Samenwerken in de regio:
van regiobeeld naar regio-aanpak
Leren van successen en uitdagingen bij het in de praktijk
brengen van Juiste Zorg op de Juiste Plek

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, ondersteund door Berenschot
Programma Juiste Zorg op de Juiste Plek
September 2021

Gaby Coolen
Chris Flim
Iris van der Moolen
Vincent Theunissen
Ondersteund door Lieke Hoekman

Inhoud
1

2

3

4

Inleiding

3

1.1

Onderzoek naar regionale samenwerking bij het organiseren van de Juiste Zorg op de Juiste Plek

3

1.2

Aanpak

5

Leren van de regio’s

7

2.1

Regiobeeld als basis

7

2.2

Van regiobeeld naar gezamenlijke regio-aanpak

8

2.3

Van keuzes naar actie

9

2.4

Bouwstenen voor een goede samenwerking

10

Handvatten voor landelijke ondersteuning

12

3.1

Creëren van de juiste randvoorwaarden

12

3.2

Faciliteren van de regionale aanpak

13

Conclusies en aanbevelingen

Bijlage 1. Inzichten per regio

14
16

4.1

Achterhoek

16

4.2

Gelderse Vallei

16

4.3

Noord-Holland-Noord

17

4.4

Brabant (West-Brabant en Zuidoost Brabant)

17

4.5

Rotterdam

17

4.6

Zuid-Limburg

18

Bijlage 2. Overzicht gesprekspartners

19

Bijlage 3. Interviewleidraad

20

2

1
1.1

Inleiding
Onderzoek naar regionale samenwerking bij het organiseren van de Juiste Zorg op de Juiste Plek

Partijen in de zorg zijn in regionaal verband volop aan de slag met de beweging naar Juiste Zorg op de Juiste Plek, een
beweging die vanuit het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) wordt gestimuleerd, ondersteund en daar
waar mogelijk gefaciliteerd. De afgelopen jaren is via tal van trajecten ingezet op de transformatie die samenhangt met deze
beweging.
Een belangrijke verschuiving die daarbij nodig is, is om de focus in het beleid en vooral de dagelijkse praktijk te verleggen van
ziekte, beperking en behandeling naar gezondheid, gedrag en participatie. Het gaat immers niet om wat de zorg te bieden
heeft, maar vooral ook om wat mensen echt nodig hebben om zo lang mogelijk zo goed en zelfstandig mogelijk te kunnen
functioneren. Van daaruit moet worden gezocht naar manieren om gezondheidszorg en ondersteuning integraal te
organiseren en te verplaatsen (dichterbij de mensen thuis), (duurdere) zorg te voorkomen en zorg te vervangen door zorg
waarbij een goede mix wordt gevonden tussen fysiek en digitaal.
De beweging kan een belangrijke rol spelen bij het toekomstbestendig maken van zorg en ondersteuning. Meer medische
mogelijkheden en de groei van vergrijzing en chronische zieken leiden immers tot een toenemend beroep op zorgverleners,
terwijl de beroepsbevolking de komende twintig jaar nauwelijks groeit en het aantal beschikbare mantelzorgers daalt. De
groeiende zorgvraag en schaarste aan personeel en middelen zet bij ongewijzigd beleid de drie publieke doelen zorgkwaliteit,
toegankelijkheid en betaalbaarheid onder druk.
Bij veel van de initiatieven om de Juiste Zorg op de Juiste Plek te organiseren is de regio een belangrijke invalshoek. Op
regionaal niveau nemen zorgpartners gezamenlijk de verantwoordelijkheid om een passend zorg- en welzijnsaanbod te
creëren dat aansluit bij de zich ontwikkelende behoeften van inwoners. Regio-specifieke uitdagingen en context op het
gebied van bijvoorbeeld arbeidsmarkt en kostenbeheersing zijn daarbij van belang.

a. Waar staan we nu?
De beweging naar de Juiste Zorg op de Juiste Plek is, al dan niet onder deze noemer, al langere tijd gaande. In 2013 werd in
zogenaamde proeftuinen bijvoorbeeld al geëxperimenteerd met regionale samenwerkingsinitiatieven en nieuwe werkwijzen
om zo kwaliteit van zorg te verbeteren en tegelijkertijd de stijging van de zorgkosten af te remmen. Een voorbeeld hiervan is
de proeftuin Vitaal Vechtdal, die inzette op het vitaler maken en houden van inwoners, met als resultaat dat mensen minder
gebruik hoeven te maken van zorg. 1
In de afgelopen periode is veel in gang gezet en gerealiseerd als het gaat om de beweging naar de Juiste Zorg op de Juiste
Plek. Het gedachtegoed is breed omarmd en er is veel energie en enthousiasme bij zorgpartners op alle niveaus om
gezamenlijk aan deze veranderbeweging te werken. Na het uitkomen van het taskforcerapport Juiste Zorg op de Juiste Plek in
2018 2, hebben partijen die de hoofdlijnenakkoorden hebben ondertekend zich via deze afsprakensets verbonden aan de
gewenste transformatie naar de Juiste Zorg op de Juiste Plek. In de akkoorden is onder meer afgesproken dat partijen in de
regio een feitelijk beeld maken van de sociale en gezondheidssituatie in een regio, dat als basis kan dienen voor een
regionale aanpak.
Hoewel er in dit verband vaak wordt gesproken over ‘de regio’, blijkt uit een eerder onderzoek van Berenschot, in 2020
uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, naar de Stand van het Land rond de
Regiobeelden 3 dat er geen eenduidige definitie van ‘de regio’ bestaat. Partijen in het veld werken in verschillende
samenstellingen en op verschillende niveaus met elkaar samen. Bovendien hebben zij te maken met vele formele regio indelingen, waaronder bijvoorbeeld de zorgkantoor-, GGD-, en ROAZ-regio’s. Binnen de grenzen van deze regio’s, maar ook
over de grenzen van de formele regio-indelingen heen zijn dus verschillende regionale samenwerkingsverbanden en diverse
regio-tafels actief om de Juiste Zorg op de Juiste Plek te organiseren.
In de eerder genoemde hoofdlijnenakkoorden zijn afspraken over het opstellen van regiobeelden en –plannen vooral op
procesniveau gemaakt. Met deze akkoorden is op nationaal niveau afgesproken dat dit proces plaatsvindt en ieder zijn
bijdrage levert. Hoe dit gebeurt en wat wordt afgesproken gebeurt decentraal. Ook hier is dus niet gedefinieerd welk
regioniveau gehanteerd dient te worden. Wel is afgesproken dat zorginkopers indien nodig een voortrekkersrol nemen.

1

https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2018-0140.pdf
TK 29 689, nr. 896
3
TK 31 765, nr. 516
2

3

Ook buiten de curatieve zorg wordt steeds meer op regionaal niveau samengewerkt. Op het gebied van regionale afspraken
over ouderenzorg, preventie en GGZ geldt dat zorginkopers (zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten) in 2019 een
samenwerkingsstructuur hebben afgesproken 4, waarbij de zorgkantoorregio in principe als uitgangspunt dient, maar waarbij
enige flexibiliteit mogelijk is als gevolg van bijvoorbeeld historische context. De zorgkantoorregio is dan ook vaak het niveau
waarop tot een regiobeeld is gekomen.
Tegelijkertijd is er sprake van regiobeelden die meer lokaal geïnitieerd zijn en vaak voortvloeien uit (zorginhoudelijke)
initiatieven van zorgaanbieders of professionals in samenwerking met de gemeente of een wijk. Een voorbeeld hiervan is de
gemeentelijke samenwerking bij de inkoop van thuishulp. Deze regiobeelden zijn vaak gevormd rondom een concrete
maatschappelijke opgave of een specifieke doelgroep.
Eerder genoemd onderzoek uitgevoerd door Berenschot laat zien dat afspraken uit de hoofdlijnenakkoorden in elk geval op
het niveau van de zorgkantoorregio worden ingevuld. Voor elk van deze regio’s is een beeld beschikbaar (waarbij in een
aantal gevallen met sub regiobeelden wordt gewerkt), waardoor een landelijk dekkend beeld ontstaat. Waar in voorliggende
rapportage wordt gesproken over ‘de regio’, wordt in beginsel dan ook gekeken naar de zorgkan toorregio.

b. Volgende stap noodzakelijk
Het afgelopen jaar lag er veel nadruk op het beschikbaar komen van regiobeelden. Voor iedere zorgkantoorregio zijn
inmiddels regiobeelden beschikbaar en ook op gemeente- en wijkniveau zijn diverse regiobeelden opgesteld5.
Het onderzoek naar de regiobeelden laat zien dat er sprake is van een grote diversiteit in regiobeelden die in het kader van
de hoofdlijnenakkoorden zijn opgesteld. Hoewel iedereen onderschrijft dat de regio voldoende ruimte moet krijgen om
oplossingen binnen de eigen specifieke context te realiseren, zien we grote verschillen in de opzet, de thema’s die aan bod
komen in het regiobeeld en de partijen die betrokken zijn. De vertegenwoordiging van patiënten/burgers is bijvoorbeeld niet
vanzelfsprekend.
In meerdere regio’s heeft de zorgverzekeraar een trekkersrol vervult in het realiseren van het regiobeeld, en zijn
zorgaanbieders of gemeenten pas in tweede instantie betrokken. De Berenschot -onderzoekers noemen het samen
formuleren van de gezamenlijke opgave hét fundament voor goede samenwerking, omdat het samen in gesprek gaan over
het regiobeeld niet alleen leidt tot het feitelijke resultaat, maar ook leidt tot groei van onderling vertrouwen en verbindin g als
belangrijke onderliggende kernwaarden.
Het onderzoek heeft mede als input gediend voor de Contourennota, die VWS begin van dit jaar onder de titel ‘Zorg voor de
Toekomst’ als discussienota heeft gepubliceerd. Daarin doet het ministerie aanvullende voorstellen om de
toekomstbestendigheid van de gezondheidszorg te waarborgen. De discussienota laat zien dat het verder voorkomen,
verplaatsen en vervangen zorg, zoals met de ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ wordt beoogd, een intensivering van
samenwerking in de regio vergt tussen alle betrokken partijen, over de grenzen van traditionele domeinen heen. Partijen uit
het veld onderschrijven in hun reacties op de discussienota dit uitgangspunt, en onderschrijven de onderzoeksuitkomst dat
er op lokaal, regionaal en nationaal niveau belemmeringen worden ervaren die deze samenwerking nog in de weg staan. 6
De coronacrisis heeft het belang van regionale samenwerking onderschreven. Met de crisis is het belang van de Juiste Zorg
op de Juiste Plek nog duidelijker geworden. En ondanks de zeer lastige omstandigheden heeft de aanpak van de pandemie
ook een impuls gegeven aan ontwikkelingen en initiatieven die nauw aansluiten bij de bedoeling en geest van de beweging.
Samenwerking die eerder lastig te organiseren leek, kwam in die periode in een stroomversnelling. De 25 veiligheidsregio’s
(en de daarmee samenhangende samenwerkingsverbanden) hebben bij de bestrijding van de pandemie bijvoorbeeld een
cruciale rol gespeeld. De belangen van de afzonderlijke organisaties werden (gegeven de omstandigheden) ondergeschikt
gemaakt aan het maatschappelijke belang om de crisis aan te kunnen pakken. Deze periode legde tegelijkertijd ook het
spanningsveld tussen de centrale aansturing door de Rijksoverheid en de regionale handelingsruimte bloot.

c. Opgave onderzoek en hoofdvraag
Het Ministerie van VWS wil de beweging in het veld ondersteunen door mee te denken over hoe om gegaan kan worden met
ervaren belemmeringen en door geleerde lessen expliciet te maken zodat andere regio’s daar hun voordeel mee kunnen
doen. Daarnaast kunnen de opgehaalde ervaringen benut worden om richting te geven aan vervolgstappen en beleid
rondom regionale samenwerking verder vorm te geven. Als derde wil het ministerie richtinggevende suggesties doen om
invulling te geven aan enkele moties die rondom regiobeelden en regionale samenwerking zijn ingediend.

4

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2019D29043&did=2019D29043
https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/regiobeelden/
6
TK 31 765, nr. 548
5

4

Zoals Bergkamp c.s. opmerkten zijn de bestuurlijke regio-indelingen in de zorg versnipperd en leeft de vraag hoe tot meer
effectieve en congruente regio-indelingen kan worden gekomen om in de zorg tot regionale samenwerkingsafspraken te
komen. Meer congruentie zou de effectiviteit en democratische legitimiteit van regionale samenwerking kunnen
bevorderen. 7 Deze motie sluit aan bij een eerdere motie waarin door Bergkamp c.s. gevraagd is om in het door het Ministerie
van Binnenlandse Zaken reeds aangevraagde advies over de rol van het Rijk bij interbestuurlijke samenwerking specifiek
aandacht te besteden aan de kansen en risico’s van de huidige en toenemende regionalisering in de zorg, en of de schaal van
de huidige regio’s, inclusief het aantal regio’s, past bij een doelmatige uitvoering en bestuurlijke inrichting van Nederland .
Onlangs heeft de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) haar advies ‘Droomland of niemandsland’ 8 uitgebracht, waarin zij
een aantal aanbevelingen doet om stappen te zetten als het gaat om de bestuurlijke inrichting van regio’s. Zo moeten regio’s
ruimte krijgen om zelf te bepalen wie welke taak of maatschappelijke opgave uitvoert. Dit doen zij in overleg met
maatschappelijke instellingen, het bedrijfsleven en inwoners. Daarbij adviseren zij zes uitgangspunten toe te passen, waarbij
in beginsel een congruente indeling moet worden gehanteerd (tenzij de inhoud zwaarwegende redenen geeft om daar van
af te wijken). Daarbij zij wel aangetekend dat het onderzoek zich focuste op het organiseren van regionale opgaven in het
bestuurlijk bestel; de bestuurlijke indelingen die door private partijen, zoals zorgverzekeraars en zorgaanbieders, worden
gehanteerd bij de aanpak van regionale opgaven zijn niet in dit advies meegenomen.
Ook vragen Bergkamp c.s. aandacht voor de verschillen tussen regiobeelden. Zij geven aan dat regiobeelden zeer
uiteenlopend zijn en geografische overlap niet kan worden uitgesloten doordat heldere voorwaarden ont breken. Tegen die
achtergrond verzoeken zij om met betrokken veldpartijen tot heldere voorwaarden met betrekking tot regiobeelden te
komen en te bezien welke ondersteuning partijen vanuit de overheid nodig hebben. 9 Aangezien regiobeelden ten dienste
moeten staan van de samenwerking tussen partijen in de regio is in voorliggend onderzoek verkend op welke wijze het
regiobeeld ondersteunend kan zijn aan de regionale aanpak en bij de vraag hoe samenwerking over de grenzen van
verschillende regio-indelingen in de praktijk effectief vorm krijgt. De uitkomsten hiervan kunnen, samen met de uitkomsten
van het ROB-advies, door een nieuw kabinet worden betrokken bij het creëren van randvoorwaarden rondom de regionale
aanpak.
In voorliggend onderzoek staan de volgende vragen centraal: Hoe krijgt een regionale aanpak succesvol vorm, onder welke
voorwaarden kan een regiobeeld hieraan bijdragen en welke ondersteuning is vanuit de landelijke overheid nodig bij het
zetten van vervolgstappen?
1.2

Aanpak

Voor het onderzoek is aan de hand van regiobeelden een beperkt aantal (sub)zorgkantoorregio’s geselecteerd die
gezamenlijk een dwarsdoorsnede vormen van de sociaalgeografische kaart van Nederland en tegelijkertijd van de opgaven
waar zorg en ondersteuning voor staan. Er is gelet op een evenwichtige spreiding over het land met een combinatie van
rurale en stedelijke gebieden, de betrokkenheid van verschillende zorgverzekeraars als primaire verzekeraar in de regio en de
betrokkenheid van verschillende partijen. Partijen uit deze zorgkantoorregio’s hebben met hun regiobeeld een op het eerste
oog goede basis gelegd voor vervolgstappen. Deze criteria hebben geleid tot de volgende selectie van
(sub)zorgkantoorregio’s:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Achterhoek
Gelderse Vallei
Noord-Holland-Noord
Brabant (West-Brabant en Zuidoost Brabant)
Rotterdam
Zuid-Limburg

We benadrukken dat de selectie van deze regio’s niets zegt over de kwaliteit van regiobeelden, -plannen of
samenwerkingsafspraken in deze of andere regio’s. De geselecteerde regio’s worden niet aangemerkt als koplop er, het is
slechts een aantal regio’s waar we graag van willen leren door dieper mee te kijken.
In elk van de geselecteerde regio’s is contact gelegd met een vertegenwoordiger van de primaire zorgverzekeraar. De
vertegenwoordiger van de betreffende zorgverzekeraar is gevraagd om twee regiopartners aan te dragen voor een gesprek
waarin zij gezamenlijk toelichten hoe zij tot een regionale aanpak zijn gekomen en welke rol het regiobeeld daarbij heeft
gespeeld.

7

TK 31 570, nr. 138
https://www.raadopenbaarbestuur.nl/documenten/publicaties/2021/06/24/adviesrapport-droomland-of-niemandsland
9
TK 31 016, nr. 331
8

5

Regiopartners die deelnamen aan deze gesprekken waren zowel afkomstig uit de langdurige en curatieve zorg als uit het
sociaal domein. Daarnaast werd in een van de gesprekken het burgerperspectief ingebracht door een regionale Zorgbelang
organisatie. Op die manier is een breed scala aan zorginkopers en –aanbieders gesproken, die in de eigen regiopraktijk met
elkaar samenwerken. Na het voeren van de verschillende gesprekken, zijn de rode draden, successen en knelpunten
geanalyseerd, waaruit de voorliggende rapportage is geschreven.
Het onderzoek is opgezet en uitgevoerd door het Ministerie van VWS en ondersteund door een projectsecretaris vanuit
Berenschot. Het onderzoek kende de volgende fasering:

Selectie regio's

Gesprekken per
regio

Analyse van
rode draden,
successen en
knelpunten

Rapportage

Fi gu ur 1: Grafische weergave v an de onderzoeksaanpak

Op basis van de input van de gesprekspartners is een zo volledig mogelijk beeld geschetst van geleerde lessen en uitdagingen
die men ervaart bij het komen tot een regionale aanpak. Desalniettemin bestaan de resultaten uit een optelsom van een
select aantal individuele opvattingen en is het niet mogelijk om een absolute waarheid weer te geven. Iedere regio en ieder
samenwerkingsverband heeft immers zijn eigen context en dynamiek, die van invloed zijn op de wijze waarop regionale
samenwerking in de praktijk vorm krijgt.

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijft de geleerde lessen uit de regio’s. Er wordt onder andere ingegaan op de vraag hoe het regiobeeld kan
worden ingezet als hulpmiddel om tot een regionale aanpak te komen. Ook beschrijft dit hoofdstuk wat volgens partijen
succesfactoren zijn om de regionale aanpak gezamenlijk in praktijk te brengen. In hoofdstuk 3 is beschreven op welke
onderdelen partijen op afzienbare termijn extra inzet vanuit de landelijke overheid noodzakelijk achten. Hoofdstuk 4 sluit af
met een aantal conclusies en aanbevelingen voor vervolgstappen.

6

2

Leren van de regio’s

In dit hoofdstuk is beschreven hoe verschillende regionale samenwerkingsverbanden te werk zijn gegaan bij het vormgeven
van een regioaanpak en regiobeeld. Het regiobeeld wordt veelal als basis gezien (2.1), de gekozen aanpak (2.2) en
implementatie daarvan (2.3) vloeien hier logischerwijs uit voort. Het hoofdstuk sluit af met (2.4) bouwstenen voor een goede
samenwerkingsrelatie.
2.1

Reg iobeeld als basis

Uit de gesprekken blijkt dat er in de regio’s vaak een algemeen beeld bestaat over de uitdagingen die op een regio afkomen.
Ook is sprake van een breed besef dat partijen elkaar nodig hebben om deze uitdagingen het hoofd te bieden om ook in de
toekomst goede zorg en ondersteuning te kunnen blijven garanderen. Het merendeel van de partijen geeft aan dat zij het
ontwikkelen van een regiobeeld vooral zien (i.) als startschot om de verbinding op te zoeken, (ii.) als middel om te komen to t
een eenduidig vertrekpunt en (iii.) als basis om een gedeelde visie te ontwikkelen.

i. Startschot
Voor een groot deel van de regio’s geldt dat er al langere tijd samenwerkingsstructuren actief zijn. En dat op verschillende
plekken al werd nagedacht over het opstellen van toekomstvisies. De opdracht uit de hoofdlijnenakkoorden om een
regiobeeld op te stellen heeft voor de meeste regio’s als startmoment gefungeerd om daadwerkelijk de verbinding te zoeken
en gestructureerd te werken aan het bij elkaar brengen van puzzelstukjes. Het werken aan een regiobeeld heeft dus gezorgd
voor versterking van de samenwerking met regiopartners en de verbinding tussen de verschillende
samenwerkingsverbanden.
In een deel van de regio’s hebben partijen al voorafgaand aan de opdracht uit de Hoofdlijnenakkoorden stevige stappen
gezet met het maken van een regiobeeld. Van deze regio’s kan gesteld worden dat de urgentie in de regio dusdanig groot
was, dat regiopartners samen beseften dat het belangrijk was het gezamenlijke beeld te gaan opmaken en van daaruit een
gezamenlijke aanpak te ontwikkelen.
Ter illustratie: van regio-analyse naar meerjarige aanpak in Zuid-Limburg
In Zuid-Limburg is een aantal jaar geleden al een regio-analyse uitgevoerd, om zo gezamenlijk vast te stellen welke
(zorg)opgaves zich voordeden in de regio. Dit maakte duidelijk dat de regio een hardnekkige gezondheidsachterstand
kent ten opzichte van de rest van Nederland. De vroege start van regionale samenwerking in Zuid -Limburg werpt nu zijn
vruchten af: naast een sterke samenwerkingsagenda is de regio al langere tijd bezig met het uitvoeren van conc rete
acties en interventies. Zo is het programma Trendbreuk opgezet, een langjarige aanpak waarin nadrukkelijk niet alleen
zorg, maar ook andere levensdomeinen als opgroeien, onderwijs en werk centraal staan.
Regio’s waar samenwerkingsverbanden nog in mindere mate actief waren, geven aan dat de netwerkvorming en
samenwerking in de regio versneld werd gedurende het opstellen van een regiobeeld. Door samen op te trekken is de basis
gelegd voor goede onderlinge verhoudingen alsmede het fundament voor een regionale netwerkstrategie.

ii. Eenduidig vertrekpunt
Bij het opstellen van het regiobeeld brengen partijen databronnen van verschillende organisaties en instanties samen. Veel
zorgaanbieders en -inkopers beschikken over databronnen die complementair zijn aan elkaar, waardoor zij alleen samen tot
een zo volledig mogelijk en gedeeld beeld kunnen komen.
In sommige regio’s werd de benodigde data voor het regiobeeld direct door de samenwerkende partijen bij elkaar gebracht.
In andere regio’s zijn organisaties in eerste instantie afzonderlijk gestart met het verzamelen en analyseren van data. Dit
heeft geleid tot bouwstenen die op een later moment bij elkaar zijn gevoegd tot één regiobeeld.
Geïnterviewde partijen geven aan dat zij juist door het samenbrengen van data tot een eenduidig vertrekpunt zijn gekomen.
In plaats van vooral specifieke deelopgaven in beeld te hebben, helpt het regiobeeld om een integraal beeld te vormen van
de gezamenlijke opgaven. Zo ontstaat een completer inzicht in de aard en de omvang van opgaven, maar wordt ook de
onderlinge relatie tussen verschillende vraagstukken duidelijker. Het analyseren van data en maken van toekomstprognoses
dwingt volgens de gesprekspartners ook los te komen van de waan van de dag. Het helpt om hiervoor tijd in te ruimen en om
de data in andere verbanden te bekijken. Dit draagt bij aan een gezamenlijke prioriteitsstelling en het aanbrengen van
samenhang.

iii. Gedeelde visie en prioriteitsstelling
Verschillende partijen gaven aan dat zij door elkaar op te zoeken en het gesprek te voeren over de feitelijke opgave, beter in
staat zijn om vanuit het gezamenlijk belang te denken. Het opstellen van het regiobeeld heeft geleid tot bewustwording van
7

elkaars positie, elkaars belangen en heeft op die manier bijgedragen aan het verkrijgen van een gezamenlijke visie op de
regionale opgave.
Het met elkaar in overleg gaan over het regiobeeld helpt ook bij het scherper en concreter maken van de kernopgaven. Door
het gesprek te voeren over hoofd- en bijzaken vinden partijen consensus over het ordenen en rangschikken van thema’s die
gezamenlijk moeten worden opgepakt. In veel regiobeelden is de brede opgave teruggebracht tot een top 3 of 5 van meest
urgente vraagstukken.
2.2

Van reg iobeeld naar gezamenlijke regio-aanpak

De meerwaarde van het regiobeeld blijkt vooral te zitten in het komen tot nieuwe inzichten op basis van gecombineerde data
en het prioriteren van thema’s. Vraagstukken waar men in een regio tegenaan loopt zijn vaak niet uniek. Uitdagingen zoals
arbeidsmarkttekorten, toenemende vergrijzing in combinatie met een stijging van chronisch zieken en leefstijlproblemen
spelen door het hele land. De omvang en combinatie van problemen verschillen echter per regio, net zoals de context
waarbinnen deze problematiek opgelost kan of moet worden. Het regiobeeld helpt het grotere geheel voor ogen te houden
en van daaruit te bepalen welke thema’s gezamenlijk en met voorrang opgepakt moeten worden.
Ter illustratie: vergrijzing van inwoners én (zorg)professionals versterkt urgentie
De regio Noord-Holland-Noord kampt met een relatief hoge vergrijzing en sterke arbeidsmarktkrapte. Hoewel deze
inzichten op zichzelf niet nieuw waren, gaven de data-gedreven inzichten van het regiobeeld zicht op een nieuw,
overkoepelend probleem. Het werd voor Noord-Holland-Noord duidelijk dat juist doordat de regio vergrijst, ook de
(zorg)professionals steeds ouder worden, wat een directe invloed heeft op de arbeidsmarktkrapte. In plaats van de twee
vraagstukken los van elkaar te zien en losse acties op te zetten, heeft het regiobeeld gezorgd dat de samenhang zichtbaar
werd en een vergroot urgentiegevoel voor een integrale aanpak van de problematiek in de regio.
Hoewel alle gesprekspartners onderkennen dat oplossingen alleen in samenhang gevonden kunnen worden, geven zij ook
aan dat het daadwerkelijk maken van keuzes en overgaan tot acties een spannende stap is. Het (durven) loslaten van
bestaande werkwijzen of het opgeven van (een deel van) de eigen marktpositie blijkt in de praktijk lastig. De m ogelijke
negatieve financiële en organisatorische gevolgen voor een individuele organisatie of instantie (de frictiekosten) of het niet
kunnen voldoen aan bestaande wet- en regelgeving worden hierbij met name als spanningsveld genoemd. De sleutels om
hiermee om te gaan zijn volgens partijen (i.) vertrouwen in elkaar en de onderlinge samenwerking en (ii.) een gedegen
samenwerkingsstructuur waarin afstemming met relevante regiopartners geborgd is (en ook goede financiële afspraken
kunnen worden gemaakt die deze samenwerking kunnen ondersteunen).

i. Vertrouwen
Wat volgens de verschillende gesprekspartners helpt om staande te blijven in het spanningsveld dat de transformatie met
zich meebrengt, is het open staan voor en het leren kennen van elkaars belangen. Zo lang iedereen de kaarten tegen de borst
houdt, is het volgens partijen lastig om tot keuzes te komen die op draagvlak van alle betrokkenen kunnen rekenen. Partijen
geven aan dat het in dit soort situaties cruciaal is om elkaar mee te nemen in de belangen d ie spelen en de weerstand die
mogelijk bij de achterban van de gesprekspartner aan tafel leeft.
Het lijkt een open deur, maar het kunnen meedenken over de gevolgen die de transformatie kan hebben op de positie van
de ander vraagt om het elkaar durven vertrouwen. Alleen dan kunnen knelpunten en mogelijke oplossingen bij elkaar
gebracht worden. Partijen geven aan dat het belangrijk is om de tijd te nemen om elkaars taal te leren spreken en te
achterhalen of aan dezelfde woorden ook dezelfde betekenis wordt toegekend. Bij het vormgeven van de regioaanpak zorgt
het regiobeeld ervoor dat betrokken partijen ‘dezelfde olifant’ zien en leert men om niet alleen vanuit het eigen perspectief,
maar ook door de brillen van anderen naar de complexiteit van de regionale opgave te kijken.

ii. Samenwerkingsstructuur
Naast het werken aan goede onderlinge verhoudingen en vertrouwen, zijn afspraken over de samenwerkingsstructuur
bepalend voor een goede regio-aanpak. Partijen geven aan dat het van belang is dat alle partijen die bij een (deel)opgave
betrokken zijn, om tafel zitten (soms betekent dit dat de ‘whole system in the room’ zit; bij sommige deelopgaven kiezen
partijen ervoor om gerichte coalities in te richten om focus en tempo te behouden ); niet alleen de partijen uit het
zorgdomein, maar juist ook partijen uit het sociaal- en fysieke domein. Veel geïnterviewden geven aan dat een groot deel van
het zorggebruik kan worden voorkomen door vroegtijdige interventies in andere domeinen. Bovendien vinden aanpak en
behandeling van problemen vaak ongewenst gefragmenteerd plaats als problemen zich op het grensvlak van verschillende
domeinen bevinden. Dit benadrukt het belang van een meer integrale benadering en dus ook samenwerking over lijnen en
domeinen heen.
Het opzetten van een regionale samenwerkingsstructuur vraagt – zo werd in gesprekken aangegeven – in het begin om een
aanzienlijke investering. Het vinden van de juiste vertegenwoordiging van representatieve gesprekspartners (breed en toch
8

overzichtelijk) kost in eerste instantie tijd en energie, maar dit betaalt zich later uit. Het daadwerkelijk veranderen van
zorgprocessen met de patiëntvraag als belangrijkste invalshoek vraagt om mensen die het bredere speelveld kunnen
overzien (en dus begrijpen hoe processen op elkaar inwerken) en ook mandaat hebben zodat effectief en efficiënt kan
worden gehandeld. Partijen uit meerdere regio’s geven aan dat in dit kader het aanstellen van een (onafhankelijke maar
goed in de regio ingevoerde) programmamanager helpt om de juiste partijen en vertegenwoordiging om tafel te krijgen en
projecten vanuit verschillende thematafels met elkaar te verbinden.
Ook geven meerdere partijen aan dat het bij een gezamenlijke aanpak van belang is dat de gezamenlijke
verantwoordelijkheid expliciet wordt gemaakt. Hoewel samenwerking vaak start vanuit persoonlijk commitment, hechten
veel geïnterviewden waarde aan het formeel vastleggen van samenwerkingsafspraken om zo te voorkomen dat de
samenwerking stokt bij het vertrek van een bestuurder of gedreven professional. Een geleerde les die meermaals wordt
genoemd is het maken van expliciete afspraken over welke houding en gedrag men van elkaar nodig heeft en over hoe men
elkaar aanspreekt op het in de praktijk brengen daarvan, zeker daar waar een formele hiërarchische basis ontbreekt. De
geïnterviewden benadrukken dat het succes van een gezamenlijke regioaanpak afhangt van de loyaliteit van betrokkenen en
ook kan leiden tot nieuwe vormen van samenwerking die verder gaan dan traditionele rolopvattingen.
2.3

Van keuzes naar actie

Voor alle samenwerkingsverbanden die in dit onderzoek zijn betrokken geldt dat de regio-aanpak nog volop in ontwikkeling
is. Waar de één nog relatief aan de basis staat, is de ander al jaren bezig. Daarbij moet opgemerkt worden dat ook die
laatstgenoemde regio’s aangeven dat de regionale aanpak nooit af is.
Ondanks de verschillen in ontwikkelingsstadia benoemen gesprekspartners min of meer soortgelijke punten als cruciale
onderdelen om de regionale aanpak te laten slagen. Bij de vertaalslag van keuzes naar acties zijn volgens partijen met name
twee aspecten van belang: (i.) draagvlak en betrokkenheid en (ii.) het benutten van kennis en experimenteerruimte.
Daarnaast onderstrepen meerdere partijen de voortdurende noodzaak van (iii.) monitoring, om zo tussentijds bij te sturen
waar nodig.

i. Draagvlak en betrokkenheid
Om daadwerkelijk van geprioriteerde thema’s naar concrete keuzes en acties te komen, is de betrokkenheid van
zorgprofessionals en burgers essentieel. Het is van groot belang om het perspectief van ervaringsdeskundigen te betrekken
bij het herinrichten van het zorgproces. Bij de beweging naar de Juiste Zorg op de Juiste Plek (voorkomen, verplaatsen,
vervangen) staan immers altijd de (dagelijkse) praktijk en met name de behoeften van zorggebruikers centraal.
Concreet vraagt dit om frequente afstemming met professionals en burgers, op een voor hen toegankelijke wijze. Dit begint
al bij het gesprek over het regiobeeld en van daaruit het formuleren van acties, waarbij actief gevraagd moet worden naar
input en werkzame ideeën vanaf ‘de vloer’ en vanuit de samenleving. Dit blijft van belang in de uitvoerende fase. Het gaat
daarbij om zowel het permanent toetsen van de praktische uitvoerbaarheid van initiatieven (en daar waar nodig bij te sturen)
als om het creëren van het gewenste draagvlak.
Ter illustratie: de professional aan het roer in de Gelderse Vallei
De regio Gelderse Vallei benadrukt het belang van het aan het roer plaatsen van de professionals. Wanneer professionals
de vraagstukken herkennen vanuit de praktijk, zullen zij zich sneller aansluiten bij de uitvoeringsagenda. Het is daarom
van belang om de professional aan te laten sluiten in werkgroepen, zodat de energie en ideeën uit het veld gebruikt
kunnen worden in de samenwerkingsagenda. Ook het duaal aanvliegen van vraagstukken, waarbij het perspectief van de
professional gecombineerd wordt met die van managers en bestuurders, helpt. Zo kunnen acties concreet worden
gemaakt en passend bij de processen op de werkvloer.
Deze pragmatische aanpak waarbij de professional aan het roer staat is bijvoorbeeld terug te zien in het project ‘no label
bedden’. Binnen de VVT komen bedden beschikbaar, waar een patiënt enkele dagen tijdelijk kan worden opgenomen,
zodat een arts rustig kan observeren welke vervolgzorg nodig is. Op die manier komt de patiënt niet onnodig op een
verkeerd bed te liggen en krijgt deze de zorg die passend is.
Uit het onderzoek dat Berenschot vorig jaar deed naar de totstandkoming van regiobeelden bleek dat betrokkenheid van
burgers nog lang niet overal vanzelfsprekend was. Uit gesprekken met de regionale samenwerkingsverbanden die onlangs
plaatsvonden komt wel degelijk een breed besef naar voren dat voor het verder brengen van de Juiste Zorg op de Juiste Plek
burgerparticipatie noodzakelijk is. Tegelijkertijd blijken partijen nog zoekende hoe dit vorm te geven. Dit hangt samen met d e
eerdergenoemde opgave om tot de juiste vertegenwoordiging van regiopartners te komen. In een aantal regio’s lijken
hiervoor inmiddels werkvormen te zijn gevonden. Zo is in de Achterhoek de zogeheten Achterhoek Board ingericht, waar alle
betrokkenen – dus ook burgers – volwaardig in vertegenwoordigd zijn. Ook de vertegenwoordigers uit de Achterhoek geven net als andere geïnterviewden aan - dat participatie van inwoners, patiënten en cliënten nog verder moet worden
ontwikkeld.
9

ii. Benutten van kennis en het vinden van nieuwe samenwerkingsvormen
Omdat de omvang en stapeling van opgaven verschillen per regio, kunnen ook de oplossingsrichtingen volgens
gesprekspartners onmogelijk los worden gezien van de regionale context. Dat betekent echter niet dat in iedere regio het
wiel opnieuw moet worden uitgevonden.
De laatste jaren is door het land heen volop geëxperimenteerd met nieuwe vormen van zorg(organisatie). Verschillende
gesprekspartners gaven aan dat slimmer gebruik kan worden gemaakt van deze kennis en dat bewezen oplossingen ook
eerder zouden moeten worden opgeschaald. In het verlengde daarvan is opgemerkt dat het opzetten van nieuwe pilots veel
tijd en energie vergt, die volgens partijen meer besteed zou kunnen of moeten worden aan het implementeren van bewezen
succesvolle interventies.
Hierin zouden ook zorgverzekeraars een belangrijkere rol kunnen spelen. Juist omdat verzekeraars veelal in verschillende
regio’s actief zijn, hebben zij goed zicht op initiatieven die elders in het land ontwikkeld worden. Hierdoor zijn zij in sta at om
– in afstemming met regiopartners – zorgoplossingen op te schalen naar regio’s met vergelijkbare problematiek of deze als
‘best practice’ in de etalage te zetten.
Ook binnen regionale samenwerkingsverbanden kan opgedane kennis verder benut worden. Partijen zien toegevoegde
waarde in het verder uitbouwen van projecten die reeds zijn uitgedacht of eerder (op kleine schaal) effectief bleken, maar
nog niet verder zijn geïmplementeerd.
Ter illustratie: samenhang tussen domeinen met behulp van Welzijn op Recept
Huisartsen in Noord-Holland-Noord zagen een grote groep mensen met klachten die niet fysiek van aard waren. In plaats
daarvan kwamen de klachten voort uit problemen in de fysieke leefomgeving en het sociaal domein. Om de samenhang
tussen de verschillende partijen te faciliteren en mensen op de juiste plek zorg en ondersteuning te kunnen bieden,
hebben partijen ervoor gekozen gebruik te maken van de bewezen samenwerkingsvorm ‘Welzijn op Recept’. Zo kunnen
hulpverleners gezamenlijk kijken of een inwoner zorgverlening of medicijnen nodig heeft, o f dat het doorverwijzen naar
welzijnsactiviteiten in de buurt kan bijdragen aan het herstel.
Uit de verschillende gesprekken blijkt dat de ruimte die men voelt om te experimenteren wisselend is. Waar de ene regio het
‘gewoon doet’, is de andere regio nog wat weifelachtig of de gewenste aanpak wel kan en mag. Soms aarzelen partijen
omdat nieuwe ideeën vaak slechts tijdelijk kunnen worden gefinancierd of omdat de opbrengsten van innovatie en efficiëntie
bij andere partijen dan de oorspronkelijke investeerders terecht komen. In een aantal gevallen lopen partijen daadwerkelijk
tegen grenzen in systemen aan, de meest urgente hiervan komen in hoofdstuk 3 aan de orde.

iii. Monitoren van de aanpak
Om de aanpak te laten slagen, is het volgens partijen van belang om een duidelijke, gezamenlijke, maar ook haalbare stip op
de horizon te hebben en het grotere doel voor ogen te houden. Het formuleren van reële en zo SMART-mogelijke doelen
helpen daarnaast bij het vormgeven van de aanpak. Veel van de geïnterviewden b enadrukken dat het succes van de aanpak
vraagt om voortdurende monitoring en bijstelling daar waar nodig. Sommige gesprekspartners raden daarbij aan om hierbij
de Plan-Do-Check-Act-methode toe te passen.
Niet alleen hebben partijen het gevoel dat zij met behulp van het regiobeeld beter in staat zijn om te acteren op basis van
datagedreven inzichten in plaats van op gevoel, maar zij zien ook mogelijkheden om reeds lopende programma’s en
geïmplementeerde interventies te kunnen monitoren op het effect daarvan. Hierdoor kan tussentijds worden gereflecteerd
op de samenwerkingsagenda, keuzes en concrete acties en wordt snel inzichtelijk of de regionale coalitie nog altijd de juiste
dingen aan het doen is. Aan de hand van deze inzichten kunnen ook successen worden geïdentificeerd; geïnterviewden
geven aan dat het vieren van successen ook een belangrijke bijdrage kan leveren aan het goede groepsgevoel en draagvlak.
2.4

Bouwstenen voor een goede samenwerking

De beoogde functie van een regiobeeld, als middel om te komen tot samenwerkingsafspraken voor het voorkomen,
verplaatsen en vervangen van zorg, blijkt in de praktijk goed uit te pakken. Een gedeeld beeld helpt om de gezamenlijke
opgave scherp te krijgen en op basis hiervan gezamenlijke acties te formuleren. De data-gedreven onderbouwing stelt regio’s
daarnaast in staat om veranderingen in de regio te monitoren en de werkzaamheid van interventies te staven.
Het succes van de gezamenlijke aanpak lijkt echter vooral afhankelijk van de samenwerkingsrelatie die partijen gedurende
het proces opbouwen. In de gevoerde gesprekken werden diverse aspecten genoemd die hier volgens partijen aan bijdragen.
Deze aspecten hebben betrekking op: (1) de onderlinge verhoudingen, waarbij een gezamenlijk urgentiegevoel essentieel is,
(2) een sterke netwerkstrategie waarin concrete doelen zijn opgenomen, en (3) een samenwerkingsstructuur waarin de
samenwerking zowel inhoudelijk als bestuurlijk goed is georganiseerd. Ook in het onderzoek Samen (net)werken in de zorg:

10

doorbreken van patronen dat Berenschot in 2021 heeft uitgevoerd in opdracht van het Zorginstituut 10 bleken deze aspecten
cruciaal voor effectieve samenwerking.
In figuur 2 is samengevat wat de gesprekspartners als belangrijkste bouwstenen zagen. Deze bouwstenen kwamen aan de
orde in de drie voorgaande paragrafen, en zijn dus zowel bij het maken van regiobeelden als de vertaalslag naar een
regionale aanpak relevant.

Onderling e verhoudingen

Netwerkstrategie

Samenwerking sstructuur

1.

Intrinsieke motivatie

1.

1.

2.
3.

Elkaar kennen
Elkaars taal spreken en
elkaars belangen begrijpen
Elkaar opzoeken

Gezamenlijke strategie,
doelen en prioritering

2.
3.
4.

Concrete actieplannen
Monitoren van effecten
Vieren van de grote én kleine
successen

2.

5.

Effectieve en regelmatige
afstemming

3.

4.
5.
6.
7.

Elkaar vertrouwen
Elkaar aanspreken op gedrag
Draagvlak voor
samenwerking

Inrichting van stuurgroepen,
thematafels en
projectg roepen, onder leiding
van een onafhankelijke
prog rammamanager

4.
5.

Betrokkenheid van
professionals en de inwoners
Effectieve uitwisseling van
g egevens
Financiële afspraken
Goede vertegenwoordiging
van de achterban

Fi gu ur 2. Bouwstenen voor een goede samenwerking i n de regio.

10

https://www.zorginstituutnederland.nl/binaries/zinl/documente n/rapport/2021/05/19/ rapport-onderz oek-regionale-samenwe rking-invsvs/Brief+met+rapport+Berenschot+aan+CPZ+over+verbetering+kwaliteitgeboortezorg+in+Ne derland.pdf

11

3

Handvatten voor landelijke ondersteuning

Partijen werken volop aan het ontwikkelen van een gezamenlijke regio-aanpak. In de regio’s worden inmiddels – zo blijkt ook
uit deze inventarisatie – resultaten geboekt. De geïnterviewden zijn met name ingegaan op de factoren die een gezamenlijke
aanpak tot een succes maken, maar hebben ook een aantal suggesties gedaan voor het wegnemen van belemmeringen die
zij noodzakelijk achten om een volgende stap te kunnen zetten. Voor een aantal belemmeringen geldt dat de geïnterviewde
partijen daarvoor nadrukkelijk naar de Rijksoverheid kijken.
Een groot deel van de opmerkingen en suggesties die in dit kader zijn gedaan, sluit aan bij de conclusies uit het
Berenschotrapport ‘Stand van het land regiobeelden’ en de reacties op de discussienota Zorg voor de Toekomst. 11 Het gaat
daarbij om zowel ondersteuning als kaderstelling. Maatregelen zijn onder te verdelen in (i.) het creëren van de juiste
randvoorwaarden en (ii.) het faciliteren van de regionale aanpak.
3.1

Creëren van de juiste randvoorwaarden

Vanuit de wensen van de regio’s in termen van het creëren van de juiste randvoorwaarden op landelijk niveau, zijn de
volgende vier handvatten naar voren gekomen:
1.

Vo er de dialoog over de definitie ‘regio’: vanuit verschillende invalshoeken wordt het begrip ‘de regio’ anders
gedefinieerd. Partijen hebben te maken met verschillende bestuurlijke regio-indelingen, maar hebben tussen en over
de grenzen van deze indelingen heen ook op natuurlijke wijze regionale coalities gevormd. In de praktijk betekent dit
dat partijen in verschillende samenstellingen samenwerken met partners uit hun omgeving. Ook wanneer één definitie
van ‘de regio’ als uitgangspunt dient, zoals veelal het geval is voor de zorgkantoorregio’s, kan een regio bestaan uit
meerdere (historisch gegroeide) subregio’s en sectorale verbanden die de grenzen van zorgkantoorregio overschrijden.
Aan de andere kant is een zorgkantoorregio soms juist weer te klein om bepaalde vormen van zorg te organiseren,
bijvoorbeeld bij complexe en zeldzame zorgvragen. In de gesprekken komt sterk naar voren dat er bij het voeren van de
dialoog over de definitie van ‘de regio’ ruimte moet zijn voor historisch gegroeide (sub)regionale en sectorale
verbanden en natuurlijk gevormde samenwerkingen, maar dat het ook helpt om een eenduidiger beeld te kr ijgen.
Gezien de opgedane ervaringen lijkt de zorgkantoorregio in beginsel een goed uitgangspunt voor het verder vormgeven
van regionaal beleid. De indeling in zorgkantoorregio’s wordt inmiddels door de meeste partijen herkend en
geaccepteerd en biedt voldoende ruimte voor het aanbrengen van verbindingen met andere indelingen (zeker
vanwege de brede beschrijving van de sociale en gezondheidsopgave in de regiobeelden). Dit betekent niet dat de
indeling in zorgkantoorregio’s de andere indelingen vervangt. Het dient vooral als knooppunt waar
samenwerkingsverbanden samenkomen. Op die manier kunnen verschillende goed functionerende indelingen in
samenhang met en naast elkaar blijven bestaan.

2.

Zo r g voor een landelijke systematiek voor integrale en domeinoverstijgende financiering: voor alle partijen geldt dat zij
de beperkte mogelijkheden tot integrale en domeinoverstijgende financiering als grote barrière zien voor regionale
samenwerking en het organiseren van de Juiste Zorg op de Juiste Plek. Partijen geven aan dat een passende
financieringsvorm kan helpen de transformatie verder vorm te geven. Het gaat daarbij met name om regionale
financieringsconstructies en financiële arrangementen voor domeinoverstijgende samenwerking. Denk daarbij aan
shared savings-achtige afspraken, gericht op de langere termijn en het realiseren van gezondheidswinst voor de
populatie. Maar ook aan het zorgen voor de juiste prikkels, bijvoorbeeld door het belonen van samenwerking. De
beschikbaarheid van voldoende transformatieruimte is cruciaal voor een veilige context voor verandering en het
ontwikkelen van nieuwe bedrijfsmodellen.

3.

Fac iliteer goede datamonitoring en een eenduidig systeem voor d ata -uitwisseling: partijen ervaren beperkte
mogelijkheden om gegevens met elkaar te delen, waarbij het grootste knelpunt zich voordoet bij het koppelen van
verschillende datasystemen. De regionale coalities zijn op zoek naar een goed, werkbaar model (handleiding) om data
te verzamelen en effecten van interventies te monitoren en hebben behoefte aan handvatten om effectief en efficiënt
om te kunnen gaan met de bepalingen van de AVG. Ook hier geldt dat partijen willen waken voor één systeem, maar
vooral behoefte hebben aan modellen die zij in hun regionale situatie kunnen toepassen en daar waar nodig
aanpassen.

4.

Zo r g voor randvoorwaarden om succesvolle oplossingen landelijk op te schalen en faciliteer h et leren van elkaar: hoewel
elke regio anders is en een bepaalde aanpak van een regionaal samenwerkingsverband niet automatisch past bij de

11

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2021/03/19/verslag-van-de-consultatie-van-de-discuss ienota-z org-voor-detoekomst

12

andere regio, zijn er ook best practices die landelijk doorgevoerd kunnen worden waardoor snel meters met de Juiste
Zorg op de Juiste Plek kunnen worden gemaakt. Belangrijk hierbij blijft de ruimte om de elementen of acties aan te
passen naar de specifieke regio. Door de geïnterviewden is met name gewezen op interventies rondom preventie en
het voorkomen van zorg, bijvoorbeeld het programma de Gezonde Basisschool van de Toekomst in Zuid -Limburg.
3.2

Faciliteren van de regionale aanpak

Naast maatregelen in de randvoorwaardelijke sfeer doen geïnterviewden ook suggesties om vanuit de landelijke overheid de
regionale aanpak verder te faciliteren. Zij geven de volgende handvatten mee:
1.

H eb vertrouwen in de regionale aanpak en ondersteun regionale initiatieven: alle regionale samenwerkingen zijn uniek
qua demografie, samenwerkingsstructuur, -cultuur en -aanpak. Dat wat werkt in één regio, werkt niet altijd in een
andere regio. Partijen vragen om vertrouwen in de regionale aanpak en geven aan tijd nodig te hebben om de
samenwerking te laten slagen. Dit vraagt om meerjarig commitment van de Rijksoverheid (bijvoorbeeld door het
financieel ondersteunen en faciliteren van veranderkracht). Partijen willen gebruik maken van experimenteerruimte,
zodat concrete acties mogelijk zijn zonder direct te stuiten op strikte regels en landelijke kaders. Hierbij zullen zo nu en
dan ‘kinderziektes’ optreden, of kan er sprake zijn van tegenvallende resultaten. Toch hoeft dit niet te betekenen dat
een aanpak niet werkt of dat een initiatief mislukt is. Het proces van samenwerken gaat met vallen en opstaan.
Belangrijk is dus om het lerend vermogen te stimuleren.

2.

Zo r g voor een kader stellende en faciliterende houding: verschillende partijen gaven aan dat de opdracht uit de
Hoofdlijnenakkoorden om een gezamenlijk regiobeeld te maken heeft geholpen om samen aan tafel te komen en de
blik nadrukkelijker op de toekomst te richten. Hoewel een dergelijke opdracht focus aanbrengt, vragen partijen ook om
niet al te strikte landelijke kaders of een uniforme blauwdruk op te leggen. Dit betekent niet dat er geen landelijke
kaders gesteld kunnen en moeten worden, maar het is belangrijk dat er ruimte blijft voor partijen om de precieze
invulling vanuit de landelijke kaders te bepalen. Vanuit de landelijke kaders moet richting worden gegeven, waarbij
regionale samenwerkingsverbanden ruimte hebben om deze zo veel mogelijk passend bij de regionale context verder
in te vullen (waarbij het gelijkheidsbeginsel altijd uitgangspunt blijft). Wel zou moeten worden verkend of er o p
bepaalde sleuteldossiers (met name die sleuteldossiers die zich op de hoekpunten van domeinen bevinden) niet
sowieso iets zou moeten worden opgenomen in regiobeelden. Hierbij moet worden gedacht aan: acute zorg,
kwetsbare ouderen en jeugdzorg.

3.

St imuleer de samenwerking actief en b lijf in gesprek met de r egionale samenwerkingsverbanden: de landelijke
ondersteuning zou het ‘oliemannetje’ moeten zijn die de juiste gesprekken in regionaal verband aanjaagt, de
samenwerking stimuleert en best-practices en resultaten van samenwerkingsinitiatieven over regio’s heen deelt.
Hiervoor is het van belang om in gesprek te gaan en te blijven met de regionale samenwerkingsverbanden, regionale
successen op te halen en onderling te delen, en vanuit de landelijke aanpak de regio’s te faciliteren in het overkomen
van de ervaren knelpunten. Dit kan bijvoorbeeld via het door het Ministerie van VWS ingestelde
regiocontactpersonennetwerk. De regiocontactpersoon kan ondersteuning bieden bij vraagstukken die in de regio
spelen en kan tegelijkertijd signalen uit de regio meenemen bij het formuleren van landelijk beleid.

4.

H et gezamenlijk optrekken tussen v erschillende domeinen op landelijk niveau: waar de regionale
samenwerkingsverbanden zoeken naar een integrale aanpak op het gebied van regionale samenwerking en het
faciliteren van de Juiste Zorg op de Juiste Plek, zien zij hiervoor op landelijk niveau ook verbeterpunten. Verschillende
landelijk opgerichte programma’s of projecten zijn nog sectoraal of domeingericht en lijken soms langs elkaar heen te
lopen. Afstemming en samenhang tussen domeinen is ook op landelijk niveau van belang: bijvoorbeeld tussen de
programma’s rondom de Juiste Zorg op de Juiste Plek en preventie, maar ook met aanpalende domeinen zoals wonen,
onderwijs en de inrichting van de fysieke omgeving. Hiermee wordt ook invulling gegeven aan het advies van de ROB
uit juni 2021 “Droomland of niemandsland?”, waarin wordt gepleit voor het verbinden van vraagstukken in de regio op
inhoud. Dit vraagt bijvoorbeeld om interdepartementale coördinatiefuncties.

13

4

Conclusies en aanbevelingen

Met dit onderzoek zochten we antwoorden op de vragen hoe een regionale aanpak succesvol vorm krijgt, onder welke
voorwaarden een regiobeeld hieraan kan bijdragen en welke ondersteuning vanuit de landelijke overheid nodig is bij het
zetten van vervolgstappen.
Regiobeelden en –plannen kunnen helpen om in de regio’s keuzes te maken op het gebied van de Juiste Zorg op de Juiste
Plek. Het is nadrukkelijk een hulpmiddel en instrument van, voor en door partijen in de regio. Het werken vanuit een gedeeld
beeld helpt bij het maken van samenhangende afspraken en het zetten van gerichte acties als het gaat om voorkomen,
verplaatsen en vervangen van zorg en ondersteuning.
In 2020 lag er veel nadruk op het beschikbaar komen van regiobeelden. Voor iedere regio zijn inmiddels regiobeelden
beschikbaar. Deze regiobeelden – die veelal een momentopname zijn – blijken een goed startpunt om het gesprek over een
gezamenlijke regioaanpak aan te moedigen. Dat betekent niet dat de regiobeelden af zijn, om de effecten van gezamenlijk
handelen te monitoren moeten regiobeelden regelmatig herijkt worden.
Om regiobeelden en de daaruit voortvloeiende regioaanpakken verder te brengen hebben we in dit onderzoek een
geselecteerd aantal samenwerkingsverbanden uit zorgkantoorregio’s gesproken. Deze gesprekspartners hebben aangegeven
wat de geleerde lessen zijn om tot een gezamenlijke aanpak te komen, en ook welke ondersteuning zij van de landelijke
overheid nodig hebben om een volgende stap te kunnen zetten.
De transformatie van de Juiste Zorg op de Juiste Plek en daarmee samenhangend regionalisering is een proces van de lange
adem. Uit de gesprekken komt naar voren dat regiobeelden en de regioaanpak een wezenlijke bijdrage hieraan kunnen
leveren, mits iedereen zijn rol pakt en ook kan pakken. De coronacrisis heeft aangetoond dat er heel veel mogelijk is.
Elk proces van de lange adem heeft ook baat bij kleinere en overzichtelijke tussenstappen. Belangrijk is de beweging aan de
gang te houden via enkele extra afspraken en ondersteuning. Er is veel positieve inzet en enthousiasme in de regio’s, maar
ook behoefte aan focus op concrete resultaten (omdat de beweging veel energie vraagt en nu de daadwerkelijke opbrengst
ook niet altijd (direct) zichtbaar is).
Op basis van de interviews komen we tot een aantal lessen die voor een volgende fase uitgangspunt zouden moeten zijn en
randvoorwaarden die regiopartijen echt helpen in een volgende fase van aanpak. Het is aan te bevelen om deze suggesties te
betrekken bij het vormgeven van een nieuw regeerakkoord.

Geleerde lessen
Als meest in het oog springende lessen kunnen de volgende worden genoemd:
1.

Neem de tijd om in te zetten op goede onderlinge verhoudingen en een goede samenwerkingsstr uctuur. Zorg voor de
juiste vertegenwoordiging (balans tussen brede en tegelijkertijd een overzichtelijk aantal representatieve
gesprekspartners), waarbij ook de ideeën en krachten van (zorg)professionals én burgers worden benut. Bij het komen
tot een goede samenwerkingsstructuur hoort onder andere het borgen van korte lijnen op bestuurlijk niveau. Om
verandering te kunnen realiseren is het nodig dat men elkaar durft te vertrouwen bij het meedenken over de gevolgen
die de transformatie kan hebben op de positie van de ander. Het spreken van elkaars taal en kennen van elkaars
belangen helpen daarbij. Het is belangrijk inzicht te krijgen in de wijze waarop burgerparticipatie in de regionale
beweging van de Juiste Zorg op de Juiste Plek het beste gestimuleerd en versterkt kan worden. En welke rol het
ministerie van VWS hierin kan vervullen. Hier wordt door het ministerie in overleg met organisaties die zich
bezighouden met patiënten- en cliëntenvertegenwoordiging al naar gekeken.

2.

Maak gebruik v an bestaande k ennis, schaal bewezen initiatieven op en breng focus aan in r esultaat. De laatste jaren is
door het land heen volop geëxperimenteerd met nieuwe vormen van zorg(organisatie). Door slim gebruik te maken van
deze kennis en bewezen oplossingen op te schalen, kan worden voorkomen dat veel tijd en energie verloren gaat in het
opstarten van steeds nieuwe projecten en pilots. Een grotere focus op (een select aantal) zichtbare resultaten kan
helpen om regionale spelers aangehaakt te houden en het zo gericht mogelijk benutten van schaarse capaciteit.

3.

Zo r g voor continuïteit, bouw evaluatiemomenten in en stuur bij waar nodig. De transformatie naar de Juiste Zorg op de
Juiste Plek is een proces van lange adem. Dit vraagt om een langdurig commitment van alle betrokken partijen in een
regio, maar ook van de Rijksoverheid. Zorg voor een duidelijke, gezamenlijke maar ook haalbare stip op de horizon en
houdt het grotere doel voor ogen. Blijf daarnaast regelmatig reflecteren op de samenwerkingsagenda, keuzes en
concrete acties, en stel periodiek de vraag of de regio nog altijd de juiste dingen aan het doen is. Gebruik hiervoor een
data-gedreven onderbouwing. Stem regelmatig af met de verschillende achterbannen van de perspectieven aan tafel
om te toetsen of zij nog altijd voldoende zijn aangesloten op de richting van de samenwerkingsagenda.

14

Aanvullende randvoorwaarden
1.

K ies voor d e zorgkantoorregio als h erkenbaar knooppunt en uitgangspunt voor r egionaal beleid. Vanuit verschillende
invalshoeken wordt het begrip ‘de regio’ anders gedefinieerd; het hoeft geen belemmering te zijn als verschillende
indelingen (historisch gegroeid, bestuurlijke regio-overstijgende samenwerking, sectorale indelingen etc.) naast elkaar
bestaan. Wel helpt het als de verschillende indelingen aan elkaar verknoopt kunnen worden en aansluiten/bijdragen
aan (een) centrale opgave(n) in een regio. Gezien de opgedane ervaringen lijkt de zorgkantoorregio in beginsel een
goed uitgangspunt hiervoor. De indeling in zorgkantoorregio’s wordt inmiddels door de meeste partijen herkend en
geaccepteerd en biedt voldoende ruimte voor het aanbrengen van verbindingen. Ook de afspraken die voortvloeien uit
de samenwerkingsstructuur die gemeenten en verzekeraars met elkaar hebben afgesproken sluiten op deze regio indeling aan. Deze afspraken (die nu veelal nog tussen zorginkopers onderling worden gemaakt) kunnen nog
nadrukkelijker worden verbonden aan de regionale aanpak.

2.

Zo r g voor nieuwe financiële prikkels en bekostigingsvormen. Integrale gezondheidszorg vergt een intensieve
samenwerking van zorgpartijen over de domeinen heen. De regionale financiering van domein-overstijgende projecten,
waarbij de baten niet direct merkbaar zijn voor de investeerders, is ingewikkeld en niet altijd door de regiopartijen zelf
te beïnvloeden. Er zouden meer mogelijkheden moeten komen om aanbieders die zorg en ondersteuning in
samenhang organiseren te belonen. Ook zou er meer ruimte moeten zijn om te oefenen met (meerjarige)
contractvormen om zo ook processen van langere adem adequaat te kunnen ondersteunen. De beschikbaarheid van
voldoende transformatieruimte is cruciaal voor een veilige context voor verandering en het ontwikkelen van nieuwe
bedrijfsmodellen. Het kan daarnaast helpen om de opgaven van regionale en domeinoverstijgende samenwerking,
verdere financiële ondersteuning en de werkzaamheden als gevolg van inhaalzorg (naar aanleiding van de coronacrisis)
aan elkaar te verbinden. En zo partijen extra te stimuleren versneld invulling te geven aan de uitgangspunten van de
Juiste Zorg op de Juiste Plek.

3.

W er k in het groot en k lein (versneld) aan de verbetering van gegevensuitwisseling. Gegevensuitwisseling wordt gezien
als een belangrijk aspect waar de komende jaren veel te bereiken is om regionalisering verder te helpen. Onder andere
beperkte uniformiteit bij het registreren en opslaan van data, efficiënte en effectieve mogelijkheden tot kennisdeling
en ICT-systemen van betrokken partijen die niet op elkaar aansluiten zijn belemmeringen die moeten worden
aangepakt. Het is nodig om vanuit wet- en regelgeving tot een gerichte visie, uniforme afspraken en gecoördineerde
implementatie hierop te komen. Als eerste stap is het in elk geval van groot belang om op regionaal niveau
patiënteninformatie laagdrempelig en snel uit te kunnen wisselen. Uniforme handleidingen/modellen zouden hierbij
behulpzaam kunnen zijn.

15

Bijlage 1. Inzichten per regio
Om recht te doen aan de verschillen tussen regio’s, de gekozen aanpak en initiatieven, wordt hier onder per in dit onderzoek
geselecteerde regio een beknopt overzicht gegeven van de regio-specifieke punten uit het gesprek. Hierbij worden expliciet
en in overleg met de betrokken gesprekspartners een aantal best-practices gedeeld, ter inspiratie.
4.1

Achterhoek

De Achterhoek valt onder de zorgkantoorregio Arnhem, waar Menzis de primaire verzekeraar is. De regio is op natuurlijke
wijze ontstaan doordat partijen en burgers zich sterk verbonden voelen met elkaar, maar valt onder meerdere ‘regio definities’ in termen van financiering (e.g. zorgkantoor regio, ROAZ-regio). Vanwege de natuurlijke verbondenheid die de
Achterhoek kenmerkt, bestaat regionale samenwerking in deze sub-regio al langer. In 2018 is deze samenwerking verder
geprofessionaliseerd en is de Achterhoek Board opgericht. Hierin zijn de drie O’s vertegenwoordigd: ondernemers,
maatschappelijke organisaties en overheden. De Achterhoek Board overziet alle t hematafels en projecten die voortkomen uit
het samenwerkingsverband.
Voor de regio Achterhoek geldt dat het opstellen van het regiobeeld een duidelijk inzicht gaf in de uitdagingen waar de regio
voor staat. Vanuit dit startpunt is een regiovisie opgesteld. Uniek aan de Achterhoek is daarbij dat zij werken volgens het
Kavelmodel van HealthKIC. Hierbij wordt de organisatie, financiering en monitoring van zorg anders ingericht, waarbij de
focus ligt op maatwerk en behoud van gezondheid.
De grootste uitdagingen liggen voor de Achterhoek in het organiseren van cross-financiering vanuit een op het Kavelmodel
gebaseerd financieringsvierkant om de benodigde interventies te bekostigen. Daarnaast vraagt het Kavelmodel om een
andere manier van organiseren en informatie-uitwisseling. De regio voorziet dat zij hierbij mogelijk tegen de grenzen van de
mededingingswet gaan lopen.
Als visie heeft de regio Achterhoek om niet alleen bewezen interventies in te zetten, maar de effecten ook direct met data
inzichtelijk te maken en te blijven monitoren. Hiervoor is de Achterhoek Monitor ontwikkeld, die feitelijke informatie over de
economie en het leven in de Achterhoek in beeld brengt.
4.2

Gelderse Vallei

Lijkend op de regio Achterhoek, is ook de regio Gelderse Vallei (ook wel Food Valley) een historisch gegroeide subregio die
onder de zorgkantoorregio Arnhem valt. Ook hierbij geldt dat de verschillende gemeenten tot meerdere bestuurlijke regio definities behoren. De Gelderse Vallei is direct na het opstellen van het regiobeeld aan de slag gegaan met het komen tot één
regiovisie, waarbij ook de bestuurlijke organisatie van de samenwerking is opgesteld. Zo is bijvoorbeeld het programma
‘Vallei Vitaal’ opgestart, waar het Ziekenhuis Gelderse Vallei, Menzis, Huisartsen Gelderse Vallei, VVT-instellingen en Pro
Persona (namens de GGZ-sector) samenwerken aan het behouden van toegankelijke en betaalbare zorg in de toekomst.
Naast ‘Vallei Vitaal’ is er ook een preventiecoalitie en werkt men aan het zgn. Kavelmodel via ‘Vallei Vitaal & Gezon d’.
De regio geeft aan dat de primaire zorgverzekeraar, Menzis, een cruciale rol heeft gespeeld in het verkrijgen van een goed
samenwerkingsverband. Zij hebben het voortouw genomen in het opstellen van het regiobeeld en het samenbrengen van
verschillende partijen. De grotere gemeenten hebben zich hierbij aangesloten, waardoor een coalitie tot stand gekomen is.
Steeds meer partijen sluiten zich bij deze coalitie aan, waardoor de regionale samenwerking steeds een stap verder wordt
gebracht.
De regio Gelderse Vallei benadrukt het belang van het aan het roer plaatsen van de professionals. Wanneer zij de
vraagstukken herkennen vanuit de praktijk, zullen zij zich sneller aansluiten bij de uitvoeringsagenda. Het is daarom van
belang om de professional aan te laten sluiten bij werkgroepen, zodat de energie en ideeën uit het veld gebruikt kunnen
worden in de samenwerkingsagenda. Dit helpt ook bij het duaal aanvliegen van vraagstukken waarbij het perspectief van de
professional gecombineerd wordt met die van managers en bestuurders. Zo kunnen acties concreet worden gemaakt en
passend bij de processen op de werkvloer.
Deze pragmatische aanpak waarbij de professional aan het roer staat is bijvoorbeeld terug te zien in het project ‘no label
bedden’. Binnen de VVT komen bedden beschikbaar, waar een patiënt enkele dagen tijdelijk kan worden opgenomen, zodat
een arts rustig kan observeren welke vervolgzorg nodig is. Op die manier komt de patiënt niet onnodig op een verkeerd bed
te liggen, ligt niet te lang of onnodig en het ziekenhuis en krijgt deze de zorg die passend is.
Tijdens de corona-crisis raakte de financiële vraagstukken op de achtergrond: acties moesten worden uitgevoerd en het
rondkrijgen van de financiering zou later komen. In de praktijk pakte dit goed uit: er is weinig geld uitgegeven aan onnodige
acties. Zowel tijdens de corona-crisis als daarna pakt de regio veel vrijheid en ruimte binnen de bestaande
financieringsmodellen, maar loopt hierbij aan tegen de gelimiteerde domein-overstijgende prestaties (substitutie tussen de
wettelijke kaders).

16

4.3

Noord-Holland-Noord

De regio Noord-Holland-Noord bestaat uit drie sub-regio’s: West-Friesland, Kop van Noord-Holland en Noord-Kennemerland.
De afgelopen vier jaar werd in de regio reeds intensief en impactvol samengewerkt tussen zorgaanbieders, cliënten en
inwoners op verschillende domeinen als arbeidsmarkt en capaciteitsmanagement.
De primaire zorgverzekeraar, VGZ, heeft een aanjagende rol vervuld bij het opstellen van het regiobeeld en het samenvoegen
van verschillende databronnen. Dit regiobeeld vormt de basis voor de verdere samenwerking in de regio en het opstellen van
de samenwerkingsagenda. Met het opstellen van regiobeeld en regiovisie hebben andere partijen zich bij de samenwerking
aangesloten (zorgverzekeraars, gemeenten en andere systeempartijen); dit is verrijkend vanwege nieuwe invalshoeken, meer
en andere data en verbreding van doorzettingskracht, maar maakt de aanpak tegelijkertijd complexer vanwege het
toenemende aantal rollen en belangen.
De regio kampt met een relatief hoge vergrijzing en sterke arbeidsmarktkrapte. Hoewel deze inzichten op zichzelf niet nieuw
waren, gaven de data-gedreven inzichten van het regiobeeld zicht op een nieuw, overkoepelend probleem. Het werd voor
Noord-Holland-Noord duidelijk dat juist doordat de regio vergrijst, ook de (zorg)professionals steeds ouder worden, wat een
directe invloed heeft op de arbeidsmarktkrapte. In plaats van de twee vraagstukken los van elkaar te zien en losse acties op
te zetten, heeft het regiobeeld gezorgd dat de samenhang zichtbaar werd en een vergroot urgentiegevoel voor een integrale
aanpak van de problematiek in de regio.
In Noord-Holland-Noord is het project ‘Welzijn op Recept’ opgestart, wat een bewezen samenwerkingsvorm is voor mensen
met psychosociale klachten. Doordat deze niet altijd fysiek zijn, maar ook oorzaken kennen die de domeinen van de fysieke
leefomgeving en sociaal domein raken, is ‘Welzijn op Recept’ gestart om samenhang tussen de verschillende partijen te
faciliteren. Gezamenlijk wordt gekeken of de inwoner zwaardere zorgverlening of medicijnen nodig heeft, of dat het
doorverwijzen naar welzijnsactiviteiten in de buurt kunnen bijdragen aan het herstel. De regio heeft lang gewerkt aan een
goede samenwerking tussen met name de huisartsen en partijen in het sociaal domein, waardoor dit project kon starten.
Hierbij benadrukt de regio dat het belangrijk is om bij het opzetten van een samenwerkingsagenda of project aansluiting met
de bestaande structuren in de regio te vinden.
4.4

Brabant (West-Brabant en Zuidoost Brabant)

Voor het gesprek met de vertegenwoordigers van de regio Brabant zaten vertegenwo ordigers aan tafel vanuit zowel de
zorgkantoorregio West-Brabant als Zuidoost Brabant. Voor beide regio’s is CZ de primaire verzekeraar. De regio Zuidoost
Brabant kent meerdere sub-regio’s, waarbij twee regio’s voornamelijk worden genoemd: regio Eindhoven -Kempen en regio
Helmond-de Peel. De problematiek in deze twee regio’s is verschillend, evenals de deelnemende partijen. Dit is terug te zien
in de aanpak tot het opstellen van het regiobeeld: de sub-regio’s hebben eigen regiobeelden opgesteld, die nog niet zijn
samengevoegd. Ook in West-Brabant zijn meerdere sub-regio’s te onderscheiden, hoewel deze minder strakke scheidslijnen
kennen.
Voor regio Zuidoost Brabant zijn er verschillen in de regio-aanpak tussen de twee sub-regio’s. Regio Helmond-de Peel kent
een sterke samenwerkingsbasis van ruim 25 jaar, terwijl deze voor de regio Eindhoven -Kempen recenter is gestart. Het
samenvoegen van de twee sub-regio’s is tot op heden niet succesvol gebleken: de verschillen in samenwerkingsvormen en culturen zijn te groot. Het is dus van belang niet te strak vast te houden aan bepaalde regio-indelingen, maar ook te kijken
naar de natuurlijke verdeling en patiënten logistiek.
Beide regio’s zijn bezig met projecten waarbij integrale zorgcomplexen worden ingesteld. Hierbij werken gemeente,
woningcorporaties, verzekeraars en aanbieders samen om in één groot complex passende zorg te leveren aan alle inwoners.
Door de concentratie van zorg, het gezamenlijk werken, het stimuleren van sociale netwerken binnen het complex en de
juiste aanpassingen voor in huis kunnen er meer inwoners worden geholpen met hetzelfde aantal zorgmedewerkers.
4.5

Rotterdam

De zorgkantoorregio Rotterdam valt onder de primaire verzekeraar Zilveren Kruis. Het betreft een stedelijke regio, waarin
veel verschillende partijen opereren. Bij het opstellen van het regiobeeld viel op dat meerdere organisaties een ‘regiobeeld’
hadden opgesteld. Voor het opstellen van het overkoepelende regiobeeld voor de zorgkantoorregio, werden deze separate
regiobeelden samengevoegd. Hieruit is de regionale samenwerkingsagenda ontstaan, waarbij het regiobeeld opereerde als
naslagwerk voor verdiepende vragen en de basis om een gezamenlijke visie op te stellen in de regio.
Mede door de veelheid aan partijen die deelnemen aan de samenwerking, heeft de regio een gelaagdheid aangebracht in de
regiotafels en overlegstructuren. Op die manier is iedereen vertegenwoordigd, maar hoeft niet iedereen aan dezelfde tafel te
zitten. Hierbij wordt opgemerkt dat de afstemming langzamer gaat dan in regio’s met relatief minder partijen, maar dat een
goede overlegstructuur op de verschillende niveaus en het goed beleggen van mandaat deze belemmeringen overkomt.
Daarnaast kenmerkt regio Rotterdam zichzelf door de pragmatische aanpak en het opstellen van concrete acties. Partijen
vinden elkaar in het behalen van concrete (tussen)resultaten, welke de basis leggen voor verdere samenwerking.

17

Het programma Kwetsbare Ouderen 010 is een voorbeeld van de pragmatische aanpak die de regio Rotterdam hanteert.
Nadat onderzoek inzichtelijk had gemaakt dat Rotterdam kampt met een relatief groot aantal alleenstaande ouderen, veelal
met een lager opleidingsniveau en zwaardere problematiek, zijn partijen actief gaan werken aan een samenwerkingsagenda.
Hieruit is het programma Kwetsbare Ouderen 010 ontstaan, waarin ziekenhuizen, VVT-instellingen, huisartsen, de gemeente,
Zilveren Kruis en welzijnsorganisaties samen werken om persoonsgerichte, proactieve en doelmat ige zorg te organiseren. Om
dit te realiseren, zijn de bestaande samenwerkingsstructuren rondom dementie gebruikt, aangepast en uitgebreid. De goede
samenwerkingsbasis rondom dementie in combinatie met het via subsidies kunnen aanstellen van een onafhankelijke
programmamanager maakte dit project tot een succes.
4.6

Zuid-Limburg

De regio Zuid-Limburg kenmerkt zich door een vergevorderde regionale samenwerking. Al in 2012 is de regio begonnen met
ketensamenwerking, waarbij ook specifiek aandacht werd gegeven aan domein-overstijgende samenwerking. Om
gezamenlijk vast te stellen welke (zorg)opgaves zich voordeden in de regio, is al eerder een regio -analyse uitgevoerd. Dit
maakte duidelijk dat de regio Zuid-Limburg een hardnekkige gezondheidsachterstand kent ten opzichte van de rest van
Nederland. De vroege start van regionale samenwerking in Zuid-Limburg werpt nu zijn vruchten af: naast een sterke
samenwerkingsagenda is de regio al langere tijd bezig met het uitvoeren van concrete acties en interventies. Zo is het
programma Trendbreuk opgezet, een langjarige aanpak waarin nadrukkelijk niet alleen zorg, maar ook andere
levensdomeinen als opgroeien, onderwijs en werk centraal staan.
Daarnaast wordt de samenwerking in Zuid-Limburg gekenmerkt door de wetenschappelijke onderbouwing, veelal vanuit
internationale onderzoeken over integrated care en population managment. Ook het Maastricht UMC+ vervult hierbij een rol
vanuit de academische verantwoordelijkheid die ook tot het takenpakket van een UMC behoren (naast het optimaal
organiseren van de complexe zorg en bijdragen aan JZOJP). Kennis, expertise en onderzoeksfaciliteiten wordt actief gedeeld,
evenals de ondersteuning aan en uitvoering van onderzoeken.
De regio geeft aan veel aandacht te hebben voor het verweven van verschillende domeinen. Zo is bijvoorbeeld de Gezonde
Basisschool van de Toekomst (GBT) opgericht en worden de effecten goed gemonitord. Kinderen krijgen hier een dagritme
aangeboden met voldoende onderwijstijd, sport, bewegen, spelen en aandacht voor gezonde voeding. Dit zorgt voor een
betere fysieke, emotionele en intellectuele groei en naar verwachting een betere en langer gezonde kwaliteit van leven. De
regio focust zich daarmee op een macroaanpak van gezondheid: structurele verbeteringen binnen en over alle domeinen
heen.
Opgavengericht werken staat centraal in de regio. Door de vergevorderde regionale samenwerking heeft Zuid-Limburg de
kans gekregen om volgens deze methode programma’s te implementeren en evalueren, waarbij de programma’s de kans
kregen om over de zogenoemde ‘kinderziektes’ heen te komen. Een voorbeeld hiervan is het project PlusPraktij ken, waarbij
huisartsenpraktijken samenwerken en transparant opereren naar elkaar toe, bijvoorbeeld door het bespreekbaar maken van
onderlinge verschillen in het aantal ziekenhuisverwijzingen per praktijk. Dit vraagt lef en vertrouwen, wat niet zomaar in
korte tijd is opgebouwd. Er was een gedragsverandering nodig binnen de PlusPraktijken, wat een aantal jaar geduurd heeft.
De Academische Werkplaats Duurzame Zorg van MUMC+ onderzocht het project en laat veelbelovende resultaten zien,
onder andere in een vermindering van het aantal verwijzingen. De les die de regio uit dit programma leerde is dan ook om
samenwerking de tijd te geven en experimenten niet direct stop te zetten na een (kleine) tegenslag.

18

Bijlage 2. Overzicht gesprekspartners
Reg io

Org anisatie

Achterhoek

8rhk

Achterhoek

GGNet

Achterhoek

Zorg belang Inclusief

Gelderse Vallei

Menzis

Gelderse Vallei

Vilente

Gelderse Vallei

HAGV

Noord-Holland-Noord

Noordwest Ziekenhuisgroep

Noord-Holland-Noord

Omring

Noord-Holland-Noord

VGZ

Noord-Holland-Noord

VGZ

Noord-Holland-Noord

ZonH

Noord-Holland-Noord

Gemeente Schagen

Brabant

Gemeente Oosterhout

Brabant

Zorg boog

Rotterdam-Rijnmond

Gemeente Rotterdam

Rotterdam-Rijnmond

Gemeente Rotterdam

Rotterdam-Rijnmond

ConForte

Limburg

MUMC+

Limburg

CZ

Limburg

GGDzl

19

Bijlage 3. Interviewleidraad
N.B. met regio wordt de regio bedoeld waarvoor het regiobeeld is opgesteld.
I. Korte voorstelronde
1.

Wie bent u en wat is uw rol bij de beweging naar Juiste Zorg op de Juiste Plek in regionale context en de
betrokkenheid bij het opstellen van het regiobeeld en regioaanpak?

II. Reg iobeeld
2.

Wat is volgens uw definitie een regiobeeld en welke opgave ziet u op dit terrein?

3.

Wat zagen u en andere betrokkenen als meerwaarde om samen een regiobeeld op te stellen?

4.

Welke lessen heeft u en andere betrokkenen geleerd, of nieuwe inzichten opgedaan bij het opstellen van een
regiobeeld?

5.

Over welke elementen voelen regionale betrokkenen voldoende ruimte om zelf keuzes te maken en acties te
nemen en/of waarover zouden landelijke afspraken gemaakt moeten worden of ondersteuning wenselijk zijn?

6.

Wat ziet u als belangrijke stappen bij verfijning van het regiobeeld als hulpmiddel om tot acties en keuzes te komen
in een regiobeeld 2.0? Welke partijen moeten daarbij betrokken worden en wat is de rol van de Rijksoverheid?

III. Reg ionale aanpak
1.

Hoe ziet de samenwerking rondom de gekozen acties en speerpunten voortkomend uit de opgestelde regioaanpak
er op dit moment uit?

2.

Waar bent u tevreden over bij de organisatie van de beweging naar JZOJP in regionale context en/of de vertaling
van het regiobeeld naar gezamenlijke acties en speerpunten?

3.

Heeft de regionale aanpak en de gekozen acties en speerpunten al bijgedragen aan een meer samenhangend
zorgaanbod of slimme keuzes over het voorkomen, vervangen, verplaatsen van zorg? Heeft de samenwerking en
aanpak zoals deze nu is geleid tot meer efficiëntie? Waarom wel/(nog) niet?

4.

Wat zijn volgens u geleerde lessen om verandering tot stand te brengen in de regionale organisatie van zorg en
ondersteuning? Wat helpt wel en wat zeker niet?

5.

Heeft u bij het opstellen van het regiobeeld en/of de uitvoering van acties t.b.v. de (versnelde) beweging naar
JZOJP randvoorwaarden of spelregels afgesproken met de deelnemende partijen?

6.

Zijn er op dit moment knelpunten die worden ervaren, zo ja welke? En wie zou dit moeten/kunnen oplossen?

7.

Hoe ziet de ideale inrichting van de samenwerking er uit? En wat is er voor nodig om tot de ideale inrichting te
komen?

IV. Verdere afstemming binnen de regio (zowel m.b.t. regio-beelden/acties als lopende initiatieven)
1.

Op welke manier wordt er aangesloten op/afgestemd met andere samenwerkingsverbanden in de regio? Kunt u
hier voorbeelden van noemen?

2.

Wat zijn volgens u geleerde lessen rondom de regionale samenwerking om tot de beweging naar JZOJP t e komen?
Wat helpt wel en wat zeker niet?

20