Position paper rondetafelgesprek Langere termijn coronabeleid
André Knottnerus, arts-epidemioloog en hoogleraar huisartsgeneeskunde (UM)
Tanja van der Lippe, hoogleraar sociologie (UU)
Co-voorzitters scenariostudie WRR & KNAW
Nu er een moment van relatieve rust is in de pandemie, geeft dit ruimte om te werken aan het
langere-termijn coronabeleid. Daarbij brengen wij een aantal aandachtspunten naar voren.
A. Het is belangrijk om te beseffen dat de pandemie nog niet voorbij is. Hoewel het aantal
besmettingen in Nederland op dit moment laag en stabiel is, zou het onverstandig zijn de
urgentie van dit thema te laten verslappen. Ten eerste muteert het virus continu en is het een
kwestie van tijd voordat een nieuwe variant dominant wordt. Op dit moment zijn er signalen uit
Zuid-Afrika dat daar nieuwe subvarianten van Omicron rondgaan (BA.4 & BA.5) waartegen
opgebouwde immuniteit door vaccinatie of het doormaken van infectie minder goed lijkt te
werken.1 Een nieuwe variant kan de overhand krijgen als deze besmettelijker is of de
opgebouwde immuniteit weet te omzeilen. Daarmee is nog niet gezegd of zo’n variant
ziekmakender is of niet: dat is onzeker. Ten tweede is het virus wereldwijd op dit moment nog
niet onder controle. Shanghai zit bijvoorbeeld in een harde lockdown en in Beijing worden
maatregelen genomen.2 In lage inkomenslanden is nog slechts 15% van de bevolking
gevaccineerd.3 Ten derde: ook als we niet worden geconfronteerd met een nieuwe
zorgwekkende variant (variant of concern), zijn de pandemie en haar gevolgen nog niet voorbij.
Dit blijkt op meerdere manieren. Het opheffen van de COVID-19 maatregelen heeft grote impact
op mensen met een kwetsbare gezondheid omdat zij zich minder makkelijk in publieke ruimtes
begeven. De achterstallige zorg is nog niet weggewerkt.4 De pandemie heeft een brede, nog
voortdurende, mentale weerslag, en er is een grote groep mensen die nog steeds last heeft van
long COVID.5 Ook maatschappelijke implicaties zoals vergrote onderwijsachterstanden zullen
langere tijd aandacht vragen.
B. De kern van de scenariostudie van de WRR en de KNAW is dat het verdere verloop van de
pandemie vooralsnog onzeker is. Om handvatten te bieden om met die onzekerheid om te gaan,
1 Khan et al. (2022, forthcoming) Omicron sub-lineages BA.4/BA.5 escape BA.1 infection elicited neutralizing

immunity. Source: https://sigallab.net/.
2 https://edition.cnn.com/2022/04/28/china/china-covid-lockdown-explainer-intl-hnk/index.html.
3 https://ourworldindata.org/covid-vaccinations.
4 https://www.nza.nl/actueel/nieuws/2022/04/29/wachtlijsten-ziekenhuizen-nog-niet-korter.
5 Onder wie zorgmedewerkers die aan de frontlinie hebben gestaan tijdens de pandemie en nu hun baan verliezen.

Voor hen is een adequate regeling extra belangrijk, vanuit moreel oogpunt en omdat het anders in geval van een
volgende golf of pandemie lastiger zal zijn om voldoende personeel te krijgen. ‘Honderden zorgmedewerkers met
long COVID inmiddels ontslagen’ https://www.nos.nl/l/m/2426072, 22 april 2022.

2
zijn vijf scenario’s geschetst die grotendeels in de brief van de regering over het langetermijn
coronabeleid terugkomen. Scenario’s hebben een andere functie dan modellen. Om te weten
waar de pandemie over twee weken staat zijn modellen nodig. Scenario’s voldoen dan niet. Maar
bij verder vooruitkijken, is de waarde van modellen beperkt omdat er teveel onzekerheden zijn.
Scenario's kunnen dan handvatten bieden om zo goed mogelijk voorbereid te zijn op de diverse
mogelijke pandemische ontwikkelingen. Omdat op dit moment niet met voldoende zekerheid te
voorspellen is welk pandemisch scenario zich zal voordoen, moeten overheid en samenleving
anticiperen op verschillende scenario’s. Op deze manier worden we niet overvallen door
onvoorziene ontwikkelingen met grote impact en hoeven we niet noodgedwongen ad-hocbesluiten te nemen. De kernvraag is dan steeds: wat kan gedaan worden om de
schokbestendigheid van de zorg en de samenleving te versterken? Deze vraag is ook relevant in
het licht van een mogelijke opeenstapeling van crises door COVID-19, de oorlog in Oekraïne, de
energiecrisis, klimaatverandering etc.
C. Het is belangrijk om realistisch te zijn over wat van bedrijven en burgers verwacht kan
worden en waar een rol voor de overheid ligt. De samenleving heeft inmiddels veel kennis en
ervaring opgedaan over hoe met een COVID-golf om te gaan en deze moet benut worden.
Tegelijkertijd vergt het anticiperen op verschillende mogelijke scenario’s een langetermijn blik
en voorbereiding vanuit de regering. In ieder scenario ligt er een verantwoordelijkheid bij de
regering om kwetsbare groepen te beschermen; niet alleen mensen met een kwetsbare
gezondheid, maar ook groepen die over minder hulpbronnen beschikken om zelfredzaam te zijn.
Het is ook van belang dat de overheid zorgt voor voldoende consistentie in beleid tussen
sectoren, regio’s en de landelijke overheid. Eenduidige regels en consistente communicatie
bieden een belangrijk houvast voor burgers in zowel de lichtere als de zwaardere scenario’s. Het
is daarom nodig om de sectorplannen in samenhang te beoordelen en daarbij - naast de al in de
kabinetsbrief genoemde sociale wetenschappers en economen van het SCP en het CPB - ook
breder sociale wetenschappers te betrekken, inclusief gedrag- en communicatie-experts.
D. Als er een ernstige nieuwe golf komt, kan dat ingewikkelde normatieve vragen oproepen.
Verdient COVID-zorg dan (weer) voorrang of kan dat niet meer gevraagd worden van hen die
(nog steeds) op de wachtlijst staan? Het kunnen bieden van een IC-bed aan iedere acute patiënt
die dat nodig heeft, is een belangrijke reden geweest voor beperkende maatregelen, ook
wanneer de maatschappelijke schade groot was. Willen we deze 'rule of rescue', zelfs wanneer de
effecten voor de (gezonde) levensverwachting van de bevolking als totaal negatief zouden zijn,
altijd in stand houden of zijn er situaties waarin een andere afweging wordt gemaakt? Deze
vragen worden nog indringender als de capaciteit van IC’s en de extramurale zorg structureel
krap is. In een worst case scenario kan de vraag naar vaccinatieverplichting opkomen. Het is zaak
om deze en andere normatieve vragen nu reeds te doordenken, en een grondige afweging te
maken. Dat geldt ook voor de bredere politiek-bestuurlijke vraag hoe ook in tijden van crisis
onze democratische processen en rechtsstatelijke waarden voldoende gewaarborgd kunnen
worden.