Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2004–2005

30 022

Voorstel van het lid Halsema tot wijziging van
artikel 139a van het Reglement van Orde

Nr. 3

VERSLAG
Vastgesteld 27 april 2005
De vaste commissie voor de Werkwijze der Kamer1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel, heeft de eer als volgt verslag uit te
brengen van haar bevindingen. Onder het voorbehoud dat de initiatiefnemer de gestelde vragen tijdig zal hebben beantwoord, acht de
commissie de openbare beraadslaging over dit voorstel voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave:
Algemeen
Debat met de formateur
– Dualisme bij de benoeming van bewindspersonen
– Medebeslissingsrecht
– Tijdspanne
Artikel 139a, tweede lid
Artikel 139a, derde lid
Algemeen

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Weisglas (VVD),
voorzitter, Van Heemst (PVDA), Van Gent (GL),
Kant (SP), Depla (PVDA), De Vries (CDA), Spies
(CDA), Eerdmans (LPF), Van der Ham (D66),
Griffith (VVD).
Plv. leden: Huizinga-Heringa (CU), Aptroot
(VVD), Timmer (PVDA), Vos (GL), De Wit (SP),
Fierens (PVDA), Smilde (CDA), Ormel (CDA),
Kraneveldt (LPF), Van der Laan (D66), Luchtenveld (VVD).

KST86348
0405tkkst30022-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2005

De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het onderhavige
voorstel tot wijziging van het Reglement van Orde. Het voorstel komt
voort uit de behoefte om de Kamer een rol te laten spelen bij het selectieproces van nieuwe bewindslieden. Deze leden constateren dat de initiatiefnemer daarbij geheel voorbij gaat aan het feit dat Kamer reeds bij de
selectie van bewindslieden is betrokken. In het Handboek van het Nederlandse Staatsrecht wordt terecht gesteld dat «de fracties zich gaandeweg
grote invloed hebben verworven op de inhoud van het regeerakkoord en
op de samenstelling van het te vormen kabinet» (Van der Pot-Donner,
2001, 14e druk, blz. 442). Het initiatief tot het benoemen van bewindslieden ligt bij de betrokken fractievoorzitters in de Tweede Kamer. Deze
leden vragen de initiatiefnemer om een nadere beschouwing op dit
gegeven in relatie tot haar voorliggende initiatiefvoorstel.
De leden van de PvdA-fractie staan positief tegenover dit voorstel. Zij zien
een aantal belangrijke voordelen ten opzichte van de bestaande praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

1

Allereerst krijgt de gehele Kamer de gelegenheid zich een beeld te vormen
van de kwaliteiten en achtergronden van aanstaande bewindslieden. In de
tweede plaats kunnen de aspirant-bewindslieden een eerste indruk krijgen
van het verkeer met een deel van de Staten-Generaal. Ook, en dat zien
deze leden als een derde voordeel, kan het grote publiek als het ware
kennismaken met de mogelijke nieuwe ministers en staatssecretarissen.
Daarmee wordt een deel van de selectie verplaatst van de achterkamertjes
naar de openbaarheid. Dat zien deze leden als winst.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
het lid Halsema om aan artikel 139a van het Reglement van Orde twee
leden toe te voegen. Het doel daarvan is de Tweede Kamer een rol te laten
spelen in het selectieproces van nieuwe bewindslieden. Het tweede
(nieuwe) lid van dit artikel maakt het mogelijk om een debat te voeren met
de formateur nadat deze de opdracht voor het selecteren van bewindspersonen heeft afgerond. Het beoogde derde lid regelt dat de Kamer ter
voorbereiding op dat debat met de formateur hoorzittingen met de
kandidaat-bewindslieden kan houden. Zijn de drie voorbeelden van
bewindspersonen die de initiatiefnemer noemt nu daadwerkelijk reden
voor de voorgestelde wijziging van het Reglement van Orde, zo vragen
deze leden. De voorbeelden zijn toch, hoe vervelend ook, niet meer dan
incidenten. Rechtvaardigen die deze wijziging, zo vragen deze leden.
De leden van de fractie van D66 hebben met belangstelling kennisgenomen van het voorstel van het lid Halsema tot wijziging van artikel 139a
van het Reglement van Orde. Zij staan in beginsel positief tegenover
uitbreiding van het Reglement met de mogelijkheid van de Kamer om zich
te laten informeren over en door kandidaat-bewindslieden, maar zij
hebben nog wel enige vragen en opmerkingen over het onderhavige
voorstel. Deze leden vragen allereerst of de initiatiefnemer zich heeft
vergewist dat er geen staatsrechtelijke argumenten zijn die zich verzetten
tegen een gesprek tussen Kamer en nog niet benoemde ministers. Kan de
indiener de inzichten uiteenzetten die in staatsrechtelijke kringen leven
inzake contacten tussen Kamer en nog niet benoemde ministers, zo
vragen deze leden.
De leden van de SGP-fractie hebben met de nodige bedenkingen kennisgenomen van het voorliggende voorstel tot wijziging van het Reglement
van Orde. Zij constateren in het voorstel spanning met het staatsrechtelijke kader en vrezen voor onwenselijke effecten.
Debat met de formateur
De initiatiefnemer spreekt over de noodzaak van een publieke toets en
verwijst daarbij naar een aantal incidenten. Afgezien van het feit dat het
gaat om een beperkt aantal incidenten op de vele benoemingen, constateren de leden van de CDA-fractie dat zij geheel voorbij gaat aan de brief
van de minister-president van 20 december 2002 aan de Kamer (Kamerstuk 28 754, nr. 1) inzake de beoordeling van kandidaat-ministers en
kandidaat-staatssecretarissen. Mede op grond van het laatste incident, de
benoeming van staatssecretaris Bijlhout, is de beoordeling van kandidaatbewindspersonen aangescherpt en neergelegd in deze brief. De aan het
woord zijnde leden vragen de initiatiefnemer deze nieuwe procedure te
beoordelen in het licht van de doelstelling van het voorliggende initiatiefvoorstel. Maken juist de in de brief van de minister-president genoemde
onderzoeken (door Justitie, Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
en Belastingdienst) en de gespreksonderwerpen met de formateur een
publieke toets niet overbodig, zo vragen deze leden. Heeft de initiatiefnemer de verwachting dat een openbare hoorzitting en/of een debat met
de formateur tot nieuwe relevante feiten zal leiden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

2

De leden van de CDA-fractie constateren overigens ook dat, zoals in de
genoemde brief wordt gesteld, dat de minister-president de verantwoordelijkheid voor het verloop van de gesprekken van de formateur overneemt en in voorkomende gevallen daarop door de Kamer kan worden
aangesproken. In de ogen van deze leden is deze nieuwe procedure met
de bijbehorende verantwoording achteraf een belangrijke waarborg voor
een zorgvuldige selectie door fractieleiders en een zorgvuldige beoordeling door de formateur. Heeft de initiatiefnemer redenen om te veronderstellen dat dit niet geval is, zo vragen deze leden.
De leden van de SGP-fractie wijzen erop dat bij de voorbeelden die de
initiatiefnemer als illustratie uit het verleden opdiept, een aparte rol voor
de Kamer ofwel niet meer duidelijkheid zou hebben gegeven ofwel veel
meer tijd in beslag zou hebben genomen.

Dualisme bij de benoeming van bewindspersonen
De initiatiefnemer spreekt over het «monistische karakter van het selecteren van bewindslieden». De leden van de CDA-fractie begrijpen niet
waarom de initiatiefnemer pleit voor meer dualisme in de benoeming van
bewindspersonen. Het is toch van belang dat ook de bewindslieden
kunnen rekenen op voldoende draagvlak in de Kamer en van de coalitiepartijen in het bijzonder, zo vragen zij.
De leden van de VVD-fractie zijn verbaasd te lezen dat de belangrijkste
reden voor het indienen van het voorstel de wens is om het monistische
karakter van het selecteren van bewindslieden te veranderen in de richting
van meer openheid en dualisme. Deze leden zijn van mening dat in een
dualistische aanpak de Tweede Kamer zich juist niet moet bemoeien met
de vormgeving van het kabinet. In een dualistische aanpak houdt de
Kamer zich juist specifiek bezig met controle, wetgeving en het budgetrecht. De regering wordt beoordeeld op zijn daden. Deze leden
ontvangen hierop gaarne een reactie van de initiatiefnemer.
Het argument van de initiatiefnemer dat er ruimte moet zijn voor een
«publieke toets» op kandidaat-ministers, is voor de leden van de
D66-fractie niet het belangrijkste argument om de Kamer het recht op
horen van (beoogde) bewindslieden te geven. Voor deze leden is het
vergroten van dualisme tussen parlement en regering het belangrijkste
argument. Door een hoorzitting te houden met kandidaat-bewindslieden
kan de Kamer, inclusief de coalitiefracties, benadrukken dat de Kamer een
eigen zelfstandige positie heeft. Overigens zien deze leden het gevaar dat
door betrokkenheid van de Kamer met de benoeming van bewindslieden
juist het tegenovergestelde beeld wordt opgeroepen: namelijk het beeld
dat verschillende verantwoordelijkheden van Kamer en regering niet
duidelijk te onderscheiden zijn met alle gevolgen van dien. Volgens deze
leden zou het rechtstreeks kiezen van de minister-president of formateur
een veel meer duidelijkheid geven in de onderscheiden verantwoordelijkheden. Deze leden zien hierop graag een reactie van de initiatiefnemer.
De belangrijkste reden van de initiatiefnemer blijkt te liggen in het naar
haar mening monistische karakter van het selecteren van bewindslieden.
De leden van de SGP-fractie merken op dat het formatieproces één van de
weinige momenten is dat de Kamer nadrukkelijk op afstand blijft. Dat
heeft echter niets met monisme te maken. Wie dualisme wil, moet hier
juist de regering (i.c. de toekomstige minister-president) laten regeren.

Medebeslissingsrecht
De initiatiefnemer wijst op de hoorzittingen in de Amerikaanse Senaat en
het Europees Parlement. Deze volksvertegenwoordigingen beschikken, zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

3

geeft de initiatiefnemer ook zelf aan, over de formele verantwoordelijkheid voor de benoeming van bewindspersonen. De leden van de
CDA-fractie constateren dat de initiatiefnemer geen medebeslissingsrecht
wil afdwingen, maar constateren tegelijkertijd dat de voorgestelde procedure wel die indruk kan wekken. Is dit ook niet strijdig met het interne
karakter van het Reglement van Orde van de Kamer, zo vragen deze leden.
Zij vragen de initiatiefnemer verder waarom zij niet voor de introductie
van een formeel medebeslissingsrecht heeft gekozen. Is dat staatsrechtelijk niet zuiverder?
De Koninklijke Besluiten voor benoeming worden, zo stelt het voorstel,
pas ondertekend nadat het debat heeft plaatsgevonden. De leden van de
CDA-fractie constateren echter dat op grond van artikel 48 van de
Grondwet de minister-president en de Koning niets in de weg staan om de
besluiten vóór het debat te ondertekenen.
De leden van de VVD-fractie vragen wat de initiatiefnemer nu precies voor
ogen staat. De Tweede Kamer heeft immers geen medebeslissingsrecht
als het gaat om de benoeming van ministers. De benoeming is als gevolg
van artikel 48 van de Grondwet voorbehouden aan de Koning en de
minister-president. Deze benoeming geschiedt, zo merken deze leden op,
niet zomaar maar op basis van adviezen van de kabinetsformateur, die
daarover weer contact heeft gehad met de fractievoorzitters van de
partijen die de kandidaat-bewindspersonen leveren. Er mag toch van
worden uitgegaan dat bij de voordracht rekening wordt gehouden met de
vertrouwensregel, in die zin dat kandidaten worden voorgedragen die niet
meteen na hun aantreden het vertrouwen van de Kamer zullen verliezen.
De praktijk heeft uitgewezen dat dit doorgaans het geval is. De aan het
woord zijnde leden vragen de initiatiefnemer hierop te reageren.
De initiatiefnemer beoogt de Kamer een rol te laten spelen bij het selectieproces van bewindslieden door middel van het houden van hoorzittingen
met kandidaat-bewindslieden en debatten met de formateur tijdens het
formatieproces. De leden van de SGP-fractie zien daar geen reden toe.
Terecht merkt de initiatiefnemer zelf al op dat de Kamer geen medebeslissingsrecht heeft ten aanzien van de benoeming van bewindslieden. Door
het voorliggende voorstel zou er in de ogen van deze leden een onwenselijk onderscheid ontstaan tussen de formele situatie (geen medebeslissingsrecht) en de feitelijke gang van zaken (toch beïnvloeding). Welke
dringende reden ziet de initiatiefnemer om de Kamer te betrekken bij iets
waarvoor zij geen enkele verantwoordelijkheid draagt?

Tijdspanne
De procedure voor de hoorzittingen en het debat kan binnen één of
hooguit twee weken zijn afgerond, zo meent de initiatiefnemer. Daarbij
houdt zij echter geen rekening met de mogelijkheid dat de Kamer kan
vragen een kandidatuur te heroverwegen. Ziet de initiatiefnemer, met de
leden van de CDA-fractie, geen gevaar van vertraging, het geen een daadkrachtige uitvoering van het regeringsbeleid niet ten goede zal komen?
Het voorstel van de initiatiefnemer leidt tot onnodig oponthoud in de
formatie, wat de leden van de SGP-fractie als zeer onwenselijk zien. De
initiatiefnemer spreekt in de toelichting over een termijn van één tot twee
weken. Deze leden veronderstellen dat een enigszins substantiële betrokkenheid van de Kamer gemakkelijk meer tijd in beslag kan nemen en dus
tot aanzienlijke vertraging zal leiden. Zij vragen hoe de initiatiefnemer zich
voorstelt dat de Kamer, zeker binnen zo’n kort tijdsbestek als zij voorstelt,
iets fundamenteels kan toevoegen aan het onderzoek dat reeds van regeringswege plaatsvindt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

4

Artikel 139a, tweede lid
De Kamer kan de formateur uitnodigen om inlichtingen te verschaffen.
Begrijpen de leden van de CDA-fractie het goed dat de formateur niet
verplicht is hieraan gevolg te geven? Geldt dat evenzeer voor de
kandidaat-bewindspersonen? Zijn zij ook vrij om al dan niet aan de hoorzitting mee te werken, zo vragen deze leden.
In het voorgestelde tweede lid wordt gesproken over «de voordracht van
kandidaat-bewindspersonen». Kan de initiatiefnemer nader toelichten wat
zij bedoelt met de voordracht, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Bedoelt zij de voordracht van de fractievoorzitters, zoals door deze leden
eerder uiteengezet? Ook spreekt de initiatiefnemer over het verzoek van
de Kamer aan de formateur om de voordracht te heroverwegen. Zou het
verzoek van de Kamer zich dan niet moeten richten op de coalitiefractie(s),
zo vragen deze leden.
Acht de initiatiefnemer het, overigens theoretisch, voorstelbaar dat (met
steun) van de coalitiefracties een fractievoorzitter een voordracht voor een
kandidaat-bewindspersoon doet, maar de meerderheid van de Kamer de
formateur bij motie verzoekt te komen tot een heroverweging?
De leden van de VVD-fractie vragen wat de Tweede Kamer uiteindelijk met
de inzichten, verkregen uit het gesprek met de formateur en de
gesprekken met de kandidaat-bewindspersonen, zelf kan doen. Het is
uiteindelijk niet de Tweede Kamer die de ministers benoemt. Wat als de
formateur niet voornemens is zijn voordracht te heroverwegen dan wel te
wijzigen?
Artikel 139a, derde lid
De leden van de CDA-fractie vragen of en hoe de Kamer zich in een hoorzitting een oordeel kan aanmeten over de geschiktheid van een kandidaatbewindspersoon voor de functie en het beleidsterrein. De initiatiefnemer
stelt expliciet dat in de hoorzitting een kandidaat niet kan worden gehoord
over het regeerakkoord. Maar is dat zo eenvoudig te scheiden van vragen
over de geschiktheid voor het beleidsterrein en de opvattingen van de
kandidaat uit het verleden, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Welke
schriftelijke informatie moet de Kamer voorafgaand aan een hoorzitting
naar het oordeel van de initiatiefnemer ontvangen, zo vragen zij.
De leden van de PvdA vragen de initiatiefnemer hoe zij zich de voorbereiding van de gesprekken voorstelt. Is dat een verantwoordelijkheid die elke
betrokken Kamercommissies zelf moet invullen of is er noodzaak om tot
enige uniformering te komen? Gaan bijvoorbeeld de dossiers die de
vertrekkende bewindspersoon heeft opgesteld een rol spelen? Deze leden
vragen tevens of in omliggende West-Europese landen een vergelijkbare
procedure bestaat en of daar is geëvalueerd wat de toegevoegde waarde
is?
De leden van de VVD-fractie verwachten dat de hoorzittingen met de
kandidaat-bewindslieden niet meer dan een kennismakingsgesprek zullen
zijn. Hoe kijkt de initiatiefnemer daar tegen aan? Is het overigens de
bedoeling dat na de beëdiging er ook nog algemeen overleggen ter
kennismaking met de bewindslieden plaatsvinden? Of is dat in de nieuwe
situatie niet meer nodig?
De leden van de SGP-fractie vragen wat de initiatiefnemer bedoelt met het
bevragen van kandidaat-bewindslieden over hun opvattingen. Beperkt
zich dat in haar visie tot opvattingen over het betreffende beleidsterrein
waarvoor de betrokken persoon kandidaat is? Zo niet, welke opvattingen
kunnen dan wel en niet onderwerp van bevraging zijn? En welke rol

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

5

kunnen de opvattingen van kandidaat-bewindslieden in de visie van de
initiatiefnemer spelen bij de beoordeling over hun geschiktheid? Om de
genoemde redenen hebben de leden van de SGP-fractie geen behoefte
aan hoorzittingen met kandidaat-bewindslieden of «preregeringsverklaringsdebatten» met de formateur. Zij zullen het voorliggende initiatief
daarom niet steunen.
De voorzitter van de commissie,
Weisglas
De adjunct-griffier van de commissie,
Franke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 022, nr. 3

6