproken?
De genoemde leden wijzen daarbij expliciet op Sirte, waar berichten over
zijn dat deze stad volledig in handen is van ISIS. Kan de Minister deze
berichtgeving bevestigen? Op welke wijze wil de Minister zich inzetten dat
ISIS ook in Libië wordt verslagen, zo vragen deze leden.
Turkije
Ten aanzien van de overeenstemming over het EU-Turkije Actieplan
hebben de leden van de VVD-fractie nog een aantal vragen. Welke
concrete stappen/maatregelen zullen door Turkije op korte termijn worden
genomen om irreguliere migratie naar Europa op structurele wijze te
beperken en welke stappen zijn daartoe reeds gezet? Op welke wijze
wordt de samenwerking tegen smokkelnetwerken precies opgevoerd en
hoe verhoudt zich dat tot de EUNAVFOR MED SOPHIA missie?
Bij het algemeen overleg over de voortgang van de strijd tegen ISIS is het
Amerikaanse verzoek aan Turkije om de grens met door ISIS bestuurd
territorium te bewaken reeds behandeld. Kan de Minister een laatste
stand van zaken schetsen? Heeft Turkije inmiddels nieuwe maatregelen
getroffen om werk te maken van de bewaking van deze grens?
De Minister schrijft ten slotte te verwachten met Minister Çavuşoğlu te
spreken over ontwikkelingen in de regio rond Turkije, over samenwerking
met Turkije op het terrein van buitenland- en veiligheidsbeleid en over
terrorismebestrijding. Kan de Minister voor al deze drie terreinen
uitwerken waaraan dan moet worden gedacht?
Met betrekking tot Turkije blijven de leden van de SP-fractie zorgen
houden over berichten dat de gang van zaken rond het incident met het
Russische gevechtsvliegtuig anders is dan aanvankelijk door Turkije
voorgesteld. Kan de Minister aangeven of er nog verder onderzoek naar
deze zaak wordt gedaan of wordt het officiële verhaal van de kant van
Turkije niet betwist?
Kan de Minister verder ingaan op de aanwezigheid van Turkse militairen
in het noorden van Irak? Klopt het dat dit ingaat tegen de uitdrukkelijke
wens van de autoriteiten in Bagdad? Welke rechtsgrond bestaat hiervoor
of ontbreekt deze? Wordt Turkije hierop aangesproken, vragen de leden
van de SP.
Eind vorige maand werd in het zuidoosten van Turkije de Koerdische
advocaat Tahir Elçi doodgeschoten. Bij mensenrechtenorganisaties leven
er zorgen over de zorgvuldigheid van het onderzoek naar de dood van de
advocaat. De leden van de SP-fractie vragen of de Minister bereid is,
eventueel in EU-verband aandacht, de Turkse autoriteiten op te roepen
een onafhankelijk en onpartijdig onderzoek naar de dood van de advocaat
te garanderen.
Neerschieten Russische Su-24 door Turkije
De leden van de CDA-fractie vinden het neerschieten van de Russische
Su-24 door Turkije verontrustend. Het is een zeer ernstig incident met nu
al vergaande gevolgen tussen Rusland en Turkije. Maar ook tussen de

9

NAVO en Rusland en mogelijk voor de coalitie ter bestrijding van ISIS.
Deze leden vinden het merkwaardig dat de Minister-President zich vrijwel
meteen onomwonden achter Turkije schaarde en zelfs geen reden zag te
twijfelen aan de uitleg van Turkije. Die redenen zijn er wat de leden van de
CDA-fractie betreft wel, vandaar ook de 32 schriftelijke vragen van het lid
Knops. Bijvoorbeeld over de claim van 17 seconden, of de claim dat de
Su-24 in het Turkse luchtruim neergehaald zou zijn. De leden van de
CDA-fractie verwachten duidelijke en geen ontwijkende antwoorden van
het kabinet. Te meer omdat er nog meer vraagtekens te plaatsen zijn bij de
uitleg van Turkije. Onderzoeksjournalist Gareth Porter is met een analyse
(http://www.middleeasteye.net/columns/real-turkeys-shoot-down-russianjet-1615790737) gekomen van de claim van tien waarschuwingen over een
periode van vijf minuten, voordat de Su-24 werd neergehaald. Analyse
van zowel de radarbeelden van Turkije als van Rusland van het vluchtschema van de Su-24 wijst uit dat het eerste moment waarop de Su-24 op
een route vloog die uitgelegd had kunnen worden als een mogelijke
inbreuk op het Turkse luchtruim op 16 mijl afstand was van de Turkse
grens. Gegeven de snelheid van het vliegtuig zou dit neerkomen op
hooguit een minuut en 20 seconden qua tijd. En zeker geen vijf minuten.
Sterker nog: uit de vluchtgegevens van zowel Turkije als Rusland blijkt dat
de Su-24, vijf minuten voordat het toestel werd neergeschoten, in
oostelijke richting vloog en dus juist van de Turkse grens vandaan. Zo
beschouwd kan de claim van 5 minuten en tien waarschuwingen dus ook
niet kloppen.
Deze analyse is verontrustend en vraagt om nadere en expliciete uitleg.
Juist ook gezien de snelle en zeer stellige reactie van het kabinet. De leden
van de CDA-fractie vinden het zeer merkwaardig dat de Minister-President
in het plenaire debat over de EU-Turkije top op 25 november 2015 gesteld
heeft dat «de Nederlandse inlichtingen en die van andere NAVO-landen
bevestigen wat Turkije gisteren in de NAVO naar voren heeft gebracht» en
dat «de lezing van Turkije bevestigd wordt door alle NAVO-intelligence».
Waarom kwam de premier met deze stellige conclusie, zonder dat er
sprake is geweest van grondig onderzoek? Hoe beoordeelt het kabinet de
bewering van Rusland dat de zwarte doos van de Su-24 gevonden zou zijn
en dat er onderzoek gaat plaatsvinden, ook door buitenlandse experts
(http://nos.nl/artikel/2073999-rusland-heeft-zwarte-doos-van-neergehaaldgevechtsvliegtuig-gevonden.html)? Is het kabinet bereid dit serieus te
nemen?
Steun van Turkije aan jihadisten
De leden van de CDA-fractie constateren dat er grote aantallen jihadisten
naar Syrië en Irak blijven toestromen. Uit onderzoek (http://
soufangroup.com/foreign-fighters/) blijkt dat in 18 maanden tijd het aantal
buitenlandse strijders verdubbeld is; van 12.000 in juni 2014 naar tussen
de 27.000 en 31.000. Hoe beoordeelt het kabinet dit, ook in relatie tot de
inspanningen van de internationale gemeenschap om deze toestroom
tegen te gaan? Is de Minister bereid te erkennen dat een groot deel van
deze stroom Syrië binnenkomt via Turkije?
Terwijl jihadisten Syrië binnenstromen via Turkije, stroomt olie het
ISIS-gebied uit via Turkije. Hoe beoordeelt de Minister de bewijzen die
Rusland gepresenteerd heeft, inclusief satellietbeelden van grote
aantallen trucks die richting Turkije gaan? Hoe beoordeelt de Minister dat
inmiddels ook Irak Turkije publiekelijk beschuldigt van oliehandel met ISIS
(http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/12/07/Iraq-PM-saysISIS-smuggles-majority-of-oil-via-Turkey.html), alsmede de bevestiging
van de United States Special Envoy and Coordinator for International
Energy Affairs, die leiding geeft aan het Bureau of Energy Resources

10

(ENR), dat ISIS olie verkoopt in Turkije (http://www.washingtontimes.com/
news/2015/dec/7/rahat-husain-how-stop-isis/)? Waarom bepleit de Minister
in EU-verband «versterkte inzet op het droogleggen van de financieringsstromen van ISIS», maar doet hij niets in de richting van Turkije? Wat
moet er nog meer gebeuren voordat de Minister bereid is te pleiten voor
internationaal onafhankelijk onderzoek naar de steun van Turkije aan ISIS?
Waarom staat de grens tussen Turkije en Syrië nog steeds open? Let wel:
het gaat om een gebied van 75 tot hooguit 100 kilometer. De Minister
noemt dit grensgebied «poreus». Maar de vraag is waarom het poreus is.
De leden van de CDA-fractie geloven niet dat de Turkse krijgsmacht, een
van de grootste van de NAVO, niet in staat zou zijn het af te grendelen. Als
er een sprake kan zijn van onmacht, blijft er maar een andere mogelijke
verklaring over, en dat is onwil. Ziet de Minister dit ook in? Zo nee,
waarom niet? Heeft de Minister kennis genomen van de uitspraken
(http://politiek.tpo.nl/2015/12/09/amerika-stuk-grens-tussen-turkije-en-isismoet-dicht/) van de gezant van de Verenigde Staten bij de coalitie Brett
McGurk, die zo snel mogelijk de laatste strook van de grens tussen Turkije
en het grondgebied in Syrië dat in handen is van ISIS wil sluiten en dit
zelfs de «eerste prioriteit» noemt? Klopt het dat de VS de druk op Turkije
aan het opvoeren zijn? Is de Minister bereid zich daarbij aan te sluiten?
De Kamer heeft met de motie van de leden Knops en Sjoerdsma (34 300V-23) de regering verzocht de druk op Turkije op te voeren. De leden van
de CDA-fractie zijn benieuwd naar de wijze waarop de Minister hier
invulling aan gaat geven en roept de Minister tot daden op, in afwachting
van de toezegde brief.
De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn daarnaast benieuwd of de
Minister zijn Turkse collega om opheldering gaat vragen over het
arresteren van talloze vluchtelingen waarbij nadrukkelijk wordt gedreigd
met uitzetting naar onder meer Syrië. Erkent de Minister dat dergelijke
acties de uitvoering van het EU-Turkije Actieplan Migratie in gevaar
brengen? Kan de Minister in zijn onderhoud met zijn Turkse collega
bovendien aandacht vragen voor de talloze mensenrechtenschendingen
waar de Turkse regering zich schuldig aan maakt? Kan de Minister
bovendien aangeven hoe hij uitvoering gaat geven aan de aangenomen
motie Voordewind/Van der Staaij waarin de regering wordt verzocht
krachtig afstand te nemen van de suggestie dat een succesvolle samenwerking met Turkije inzake de vluchtelingenproblematiek kan leiden tot
versnelde toetreding tot de Europese Unie?
Jemen
Hoewel de situatie in Jemen niet op de agenda van de RBZ staat hebben
de leden van de PvdA-fractie toch enkele vragen hierover. Zij constateren
dat president Hadi de internationale coalitie onder leiding van SaoediArabië heeft gevraagd een wapenstilstand in te stellen van
15-22 december en deze te verlengen als de wapenstilstand niet wordt
geschonden. Dit om ruimte te geven aan de door de VN gesteunde
vredesbesprekingen die op 15 december van start zouden moeten gaan.
De aan het woord zijnde leden vragen de Minister om zijn appreciatie van
de geplande vredesbesprekingen in Zwitserland, welk perspectief hij
hiervoor ziet, en op welke wijze de VN, EU en/of andere internationale
en/of regionale spelers een rol zullen krijgen bij de vredesbesprekingen.
Tevens vragen zij of Nederland vanwege de lange, diepe relatie met
Jemen nog een speciale functie kan vervullen om de vredesbesprekingen
deze keer wel te kunnen helpen slagen.

11

Syrië
De leden van de CDA-fractie zijn verbaasd over het feit dat Syrië niet op
de geannoteerde agenda staat. De humanitaire en geopolitieke situatie
geeft er namelijk alle aanleiding toe. Bovendien heeft Frankrijk de
«solidariteitsclausule», artikel 42, lid 7 van het EU-verdrag ingeroepen na
de aanslagen in Parijs. Daarin staat dat als een lidstaat op zijn grondgebied wordt aangevallen, de overige landen de plicht hebben «met alle
middelen waarover zij beschikken hulp en bijstand te verlenen». Alle
EU-lidstaten toonden zich solidair. Waarom noemt de Minister dit artikel
niet, ook niet bij het agendapunt «terrorismebestrijding»? Op welke wijze
is invulling ervan binnen de RBZ voorzien?
De leden van de CDA-fractie zijn ontstemd over de wijze waarop de
coalitie van VVD en PvdA met de bestrijding van ISIS in Syrië omgaat. De
Minister van Defensie roept op tot urgentie en spoed en stelde bij haar
bezoek aan de VS dat we ons in de strijd tegen ISIS «geen terughoudendheid kunnen veroorloven». De Minister van Buitenlandse Zaken laat
een heel ander geluid horen en «laat zich niet opjagen». Coalitiefracties
VVD en PvdA zijn al meer dan een jaar openlijk verdeeld. Met welk
standpunt reist de Minister van Buitenlandse Zaken nu naar de RBZ af? De
Minister noemde in het Algemeen Overleg van 3 december jl. vijf «game
changers» die leiden tot een «nieuw weegmoment» voor Nederland.
Zowel de VS als Frankrijk hebben officieel een verzoek aan Nederland
gedaan om een grotere bijdrage te leveren aan de strijd tegen ISIS. Het is
een breed verzoek, waarbij diverse opties overwogen worden, inclusief
het uitvoeren van luchtaanvallen in Syrië. Het kabinet wil een „heel
zorgvuldig» besluit nemen dat „nog wel even gaat duren», zo zei de
premier op zijn wekelijkse persconferentie vrijdag jl.
Hoe beoordeelt de Minister de uitspraak van PvdA-fractievoorzitter
Samsom (http://www.nu.nl/politiek/4177536/samsom-wil-strijdislamitische-staat-intensiveren.html) een dag later dat luchtaanvallen in
Syrië «nu niet aan de orde zijn»? Wat vindt de Minister, die beweert zo te
hechten aan de artikel 100-procedure waarin het kabinet een besluit
neemt, van deze instructie vanuit een coalitiefractie met «missie design»?
Doorkruist de PvdA hiermee nu de gedachtenvorming binnen het kabinet?
Is de optie van luchtaanvallen in Syrië nu ook voorlopig voor het kabinet
van tafel, of wordt deze nog steeds serieus overwogen? Ziet de Minister
gelijkenissen met de crisis in het kabinet Balkenende 4 over de missie in
Uruzgan?
De leden van de CDA-fractie vinden het een wanvertoning dat de coalitie
op deze wijze met een verzoek omgaat van belangrijke bondgenoten. Wat
vindt de Minister van het voorstel van de PvdA-fractievoorzitter om
troepen die vechten tegen ISIS «nog veel intensiever» te trainen,
bewapenen en adviseren? Waar haalt Defensie de wapens vandaan
waarvan zij zelf zegt deze niet te kunnen leveren, en de munitie, waar
krijgsmachtbreed tekorten aan bestaan? Waar moeten die wapens/munitie
van betaald worden, in het licht van de ernstige budgettaire problemen bij
Defensie? Is de Minister bereid te pleiten voor meer geld voor defensie?
De leden van de CDA-fractie pleiten voor zo snel mogelijke luchtaanvallen
met F-16’s op ISIS in Syrië. Niet als doel op zich maar als onderdeel van
een parallelle strategie. Zoals de Minister zelf ook heeft toegegeven
vormen Syrië en Irak «één militair theater». Het zwaartepunt van ISIS ligt
in Syrië. Juist daar zijn de minste luchtaanvallen uitgevoerd, heeft ISIS de
meeste bewegingsruimte gehad en de meeste terreinwinst geboekt. Daar
bevinden zich commandocentra, trainingskampen en vanuit Syrië lopen
logistieke aanvoerlijnen voor wapens, munitie en terroristen naar Irak.
Ook is er een dreiging van terroristische aanslagen in Europa, die vanuit

12

Syrië georganiseerd worden. Hoe lang wil de Minister blijven aarzelen? Is
hij zich ervan bewust dat de missie van de F-16’s vanuit Jordanië in juni
van volgend jaar ten einde loopt en dat de F-16’s daarna zeker een jaar
lang niet meer inzetbaar zullen zijn?
De leden van de CDA-fractie hebben aanstoot genomen aan die uitspraak
van zowel de premier als de Minister van Buitenlandse Zaken dat
Nederland «boven z’n gewichtsklasse» zou boksen. Vindt de Minister
werkelijk een bijdrage met vier F-16’s, plus twee reservetoestellen en 180
militairen, alsmede maximaal 130 militairen die Iraakse en Koerdische
strijdkrachten ondersteunen met training en advies, boven de «gewichtsklasse van Nederland»? Is hij zich ervan bewust dat de inzetbaarheidsdoestellingen voor Defensie beduidend hoger liggen? Erkent de Minister dat
hij met deze uitspraak een ongewenst signaal afgeeft richting onze
bondgenoten dat zij niet veel hoeven te verwachten van Nederland?
Erkent de Minister daarmee ook dat Defensie te weinig middelen heeft
omdat ze zelfs het bestaande ambitieniveau niet kan waarmaken?
De leden van de D66-fractie merken op dat de geannoteerde agenda enkel
melding maakt van de politieke ontwikkelingen in Irak, maar niet ingaat op
de ontwikkelingen in Syrië. De genoemde leden vragen de Minister toe te
lichten wat de stand van zaken is met betrekking tot het onderhandelingsproces dat hernieuwde energie kreeg in Wenen en dat nu in Ryad vervolg
krijgt.
Op het punt van de strijd met ISIS willen de leden van de D66-fractie
graag horen van de Minister of het klopt dat de voorzitter van de Wereld
Schaakbond (Fédération Internationale des Échecs), Kirsan Iljoemzjinov,
op de sanctielijst staat van de Verenigde Staten van personen en
bedrijven inzake Syrië. Kan de Minister ook aangeven of specifiek deze
persoon, en in het algemeen personen die op de sanctielijst van de
Verenigde Staten staan inzake Syrië, ook automatisch op de Europese
sanctielijst worden geplaatst, zo vragen deze leden.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben tevens met belangstelling
kennisgenomen van de kabinetsinzet rondom de strijd tegen ISIS en de
situatie in Irak. Zij missen daarbij een notie over het verzoek van de
Verenigde Staten aan verschillende lidstaten, waaronder Nederland, om
deze strijd uit te breiden naar Syrië. De Minister heeft in een ander
verband aangegeven dat er hierdoor sprake is van een nieuw
weegmoment. Kan de Minister aangeven of hierover tijdens de Raad
Buitenlandse Zaken gesproken zal worden? Kan de Minister hierbij tevens
aangeven wat de inzet van het kabinet is?
Iran
De leden van de CDA-fractie maken zich zorgen over het nucleaire
programma van Iran. Recent heeft het IAEA een verontrustend rapport
uitgebracht, waaruit blijkt dat Iran tot in 2009 gewerkt heeft aan de
ontwikkeling van een kernwapen. Hoe beoordeelt de Minister dit rapport
en de nieuwe informatie, die nog niet eerder bekend was? Wat zegt dit
over de betrouwbaarheid van Iran? Heeft Iran volgens de Minister
voldoende openheid van zaken gegeven en meegewerkt met het IAEA?
Daarnaast heeft Iran ballistische raketten getest, in strijd met
VN-Veiligheidsraad resoluties. Klopt het dat recentelijk een Ghadr-110
getest is met een bereik van 1.900 kilometer en dat deze raket geschikt is
voor een nucleaire lading (http://www.reuters.com/article/us-iran-missilesusa-idUSKBN0TR2G920151208?utm_source=twitter#cJm5R0ooIwxf0Rdr.97)?

13

Hoe beoordeelt de Minister dergelijke schendingen van VN-resoluties, ook
in relatie tot de atoomdeal?
Wil de Minister ondanks dit alles gewoon doorgaan met het opheffen van
sancties? Hoe verloopt de implementatie van de atoomdeal? Hoe
beoordeelt de Minister de berichtgeving dat Iran zich niet juridisch
gebonden acht aan de atoomdeal, er geen handtekening onder heeft gezet
en een geheel eigen versie van het akkoord heeft laten goedkeuren door
het Iraanse parlement (http://www.nationalreview.com/article/427619/
state-department-iran-deal-not-legally-binding-signed)?
Wat is het voorziene tijdpad ten aanzien van de implementatie van de
afspraken, het opheffen van sancties? Wanneer is besluitvorming
daarover in de EU aan de orde en is de Minister bereid voorafgaand
daaraan de Kamer uitgebreid te informeren?
Overig
Graag willen de leden van de D66-fractie de Minister nog enkele overige
vragen voorleggen en marge van de RBZ.
Ten eerste zijn de genoemde leden in het kader van het Midden-Oosten
Vredesproces benieuwd hoe de Minister de reactie van Israël op het
Europese besluit van etikettering van de export uit de Israëlische
nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever duidt? Klopt het dat de
premier van Israël heeft besloten de contacten op te schorten met
instellingen van de Europese Unie die zijn betrokken bij het vredesproces
met de Palestijnen, en dat er dus voorlopig feitelijk geen rol is weggelegd
voor de EU in het vredesproces? Klopt het eveneens dat de premier heeft
verklaard dat de EU «zich zou moeten schamen»? Kan de Minister
aangeven hoe hij deze manier van intimidatie en deze ferme uitspraken
opvat? Wil hij dit punt bespreekbaar maken met zijn Europese collega’s
tijdens de RBZ, en met een gezamenlijke reactie komen waarbij de EU zijn
afkeur uitspreekt van deze woorden én daden?
Ten tweede wijzen de leden van de D66-fractie op de rol van SaoediArabië in het financieren van terreur. De genoemde leden constateren dat
de vicekanselier van Duitsland publiekelijk heeft verklaard dat SaoediArabië Islamitisch extremisme in het Westen financiert. Tevens is deze
vicekanselier van mening dat Saoedi-Arabië hiermee moet stoppen. De
genoemde leden vragen de Minister zich duidelijk uit te spreken of hij het
met deze stellingname eens is. De leden wijzen er tevens op dat deze
uitspraak komt na de waarschuwing van de Duitse «Bundesnachrichtendienst» dat Saoedi-Arabië steeds impulsiever wordt en het MiddenOosten dreigt te stabiliseren. De genoemde leden zijn benieuwd of de
Minister deze woorden kan onderschrijven. Zo niet, wat is dan zijn
opvatting van de rol van Saoedi-Arabië, zo vragen deze leden. Ook zijn de
leden van de D66-fractie benieuwd of de Minister bereid is en marge van
de RBZ deze problematiek met zijn Duitse ambtsgenoot te bespreken. Op
die manier kunnen zij namelijk een principiëlere lijn opstellen ten aanzien
van Saoedi-Arabië, als opstap naar een principiëler standpunt van de
gehele EU.

14