Hervorming AWBZ
Een simulatie van de gevolgen
Onderzoeksteam

Voorlichting
Afdeling Communicatie

Dhr. drs. J.F.C. Freriks

Postbus 20015

Mw. drs. M. Gorrée

2500 EA Den Haag

Mw. drs. L. Hage RO

telefoon (070) 342 44 00

Mw. J.T. de Jong-van Til MSc

voorlichting@rekenkamer.nl

Mw. ir. E. Wiemer

www.rekenkamer.nl
Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Sabine Joosten/Hollandse Hoogte

Den Haag, april 2014

2014

Dhr. drs. A.B.M. Gloerich (projectleider)

Hervorming AWBZ
Een simulatie van de gevolgen

De tekst van Hervorming AWBZ; Een simulatie van de gevolgen is vastgesteld op 22 april 2014.
Het rapport is op 22 april 2014 aangeboden aan de Tweede Kamer.

2

algemene rekenkamer

3

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Inhoud
Langdurige zorg en de aanstaande hervorming
Doelen hervorming
Verantwoordelijkheid minister van vws

5
7
7

Wat is bekend over de gevolgen van de hervorming?
Van één naar vier wetten
Voor wie verandert er wat?
Nadere toelichting

9
10
10
19

Informatie over het functioneren van het stelsel na de hervorming
Overkoepelend beeld concrete gevolgen ontbreekt nog
Welke informatie is nodig voor inzicht in gevolgen hervormingen langdurige zorg?
Aanbevelingen minister vws

20
20
21
22

Reactie staatssecretaris van VWS en nawoord Algemene Rekenkamer
Reactie staatssecretaris van VWS
Nawoord Algemene Rekenkamer

23
23
24

Bijlage 1 Verantwoording
Bijlage 2 Van één naar vier wetten

26
30

4

algemene rekenkamer

5

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Langdurige zorg en de aanstaande hervorming
Langdurige zorg is zorg voor mensen met chronische beperkingen als gevolg van een
blijvende aandoening van fysieke, verstandelijke of mentale aard. Het gaat om ver­
pleging en verzorging, begeleiding en behandeling van mensen thuis en om zorg die
wordt verleend in instellingen.
De langdurige zorg is nu nog hoofdzakelijk wettelijk geregeld in de Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten (awbz). De awbz is een verplichte volksverzekering. Dit
betekent dat in principe iedereen die in Nederland woont of werkt en langdurige zorg
nodig heeft, recht heeft op awbz-zorg.
De uitvoering van deze wet valt onder de verantwoordelijkheid van de minister van
vws. In 2012 hadden bijna 800.000 mensen een indicatie voor awbz-zorg.1 Figuur 1
bevat een overzicht van de awbz-zorg en awbz–uitgaven in 2012. In het eerste deel
van de figuur is zichtbaar voor welke zorg mensen in 2012 in aanmerking kwamen,
uitgesplitst naar zorg zonder respectievelijk met verblijf en de bijbehorende vormen
van zorg. Zo zien we dat in de categorie zorg zonder verblijf persoonlijke verzorging
het meest voorkomt. Voor zorg met verblijf is dat verpleging en verzorging. Daarnaast
worden in de figuur de gerealiseerde awbz-uitgaven in 2012 gepresenteerd. Daaruit
blijkt dat aan zorg met verblijf drie keer zoveel wordt uitgegeven als aan zorg zonder
verblijf. In totaal werd in 2012 €27 miljard uitgegeven in het kader van de awbz.
In het regeerakkoord-Rutte/Asscher is een omvangrijke hervorming in de langdurige
zorg aangekondigd.2 Die zorg, nu onderdeel van de awbz, valt straks onder vier
verschillende wetten: de Zorgverzekeringswet (Zvw), de Wet maatschappelijke onder­
steuning 2015 (in het vervolg: Wmo), de Jeugdwet en de Wet langdurige zorg (Wlz). Bij
de Wmo en de Jeugdwet is sprake van een overheveling van taken, bevoegdheden en
budgetten naar gemeenten. In deze rapportage gaan we in op de vraag wat nu,
voorafgaand aan de hervorming, bekend is over mogelijke gevolgen van deze
stelselwijziging en wat er zou kunnen veranderen voor mensen die in de nieuwe
situatie aangewezen zijn op lang­durige zorg. Verder staan we stil bij de vraag welke
informatie de minister van vws nodig heeft om het functioneren van het nieuwe stelsel
na de hervorming te kunnen beoordelen.
Wij beogen met deze publicatie in het bijzonder het parlement te ondersteunen bij de
behandeling van de hervorming van de langdurige zorg.

1 CBS (2013). http://www.monitorlangdurigezorg.nl; geraadpleegd op 10 januari 2014.
2 Rutte, Mark en Diederik Samson (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord VVD - PvdA. Z. uitg.

6

algemene rekenkamer

AWBZ in 2011: aantal cliënten met geldige indicatie voor zorg zonder verblijf of zorg met verblijf op de
2e vrijdag van november in 2011
Figuur 1 AWBZ in 2012: aantallen cliënten (indicatie) en uitgaven
Zorg zonder verblijf

Zorg met verblijf

Extramuraal

Intramuraal

Indicatie

Indicatie
439.000 cliënten

354.000 cliënten

Indicatie naar categorie (x 1.000)

Indicatie naar categorie (x 1.000)

Begeleiding
individueel
Begeleiding groep
Persoonlijke
verzorging
Verpleging

Verpleging &
verzorging

Behandeling
individueel

Gehandicaptenzorg

Behandeling groep

Geestelijke
gezondheidszorg

Kort verblijf
50

100

150

200

250

300

0

50

100

150

6.654

300

20.010

Uitgaven naar
categorie (x €1.000.000)

Verpleging
657
Persoonlijke verzorging
2.742

250

Uitgaven (x €1.000.000)

Uitgaven (x €1.000.000)

Behandeling individueel
258

200

Uitgaven naar
categorie (x €1.000.000)
Overig*
70
Begeleiding individueel
1.514
Begeleiding en
behandeling groep
1.413

Overig (waaronder
kapitaallasten)
3.644

Geestelijke
gezondheidszorg
1.740

Verpleging en
verzorging
8.767

Gehandicaptenzorg
5.859

Joris Fiselier Infographics

0

*waaronder kort verblijf

Bron: Monitor Langdurige zorg3 + microbestand persoonsgebonden budget
• Dit is exclusief de 366 miljoen euro uitgegeven aan overige kosten zoals het “Volledig Pakket Thuis”
• Er zijn nog 200 intramurale cliënten met een ‘oude indicatie’, waarvan niet duidelijk is bij welke sector zij horen.
• De indicatiegegevens zijn gemeten op een peilmoment. De gegevens over uitgaven gaan over een periode (één jaar).
• De uitgaven zijn inclusief uitgaven voor persoonsgebonden budgetten. Deze uitgaven vallen zowel onder zorg zonder verblijf als zorg met verblijf.
• De uitsplitsing van aantallen indicaties bij zorg zonder verblijf telt niet op tot het totaal aantal cliënten. Cliënten kunnen bijvoorbeeld geïndiceerd
zijn voor zowel persoonlijke verzorging als verpleging.
• Gegevens over 2013 zijn nog niet beschikbaar.

3 CBS (2013). http://www.monitorlangdurigezorg.nl; geraadpleegd op 10 januari 2014.

7

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Doelen hervorming
De regering streeft met de hervorming van het stelsel van langdurige zorg drie
beleidsdoelen na:4
• het verbeteren van de kwaliteit van zorg en ondersteuning;
• het vergroten van de betrokkenheid in de samenleving;
• de financiële houdbaarheid van langdurige zorg en ondersteuning.

Verantwoordelijkheid minister van VWS
De minister van vws is verantwoordelijk voor uitvoering van de awbz. Zorg die nu
onderdeel uitmaakt van de awbz zal vanaf 2015 - als het parlement instemt met de
voorliggende wetsontwerpen - onder vier wetten5 vallen (zie ook bijlage 3):
• de Zorgverzekeringswet (Zvw): zorg met een medisch karakter gericht op behan­de­
len of genezen, zoals persoonlijke verzorging, verpleging, behandeling, geestelijke
gezondheidszorg;
• de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo): gericht op participeren in de
samen­leving of ondersteuning bij zelfredzaamheid;
• de Jeugdwet: vrijwel alle vormen van (langdurige) zorg voor mensen onder achttien
jaar;
• de Wet langdurige zorg (Wlz): zorg in een instelling voor mensen die levenslang en
levensbreed op zorg zijn aangewezen.6
Bij de gedecentraliseerde wetgeving (Wmo en Jeugdwet) is sprake van een overheveling
van taken, bevoegdheden en budgetten naar de gemeenten. De lokale volksvertegen­
woordiging moet kunnen beschikken over informatie, waarmee zij haar bestuur kan
controleren.
Maar ook na de hervorming blijft de minister van vws verantwoordelijk voor het goed
functioneren van het stelsel voor langdurige zorg, waaronder het opstellen van wet- en
regelgeving en adequate budgetten. De minister omschrijft haar verantwoordelijkheid
zelf als volgt: “Deze verantwoordelijkheid brengt met zich dat de minister moet zorgen
goed geïnformeerd te zijn over het functioneren van het stelsel en de wijze waarop het
beleid wordt uitgevoerd[…]. Het gaat niet alleen om beleidsinformatie over het func­
tio­neren van het stelsel zelf, maar ook over de resultaten die ermee worden behaald.”7

4 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 224333.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 296. Den Haag: Sdu.
5 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 224333.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 296. Den Haag: Sdu.
6 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.
7 VWS (2014). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie, beschermd
wonen en opvang (Wet Maatschappelijke ondersteuning 2015). Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33841, nr. 3.
Den Haag: Sdu.

8

algemene rekenkamer

Bij een beleidswijziging, zeker van deze omvang, zijn twee punten cruciaal voor de
informatievoorziening:
• het is van belang dat de minister voorafgaand aan de hervorming de gevolgen zo
helder mogelijk in beeld brengt;8
• ook na de hervorming dient de minister op de hoogte te zijn van het functioneren
van het stelsel en van de resultaten.
Een goede informatiepositie van de minister van vws is vanzelfsprekend van belang.
Zo heeft de minister van vws tijdig inzicht nodig in de verwachte effecten van de her­
vorming van de langdurige zorg, om vast te stellen of zij de beoogde doelstellingen
kan realiseren. Daarnaast heeft zij informatie nodig om zowel om de transitie naar het
nieuwe stelsel goed te kunnen volgen, als wel om in het parlement op adequate wijze
verantwoording af te kunnen leggen.
In deze rapportage wordt nagegaan wat de mogelijke gevolgen van de hervorming van
de langdurige zorg zouden kunnen zijn. Daartoe hebben wij een simulatie uitgevoerd.
Uitgaande van de indicaties awbz-zorg aan ruim 800.000 mensen in 2012, wordt in
het volgende hoofdstuk de hypothetische situatie in beeld gebracht na invoering van de
voorgenomen hervorming van de langdurige zorg. Op welke wijze zouden na 2015
deze 800.000 burgers worden voorzien in hun behoefte aan zorg? Onder welke
wettelijke regeling zouden zij vallen? Waar zouden deze mensen terecht komen?
Oogmerk is om inzicht te geven in de mogelijke nieuwe structurele situatie na
invoering van de hervorming.
Let wel: het betreft hier een simulatie van de mogelijke gevolgen voor de cliënten. Wij
doen hiermee geen uitspraak over de daadwerkelijk te verwachten effecten, noch is
sprake van een taxatie van de reële situatie van mensen die nu reeds aangewezen zijn
op langdurige zorg en met de concrete gevolgen van de invoering van de hervorming
kunnen worden geconfronteerd. Hier speelt ook mee dat er sprake is van een
overgangsrecht voor mensen die nu al een aanspraak hebben op huidige awbz-zorg.
Voorts zal veel afhangen van de nadere concrete invulling van de maatregelen door de
staatssecretaris van vws en door de afzonderlijke gemeenten voor wat betreft jeugd­
zorg en maatschappelijke ondersteuning.
In het afsluitende hoofdstuk wordt ingegaan op de informatiepositie van de minister
van vws en de wijze waarop een adequate verantwoording aan het parlement kan
worden geboden.

8 In 2011 besloot het kabinet dat bij nieuwe voorstellen voor beleid en regelgeving de zeven hoofdvragen uit het
Integraal Afwegings­kader voor beleid en regel­geving (IAK) beantwoord moeten worden in het (wets)­voorstel
zelf, waar­onder de vraag: “Wat zijn de gevolgen?” Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013) Integraal Afwegings­
kader voor beleid en regelgeving (IAK): http://afweging.kc-wetgeving.nl/ geraadpleegd op 21 okto­ber 2013.

9

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Wat is bekend over de gevolgen van de
hervorming?
De geplande hervorming van de langdurige zorg is een ingrijpende verandering. Het
kabinet is voornemens om de langdurige zorg in de toekomst in 4 verschillende
wettelijke domeinen onder te brengen. Het gaat bovendien om een stelselwijziging die
gepaard gaat met - naar op dit moment bekend is - een bezuinigingsopgave van €3,4
miljard in 2017. Deze bezuiniging wordt doorgevoerd om in de toekomt de jaarlijkse
uitgaven te stabiliseren op het niveau van 2013. Met andere woorden: deze bezuiniging
moet de voorziene groei (bij ongewijzigd beleid) van de uitgaven in de langdurige zorg
compenseren. De grootste korting zal bij vormen van zorg thuis worden doorgevoerd,
namelijk korting op begeleiding en persoonlijke verzorging (€ 1,6 miljard) en
huishoudelijke hulp (€ 0,6 miljard).9 Tabel 1 bevat een overzicht van de budgettaire
gevolgen.
Tabel 1 Uitgaven langdurige zorg 2013 en 2017 (in miljarden euro, in constante prijzen)10
2013

2017

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ)

26,5

0

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)

1,3

4,0

Wet langdurige zorg (Wlz)

0

17,2

Zorgverzekeringswet (Zvw)

0

3,9

Jeugdwet

0

1,2

Totaal

27,8

26,3

Het is inmiddels bekend welke soorten awbz-zorg na de hervorming onder welke wet
zullen vallen en wat dit betekent voor het recht op en toegang tot de zorg, maar de
exacte gevolgen hiervan voor mensen die momenteel zorg ontvangen zijn nu - aan de
vooravond van de hervorming (april 2014) - nog niet geheel te overzien. Gezien de
omvang van de operatie en de gevolgen voor kwetsbare mensen, is het van belang dat
de minister daar zoveel mogelijk inzicht in verschaft. Begrijpelijkerwijs is het niet
mogelijk om de exacte gevolgen reeds nu uit te tekenen - voor een betekenisvol deel zal
dat immers afhangen van de vraag hoe de gemeenten en andere uitvoerders hun
beleids­vrijheid invullen – maar op basis van informatie die op dit moment wel beschik­
baar is, is het mogelijk om een eerste doorkijk te geven. Dat doen wij hierna door te
laten zien welke mensen in de nieuwe situatie onder welke wet zouden vallen: met
welke problemen kampen deze mensen, welke zorg ontvangen ze en voor hoeveel uur
per week?

9 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.
VWS (2013). Toekomst AWBZ. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 390.
VWS (2014). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie,
beschermd wonen en opvang (Wet Maatschappelijke ondersteuning 2015). Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014,
33 841, nr. 3. Den Haag: Sdu.
VWS (2014). Toekoms AWBZ; verslag van een schriftelijk overleg. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014,
30 957, nr. 432. Den Haag: Sdu.
10 De mogelijke herschikking van budgetten als gevolg van de uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp is niet
verwerkt in deze tabel. Zie verder bijlage 1 voor meer informatie over de motie Keijzer/Bergkamp.

10

algemene rekenkamer

Van één naar vier wetten
In de huidige situatie is de langdurige zorg hoofdzakelijk wettelijk geregeld in de
awbz. Iemand die langdurige zorg nodig heeft, thuis of in een instelling, meldt zich
bij het Centrum Indicatiestelling Zorg (cis)11 dat op basis van een landelijk uniform
kader vaststelt of de desbetreffende zorg nodig is en in welke omvang. Een zorg­
kantoor12 voert vervolgens de awbz uit namens de zorgverzekeraars, die belast zijn
met de uitvoering van de awbz. De zorginstellingen leveren de zorg. Zorgkantoren
kopen zorg in bij zorgaanbieders en sluiten met zorgaanbieders contracten af.
Na de hervorming in 2015 wordt de huidige langdurige zorg ondergebracht in vier
wetten. Het verschilt per wet bij welk loket iemand zich straks moet melden, hoe
iemand toegang tot zorg kan krijgen en welke rechten iemand heeft. Sommige mensen
kunnen voor hun behoefte aan zorg te maken krijgen met meerdere wettelijke
regelingen.

Voor wie verandert er wat?
Hierna brengen wij in beeld hoe de structurele situatie zou kunnen zijn als de voor­
genomen hervorming van het zorgstelsel zou zijn ingevoerd. Welke mensen zouden in
die hypothetische situatie dan onder welke wet vallen en welke zorg zouden zij ont­
vangen als de huidige indeling naar type zorg gehanteerd zou blijven? We gebruiken
hierbij de realisatiegegevens (aantallen cliënten, aantallen en soorten zorgvragen etc.)
over het jaar 2012.
In figuur 2 zien we dat er in 2012 in totaal bijna 800.000 mensen een indicatie hadden
voor awbz-zorg, van wie 354.000 voor zorg met verblijf. We passen de voorgenomen
hervorming toe op deze indicaties uit 2012. In deze simulatie onderscheiden wij drie
hoofdcategorieën:
1. mensen die nu recht (zouden) hebben op zorg zonder verblijf en na de hervorming
ook “recht” kunnen hebben op zorg zonder verblijf;
2. mensen die nu recht (zouden) hebben op zorg met verblijf en na de hervorming
“recht” zouden kunnen hebben op zorg zonder verblijf;
3. mensen die nu recht (zouden) hebben op zorg met verblijf en na de hervorming
ook “recht” kunnen hebben op zorg met verblijf.
In bijlage 1 staat welk ‘type’ cliënt in welke categorie valt.
Voor de aanspraak na de hervorming staat “recht” bewust tussen aanhalingstekens.
Na de hervorming wordt de zorg verleend op basis van de Wlz, de Zvw, de Wmo en/of
de Jeugdwet. Daarbij gaat de regie op de zorg of ondersteuning in de laatste twee
gevallen naar de gemeenten. Het verzekerd recht wordt in deze situatie vervangen door
een “voorziening” (Wmo) die kan worden aangevraagd bij de gemeente, dan wel wordt
een beroep gedaan op de “jeugdhulpplicht” die voor de gemeenten geldt.

11 Een uitzondering hierop vormt Bureau Jeugdzorg, dat indicaties afgeeft voor jongeren tot 18 jaar met een
psychiatrische diagnose.
12 De functie van zorgkantoor wordt per regio uitgevoerd door één zorgverzekeraar, de concessiehouder.
Overigens verandert de rol van de zorgverzekeraars en zorgkantoren na de hervorming waar het de Wlz en de
Zvw betreft niet wezenlijk. Voor de Jeugdwet en de Wmo is ook na de decentralisatie voor deze organen geen
rol weggelegd. Zie ook bijlage 2.

11

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

We benadrukken nogmaals dat we niet de reële situatie direct na ingang van de her­
vorming in 2015 schetsen. Het gaat om een simulatie. We gaan namelijk uit van het
aantal mensen en van de indeling13 naar type zorg zoals deze in 2012 binnen de awbz
golden. Deze aantallen en indeling zullen door de hervorming veranderen. Bovendien
is er sprake van overgangsrecht voor de mensen die nu gebruikmaken van de awbz,
waardoor de situatie in 2012 niet zonder meer met de toekomstige situatie te verge­
lijken is.
Overgangsrecht
Mensen die nu in een instelling verblijven behouden hun recht en hun plek in de instelling. Voor
de meeste overige mensen die op dit moment gebruik maken van AWBZ-zorg geldt dat zij hun
recht op deze zorg behouden gedurende de looptijd van het indicatiebesluit, maar uiterlijk tot
2016. Voor mensen met de indicatie beschermd wonen geldt dat zij hun recht op deze zorg
behouden gedurende de looptijd van het indicatiebesluit, maar uiterlijk tot 2016. Voor mensen
met de indicatie beschermd wonen geldt een overgangsrecht van vijf jaar. 14

De daadwerkelijke gevolgen hangen af van de concrete uitwerking van de Wlz en Zvw.
Ook is relevant hoe gemeenten hun beleidsvrijheid bij de Wmo en de Jeugdwet invullen.
Zo kunnen gemeenten in individuele gevallen zoeken naar een maatwerkoplossing
voor de zorg en ondersteuning die naar de Wmo overgaat. Dat kan betekenen dat een
aantal taken (deels) wordt overgenomen door mantelzorgers of vrijwilligers.
In figuur 2 treft u het algemene beeld van de simulatie. Bovenin de figuur is de feite­
lijke situatie in 2012 weergegeven: 439.000 mensen hadden in dat jaar recht op zorg
zonder verblijf. 354.000 mensen maakten aanspraak op zorg met verblijf. In het
onderste deel van de figuur is gesimuleerd binnen welk wettelijk regime en op welke
wijze deze mensen in de nieuwe situatie geholpen zouden worden. Daarbij is niet
alleen in beeld gebracht om hoeveel mensen het gaat, maar ook welk type zorgvraag
(en de omvang daarvan) het betreft. We onderscheiden in de nieuwe situatie een drietal
hoofdcategorieën:
1. Zorg zonder verblijf (in de huidige situatie: zorg zonder verblijf ),
2. zorg zonder verblijf (in de huidige situatie: zorg met verblijf ) en
3. zorg met verblijf (in de huidige situatie: zorg met verblijf ). Elke categorie wordt
hierna nader toegelicht.

13 Het gaat om cijfers over 2012, omdat er nog geen volledige cijfers over 2013 beschikbaar ziijn.
14 VWS (2014). Toekomst AWBZ. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 5.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 428. Den Haag: Sdu.
VWS (2014). Regels inzake de verzekering van zorg aan mensen die zijn aangewezen op langdurige zorg (Wet
langdurige zorg). Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

12

algemene rekenkamer

Figuur 2 Simulatie op basis van aantallen personen/zorgvragen 2012 (indicaties) per wet: voor en na hervorming15 16

Langdurige zorg 2012 (AWBZ)
Zorg zonder verblijf

Zorg met verblijf

439.000 personen

354.000 personen

Langdurige zorg vanaf 2015, na de hervorming

Zorg zonder verblijf

Van zorg met verblijf
naar zorg zonder verbijf

Zorg met verblijf

439.000 personen

98.000 personen

256.000 personen

Totaal
256.000 zorgvragen

Totaal
195.000 zorgvragen
Totaal
640.000 zorgvragen

84

4.0
00
29
29 .0 0
.0 0 0
0

5

97.

00

97.

00

79

.0 0

23

8.0

32

3.0

WLZ

WMO

Zvw

0

0

195

.0 0

0

0

00

00
Jeugdwet

15 CBS (2013). http://www.monitorlangdurigezorg.nl; geraadpleegd op 10 januari 2014.
16 Het totaal aantal zorgvragen kan afwijken van de optelling van de afzonderlijke aantallen vanwege afronding.

13

Zorg zonder verblijf na hervorming (was al zorg zonder
verblijf )

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Toelichting op figuur 2: Zorg zonder verblijf
Langdurige zorg 2012 (AWBZ)
Zorg zonder verblijf

Langdurige zorg vanaf 2015, na de hervorming

WLZ

WMO

Zvw

Jeugdwet

De huidige aanspraak ‘zorg zonder verblijf ’ valt straks onder drie wetten: de Jeugdwet,
de Zvw en de Wmo. Voor mensen met een zorgvraag zou dit in de nieuwe situatie het
volgende betekenen:
• Jongeren krijgen vrijwel allemaal te maken met de Jeugdwet, over welke vorm van
langdurige zorg het ook gaat.
• Voor iedereen boven de achttien jaar geldt:
• verpleging en daarmee samenhangende verzorging en behandeling vallen straks
onder de Zvw;
• dagactiviteiten, begeleiding en daarmee samenhangende verzorgende taken
vallen onder de Wmo.
Het gaat hier in totaal om 439.000 mensen die samen 640.000 ‘zorgvragen’ hebben.
Mensen kunnen immers meer dan één vorm van zorg nodig hebben en gebruiken. In
onderstaande tabel 2 wordt nader toegelicht binnen welk wettelijk regime de zorg­
vragen terecht zouden komen. In de nieuwe situatie zouden bijvoorbeeld 74.000
mensen met zorgvragen die betrekking hebben op persoonlijke verpleging aangewezen
zijn op de Zorgverzekeringswet.

14

algemene rekenkamer

Tabel 2 Uitsplitsing zorg zonder verblijf (indicaties)

Wmo 238.000 zorgvragen

Zvw 323.000 zorgvragen

Jeugdwet 79.000 zorgvragen

139.000 zorgvragen van mensen die thuis

74.000 zorgvragen van mensen die thuis

79.000 zorgvragen: alle vormen van

wonen, zoals ouderen die dreigen te

verpleegd worden bij ziekte of beperking

zorg thuis

vereenzamen, volwassenen met een lichte

na een medische behandeling

verstandelijke beperking of volwassenen met
een ernstige lichamelijke beperking

Zorg zonder verblijf 640.000 zorgvragen (was al zorg zonder verblijf)

1-18 uur verpleging zoals: wondverzorging,
1-22,5 uur per week: individuele begeleiding

geven van injecties, aanbrengen van een

zoals hulp bij aanbrengen dagstructuur

katheter

82.000 zorgvragen van mensen die thuis

240.000 zorgvragen van mensen die

wonen zoals ouderen die dreigen te

thuis zorg ontvangen, bijvoorbeeld met

vereenzamen, volwassenen met een lichte

een hersentumor, blindheid, dementie,

verstandelijke beperking of volwassenen met

depressie, syndroom van Down

een ernstige lichamelijke beperking
1-22,5 uur: persoonlijke verzorging die
4-36 uur per week: groepsbegeleiding zoals

samenhangt met verpleging zoals hulp bij

dagbestedingsactiviteiten of sociale

douchen, pillen innemen of verzorgen van

vaardigheidstrainingen

een katheter

13.000 zorgvragen van mensen die thuis

8.000 zorgvragen (behandeling

wonen met een zintuiglijke of verstandelijke

individueel en groep opgeteld) van mensen

beperking of psychiatrische problemen

die thuis wonen en bijvoorbeeld een
hersenbloeding hebben gehad of een

1-22,5 uur: persoonlijke verzorging die samen-

zintuiglijke handicap hebben

hangt met begeleiding of ondersteuning zoals
hulp bij aankleden, douchen of eten.

1-36 uur: behandeling, zowel individueel als
in een groep, gericht op herstel of
verbetering, bijvoorbeeld hulp bij het
opnieuw leren lopen of bij het leren
omgaan met woedeaanvallen

5.000 zorgvragen van mensen die maximaal
72 uur per week in een instelling verblijven met
bijvoorbeeld een ernstige hartaandoening,
dementie of valgevaar
24-72 uur: kortdurende zorg in een instelling,
waarbij permanent toezicht nodig is en gericht
is op de ontlasting van de omgeving

15

Zorg zonder verblijf na
hervorming (voorheen
zorg met verblijf )

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Toelichting op figuur 2: Zorg zonder verblijf (voorheen zorg met verblijf)
Langdurige zorg 2012 (AWBZ)
Zorg met verblijf

Langdurige zorg vanaf 2015, na de hervorming
Van zorg met verblijf
naar zorg zonder verbijf

WLZ

WMO

Zvw

Jeugdwet

Zorg met verblijf, die na de hervorming als zorg zonder verblijf wordt geïndiceerd, valt
na de hervorming onder drie wetten: de Jeugdwet, de Wmo en de Zorgverzekeringswet.
Voor mensen met een zorgvraag zou dit het volgende betekenen:
• 845 jonge verstandelijk gehandicapten die nu geïndiceerd zijn voor verblijf in een
instelling zouden onder de Jeugdwet gaan vallen en geen recht hebben op zorg met
verblijf;
• 97.000 mensen die nu geïndiceerd zijn voor verblijf in een instelling (ouderen in
een verpleeg- of verzorgingstehuis, verstandelijk gehandicapten, mensen met een
psychiatrische aandoening of mensen met een lichamelijke of zintuiglijke
handicap) zouden in de nieuwe situatie geen recht hebben op zorg met verblijf. Het
type zorg dat zij in de huidige situatie ontvangen, valt na de hervorming binnen het
kader van de Wmo (begeleiding) en Zvw (behandeling, persoonlijke verzorging of
verpleging).
Voor de groep cliënten die al een indicatie voor zorg met verblijf heeft, geldt zoals
gezegd een overgangsrecht (zie pagina 9).
In onderstaande tabel 3 wordt nader toegelicht binnen welk wettelijk regime de
zorgvragen geadresseerd zouden worden. De behoeften aan zorg van deze groep
mensen wordt na de hervorming over twee wetten verdeeld. Het maatschappelijke
uitgangspunt van de hervorming is dat zorg zonder verblijf zo beter aansluit bij de
wens om ouderen, maar ook mensen met verstandelijke en lichamelijke beperkingen
en mensen met een psychiatrische aandoening steeds langer zelfstandig (te laten)
wonen.17 Uit tabel 3 kan worden afgelezen dat 67.000 mensen met een behoefte aan
begeleiding en persoonlijke verzorging in de nieuwe situatie zowel een beroep zouden
kunnen doen op de Wmo als op de Zvw.

17 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 224333.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 296. Den Haag: Sdu.
Zie ook: VWS (2012). Toekomst AWBZ. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 266. Den Haag: Sdu.

16

algemene rekenkamer

Tabel 3 Uitsplitsing zorg zonder verblijf (indicaties)

Wmo 97.000 zorgvragen

Zvw 97.000 zorgvragen

Jeugdwet 845 zorgvragen

67.000 mensen die nu zorg zouden ontvan-

67.000 mensen die nu zorg zouden ont-

790 verstandelijk gehandicapten onder

gen in een verpleeg- of verzorgingstehuis – de

vangen in een verpleeg- of verzorgingste-

de achttien jaar die nu in een instelling zou-

‘lichte’ tot ‘gemiddelde’ bewoners, voorname-

huis – de ‘lichte’ tot ‘gemiddelde’

den verblijven

lijk ouderen van boven de 80 jaar met demen-

bewoners, voornamelijk ouderen van

tie, hartklachten, diabetes en depressie

boven de 80 jaar met dementie, hart-

6,5 tot 39,5 uur: hulp bij persoonlijke ver-

klachten, diabetes en depressie

zorging zoals wassen, nagels knippen;

1-5,5 uur: begeleiding zoals hulp bij het nemen
van besluiten of dagbestedingsactiviteiten

begeleiding zoals hulp bij het aangaan van
1 – 10 uur: persoonlijke verzorging zoals

sociale contacten, nemen van besluiten,

hulp bij het eten en drinken, bij verplaat-

concentratie; dagbestedingsactiviteiten

singen buitenshuis; soms ook verpleging
of behandeling
19.000 verstandelijk gehandicapten die nu

19.000 verstandelijk gehandicapten

55 jongeren met een lichamelijke of zin-

in een instelling zouden verblijven

die in nu in een instelling zouden verblij-

tuiglijke handicap die nu in een instelling

ven

zouden verblijven

gaan van sociale contacten, nemen van beslui-

1 – 3 uur: hulp bij persoonlijke verzorging

1-56 uur: persoonlijke verzorging zoals toe-

ten, concentratie; dagbestedingsactiviteiten

zoals wassen, nagels knippen

zicht, hulp of stimulatie bij wassen, kleden,

Zorg zonder verblijf 195.000 zorgvragen (voorheen zorg met verblijf)

5,5 – 36 uur: begeleiding zoals hulp bij het aan-

eten, verplaatsen en bewegen binnenshuis;
begeleiding zoals toezicht bij communiceren, uitvoeren van taken, informatieverwerking; dagbestedingsactiviteiten
6.000 mensen met een psychiatrische aan-

6.000 mensen met een psychiatrische

doening of psychische stoornis die nu

aandoening of psychische stoornis die nu

‘beschermd’ zouden wonen

‘beschermd’ zouden wonen

3,5-21,5 uur: begeleiding, zoals hulp bij het aan-

1 -3 uur: persoonlijke verzorging, vooral

gaan van sociale relaties, deelname aan het

toezicht op of stimulatie van verzorging

maatschappelijk leven en het invullen van de
dag en ondersteuning bij concentratie, geheugen en motivatie; dagbestedingsactiviteiten
4.000 mensen met een lichamelijke of zintui- 4.000 mensen met een lichamelijke of
gelijke handicap die nu in een instelling zou-

zintuiglijke handicap die nu in een instel-

den verblijven

ling zouden verblijven

5,5 – 47,5 uur: begeleiding zoals toezicht bij

1-8,5 uur: persoonlijke verzorging en ver-

communiceren, uitvoeren van taken, informa-

pleging zoals toezicht, hulp of stimulatie

tieverwerking; dagbestedingsactiviteiten

bij wassen, kleden, eten, verplaatsen en
bewegen binnenshuis

265 mensen met een psychiatrische aandoe-

265 mensen met een psychiatrische aan-

ning of psychische stoornis die nu in een

doening of psychische stoornis die nu in

instelling zouden verblijven

een instelling zouden verblijven

5,5 tot 21 uur: begeleiding, zoals hulp bij het

1,5 uur: persoonlijke verzorging en verple-

onderhouden van sociale relaties, deelname

ging, toezicht op of stimuleren van uit-

aan het maatschappelijk leven, invullen van de

voeren algemene dagelijkse verrichtingen

dag en uitvoeren van complexere taken; dagbestedingsactiviteiten bijvoorbeeld gericht op
omgaan met gedragsproblemen

17

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Toelichting op figuur 2: Zorg met verblijf

Zorg met verblijf na
hervorming)

Langdurige zorg 2012 (AWBZ)
Zorg met verblijf

Langdurige zorg vanaf 2015, na de hervorming

WLZ

WMO

Zvw

Jeugdwet

Zorg met verblijf valt na de hervorming onder alle vier genoemde wetten. Voor mensen
met een zorgvraag zou dit het volgende betekenen:
• Ongeveer 4.000 jongeren die nu in een instelling verblijven, zouden dat ook in de
nieuwe situatie doen, maar vallen dan onder het regime van de Jeugdwet;
• Ongeveer 10.000 mensen met psychiatrische problemen die in een instelling
worden behandeld, ontvangen die zorg straks vanuit de Zvw.18 Dat geldt ook voor
19.000 mensen die alleen tijdelijk extra zorg nodig hebben;
• Ongeveer 29.000 mensen met psychiatrische problemen die ‘beschermd wonen’
ontvangen die zorg in de nieuwe situatie vanuit de Wmo19 20;
• Ongeveer 112.000 veelal oudere bewoners van verpleeg- en verzorgingshuizen die
meer zorg nodig hebben (ernstige dementie, meervoudige problematiek), zouden
die zorg straks ontvangen vanuit de nieuwe Wlz (van de in totaal 195.000 zorg­
vragen die onder de Wlz vallen). Dit laatste geldt ook voor circa 83.000 (verstan­de­
lijk) gehandicapten in instellingen. In onderstaande tabel 4 wordt nader toegelicht
binnen welk wettelijk regime de zorgvragen terecht zouden komen. De behoeften
aan zorg van deze groep mensen wordt na de hervorming over vier wetten verdeeld.

18 De uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp houdt in dat een deel van deze mensen zullen instromen of
doorstromen naarde Wlz. Zie voor meer informatie bijlage 1.
19 De aantallen mensen naar de Wmo en Zvw zijn exclusief de mensen die nu al onder de Wmo en Zvw vallen.
20 De uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp houdt in dat een deel van deze mensen zullen instromen of
doorstromen naar de Wlz. Zie voor meer informatie bijlage 1.

18

algemene rekenkamer

Tabel 4 Uitsplitsing zorg met verblijf (indicaties)

Wmo 29.000 zorgvragen

Zvw 29.000 zorgvragen

Jeugdwet 4.000 zorgvragen

Wlz 195.000 zorgvragen

29.000 mensen met een

10.000 mensen in een

4.000 mensen (jongeren

112.000 mensen die in een

psychiatrische aandoening of

instelling met een

onder de achttien) die nu in een

verplegings- of verzorgingstehuis

psychische stoornis die

psychiatrische aandoening,

instelling verblijven met een

verblijven, de ‘gemiddelde’ tot

‘beschermd’ wonen, mogelijk

mogelijk in combinatie met

lichte verstandelijke beperking

‘zware’ bewoners, voornamelijk

in combinatie met

gezondheidsproblemen,

lichamelijke aandoening,

verslaving, verstandelijke

12,5 tot 33 uur: begeleiding,

klachten als: (ernstige) dementie,

handicap of verstandelijke

beperking of ernstige

zoals hulp bij het nemen van

(ernstige) beperkingen zoals

beperking, mogelijk

gedragsproblematiek

besluiten of het uitvoeren van

Parkinson of blijvend hersenletsel;

complexe taken; behandeling

vaak meervoudige problematiek

verslaving of

Zorg met verblijf 256.000 zorgvragen (was al zorg met verblijf)

gedragsproblematiek

ouderen van boven de 80 jaar met

10,5-49,5 uur: begeleiding

die gericht is op het reguleren

zoals hulp bij sociale relaties,

van gedragsproblematiek

11-32,5 uur: begeleiding zoals hulp of

9,5 tot 37,5 uur: begeleiding,

of daginvulling, concentratie, (bijvoorbeeld agressief gedrag

overname van taken op het gebied

zoals hulp bij het aangaan van

geheugen of geldzaken;

of angsten); persoonlijke

van sociale redzaamheid en

sociale relaties, deelname aan

persoonlijke verzorging:

verzorging, toezicht of

cognitieve functies; hulp bij

het maatschappelijk leven en

variërend van toezicht bij

stimulatie of overname van

persoonlijke verzorging en

het beheren van en het

wassen, kleden, toiletgang

taken zoals wassen

mobiliteit; voortdurende verpleging

invullen van de dag en onder­

tot volledig zorgafhankelijke

steuning bij concentratie,

cliënten; behandeling gericht

geheugen en motivatie;

op stabilisatie of terugkeer

persoonlijke verzorging zoals

naar huis of beschermd

hulp bij het eten en drinken

wonen

en het wassen en kleden;
mogelijk verpleging
19.000 mensen die in een

83.000 mensen die in een

instelling verblijven en die

instelling verblijven vanwege een

een tijdelijke behoefte

verstandelijke, lichamelijke of

hebben aan extra

zintuiglijke handicap

behandeling en zorg,
bijvoorbeeld cliënten met

10-50 uur: begeleiding zoals hulp of

problemen met de

overname van taken op het gebied

bloedsomloop, een

van sociale redzaamheid, cognitieve

psychogeriatrische

functies; hulp bij persoonlijke

aandoening of mobiliteit

verzorging en mobiliteit; mogelijk
verpleging

18-22 uur: begeleiding op
vrijwel alle fronten, zoals
oriëntatie, mobiliteit,
concentratie, geheugen en
denken; persoonlijke
verzorging zoals hulp of
overname bij eten/drinken,
kleine verzorgingstaken,
nagels knippen en de
toiletgang; verpleging

Voor een uitgebreide verantwoording over de informatie in dit hoofdstuk verwijzen we
naar bijlage 1.

19

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Nadere toelichting
Zorg, die nu vanuit één wet, de awbz, wordt georganiseerd en gefinancierd krijgt
vanaf 2015 een andere grondslag. Dan wordt deze zorg verleend op basis van de Wlz,
de Zvw, de Wmo en/of de Jeugdwet. Daarbij gaan taken, bevoegdheden en budgetten in
de laatste twee gevallen over naar de gemeenten.
Het verzekerd recht op zorg wordt in deze situatie vervangen door een ‘voorziening’
(Wmo) die kan worden aangevraagd bij de gemeente, dan wel dat een beroep wordt
gedaan op ‘jeugdhulpplicht’ die voor gemeenten geldt (Jeugdwet). In de nieuwe
situatie vallen 37.000 jongeren voor alle vormen van zorg thuis onder de verantwoorde­
lijkheid van de gemeenten. Dat geldt ook voor de groep ouderen die dreigen te vereen­
zamen en die in de huidige situatie onder de AWBZ aanspraak kunnen maken op
individuele begeleiding of groepsbegeleiding.
Verder valt op dat er een aanzienlijke groep patiënten is die onder de awbz recht
zouden hebben op een indicatie zorg met verblijf, en onder het nieuwe regime aan­
gewezen zouden zijn op een indicatie zorg zonder verblijf. Bij deze groep valt de zorg­
vraag straks ook onder twee wetten: de Wmo en Zvw. Dat geldt bijvoorbeeld voor de
67.000 ouderen - meestal ouder dan 80 jaar -, bij wie sprake is van bijvoorbeeld
dementie, hartklachten en depressie. Zij verblijven nu, onder de awbz, in een instel­
ling en krijgen enkele uren per week begeleiding en doen mee aan dagactiviteiten.
Bovendien krijgt deze groep hulp bij het eten en drinken (zogenoemde persoonlijke
verzorging), en soms behandeling en verpleging. In de nieuwe situatie zou deze groep
cliënten voor de begeleiding aangewezen zijn op de Wmo, en voor de persoonlijke
verzorging en verpleging zou een aanspraak gedaan kunnen worden op de Zvw. Ook de
groep van 19.000 verstandelijk gehandicapten die nu in een instelling verblijven en tot
36 uur begeleiding krijgen zouden in de nieuwe situatie onder de Wmo vallen, maar
voor de hulp bij persoonlijke verzorging onder de Zvw. Let wel: dit is een simulatie. Er
is sprake van overgangsrecht voor mensen die nu aanspraak maken op awbz-zorg. Zie
ook het kader op pagina 9.
Voorgaande vraagt om (meer) afstemming tussen de zorgverzekeraars, zorgaanbieders
en de gemeenten. Ook zal gewaakt moeten worden voor het ten onrechte afwentelen
van verantwoordelijkheden tussen de uitvoerders van de Wmo en de Zvw.

20

algemene rekenkamer

Informatie over het functioneren van het
stelsel na de hervorming
Om haar systeemverantwoordelijkheid waar te kunnen maken, moet de minister
kunnen beoordelen of het systeem naar behoren functioneert en of de drie doelen21
worden behaald (zie pagina 3). Daarvoor heeft de minister informatie nodig die inzicht
verschaft in resultaat en werking van het stelsel.22 We maken hierbij onderscheid
tussen het deel van het stelsel dat vanaf 1 januari 2015 onder de verantwoordelijkheid
van de gemeenten valt (decentralisatie van de jeugdzorg en maatschappelijke onder­
teuning) en het deel dat onder directe verantwoordelijkheid van de minister valt (Wet
langdurige zorg en de Zorgverzekeringswet).
Bij de gedecentraliseerde wetgeving (Wmo en Jeugdwet) is sprake van een overheveling
van taken, bevoegdheden en budgetten naar de gemeenten. De lokale volksvertegen­
woor­di­ging moet kunnen beschikken over informatie, waarmee zij haar bestuur kan
controleren. Die informatie zou een totaal inzicht moeten bieden op basis waarvan de
democratische verantwoording op zowel lokaal als landelijk niveau plaats kan vinden.
Daarmee kan ook een noodzakelijke vergelijking tussen gemeenten uitgevoerd
worden.

Overkoepelend beeld concrete gevolgen ontbreekt nog
De hervorming van de langdurige zorg inclusief de decentralisatie van de jeugdzorg en
maatschappelijke ondersteuning heeft invloed op het leven van kwetsbare mensen. Het
beeld van deze mogelijke gevolgen dat zich nu lijkt af te tekenen is divers. De meeste
mensen die in 2014 al een aanspraak op een awbz-voorziening hebben vallen onder
het overgangsrecht en zullen ook in de nieuwe situatie deze aanspraak behouden. Dat
- zo is het voornemen van de staatssecretaris - geldt gedurende de looptijd van het
indicatiebesluit en uiterlijk tot 2016. Voor mensen met een indicatie beschermd wonen
geldt een overgangsrecht van vijf jaar. Daarna zullen deze mensen zijn aangewezen op
het nieuwe regime voor langdurige zorg. Mensen met een ‘nieuwe’ zorgbehoefte na
invoering van de hervorming zullen rechtstreeks vallen onder het nieuwe stelsel. Mede
in het licht van de complexe gevolgen van de voorgenomen hervorming is het van
belang dat de minister van vws tijdig inzicht heeft in de verwachte effecten van de
hervorming van de langdurige zorg, om hiermee vast te kunnen stellen of de zorg en
ondersteuning aan kwetsbare mensen adequaat is en zij de beoogde doelstellingen kan
realiseren. Daarnaast is dit inzicht van belang voor adequate beleidsvoorbereiding en
uitvoering door gemeenten. Verder mogen we verwachten dat de minister de Tweede
Kamer tijdig informeert over de verwachte en gerealiseerde effecten van de hervorming
langdurige zorg.
Er is enerzijds de nodige informatie beschikbaar over de mogelijke gevolgen van de
hervormingen voor de mensen die het betreft23, maar deze informatiebronnen en
21 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 224333.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 296. Den Haag: Sdu.
22 Zie ook RVZ (2014). Gemeentezorg: Randvoorwaarden voor een succesvolle decentralisatie van langdurige zorg naar
gemeenten. Den Haag: Z. uitg.
23 Zie bijvoorbeeld: Gupta (2012). Het sociale hart van zakelijk Nederland. Amsterdam: Z. uitg.;
KIWA Prismant (2013). Mogelijke effecten van bezuinigingen op de huishoudelijke verzorging. Z. pl.: Z. uitg;
VWS (2012). Vitale ouderen en de houdbaarheid van de zorg Kwalitatieve systeemanalyse. Z. pl.: Z. uitg.

21

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

publicaties bieden nog geen overkoepelend beeld. Dat komt mede doordat nog recent
ingrijpende wijzigingen in de hervormingsplannen zijn aangekondigd: de persoonlijke
verzorging wordt bijna volledig ondergebracht in de Zvw in plaats van in de Wmo24 en
zorg voor mensen die langdurig zijn aangewezen op geestelijke gezondheidszorg
(alleen ggb-z) zal onderdeel van de Wlz uitmaken in plaats van de Zvw.25
Het opstellen van een goed overkoepelend beeld van de gevolgen van de hervormingen
kost tijd. Hoe dichter de wijzigingen op de beoogde inwerkingtreding van de hervor­
ming worden aangekondigd, des te moeilijker het wordt een toereikend beeld van de
gevolgen op te stellen voordat de wijzigingen in werking treden. De wijzigingen zorgen
daarnaast voor een kortere voorbereidingstijd, die de betrokken actoren (vooral
ge­meenten, maar ook zorgverzekeraars en zorgaanbieders) als problematisch
ervaren.26

Welke informatie is nodig voor inzicht in gevolgen
hervormingen langdurige zorg?
Om de gevolgen van de hervormingen van de langdurige zorg te kunnen volgen en
vast­stellen, heeft de minister van vws informatie nodig over de zorg en ondersteuning
die mensen ontvangen van betrokken partijen en de kwaliteit ervan. Daarnaast zal de
minister informatie nodig hebben over de financiële houdbaarheid van zorg en onder­
steuning. Van bijzonder belang is ook dat de informatie niet alleen per wet, maar ook
in samenhang moet worden bezien. De minister moet kunnen beoordelen of een
onbedoelde afwenteling plaatsvindt tussen de verschillende wetten die de langdurige
zorg en ondersteuning regelen (Wlz, Wmo, Zvw en de Jeugdwet).
Initiatieven

Inmiddels zijn er diverse initiatieven gericht op het verzamelen van informatie tijdens
de transitie en na het van kracht worden van de hervormingen langdurige zorg. Het
gaat hierbij om initiatieven voor het verzamelen, het op elkaar aan laten sluiten, het
benutten en het openbaar maken van gegevens, dit mede in het kader van de overige
decentralisaties in het sociaal domein. Voor de geestelijke gezondheidszorg worden de
bestaande monitors zodanig uitgebreid dat vragen als ‘worden de inhoudelijke doelen
van de hervorming bereikt?’ en ‘hoe ervaren cliënten de kwaliteit?’ in de toekomst
kunnen worden beantwoord.27 Ook komen partijen - waaronder het Ministerie van
vws, Zorgverzekeraars Nederland en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(vng) - in het platform Informatievoorziening Zorg en Ondersteuning (izo) bijeen
om de informatievoorziening op elkaar aan te laten sluiten. Verder heeft het Centraal
Bureau voor de Statistiek (cbs) in opdracht van het Ministerie van vws de Monitor
Langdurige Zorg samengesteld, een database die als doel heeft gegevens over
indicaties voor, gebruik en volume van en uitgaven aan langdurige zorg en onder­
steuning in kaart te brengen en openbaar te maken.28

24 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.
25 VWS (2014). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 427. Den Haag: Sdu.
26 Zie bijvoorbeeld VNG (2013). Reactie op brief HLZ d.d. 6 november 2013. Den Haag: Z. uitg.
27 VWS (2014). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 427. Den Haag: Sdu.
28 CBS (2013). http://www.monitorlangdurigezorg.nl; geraadpleegd op 10 januari 2014.

22

algemene rekenkamer

De staatssecretaris van vws is bezig met de betrokken partijen uit het veld werk­afspra­
ken te maken over informatievoorziening en monitoring.29
In ons Verantwoordingsonderzoek 2013 dat we op 21 mei 2014 publiceren gaan we op
verzoek van de Tweede Kamer in op de decentralisaties van de arbeidsparticipatie,
jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning. We besteden daarin ook aandacht aan
het inrichten van de informatievoorziening om inzicht te krijgen in de gevolgen en
resultaten van de decentralisaties.

Aanbevelingen minister VWS
We bevelen de minister van vwsw aan een goede en tijdige informatievoorziening over
de hervorming van de langdurige zorg te borgen. Het zou winst zijn om deze infor­
matie­voorziening - waar het de te decentraliseren langdurige zorg betreft - aan te laten
sluiten bij de informatie die gemeenten en andere actoren verzamelen. Dit vraagt ook
een goede samenhang met data en gegevens over de andere grote decentralisatie­
operaties in het sociale domein.
Verder bevelen we de minister van vws aan bij het verzamelen, analyseren en toe­
gankelijk maken van informatie gebruik te maken van moderne technieken, zoals het
koppelen van informatie op kaart met als resultaat een beter (lokaal en landelijk)
inzicht in de situatie van kwetsbare mensen. Het ontsluiten van informatie via een
open data platform maakt het mogelijk dat ook burgers zelf kunnen vaststellen hoe
bijvoorbeeld hun gemeente het doet. Daarnaast bevordert een open data platform het
leren over wat wel en niet werkt.30
Het door de minister van VWS aangekondigde ‘Programma Informatiehuishouding op
Orde31 biedt daarvoor een geschikt startpunt. Hierin onderschreef de minister van vws
- mede in reactie op ons rapport ‘Uitgavenbeheersing in de zorg’ - het belang van een
duurzaam informatiestelsel voor de zorg. Met het ‘Programma Informatiehuishouding
op Orde’ wil de minister van VWS een fundament bouwen voor de informatie­voorzie­
ning in de zorg en ondersteuning. Hierbij betrekt zij ook de mogelijkheden die open
zorgdata bieden.

29 VWS (2014). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (inclusief
bijlagen. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 428. Den Haag: Sdu.
30 Zie ook ons Trendrapport Open data dat we op 27 maart 2014 hebben gepubliceerd: Algemene Rekenkamer
(2014) Trendrapport open data. Den Haag: z. uitg.
31 VWS (2013). Beleidsdoelstellingen op het gebied van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Brief van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 32 620, nr. 93. Den Haag: Sdu.

23

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Reactie staatssecretaris van VWS en nawoord
Algemene Rekenkamer
We hebben de conceptversie van ons rapport voor een reactie voorgelegd aan de
staatssecretaris van VWS. De staatssecretaris heeft op 18 april 2014 gereageerd op het
conceptrapport. Hieronder geven we zijn reactie integraal weer. Daarna volgt ons
nawoord.

Reactie staatssecretaris van VWS
‘Met belangstelling heb ik het conceptrapport ‘Hervorming langdurige zorg:
informatie over mogelijke gevolgen en informatievoorziening voor de toekomst’
gelezen. Met dit schrijven geef ik mijn reactie op het rapport.
Ik ga eerst in op de aanbevelingen en plaats twee algemene kanttekeningen bij het
rapport. Vervolgens ga ik dieper in op de door de Algemene Rekenkamer uitgevoerde
simulatie van mogelijke gevolgen. In de bijlage is een aantal opmerkingen opgenomen
bij het rapport ten aanzien van een aantal onjuistheden in het rapport.
Aanbevelingen en algemene kanttekeningen
De aanbevelingen bevatten waardevolle suggesties die in het implementatietraject van
de hervorming van langdurige zorg kunnen worden meegenomen. Ik waardeer het dat
de Algemene Rekenkamer constateert dat het “Programma Informatiehuishouding op
Orde” een geschikt startpunt is voor de verdere inrichting van de informatie- en
monitoringsfunctie.
In algemene zin geeft het rapport aanleiding om een tweetal kanttekeningen te
plaatsen.
Het rapport schetst het beeld dat cliënten nu worden verdeeld van één domein naar vier
domeinen. Hierbij dient bedacht te worden dat ook nu al vier domeinen bestaan en
cliënten uit meer domeinen zorg ontvangen (bijvoorbeeld huishoudelijke hulp uit de
Wmo, extramurale zorg uit awbz en ziekenhuiszorg uit de Zvw). Met de hervorming
wordt juist beoogd om vanuit het perspectief van de cliënt de samenhang tussen de
verschillende zorgdomeinen te versterken, zodat een cliënt juist met minder domeinen
te maken krijgt. Zo is het bijvoorbeeld van belang het “sociale domein” (ondersteuning
thuis) veel meer te verbinden met de eerstelijnszorg (“het medische domein”). Deze
notie klinkt onvoldoende door in het rapport.
Ook wordt ingegaan op de effecten van extramuralisering. Op bladzijde 21 wordt het
beeld geschetst dat 67.000 ouderen met ernstige klachten niet meer in een instelling
kunnen verblijven maar thuis zorg zullen ontvangen. Uit deze weergave zou de
suggestie kunnen ontstaan dat deze mensen verplicht moeten verhuizen, terwijl het bij
de extramuralisering om nieuwe instroom gaat en oude rechten niet worden aangetast.
Verder gaat het om een trend die reeds jaren geleden is ingezet, waarbij ouderen er zelf
voor kiezen om niet naar een instelling te gaan, maar thuis zorg te ontvangen.

24

algemene rekenkamer

Zoals u zelf terecht aangeeft, heeft de Rekenkamer geen rekening kunnen houden met
het recente voorjaarsakkoord. Zoals u weet hebben deze afspraken belangrijke
gevolgen voor de cijfers met betrekking tot extramuraliseren.
De uitgevoerde simulatie
Het rapport bevat een simulatie waarin, op basis van het indicatiebestand 2012, wordt
benaderd vanuit welk domein de verschillende cliënten zorg en ondersteuning krijgen
in de structurele situatie. Zoals het rapport zelf al aangeeft op bladzijde 6, gaat het om
de mogelijke gevolgen uitgaande van het indicatiebestand. Daarbij gaat het om de
structurele situatie en is geen rekening gehouden met overgangsrecht en de actuele
beleidsontwikkeling.
Ik hecht eraan hier te wijzen op de beperkingen van de simulatie. Het gaat daarbij om
de volgende aspecten:
• Het betreft het bestand 2012. De ontwikkeling 2013 is niet meegenomen in de
simulatie;
• Het rapport gaat over indicaties en het is bekend dat er een groot verschil zit tussen
de indicaties en de feitelijke zorg die mensen ontvangen (omvang, wel/niet gebruik
maken van recht, leveringsvorm);
• Het gaat om de structurele situatie. Omdat er sprake is van overgangsrecht is het
beroep op de Wlz in de eerste jaren veel groter dan in het rapport wordt geschetst.
Duidelijk moet zijn dat de structurele situatie pas na vele jaren wordt bereikt.
• In het rapport is nog geen rekening gehouden met de recente beleidsontwikkeling
zoals de knip in de ggz en het voorjaarsakkoord waarin de extramuralisering
wordt beperkt. Dit heeft tot gevolg dat niet in alle gevallen de juiste toedeling naar
domeinen is toegepast in het rapport.’

Nawoord Algemene Rekenkamer
Met belangstelling hebben wij kennis genomen van de reactie van de staatssecretaris
van vws op dit rapport. Zijn opmerkingen van feitelijke aard hebben wij zoveel moge­
lijk overgenomen in het rapport.
Wij waarderen het streven van de staatssecretaris de samenhang tussen de verschillende
zorgdomeinen met de hervorming van de langdurige zorg te versterken. Met de her­
vorming worden taken, bevoegdheden en budgetten op het terrein van de langdurige
zorg en ondersteuning anders verdeeld tussen gemeenten, zorgverzekeraars en de
Rijksoverheid. Dit is in vier verschillende wetten geregeld: Wmo 2015, Wlz, Zvw en
Jeugdwet. Wij onderstrepen dat een goede afstemming tussen de betrokken partijen
een voorwaarde is om de gewenste samenhang in het zorgdomein te bereiken.
Zoals wij in het rapport al aangeven, beklemtonen we hierbij nogmaals dat het gaat om
een simulatie, waarbij wij de mogelijke gevolgen voor toekomstige cliënten in beeld
brengen. Dat betekent dat huidige cliënten met recht op zorg in een instelling dit recht
behouden. Het doel van de simulatie is het ondersteunen van het parlement bij de
behandeling van de Wmo 2015 en Wlz.

25

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

De precieze inrichting van de hervorming van de awbz is nog aan verandering
onderhevig. De in het rapport vermelde gegevens en gehanteerde beleidsvoornemens
hebben betrekking op de stand half maart 2014. In dit onderzoek zijn de resultaten van
het recente voorjaarsakkoord over de zorg tussen het kabinet en een aantal fracties uit
de Tweede Kamer niet betrokken. De strekking van de simulatie blijft hiermee
ongewijzigd.

26

algemene rekenkamer

Bijlage 1 Verantwoording
In figuur 2 gaan we in op het aantal cliënten per wet voor en na de hervorming.
Het betreft een simulatie van de verschuivingen in cliëntstromen. Wij gaan uit van het
huidige aantal cliënten en de huidige indeling naar type zorg zoals deze nu binnen de
awbz geldt. Deze aantallen en indeling zullen door de hervorming veranderen.
Bovendien is er sprake van overgangsregelingen.
Wij hebben de volgende uitgangspunten en werkwijze gehanteerd bij het berekenen
van de omvang van de verschillende groepen cliënten:
• Voor het jaar 2012 gaan we uit van indicaties voor de awbz. De bron is de Monitor
Langdurige Zorg.
• Vervolgens hebben we voor elke extramurale functie en elk zorgzwaartepakket
gekeken onder welke wet deze na de hervorming in 2015 zal vallen.
• De awbz-indicaties uit 2012 hebben we verdeeld over de vier wetten waar de
extramurale functies en zorgzwaartepakketten vanaf 2015 onder gaan vallen.
Voorbeeld: In 2012 waren er 78.305 cliënten met een awbz-indicatie voor de
extramurale functie verpleging. Vanaf 2015 valt de extramurale functie verpleging
voor personen boven de 18 jaar onder de Zvw en voor personen onder de 18 jaar
onder de Jeugdwet. De 73.800 personen boven de 18 die in 2012 een indicatie
hadden voor de functie verpleging hebben wij verplaatst naar de Zvw. De 4.505
personen onder de 18 die in 2012 een indicatie hadden voor de functie verpleging
hebben wij verplaatst naar de Jeugdwet.
• In de toelichting op figuur 2 geven we in enkele tabellen aan welke en hoeveel zorg
verschillende groepen cliënten ontvangen. Het aantal uur zorg per week is geba­
seerd op de huidige indeling van awbz-zorg in extramurale functies en zorg­
zwaarte­pakketten voor intramurale cliënten. Voor de cliënten die in een ver­
plegings- of verzorgingshuis verblijven is sprake van een onderschatting van het
aantal uur zorg per week. Dit heeft ermee te maken dat voor deze groep mensen
geen afzonderlijke tijd voor dagbesteding is aangegeven. De tijd die aan dag­
besteding wordt besteed is omgeslagen over de gehele populatie en opgenomen in
het totaal aantal uren zorg per week. Het omslaan van de tijd die aan begeleiding
wordt besteed over de hele populatie leidt tot een onderschatting van het aantal
uren zorg per cliënt. Voor alle cliënten die in een instelling verblijven geldt dat
deelname aan sociaal-culturele activiteiten en reguliere dagstructurering die de
instelling organiseert niet meetellen voor het weergegeven aantal uur zorg.
• In de situatie na de hervorming kunnen zorgvragen van één persoon onder ver­
schillende wetten vallen. In onderstaande tabel gaan wij per functie en zorg­
zwaarte­pakket in op de wijze van toedeling:
• De blauwe kleur staat voor ‘van zorg zonder verblijf naar zorg zonder verblijf ’.
• De groene kleur staat voor ‘van zorg met verblijf naar zorg zonder verblijf ’.
• En de rode kleur staat voor ‘van zorg met verblijf naar zorg met verblijf ’.
• Voor de niet-gekleurde vakken geldt dat de helft van de cliënten recht heeft op
zorg met verblijf en de andere helft recht heeft op zorg zonder verblijf.

27

Functie of zorgzwaartepakket 2012

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

Aantallen

Zorg zonder of

geïndiceerden

Bij welke wet na hervorming in 2015

Zorg zonder verblijf

met verblijf in

of zorg met verblijf

in 2012

2012

in 2015

157775

Zonder verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Zonder verblijf

Begeleiding groep

101450

Zonder verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Zonder verblijf

Persoonlijke verzorging

266780

Zonder verblijf

95% naar Zvw, 5% naar Wmo (alle onder de

Zonder verblijf

Begeleiding individueel

18 naar Jeugdwet)
Verpleging

78305

Zonder verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Zonder verblijf

Behandeling individueel

11095

Zonder verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Zonder verblijf

Behandeling groep

10310

Zonder verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Zonder verblijf

Kort verblijf

14225

Zonder verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet

Zonder verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 1

5605

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 2

19860

Met verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
ZZP Verpleging & Verzorging 3

25520

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
ZZP Verpleging & Verzorging 4

32870

Met verblijf

50% cliënten: Deel zorg naar Wmo, deel

50% zonder verblijf,

zorg naar Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

50% met verblijf

50% cliënten: naar Wlz
ZZP Verpleging & Verzorging 5

54560

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 6

22665

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 7

13100

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 8

2445

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 9

30

Met verblijf

Zvw

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 9a

19055

Met verblijf

Zvw

Met verblijf

ZZP Verpleging & Verzorging 9b

1525

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 10 Verpleging & Verzorging

955

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 1 Verstandelijk gehandicapt

1355

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
ZZP 2 Verstandelijk gehandicapt

8225

Met verblijf

ZZP 3 Verstandelijk gehandicapt

19810

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
50% cliënten: Deel zorg naar Wmo, deel

50% zonder verblijf,

zorg naar Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

50% met verblijf

50% cliënten: naar Wlz
ZZP 4 Verstandelijk gehandicapt

10780

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 5 Verstandelijk gehandicapt

12825

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 6 Verstandelijk gehandicapt

16290

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 7 Verstandelijk gehandicapt

10590

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 8 Verstandelijk gehandicapt

2215

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 1 Licht Verstandelijk gehandicapt

210

Met verblijf

Wlz (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 2 Licht Verstandelijk gehandicapt

1590

Met verblijf

Wlz (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 3 Licht Verstandelijk gehandicapt

3360

Met verblijf

Wlz (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 4 Licht Verstandelijk gehandicapt

1935

Met verblijf

Wlz (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 5 Licht Verstandelijk gehandicapt

515

Met verblijf

Wlz (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 1 Sterk gedragsgestoord Licht

545

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

820

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

Verstandelijk gehandicapt
ZZP 1 Lichamelijk Gehandicapt

(onder de 18 naar Jeugdwet)

28

algemene rekenkamer

ZZP 2 Lichamelijk Gehandicapt

1830

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 3 Lichamelijk Gehandicapt

2415

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

ZZP 4 Lichamelijk Gehandicapt

4335

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 5 Lichamelijk Gehandicapt

1635

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 6 Lichamelijk Gehandicapt

4835

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 7 Lichamelijk Gehandicapt

1565

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 1 Zintuiglijk Gehandicapt auditief

295

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

ZZP 2 Zintuiglijk Gehandicapt auditief

430

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 3 Zintuiglijk Gehandicapt auditief

645

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 4 Zintuiglijk Gehandicapt auditief

395

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 1 Zintuiglijk Gehandicapt visueel

485

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

ZZP 2 Zintuiglijk Gehandicapt visueel

125

Met verblijf

ZZP 3 Zintuiglijk Gehandicapt visueel

315

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 4 Zintuiglijk Gehandicapt visueel

355

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 5 Zintuiglijk Gehandicapt visueel

250

Met verblijf

Wlz

Met verblijf

ZZP 1b Geestelijke gezondheidszorg

30

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

ZZP 2b Geestelijke gezondheidszorg

235

Met verblijf

ZZP 3b Geestelijke gezondheidszorg

1165

Met verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 4b Geestelijke gezondheidszorg

1485

Met verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 5b Geestelijke gezondheidszorg

3985

Met verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 6b Geestelijke gezondheidszorg

1150

Met verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 7b Geestelijke gezondheidszorg

1715

Met verblijf

Zvw (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 1c Geestelijke gezondheidszorg

850

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)

(onder de 18 naar Jeugdwet)

(onder de 18 naar Jeugdwet)
Met verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)

(onder de 18 naar Jeugdwet)
ZZP 2c Geestelijke gezondheidszorg

5375

Met verblijf

Deel zorg naar Wmo, deel zorg naar Zvw

Zonder verblijf

(onder de 18 naar Jeugdwet)
ZZP 3c Geestelijke gezondheidszorg

16460

Met verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 4c Geestelijke gezondheidszorg

7225

Met verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 5c Geestelijke gezondheidszorg

4530

Met verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

ZZP 6c Geestelijke gezondheidszorg

675

Met verblijf

Wmo (onder de 18 naar Jeugdwet)

Met verblijf

Motie Keijzer/Bergkamp
Op 17 januari 2014 heeft de Tweede Kamer de motie Keijzer/Bergkamp aangenomen.
De strekking van de motie is mensen die langdurig zijn aangewezen op de ggz niet
over te hevelen naar de Zvw, maar naar de Wlz.
De staatssecretaris van vwsS heeft de Tweede Kamer op 24 maart 2014 geïnformeerd
over de nadere uitwerking van deze motie:
• Het eindperspectief is dat ggz-clïenten op basis van objectieve inhoudelijke criteria
toegang krijgen tot de Wlz. De staatssecretaris acht dit niet haalbaar per 1 januari
2015, omdat de criteria hiervoor nog ontwikkeld moeten worden. Daarom wordt in
twee stappen naar het eindperspectief toegewerkt.
• Per 1 januari 2015 krijgen ggz-b-cliënten die drie jaar aaneengesloten gebruik
hebben gemaakt van verblijf gericht op behandeling toegang tot de Wlz.

29

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

•

• De tweede stap kan gezet worden als de objectieve inhoudelijke criteria voor inen uitstroom zijn ontwikkeld en geoperationaliseerd. GGZ-cliënten die voldoen
aan deze criteria kunnen vanuit de Wmo 2015 en de Zvw doorstromen naar de
Wlz.
Dit zou ook tot herschikking van budgetten tussen de verschillende wettelijke
kaders kunnen leiden.32

Hieronder geven wij aan in hoeverre we de uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp
door de staatssecretaris in het rapport hebben verwerkt:
• Tabel 1 geeft een overzicht van de uitgaven aan langdurige zorg in 2013 en 2017. De
staatssecretaris heeft nog geen precieze informatie gegeven over de financiële
gevolgen van de uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp. In tabel 1 is er daarom
geen rekening gehouden met deze motie. De uitwerking van de motie houdt naar
verwachting in dat de Wlz-uitgaven zullen stijgen en de Wmo- en Zvw-uitgaven in
de toekomst zullen dalen. Het is nu nog niet bekend hoeveel ggz-cliënten uiteinde­
lijk niet in de Zvw of Wmo, maar in de Wlz zullen terecht komen. De criteria voor
toelating tot de Wlz zijn namelijk nog in ontwikkeling en het is onbekend welk
deel van de huidige ggz-cliënten drie jaar aaneengesloten gebruik hebben gemaakt
van de ggz. In 2012 waren er in totaal ongeveer 45.000 ggz-cliënten met een
indicatie voor awbz-zorg. De uitgaven aan ggz in de awbz in 2012 bedroegen
ongeveer € 1,7 miljard.
• Figuur 2 geeft een simulatie van het aantal personen/zorgvragen per wet voor en na
de hervorming. De uitwerking van de motie Keijzer/Bergkamp is hierin niet mee­
genomen. Het is namelijk op dit moment niet bekend hoeveel ggz-cliënten uit­
eindelijk onder de Wlz zullen vallen. Bovendien houdt de uitwerking van de motie
Keijzer/Bergkamp in dat ggz-cliënten mogelijk door zullen stromen vanuit de Zvw/
Wmo naar de Wlz. Het is niet mogelijk om dit in de figuur te verwerken, omdat
deze een momentopname geeft van de situatie in 2015 en niet van de mogelijke
wijzigingen daarna.
• In de hoofdtekst hebben wij telkens met voetnoten aangegeven wanneer de motie
Keijzer/Bergkamp gevolgen heeft die wij niet hebben kunnen verwerken gezien de
bovenstaande redenen.

32 VWS (2014). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013,2014, 30 597, nr. 427. Den Haag: Sdu.

30

algemene rekenkamer

Bijlage 2 Van één naar vier wetten
Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo)

Mensen die begeleiding thuis nodig hebben vallen straks onder de Wmo. Hetzelfde
geldt voor een klein deel van de mensen die persoonlijke verzorging nodig hebben
(voor bijvoorbeeld mensen met een verstandelijke of zintuiglijke beperking) en voor
kortdurend verblijf. Het hoofddoel van de Wmo is participeren in de samenleving of
ondersteuning bij zelfredzaamheid.33
• Loket: gemeente
Mensen moeten deze zorg of ondersteuning voortaan aanvragen bij hun gemeente in
plaats van bij het ciz.
• Toegang tot zorg of ondersteuning: gemeente
De gemeente beoordeelt de ondersteuningsvraag en bepaalt samen met de cliënt welke
zorg of ondersteuning hij of zij krijgt. Doordat gemeenten beleidsvrijheid krijgen kan
de zorg of ondersteuning die iemand uiteindelijk ontvangt per gemeente verschillen.
• Wettelijke borging: gemeenten zorgen voor maatwerk
Binnen de Wmo geldt geen ‘recht op zorg’ zoals in de awbz. Gemeenten leveren
straks maatwerk waarbij ze rekening houden met iemands zelfredzaamheid en sociale
netwerk. Ondersteuning door de gemeente vindt alleen plaats wanneer iemand niet
zelfredzaam is of niet kan participeren34, ook niet samen met familie of anderen uit
zijn netwerk.

Zorgverzekeringswet (Zvw)

De zorg aan mensen die (meestal) thuis verpleging, behandeling en/of persoonlijke
verzorging ontvangen, wordt na de hervorming verleend vanuit de Zvw. Hierbij gaat
het om zorg met een medisch karakter die gericht is op behandelen of genezen.35
• Loket: zorgverzekeraars
De Zvw wordt uitgevoerd door zorgverzekeraars.
• Toegang tot zorg: eerstelijns zorgverleners
Om gebruik te kunnen maken van Zvw-zorg is geen indicatie nodig. De toegang vindt
in principe plaats via de zorgverleners van de eerste lijn, zoals een huisarts.
• Wettelijke borging : mensen hebben een verzekerd recht op zorg
Elke burger is verplicht om een zorgverzekering af te sluiten bij een zorgverzekeraar
die hij zelf kan kiezen. In de Zvw geldt net als in de awbz het verzekerde ‘recht op
zorg’. Waar de burger recht op heeft is vastgelegd in het basispakket, al dan niet in
combinatie met een aanvullende verzekering.

Wet langdurige zorg (Wlz)

Mensen die vanwege hun beperkingen niet meer in staat zijn in de thuisomgeving te
wonen, zullen terecht komen in de Wlz36, een nieuwe volksverzekering voor de meest
kwetsbaren die vanaf 1 januari 2015 gaat gelden. De Wlz is er voor mensen die
levenslang en levensbreed op zorg zijn aangewezen.37
33 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.
34 VWS (2014). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie,
beschermd wonen en opvang (Wet Maatschappelijke ondersteuning 2015). Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014,
33 841, nr. 3. Den Haag: Sdu.
35 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.
36 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bijlage 224333.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 30 597, nr. 296. Den Haag: Sdu.
37 VWS (2013). Toekomst AWBZ; Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 30 597, nr. 380. Den Haag: Sdu.

31

h e r v o r m i n g a w b z ; e e n s i m u l a t i e va n d e g e v o l g e n

• Loket: Wlz-uitvoerders
De uitvoering van de wet komt in handen van Wlz-uitvoerders. De Wlz-uitvoerder is
een afzonderlijke rechtspersoon van de Zvw-verzekeraar. De minister zal per regio één
Wlz-uitvoerder aanwijzen die namens alle andere Wlz-uitvoerders in de regio de
administratieve en controletaken verricht: het zorgkantoor.38 Op termijn zal de
minister bezien of het mogelijk is de zorg risicodragend door verzekeraars voor de
eigen verzekerden te laten uitvoeren.
• Toegang tot zorg: ciz
De indicatiestelling wordt uitgevoerd door het cis. Het ciz bepaalt toegang en zorg­
zwaarte. Anders dan in de awbz indiceert het ciz dan niet meer in omvang, uren en
zorgzwaartepakketten, maar in zorgprofielen die aard en inhoud van de zorg weer­
spiegelen.
• Wettelijke borging: mensen hebben recht op zorg
In principe geldt dat iemand zijn aanspraak op zorg op grond van de Wlz de rest van
zijn leven behoudt.
Jeugdwet

Jongeren onder de 18 jaar die langdurige zorg nodig hebben vallen straks grotendeels39
onder de Jeugdwet.
• Loket: gemeente
De Jeugdwet zal, net als de Wmo, door gemeenten worden uitgevoerd.
• Toegang tot zorg: gemeente
Net als bij de Wmo geldt dat gemeenten beleidsvrijheid krijgen. Daardoor kan de zorg
die iemand uiteindelijk ontvangt per gemeente verschillen.
• Wettelijke borging: gemeenten hebben een jeugdhulpplicht.
In het wetsvoorstel is opgenomen dat het wettelijke recht op zorg wordt vervangen
door een ‘jeugdhulpplicht’ voor gemeenten. Gemeenten kijken per individu welke zorg
iemand nodig heeft, waarbij het uitgangspunt de eigen kracht is. Alleen wanneer een
jeugdige en zijn ouders er op eigen kracht niet uitkomen is de gemeente verplicht een
voorziening te treffen.40 

38 Het zorgkantoor heeft de wettelijke verantwoordelijkheid voor administratie en controle. De Wlz-uitvoerder
is verantwoordelijk voor het zorgen voor zorg, de zorginkoop en het uitvoeren van het pgb voor de eigen
verzekerden.
39 Een deel van de zorg voor jeugdigen zal onder de Wlz vallen.
40 ­VWS (2013). Regels over de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor preventie, ondersteuning, hulp en zorg aan
jeugdigen en ouders, bij opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen (Jeugdwet).
Memorie van Toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, 33 684, nr. 13. Den Haag; Sdu.

32

algemene rekenkamer

Hervorming AWBZ
Een simulatie van de gevolgen
Onderzoeksteam

Voorlichting
Afdeling Communicatie

Dhr. drs. J.F.C. Freriks

Postbus 20015

Mw. drs. M. Gorrée

2500 EA Den Haag

Mw. drs. L. Hage RO

telefoon (070) 342 44 00

Mw. J.T. de Jong-van Til MSc

voorlichting@rekenkamer.nl

Mw. ir. E. Wiemer

www.rekenkamer.nl
Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Sabine Joosten/Hollandse Hoogte

Den Haag, april 2014

2014

Dhr. drs. A.B.M. Gloerich (projectleider)