Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

24 724

Studiefinanciering

Nr. 138

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 29 juni 2015
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 8 april 2015 over de aanbieding
van de derde kennismeting studievoorschot (Kamerstuk 24 724, nr. 137).
De vragen en opmerkingen zijn op 20 mei 2015 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 29 juni 2015
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-24724-138
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Algemeen
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de derde
kennismeting studievoorschot en de reactie van de Minister daarop. Deze
leden maken zich grote zorgen over de kennispositie van mbo1-studenten
inzake de veranderingen in de studiefinanciering. Deze positie bleef ook in
eerdere metingen achter bij de kennispositie van andere groepen. Dit
klemt des te meer gezien de eerdere onderzoeken, waaruit blijkt dat de
kans op afzien van doorstuderen door mbo-studenten vanwege de
invoering van het leenstelsel, groter is dan onder andere groepen.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de derde kennismeting studievoorschot. Zij hebben nog één vraag
hierover.
2. Derde kennismeting studievoorschot en de reactie van de
Minister daarop
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister nader toe te lichten wat
de reden is dat de informatiepositie van mbo-studenten achterloopt op die
van andere studenten. Hoe kan het dat de informatie tot nu toe onvoldoende terechtkomt bij mbo-studenten? Zij vragen tevens wat de acties
zijn die hiervoor zijn ondernomen om mbo-studenten te informeren over
de komende veranderingen. De voornoemde leden maken zich ook grote
zorgen over het feit dat bij deze kennismeting, gehouden in maart van dit
jaar, meer dan de helft van de mbo-studenten, havisten en hun ouders
denkt dat de basisbeurs voor mbo-studenten zal verdwijnen. Ook hier
stellen de leden van deze fractie weer de vraag hoe dit mogelijk is en
welke actie tot nu toe ondernomen is om deze kennis bij deze specifieke
groep te verbeteren.
Deze leden wijzen hierbij ook op de aanname van 20% van de
wo2-bachelorstudenten die denken dat zij ook in de masterfase nog recht
hebben op de basisbeurs. Ook hier weer ontvangen zij graag een nadere
toelichting van de Minister hoe het mogelijk is dat deze studenten niet
beter geïnformeerd zijn. Blijkbaar is de communicatie vanuit het rijk
helemaal voorbij gegaan aan grote groepen studenten.
De leden van deze fractie constateren dat de informatie genoemd in de
brief van de Minister, vooral via traditionele kanalen wordt verspreid, via
de post etcetera. Zij vragen in hoeverre dit aansluit bij de belevingswereld
van jongeren en waarom niet meer gebruik wordt gemaakt van social
media.
De Minister heeft aan de Kamer toegezegd om te monitoren hoeveel
studenten zullen afzien van een studie bij invoering van het leenstelsel. Zij
vragen of de Minister ook bereid is hierbij de bovenstaande aspecten mee
te nemen van onvoldoende kennis bij een substantieel deel van de
studenten.
Voor studies in het hoger onderwijs moeten aankomende studenten zich
veelal voor 1 december aanmelden om per 1 augustus te kunnen starten
met de opleiding. Ook voor mbo-studies geldt dat studenten zich idealiter
al in de winter moeten inschrijven. Zij vragen of de Minister het met de
leden van deze fractie eens is dat, gezien de magere kennispositie van
grote groepen (aankomende) studenten, en het feit dat de veranderingen
al per 1 augustus a.s. ingaan, de afschaffing van de basisbeurs en
invoering van het leenstelsel, te snel is gegaan en beter een jaar uitgesteld had kunnen worden. Zij vragen tenslotte of de Minister van mening
1
2

mbo: middelbaar beroepsonderwijs.
wo: wetenschappelijk onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

2

is dat, gezien het bovenstaande, de communicatie onvoldoende is
geweest en de extra maatregelen voor een grote groep jongeren (met
name mbo-studenten) te laat komen, omdat zij zich al maanden geleden
hebben moeten inschrijven voor een opleiding.
De leden van de D66-fractie hebben vernomen dat wanneer een student
begint met zijn of haar studie, automatisch een lening voor hem of haar
wordt aangevraagd bij DUO3. Deze leden vragen of dit klopt, en zo ja, of
de Minister het niet wenselijk vindt dat de student toestemming moet
verlenen, voordat voor hem of haar een lening ter waarde van een
bepaald bedrag wordt aangevraagd.
II Reactie van de Minister
Ik dank de leden van de CDA- en D66 fractie voor hun vragen.
De leden van de CDA-fractie vragen om nader toe te lichten wat de reden
is dat de informatiepositie van mbo-studenten achterloopt op die van
andere studenten. Hoe kan het dat de informatie tot nu toe onvoldoende
terechtkomt bij mbo-studenten? De leden stellen ook de vraag hoe het
mogelijk is dat meer dan de helft van de mbo-studenten, havisten en hun
ouders denkt dat de basisbeurs voor mbo-studenten zal verdwijnen.
De belangrijkste conclusie in mijn brief was dat de bekendheid van de
veranderingen die gaan plaatsvinden in de studiefinanciering, nog altijd
zeer hoog is onder de doelgroep. Ik heb aangegeven dat het kennisniveau
van mbo-studenten flink is gestegen: 85% weet dat de studiefinanciering
per 1 september verandert. Maar er is nog steeds aandacht nodig. Zo is de
helft van de mbo-4-leerlingen nog steeds in de veronderstelling dat de
basisbeurs ook in het mbo zal worden afgeschaft.
Logische oorzaak van het lagere kennisniveau onder deze mbo-4studenten is dat een belangrijk deel van hen simpelweg niet met het
studievoorschot te maken heeft en er ook niet mee te maken zal krijgen.
Niet alle mbo-studenten stromen namelijk door naar het hbo. Op dit
moment stroomt van alle mbo-4 studenten 40% direct na het behalen van
het diploma door naar het hbo. Alleen voor de doorstromers is het van
belang om te weten dat zij met het studievoorschot te maken krijgen. Dat
neemt niet weg dat ik het onwenselijk vind dat ook studenten die niet
doorstromen in de veronderstelling kunnen verkeren dat er voor hen iets
wijzigt.
Een tweede oorzaak van het lagere kennisniveau is dat de effecten van de
maatregelen die ik heb genomen naar aanleiding van de derde kennismeting uiteraard nog niet zijn meegenomen in diezelfde kennismeting. In
mijn brief van 8 april heb ik aangegeven welke acties ik onderneem om de
doelgroep te bereiken. Deels gaat dat om maatregelen die de overheid
neemt om het kennisniveau te vergroten. Voor een belangrijk deel gaat
het ook om versterking van het financieel bewustzijn en over communicatie die via de mbo-instellingen loopt.
En daarmee raak ik aan een derde oorzaak voor het lagere kennisniveau
onder mbo’ers. Ik heb in mijn brief van 8 april aangegeven dat
doorstroomprofessionals uit het mbo-veld er op wijzen dat het verstandig
is om mbo’ers niet alleen te informeren over de beleidsveranderingen,
maar om vooral ook concreet inzicht te bieden in de financiële gevolgen
van doorstuderen in het hoger onderwijs. Tevens is het van groot belang
om de mbo-instellingen te betrekken bij het maken van studiekeuzes en
3

DUO: Dienst Uitvoering Onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

3

financiële keuzes. Mbo-studenten kloppen vaak als eerste aan bij het
onderwijspersoneel met financiële vragen en problemen. Het is daarom
van belang dat instellingen, onderliggende intermediairs en overkoepelende instanties beter worden meegenomen.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de acties zijn die zijn ondernomen
om mbo-studenten te informeren over de komende veranderingen.
Alle acties die ik in mijn brief van 8 april heb genoemd, zijn ondertussen
geëffectueerd:
• Allereerst heeft de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) aan alle
mbo-4-studenten een brief gestuurd over de maatregelen in de
studiefinanciering, en daarin onder andere uitdrukkelijk aandacht
besteed aan het behoud en de verhoging van de aanvullende beurs.
• DUO heeft een mail verstuurd naar alle lesgeldplichtige studenten in
het mbo waarin het behoud van de basisbeurs in het mbo benadrukt
wordt. Daarin wordt ook uitgelegd welke veranderingen er zijn.
• De webteksten op duo.nl voor mbo’ers en hun ouders zijn aangepast.
Zo is op verschillende plekken duidelijker dat de basisbeurs in het mbo
behouden blijft4. Ook is een aantal vragen over dit onderwerp
meegenomen in de FAQ’s.
• Er is een rekenhulp online gegaan op de site van DUO en op
www.startstuderen.nl, die bij de aankomende student het besef
vergroot van wat de veranderingen voor hem of haar betekenen.5 Met
deze tool kunnen (aankomende) studenten een studiebegroting maken,
bekijken hoeveel studiefinanciering zij nodig hebben, en zien wat de
impact is van dergelijke financiële keuzes op de omvang van hun
studieschuld en de terugbetaallasten na het afstuderen. Het Ministerie
van OCW heeft samen met DUO en de Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) vastgesteld dat de tool ook geschikt is voor potentieel
doorstromende mbo-ers.
• Ik heb vorige maand aan alle mbo-instellingen een brief gestuurd over
de betekenis van de wet voor studenten in het mbo. Ik heb de
instellingen gevraagd om de informatie in de brief zo breed mogelijk te
verspreiden onder hun medewerkers. Zodat zij -van docent tot decaan
tot mentor- zelf goed op de hoogte zijn van de veranderingen die gaan
plaatsvinden, en studenten kunnen helpen bij eventuele vragen. Er zijn
reeds vele instellingen die zich inspannen om kennis over financiële
zaken en financiële bewustwording te stimuleren. U vindt de brief aan
de instellingen in de bijlage6. Een afschrift van de brief is verstuurd
naar de MBO Raad, het Stimuleringsproject LOB in het mbo en de
Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB).
Daarnaast worden op dit moment voorbereidingen getroffen om de
website www.startstuderen.nluit te breiden voor (aankomende)
mbo-studenten. De site dient als centraal informatiepunt, waarmee
aankomend studenten zich goed kunnen voorbereiden op een vervolgopleiding.
Daarnaast wijzen de leden van de CDA-fractie op de aanname van 20%
van de wo-bachelorstudenten die denken dat zij ook in de masterfase nog
recht hebben op de basisbeurs. Ook hier ontvangen zij graag een nadere
toelichting van de Minister hoe het mogelijk is dat deze studenten niet
beter geïnformeerd zijn.
4

Bijvoorbeeld op https://duo.nl/particulieren/mbo-er/ en https://duo.nl/particulieren/
studievoorschot/default.asp.
https://duo.nl/particulieren/actueel/Rekenhulp-nieuw-stelsel-studiefinanciering.asp en
https://www.startstuderen.nl/rekenhulp.
6
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

4

Ook voor studenten in het hoger onderwijs geldt dat de effecten van de
maatregelen die ik juist naar aanleiding van de derde kennismeting heb
genomen, uiteraard nog niet zijn meegenomen in de kennismeting.
Om alle huidige wo-bachelorstudenten goed te informeren, heb ik
gekozen voor een gecombineerde aanpak. In de eerste plaats heb ik alle
studenten in het hoger onderwijs in november vorig jaar een folder
gezonden waarin wordt uitgelegd wat de invoering van het studievoorschot voor hen betekent.
Ik heb ondertussen de acties geëffectueerd die ik in mijn brief van 8 april
aan uw Kamer heb aangekondigd. Bachelorstudenten die per 1 september
of later in 2015 geraakt worden door het studievoorschot hebben begin in
april jl. van DUO een individueel Bericht Studiefinanciering ontvangen
met een herziening van de toekenning studiefinanciering. Ook hebben zij
een extra brief ontvangen met uitleg over het vervallen van de basisbeurs
als gevolg van de invoering van het studievoorschot.
Studenten die in 2016 of later het recht op de basisbeurs zullen kwijtraken,
zullen ook tegelijk met het daartoe strekkende bericht studiefinanciering
meer informatie ontvangen over het feit dat zij geen recht meer hebben
op een basisbeurs gedurende de masterfase.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de informatie genoemd in de
brief van de Minister, vooral via traditionele kanalen wordt verspreid, via
de post etcetera. Zij vragen in hoeverre dit aansluit bij de belevingswereld
van jongeren en waarom niet meer gebruik wordt gemaakt van social
media.
Ik ben het helemaal eens met de leden van de CDA-fractie, dat informatie
niet alleen via «traditionele» kanalen moet plaatsvinden maar ook via
modernere media. Dit kan zowel massa-mediaal zijn als individueel. En
het kan om communicatie van de overheid gaan of om communicatie via
intermediare organisaties. Met andere woorden: het gaat om een
integrale aanpak die een veelheid aan middelen bevat en over de hele
linie bereik heeft. Ik laat mij hierin adviseren door experts en gebruikers.
Direct na afronding van de parlementaire behandeling van de wet
Studievoorschot heb ik een multimediale voorlichtingscampagne gestart.
Hierbij communiceer ik zowel op individueel als collectief niveau met
(aspirant-)studenten. Bij de totstandkoming en de uitvoering van de
voorlichtingscampagne laat ik mij adviseren door de Dienst Publiek en
Communicatie (DPC) die als agentschap van het Ministerie van Algemene
Zaken ondersteuning biedt aan departementen bij grote communicatietrajecten. Ook is de campagne meermaals besproken met de scholieren- en
studentenorganisaties en zij blijven periodiek meedenken.
Bij de invulling van de voorlichtingscampagne wordt onder andere
gebruik gemaakt van de inzet van radiospotjes, aanwezigheid tijdens open
dagen, online advertenties, graphics en filmpjes die via social media
worden verspreid.
In al deze communicatiemiddelen worden (aspirant-)studenten geadviseerd om naar www.startstuderen.nl te gaan, waar zij veel informatie
kunnen vinden over studiefinanciering en studeren in het algemeen en via
de hiervóór genoemde rekentool een indicatieve berekening kunnen
maken van de financiële gevolgen van hun keuzes. Studenten kunnen ook
altijd terecht bij (de website van) DUO waar ze onder meer een test
kunnen invullen om te bepalen of zij met het nieuwe stelsel te maken
krijgen. Naast algemene communicatiemiddelen zetten we in deze
campagne ook in op verdere verspreiding van de informatie via intermediairs als de instellingen, decanen, scholieren- en studentenbonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

5

De Minister heeft aan de Kamer toegezegd om te monitoren hoeveel
studenten zullen afzien van een studie bij invoering van het leenstelsel. De
leden van de CDA-fractie vragen of de Minister ook bereid is hierbij de
bovenstaande aspecten mee te nemen van onvoldoende kennis bij een
substantieel deel van de studenten.
Omdat ik de toegankelijkheid tot het hoger onderwijs van groot belang
vind, monitor ik of de wijzigingen in de studiefinanciering gevolgen
hebben voor de instroom en doorstroom van studenten. Ik zal beide
Kamers voor het zomerreces een brief sturen over de uitvoering van de
monitor. Daarmee voldoe ik aan mijn toezegging aan de Eerste Kamer.7 In
de monitor zal worden ingegaan op kwalitatieve aspecten, waarmee
inzicht wordt geboden in achterliggende oorzaken van eventuele effecten.
De leden van de CDA-fractie stellen dat aankomende studenten zich voor
studies in het hoger onderwijs veelal voor 1 december moeten aanmelden
om per 1 augustus te kunnen starten met de opleiding. Ook voor
mbo-studies geldt dat studenten zich idealiter al in de winter moeten
inschrijven. De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister het er mee
eens is dat, gezien de magere kennispositie van grote groepen (aankomende) studenten, en het feit dat de veranderingen al per 1 augustus a.s.
ingaan, de afschaffing van de basisbeurs en invoering van het leenstelsel,
te snel is gegaan en beter een jaar uitgesteld had kunnen worden. Zij
vragen tenslotte of de Minister van mening is dat, gezien het bovenstaande, de communicatie onvoldoende is geweest en de extra maatregelen voor een grote groep jongeren (met name mbo-studenten) te laat
komen, omdat zij zich al maanden geleden hebben moeten inschrijven
voor een opleiding.
De meeste studenten die naar het hoger onderwijs gaan, moeten zich
inschrijven voor 1 mei. Het studiejaar start op 1 september 2015. Er is een
groep van opleidingen met een numerus fixus die een sluitingsdatum had
van 15 januari jongstleden. De regering is van mening dat de voorbereidingstijd voor deze studenten geen probleem vormde. Het is immers niet
zo dat studenten die zich inschrijven voor een dergelijke opleiding,
geconfronteerd worden met een onomkeerbaar proces. Studenten die na
inschrijving twijfelen over een dergelijke opleiding, al dan niet vanwege
het studievoorschot, hebben ervoor kunnen kiezen op een later moment
alsnog van studiekeuze te veranderen. Ook de studiekeuzecheck kan
bijvoorbeeld aanleiding zijn voor een dergelijke verandering net zoals de
uitslag van het Centraal Schriftelijk Examen.
Ik toon mij overigens optimistisch over de effecten van het leenstelsel nu
de aanmeldcijfers tot en met 1 mei voor het hoger beroepsonderwijs niet
lager, maar juist hoger zijn dan vorig jaar. En het aantal aanmeldingen bij
universiteiten per 1 mei is ongeveer even hoog als vorig jaar. Vanaf dat
moment verandert er doorgaans niet veel in het totaal aantal aanmeldingen. De aanmeldingen moeten zich nog wel omzetten in definitieve
inschrijvingen. Pas dan kan ik definitieve conclusies trekken. Ik constateer
wel dat we nu nog geen signalen hebben dat minder mensen gaan
studeren maar eerder het omgekeerde. Daarom ben ik het ook niet eens
met de leden van de CDA-fractie, die stellen dat de afschaffing van de
basisbeurs en invoering van het studievoorschot te snel zijn gegaan en
beter een jaar uitgesteld had kunnen worden.
De leden van de D66-fractie vragen of het bericht klopt dat er voor een
student die begint met zijn studie automatisch een lening wordt aangevraagd bij DUO en zo ja, of de Minister het niet wenselijk vindt dat de
7

Handelingen I 2014–2015, nr. 17, T02055.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

6

student toestemming moet verlenen, voordat voor hem of haar een lening
ter waarde van een bepaald bedrag wordt aangevraagd.
Een student die per 1 september begint met zijn bachelorstudie wordt
gewezen op de mogelijkheden om een prestatiebeurs en eventueel een
lening aan te vragen. Maar om van de voorziening gebruik te maken,
moet deze student zelf actief een aanvraag indienen.
Een student die per 1 september geen recht meer heeft op basisbeurs,
bijvoorbeeld omdat hij dan voor het eerst met een masteropleiding
begint, heeft in april een bericht van DUO ontvangen waarin wordt
aangegeven dat hij per 1 september 2015 niet meer in aanmerking komt
voor de basisbeurs. Deze wordt per die datum in beginsel toegekend als
lening, naast een eventueel reeds aangevraagde «reguliere» lening. Dit is
nu ook al staande praktijk wanneer de student geen prestatiebeurs meer
ontvangt. De student wordt duidelijk op de mogelijkheid geattendeerd om
de lening gemakkelijk bij te stellen. Een à twee maanden voor aanvang
van het studiejaar zal ook nog een brief worden gestuurd, waarin de
student daarop wordt geattendeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 138

7