WODC

Bestuurlijke aanpak
georganiseerde criminaliteit
Onderzoek naar de stand van zaken in 2012

Colofon

Projectnummer WODC

2207

Datum

25 september
2013

Auteurs

John Smits
Anna Sibma
Josien Roodnat
Bert Schudde

Versie

2.21

Status

definitief

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Bestuurlijke aanpak
georganiseerde criminaliteit
Onderzoek naar de stand van zaken in 2012

Het onderzoek is verricht in opdracht van het Wetenschappelijk
Onderzoek-

en

Documentatiecentrum

(WODC),

Ministerie

van

Veiligheid en Justitie te Den Haag.

Een gedrukt exemplaar van het volledige rapport is te bestellen bij
Arena Consulting of Pro Facto. De digitale versie is te downloaden
van de website van het WODC, Arena Consulting en Pro Facto .
Arena Consulting Group BV

Pro Facto BV

Diepenveenseweg 152

Ossenmarkt 5

7413 AV Deventer

9712 NZ Groningen

E: info@arenaconsulting.nl
I: www.arenaconsulting.nl

E: profacto@pro-facto.nl
I: www.pro-facto.nl

2013

© WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie. Auteursrechten voorbehouden.

2

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Samenvatting
In dit onderzoek is de stand van zaken bij gemeenten als het gaat om de bestuurlijke
aanpak van georganiseerde criminaliteit eind 2012 in beeld gebracht. Het is een vervolg op
de nulmeting uit 2010 waarin de stand van zaken over 2009 werd vastgelegd.1 De
rapportage gaat in op het bewustzijn van de aanwezigheid van criminaliteit, de
beleidsmatige en organisatorische verankering van de aanpak, de samenwerking, de inzet
van instrumenten en de verwachtingen over de effectiviteit van de aanpak in 2012. Voor
zover gemeten in 2009 worden daarbij ook de verschillen daarmee aangegeven. Daarnaast
geeft het onderzoek inzicht in de opvattingen van gemeenten over de ondersteuning die de
RIEC’s (Regionale Informatie en Expertise Centra) hebben geboden bij de bestuurlijke
aanpak. Dit ook met het oog op het beleid van het ministerie van Veiligheid en Justitie
inzake de toekomst van de bestuurlijke aanpak en de RIEC’s.

Onderzoeksopzet
Het onderzoek is uitgevoerd in de periode november 2012 tot en met mei 2013, met als
belangrijkste instrument een digitale vragenlijst die onder alle gemeenten is uitgezet. Ter
voorbereiding zijn gesprekken gevoerd met enkele gemeenten en RIEC’s en is – op basis
van de literatuur en gevoerde gesprekken - een beknopte reconstructie uitgevoerd van de
beleidstheorie over de effectiviteit van de bestuurlijke aanpak.

Aan de hand van deze reconstructie en het onderzoek over 2009 is een vragenlijst
opgesteld. De belangrijkste verschillen met de vragenlijst uit 2009 zijn de extra aandacht
voor de organisatorische verankering van de bestuurlijke aanpak, de waardering voor de
RIEC’s en het toevoegen van de thema’s ‘milieucriminaliteit’ en ‘1% motorclubs’.
Uiteindelijk hebben 313 gemeenten deze vragenlijst2 ingevuld. Dit is een respons van 75%.
Deze is iets lager dan bij de nulmeting (84%). De resultaten van de bevraging zijn
representatief voor alle gemeenten in Nederland. Alleen bij de vragen over samenwerking
was de respons te laag om meer algemeen geldige uitspraken te doen. De uitkomsten van
de analyses van het vragenlijstonderzoek en eerste reflecties daarop van de onderzoekers
zijn voorgelegd aan de begeleidingscommissie en tijdens een tweetal expertmeetings aan
respectievelijk de hoofden RIEC en het ministerie van V&J en aan medewerkers van onder
andere gemeenten.

Bevindingen stand van zaken 2012
84% van de gemeenten is zich in 2012 bewust van de (potentiele) aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit. 98% van de gemeenten vindt dat ze een rol heeft bij de

1
2

Twijnstra Gudde en CapGemini, 2010
Originele en verkorte vragenlijst. Van deze 313 gemeenten hebben er 34 een verkorte lijst ingevuld.

3

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

aanpak van georganiseerde criminaliteit. Het belangrijkste doel van de aanpak moet
volgens de gemeenten ‘het voorkomen van het faciliteren van criminele activiteiten’ en ‘het
vergroten van het veiligheidsgevoel van burgers’ zijn.

Inhoudelijk is hennepteelt de belangrijkste prioriteit bij gemeenten. Dit is ook de meest
voorkomende verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit (69% van de gemeenten)
en daarvan zien gemeenten ook de meeste zichtbare effecten in de samenleving
(onveiligheid, verloedering). 65% van de gemeenten heeft het beleid inzake bestuurlijke
aanpak vastgelegd en 70% als het gaat om specifiek BIBOB-beleid.

De specifiek voor de bestuurlijke aanpak beschikbare capaciteit is gemiddeld 0,5 fte, maar
met grote verschillen tussen de gemeenten. Die verschillen gelden ook voor de
werkstructuur (hoe is de bestuurlijke aanpak georganiseerd?), de digitale voorzieningen
voor het informatiebeheer en de feitelijke inzet van instrumenten. Kwaliteitsborging is in
het kader van de bestuurlijke aanpak nog geen gemeengoed.

Indicatief lijkt de samenwerking zich vooral toe te spitsen op de aanpak van mensenhandel,
hennepteelt en handhavingsknelpunten. De belangrijkste partners daarbij lijken politie, het
OM en het RIEC. Politie, RIEC en eigen organisatie lijken de belangrijkste partners als het
gaat om de informatie-uitwisseling (die meestal op verzoek en ad hoc plaatsvindt).

De effectiviteit van de bestuurlijke aanpak wordt door de meeste gemeenten als ‘redelijk’
ervaren en doet zich vooral gelden bij het voorkomen van het (onbedoeld) faciliteren van
criminele activiteiten en het terugdringen van verloedering.

Vergelijking met 2009
Geconcludeerd kan worden gesproken van een versterking van de bestuurlijke aanpak ten
opzichte van 2009. In vergelijking met 2009 zijn het bestuurlijk bewustzijn en de mate
waarin gemeenten de bestuurlijke aanpak beleidsmatig hebben vastgelegd, gestegen. Over
verschillen in het vastleggen van het BIBOB-beleid kan het onderzoek geen uitsluitsel
geven. Het aantal gemeenten dat de werkprocessen voor BIBOB heeft vastgelegd is wel
gestegen. Qua samenwerking is het dekkingsgebied en aantal RIEC’s ten opzichte van 2009
gewijzigd (van 11 naar 10 RIEC’s). De deelname aan de RIEC’s is toegenomen van 59% in
2009 naar 93% ultimo 2012. De totale capaciteit bij de RIEC’s is gestegen van 43,8 fte in
2009 naar 137,3 fte in 2012. De inzet van de APV is in 2012 vergelijkbaar met die in 2009;
de inzet van sluiting/onteigening lijkt iets te zijn toegenomen. Wat betreft de effectiviteit
van instrumenten wordt de inzet van BIBOB en de APV in 2012 hoger ingeschat dan in
2009.

4

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Waardering RIEC’s
Over de gehele linie worden de RIEC’s positief gewaardeerd door de gemeenten. Dit geldt
voor de deskundigheid, beschikbare informatie en hulpmiddelen, werkwijze, adviezen en de
kosten-baten verhouding in het algemeen. De gemeenten hebben geen eenduidig oordeel
over wat de belangrijkste rol is die het RIEC moet vervullen. Grotere gemeenten vinden
vooral de bevordering van de samenwerking belangrijk. Kleinere gemeenten vooral de
advisering en ondersteuning bij de uitvoering. De beschikbare capaciteit bij de RIEC’s wordt
door ruim 40% van de gemeenten als onvoldoende of krap ervaren. De kennis van de
lokale situatie wordt over het geheel wat minder gewaardeerd. Er zijn verschillen tussen
regio’s en verschijningsvormen van criminaliteit. De waardering voor de RIEC’s is hoger bij
gemeenten die de bestuurlijke aanpak beleidsmatig en organisatorisch meer hebben
verankerd dan gemeenten die dat niet hebben verankerd.

Algemene conclusie
Het bewustzijn van de mogelijke aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit is sterk
toegenomen en bij nagenoeg alle gemeenten aanwezig. Dat geldt ook voor de erkenning
van de bestuurlijke rol bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit en het beleidsmatig
vastleggen van de aanpak. De organisatorische verankering laat een zeer wisselend beeld
zien. Circa 40% van de gemeenten heeft veel structuur in de organisatie (werkstructuur,
capaciteit beschikbaar, werkprocessen beschreven, digitale voorzieningen, kwaliteitsborging
etc.). Bij circa 30% ontbreekt deze structurering grotendeels. Bij de overige gemeenten is
het beeld wisselend. Vooral de kleinere gemeenten zijn organisatorisch kwetsbaar. De
uitvoering van de bestuurlijke aanpak lijkt bij de helft van de gemeenten min of meer
gemeengoed gelet op de feitelijke inzet van instrumenten.

Inhoudelijk zijn vooral de aanpak van hennepteelt en handhavingsknelpunten sterk
verankerd: dit zijn de thema’s waarop gemeenten goed zicht hebben en waarvan
gemeenten aangeven dat ze de grootste impact op de samenleving hebben. In de
verankering zien we dat deze thema’s ook als belangrijkste prioriteiten naar voren komen
en dat dit de thema’s zijn waar (indicatief) het meest wordt samengewerkt en waarbij het
meest frequent instrumenten worden ingezet. Op het toegevoegde thema
‘milieucriminaliteit’ hebben gemeenten beperkt zicht en dit thema krijgt ook beperkt
prioriteit. Op het toegevoegde thema ‘1% motorclubs’ geven gemeenten aan goed zicht te
hebben. Er is een beperkt aantal gemeenten dat aangeeft dat de problematiek zich ook
feitelijk aandient.

Over de vraag of de aanpak effectief is, lopen de meningen van de gemeenten uiteen. Als
met de aanpak iets wordt bereikt, dan wordt meestal genoemd het voorkomen dat

5

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

criminele activiteiten onbewust worden gefaciliteerd door de gemeente en dat verloedering
wordt teruggedrongen.

Het algemeen beeld is dat gemeenten die de aanpak van georganiseerde criminaliteit
bestuurlijke en organisatorisch hebben verankerd én ook feitelijk instrumenten inzetten, de
effectiviteit hoger inschatten dan andere gemeenten en het RIEC hoger waarderen. Het
risico bestaat dat bij de afwezigheid van de prikkel de bestuurlijke aanpak structureel te
maken en de organisatie daarop in te richten de aandacht verslapt, ambtelijk en
bestuurlijk.

Slotbeschouwing
De verscheidenheid van de bij de RIEC’s aangesloten gemeenten is groot. Niet alleen in
problematiek, maar ook in fase waarin de bestuurlijke aanpak verkeert én de mate waarin
gemeenten voldoende organisatorische waarborgen kunnen realiseren voor een goede
uitvoering. De lokale verankering lijkt de achilleshiel van de bestuurlijke aanpak, vooral bij
kleinere gemeenten. Daarbij is een aandachtspunt dat er geen referentiekader is voor hoe
die organisatorische verankering er minimaal uit zou moeten zien. Het onderzoek heeft
slechts indicaties gegeven voor de zaken waarop zo’n maatstaf zich kan richten
(werkstructuur, werkprocessen, kwaliteitsborging etc.). De optimale invulling bij een kleine
gemeente die incidenteel te maken heeft met georganiseerde criminaliteit zal er daarbij
waarschijnlijk anders uitzien dan bij een grote gemeente waar sprake is van een structurele
problematiek. Dit ook in het licht van de bredere bestuurlijke context: de discussie over
schaalvergroting (ambtelijke fusie, herindeling), de samenloop en overlap met andere
samenwerkingsverbanden en de verbreding van de gemeentelijke taakstelling (met ook
nieuwe aanhakingspunten voor de bestuurlijke aanpak). Bij het ontwikkelen van een
referentiekader en de invulling van de rol en vorm van de RIEC’s moet dus uit worden
gegaan van maatwerk.

6

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Summary
This study documents the status quo in municipalities regarding their use of the
administrative approach to organized crime as at the end of 2012. It is a follow-up to the
baseline report of 2010 which gave an account of the status quo for 2009.3 The report
discusses awareness of the presence of crime, how the approach was embedded in policy
and organizationally, the use of instruments, and expectations of the effectiveness of the
approach in 2012. To the extent that these factors were measured in 2009, the differences
are also indicated. The study also provides insight into the views of municipalities
concerning the support offered by the RIECs (Regional Information and Expertise Centres)
with respect to the administrative approach. This is partly for the benefit of policy
formation by the Ministry of Security and Justice regarding the future of the administrative
approach and the RIECs.

Study design
The study was conducted from November 2012 to May 2013. The main instrument used
was a digital survey sent to all municipalities. In preparation, interviews were conducted
with a few municipalities and RIECs and – on the basis of the literature and the interviews
– a short reconstruction was carried out of the policy theory regarding the effectiveness of
the administrative approach.

A survey was drawn up on the basis of this reconstruction and the study dating from 2009.
The main differences between this survey and the 2009 survey are an extra focus on the
organizational embedment of the administrative approach, evaluation of the RIECs and the
addition of the themes ‘environmental crime’ and ‘1% biker gangs’. Ultimately 313
municipalities completed the surveys,4 which is a response rate of 75%. This is a little
lower than with the baseline study (84%). The results of the survey are representative for
all municipalities in the Netherlands. The only questions for which the response rate was
too low to be able to draw more generally valid conclusions were those about collaboration.
The outcomes of the analyses of the survey and the researchers’ initial thoughts on them
were presented to the supervisory committee and during two experts’ meetings to the
heads of the RIECs and the Ministry of Security and Justice, and to the staff of
municipalities and other organizations.

Findings regarding the status quo in 2012
In 2012, 84% of the municipalities were aware of the presence – or potential presence – of
organized crime. Ninety-eight per cent of the municipalities believe they have a role to play

3
4

Twijnstra, Gudde and CapGemini, 2010
Original and abbreviated surveys.

7

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

in tackling organized crime. According to the municipalities, the main goal of the approach
should be to prevent the facilitation of criminal activities and to enhance the public’s sense
of security.

The area of crime that is the main priority for municipalities is cannabis cultivation. This is
also the most common manifestation of organized crime (69% of the municipalities) and it
has the most visible adverse effects on the community (unsafe streets, urban degradation).
Sixty-five per cent of the municipalities have established policy for the administrative
approach and 70% specific policy in accordance with the Public Administration (Probity
Screening) Act.

Staffing capacity specifically available for the administrative approach is on average 0.5
FTE, but there are major differences among the municipalities. This also applies to the
working structure (how the administrative approach is organized), digital facilities for
information management and the actual deployment of instruments. In connection with the
administrative approach, quality assurance is not yet common practice.

Collaboration seems to take place mainly to tackle human trafficking, cannabis cultivation
and enforcement problems. The main partners seem to be the police, the Public
Prosecution Service and the RIEC. The police, the RIEC and the municipality itself seem to
be the most important partners when it comes to the exchange of information (which
usually takes place upon request and on an ad hoc basis).

The effectiveness of the administrative approach is considered by most municipalities to be
‘reasonable’ and is mainly manifested in the prevention of unintended facilitation of criminal
activities and the reduction of urban degradation.

Comparison with 2009
It can be concluded that the administrative approach has become stronger than in 2009. In
comparison with 2009, administrative awareness and the extent to which municipalities
have incorporated the administrative approach into their policy have risen. The study
cannot draw any conclusions about differences in the establishment of policy in accordance
with the Public Administration (Probity Screening) Act. The number of municipalities that
have established the working procedures set out in the Public Administration (Probity
Screening) Act has risen. As regards collaboration, the coverage areas and the number of
RIECs have changed since 2009 (from 11 to 10 RIECs). Participation in the RIECs has
increased from 59% in 2009 to 93% at the end of 2012. The total capacity at the RIECs
has risen from 43.8 FTE in 2009 to 137.3 FTE in 2012. Use of the general municipal bylaws in 2012 is similar to that in 2009; the use of closure and expropriation seems to have

8

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

increased somewhat. As regards the effectiveness of instruments, use of the Public
Administration (Probity Screening) Act and the general municipal by-laws were rated more
highly than in 2009.

Evaluation of the RIECs
Across the board, the municipalities rated the RIECs higher as regards expertise, the
information and resources available, working procedure, recommendations and general
cost-effectiveness. The municipalities had no uniform opinion about what the RIEC’s main
role should be. Bigger municipalities think the promotion of collaboration is of foremost
importance, whereas for smaller municipalities advice and support in implementation are
the most important factors. Over 40% of the municipalities think the available capacity at
the RIECs is insufficient or only just sufficient. Knowledge of the local situation is generally
rated somewhat lower. There are differences between regions and for different
manifestations of crime. Municipalities in which the administrative approach is more
entrenched in policy and organization rate the RIECs higher than municipalities in which it
is not.

General conclusion
Awareness of the potential presence of organized crime has increased sharply and is now
present in nearly all municipalities. This also applies to acknowledgment of the
administrative role in tackling crime and in incorporating the approach in policy. Degrees of
organizational embedment vary widely. About 40% of the municipalities have a lot of
organizational structure (operational structure, available capacity, documentation of
working procedures, digital facilities, quality assurance, etc.). In about 30% most of this
structuring is absent. The rest of the municipalities present a mixed picture. The smaller
municipalities in particular are organizationally vulnerable. In half of the municipalities
implementation of the administrative approach seems to be more or less common practice
as evidenced by their actual use of instruments.

As regards areas where the approach is applied, cannabis cultivation and enforcement
problems are the most firmly embedded; these are the areas of crime of which
municipalities have the best overall view and which they say have the biggest impact on
the community. This embedment also makes it clear that these areas have the highest
priority and that it is in these areas that the most collaboration takes place and that
instruments are most frequently used. Municipalities do not have a good overall view of the
added area of ‘environmental crime’ and it is given limited priority. Municipalities say they
have a good overall view of the added area of ‘1% biker gangs’. A limited number of
municipalities indicate that problems actually arise in this area.

9

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

The municipalities’ opinions about whether or not the approach is effective vary widely. If
the approach is considered to have achieved anything, the areas of success most
commonly mentioned are preventing the unconscious facilitation of crime by the
municipality and reducing urban degradation.

The general picture is that municipalities which have embedded the approach to organized
crime in their administration and organization and also actually use instruments rate the
effectiveness of the administrative approach more highly than other municipalities and also
rate the RIEC more highly. The risk is that if there is no incentive to make the
administrative approach structural and to gear the organization to it, attention will wane,
both in civil service and administration.

Overall conclusions
The municipalities affiliated with the RIECs are very diverse, not only as regards their
problems, but also as regards the extent to which the administrative approach has been
incorporated and the extent to which municipalities have been able to ensure adequate
organizational safeguards for satisfactory implementation. Local embedment seems to be
the Achilles’ heel of the administrative approach, particularly in smaller municipalities. One
key point in this context is that there is no frame of reference for what the minimum
requirements for this organizational embedment should be. The study only indicates some
aspects to which such requirements might relate (operational structure, working
procedures, quality assurance, etc.). The ideal organizational embedment for a small
municipality which is confronted with organized crime will only occasionally probably be
different from that in a big municipality where the problems are structural. This should also
be seen in the light of the broader administrative context: the discussion about increase in
scale (administrative mergers, redivision), concurrence and overlapping with other
collaborative arrangements, and the wider definition of municipalities’ tasks (also with new
points of leverage for the administrative approach). Clearly when a frame of reference is
developed and the role and form of the RIECs are defined in further detail, the point of
departure will have to be customization.

10

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Inhoudsopgave
Samenvatting ........................................................................................................ 3
Summary ............................................................................................................... 7

1

Inleiding ..................................................................................................... 14
1.1

Achtergrond ....................................................................................... 14

1.2

Doel en vraagstelling ........................................................................... 15

1.3

Centrale begrippen en afbakening ......................................................... 16

1.4

Onderzoeksopzet................................................................................. 18

1.5

Leeswijzer .......................................................................................... 20

DEEL I: Conceptueel kader ................................................................................... 22
2

Beleidstheorie ............................................................................................. 23
2.1

Inleiding............................................................................................. 23

2.2

Beleidsmatige verankering bestuurlijke aanpak en RIEC’s ......................... 23

2.3

Reconstructie beleidstheorie effectiviteit bestuurlijke aanpak .................... 24

2.4

Reconstructie factoren waaraan waardering RIEC wordt afgemeten ........... 27

2.5

Samenvattende bevindingen ................................................................. 28

DEEL II: Stand van zaken 2012............................................................................ 29
3

4

5

Bewustzijn van criminaliteit........................................................................ 30
3.1

Inleiding............................................................................................. 30

3.2

Aanwezigheid georganiseerde criminaliteit volgens de gemeenten ............. 30

3.3

Verschijningsvormen van criminaliteit .................................................... 31

3.4

Schaalniveau georganiseerde criminaliteit .............................................. 34

3.5

Verwachte impact georganiseerde criminaliteit op lokale gemeenschap ...... 35

3.6

Samenvattende bevindingen ................................................................. 37

Rolopvatting en bestuurlijke verankering ................................................... 38
4.1

Inleiding............................................................................................. 38

4.2

Gemeentelijk beeld over rol bij aanpak georganiseerde criminaliteit........... 38

4.3

Doel bestuurlijke aanpak ...................................................................... 39

4.4

Formalisering ...................................................................................... 41

4.5

Samenvattende bevindingen ................................................................. 42

Organisatorische verankering ..................................................................... 44
5.1

Inleiding............................................................................................. 44

5.2

Structuur organisatie ........................................................................... 44

5.3

Beschikbare capaciteit ......................................................................... 46

5.4

Beschrijving werkprocessen .................................................................. 47

11

25 september 2013

6

7

8

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

5.5

Digitale voorzieningen informatiebeheer en -uitwisseling .......................... 48

5.6

Kwaliteitsborging algemeen .................................................................. 49

5.7

Kwaliteitsborging informatievoorziening ................................................. 50

5.8

Samenvattende bevindingen ................................................................. 51

Samenwerking ............................................................................................ 53
6.1

Inleiding............................................................................................. 53

6.2

Doel samenwerking ............................................................................. 53

6.3

Samenwerkingspartners en –thema’s..................................................... 54

6.4

Karakter samenwerking ....................................................................... 55

6.5

Informatie-uitwisseling in samenwerking ................................................ 56

6.6

Waardering samenwerking ................................................................... 58

6.7

Samenvattende bevindingen ................................................................. 59

Inzet instrumentarium ................................................................................ 61
7.1

Inleiding............................................................................................. 61

7.2

Inzicht en inzet instrumenten ............................................................... 61

7.3

Instrumenten Wet BIBOB ..................................................................... 64

7.4

Effectiviteit instrumenten ..................................................................... 65

7.5

Samenvattende bevindingen ................................................................. 67

Inschatting effecten bestuurlijke aanpak .................................................... 68
8.1

Inleiding............................................................................................. 68

8.2

Effecten aanpak op georganiseerde criminaliteit ...................................... 68

8.3

Effecten aanpak voor de samenleving .................................................... 70

8.4

Samenvattende bevindingen ................................................................. 70

DEEL III: Vergelijkende analyses ........................................................................ 72
9

10

Regionale vergelijking gemeenten .............................................................. 73
9.1

Inleiding............................................................................................. 73

9.2

Bewustzijn en zicht op criminaliteit ........................................................ 73

9.3

Bestuurlijke verankering ...................................................................... 74

9.4

Organisatorische verankering................................................................ 76

9.5

Inzet instrumenten .............................................................................. 78

9.6

Samenvattende bevindingen ................................................................. 79

Vergelijking 2009 en 2012 .......................................................................... 81
10.1

Inleiding............................................................................................. 81

10.2

Kenmerken RIEC’s ............................................................................... 81

10.3

Bewustzijn aanwezigheid criminaliteit .................................................... 83

10.4

Algemeen beleid inzake bestuurlijke aanpak ........................................... 85

10.5

BIBOB-beleid ...................................................................................... 87

10.6

Samenwerking .................................................................................... 89

12

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

10.7

Inzet instrumenten .............................................................................. 89

10.8

Samenvattende bevindingen ................................................................. 93

DEEL IV: Waardering RIEC’s ................................................................................ 94
11

Waardering RIEC’s ...................................................................................... 95
11.1

Inleiding............................................................................................. 95

11.2

Bekendheid met en verwachtingen van het RIEC ..................................... 95

11.3

Waardering capaciteit, deskundigheid en werkwijze RIEC’s ....................... 98

11.4

Waardering informatie, hulpmiddelen en adviezen RIEC’s ........................101

11.5

Toegevoegde waarde en kosten-baten RIEC ..........................................104

11.6

Waardering gemeenten versus zelfbeeld RIEC’s .....................................106

11.7

Verbeterpunten ..................................................................................107

11.8

Samenvattende bevindingen ................................................................109

DEEL V: Slotbeschouwing .................................................................................. 111
12

Conclusies ................................................................................................. 112
12.1

Inleiding............................................................................................112

12.2

Onderzoeksvraag 1: Wat is eind 2012 de stand van zaken? .....................112

12.3

Onderzoeksvraag 2: Wat zijn de verschillen tussen 2009 en 2012?...........118

12.4

Onderzoeksvraag 3: Hoe waarderen gemeenten de RIECs? .....................120

12.5

Onderzoeksvraag 4: Welke conclusies kunnen worden getrokken? ............122

12.6

Slotbeschouwing ................................................................................125

BIJLAGEN .......................................................................................................... 128
Bijlage 1

Geraadpleegde literatuur ............................................................... 129

Bijlage 2

Thema’s in de bestuurlijke aanpak ................................................. 135

Bijlage 3

Onderzoeksverantwoording ........................................................... 137

Bijlage 4

Vragenlijst (boomstructuur) .......................................................... 145

Bijlage 5

Geïnterviewde personen en deelnemers expertmeetings ............... 155

Bijlage 6

Overzicht respons gemeenten ........................................................ 157

Bijlage 7

Empirische toetsing beleidstheorie ................................................ 164

Bijlage 8

Toetsing samenhang kenmerken gemeenten en waardering RIEC . 167

Bijlage 9

Samenstelling begeleidingscommissie ........................................... 170

Bijlage 10

Lijst met afkortingen ...................................................................... 171

13

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

1 Inleiding
1.1

Achtergrond

In 2007 heeft het Kabinet Balkenende IV een hoge prioriteit toegekend aan de (versterking
van de) bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit5. De uitgangspunten daarvoor
zijn vastgelegd in het Programma Versterking Aanpak Georganiseerde Misdaad6.
Onderdelen van dit programma zijn onder meer het vergroten van de bewustwording van
georganiseerde criminaliteit en gelegenheidsstructuren daarvoor, van de slagkracht op
lokaal niveau, betere benutting en/of verbetering van bestaande instrumenten en het
inrichten van Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s)7. Voor het laatste zijn ook
gelden beschikbaar van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK). De RIEC’s moeten enerzijds zorgen voor ondersteuning van de gemeenten bij de
uitvoering van de bestuurlijke aanpak en de inzet van de relevant bestuurlijke
instrumenten, waaronder de toepassing van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen
door het openbaar bestuur (Wet BIBOB)8. Anderzijds moeten de RIEC’s bijdragen aan de
bewustwording bij gemeenten, de (lokale) opbouw van beleid en organisatie en aan de
versterking van de samenwerking tussen partners9.

In 2010 is in opdracht van het ministerie van BZK een zogenaamde nulmeting uitgevoerd
naar de bestuurlijke aanpak10. De focus lag daarbij op de stand van inrichting van de RIEC’s
en het bewustzijn, de kennis en expertise, de inzet van instrumenten en de samenwerking
bij gemeenten. Een belangrijke conclusie van dit onderzoek was dat in 2009 het bestuurlijk
bewustzijn van de (mogelijke) aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit nog laag was
(minder dan 40% van de gemeenten). Het beeld was in 2009 erg wisselend met betrekking
tot de vaststelling van beleid, de voorzieningen in de eigen organisatie, de samenwerking
en de feitelijke inzet van instrumenten. Daarbij stelden de onderzoekers vast dat grotere
gemeenten op deze punten de zaken vaker hebben geregeld dan kleinere gemeenten.

In de periode november 2012 tot en met mei 2013 hebben Arena Consulting en Pro Facto11
is in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van
het ministerie van Veiligheid en Justitie in beeld gebracht wat de stand van zaken in 2012
is. Het voorliggende rapport is daarvan het verslag.

5
6

Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2007
Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2008

7

Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2008, p. 6-8
Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur.
9
Ministerie van Justitie, 2008.
10
Twijnstra Gudde en CapGemini, 2010
11
www.arenaconsulting.nl en www.pro-facto.nl
8

14

25 september 2013

1.2

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Doel en vraagstelling

Het primaire doel van het onderzoek is het krijgen van inzicht in de stand van zaken in het
gemeentelijke beleid en organisatie van de bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit in 2012 en in de verschillen met 2009. Daarbij moet het onderzoek inzicht
geven in de opvattingen van gemeenten over de ondersteuning die de RIEC’s hebben
geboden bij de bestuurlijke aanpak. Dit ook met het oog op het beleid van het ministerie
van Veiligheid en Justitie inzake de toekomst van de bestuurlijke aanpak en de RIEC’s. De
vraagstelling is daarbij als volgt12:

1. Wat was ultimo 2012 de stand van zaken in de bestuurlijke aanpak door gemeenten?
a) Bewustzijn georganiseerde criminaliteit: in welke mate, voor welke
vormen/aspecten en voor welke thema’s waren gemeenten zich ultimo 2012
bewust van de (mogelijke) aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit?
b) Beleid en prioriteiten: In hoeverre hebben gemeenten beleid vastgesteld voor de
bestuurlijke aanpak en (inhoudelijke) prioriteiten gesteld?
c)

Organisatie en informatie: Hoe hebben gemeenten de organisatie en
informatievoorziening voor de bestuurlijke aanpak ingericht?

d) Samenwerking: met welke partners werkten gemeenten ultimo 2012 op welke
thema’s en op welke manieren samen bij het tegengaan van georganiseerde
criminaliteit? Op welke punten zijn de gemeenten wel en niet tevreden over deze
samenwerking met partners?
e) Inzet van instrumenten: welke instrumenten zetten gemeenten ultimo 2012 op
welke thema’s in tegen georganiseerde criminaliteit? Op welke punten zijn de
gemeenten wel en niet tevreden over het ingezette instrumentarium?
f)

Effectiviteit aanpak: hoe schatten gemeenten de effectiviteit van de bestuurlijke
aanpak in?

2. Wat zijn bij de gemeenten de verschillen tussen 2009 en 2012? Wat zijn de meer
specifieke verschillen in de bestuurlijke aanpak als het gaat om:
a) het bewustzijn van de (mogelijke) aanwezigheid georganiseerde criminaliteit;
b) de vaststelling van het beleid;
c)

de wijze (thema’s, manieren, mate) van samenwerking met partners;

d) de wijze (thema’s, manieren, mate) inzet van instrumenten?
e) In welke mate is het, op grond van bovenstaande, aannemelijk dat tussen 2009 en
2012 de gemeentelijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit werd versterkt?

12

T.o.v. de vraagstelling van WODC is deze aangevuld met de specifieke onderwerpen beleid, prioriteiten, organisatie, informatie en
effectiviteit.

15

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

3. Wat is op het moment van onderzoek de mening van de gemeenten over de
ondersteuning door de RIEC’s?
a) hoe ervaren de gemeenten de ondersteuning van de bestuurlijke aanpak van
georganiseerde criminaliteit door het RIEC?
b) op welke punten zijn de gemeenten wel en niet tevreden over deze ondersteuning
door het RIEC?
c)

wat is de mening van de gemeenten over de kosten-batenverhouding van de
ondersteuning door het RIEC?

d) wat verwachten de gemeente (nog) van de ondersteuning door het RIEC?

4. Welke algemene conclusies kunnen worden getrokken over stand van zaken in de
bestuurlijke aanpak en de rol van de RIEC’s daarin?
1.3

Centrale begrippen en afbakening

In het onderzoek en deze rapportage staat de bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit centraal.

Georganiseerde criminaliteit en verschijningsvormen
Onder georganiseerde criminaliteit wordt in dit rapport verstaan groepen van personen die
primair gericht zijn op illegaal gewin, systematisch misdaden plegen met ernstige gevolgen
voor de samenleving en die in staat zijn om deze misdragen op betrekkelijk effectieve wijze
af te schermen, in het bijzonder door de bereidheid te tonen fysiek geweld te gebruiken of
personen door corruptie uit te schakelen13. De in dit onderzoek is specifieker gekeken naar
de volgende verschijningsvormen (thema’s) van georganiseerde criminaliteit:
1. Mensenhandel en –smokkel;
2. Hennepteelt;
3. Misbruik vastgoed;
4. Machtsconcentraties;
5. Handhavingsknelpunten;
6. Witwassen;
7. Milieucriminaliteit;
8. 1% motorclubs.

De eerste acht thema’s zijn ook in de nulmeting over 2009 belicht en maken deel uit van
de landelijke prioriteiten bij de bestuurlijke aanpak. De twee laatste thema’s
(milieucriminaliteit en 1% motorclubs) zijn vanwege nieuwe prioriteiten in 2012
toegevoegd in de herhalingsmeting. In bijlage 2 staat een nadere uitleg bij deze thema’s.

13

Bunt, H. van der, C. Fijnaut, F. Bovenkerk en G.J. Bruinsma, De georganiseerde criminaliteit in Nederland, in: tijdschrift voor
Criminologie, 1996, nr. 2 p. 107.

16

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Bestuurlijke aanpak en instrumenten
De bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit is het geheel van activiteiten van
gemeenten gericht op het bestrijden, voorkomen, belemmeren en frustreren van criminele
activiteiten, al dan niet in samenwerking met andere partners in een (geïntegreerde)
aanpak14. Daarbij kan het bestuur een uiteenlopend palet van instrumenten en
bevoegdheden inzetten:
1. Toezicht en handhaving;
2. Sluiten en onteigening;
3. Preventieve instrumenten (zoals voorlichting en weigeren vergunning/subsidie);
4. Inzet Wet BIBOB;
5. Lokale invulling beleid (bijvoorbeeld bestemmingsplan);
6. Overige instrumenten (zoals opkopen panden, herstructurering).

In hoofdstuk 7 zijn deze instrumenten nader beschreven.

Het onderzoek richt zich op de gemeentelijke (bestuurlijke) aanpak van georganiseerde
criminaliteit. De stand van zaken van de aanpak door andere instanties (zoals politie,
bijzondere opsporingsdiensten, belastingdienst etc.) valt buiten de reikwijdte van het
onderzoek.

Aansluiting bij de nulmeting
Het onderzoek sluit inhoudelijk aan bij de nulmeting over 2009. De belangrijkste verschillen
zijn:
•

Toevoeging van de thema’s milieucriminaliteit en 1% motorclubs

•

Meer aandacht voor de organisatorische verankering van de bestuurlijke aanpak

•

Specifieke aandacht voor de gemeentelijke waardering van de RIEC’s

•

Enkele overige aandachtspunten

Er is gestreefd naar vergelijkbaarheid met de meting over 2009. Voor zover daar
beperkingen gelden op basis van de respons is dat nader toegelicht in hoofdstuk 10 en
bijlage 3.

Meting van percepties
Het onderzoek geeft de percepties van gemeenten weer als het gaat om de stand van
zaken en het functioneren van de RIEC’s. Er kunnen derhalve geen conclusies aan worden
verbonden over bijvoorbeeld het feitelijk voorkomen van georganiseerde criminaliteit of de
daadwerkelijke effectiviteit van de RIEC’s.

14

Zie onder meer Centrum voor Criminaliteitspreventie en veiligheid, Handboek bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit,
Utrecht, 2010.

17

25 september 2013

1.4

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Onderzoeksopzet

Het onderzoek is uitgevoerd in de periode november 2012 tot en met mei 2013, met als
belangrijkste instrument een digitale vragenlijst die onder alle gemeenten is uitgezet. In
bijlage 3 staat een uitvoerige verantwoording voor de wijze waarop het onderzoek is
uitgevoerd. We schetsen hier de belangrijke elementen.

Interviews
Het onderzoek is gestart met gesprekken met enkele gemeenten en RIEC’s. Dit ter reflectie
op de nulmeting (‘Wat zou bij de herhalingsmeting beter moeten’) en de inhoudelijke
uitwerking van de vragenlijst (‘Welke zaken moeten zeker aan de orde komen bij het in
beeld brengen van de stand van zaken en waaraan meten betrokkenen hun waardering
voor een RIEC af?’).

Reconstructie beleidstheorie
Om tot een samenhangende en logisch gestructureerde vragenlijst te komen is een
beknopte reconstructie van de beleidstheorie van de bestuurlijke aanpak uitgevoerd. Dit
houdt in dat in beeld is gebracht wat in theorie de belangrijkste (samenhangende) factoren
zijn die de effectiviteit van de bestuurlijke aanpak bepalen. Daarvoor is onder andere
gebruik gemaakt van de beleidsdocumenten en literatuur15 inzake de bestuurlijke aanpak
en de informatie uit de gesprekken. Op vergelijkbare wijze is in beeld gebracht wat de
factoren zijn die (naar verwachting) bepalen of een RIEC goed kan functioneren.

Operationalisering vragenlijst
Op basis van de factoren die naar voren zijn gekomen uit de reconstructie van de
beleidstheorie, is de hoofdstructuur van de vragenlijst bepaald. Deze is verder
geoperationaliseerd aan de hand van de vragenlijst van de nulmeting (met het oog op
vergelijkbaarheid), de geraadpleegde literatuur en de gevoerde gesprekken.

De digitale vragenlijst is voorgelegd aan de begeleidingscommissie en een aantal
gemeenten en RIEC’s. Dit heeft geleid tot een aantal technische en inhoudelijke
aanpassingen en verduidelijkingen. De boomstructuur van de definitieve vragenlijst is
bijgevoegd in bijlage 4.

Meting en respons
Op 27 november 2012 zijn alle gemeenten per e-mail uitgenodigd de digitale vragenlijst in
te vullen. Er is een aantal malen gerappelleerd. Bij het laatste rappel in januari 2013 is

15

Diverse stukken van de RIEC’s, het LIEC, het Ministerie van Veiligheid en Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
kamerstukken, onderzoeken e.d. zijn gebruikt bij de literatuurverkenning. In de literatuurlijst vindt u het overzicht van de gebruikte
literatuur.

18

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

gemeenten de mogelijkheid geboden een verkorte vragenlijst in te vullen. De vragenlijst is
afgesloten op 17 januari 2013.

Tabel: 1.1: Respons (totaal en per RIEC gebied) 2012 en 2009.

Noord Nederland

62

43

69%

42

Percentage
van totale
respons
98%

Oost-Nederland

81

55

68%

40

73%
70%

Respons per RIEC

Totale
populatie

Respons
absoluut

Respons
percentage

Waarvan ook
in de
nulmeting

Midden-Nederland

41

33

80%

23

Noord-Holland

40

27

68%

25

93%

Amsterdam-Amstelland

6

5

83%

5

100%

Haaglanden/Hollands Midden

34

28

76%

25

89%

Rotterdam

19

15

79%

15

100%

Zuid-Holland Zuid

19

13

68%

10

77%

Zuid-West Nederland

39

31

79%

28

90%

Oost Brabant

41

32

78%

30

94%

Limburg

33

31

94%

28

90%

Totaal

415

313

75%

271

87%

Uiteindelijk hebben 313 gemeenten de vragenlijst16 ingevuld. Dit is een respons van 75%.
Deze is iets lager dan bij de nulmeting (84%). De resultaten van de bevraging zijn
representatief voor alle gemeenten in Nederland. Alleen bij de vragen over samenwerking
was de respons te laag om meer algemeen geldige uitspraken te doen. In bijlage 3 is een
uitvoerige verantwoording gegeven voor de representativiteit van de respons..

Analyse
De gegevens zijn geanalyseerd met een statistisch pakket (SPSS). Voor de stand van zaken
in 2012 gaat het om beschrijvende statistieken voor de gehele steekproef en voor een
onderverdeling van de gemeenten naar grootte en naar RIEC-regio. De vergelijking tussen
2012 en 2009 heeft zowel op rapport- als op respondentniveau plaatsgevonden. Het eerste
betekent dat we de uitkomsten uit het rapport over 2009 hebben gelegd naast de
uitkomsten van de meting over 2012. Aangezien de respondenten over 2009 niet geheel
gelijk zijn aan die van 2012, is ook een analyse uitgevoerd over de gemeenten die wel in
beide steekproeven voorkomen. In de dataset is daartoe een koppeling gemaakt op
respondentniveau voor zover gemeenten in de meting van 2009 én 2012 voorkwamen (dit
betreft 271 gemeenten). Daarnaast is een aantal correlatieanalyses uitgevoerd om zicht te
krijgen op de samenhang tussen de factoren uit de beleidstheorie (zie ook hoofdstuk 2).

De uitkomsten van de analyses en eerste reflecties daarop van de onderzoekers zijn
voorgelegd aan de begeleidingscommissie en tijdens een tweetal expertmeetings aan
respectievelijk de hoofden RIEC en het ministerie van V&J en aan medewerkers van onder
andere gemeenten. In bijlage 5 is een overzicht gegeven van de deelnemers van deze

16

Originele en verkorte vragenlijst.

19

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

bijeenkomsten. Op basis daarvan is een definitieve analyse gemaakt en de eindrapportage
opgesteld.
1.5

Leeswijzer

De rapportage is opgebouwd uit vijf delen en volgt qua structuur in grote lijnen de
vraagstelling.

Conceptueel kader
Deel I gaat in op de achtergrond van de bestuurlijke aanpak en de beleidstheorie voor
zover het om de effectiviteit van de aanpak gaat. Centraal staan de factoren die van
invloed (moeten) worden geacht op het functioneren van de bestuurlijke aanpak en de
RIEC’s. De reconstructie is gebruikt als onderzoeksmodel voor de vragenlijst en de analyse.

Deel II: stand van zaken 2012 (onderzoeksvraag 1)
Deel II geeft een antwoord op de eerste onderzoeksvraag: “Wat was ultimo 2012 de stand
van zaken in de bestuurlijke aanpak door gemeenten?” Daarbij komen aan de orde het
bestuurlijk bewustzijn van criminaliteit (hoofdstuk 3), beleid en prioriteiten van gemeenten
(hoofdstuk 4), de gemeentelijke organisatie en informatievoorziening (hoofdstuk 5), de
samenwerking (hoofdstuk 6), de inzet van instrumenten (hoofdstuk 7) en de inschatting
van de effectiviteit door gemeenten (hoofdstuk 8).

Deel III: Vergelijkende analyses (onderzoeksvraag 2)
Deel IV bevat een aantal nadere analyses. Om te beginnen wordt in hoofdstuk 9 een
vergelijking gemaakt van de gemeenten in de verschillende RIEC-regio’s: zijn er verschillen
tussen de gemeenten in de diverse regio’s? In hoofdstuk 10 wordt de stand van zaken in
2012 vergeleken met die in 2009 (onderzoeksvraag 2).

Deel IV: waardering RIEC’s (onderzoeksvraag 3)
Hoofdstuk 11 gaat in op onderzoeksvraag 3: “Wat is op het moment van onderzoek de
mening van de gemeenten over de ondersteuning door de RIECs?”.

Deel V: slotbeschouwing (onderzoeksvraag 4)
Het rapport sluit in deel V af met een slotbeschouwing (hoofdstuk 12). Achtereenvolgens
worden de onderzoeksvragen samenvattend beantwoord, hierop gereflecteerd vanuit
enkele nadere analyses en ontwikkelingen en worden slotconclusies getrokken.

Bijlagen
De bijlagen bevatten een overzicht van de gebruikte literatuur (bijlage 1), de
verschijningsvormen van criminaliteit (bijlage 2), een uitvoerige onderzoeksverantwoording

20

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

(bijlage 3), de boomstructuur van de vragenlijst (bijlage 4), de geïnterviewde personen en
deelnemers aan werksessies (bijlage 5), de respons op de vragenlijst (bijlage 6), enkele
nadere analyses (bijlagen 7 en 8), de samenstelling van de begeleidingscommissie (bijlage
9) en een lijst met afkortingen (bijlage 10).

Als onderlegger van de rapportage is een tabellenboek opgesteld. Hierin zijn de gebruikte
vragenlijst, de respons en gedetailleerde tabellen opgenomen. Dit tabellenboek is ter
inzage bij het WODC beschikbaar.

21

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

DEEL I: Conceptueel kader

22

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

2 Beleidstheorie
2.1

Inleiding

Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven heeft er een beknopte reconstructie plaatsgevonden
van de beleidstheorie van de bestuurlijke aanpak en de rol van de RIEC’s daarin. Meer
specifiek rond de vraag welke factoren bepalen of een bestuurlijke aanpak van de grond
komt en effectief kan zijn en welke factoren het oordeel van gemeenten over RIEC’s
beïnvloeden. Deze reconstructie is gebruikt als onderzoeksmodel om tot een vanuit het
beleid en uitvoeringspraktijk gezien logisch opgebouwde vragenlijst te komen.

In dit hoofdstuk wordt deze reconstructie inhoudelijk nader toegelicht. In paragraaf 2.2
schetsen we om te beginnen kort wat de beleidsmatige motieven zijn voor (het bevorderen
van) een bestuurlijke aanpak en hoe de bestuurlijke aanpak en de RIEC’s beleidsmatig zijn
verankerd. In paragraaf 2.3 gaan we nader in op de reconstructie van de beleidstheorie
van de bestuurlijke aanpak. Meer specifiek de factoren die een rol spelen bij het van de
grond komen van een bestuurlijke aanpak. In paragraaf 2.4 gaan we specifieker in op de
factoren een rol (kunnen) spelen bij de waardering die gemeenten hebben voor RIEC’s. We
sluiten in paragraaf 2.5 af met een korte samenvatting.
2.2

Beleidsmatige verankering bestuurlijke aanpak en RIEC’s

De historie van de bestuurlijke aanpak voert terug tot de nota ‘De georganiseerde
criminaliteit in Nederland’ uit 199217. Daar wordt voor het eerst beleidsmatig vastgelegd
dat het bestuur risico’s loopt de vermenging van de onder- en bovenwereld (onbedoeld) te
faciliteren. Dit heeft enerzijds geleid tot meer aandacht voor integriteit binnen het
openbaar bestuur zelf. Anderzijds heeft dit geleid tot de ontwikkeling van nieuwe
instrumenten voor het bestuur, waaronder de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen
door het openbaar bestuur (Wet Bibob)18.

Het bevorderen van de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit is vanaf 2007
beleidsmatig verankerd in het programma ‘Bestuurlijke aanpak van georganiseerde
misdaad’ (hierna: het programma), een onderdeel van het kabinetsprogramma ‘Veiligheid
begint bij voorkomen’19. Het Plan van aanpak ‘Georganiseerde misdaad’ (hierna: het plan
van aanpak) geeft nadere invulling aan de in het programma beoogde versterking van de
bestuurlijke aanpak20.

17

TK 1992-1993, 22 838, nr. 5
Zie voor een nadere toelichting op de achterliggende geschiedenis onder meer W. Huisman, Gemeenten en de strijd tegen de
georganiseerde misdaad, in: Tijdschrift voor veiligheid, 2010, nr. 3, p.45-59.
19
TK 2007-2008, 28 684, nr. 119.
20
TK 2007-2008, 29 911, nr. 10.
18

23

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

In dit beleid wordt benadrukt dat samenwerking tussen instanties en de samenhang van
verschillende interventievormen essentieel is voor een effectieve aanpak van
georganiseerde criminaliteit21. Daarbij wordt de betrokkenheid van het lokale bestuur als
belangrijke voorwaarde genoemd omdat georganiseerde misdaad vrijwel altijd wortels
heeft op lokaal niveau. Het lokale bestuur, in het bijzonder de burgemeester, speelt in die
visie een belangrijke (coördinerende) rol. Zowel bij het tot stand komen van de
samenwerking tussen overheidsinstanties (bijvoorbeeld via het driehoeksoverleg) en het
delen van informatie als bij de afstemming bij het feitelijk optreden.22

Het programma en plan van aanpak bevatten zowel expliciete als impliciete aannames over
factoren die van invloed zijn op het van de grond komen van een bestuurlijke aanpak bij
een gemeente23. Een expliciete aanname is bijvoorbeeld dat een bestuurlijke aanpak alleen
van de grond komt als het bestuur zich voldoende bewust is van de aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit.24 Andere aannames, bijvoorbeeld over de lokale organisatie
zijn niet of veel minder expliciet gemaakt. Bijvoorbeeld als het gaat over de inrichting van
de organisatie (‘wat zijn de minimumeisen wil een bestuurlijke aanpak slagen?), de wijze
van informatiebeheer of kwaliteitsborging.

In het plan van aanpak wordt geconstateerd dat in 2007 het bestuurlijk bewustzijn van de
aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit bij veel gemeenten nog ontbreekt. Daardoor
zijn er ook onvoldoende organisatorische voorzieningen – zoals voldoende capaciteit,
kennis en kunde – om uitvoering te geven aan een bestuurlijke aanpak.25 Feitelijk komt
rond 2007 de bestuurlijke aanpak vooral in grotere gemeenten van de grond. De
beleidsmatig aanname is dat bij het ontbreken van een dekkende landelijke aanpak
criminelen uitwijken naar gemeenten zonder bestuurlijke aanpak. Om dit zogenaamde
‘waterbedeffect’ tegen te gaan zijn Regionale Informatie en Expertise Centra (hierna:
RIEC’s) in het leven geroepen die een meer structurele bestuurlijke aanpak door alle
gemeenten moeten bevorderen.26 Inmiddels is er een landelijk dekkend stelsel van tien
RIEC’s en een landelijke koepel, het Landelijk Informatie en Expertise Centrum (LIEC)27.
2.3

Reconstructie beleidstheorie effectiviteit bestuurlijke aanpak

Het onderzoek brengt de stand van zaken in de bestuurlijke aanpak bij gemeenten in
beeld. Deze stand van zaken kan aan meerdere zaken worden afgemeten. In de nulmeting
is vooral gekeken naar het bestuurlijk bewustzijn, de samenwerking en de inzet van
instrumenten. De bestuurlijke aanpak behelst echter meer. Zo zal de organisatie van de
21
22

Ministerie van BZK, Bestuurlijke aanpak georganiseerde misdaad, Den Haag, 2008, p. 6
Idem.

23

Idem
Idem, p. 22.
25
Idem, p. 11.
26
Idem.
27
www.riec.nl.
24

24

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

gemeente erop ingericht moeten zijn om instrumenten ook daadwerkelijk in te zetten en
afstemming met partners mogelijk te maken. Dat houdt in dat er bijvoorbeeld voldoende
capaciteit en deskundigheid moet zijn, dat er iemand in de organisatie aanwezig is die
verantwoordelijk is voor de coördinatie en dat er iets is geregeld voor de informatieuitwisseling. Om te waarborgen dat de meting van de stand van zaken valide is (‘de juiste
dingen worden gemeten’) heeft beperkte reconstructie van beleidstheorie van de
bestuurlijke aanpak plaatsgevonden. Deze is toegespitst op de kenmerken van gemeenten
die op basis van de beleidsdocumenten, literatuur en geïnterviewde gemeenten en RIEC’s
van invloed zijn op het van de grond komen en effectief zijn van een bestuurlijke aanpak.

Deze reconstructie heeft geleid tot zes factoren die in figuur 2.1 zijn samengevat28.

Figuur 2.1: reconstructie kenmerken die het van de grond komen en de effectiviteit bestuurlijke
aanpak bepalen

1. Bestuurlijk bewustzijn aanwezigheid georganiseerde criminaliteit
Een eerste factor die bepaalt of een bestuurlijke aanpak van de grond komt, is het
bestuurlijk bewustzijn van de aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit. De
beleidsmatige aanname is dat in (vrijwel) elke gemeente vormen of vertakkingen van
georganiseerde criminaliteit aanwezig zijn of dat daar een potentiële voedingsbodem voor
aanwezig is29. Georganiseerde criminaliteit kan schade toebrengen aan of risico’s met zich
meebrengen voor de lokale gemeenschap. Bijvoorbeeld het onbedoeld faciliteren van
criminelen door (onbedoeld) een vergunning te verlenen voor een horecagelegenheid of het
toenemen van het gevoel van onveiligheid door met georganiseerde criminaliteit
samenhangend geweld.

2. Erkenning gemeentelijke rol
Gemeenten kunnen een rol spelen in het terugdringen en bestrijden van georganiseerde
criminaliteit en zij beschikken daarvoor over instrumenten. Gedacht kan worden aan de

28

Op basis van de uitgezette vragenlijst is aanvullend op het onderzoek een toetsing van deze beleidstheorie uitgevoerd. Op basis van de
aangetroffen correlaties moet de beleidstheorie indicatief empirisch houdbaar worden geacht. In bijlage 7 staan de resultaten van deze
toetsing.
29
Ministerie van BZK, Bestuurlijke aanpak georganiseerde misdaad, Den Haag, 2008, p. 5

25

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

bevoegdheid tot het verlenen, weigeren of intrekken van vergunningen, toezicht en
handhaving, etc. Een tweede voorwaarde is dan wel dat de gemeente erkent dat ze een rol
heeft in de aanpak van georganiseerde criminaliteit.

3. Bestuurlijke verankering
Een derde factor die volgens de betrokkenen bepaalt of de bestuurlijke aanpak goed van de
grond kan komen is de bestuurlijke (beleidsmatige) verankering. Dit kan gaan om
inhoudelijke prioriteiten zoals terugdringen specifieke verschijningsvormen van
mensenhandel. Dit kan ook om meer algemene doelstellingen gaan zoals de intensivering
van de inzet van instrumenten of het versterken van de samenwerking. Of over specifiek
beleid inzake Bibob. Het hebben vastgesteld van beleid – of de bestuurlijke aanpak vast
hebben gelegd in een collegeprogramma – kan ook indicatie zijn dat gemeenten zich
bewust zijn van de problematiek en hun rol.

4. Organisatorische verankering
Een vierde voorwaarde is dat de gemeentelijke organisatie voldoende geëquipeerd is om
een bestuurlijke aanpak te kunnen realiseren. Dat betekent bijvoorbeeld dat de gemeente
beschikt over voldoende capaciteit en expertise (juridisch, criminologisch, thematisch,
strafrechtelijk etc.) en voorzieningen heeft voor het informatiebeheer en de informatieuitwisseling.

5. Samenwerking
Samenwerking bij de afstemming en informatie-uitwisseling wordt in het plan van aanpak
als één van de succesfactoren voor een effectieve en efficiënte aanpak genoemd.30
Samenwerking is vooral van belang vanwege het schaalniveau van bepaalde vormen van
criminaliteit (slagvaardige aanpak, voorkomen waterbed-effect), specifieke expertise die
moet worden gemobiliseerd en het inzetten van instrumenten of bevoegdheden waar de
gemeente zelf niet over beschikt.

6. Feitelijk inzetten instrumenten
Cruciaal is tot slot dat systematisch uitvoering wordt gegeven aan het beleid. Dit is
enerzijds van belang omdat alleen een systematische, structurele en met partners
afgestemde inzet van instrumenten op termijn barrières zal opwerpen tegen
georganiseerde criminaliteit. Aan de andere kant is een systematische toepassing ook nodig
om als gemeente voldoende ervaring op te doen en te kunnen blijven innoveren.

30

Ministerie van BZK, Bestuurlijke aanpak georganiseerde misdaad, Den Haag, 2008, p. 6

26

25 september 2013

2.4

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Reconstructie factoren waaraan waardering RIEC wordt afgemeten

Een specifiek onderdeel van het onderzoek is het inzichtelijk maken van de gemeentelijke
waardering voor de RIEC’s. In de nulmeting is hier niet naar gevraagd, omdat de RIEC’s
toen nog maar net bestonden. Ook hier heeft op basis van de beleidsdocumenten,
literatuur en geïnterviewden een reconstructie plaatsgevonden van de factoren waaraan
gemeenten hun oordeel (kunnen) afmeten. Dit heeft geleid tot zes factoren:
1. de bekendheid met het RIEC
2. de opvatting van de gemeenten over de rol van het RIEC bij de bestuurlijke aanpak
3. de waardering van gemeenten voor de organisatie van het RIEC
4. de waardering van de gemeenten voor de voorzieningen bij het RIEC
5. de waardering van de gemeenten voor de werkwijze en diensten van het RIEC
6. de waardering van de gemeenten voor de toegevoegde waarde en kosten-batenverhouding van het RIEC

1. Bekendheid met RIEC’s
Een eerste factor is de bekendheid met het RIEC en haar plannen (prioriteiten). Onbekend
maakt onbemind en de aanname is dan ook dat als een gemeente niet goed bekend of
onbekend is met het RIEC deze gemeente het RIEC lager waardeert.

2. Rolverwachting RIEC
De RIEC’s hebben meerdere rollen bij de bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit. In de brief aan de Tweede Kamer van 25 augustus 2011 geeft de minister van
Veiligheid en Justitie aan dat de RIEC’s met name vier taken hebben:
•

Vergroten bestuurlijk bewustzijn.

•

Vergroten kennis en kunde bij gemeenten.

•

Ondersteunen bij inrichting, implementatie en verbetering informatiepositie.

•

Ondersteunen bij versterking regionale samenwerking.

Bij de instelling van de RIEC’s is niet een vast format voorgeschreven en in de praktijk zijn
er accentverschillen in rollen en taken tussen de RIEC’s waarneembaar. Onduidelijkheid bij
gemeenten over de rol van het RIEC kan van invloed zijn op de waardering van het RIEC,
ook bijvoorbeeld omdat sprake kan zijn van irreële verwachtingen.

3. Organisatiekenmerken RIEC
Wil een RIEC goed kunnen functioneren dan is onder meer voldoende capaciteit en
deskundigheid nodig. Bij het laatste gaat het niet alleen om inhoudelijke deskundigheid
maar bijvoorbeeld ook om lokale kennis. Capaciteit moet bovendien ook feitelijk
beschikbaar zijn voor de gemeenten op het moment dat zij daar behoefte aan hebben. De

27

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

mate waarin capaciteit feitelijk beschikbaar is, of de expertise overeenkomt met wat een
gemeente nodig heeft, zal van invloed zijn op de waardering.

4, Voorzieningen bij het RIEC
Het RIEC biedt ondersteuning aan gemeenten in de vorm van informatie en hulpmiddelen.
De bruikbaarheid en toegankelijkheid van de informatie van het RIEC zijn van invloed op de
waardering door gemeenten. Dat is eveneens het geval met betrekking tot de kwaliteit van
hulpmiddelen als handreikingen, draaiboeken, voorbeelden, contactinformatie etc.

5. Werkwijze en adviezen/diensten
De werkwijze van het RIEC, dat wil zeggen zaken als de bereikbaarheid, de proactieve
houding, de responsiviteit (snelheid van reageren) of de bestuurlijke sensibiliteit kunnen
van invloed zijn op de waardering. Hetzelfde geldt voor de mate waarin gemeenten
adviezen duidelijk en/of bruikbaar vinden en of adviezen juist blijken. Het gaat daarbij niet
alleen om adviezen in concrete situaties (‘hoe zet ik een instrument effectief in?’) maar ook
om adviezen over hoe je de bestuurlijke aanpak het beste zou kunnen organiseren.

6. Toegevoegde waarde en kosten-baten
Gemeenten dragen bij aan de kosten van het RIEC. De kosten-batenverhouding, de balans
tussen de kosten in tijd en geld enerzijds en de toegevoegde waarde van de RIEC’s voor de
gemeenten anderzijds, zal naar verwachting van invloed zijn op de waardering voor de
RIEC’s van gemeenten.
2.5

Samenvattende bevindingen

In dit hoofdstuk is kort de achtergrond van de bestuurlijke aanpak en de RIEC’s geschetst.
Daarnaast is er een beknopte reconstructie gemaakt van de beleidstheorie inzake de
bestuurlijke aanpak, toegespitst op de kenmerken van gemeenten die (kunnen) bepalen of
de aanpak van de grond komt en effectief kan zijn. We hebben daarbij uiteindelijk zes
samenhangende clusters van variabelen opgesteld. Daarnaast is een reconstructie gemaakt
van factoren waaraan de waardering voor de RIEC’s kan worden afgemeten. De
reconstructies zijn uitgevoerd aan de hand van diverse beleidsdocumenten inzake
bestuurlijke aanpak en RIEC’s, gesprekken met enkele gemeenten en RIEC’s en overige
literatuur. De reconstructies zijn gebruikt als onderzoeksmodel voor de opbouw van de
vragenlijst in het onderzoek, de analyses en de rapportage.

28

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

DEEL II: Stand van zaken 2012

29

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

3 Bewustzijn van criminaliteit
3.1

Inleiding

In dit tweede deel van de rapportage worden de resultaten over de stand van zaken in
2012 van de bestuurlijke aanpak beschreven. Het deel bestaat uit zeven hoofdstukken.
Eerst wordt in voorliggend hoofdstuk de stand van zaken wat betreft het bewustzijn van en
zicht op criminaliteit beschreven. Vervolgens komen in de achtereenvolgende hoofdstukken
de gemeentelijke rolopvatting inzake de bestuurlijke aanpak, de bestuurlijke verankering,
de organisatorische verankering, de samenwerking, de inzet van instrumenten en de
inschatting van de effectiviteit aan de orde.

Een eerste voorwaarde voor (het
van de grond komen van) een
(bestuurlijke) aanpak van
georganiseerde criminaliteit is een
zekere notie van en zicht op de
aanwezigheid van deze criminaliteit. Alhoewel een exact beeld vaak moeilijk te geven is –
crimineel gedrag onttrekt zich willens en wetens aan het zicht – kunnen er wel indicaties
zijn voor een de aanwezigheid van (georganiseerde) criminaliteit. Om een beeld te krijgen
van de mate waarin gemeenten zich bewust zijn van de aanwezigheid en het karakter van
organiseerde criminaliteit binnen hun grenzen, zijn hen de volgende vragen voorgelegd:
1. Is er volgens u binnen de gemeentegrenzen georganiseerde criminaliteit aanwezig?
2. Zo ja, heeft u zicht op de verschijningsvormen (thema’s) daarvan en op welke
schaalniveau de georganiseerde criminaliteit speelt?
3. Hoe schat u in uw gemeente de (potentiële) impact in van georganiseerde
criminaliteit?
3.2

Aanwezigheid georganiseerde criminaliteit volgens de gemeenten

De gemeenten is gevraagd of zij vermoeden dat georganiseerde criminaliteit aanwezig is
binnen de gemeentegrenzen en zo nee, waardoor dat volgens hen komt.

30

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 3.1: Percentage gemeenten naar aanwezigheid georganiseerde criminaliteit binnen de
gemeentegrenzen (N = 313)

"Komt er georganiseerde criminaliteit voor binnen uw
gemeentegrenzen?"
ja

waarschijnlijk wel

waarschijnlijk niet

nee

2%
14%

27%

57%

84% gemeenten vermoedt voorkomen georganiseerde criminaliteit
Van de gemeenten geeft ruim 27% aan dat er met zekerheid en 57% dat er naar aller
waarschijnlijkheid georganiseerde criminaliteit voorkomt binnen de gemeentegrenzen.

Kleine gemeenten vermoeden minder vaak georganiseerde criminaliteit
Van de gemeenten geeft 16% aan dat er (waarschijnlijk) geen georganiseerde criminaliteit
voorkomt. De laatste groep bestaat voor ruim 60% uit gemeenten met minder dan 25.000
inwoners. Van de circa 15% van de gemeenten die denken dat er (waarschijnlijk) geen
georganiseerde criminaliteit voorkomt, geeft ruim de helft aan dat dit nooit is onderzocht.
De overige verklaren het (waarschijnlijke) niet aanwezig zijn van georganiseerde
criminaliteit met redenen als ‘ontbreken aantrekkelijke omstandigheden voor criminaliteit’
(zoals bijvoorbeeld de afwezigheid van prostitutiebedrijven e.d.), ‘sociale controle’ en
‘actief beleid’.

Kleinere gemeenten onzeker over aanwezigheid georganiseerde criminaliteit
Verreweg de grootste groep respondenten, ruim 70%, is niet helemaal zeker of er
georganiseerde criminaliteit voorkomt. Dit betreft met name de kleinere gemeenten
(waaronder 80% van de gemeenten met minder dan 25.000 inwoners). Van de gemeenten
boven de 50.000 inwoners is slechts een derde hier onzeker over.
3.3

Verschijningsvormen van criminaliteit

Georganiseerde criminaliteit kan allerlei vormen aannemen. In het onderzoek is de
gemeenten die hebben aangegeven dat er (waarschijnlijk) georganiseerde criminaliteit
aanwezig is, gevraagd of ze behalve een algemeen vermoeden ook meer concreet zicht

31

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

hebben op de verschijningsvorm van de georganiseerde criminaliteit31, ook wel thema
genoemd, die (waarschijnlijk) aanwezig is.
Figuur 3.2: Percentage gemeenten naar zicht op aanwezigheid van specifieke vormen van
georganiseerde criminaliteit (N = 264)

"Heeft u er zicht op of er georganiseerde criminaliteit in uw
gemeente voorkomt?"
geen zicht op

wel zicht op

Mensenhandel

67%

33%

Hennep 5%

96%

Misbruik vastgoed

70%

Machtsconcentraties
Handhavingsknelpunten

79%
33%

21%
67%

Witwassen

68%

Milieucriminaliteit
1% motorclubs

30%

32%

49%
24%

51%
76%

Specifiek zicht op criminaliteit wisselt per verschijningsvorm en gemeentegrootte
De mate waarin gemeenten zicht hebben op de aanwezigheid van de specifieke vormen van
georganiseerde criminaliteit32 varieert. Gemeenten hebben vooral zicht op hennepteelt
(96% heeft zicht), handhavingsknelpunten (67% heeft zicht) en motorclubs (76% heeft
zicht). Van de gemeenten geeft 70-80% aan geen zicht te hebben op de specifieke
aanwezigheid van mensenhandel, misbruik van vastgoed en witwaspraktijken. De helft van
de gemeenten heeft zicht op de aanwezigheid van milieucriminaliteit.

31

De verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit wordt in de rapportage ook ‘thema’ van georganiseerde
criminaliteit genoemd. Een toelichting op de verschijningsvormen (ofwel thema’s) vindt u in de bijlage met centrale
begrippen van dit rapport.
32
Een toelichting op de genoemde thema’s staat in de bijlage centrale begrippen.

32

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Het gemeentelijke zicht op verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit varieert
naar gemeentegrootte. Gemeenten met meer dan 50.000 inwoners hebben voor wat
betreft mensenhandel, misbruik van vastgoed en witwaspraktijken vaker zicht op de
aanwezigheid ervan dan kleinere gemeenten. De gemeenten tot 15.000 inwoners hebben
vergeleken met andere gemeenten het minst zicht op mensenhandel,
handhavingsknelpunten, milieucriminaliteit en motorclubs.

Figuur 3.3: Percentage gemeenten naar intensiteit van het voorkomen van specifieke
verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit

"Met welke intensiteit komen specifieke vormen van
georganiseerde criminaliteit in uw gemeente voor?"
Komt niet voor

Komt incidenteel voor

Meerdere incidenten per jaar

Permanente problematiek

Mensenhandel (n= 88)

14%

Hennep (n = 252)

0%

Misbruik vastgoed (n = 80)

6%

Machtsconcentraties (n = 55)
Handhavingsknelpunten (n = 177)
Witwassen (n = 85)
Milieucriminaliteit (n = 135)
1% motorclubs (n = 199)

65%
31%

15%
22%

47%
60%

23%

11%

38%

44%
15%

61%

6%

64%

12%

9%

9%

20%

5%

19%
74%

68%

7%

12%
11% 3%

22%

3% 8%

Vooral hennepteelt structurele problematiek bij vrijwel alle gemeenten
Bij de gemeenten die zicht hebben op de aanwezigheid van specifieke vormen van
criminaliteit is het beeld als volgt. Machtsconcentraties en motorclubs gerelateerde
criminaliteit is bij respectievelijk 44% en 68% van de gemeenten afwezig. Voor zover wel
aanwezig gaat het meestal om incidentele gevallen (38% en 22%) en in een klein aantal
gevallen (8% en 9%) om permanente problematiek.

Voor zover gemeenten daar zicht op hebben, zijn overige vormen van criminaliteit bij meer
dan 85% van de gemeenten aanwezig. Met uitzondering van de aan hennepteelt

33

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

gerelateerde criminaliteit, gaat het daarbij in meer dan 60% om incidentele gevallen. Bij de
hennepteelt geeft 69% van de gemeenten die zicht hebben op hennepteelt aan dat sprake
is van meerdere incidenten per jaar of een structurele problematiek.
3.4

Schaalniveau georganiseerde criminaliteit

De gemeenten is gevraagd op welke schaal de verschillende vormen van georganiseerde
criminaliteit naar hun waarneming aanwezig zijn. Dit vanuit de veronderstelling dat
georganiseerde criminaliteit zich vaak niet zal beperken tot de lokale schaal en de vraag of
gemeenten daar zicht op hebben.

Met uitzondering van hennepteelt weinig zicht op schaalniveau criminaliteit
Met uitzondering van de hennepteelt hebben de meeste gemeenten minder vaak zicht op
het schaalniveau van de in de gemeente aanwezige criminaliteit. Bij
handhavingsknelpunten, milieucriminaliteit en motorclubs is dit 50% tot ruim 60% van de
gemeenten. Bij mensenhandel, misbruik vastgoed, machtsconcentraties en
witwaspraktijken heeft 75% of meer van de gemeenten geen zicht op het schaalniveau.

Figuur 3.4: Percentage gemeenten naar schaalniveau van het voorkomen van specifieke
verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit

"Op welk schaalniveau spelen specifieke vormen van
georganiseerde criminaliteit in uw gemeente zich af?"
Vooral op 1 plek

Meerdere locaties in de gemeente

Regionale vertakkingen

Landelijke/internationale vertakkingen

Mensenhandel (n= 56)

21%

29%

Hennep (n = 207)

1%

77%

Misbruik vastgoed (n = 56)

7%

64%

Machtsconcentraties (n = 33)

39%

Handhavingsknelpunten (n = 213)

16%

Witwassen (n = 226)

13%

Milieucriminaliteit (n = 219)
1% motorclubs (n = 132)

21%

29%
15%
20%

30%

15%

75%
17%
83%
61%

9%
15%
7% 2%

57%

8%

6%

13%
4% 5%

16%

5%

18%

34

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Georganiseerde criminaliteit in ogen gemeenten vooral op lokale schaal
Het beeld van gemeenten is dat alle vormen van criminaliteit voor het grootste deel een
lokale aangelegenheid zijn. Vooral milieucriminaliteit (83%), hennepteelt (77%) en
handhavingsknelpunten (75%) worden als lokale vormen van criminaliteit gezien.
Belangrijkste uitzondering is mensenhandel. Daarvan geeft 50% van de gemeenten aan dat
er regionale en landelijke/internationale vertakkingen zijn.
3.5

Verwachte impact georganiseerde criminaliteit op lokale gemeenschap

Aan de gemeenten is ook de vraag gesteld of zij in hun gemeente effecten zien van de
verschillende vormen van georganiseerde criminaliteit en, zo ja, wat volgens hen de
maatschappelijke effecten daarvan in de gemeente zijn.

Figuur 3.5: Percentage gemeenten naar inschatting of er zichtbare effecten zijn van specifieke vormen
van georganiseerde criminaliteit.

"Zijn er in uw gemeente zichtbare effecten van de aanwezigheid
van specifieke vormen van georganiseerde criminaliteit?"
Geen zichtbare effecten

Wel zichtbare effecten

Mensenhandel (n = 224)2
Hennep (n = 235)2

72%
24%

28%
76%

Misbruik vastgoed (n = 230)2

73%

27%

Machtsconcentraties (n = 212)2

76%

25%

Handhavingsknelpunten (n = 211)

43%

57%

Witwassen (n = 231)

75%

25%

Milieucriminaliteit (n = 222)

57%

43%

1% motorclubs (n = 122)

61%

39%

Ruim 70% van de gemeenten geeft aan dat mensenhandel, misbruik van vastgoed en
witwassen geen direct zichtbare effecten heeft op de lokale samenleving. Dit geldt ook voor
ruim 50% van de gemeenten als het gaat om milieucriminaliteit. Het meest zichtbaar zijn
de effecten van hennepteelt (ruim 75% van de gemeenten) en in iets mindere mate
handhavingsknelpunten (bijna 60% van de gemeenten).

35

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 3.6: Inschatting gemeenten van aard impact van specifieke verschijningsvormen van
georganiseerde criminaliteit (per thema percentage gemeenten dat betreffende impact ziet).

"Voor zover u effecten ziet van de aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit, wat zijn deze effecten?" (meer
antwoorden mogelijk)
2%

9%
22%
26%

Mensenhandel/smokkel (n = 224)
5%

Hennep (n = 235)

Misbruik vastgoed (n = 230)

14%
13%
22%
20%

2%
5%

2%
2%

20%

59%
63%

14%
17%
9%

16%
10%

Machtsconcentraties (n = 212)

9%
8%
6%
4%
8%
8%

Reputatieschade gemeente
Financiële schade
Aantasting vrijheid

15%

Aantasting integriteit

Handhavingsknelpunten (n = 211)

27%

16%

7%
6%

Ontwrichting buurt of wijk
Overlast en verloedering

18%

39%
37%

Gevoel onveiligheid

13%
18%

Witwassen (n = 231)

2%
2%
5%
7%
9%

14%
Milieucriminaliteit (n = 222)

1%
2%
5%

27%

11%
4%
1% motorclubs (n = 122)

9%
7%
6%

24%

21%

17%

34%

36

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

63% van de gemeenten geeft aan dat de impact van hennepteelt met name een gevoel van
onveiligheid betreft en 59% heeft ook aangegeven dat dat om lokale overlast en
verloedering gaat. In mindere mate zien gemeenten (ruim 20%) ook een mogelijke
ontwrichting van de buurt, financiële schade of reputatieschade voor de gemeente. Bij
handhavingsknelpunten is het patroon vergelijkbaar, zij het dat het gevoel van onveiligheid
en overlast bij 39% van de gemeenten speelt en dat mogelijke reputatieschade door meer
gemeenten wordt gevreesd (27%). Bij hennepteelt wordt in een aantal gevallen ook
brandonveiligheid genoemd.

Bij mensenhandel is volgens de gemeenten vooral aantasting van de persoonlijke integriteit
(26%) en vrijheid (22%) in het geding. Bij misbruik vastgoed, witwassen en
milieucriminaliteit zien de gemeenten vooral risico’s als het gaat om financiële schade en
reputatieschade voor de gemeente.
3.6

Samenvattende bevindingen

84% van gemeenten vermoedt dat er in 2012 (waarschijnlijk) vormen van georganiseerde
criminaliteit in de gemeente aanwezig zijn. Het zicht op de aanwezigheid van specifiekere
vormen van georganiseerde criminaliteit wisselt per gemeente. Op criminaliteit rond
hennepteelt, handhavingsknelpunten en motorclubs denken de meeste gemeenten redelijk
tot goed zicht te hebben. Op de overige thema’s geven alleen de gemeenten met meer dan
50.000 inwoners aan redelijk zicht te hebben. Gemeenten tot 15.000 inwoners zeggen
relatief weinig zicht te hebben op mensenhandel, handhavingsknelpunten,
milieucriminaliteit en motorclubs.

Het zicht van gemeenten op de schaal waarop georganiseerde criminaliteit zich afspeelt is –
met uitzondering van hennepteelt - beperkt. Voor zover gemeenten aangeven hier wel zicht
op te hebben, speelt georganiseerde criminaliteit zich volgens hen vooral lokaal af. Alleen
voor mensenhandel geeft 50% aan dat er ook (boven)regionale vertakkingen zijn.

Met uitzondering van hennepteelt en in iets mindere mate handhavingsknelpunten en
milieucriminaliteit geeft meer dan de helft van de gemeenten aan dat de impact van
georganiseerde criminaliteit op de lokale gemeenschap beperkt is. Voor zover deze impact
er wel is, worden globaal drie clusters onderscheiden: a) onveiligheid en
verloedering/overlast door hennepteelt, handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit, b)
aantasting persoonlijke integriteit en vrijheid door mensenhandel en c) financiële schade en
reputatieschade door misbruik vastgoed, witwassen, handhavingsknelpunten en
milieucriminaliteit.

37

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

4 Rolopvatting en bestuurlijke verankering
4.1

Inleiding

Belangrijke randvoorwaarden voor een effectieve bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit zijn bestuurlijk draagvlak voor een gemeenterol in deze aanpak, het stellen
van prioriteiten en het vastleggen
van de beleidsmatige
uitgangspunten en aanpak. In dit
hoofdstuk wordt geschetst hoe de
gemeenten in 2012 aankijken
tegen hun rol bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit (paragraaf 4.2), wat de
bestuurlijke aanpak volgens hen zou moeten opleveren (paragraaf 4.3), welke prioriteiten
ze stellen (paragraaf 4.4) en in welke mate de bestuurlijke aanpak beleidsmatig is
vastgelegd (paragraaf 4.5).
4.2

Gemeentelijk beeld over rol bij aanpak georganiseerde criminaliteit

Aan gemeenten is gevraagd of zij een rol voor zichzelf zien weggelegd in de aanpak van
georganiseerde criminaliteit en zo ja, wat deze rol dan is. Daarbij is een onderscheid
gemaakt in vier mogelijke rollen:
1. Oren en ogen voor politie en justitie (gemeente signaleert vooral)
2. Ondersteunend aan politie en justitie (gemeente ondersteunt aanpak)
3. Integraal partner van politie, justitie, belastingdienst (bestuurlijke aanpak is
gezamenlijke verantwoordelijkheid)
4. Regievoerder (gemeente coördineert samenwerking verschillende partners)

Zeer brede onderkenning van gemeentelijke rol
Vrijwel alle gemeenten (98%) zien een rol voor zichzelf weggelegd bij de aanpak van
georganiseerde criminaliteit. Daarbij zijn er geen noemenswaardige verschillen in
gemeentegrootte of regio. De enkele gemeenten die geen rol zien geven aan dat de aanpak
van georganiseerde criminaliteit vooral een taak is van het strafrecht of dat ze als
gemeente niet toegerust zijn voor die taak.

38

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 4.1: Rangorde rolopvatting gemeenten inzake bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit
(N = 258, somscore; schaal 0 = minst belangrijke rol; 3=belangrijkste rol)

"Indien u vindt dat er een rol is weggelegd voor de gemeente bij
de aanpak van georganiseerde criminaliteit, in welke volgorde
zijn de volgende rollen dan het meest op uw gemeente van
toepassing?"
Integraal partner

2,02

Ondersteuner

1,06

Regievoerder

0,92

Oren en ogen

0,87

Gemeente als integrale en gelijkwaardige partner
Als het gaat om de invulling van de rol scoort die van integraal partner van onder meer
strafrecht en overige partijen het hoogst. De gemeenten zien zich over het geheel genomen
niet in de regie-voerende of alleen ondersteunende of signalerende rol (ogen en oren) ten
behoeve van de strafrechtelijke of fiscale aanpak.

Op dit punt zijn er geen grote verschillen tussen grote en kleine gemeenten. Wel lijken
kleine gemeenten de rol van oren en ogen voor het strafrecht op de tweede plaats te zien
als rol van de gemeente, waar de grotere gemeenten (25.000 en groter) de
ondersteunende rol aan de strafrechtelijke en/of fiscale aanpak op de tweede plaats zetten.
4.3

Doel bestuurlijke aanpak

De gemeenten is gevraagd wat de bestuurlijke aanpak voor hen moet opleveren. De
respondenten konden een rangorde aanbrengen in zeven omschreven doelstellingen.

39

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 4.2: Rangorde doelstellingen gemeenten bij de bestuurlijke aanpak (N=258; somscores schaal
0 = geheel onbelangrijke doelstelling; 3 = zeer belangrijke doelstelling)

"Wat wilt u in rangorde van belangrijkheid bereiken met de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit?"
Voorkomen facililteren criminelen

1,86

Vergroten veiligheidsgevoel burgers

1,59

Voorkomen voet aan de grond criminelen

1,44

Voorkomen vermenging boven/onderwereld

1,36

Bestrijden uitwassen criminele activiteiten
Voorkomen terugkeer criminaliteit
Doorbreken machtsposities

1,18
0,65
0,48

Doel is voorkomen onbedoeld faciliteren criminelen en verhogen veiligheidsgevoel
In rangorde komen het voorkomen en bestrijden van het onbedoeld faciliteren van
criminelen en het verhogen van het veiligheidsgevoel van burgers als belangrijkste
doeleinden van de bestuurlijke aanpak naar voren. Het doorbreken van machtsposities en
het voorkomen van de terugkeer van criminaliteit komen als minst belangrijke naar voren.
Op dit punt zijn er geen in het oog springende verschillen tussen grotere en kleinere
gemeenten.

Hennepteelt meest voorkomende prioriteit, overige thema’s wisselend
Hennepteelt komt gemiddeld genomen het meeste en als hoogste prioriteit voor bij
gemeenten, gevolgd door mensenhandel, handhavingsknelpunten en witwassen/misbruik
vastgoed. Milieucriminaliteit, machtsconcentraties en motorclubs komen het minst als
prioriteit voor.

Er zijn hierin enige nuanceverschillen tussen gemeenten met meer dan 50.000 inwoners en
overige gemeenten. Bij de eerste groep zijn mensenhandel en motorclubs iets vaker en
milieucriminaliteit iets minder vaak prioriteit.

40

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 4.3: Rangorde gemiddelde prioriteiten gemeenten bij de bestuurlijke aanpak (N=258;
somscores schaal 0 = laagste prioriteit; 3 = hoogste prioriteit)

"Wat zijn in uw gemeente in volgorde van belangrijkheid de
prioriteiten in de verschillende verschijningsvormen van
georganiseerde criminaliteit?"
Hennep

2,17

Mensenhandel

1,59

Handhavings-knelpunten

1,45

Misbruik vastgoed

1,34

Witwassen

1,30

Milieucriminaliteit

1,10

Machtsconcentraties
1% motorclubs

4.4

0,94
0,70

Formalisering

De volgende vraag is of, en zo ja waar, gemeenten hun ambities en prioriteiten met
betrekking tot de bestuurlijke aanpak beleidsmatig hebben vastgelegd.

Algemeen beleid is of wordt bij groot deel gemeenten vastgelegd
Circa 65% van de gemeenten heeft in 2012 beleid inzake de bestuurlijke aanpak van
georganiseerde criminaliteit vastgelegd in het collegeprogramma en/of een algemeen
beleidsplan. Ruim 27% van de gemeenten heeft geen beleid en heeft ook niet aangegeven
dat dit (alsnog) wordt opgesteld.

Naarmate gemeenten kleiner zijn, is minder vaak beleid vastgesteld. Van de kleinste
gemeenten (tot 15.000 inwoners) heeft ruim 40% geen vastgesteld beleid en zij zijn ook
niet van plan beleid vast te stellen. Bij gemeenten met meer dan 50.000 inwoners is dat
slechts 10%. Daarnaast was in 2012 8% bezig met het opstellen van beleid.

41

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 4.4: Percentage gemeenten naar mate van beleidsmatige formalisering bestuurlijke aanpak van
georganiseerde criminaliteit (N=246)

"Heeft de gemeente de bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit beleidsmatig vastgelegd?"

Nee
27%

Ja
65%

Nee (in
voorbereiding)
8%

Vastlegging specifiek BIBOB-beleid
In het kader van de bestuurlijke aanpak heeft ruim 70% BIBOB-beleid vastgesteld. Bij de
gemeenten die ook branche-specifiek BIBOB-beleid hebben vastgesteld, gaat dit in vrijwel
alle gevallen (97%) om horeca. Voor de overige branches (coffeeshops, prostitutie, overige
seks-inrichtingen en speelhallen) is dit 70-75%.

Verschillen in wijze van formele vastlegging
Gemeenten met meer dan 50.000 inwoners hebben vaker dan andere gemeenten de
bestuurlijke aanpak opgenomen in het collegeprogramma (62% tegenover ruim 30%) en
specifiek integriteitsbeleid vastgesteld (ruim 40% tegenover 15-30%)33. In het vaststellen
van BIBOB-beleid zien we dat grotere gemeenten dit vaker hebben vastgesteld dan
kleinere gemeenten (75-80% versus 60-70%). Branchegericht BIBOB-beleid voor
coffeeshops, prostitutie-en overige seksinrichtingen komt vaker voor bij grotere dan bij
kleinere gemeenten.
4.5

Samenvattende bevindingen

Vrijwel alle gemeenten (98%) onderschrijven dat het bestuur een rol heeft in de aanpak
van georganiseerde criminaliteit. Daarbij zien de gemeenten zich als gelijkwaardig en
integrale partner in de samenwerking met onder meer de strafrechtelijke en fiscale aanpak.

33

15-30% betreft de range die geldt voor de categorieën van gemeenten van respectievelijk kleiner dan 15.000 inwoners, 15.00025.000 inwoners en 25.000-50.000 inwoners.

42

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Voor gemeenten is de belangrijkste functie van de bestuurlijke aanpak het voorkomen dat
criminele activiteiten (onbedoeld) door de overheid worden gefaciliteerd en het verhogen
van het veiligheidsgevoel van burgers. Er zijn daarbij geen in het oog springende
verschillen tussen grote en kleine gemeenten.

Hennepteelt is de meest voorkomende en gemiddeld genomen hoogste prioriteit binnen de
bestuurlijke aanpak. Deze wordt gevolgd door mensenhandel, handhavingsknelpunten en
witwassen/misbruik vastgoed.

Ongeveer twee derde van de gemeenten heeft de bestuurlijke aanpak vastgelegd in het
collegeprogramma en/of een beleidsplan. Ook hebben veel gemeenten (branchegerichte)
BIBOB-beleid vastgesteld: zo’n 70% van de gemeenten. Er zijn in de vaststelling van het
beleid wel aanmerkelijke verschillen tussen gemeenten (qua grootte). De grote gemeenten
(50.000+) hebben vaker beleid vastgesteld dan kleinere gemeenten.

43

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

5 Organisatorische verankering
5.1

Inleiding

De gemeentelijke organisatie moet
in staat zijn om ook daadwerkelijk
invulling te geven aan de
bestuurlijke aanpak. Dit vereist
bijvoorbeeld voldoende capaciteit
en deskundigheid en het hebben van voorzieningen voor informatiebeheer en informatieuitwisseling. Voor hoe deze organisatorische verankering eruit moet zien bestaan
(landelijk) geen eenduidige criteria. Het onderzoek is daarom gebruikt om een eerste nader
beeld te krijgen van hoe gemeenten hun organisatie hebben ingericht. Meer specifiek is
gevraagd naar:
•

De werkstructuur van de organisatie

•

De omvang en aard van de beschikbare capaciteit

•

De mate waarin werkprocessen zijn vastgelegd

•

Voorzieningen voor informatiebeheer en -uitwisseling

•

De wijze van kwaliteitsborging

5.2

Structuur organisatie

Gemeenten zijn op uiteenlopende wijzen georganiseerd. Daarbij is niet vooraf te stellen dat
de ene wijze van organiseren beter is dan de ander. De bevraging is gebruikt om meer
zicht te krijgen op de wijze waarop gemeenten zijn ingericht.
Organisatie heeft geen vastomlijnde structuur of een netwerkstructuur
Om te beginnen is gevraagd naar de globale werkstructuur voor de bestuurlijke aanpak is
binnen de gemeente. Daarbij is een onderscheid gemaakt naar:
•

Geen structuur;

•

Een vaste netwerkstructuur: geen formele organisatie; wel interne afspraken over
rolverdeling etc.;

•

Vaste projectteams: formele projectstructuren, wisselend van samenstelling;

•

Integraal team vanuit meerdere afdelingen: vaste multidisciplinaire groep
medewerkers die verantwoordelijk is voor de bestuurlijke aanpak;

•

Eén integrale afdeling: idem, maar dan ook als formele organisatorische eenheid
ingericht.

De grootste groep gemeenten, dat wil zeggen 41%, geeft aan geen vastomlijnde
werkstructuur voor de bestuurlijke aanpak te hebben. Dat houdt in dat vragen, acties of
projectteams min of meer ad hoc worden uitgezet en opgezet.

44

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Van de gemeenten die wel een min of meer vastomlijnde structuur hebben voor de
bestuurlijke aanpak, heeft 40% dit in een netwerkstructuur ondergebracht. Ongeveer 30%
van de gemeenten voert de bestuurlijke aanpak uit vanuit één afdeling of
organisatieonderdeel. De overige 30% van de gemeenten werkt met (min of meer) vaste
projectteams of één integraal team opgebouwd vanuit verschillende afdelingen.

Figuur 5.1: Percentage gemeenten verdeeld naar werkstructuur voor de bestuurlijke aanpak (N=230)

"Welke typering past het beste bij de structuur van uw
organisatie als het gaat om de bestuurlijke aanpak?"
Eén integrale
afdeling
17%
Integraal team
vanuit meerdere
afdelingen
10%

Geen vastomlijnde
structuur
41%
Vaste
netwerkstructuur
24%

Vaste
projectteams
8%

Bij gemeenten tot 15.000 inwoners heeft meer dan de helft geen vastomlijnde structuur.
Bij gemeenten boven de 50.000 inwoners is dat circa 30% en bij gemeenten met 15.000
tot 25.000 inwoners en met 25.000 tot 50.000 inwoners is dat circa 40%

Aansturing meestal via één coördinator buiten de lijn
Er is ook gevraagd naar de wijze van aansturing. Enerzijds is daarbij de vraag of de aanpak
vanuit de lijn wordt aangestuurd of vanuit een projectorganisatie. Anderzijds is de vraag of
er één centrale coördinator is of meerdere coördinatoren. Dit zegt iets over een eenheid
van sturing binnen de organisatie en de eenduidigheid voor het contact met de partners.
Bij de meeste gemeenten, dat wil zeggen 78%, zijn één of meer coördinatoren buiten de
lijn verantwoordelijk voor de aansturing van de (uitvoering van de) bestuurlijke aanpak. Bij
22% van de gemeenten zijn dit één of meer lijnmanagers.

Het eerste model (één of meer coördinatoren buiten de lijn) zien we vooral bij gemeenten
tot 25.000 inwoners (80-90%). Bij de gemeenten met meer dan 50.000 inwoners zien we
vaker dan bij de andere gemeenten dat óf twee coördinatoren verantwoordelijk zijn óf één
lijnmanager. Dit kan enerzijds te maken hebben met de grotere coördinatiebehoefte in een

45

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

grotere organisatie. Anderzijds kan het ook wijzen op meer sturing die de meer
vastomlijnde structuur van de organisatie vraagt.
5.3

Beschikbare capaciteit

De gemeenten zijn ook gevraagd de capaciteit aan te geven die zij beschikbaar stellen voor
de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. Daarbij is onderscheid gemaakt in
de volgende onderdelen:
•

Beleid: beleidsvoorbereiding, strategiebepaling, bestuursadvisering etc.

•

Coördinatie: interne en externe afstemming, zowel bijvoorbeeld bij prioriteitstelling
als bij aanpak zelf

•

Uitvoering: uitvoering geven aan projecten of inzet instrumenten

•

Overige: ondersteuning, voorlichting, communicatie etc.

Beschikbare capaciteit varieert van enkele tientallen uren tot meerdere fte
Van de beschikbare capaciteit wordt de meeste (50% of meer) ingezet voor de uitvoering.
Circa 20% gaat naar beleid, 20% naar coördinatie en circa 10% naar overige taken.
Volgens de opgaven in het onderzoek hebben gemeenten gemiddeld circa 0,5 fte specifiek
voor de uitvoering van de bestuurlijke aanpak beschikbaar. De onderzoekers nemen daarbij
aan dat dit exclusief de inzet is voor bijvoorbeeld het regulier toezicht en de behandeling
van vergunningaanvragen.

Gemeenten tot 15.000 inwoners hebben volgens hun eigen opgave niet meer dan enkele
tientallen uren per jaar beschikbaar (1-2 uur per week). Dit loopt op tot bijna 2 fte per jaar
bij de gemeenten met meer dan 50.000 inwoners.

Figuur 5.2: Tijdbesteding gemeenten in 2012 aan de bestuurlijke aanpak onderverdeeld naar taken (in
gemiddelde uren per gemeente).

"Hoeveel uur heeft u in 2012 naar schatting ingezet voor de
bestuurlijke aanpak als het gaat om beleid, coördinatie,
uitvoering en eventueel overige taken?"
Beleid (n=138)

Coördinatie (n=135)

118 uur

109 uur

Uitvoering (n=129)

Overig (n=114)

337 uur

78 uur

46

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Weinig inhuur, basis voor eigen ervaringsontwikkeling
De gemeente halen verreweg het grootste deel van de capaciteit, dat wil zeggen gemiddeld
ruim 90%, uit de eigen organisatie. De overige capaciteit halen ze met name uit tijdelijk
personeel/inhuur en de samenwerking. Daarbij zijn er geen wezenlijke verschillen tussen
kleine en grote gemeenten. Het gegeven dat gemeenten vooral eigen capaciteit gebruiken
betekent in elk geval dat ze daarmee ook eigen deskundigheid en routine opbouwen, ook
als ze zelf in absolute zin over weinig capaciteit beschikken.
5.4

Beschrijving werkprocessen

De bestuurlijke aanpak bestaat uit een geheel van werkprocessen, variërend van de
bepaling van de strategie, het nemen van een besluit om tot actie over te gaan, de
afstemming met partners en de uitvoering en inzet van instrumenten. Een belangrijke
vraag is in hoeverre deze werkprocessen ook zijn beschreven. Dit is van belang vanwege
bestuurlijke transparantie en eenduidigheid én de effectiviteit en doelmatigheid van de
aanpak. Zeker gelet op de coördinatie die nodig is bij afstemming met de andere partners
en een gezamenlijke aanpak. Aan de gemeenten is gevraagd van een aantal processen aan
te geven of zij deze hebben beschreven.

Figuur 5.3: percentage gemeenten dat werkprocessen in het kader van de bestuurlijke aanpak heeft
vastgelegd (N=238)

"Zijn de volgende werkprocessen vastgelegd? "
nee

Integriteit handelen

werken we aan

12%

ja

10%

Draaiboek bestuurlijke aanpak

78%

58%

Besluit ontruiming of sluiting

40%

21%

15%

45%

Handhavend optreden

11%

10%

79%

Inzet BIBOB-instrument

9%

14%

77%

Nemen besluit start project

56%

21%

15%

29%

47

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Uitvoeringsgerichte werkprocessen veelal beschreven
Als het gaat om de beschrijving van de werkprocessen kan globaal een tweedeling worden
gemaakt in meer uitvoeringsgerichte processen (inzet BIBOB, handhavend optreden,
instructie integriteit handelen) en de besluitvormende en sturende processen (opstarten
project bestuurlijke aanpak, besluit tot sluiting of ontruiming, regievoering). Wat betreft de
eerste categorie heeft 75-80% van de gemeenten de daarbij behorende werkprocessen
beschreven. Grote(re) gemeenten hebben dat over het algemeen vooral voor de inzet van
BIBOB vaker gedaan dan kleinere gemeenten (80-90% versus 60-70%).

Besluitvormende processen vooral bij grotere gemeenten beschreven
Wat betreft de tweede categorie, de besluitvormende processen, zijn deze processen veel
minder vaak vastgelegd. Van de gemeenten heeft 20-30% de regievoering en
besluitvorming over projecten (inzake bestuurlijke aanpak) beschreven. De wijze waarop
een besluit tot ontruiming of onteigening tot stand komt, is door ruim 40% van de
gemeenten beschreven. Daarbij hebben grote(re) gemeenten deze processen twee keer zo
vaak beschreven als kleine(re) gemeenten.
5.5

Digitale voorzieningen informatiebeheer en -uitwisseling

Digitale voorzieningen kunnen helpen informatie te delen en te combineren. Dit kan
bijvoorbeeld van belang zijn voor het leggen van verbanden. Het borgen van de kwaliteit
van de gebruikte informatie is van groot belang. Niet alleen vanwege de inhoud en
procedurele correctheid, maar ook vanuit het oogpunt van privacy. De gemeenten is
gevraagd hoe ze de digitale voorzieningen hebben geregeld.

Figuur 5.4: Percentage gemeenten dat digitale voorzieningen heeft voor informatiebeheer- en
uitwisseling (N=223)

"Heeft u specifieke digitale
voorzieningen voor informatiebeheer en -uitwisseling bij de
bestuurlijke aanpak?"

"Indien u specifieke
voorzieningen heeft, waar
bestaan die uit?"
Losse bestanden (Excel, etc.)
Aparte applicatie

nee

ja

Geïntegreerd systeem gekoppeld aan
verschillende applicaties
9%

30%

34%
57%
70%

48

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Weinig specifieke voorzieningen
Ruim 70% van de gemeenten heeft geen specifieke voorziening voor het informatiebeheer
in het kader van de bestuurlijke aanpak. Voor zover deze voorzieningen er wel zijn,
beschikt 43% van de gemeenten over applicaties en systemen die min of meer specifiek
zijn ingericht voor de bestuurlijke aanpak. Circa 57% van de gemeenten die voorzieningen
heeft, gebruikt applicaties uit de kantoorautomatisering (Excel, Word etc.) voor het
informatiebeheer bij de bestuurlijke aanpak.
5.6

Kwaliteitsborging algemeen

Een bestuurlijke aanpak vergt inhoudelijk, bestuurlijk en juridisch en qua competenties en
vaardigheden het nodige van medewerkers en organisatie. De gemeenten is gevraagd wat
ze hebben geregeld om de kwaliteit te borgen en te verbeteren.

Figuur 5.5: Percentage gemeenten dat voorziet in kwaliteitsborging bij de bestuurlijke aanpak door
periodieke evaluaties, collegiale toetsing en cursus en opleiding.

"Welke voorzieningen heeft u om de kwaliteit van de organisatie
en uitvoering van de bestuurlijke aanpak te borgen?"
ja
Periodieke evaluatie of doorlichting van
organisatie en uitvoering van bestuurlijke
aanpak (n=235)

nee

22%

78%

Collegiale toetsing in de werkprocessen rond de
bestuurlijke aanpak (n = 235)

49%

51%

Cursus, opleiding voor medewerkers in relatie
tot bestuurlijke aanpak (n = 236)

48%

53%

Helft van de gemeenten biedt opleidingen en kent collegiale toetsing
De helft van de gemeenten geeft aan dat betrokken medewerkers in de gelegenheid
worden gesteld om cursussen, trainingen en opleidingen te volgen als het gaat om de
bestuurlijke aanpak. Ook geeft de helft van de gemeenten aan dat collegiale toetsing in de
werkprocessen deel uitmaakt van de kwaliteitsborging.

Voor beide zaken geldt dat dit bij grote(re) gemeenten meer gebeurt (50-65%) dan bij
kleine(re) gemeenten (35-40%).

49

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Periodieke evaluatie van (organisatie) bestuurlijke aanpak nog geen gemeengoed
Periodieke evaluaties of doorlichtingen van de (organisatie van de) bestuurlijke aanpak
vinden nog weinig plaats, dat wil zeggen bij ruim 20% van de gemeenten.

Bij gemeenten boven de 50.000 inwoners gebeurt dit twee keer zo veel (35% van de
gemeenten) dan bij gemeenten tot 25.000 inwoners (circa 15% van de gemeenten).
5.7

Kwaliteitsborging informatievoorziening

De kwaliteit van informatie is cruciaal bij de bestuurlijke aanpak. Daarbij spelen niet alleen
standaardisatie met het oog op uitwisselbaarheid een rol maar ook bijvoorbeeld
bescherming van de privacy. Aan de gemeenten is gevraagd hoe zij de kwaliteit van de
informatie(uitwisseling) hebben geborgd.

Figuur 5.6: Percentage gemeenten dat voorzieningen heeft om de kwaliteit van informatie(uitwisseling)
te borgen (N=237)

"Welke zaken heeft u vastgelegd in relatie tot het
informatiebeheer en de informatieuitwisseling bij de bestuurlijke
aanpak?"
niet vastgelegd

wordt aan gewerkt

Toegang tot databases en systemen
Externe uitwisseling en verstrekking van data
Bescherming privacy algemeen

vastgelegd in format/protocol

45%

14%

35%
23%

18%

41%
47%

16%

61%

Interne uitwisseling en verstrekking van data

62%

14%

Eenduidige formats voor gegevens

67%

13%

25%
21%

Nog weinig standaardisatie
Over het geheel is er nog weinig eenduidigheid in de gegevensformats en de wijze van
interne informatie-uitwisseling. In elk geval geeft 60-70% van de gemeenten aan dat
hierover geen afspraken zijn gemaakt. Bij gemeenten tot 15.000 inwoners is dat zelfs bijna
80%. Bij gemeenten boven de 50.000 inwoners (ruim) 50%. Over de externe informatieuitwisseling zijn volgens twee derde van de gemeenten afspraken gemaakt (47%) of
worden deze gemaakt (18%).

50

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Bescherming privacy bij groot deel gemeenten vastgelegd
Wat betreft de bescherming van de privacy geeft het grootste deel van de gemeenten aan
dat daarvoor een regeling is getroffen (61%) of dat hieraan wordt gewerkt (16%). Dit geldt
in iets mindere mate ook voor de (autorisaties voor de) toegang tot systemen en databases
(41% heeft dit vastgelegd, 14% werkt hieraan).

Verschillen tussen gemeenten
Over de gehele linie geldt dat gemeenten boven de 50.000 inwoners vaker zaken hebben
vastgelegd of daarmee bezig zijn dan de kleinere gemeenten.
5.8

Samenvattende bevindingen

Circa 40% van de gemeenten heeft geen vastomlijnde structuur voor de organisatie en
uitvoering van de bestuurlijke aanpak. Dit geldt met name voor gemeenten tot 15.000
inwoners. Voor zover er wel een omlijnde structuur is, betreft dat in 40% van de gevallen
een netwerkstructuur. De overige gemeenten voeren de bestuurlijke aanpak uit vanuit één
afdeling of een min of meer vaste projectstructuur.

De aansturing van de bestuurlijke aanpak vindt bij verreweg de meeste gemeenten plaats
door één of meer coördinatoren buiten de lijn. Bij gemeenten boven de 50.000 inwoners
ligt de verantwoordelijkheid wat vaker bij een lijnmanager en/of is de aansturing verdeeld
over meerdere coördinatoren.

De beschikbare capaciteit varieert per gemeente van enkele tientallen uren tot enkele fte
per jaar. Dit loopt in grote lijnen parallel met de grootte van de gemeenten. Of deze
capaciteit voldoende is, is niet onderzocht.

De uitvoeringsgerichte werkprocessen zijn bij de meeste gemeenten (75-80%) beschreven.
De besluitvormende werkprocessen veel minder (20-40%). Over het algemeen hebben
grote(re) gemeenten de werkprocessen vaker beschreven dan kleinere gemeenten.

Daarbij zijn er voor de digitale informatie-uitwisseling en het beheer van de informatie bij
70% van de gemeenten geen specifieke voorzieningen voorhanden. Gemeenten die wel
voorzieningen hebben, gebruiken voor een belangrijk deel applicaties uit de
kantoorautomatisering (Word, Excel) (57%) en deels specifieke applicaties of voor de
bestuurlijke aanpak ingerichte applicaties of systemen (43%).

In kwaliteitsborging is bij ongeveer de helft van de gemeenten voorzien door de
mogelijkheid van cursussen, trainingen en opleidingen en door collegiale toetsing bij de
uitvoering. Periodieke evaluatie vindt nog maar zeer beperkt plaats. De standaardisatie en

51

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

het vastleggen van bijvoorbeeld formats voor het gegevensbeheer en de
gegevensuitwisseling zijn nog beperkt. De handelwijze en verzorging van autorisaties van
systemen met het oog op de bescherming van de persoonsgegevens is of wordt volgens
circa 55-75% van de gemeenten vastgelegd.

Over het geheel zijn er wel duidelijke verschillen tussen gemeenten qua grootte.
Gemeenten boven de 50.000 inwoners hebben meer gestandaardiseerd en vastgelegd of
zijn daar mee bezig dan kleinere gemeenten.

52

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

6 Samenwerking
6.1

Inleiding

Samenwerking is onderdeel van de bestuurlijke aanpak. Het gaat daarbij om de
beleidsmatige afstemming, het delen van informatie, ervaringen en menskracht en het
gecoördineerd optreden in concrete situaties en projecten. In dit hoofdstuk wordt
achtereenvolgend omschreven wat voor gemeenten het belangrijkste doel is van de
samenwerking, met wie (vooral) wordt samengewerkt, wat de aard en focus van de
samenwerking is en hoe deze wordt gewaardeerd.

Door een beperkte respons op dit deel van de enquête (op onderdelen minder dan 10%),
zijn de uitkomsten inzake samenwerking slechts indicatief (zie ook bijlage 3).
6.2

Doel samenwerking

Gemeenten is gevraagd een rangorde aan te brengen in negen mogelijke
samenwerkingsdoelen. Op basis van deze rangorde is per samenwerkingsdoel een
gemiddelde rangorde berekend over alle gemeenten.

Figuur 6.1: Rangorde doelen die gemeenten toekennen aan de samenwerking bij de bestuurlijke
aanpak (N=35; schaalscore; 0 = geen onbelangrijk doel samenwerking; 3 = belangrijkste doel
samenwerking)

"Wat moet samenwerking in het kader van de bestuurlijke
aanpak opleveren?"
Opbouw eigen kennis en ervaring

1,90

Verhogen efficiëntie aanpak

1,80

Slagvaardige bovenlokale aanpak

1,05

Verbreding kennis en expertise

1,04

Beter prioriteiten stellen

1,00

Uniformiteit bovenlokale aanpak

0,96

Meer zicht op criminaliteit

0,81

Netwerk ontwikkelen

0,70

Effectiever lokaal optreden

0,68

53

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Samenwerking vanwege opbouw kennis en verhogen efficiëntie aanpak
Indicatief zijn de opbouw van de eigen kennis en ervaring en het verhogen van de
efficiëntie van de aanpak de belangrijkste doelstellingen van de samenwerking. Gelet op
het aantal respondenten (N=35) en beperktere spreiding tussen de rangordes drie tot en
met negen, kunnen aan de overige scores geen conclusies worden verbonden.
6.3

Samenwerkingspartners en –thema’s

Aan de gemeenten is gevraagd om per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit
aan te geven hoe intensief de samenwerking met de verschillende partners is. De
itemrespons is daarbij zeer laag gebleken. Er kunnen derhalve slechts zeer indicatieve
conclusies worden verbonden aan de samenwerking per partner en de samenwerking per
verschijningsvorm van criminaliteit.

Figuur 6.2: Percentage gemeenten naar intensiteit van de contacten met de verschillende partners in
het kader van de bestuurlijke aanpak (n = 37)

"Hoe omschrijft u de intensiteit van de contacten met de
verschillende partners in het kader van de bestuurlijke aanpak?"
geen
Andere gemeenten

incidenteel

regelmatig

50%

35%
62%

32%

14%

76%
43%

36%
73%

6%
6%

86%

belastingdienst

Overige partners

18%

41%

FIOD/ISZW

1%

11% 1%

88%

OM

RIEC

14%

35%

Provincie
Politie

intensief

20%

4%

15%

6%

23%

4%

Over het geheel gezien geven gemeenten aan dat de contacten met de politie en het RIEC
het intensiefst zijn, gevolgd door de contacten met andere gemeenten en het OM. Met de
provincie, de belastingdienst en de FIOD/ISZW zijn er niet tot nauwelijks contacten. Wel
wordt het RIEC als belangrijke partner genoemd.

54

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 6.3: Percentage gemeenten naar intensiteit van de contacten rond de verschillende
verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit, ongeacht de partner waarmee contact is (n =
37)

"Hoe omschrijft u de intensiteit van de contacten met partners
bij de bestuurlijke aanpak rond de verschillende
verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit?"
geen
Mensenhandel
Hennepteelt

incidenteel

regelmatig

61%

29%

53%

Milieucriminaliteit
1% motorclubs

11%

76%

Machtsconcentraties

Witwassen

9% 1%

29%

Misbruik vastgoed

Handhavingsknelpunten

intensief

18%

83%
63%

3%

7% 1%

76%

74%

6%

14%
29%

66%

7%

21%
28%
19%

3%
5% 1%
7%

De meeste contacten in het kader van de samenwerking hebben betrekking op
hennepteelt. De thema’s mensenhandel, handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit
volgen als het gaat om de intensiteit van de samenwerking.
6.4

Karakter samenwerking

De gemeenten is gevraagd de samenwerking te typeren. Gelet op de lage respons op de
samenwerkingsvragen, zijn hier alleen de antwoorden weergegeven voor de
samenwerkingsrelaties met partners waarmee relatief veel wordt samengewerkt, dat wil
zeggen andere gemeenten, de politie, het OM en het RIEC. Ook dan is de respons laag en
zijn de uitkomsten slechts indicatief.

55

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 6.4: Percentage gemeenten naar typering samenwerking met de verschillende partners

"Hoe zou u het karakter van de samenwerking met de
verschillende partners willen omschrijven?"
met gemeenten (N=35)

met politie (N=27)

ervaringsuitwisseling

59%

gezamenlijke uitvoering
afstemmen uitvoering
elkaar adviseren

met OM (N=27)

14%

29%
13%

met RIEC (N=27)

23%

43%
35%
33%

26%

9%

strategische afstemming

22%

22%

14%

43%

33%

Informatieuitwisseling

14%

5%

13%

9%

17%

17%

52%
22%

33%

De partners hebben in de samenwerking verschillende rollen voor de gemeenten. De
belangrijkste partners zijn politie en RIEC. De samenwerking met de politie wordt vooral
getypeerd als ‘gezamenlijke uitvoering’, ‘afstemming bij de uitvoering’ en ‘elkaar
adviseren’. Die met het RIEC als ‘informatie-uitwisseling’. Het OM wordt vooral genoemd
als het gaat om ‘ervaringsuitwisseling en afstemming uitvoering’. Bij de strategische
afstemming zijn de verschillende partners voor de gemeenten ongeveer even belangrijk
(met iets meer gewicht aan het RIEC). Andere gemeenten en het RIEC spelen maar
beperkt een rol bij de afstemming in de uitvoering.
6.5

Informatie-uitwisseling in samenwerking

Informatie en informatie-uitwisseling zijn essentiële voorwaarden bij de bestuurlijke
aanpak. Aan de gemeenten is om te beginnen gevraagd wie voor hun de belangrijkste
bronnen van informatie zijn bij de bestuurlijke aanpak.

56

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 6.5: Gemeentelijke informatiebronnen in het kader van de bestuurlijke aanpak (N=279;
percentage gemeenten dat bron belangrijk noemt; meerdere antwoorden per gemeente mogelijk)

"Wat zijn voor u de belangrijkste informatiebronnen bij de
bestuurlijke aanpak?" (meerdere antwoorden mogelijk)
Politie

79%

Eigen organisatie

69%

RIEC

67%

OM

43%

Open bronnen (internet etc.)

38%

Belastingdienst

36%

Andere gemeenten

34%

overige partners
overige bronnen

31%
9%

Politie, RIEC en eigen organisatie belangrijkste bronnen
De belangrijkste bronnen van informatie, zowel qua beleid(prioriteitstelling) als uitvoering
op zaakniveau zijn de politie, het RIEC en bronnen binnen de gemeente zelf. Deze bronnen
worden gemiddeld door 70-80% van de gemeenten gebruikt. Het OM is voor 40-50% van
de gemeenten een belangrijke bron van informatie. Overige bronnen als andere
gemeenten, open bronnen (internet), de belastingdienst en overige partners zijn voor
gemiddeld 30% van de gemeenten een relevante bron van informatie. In dit patroon is
weinig verschil als het gaat om beleidsinformatie (bijvoorbeeld voor prioriteitstelling) of
uitvoeringsinformatie (op zaakniveau). Ook zijn er geen in het oog springende verschillen
tussen grote(re) en kleine(re) gemeenten.

In grote lijnen zijn er twee clusters: de politie, de eigen organisatie en het RIEC zijn
verreweg de belangrijkste bronnen. Daarna volgen het OM, open bronnen, andere
gemeenten en de belastingdienst. Overige partners en bronnen spelen een incidentele rol.

Uitwisseling ad hoc op verzoek en via persoonlijke contacten
Het uitwisselen van informatie (zowel binnen de eigen organisatie als met partners)
gebeurt bij de meeste gemeenten (59-66%) op verzoek. Daarnaast speelt het persoonlijke
en informele netwerk een belangrijke rol bij het verkrijgen van informatie. Het netwerk met
de interne partners wordt daarbij bij meer gemeenten aangeboord (27%) dan het netwerk
met de externe partners (16% van de gemeenten).

57

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 6.6: Percentage gemeenten naar wijze van informatie-uitwisseling bij de interne en externe
samenwerking (n=10)

"Welke omschrijving past het beste bij de wijze waarop de
informatie-uitwisseling in het kader van de bestuurlijke aanpak
bij uw gemeente is georganiseerd?"
externe uitwisseling (n = 238)

intern uitwisseling (n = 237)

66%
59%

Aanlevering op verzoek
16%

Via het persoonlijk netwerk
Inlogmogelijkheden op diverse systemen
Integrale ontsluiting gegevens via één systeem
Gekoppelde bestanden

27%
6%
9%
11%
6%
1%
0%

Vooral voor gemeenten tot 15.000 inwoners is het informele netwerk een belangrijk kanaal.
Directe toegang tot gegevens van anderen of koppeling van bestanden is maar bij 17% van
de (met name grotere) gemeenten mogelijk.
6.6

Waardering samenwerking

Ten slotte is aan de gemeenten gevraagd hoe ze de samenwerking met de diverse partners
rond de verschillende verschijningsvormen van criminaliteit waarderen. Aangezien ook hier
de item-nonrespons hoog was, is een gemiddelde waardering berekend en zijn ook hier de
uitkomsten indicatief.

58

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 6.7: Percentage gemeenten naar gemiddelde waardering voor de samenwerking met de
verschillende partners over alle verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit (n = variabel)

"Hoe kwalificeert u in algemene zin de samenwerking met de
verschillende partners?"
slecht

matig

redelijk

met RIEC (n* = 17) 3% 13%

met OM (n* = 14)

5%

met gemeenten (n* = 64)

7%

23%

18%

met politie (n* = 26) 5% 11%

16%

goed

zeer goed

51%

33%

24%

9%

36%

7%

58%

32%

36%

1%

8%

* De respons varieert per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit, daarom is gemiddelde N vermeld. De cijfers zijn indicatief.

Over de gehele linie wordt de samenwerking als goed gewaardeerd. De hoogste waardering
is er voor de samenwerking met het RIEC en de politie.

De samenwerking met andere gemeenten wordt vooral positief beoordeeld als het gaat om
de aanpak van hennepteelt en in iets mindere mate ook als het gaat om de aanpak van 1%
motorclubs. Bij de aanpak van de overige thema’s is de waardering redelijk tot goed
(aanpak handhavingsknelpunten, milieucriminaliteit ) tot zeer wisselend (mensenhandel,
misbruik vastgoed, machtsconcentraties, witwassen).

De respons op de waardering van de samenwerking met de andere partners was te laag om
uitgesplitst per thema uitspraken te doen.
6.7

Samenvattende bevindingen

De respons op de vragen over de samenwerking was op de meeste onderdelen te laag om
harde conclusies te kunnen trekken. Indicatief is het beeld als volgt.

Het belangrijkste doel van de samenwerking is het verhogen van de efficiëntie van de
aanpak en de opbouw van kennis en expertise. De intensiteit van de samenwerking met de
verschillende partners is wisselend. Gemeenten werken het meest samen met de politie en
het RIEC (60-70% van de gemeenten), gevolgd door andere gemeenten en het OM (50%
van de gemeenten). De samenwerking met deze partners wordt overwegend als incidenteel

59

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

(ad hoc) gekwalificeerd. 15-20% van de gemeenten spreekt van een meer regelmatige of
structurele samenwerking. De belastingdienst wordt niet als een belangrijke
samenwerkingspartner wordt genoemd. Het RIEC daarentegen wordt wel als een
belangrijke partner gezien. De politie, het OM en andere gemeenten zijn de belangrijkste
partners.

Thematisch zijn de meeste samenwerkingscontacten in het kader van de aanpak van
hennepteelt (bijna 50% van de gemeenten). De aanpak van mensenhandel,
handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit (30-40% van de gemeenten) volgen.

De typering van het karakter van de samenwerking verschilt per partner. In de
samenwerking met alle partners is de strategische afstemming een belangrijk element.
Voor het overige zijn er accentverschillen.

De samenwerking met het RIEC wordt vooral als informatie-uitwisseling getypeerd. Bij de
samenwerking met de politie en het OM gaat het volgens gemeenten vooral om
afstemming van de uitvoering van de bestuurlijke aanpak. De samenwerking met andere
gemeenten heeft geen eenduidig profiel en wisselt waarschijnlijk afhankelijk van het
vraagstuk dat zich aandient.

Als het gaat om de informatie-uitwisseling zijn de politie, het RIEC en de eigen organisatie
voor circa 70-80% van de gemeenten een belangrijke partner. Andere partners zoals het
OM, andere gemeenten of partners spelen minder, dat wil zeggen voor maar circa 30-40%
van de gemeenten, een rol. De feitelijke uitwisseling van informatie is meestal ad hoc (per
zaak) of via het persoonlijke netwerk.

De samenwerking met de partners wordt over de gehele linie (redelijk tot) goed
gewaardeerd.

60

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

7 Inzet instrumentarium
7.1

Inleiding

In het kader van de bestuurlijke
aanpak van georganiseerde
criminaliteit kunnen gemeenten
uiteenlopende instrumenten
inzetten. Deze kunnen globaal
worden verdeeld in de volgende clusters.

Tabel 7.1: Indicatief overzicht van clusters van instrumenten bestuurlijke aanpak

Instrument

Toelichting

Handhaving Awb en Apv

Last onder bestuursdwang/dwangsom, preventieve dwangsom, intrekken
begunstigende beschikking, bestuurlijke boete of bestuurlijke
strafbeschikking

Sluiting en onteigening
o.g.v. bijzondere wetten
Preventieve instrumenten
Lokale invulling beleid en
wetgeving

Sluiting op grond van Gemeentewet, Woningwet, Opiumwet en onteigening
op grond van Onteigeningswet
Voorlichting, toezicht, preventieve doorlichting, weigering
vergunning/subsidie, gebruik bestuurlijke rapportage
Vaststellen van beleid of opname van instrumenten in lokale regelgeving om
georganiseerde criminaliteit tegen te gaan

Wet BIBOB

Uitvoeren BIBOB toets naar aanleiding van aanvraag en eventueel op basis
van die toets intrekken, weigeren, stellen van voorwaarden aan de
beschikking

Overige instrumenten

opkopen van panden en gemeentelijke herstructurering

Dit hoofdstuk beschrijft of, en zo ja in welke mate, gemeenten deze instrumenten inzetten
en hoe effectief zij deze instrumenten achten. BIBOB wordt apart belicht (paragraaf 7.3)
omdat dit specifiek voor de bestuurlijke aanpak in het leven is geroepen34.
7.2

Inzicht en inzet instrumenten

Aan de gemeenten is gevraagd om per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit
aan te geven of en zo ja in welke mate ze de verschillende instrumenten in het kader van
de bestuurlijke aanpak hebben ingezet in 2012.

Wisselend zicht op inzet van instrumenten
Niet alle gemeenten konden antwoord geven op deze vraag. Het ontbreken van inzicht
varieert van minder dan 10% van de gemeenten bij de aanpak van hennepteelt tot meer
dan 30% bij de aanpak van milieucriminaliteit35.
34

Zie Handboek bestuurlijke aanpak, p.53 e.v.

61

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Meeste inzet instrumenten bij aanpak bij hennepteelt en handhavingsknelpunten
Voor zover gemeenten aangaven wel zicht te hebben op de inzet van instrumenten, is per
thema gevraagd aan te geven hoe vaak en welke (clusters van) instrumenten zijn ingezet.36

Figuur 7.1: Inzet instrumenten per verschijningsvorm van organiseerde criminaliteit (Percentage
gemeenten dat instrumenten minimaal één keer heeft ingezet in 2012; meer antwoorden mogelijk).

"Tegen welke verschijningsvormen van georganiseerde
criminaliteit heeft u in 2012 minimaal één keer de volgende
instrumenten ingezet?" (meer antwoorden mogelijk)

Mensenhandel (n = 159)

15%
15%

Hennep (n = 143)

25%
46%
47%

21%

Misbruik vastgoed (n = 124)

10%
8%
9%
9%

Machtsconcentraties (n = 110)

27%
28%

2%
4%
4%

34%

16%
17%

Overige instrumenten
Lokaal beleid
Preventieve instrumenten

14%

Sluiting of onteigening
Handhaving Awb en Apv
37%

Handhavingsknelpunten (n = 106)

29%
29%
13%

Witwassen (n = 123)

Milieucriminaliteit (n =89)

6%
7%
9%

45%
51%

21%

25%
29%

7%
6%

31%
16%

1% motorclubs (n = 59)

49%

12%
12%

33%
29%

35

Het eerste kan mogelijk worden verklaard doordat ‘hennep’ bij de veel gemeenten een (politiek en bestuurlijk) prioritair thema is
waarvan de uitvoering wordt gemonitord. Voor het hoge percentage ‘onbekend’ bij milieucriminaliteit zijn twee verklaringen denkbaar.
Gemeenten hebben de uitvoering van milieuhandhaving op afstand hebben geplaatst (milieudiensten, omgevingsdiensten) of de aanpak
van milieucriminaliteit staat in de organisatie relatief los van de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit in het algemeen.

36

Per thema is gevraagd naar de frequentie van de inzet per jaar, waarbij kon worden gekozen uit de volgende categorieën: 0, < 5, 510, 10-25, 25-50, 50-75, 75-100, > 100 keer per jaar.

62

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

De inzet van instrumenten verschilt per thema. De minste inzet van instrumenten zien we
bij de aanpak van machtsconcentraties: circa 10% van de gemeenten geeft aan hiertoe één
of meer keer instrumenten te hebben ingezet. Bij de aanpak van witwaspraktijken en
misbruik van vastgoed lig dit iets hoger (15-20% van de gemeenten). De hoogste inzet
zien we bij de aanpak van handhavingsknelpunten en hennepteelt: circa de helft van de
gemeenten heeft één of meer keren instrumenten ingezet in 2012. Bij de aanpak van
mensenhandel, milieucriminaliteit en 1% motorclubs geeft ongeveer een derde van de
gemeenten aan in 2012 instrumenten te hebben ingezet in het kader van de bestuurlijke
aanpak.

Zekere voorkeur voor instrumenten per thema
De volgende figuur geeft de verhouding tussen de inzet van de verschillende instrumenten
per thema weer.

Figuur 7.2: Percentage gemeenten naar verhoudingsgewijze inzet van de verschillende instrumenten
per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit

"Welke instrumenten heeft uw bij de verschillende vormen
criminliateit ingezet?"
Handhaving Awb en Apv

Sluiting of onteigening

Lokaal beleid

Overige instrumenten

Mensenhandel (n=159)

23%

Hennep (n=143)

25%

Misbruik vastgoed (n=124)

15%

Machtsconcentraties (n=110)

11%

Handhavingsknelpunten (n=106)
Witwassen (n=123)

14%

11%

24%

24%

23%

28%

27%

43%
15%

12%

25%

11%

16%

6%

27%
16%

14%

17%
14%

Preventieve instrumenten

29%
23%

15%

20%

10%

37%

24%

30%

26%

Milieucriminaliteit (n=89)

32%

6% 7%

1% motorclubs (n=59)

28%

12%

12%

32%

16%

Uit de figuur blijkt dat alle instrumenten worden ingezet op alle thema’s, maar dat er wel
duidelijk sprake is van voorkeur voor bepaalde instrumenten. Het handhavend optreden in
het kader van de Awb of Apv zien we vooral bij de aanpak van milieucriminaliteit, 1%
motorclubs, hennepteelt en handhavingsknelpunten.

63

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Sluiting en onteigening en inzet van preventieve instrumenten komen bij de aanpak van
alle thema’s voor, maar zijn nergens een dominant instrument. Relatief gezien wordt
sluiting of onteigening het meest ingezet bij de aanpak van hennepteelt en
handhavingsknelpunten en worden preventieve instrumenten het meest ingezet bij
handhavingsknelpunten en de aanpak van misbruik van vastgoed.

Lokale invulling van beleid en wetgeving wordt bij alle thema’s relatief vaak ingezet, in het
bijzonder bij de aanpak van machtsconcentraties, witwassen en 1% motorclubs. Ook de
overige instrumenten spelen bij de verschillende thema’s een belangrijke rol.

Grote gemeenten (50.000 inwoners of meer) blijken vaker gebruik te maken van
instrumenten en deze ook frequenter inzetten. Bij de thema’s hennep,
handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit zetten kleine gemeenten (tot 25.000
inwoners) relatief gezien het vaakst (minstens één keer) instrumenten in. Het gaat dan
met name om handhaving op grond van de Awb en de Apv.
7.3

Instrumenten Wet BIBOB

Aan gemeenten is ook gevraagd naar de inzet van instrumenten op grond van de Wet
BIBOB. Meer specifiek bij welke specifieke verschijningsvormen ze de Wet BIBOB hebben
ingezet.

Figuur 7.3: Percentage gemeenten dat per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit BIBOB
heeft ingezet in 2012

"Bij welke verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit
heeft u in 2012 BIBOB ingezet?"
BIBOB ingezet

BIBOB niet ingezet

Mensenhandel (n = 158)

24%

Hennep (n = 141)
Misbruik vastgoed (n = 124)

76%

32%

68%

9%

91%

Machtsconcentraties (n = 111) 4%

96%

Handhavingsknelpunten (n = 103)

24%

76%

Witwassen (n = 125)

19%

81%

Milieucriminaliteit (n = 91)
1% motorclubs (n = 59)

6%
12%

95%
88%

64

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Voor zover BIBOB feitelijk wordt ingezet door gemeenten is dat met name in het kader van
de aanpak van hennep (32%), mensenhandel (24%) en handhavingsknelpunten (24%). Bij
de aanpak van machtsconcentraties (3,6%) en milieucriminaliteit (5,5%) wordt BIBOB door
zeer weinig gemeenten ingezet. Voor de meeste thema’s geldt dat de BIBOB-instrumenten
vaker worden ingezet naarmate de gemeente groter is. Bij de inzet van BIBOB
instrumenten op het thema mensenhandel plegen gemeenten met 25.000 tot 50.000
relatief gezien de meeste inzet.
7.4

Effectiviteit instrumenten

Aan de gemeenten is gevraagd op een vierpuntschaal een score te kennen aan de mate
waarin de ze de instrumenten effectief achten (niet of nauwelijks tot zeer effectief). De
uitkomsten hiervan staan in figuur 7.4 op de volgende pagina.

Weigeren vergunning, bestuurlijke rapportage en toezicht meest effectief
Gemeenten vinden het weigeren van een vergunning (al dan niet na een BIBOB-toets) het
meest effectieve instrument om georganiseerde criminaliteit te aan te pakken. In de toptien van meest effectieve instrumenten staan de preventieve instrumenten (weigeren
vergunning, toezicht, bestuurlijke rapportage), BIBOB (toets als zodanig, weigeren
vergunning etc. na BIBOB-toets, en advies landelijk bureau BIBOB) en Awb (intrekken
vergunning etc., last onder dwangsom).

Mogelijkheden lokale invulling beleid en wetgeving minst effectief
Over het geheel vinden gemeenten de mogelijkheden van een lokale invulling van beleid en
wetgeving het minst effectief. Dit geldt vooral voor het gebruik van de beheersverordening,
het afgeven van huisvestingsvergunningen, beleid(snota’s), verklaringen omtrent gedrag
en het bestemmingsplan. Wat betreft de instrumenten van de Awb vinden gemeenten de
bestuurlijke boete en bestuurlijke strafbeschikking het minst effectief. Ook onteigening en
opkopen van panden zijn volgens de gemeenten minder effectieve instrumenten.

65

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 7.4: Percentage gemeenten naar inschatting van de effectiviteit van de diverse instrumenten
die ze kunnen inzetten bij de bestuurlijke aanpak (N=175).

"Hoe schat u de effectiviteit in van de verschillende
instrumenten die beschikbaar zijn voor de bestuurlijke aanpak?"
niet of nauwelijks effectief

beperkt effectief

redelijk effectief

BIBOB: intrekken/weigeren na BIBOB-toets 0% 6%

41%

PREVENTIEF: Weigeren vergunning zonder BIBOB 3% 6%

52%

45%

PREVENTIEF: bestuurlijke rapportage 1% 8%
PREVENTIEF: toezicht

zeer effectief

46%

53%

38%

44%

2% 7%

HANDHAVING: last onder dwangsom 0% 10%

47%

48%

42%

OVERIGE: sluiting art. 13B Opiumwet

3% 8%

HANDHAVING: last onder bestuursdwang

0% 13%

46%

42%

BIBOB: advies landelijk bureau

1% 12%

48%

39%

BIBOB: toets zonder weigering etc.

4% 9%

OVERIGE: intrekken begunstigde beschikking

1%12%

OVERIGE: tip OvJ

4% 10%

36%

53%

55%

32%

39%

48%

48%

HANDHAVING: preventieve dwangsom 1% 14%

39%

54%

30%

PREVENTIEF: preventieve doorlichting 1% 15%

60%

BELEID: bepalingen in de Apv

4% 15%

50%

OVERIGE: sluiting art. 174a Gemeentewet

5% 16%

40%

PREVENTIEF: voorlichting 3% 21%

24%
32%
39%

55%

21%

OVERIGE: sluiting art. 14 Woningwet

7%

19%

BELEID: convenant handhaving

4%

23%

BELEID: bestemmingsplan

8%

26%

OVERIGE: Verklaring omtrent gedrag (VOG) 5%

31%

51%

12%

HANDHAVING: bestuurlijke strafbeschikking 6%

31%

46%

17%

BELEID: beleid vergunningvrije bedrijvigheid

30%

OVERIGE: Opkopen pand

7%

44%

30%

57%

17%

50%

16%

55%
41%

8%

13%

27%

BELEID: beleidsnota

9%

32%

OVERIGE: Onteigening art. 77 Onteigeningswet

12%

30%

HANDHAVING: bestuurlijke boete

13%

31%

PREVENTIEF: huisvestingsvergunning

12%

35%

47%

5%

BELEID: beheersverordening

9%

40%

44%

8%

18%

49%
35%

10%
22%

43%

13%

66

25 september 2013

7.5

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Samenvattende bevindingen

Niet alle gemeenten hebben goed zicht op de eigen inzet van instrumenten. Het zicht op de
inzet bij de aanpak van hennepteelt is bij vrijwel alle gemeenten aanwezig. Het inzicht ten
aanzien van de inzet van instrumenten ontbreekt met name bij de aanpak van
handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit.

De feitelijke inzet van instrumenten wisselt sterk per thema. Bij de aanpak van hennepteelt
en handhavingsknelpunten geeft ongeveer de helft van de gemeenten aan in 2012
minimaal één instrument te hebben ingezet. Bij de aanpak van het misbruik van vastgoed,
machtsconcentraties en witwassen is dit aantal gemeenten zeer beperkt (minder dan 20%).

Per instrumenttype en per thema zijn er wel verschillen, ook per gemeentegrootte. In zijn
algemeenheid geldt dat de inzet toeneemt naarmate de grootte van gemeenten toeneemt.

De gemeenten vinden het weigeren van een vergunning één van de meest effectieve
instrumenten bij de bestuurlijke aanpak. Het palet van instrumenten uit de Wet BIBOB is
als geheel volgens de gemeenten het effectiefste cluster aan instrumenten. De lokale
invulling van beleid of wetgeving wordt als het minst effectieve cluster instrumenten
gezien.

67

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

8 Inschatting effecten bestuurlijke aanpak
8.1

Inleiding

Het uiteindelijke doel van de
bestuurlijke aanpak is het leveren van
een bijdrage aan de bestrijding en het
voorkomen van georganiseerde
criminaliteit. In hoeverre deze doelen
ook daadwerkelijk zijn gerealiseerd de afgelopen jaren, is geen deel van het uitgevoerde
onderzoek. Wel is aan de gemeenten gevraagd een score toe te kennen aan de mate
waarin ze de bestuurlijke aanpak effectief achten. Daarbij is zowel gevraagd naar het effect
van de aanpak op de georganiseerde criminaliteit zelf als naar de (indirecte) gevolgen van
de aanpak voor de samenleving. In dit hoofdstuk worden deze ingeschatte effecten
beschreven. Tevens is dit het laatste hoofdstuk van het deel waarin de stand van zaken van
de bestuurlijke aanpak wordt weergegeven.
8.2

Effecten aanpak op georganiseerde criminaliteit

Aan de gemeenten is ten aanzien van de volgende onderwerpen gevraagd of er met de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit iets is bereikt:
•

Terugdringen van machtsposities die zijn opgebouwd met door criminele
activiteiten verdiend kapitaal;

•

Terugdringen van de uitwassen aan criminele activiteiten in de gemeente;

•

Voorkomen dat dezelfde criminelen/criminele activiteiten die zijn bestreden, terug
komen;

•

Voorkomen dat vermenging ontstaat tussen boven- en onderwereld;

•

Voorkomen dat criminelen onbedoeld en onbewust door de overheid worden
gefaciliteerd;

•

Voorkomen dat georganiseerde criminele activiteiten van de grond kunnen komen.

Daarbij is een onderscheid gemaakt in:
•

Weinig tot niets bereikt: geen zichtbare verbeteringen in de situatie;

•

Beperkt iets bereikt: mogelijk dat het in incidentele gevallen heeft gewerkt, maar
zeker geen structurele verbetering;

•

Redelijk wat bereikt: merkbaar dat crimineel gedrag minder wordt, zonder dat dit
eenduidig kan worden herleid tot de bestuurlijke aanpak;

•

Veel bereikt: duidelijk waarneembaar dat na inzetten instrumenten criminaliteit is
verminderd.

68

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 8.1: Percentage gemeenten naar inschatting van de effectiviteit van de bestuurlijke aanpak op
georganiseerde criminaliteit.

"Wat is er naar uw oordeel in de gemeente bereikt met de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit?"
weinig of niets

beperkt

redelijk

ontstaan criminele activiteiten voorkomen (n=126)

24%

onbewust faciliteren voorkomen (n=122)

18%

zeer veel

38%

36%

30%

44%

2%
7%

vermenging boven- en onderwereld
voorkomen/terugdringen (n=108)

30%

37%

terugkeer criminele activiteiten voorkomen (n=109)

30%

30%

32%

7%

uitwassen criminele actviteiten terugdringen (n=104)

27%

32%

39%

2%

machtsposities terugdringen (n=36)

42%

29%

35%

5%

22% 1%

Vooral iets bereikt bij voorkomen onbewust faciliteren criminele activiteiten
Over de gehele linie zijn gemeenten terughoudend in het toekennen van een groot effect
van de bestuurlijke aanpak op de georganiseerde criminaliteit. Minder dan 10% van de
gemeenten noemt één of meer onderdelen waarbij sprake is van een aanzienlijk effect van
de aanpak. Op vrijwel alle onderdelen geeft de helft of meer van de gemeenten aan dat het
effect van de bestuurlijke aanpak (zeer) beperkt is. Op de verschillende onderdelen spreekt
20-40% van een ‘redelijk effect’ van de bestuurlijke aanpak.

Alleen wat betreft het voorkomen van het onbewust faciliteren van criminele activiteiten
door de overheid, geeft iets meer dan de helft van de gemeenten aan dat er met de aanpak
(redelijk) iets bereikt is. Het minst bereikt is er volgens de gemeenten in het terugdringen
van machtsposities.

Verschillen tussen gemeenten
Gemeenten tussen de 15.000 en 25.000 inwoners zijn het minst positief over de effecten,
gevolgd door gemeenten tussen de 25.000 en 50.000 inwoners. De kleine gemeenten (tot
15.000 inwoners) zijn wat positiever dan voornoemde gemeenten. Daarnaast schatten ze in
verhouding met de andere gemeenten het effect voorkoming dat vermenging ontstaat
tussen boven- en onderwereld wat hoger in. Grote gemeenten, 50.000 inwoners of meer,
zijn het positiefst.

69

25 september 2013

8.3

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Effecten aanpak voor de samenleving

Aan de gemeenten is ook gevraagd hoe zij het effect van de bestuurlijke aanpak op de
samenleving inschatten. Dit kan zowel gaan om indirecte effecten (door terugdringen van
bepaalde vormen van criminaliteit een vermindering van verloedering), als om directe
effecten (doordat burgers zien dat de gemeente actief is, wordt het veiligheidsgevoel
verhoogd).

Figuur 8.2: Percentage gemeenten naar inschatting van de betekenis van bestuurlijke aanpak voor de
samenleving.

"In welke mate heeft u naar uw oordeel maatschappelijk iets
bereikt met de bestuurlijke aanpak?"
weinig of niets

beperkt

verbetering reputatie gemeente (n=125)

redelijk

(zeer)veel

27%

43%

26%

3%

vermindering financiele schade (n=118)

36%

43%

19% 2%

terugdringen aantasting vrijheid (n=113)

37%

45%

17% 1%

lichamelijke en geestelijke integriteit (n=120)

35%

45%

19% 1%

terugdringen verloedering (n=137)

18%

vergroten veiligheidsgevoel burgers (n=138)

23%

42%

38%
50%

26%

3%
1%

Effect voor samenleving beperkt
Over de gehele linie heeft de bestuurlijke aanpak volgens de gemeenten maar beperkt iets
opgeleverd voor de samenleving. Voor zover er wat bereikt is, geldt dit vooral het
terugdringen van verloedering van wijken en buurten (40% van de gemeenten spreekt van
een redelijk tot veel bereikt). Ongeveer 30% van de gemeenten ziet daarnaast enige
positieve invloed op de reputatie van de gemeente en het veiligheidsgevoel bij burgers.

Ook over wat in de samenleving bereikt is met de bestuurlijke aanpak zijn de grote
gemeenten (boven de 50.000 inwoners) positiever dan de andere gemeenten.
8.4

Samenvattende bevindingen

Gemeenten kennen aan de bestuurlijke aanpak over de gehele linie een beperkt tot redelijk
effect op de georganiseerde criminaliteit toe. Het meeste wordt volgens hen bereikt bij het

70

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

voorkomen dat de overheid onbewust criminele activiteiten faciliteert. Het minste wordt er
volgens hen bereikt bij het terugdringen van machtsposities.

Wat betreft de betekenis van de bestuurlijke aanpak voor de samenleving zijn de
gemeenten terughoudend. Over de gehele linie ziet circa 70% van de gemeenten weinig of
geen effect van de aanpak. Het meeste wordt volgens de gemeenten bereikt bij het
terugdringen van verloedering.

Over het geheel genomen zijn grotere gemeenten positiever over het effect van de
bestuurlijke aanpak dan kleinere gemeenten.

71

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

DEEL III: Vergelijkende analyses

72

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

9 Regionale vergelijking gemeenten
9.1

Inleiding

In het voorgaande is de stand van zaken in de bestuurlijke aanpak geschetst bij de
gemeenten als totaal en onderscheiden naar gemeentegrootte. In dit hoofdstuk wordt
nader ingegaan op de verschillen tussen gemeenten onderscheiden naar regio.

Omdat het aantal, profiel en respons van de gemeenten per regio varieert, moet aan de
schets in dit hoofdstuk een indicatieve waarde worden toegekend. Vanwege de lage itemrespons op de vragen over samenwerking, wordt dat aspect in dit hoofdstuk buiten
beschouwing gelaten.
9.2

Bewustzijn en zicht op criminaliteit

In hoofdstuk 3 is geconstateerd dat het bewustzijn van de aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit over de hele populatie hoog is. In algemene zin zijn er daarbij
– met uitzondering van de gemeenten in de voormalige RIEC-regio Zuid-Holland Zuid geen in het oog springende verschillen tussen de regio’s.

Figuur 9.1: Per regio de mate waarin gemeenten zich bewustzijn van de aanwezigheid georganiseerde
criminaliteit

We zien wel verschillen in het bewustzijn van de aanwezigheid van specifieke vormen van
georganiseerde criminaliteit (komen deze specifieke vormen voor?) en het schaalniveau
waarop georganiseerde criminaliteit zich afspeelt (heeft de gemeente er zicht op de
criminaliteit zich vooral lokaal en/of regionaal afspeelt?). Het bewustzijn van de
aanwezigheid van specifieke vormen is er bij meer dan de helft van de gemeenten in de
RIEC-regio’s Noord-Holland, Amsterdam-Amstelland, Midden-Nederland, RotterdamRijnmond, Zuid-West-Nederland en Limburg. In de overige regio’s is dat er bij een kwart
tot de helft van de gemeenten. Het bewustzijn over het schaalniveau waarop

73

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

georganiseerde criminaliteit speelt is het hoogst bij de gemeenten in de regio’s
Amsterdam-Amstelland, Midden-Nederland en Zuid-West Nederland.
9.3

Bestuurlijke verankering

Prioriteiten
Inhoudelijk gezien is in alle regio’s de aanpak van hennepteelt de hoogste gemeentelijke
prioriteit bij de bestuurlijke aanpak. Dit met uitzondering van de gemeenten in AmsterdamAmstelland. Daar is dit mensenhandel. Mensenhandel behoort ook bij de gemeenten in de
andere regio’s, met uitzondering van die in Limburg en Zuid-West Nederland tot de top-3
prioriteiten. Machtsconcentraties, milieucriminaliteit en de aanpak van 1% motorclubs
behoort in geen enkele regio tot de drie hoogste prioriteiten van de gemeenten. Bij
misbruik van vastgoed, handhavingsknelpunten en witwassen verschillen de prioriteiten
van de gemeenten per regio:
•

Misbruik van vastgoed: vooral prioriteit van de gemeenten in de regio’s
Haaglanden, Noord-Nederland en Limburg

•

Handhavingsknelpunten: vooral prioriteit van de gemeenten in Midden Nederland,
Oost Nederland en Zuid-West Nederland

•

Witwassen: vooral prioriteit van de gemeenten in Limburg en Zuid-West Nederland.

Formalisering algemeen beleid bestuurlijke aanpak
Landelijk gezien heeft ongeveer twee derde van de gemeenten de bestuurlijke aanpak op
enigerlei wijze (collegeprogramma, beleidsnota) vastgelegd (zie hoofdstuk 4). We zien hier
wel enige verschillen tussen de gemeenten per regio.

Figuur 9.2: Per regio de mate waarin gemeenten beleid inzake bestuurlijke aanpak hebben vastgelegd

74

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

De regio waar de meeste gemeenten de bestuurlijke aanpak hebben vastgelegd is
Rotterdam-Rijnmond (90%). De regio waar de minste gemeenten dit hebben gedaan is
Noord (38%). In drie regio’s, te weten Rotterdam-Rijnmond, Zuid-Holland Zuid (nu samen
één nieuwe regio) en Limburg, heeft meer dan de helft van de gemeenten de bestuurlijke
aanpak vastgelegd in het collegeprogramma. Rotterdam-Rijnmond is de enige regio waar
meer dan driekwart van de gemeenten het beleid in een algemene nota heeft vastgelegd.
In de regio’s Haaglanden, Midden Nederland en Oost Nederland heeft minder dan de helft
van de gemeenten het beleid vastgelegd.

Formalisering integriteitsbeleid en BIBOB-beleid
Landelijk gezien heeft bijna een derde van de gemeenten specifiek integriteitsbeleid in het
kader van de bestuurlijke aanpak vastgesteld. Hierin is enige regionale spreiding waar te
nemen. Gemeenten in de regio’s Noord-Holland, Amsterdam-Amstelland, RotterdamRijnmond/Zuid-Holland Zuid, Zuid-West Nederland en Oost Brabant hebben vaker een
dergelijk beleid vastgesteld dan andere gemeenten.

Figuur 9.3: Per regio de mate waarin gemeenten specifiek integriteitsbeleid voor de bestuurlijke
aanpak en BIBOB-beleid hebben vastgelegd

Op het totaal heeft 71% van de gemeenten algemeen en 44% branchegericht BIBOB-beleid
vastgesteld. We zien hier duidelijke verschillen tussen de gemeenten in de verschillende
regio’s. In de regio’s Haaglanden, Rotterdam-Rijnmond, Zuid-West Nederland en Oost
Nederland is dit meer dan driekwart van de gemeenten. In de regio’s AmsterdamAmstelland, Zuid-Holland Zuid en Noord is dat minder dan de helft. Wat betreft het
branchegericht BIBOB-beleid heeft alleen in de regio Brabant Oost meer dan driekwart van
de gemeenten dit vastgelegd. In de regio’s Haaglanden en Rotterdam-Rijnmond heeft
minder dan een kwart branchegericht BIBOB-beleid vastgelegd.

75

25 september 2013

9.4

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Organisatorische verankering

Werkstructuur, werkprocessen en kwaliteitsborging
Landelijk heeft 59% van de gemeenten een min of meer vaste werkstructuur in de vorm
van vaste projectteams, een netwerkstructuur of organisatorische eenheid (afdeling, team)
waarbinnen de bestuurlijke aanpak gestalte krijgt. Tussen de regio’s zijn aanzienlijke
verschillen in de mate waarin gemeenten over zo’n werkstructuur beschikken. In de regio’s
Rotterdam-Rijnmond en Limburg heeft rond de 90% van de gemeenten zo’n min of meer
vaste werkstructuur. In de regio’s Haaglanden, Amsterdam-Amstelland, Midden-Nederland,
Oost-Nederland en Noord-Nederland is dat minder dan de helft van de gemeenten.

Figuur 9.4: Per regio de mate waarin gemeenten een werkstructuur hebben voor de bestuurlijke
aanpak, werkprocessen hebben vastgelegd en voorzieningen hebben om de kwaliteit van organisatie
en uitvoering te borgen.

Landelijk vindt bij circa 80% van de gemeenten de ambtelijke aansturing van de
bestuurlijke aanpak door één coördinator of leidinggevende plaats. Bij de overige
gemeenten zijn dit er twee over meer. Regionaal zijn hierin wat verschillen. In Limburg
hebben alle gemeenten één eindverantwoordelijke voor de bestuurlijke aanpak. In de
regio’s Rotterdam-Rijnmond, Noord-Holland en Noord heeft ongeveer een derde van de
gemeente meerdere (eind)verantwoordelijken.

In hoofdstuk 5 hebben we vastgesteld dat landelijk 89% van de gemeenten de
uitvoeringsgerichte processen heeft beschreven en 48% de regie-voerende en
besluitvormende processen. Wat het eerste betreft zijn er geen in het oog springende
verschillen tussen de regio’s. De regie-voerende en besluitvormende processen zijn door
meer dan de helft van de gemeenten in de regio’s Noord-Holland (56%), Amsterdam-

76

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Amstelland (67%), Rotterdam-Rijnmond (70%), Zuid-West Nederland (53%), Oost-Brabant
(64%) en Limburg (66%) vastgelegd.

Wat betreft de kwaliteitsborging bij de bestuurlijke aanpak in de vorm van periodieke
evaluaties, collegiale toetsing of cursus- en opleidingsmogelijkheden heeft landelijk 40%
van de gemeenten voorzieningen getroffen. In de regio’s Amsterdam-Amstelland (83% van
de gemeenten), Rotterdam-Rijnmond (60%), Zuid-Holland Zuid (53%) en Limburg (51%)
geeft meer dan de helft van de gemeenten aan dat ze dergelijke voorzieningen hebben.

Beschikbare capaciteit
Gemeenten hebben landelijk gemiddeld circa 0,5 fte beschikbaar specifiek voor de
bestuurlijke aanpak. Dit komt neer op een inzet van 2-3 dagen per week, mede afhankelijk
van de gemeentegrootte.

Figuur 9.5: Per regio bij gemeenten gemiddeld beschikbare capaciteit voor de bestuurlijke aanpak

Tussen de regio’s zijn er aanzienlijke verschillen. De gemeenten in de regio’s Haaglanden
en Zuid-Holland Zuid hebben gemiddeld genomen de minste capaciteit beschikbaar: minder
dan een halve dag per week. Over de meeste capaciteit beschikken de gemeenten in de
regio Amsterdam-Amstelland, Zuid-West Nederland, Noord en Limburg.

Digitale voorzieningen informatiebeheer
Landelijk geeft 30% van de gemeenten aan specifieke digitale voorzieningen te hebben
voor het informatiebeheer en de informatie-uitwisseling in het kader van de bestuurlijke
aanpak. Van de gemeenten geeft 39% aan ook voorzieningen te hebben om de kwaliteit
van de digitale informatie(uitwisseling) te borgen. Onder meer door standaardisatie van

77

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

formats, afspraken over informatie-uitwisseling en afspraken en technische voorzieningen
om de privacy van personen te waarborgen.

Regionaal gezien geven de gemeenten in Limburg het vaakst aan over specifieke
voorzieningen te beschikken (79%). De gemeenten in de regio’s Rotterdam-Rijnmond
(13%), Zuid-Holland Zuid (10%), Midden-Nederland (11%), Oost-Nederland (20%) en
Noord-Nederland (7%) het minst vaak.

Figuur 9.6: Per regio de mate waarin gemeenten beschikken over digitale voorzieningen voor het
informatiebeheer en de informatie-uitwisseling en de mate waarin er maatregelen zijn genomen om de
kwaliteit van de digitale informatie(uitwisseling) te borgen.

Ook in de voorzieningen om de kwaliteit van de informatie(-uitwisseling) te borgen zijn erg
verschillen. In de regio’s Amsterdam-Amstelland, Zuid-Holland Zuid en Oost-Brabant geeft
minder dan 25% van de gemeenten aan over dergelijke voorzieningen te beschikken. De
gemeenten in Limburg (64%) geven het vaakst aan daar wel over te beschikken.
9.5

Inzet instrumenten

Landelijk gezien laat de inzet van instrumenten een zeer wisselend beeld zien en is er
sprake van een zekere voorkeur voor bepaalde instrumenten, afhankelijk van de
thematiek. Landelijk worden het meest frequent instrumenten ingezet bij de aanpak van
hennepteelt en handhavingsknelpunten. Vanwege beperkingen in de respons is bij de
vergelijking van de gemeenten tussen de regio’s alleen gekeken of er verschillen zijn in de
inzet van instrumenten in het algemeen.

78

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 9.7: Per regio het percentage gemeenten dat in 2012 minimaal één keer een instrument heeft
ingezet in het kader van de bestuurlijke aanpak.

In 2012 heeft 21% van alle gemeenten één of meer keer instrumenten in het kader van de
bestuurlijke aanpak ingezet. Voor de gemeenten in de meeste regio’s ligt de inzet van
instrumenten in een zelfde orde van grootte. Er zijn twee regio’s, te weten AmsterdamAmstelland (53%) en Zuid-West Nederland (35%) waar meer gemeenten aangeven
instrumenten ingezet te hebben.
9.6

Samenvattende bevindingen

Over het geheel zijn de regio’s uitgaande van de kenmerken van de gemeenten indicatief in
drie groepen in te delen.

De regio’s met gemeenten met relatief veel structuur in de bestuurlijke aanpak: de
gemeenten worden gekenmerkt door een hoog bewustzijn, vastgesteld beleid, een min of
meer vaste werkstructuur, relatief veel capaciteit, beschreven werkprocessen en basisinformatievoorzieningen en inzet van instrumenten. Dit betreft de gemeenten in de regio’s
Noord-Holland, Zuid-West Nederland, Oost-Brabant en Limburg.

Regio’s met gemeenten met een relatief beperkte structuur in de bestuurlijke aanpak.
Ze worden gekenmerkt door het vaker ontbreken van vastgesteld beleid, het ontbreken
van een omlijnde werkstructuur en werkprocessen, relatief minder capaciteit en
voorzieningen voor het informatiebeheer. Dit betreft de gemeenten in de regio’s
Haaglanden, Midden-Nederland, Oost-Nederland, Noord-Nederland37 en (de voormalige
regio) Zuid-Holland Zuid.

37

De gemeenten in Noord-Nederland beschikken wel over relatief veel capaciteit vergeleken met andere gemeenten.

79

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Regio’s met gemeenten met sterk wisselende structuur in de bestuurlijke aanpak. Deze
worden erdoor gekenmerkt dat sommige zaken wel en andere zaken niet gestructureerd
zijn. Dit geldt voor de gemeenten in de regio’s Amsterdam-Amstelland en (de voormalige
regio) Rotterdam-Rijnmond.

80

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

10 Vergelijking 2009 en 2012
10.1 Inleiding
In de nulmeting is de stand van zaken in bestuurlijke aanpak over 2009 vastgelegd. In dit
hoofdstuk worden de resultaten van de meting over 2012 daarmee vergeleken. Er worden
drie verschillende typen vergelijkingen gemaakt:
•

Cijfermatige vergelijking 2009-2012 van de feitelijke deelname en beschikbare
capaciteit bij de RIEC’s (bron: RIEC’s en ministerie van V&J)

•

Vergelijking 2009-2012 op basis van de bevindingen in de rapportage over 2009 en
de bevindingen over 2012 zoals beschreven in de hoofdstukken 3 tot en met 8.

•

Vergelijking van de antwoorden van de gemeenten die zowel in de onderzoeken
over 2009 als over 2012 voorkomen. Dit gaat om 223 gemeenten.

Voor zover slechts indicatieve conclusies kunnen worden getrokken uit de vergelijking,
wordt dat apart aangegeven. In bijlage 3 is staat een nadere uitleg op de wijze van
vergelijking.

Achtereenvolgens worden in dit hoofdstuk vergeleken:
•

de kenmerken van de RIEC’s (paragraaf 10.2)

•

het bewustzijn van georganiseerde criminaliteit (paragraaf 10.3)

•

het beleid inzake bestuurlijke aanpak (paragraaf 10.4)

•

het BIBOB-beleid (paragraaf 10.5)

•

de samenwerking (paragraaf 10.6)

•

de inzet van instrumenten (paragraaf 10.7).

Het hoofdstuk sluit af met samenvattende bevindingen.
10.2 Kenmerken RIEC’s
In deze paragraaf vatten we kort de belangrijkste verschillen in de kenmerken van de
RIEC’s en RIEC-samenwerking tussen 2009 en 2012 samen. Specifiek gaan we in op de
verandering in de dekkingsgebieden, de deelname door gemeenten en de beschikbare
capaciteit bij de RIEC´s.

81

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Dekkingsgebieden RIEC’s
In 2009 waren er elf RIEC’s waarvan het RIEC Gelderland-Midden-/Zuid nog niet
operationeel was.38 Per 1 januari 2013 zijn er tien RIEC’s die qua dekkingsgebied overeen
komen met de nieuwe regionale eenheden van de nationale politie. Sinds de nulmeting zijn
de volgende verschuiving opgetreden in de dekkingsgebieden van de RIEC’s:
•

2011: De RIEC’s Gelderland-Midden en Gelderland-Zuid zijn opgegaan in het RIEC
Oost-Nederland.

•

2012: Het RIEC Noord-Holland is in 2012 opgesplitst in het RIEC AmsterdamAmstelland en het nieuwe RIEC Noord-Holland. Een deel van het RIEC Zuid-West
Nederland en het RIEC Zuid-Oost Brabant zijn in 2012 opgegaan in het RIEC
Brabant Oost.

•

2013: De RIEC’s Zuid-Holland Zuid en Rotterdam-Rijnmond zijn per 1 januari 2013
gefuseerd in het RIEC Rotterdam39.

Deelname gemeenten en bekendheid met (inhoud) plannen RIEC’s
In 2009 was 59% van de Nederlandse gemeenten aangesloten bij een RIEC. In 2012 is dit
93%40. Dit is een forse toename. In tabel 10.1 is – voor zover door de herindeling van de
dekkingsgebieden mogelijk – de aansluiting per RIEC-gebied samengevat.

Tabel 10.1: Vergelijking 2009 en 2012 van het percentage gemeenten dan deelneemt in een RIEC

HaaglandenHollands midden

Limburg

Midden Nederland

Noord Nederland

Noord-Holland

Oost Nederland

Oost-Brabant

Rotterdam
Rijnmond

Zuidholland-zuid

Zuidwest
Nederland

2009

59%

*

100%

61%

18%

100%

33%

58%

0%**

100%

86%

68%

2012

93%

100%

100%

100%

54%

100%

100%

94%

90%

100%

100%

100%

N (2012)

(381)

(6)

(34)

(33)

(22)

(62)

(38)

(76)

(37)

Alle RIEC’s

AmsterdamAmstelland

(Bron Twijnstra Gudde & CapGemini en ministerie van V&J)

(33)

(39)

* Amsterdam-Amstelland maakt in 2009 onderdeel van het RIEC Noord-Holland.
** Percentage van voormalig RIEC Zuidoost Brabant.

Eind 2012 zijn alleen in de regio’s Midden Nederland, Oost Nederland en Oost Brabant nog
niet alle gemeenten aangesloten bij een RIEC.

38

Noord-Nederland, Oost-Nederland, Midden-Nederland, Noord-Holland, Haaglanden/Hollands Midden, Zuid-Holland Zuid, Zuidwest
Nederland, Limburg, Zuidoost-Brabant, Rotterdam Rijnmond en Gelderland-Midden/-Zuid.
39
Omdat dit onderzoek de situatie ultimo 2012 betreft, zijn de resultaten van de gemeenten uit de regio Zuidholland Zuid en Rotterdam
Rijnmond apart weergegeven. Deze regio’s zijn per 1 januari 2013 gefuseerd.
40
Cijfers afkomstig van het ministerie van VenJ. Per 1 april 2013 is het percentage gestegen naar 94,4%.

82

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Beschikbare capaciteit RIEC’s.
In 2009 was er bij de RIEC’s 43,8 fte aan capaciteit beschikbaar. Per 100.000 inwoners
varieerde de capaciteit van de RIEC’s tussen de 0,2 en 0,9 fte. In 2012 hebben de RIEC’s
totaal een capaciteit van 133,3 fte ter beschikking. Een toename van 89,5 fte ten opzichte
van 2009. Per 100.000 inwoners varieert de capaciteit van de RIEC’s in 2012 tussen de
0,4 en 1,5. Gemiddeld is dit een toename van 0,3 fte per 100.000 inwoners. In
onderstaande tabel is de formatie per RIEC in 2009 en 2012 omschreven.

Tabel 10.2a: Beschikbare capaciteit per RIEC in 2009 en 2012 in fte en fte per 100.000 inwoners (Bron

Alle RIEC’s

AmsterdamAmstelland

HaaglandenHollands midden

Limburg

Midden Nederland

Noord Nederland

Noord-Holland

Oost Nederland

Oost-Brabant

Rotterdam
Rijnmond

Zuidholland-zuid

Zuidwest
Nederland

Twijnstra Gudde & CapGemini 2010 en Ministerie van V&J)

2009

43,8

*

7,0

9,0

3,4

5,4

21,0**

7,3**

2,5***

6,5

2,6

9,9

2012

133,3

5,0

11,2

14,4

8,3

11,4

11,0

14,0

19,0

13,0

7,0

19,0

* Amsterdam-Amstelland is in 2009 meegenomen in de formatie van Noord-Holland
** Formatie van het voormalige RIEC’s Oost Nederland, exclusief de formatie van het toenmalige Gelderland Midden en Zuid. De laatste
was nog niet operatoneel in 2009. In 2012 verricht in Oost Nederland een medewerker van de belastingdienst ook werkzaamheden voor
het RIEC Oost Nederland, deze inzet is lastig uit te drukken in fte en daarom niet opgenomen in deze tabel.*** Percentage van het
voormalige Zuidoost Brabant.

Tabel 10.2b: Beschikbare capaciteit per RIEC in 2009 en 2012 per 100.000 inwoners (Bron Twijnstra

Alle RIEC’s

AmsterdamAmstelland

HaaglandenHollands
midden

Limburg

Midden
Nederland

Noord
Nederland

Noord-Holland

Oost Nederland

Oost-Brabant

Rotterdam
Rijnmond

Zuidhollandzuid

Zuidwest
Nederland

Gudde & CapGemini 2010 en Ministerie van V&J)

2009

0,49

*

0,40

0,8

0,19

0,32

0,87

0,38

0,34

0,53

0,54

0,48

2012

0,81

0,52

0,62

1,28

0,44

0,66

0,74

0,44

1,37

1,03

1,45

1,30

* Amsterdam-Amstelland is in 2009 meegenomen in de formatie van Noord-Holland
** Formatie van het voormalige RIEC’s Oost Nederland, exclusief de formatie van het toenmalige Gelderland Midden en Zuid. De laatste
was nog niet operatoneel in 2009.
*** Percentage van het voormalige Zuidoost Brabant.

10.3 Bewustzijn aanwezigheid criminaliteit
Een van de opgaven van de RIEC’s is het bevorderen van het bestuurlijk bewustzijn van de
aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit. In 2009 gaf 39% van de gemeenten aan
zich bewust te zijn van de aanwezigheid van enige vorm van georganiseerde criminaliteit.
In de meting van 2012 (n = 313) geeft 84% van de gemeenten aan dat er (waarschijnlijk)
georganiseerde criminaliteit voorkomt. Dit lijkt een forse toename van het bewustzijn.

83

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Van deze gemeenten gaven er in 2009 126 aan niet bekend te zijn met of indicaties te
hebben van georganiseerde criminaliteit. Van deze groep geven er in 2012 96 oftewel 76%
aan daar nu wel (waarschijnlijke) indicaties van te hebben. Voor de gemeenten die in beide
metingen voorkomen (n=223) is dit percentage 84%, gelijk aan het percentage van de
totale steekproef in 2012 (n=313). De conclusie lijkt daarmee gerechtvaardigd dat het
bestuurlijk bewustzijn sterk is gestegen.

Figuur 10.1: Verschuivingen percentage gemeenten dat zich in 2009 en 2012 bewust is van de
(waarschijnlijke) aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit (gemeenten die zowel in de steekproef
van 2009 als 2012 voorkomen; n = 223)

"Komt er georganiseerde criminaliteit voor binnen uw
gemeentegrenzen?"
84%
57%
43%
16%

2009

2012
(waarschijnlijk) niet

waarschijnlijk (wel)

Bewustzijn naar gemeentegrootte
Als we kijken naar gemeentegrootte, dan lijkt sprake te zijn van een sterke stijging van het
bewustzijn bij alle gemeenten met minder dan 50.000 inwoners. Bij de gemeenten met
meer dan 50.000 inwoners was het bewustzijn al hoog. Aangezien hier alleen een
vergelijking kon worden gemaakt met de gegevens uit de rapportage over 2009 en niet op
respondentniveau en bovendien de N over 2009 niet kon worden achterhaald, is deze
conclusie indicatief.

84

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 10.2: Vergelijking percentage gemeenten naar gemeentegrootte dat zich in 2009 en 2012
bewust is van de (waarschijnlijke) aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit (vergelijking separate
steekproeven; n 2012 = 378; n 2009 = onbekend*).

"Komt er (waarschijnlijk) georganiseerde criminaliteit voor
binnen uw gemeentegrenzen?"
ja 2009

ja 2012
98%

92%
83%

86%

67%
41%

40%

15.000-25.000
inwoners

25.000-50.000
inwoners

15%

< 15.000 inwoners

> 50.000 inwoners

* In de rapportage van de nulmeting is geen N vermeld; deze kon ook niet worden gereconstrueerd uit de dataset van de nulmeting.

10.4 Algemeen beleid inzake bestuurlijke aanpak
In de nulmeting is gekeken naar de mate waarin gemeenten algemeen beleid hadden
vastgesteld of in voorbereiding hadden inzake de bestuurlijke aanpak en de Wet BIBOB. In
de rapportage over 2009 wordt gesproken van 57% van de gemeenten die specifiek beleid
hebben/voeren inzake de bestuurlijke aanpak. Bij de meting over 2012 geeft 73% van de
gemeenten aan een dergelijk beleid (in voorbereiding) te hebben. Dit lijkt te wijzen op een
stijging van de mate waarin de bestuurlijke aanpak beleidsmatig is vastgelegd.
In totaal zijn er 79 gemeenten die in beide onderzoeken een antwoord hebben geven op de
gestelde vragen over het beleid. Van deze gemeenten hadden er in 2009 26 (33%) geen
algemeen beleid vastgesteld of in voorbereiding. Van deze gemeenten hebben er 20 (77%)
in 2012 wél vastgesteld beleid of in voorbereiding.41 Dit ondersteunt de indicatie voor een
stijging op basis van de verschillen tussen de metingen op het niveau van de twee
afzonderlijke steekproeven over 2009 en 2012.

41

Negen gemeenten die in 2009 aangeven beleid (in voorbereiding) te hebben, laten weten in 2012 geen beleid (in voorbereiding) te
hebben. Op grond van het onderzoek is daar geen duidelijke verklaring voor te geven. Mogelijk dat het oude beleid nog afdoende
wordt geacht of de aandacht zich vooral op de uitvoering richt.

85

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 10.3: Verschuivingen percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 beleid inzake bestuurlijke
aanpak in voorbereiding of vastgesteld had (gemeenten die zowel in de steekproef van 2009 als die
van 2012 voorkomen, n = 79)

"Heeft de gemeente de bestuurlijke aanpak van georganiseerde
criminaliteit beleidsmatig vastgelegd?"
81%
67%

33%
19%

2009

2012
nee

ja (of in voorbereiding)

Beleid naar gemeentegrootte
Gelet op het aantal inwoners zit de toename vooral bij de gemeenten onder de 50.000
inwoners, daar in 2009 ook al een hoog percentage grote gemeenten beleid inzake de
bestuurlijke aanpak had vastgelegd of in voorbereiding had. Deze conclusie is indicatief
omdat er alleen een vergelijking kon worden gemaakt met de gegevens uit de rapportage
over 2009 en niet op respondentniveau en de N over 2009 niet kon worden achterhaald.

Tabel 10.4: Vergelijking percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 beleid inzake bestuurlijke aanpak
in voorbereiding of vastgesteld heeft naar gemeentegrootte (n 2012 = 365; n 2009 = onbekend*)

"Heeft u beleid inzake de bestuurlijke aanpak in voorbereiding of
vastgesteld?"
ja 2009

ja 2012
90%
78%

72%

71%

56%
22%

25%

15.000-25.000
inwoners

25.000-50.000
inwoners

10%
< 15.000 inwoners

> 50.000 inwoners

* In de rapportage van de nulmeting is geen N vermeld; deze kon ook niet worden gereconstrueerd uit de dataset van de nulmeting.

86

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

10.5 BIBOB-beleid
In de rapportage van de nulmeting wordt aangegeven dat in 2009 55% van de gemeenten
algemeen BIBOB-beleid had vastgesteld. In de meting over 2012 is dit 70% van de
gemeenten. Ook hier is een nadere analyse uitgevoerd aan de hand van de gemeenten die
in het onderzoek over 2009 én over 2012 voorkomen. Het gaat daarbij om 139
gemeenten. Hiervan gaven er in 2009 113 (81%) aan over BIBOB-beleid te beschikken. Dit
is een veel hoger percentage dan bij de totale populatie in het onderzoek over 2009. Van
deze gemeenten, die in 2009 aangeven wel BIBOB-beleid te hebben, geven er in 2012 45
(40%) aan niet over BIBOB-beleid te beschikken. Een duidelijke verklaring hiervoor
kunnen we niet geven. Het is mogelijk dat gemeenten inderdaad minder beleid hebben
vastgesteld omdat het instrumentarium ‘routine’ is geworden. Het is ook niet uit te sluiten
dat dit een artefact van metingen is42. De controle op respondentniveau geeft in elk geval
geen bevestiging van de toename die op het niveau van de onderzoekspopulaties van 2009
en 2012 worden waargenomen.

Figuur 10.5: Verschuivingen in het percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 algemeen BIBOBbeleid heeft vastgesteld (gemeenten die zowel in de steekproef van 2009 als die van 2012 zitten, n =
139)

"Heeft de gemeente BIBOB-beleid vastgesteld?"
81%
61%
39%
19%

2009

2012
nee

ja

Behalve naar de vaststelling van het beleid is ook gevraagd of de werkprocessen rond
toepassing van BIBOB zijn beschreven. In het onderzoek over 2009 was dit bij 32% van de
gemeenten het geval. In het onderzoek over 2012 is dat bij 77% het geval (er wordt er bij
14% van de gemeenten aan gewerkt). Ook hier is een controle uitgevoerd aan de hand van
de gemeenten die in beide onderzoeken voorkomen. Dit zijn er 96. Hiervan hadden er in
2009 37 de werkprocessen niet beschreven. Van deze groep hebben dat er in 2012 35

42

Dit kan zijn gelegen in het niet exact hetzelfde hebben gemeten in 2009 en 2012 vanwege iets verschillende vraagformuleringen of
door verschillen in de steekproef.

87

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

(95%) wel gedaan. De sterke stijging die is waargenomen op het niveau van de
onderzoekspopulaties van 2009 en 2012 wordt daarmee bevestigd. De sterk gestegen
aandacht voor het beschrijven van de werkprocessen kan mogelijk ook verklaren dat er
minder aandacht voor de beleidsmatige kant: toepassing van de wet BIBOB gaat mogelijk
meer tot de routine horen.

Figuur 10.6: Verschuivingen in percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 werkprocessen voor
uitvoering BIBOB-beleid heeft vastgelegd (gemeenten die zowel in de in steekproef 2009 als die van
2012 voorkomen, n = 96)

"Heeft de gemeente de BIBOB-werkprocessen vastgelegd?"
97%
61%
39%
3%
2009

2012
nee

ja

BIBOB-beleid naar gemeentegrootte
Als we kijken naar het aantal inwoners, dan zien we de sterkste stijging in het vastleggen
van het BIBOB-beleid bij de kleinste gemeenten (tot 15.000 inwoners). Van deze
gemeenten had in 2009 minder dan een derde beleid vastgesteld. In 2012 was dit twee
derde. Deze conclusie is indicatief omdat er alleen een vergelijking kon worden gemaakt
met de gegevens uit de rapportage over 2009 en niet op respondentniveau en de N over
2009 niet kon worden achterhaald.

88

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 10.7: Vergelijking van de het percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 BIBOB-beleid heeft
vastgesteld naar gemeentegrootte (n 2012 = 255; n 2009 = onbekend*)

"Heeft u beleid inzake de bestuurlijke aanpak in voorbereiding of
vastgesteld?"
ja 2009

ja 2012
79%
69%

67%
57%

75%

60%

41%
27%

< 15.000 inwoners

15.000-25.000
inwoners

25.000-50.000
inwoners

> 50.000 inwoners

* In de rapportage van de nulmeting staat geen N; deze kon ook niet worden gereconstrueerd uit de dataset van de nulmeting.

10.6 Samenwerking
Zowel in het onderzoek over 2009 als in het onderzoek over 2012 was sprake van een hoge
item-non-respons op de vragen over samenwerking. Op steekproef niveau 2012 hebben we
daardoor alleen zeer indicatieve uitspraken kunnen doen. Een vergelijking tussen 2009 en
2012 is zowel op steekproefniveau als op gemeenteniveau (respondentniveau) niet
mogelijk.
10.7 Inzet instrumenten
Op basis is van item-respons en vergelijkbaarheid van de datasets is een beperkte
vergelijking gemaakt van de inzet van instrumenten in 2009 en 2012, namelijk de inzet
van de APV en van sluiting en onteigening op grond van bijzondere wetten en de
inschatting van de effectiviteit van deze instrumenten en van BIBOB43.

Inzet APV en sluiting/onteigening
Wat betreft de inzet van de APV44 blijft deze over de gehele linie in orde van grootte op het
niveau van 2009. Mogelijk kan dit worden verklaard, doordat het voor gemeenten lastig is
in te schatten of er georganiseerde criminaliteit achter een bepaalde overtreding zit.

43

44

De onderzoekers zijn er niet in geslaagd de uitkomsten uit de rapportage over de nulmeting te reconstrueren op basis van de dataset
van de nulmeting. Mogelijk speelt een rol dat bij de nulmeting niet alle gegevens op dezelfde wijze zijn verzameld. De dataset over de
nulmeting is in elk geval niet volledig als het gaat om de gemeenten in de regio Noord-Holland. Daarnaast stellen de onderzoekers vast
dat bij de rapportage over de nulmeting waarschijnlijk ook de scores ‘onbekend’ zijn genomen bij de berekening van de in de
rapportage genoemde percentages.
In de meting van 2012 is o.a. gevraagd naar de ‘handhaving van de APV en AWB’. Hieronder wordt verstaan handhaving middels: last
onder bestuursdwang/dwangsom, preventieve dwangsom, intrekken begunstigende beschikking, bestuurlijke boete of bestuurlijke
strafbeschikking. De resultaten van deze vraag zijn gebruikt voor de vergelijking. Onduidelijk is wat in 2009 werd verstaan onder ‘de
inzet van APV’.

89

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Gemeenten kunnen niet goed aangeven of zij bepaalde instrumenten in het kader van de
aanpak van georganiseerde criminaliteit hebben ingezet en zijn daarom terughoudend
hierin. In het inzetten van sluiting of onteigening op grond van bijzondere wetten45 is een
toename te zien. Gelet op de beperkte respons moet aan deze resultaten echter alleen een
indicatieve waarde worden gegeven. Deze conclusie is indicatief omdat er alleen een
vergelijking kon worden gemaakt met de gegevens uit de rapportage over 2009 en niet op
respondentniveau en de N over 2009 niet kon worden achterhaald.

Figuur 10.8: Vergelijking van de het percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 de APV (en in 2012
ook de Awb) en sluiting/onteigening als instrumenten hebben ingezet (n 2012 APV = 125; n 2012
sluiting e.a. = 126*; n 2009 = onbekend**)

"Heeft u in het jaar van meting respectievelijk de APV en de
sluiting/onteigening als instrument ingezet bij de bestuurlijke
aanpak?"
24%

22%

16%
5%

APV ingezet

Sluiting/onteigening ingezet
2009

2012

* De percentages en de N over 2012 zijn een gemiddelde over de scores op de thema’s mensenhandel (N=159), misbruik vastgoed
(N=121), handhavingsknelpunten (N=106), machtsconcentraties (N=110) en witwassen (N=121).
** De N over 2009 staat niet in de rapportage over de nulmeting en kon niet worden gereconstrueerd op basis van de dataset.

Voor de APV is een uitsplitsing gemaakt voor de inzet naar thema.

45

in beide metingen wordt bedoeld: Sluiting op grond van Gemeentewet, Woningwet, Opiumwet en onteigening op grond van
Onteigeningswet.

90

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur10.9: Vergelijking van de het percentage gemeenten dat in 2009 en 2012 de APV (en in 2012
ook de AWB) heeft ingezet bij de verschillende thema’s

"Heeft u op de volgende thema's in het jaar van meting de APV
(of Awb) ingezet in het kader van de bestuurlijke aanpak?"
51%

48%
38%

36%
25%

20%
4%

9%

13%
4% 4%

9%

2009
2012

* De N over 2009 staat niet in de rapportage over de nulmeting en kon niet worden gereconstrueerd op basis van de dataset.

Evenals in 2009 wordt de APV het vaakst ingezet bij de aanpak van mensenhandel,
hennepteelt en handhavingsknelpunten. Er zijn verschillen (zowel naar boven als naar
beneden) tussen 2009 en 2012, maar door de lage item-respons kunnen hier geen harde
conclusies aan worden verbonden. De toename van de inzet van de APV bij
handhavingsknelpunten is wel van dien aard dat deze waarschijnlijk ook reëel is.

Effectiviteit van de instrumenten
In de onderzoeken over 2009 en 2012 is de gemeenten gevraagd hoe effectief zijn
verschillende instrumenten vinden. In de rapportage van de nulmeting zijn deze resultaten
niet weergegeven, maar ze kunnen hier wel worden gebruikt voor een vergelijking van de
mening over de effectiviteit van de Wet BIBOB en de APV bij de bestuurlijke aanpak.

In totaal hebben 81 gemeenten, die in de onderzoeken over 2009 en over 2012 waren
betrokken, antwoord gegeven op de vraag wat ze van de effectiviteit van (het
instrumentarium uit) de Wet BIBOB vinden. Van deze gemeenten gaven er in 2009 22 aan
deze effectiviteit (zeer) laag in te schatten. Van dezelfde groep gaven er in 2012 17 aan
(77%) de effectiviteit redelijk tot hoog te vinden46. Dit lijkt een toegenomen vertrouwen in
het BIBOB-instrumentarium. De toegenomen inzet van het BIBOB-instrumentarium kan
zowel de verklaring als het gevolg zijn van dit toegenomen vertrouwen.

46

Van de 59 gemeenten die de effectiviteit van BIBOB in 2009 redelijk tot hoog achten, waren en 55 (93%) in 2012 nog dezelfde mening
toegedaan.

91

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 10.10: Verschuivingen in het percentage van gemeenten dat de effectiviteit van BIBOB in 2009
en 2012 (zeer) laag of redelijk tot hoog inschat (gemeenten die zowel in de steekproef van 2009 als
die van 2012 voorkomen, n = 81)

"Hoe beoordeelt u de effectiviteit van de Wet BIBOB bij de
bestuurlijke aanpak?"
89%
73%

27%
11%

2009

2012
(zeer)laag

redelijk tot hoog

Er zijn 71 gemeenten die in de onderzoeken over 2009 en 2012 zitten en antwoord hebben
gegeven op de vraag wat ze van de effectiviteit van de APV vinden. Van deze gemeenten
schatten er in 2009 31 deze effectiviteit (zeer) laag in. Hiervan zijn er 21 (68%) van
mening veranderd in 2012. Er lijkt dus ook sprake in een toegenomen vertrouwen in de
waarde van de APV in het kader van de bestuurlijke aanpak (alhoewel dat niet direct heeft
geleid tot een meer frequente inzet).
Figuur 10.11: Verschuivingen in het percentage van gemeenten dat de effectiviteit van de APV in 2009
en 2012 (zeer)laag of redelijk tot hoog inschat (gemeenten die zowel in de steekproef van 2009 als die
van 2012 voorkomen, n = 71)

"Hoe beoordeelt u de effectiviteit van de APV bij de bestuurlijke
aanpak?"
79%
56%
44%
21%

2009

2012
(zeer) laag

redelijk tot hoog

92

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

10.8 Samenvattende bevindingen
In dit hoofdstuk is onderzocht in hoeverre er verschillen zijn in de bestuurlijke aanpak in
2009 en in 2012. Ook is gekeken naar de verschillen in de kenmerken van de RIEC’s. Zo
heeft een herindeling plaatsgevonden, door een opsplitsing en een aantal fusies, en is de
dekking van de RIEC’s nu gelijk aan die van de regionale eenheden van de politie. De
aansluiting van gemeenten bij de RIEC’s is op drie regio’s na 100%, een stijging van 59%
in 2009 naar 93% in 2012. Ook de formatie is toegenomen van 43.8 fte in 2009 naar 137,3
fte in 2012.

Een vergelijking van het bewustzijn van de aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit
wijst uit dat het bewustzijn is gestegen. Daar het bewustzijn bij de grote gemeenten (met
meer dan 50.000 inwoners) al hoog was, is met name een sterke stijging te zien bij
gemeenten die kleiner zijn (onder de 50.000 inwoners).

Ook is een toename te zien in het aantal gemeenten dat beleid inzake de bestuurlijke
aanpak heeft vastgesteld in 2009 en 2012. De vergelijking van de mate van vaststelling
van het BIBOB-beleid laat tegenstrijdige uitkomsten op rapportniveau (stijging) en
respondentniveau (daling). Wel is een sterke stijging waargenomen in de beschrijving van
werkprocessen voor de toepassing van de wet BIBOB. Een mogelijke verklaring voor de
daling van de mate waarin BIBOB-beleid is vastgesteld op respondentniveau, zou kunnen
zijn dat de toepassing van BIBOB meer tot de routine behoort in 2012 en dit niet zo zeer
meer beleidsmatig wordt vastgelegd.

In vergelijking met 2009 lijkt de inzet van APV als instrument in de aanpak van
georganiseerde criminaliteit niet te zijn gestegen in 2012. Dat lijkt wel het geval bij het
instrument sluiting en onteigening op grond van bijzondere wetten, vooral bij de grotere
gemeenten. De effectiviteit van de wet BIBOB en de APV als instrumenten bij de aanpak
worden wel positiever gewaardeerd in 2012 in vergelijking met 2009.

93

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

DEEL IV: Waardering RIEC’s

94

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

11 Waardering RIEC’s
11.1 Inleiding
In het voorgaande is beschreven hoe de gemeenten de eigen situatie wat betreft de
bestuurlijke aanpak typeren. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de vraag hoe de
gemeenten (het functioneren van) de RIEC’s waarderen. Meer specifieke zijn aan de
gemeenten vragen voorgelegd over de volgende zaken:
•

Bekendheid en verwachtingen van de gemeenten bij de RIEC’s (paragraaf 11.2)

•

De waardering van de gemeenten voor de RIEC’s als het gaat om:

•

o

Capaciteit, deskundigheid en werkwijze (paragraaf 11.3)

o

Informatie, hulpmiddelen en adviezen (paragraaf 11.4)

o

Toegevoegde waarde en kosten-baten (paragraaf 11.5)

De belangrijkste verschillen in waardering tussen gemeenten en zelfbeeld RIEC’s
(paragraaf 11.6)

•

Door gemeenten genoemde verbeterpunten (paragraaf 11.7).

In dit hoofdstuk worden de antwoorden van de gemeenten samengevat. De vragen over de
waardering van de RIEC’s zijn ook aan de RIEC’s zelf voorgelegd. Met uitzondering van het
RIEC Noord is deze vragenlijst door alle RIEC’s ingevuld. In het landelijke beeld komt het
oordeel van de gemeenten over de RIEC’s en het zelfbeeld van de RIEC’s in grote lijnen
overeen. Derhalve wordt het zelfbeeld van de RIEC’s niet apart beschreven in deze
rapportage maar worden de belangrijkste verschillen kort samengevat.
11.2 Bekendheid met en verwachtingen van het RIEC
Aan de gemeenten is gevraagd in hoeverre ze bekend zijn met het plan van aanpak van
het RIEC en welke verwachtingen ze hebben over de rol en ondersteuning van het RIEC bij
de aanpak van georganiseerde criminaliteit.

Vrijwel alle gemeenten redelijk tot goed bekend met (plannen) RIEC
Ruim 95% van de gemeenten geeft aan redelijk tot zeer goed op de hoogte te zijn van
plannen, werkwijzen en producten van het RIEC. Alle gemeenten met meer dan 50.000
inwoners geven aan redelijk tot zeer goed op de hoogte te zijn, terwijl een aantal
gemeenten met een inwonertal tot 50.000 aangeeft slecht tot matig op de hoogte te zijn.
De gemeenten die aangeven slecht of matig op de hoogte te zijn van de plannen van het
RIEC liggen vooral in de regio’s Midden Nederland, Noord Nederland, Oost Nederland en
Zuid-Holland Zuid.

95

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 11.1: Percentage gemeenten naar bekendheid met de plannen van de RIEC’s (N=194).

"In welk mate bent u bekend met de plannen van het RIEC?"
Matig
4%

Redelijk
27%

Slecht
1%
Zeer goed
17%

Goed
51%

RIEC moet volgens gemeenten meerdere rollen (kunnen)vervullen
De behoefte aan ondersteuning bij de bestuurlijke aanpak kan per gemeente verschillen47.
Aan de gemeente is gevraagd welke rol(len) de RIEC’s volgens hen moeten vervullen48
Daarbij is gekeken naar acht volgende mogelijke rollen, afgeleid van het beleidskader
bestuurlijke aanpak (zie figuur 11.2)49.

Gemeenten zien niet één uitgesproken rol voor het RIEC weggelegd. De ondersteuning van
gemeenten bij de uitvoering en het versterken van de samenwerking tussen partners
worden door meer dan de helft van de gemeenten aangegeven als zeer belangrijke rollen
van de RIEC’s. De ontwikkeling van instrumenten en het vergroten van het bestuurlijk
bewustzijn worden het minst als rollen van het RIEC gezien.

47

48

49

Morée & Hols, 2010
Gemeenten konden per taak de volgende antwoorden geven: is geen rol van het RIEC, geheel onbelangrijk, niet zo
belangrijk, redelijk belangrijk, zeer belangrijk.
Tweede Kamer, 29 911 nr. 54, vergaderjaar 2010-2011;

96

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 11.2: Percentage gemeenten dat de verschillende rollen die het RIEC kan hebben (zeer)
belangrijk vindt (N=194)

"Zijn de volgende rollen die het RIEC vervult of kan vervullen
(zeer) belangrijk voor u?"
Bevorderen samenwerking

55%

Adviseren en ondersteunen uitvoering

55%

Stimuleren informatie-uitwisseling

49%

Verbeteren informatiepositie burgemeester

48%

Versterking kennis en deskundigheid

47%

Faciliteren geïntegreerde aanpak

47%

Vergroten bestuurlijke bewustzijn
Ontwikkeling instrumenten

40%
37%

Nuanceverschillen in belang rol RIEC naar rato gemeentegrootte en RIEC-gebied
Het beeld per gemeentegrootte en RIEC-gebied laat enige onderlinge nuanceverschillen
zien. Gemeenten met meer dan 50.000 inwoners zien vaker dan kleinere gemeenten een
grote rol voor het RIEC weggelegd bij het bevorderen van de samenwerking (70%).
Daarentegen zien ze minder dan kleinere gemeenten (tot 25.000 inwoners) een rol voor
het RIEC bij de versterking van de kennis en deskundigheid (42% tegen 56%), het
ontwikkelen van instrumenten (34% tegen 44%), de advisering bij de uitvoering (46%
tegen 59%) en het stimuleren van de informatie-uitwisseling (44% tegen 54%).
Waarschijnlijk speelt hierbij een rol dat grotere gemeenten dit zelf al hebben geregeld dan
wel zelf directe contacten hebben met de belangrijkste partners.

Ook tussen RIEC-gebieden zijn er enige verschillen (indicatief vanwege de lage N per RIECgebied). Over het geheel genomen ziet maar 20-30% van de gemeenten in de regio’s
Noord-Nederland, Oost-Nederland en Zuid-Holland Zuid de meeste rollen als zeer
belangrijk. Binnen deze regio’s wordt als relatief belangrijkste rol het adviseren bij de
uitvoering gezien (35-50% van de gemeenten). In de regio Limburg geeft meer dan 70%
van de gemeenten aan dat (nagenoeg) alle rollen zeer belangrijk zijn.

97

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

11.3 Waardering capaciteit, deskundigheid en werkwijze RIEC’s
Omdat de RIEC’s inmiddels enige tijd operationeel zijn, is in tegenstelling tot bij de
nulmeting nu aan gemeenten gevraagd hoe ze de ondersteuning bij de bestuurlijke aanpak
van georganiseerde criminaliteit ervaren.50 Gemeenten is gevraagd om aan te geven hoe ze
de beschikbare capaciteit, deskundigheid en informatie bij het RIEC, de ontwikkelde
hulpmiddelen, de werkwijze en de diensten en adviezen van het RIEC waarderen.
58% gemeenten vindt capaciteit RIEC’s voldoende; 42% niet
Om gemeenten te kunnen ondersteunen moet een RIEC voldoende capaciteit hebben. De
gemeenten is gevraagd of de bij het RIEC beschikbare capaciteit inderdaad voldoende is.

Figuur 11.3: Percentage gemeenten naar waardering van de bij de RIEC’s aanwezige capaciteit
(N=192)

"Hoe waardeert u de bij het RIEC aanwezige capaciteit?"
ver onder de maat
1%

ruim voldoende
7%

onvoldoende
11%

voldoende
51%

krap aan
30%

De meerderheid van de gemeenten beoordeelt de bij de RIEC’s aanwezige capaciteit als
(ruim) voldoende (58%). Daar tegenover staat een groep van gemeenten die de aanwezige
capaciteit (ver) onvoldoende (12%) of krap aan (30%) vindt. Gemeenten met meer dan
50.000 inwoners vinden de capaciteit vaker onvoldoende dan kleinere gemeenten (22%
tegen ca. 10%). Eenzelfde beeld zien we bij de beoordeling van de feitelijke
beschikbaarheid (is er bij een concrete ondersteuningsvraag ook daadwerkelijk capaciteit
beschikbaar?) van capaciteit voor gemeenten: 55% van de gemeenten vindt dat de
capaciteit ook feitelijk voldoende beschikbaar is.

Per RIEC-regio verschilt de waardering van de aanwezige en feitelijke beschikbare
capaciteit. Grosso modo geeft een (ruime) meerderheid (60 tot 80%) van de gemeenten in
50

De vragen over de ervaringen met het RIEC en de waardering van het RIEC zijn alleen aan gemeenten gesteld die
bij het RIEC zijn aangesloten.

98

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

de regio’s Haaglanden/Hollands midden, Limburg, Rotterdam-Rijnmond en Zuid-Holland
Zuid aan dat de (beschikbare) capaciteit voldoende is. In de andere regio’s is dat ongeveer
de helft van de gemeenten.

Deskundigheid overwegend goed gewaardeerd
Om gemeenten te kunnen ondersteunen bij de bestuurlijke aanpak dienen de RIEC’s over
verschillende deskundigheden te beschikken. Aan de gemeenten is gevraagd de kennis en
expertise van de RIEC’s te beoordelen op een aantal deskundigheidsgebieden51.
Figuur 11.4: Percentage gemeenten naar waardering van de bij de RIEC’s beschikbare deskundigheid
(N=220)

"Hoe waardeert u de aanwezige kennis en expertise bij het
RIEC?"
slecht
thema's 2% 2%

matig

redelijk

goed

26%

info-analyse 4% 5%

zeer goed
58%

11%

57%

25%

10%

lokale situatie

5%

praktisch aanpak

3%7%

29%

53%

9%

financieel/fiscaal 4% 5%

28%

54%

10%

52%

10%

opsporing

13%

3% 9%

26%

BIBOB 2% 1% 15%
Juridisch 3% 4%

40%

35%

59%
29%

7%

23%
54%

10%

Meer dan de helft van de gemeenten geeft aan dat zij de kennis en expertise op de
verschillende gebieden goed tot zeer goed vinden. Het meest positief springt de BIBOBkennis en -expertise eruit.

Kennis lokale situatie en algemene expertiseniveau enkele RIEC’s aandachtspunt
De kennis van de lokale situatie in de gemeente wordt in verhouding het slechtst
gewaardeerd (ruim 45% goed-zeer goed). Bijna 25% van de grote gemeenten vindt de
kennis en expertise van de RIEC’s op dat gebied matig tot slecht. Bij kleinere gemeenten is
dat rond de 15%. Op de overige kennis- en deskundigheidsgebieden zijn er geen in het oog
51

Deze indeling is gebaseerd op de deskundigheidsgebieden die in de voorbereidende gesprekken door gemeenten en RIEC’s zijn
genoemd als zijnde belangrijk voor een goede ondersteuning van gemeenten.

99

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

springende verschillen tussen grotere en kleinere gemeenten, met uitzondering van de
opsporingskennis. Deze wordt door grotere gemeenten iets lager gewaardeerd dan kleinere
gemeenten.

Tussen de regio’s zijn er wel enkele verschillen. Globaal gezien krijgen kennis en expertise
in de regio Midden-Nederland over de gehele linie een wat lagere waardering dan
gemiddeld. Dit betreft vooral kennis van de lokale situatie, praktische kennis en
financiële/fiscale kennis. Op de eerste twee punten kennen ook de gemeenten in
Rotterdam-Rijnmond een lagere waardering toe. In de regio’s Amsterdam-Amstelland,
Haaglanden en Limburg geven de gemeenten op vrijwel alle deskundigheidsgebieden een
hoger waardering dan gemiddeld52. De overige regio’s laten een gemêleerd beeld zien.

Werkwijze hoog gewaardeerd, vooral transparantie aandachtspunt
Gemeenten is gevraagd de werkwijze van de RIEC’s op een achttal punten te beoordelen.
In figuur 11.5 is de waardering van de werkwijze van de RIEC’s door gemeenten
weergegeven.

Figuur 11.5: Percentage gemeenten naar waardering voor de werkwijze van de RIEC’s (N=192)

"Hoe waardeert u in algemene zin de werkwijze van het RIEC als
het gaat om de volgende zaken?"
slecht
Oog voor fase gemeente
Pro-actieve houding

matig

redelijk

3% 14%
2% 9%

bestuurlijke sensibiliteit
responsiviteit

6%

47%

14%

42%

23%

25%

60%

12%

22%
37%

32%

13%

3% 7%

26%

46%

17%

3% 10%

19%

51%

17%

klantgerichtheid 2% 5%
samenwerkingsgerichtheid 4%4%

52

zeer goed

22%

Bereikbaarheid 1% 2% 15%
Transparantie

goed

17%
12%

49%
52%

26%
28%

Hierbij wordt aangetekend dat van de regio Amsterdam-Amstelland maar 3 gemeenten de vragenlijst hebben ingevuld.

100

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

De werkwijze van het RIEC wordt, met uitzondering van de transparantie van werken, door
de meerderheid van de gemeenten als goed tot zeer goed beoordeeld. Deze positieve
waardering is er met name bij de bereikbaarheid (82%), de samenwerkingsgerichtheid
(80%) en de klantgerichtheid (75%). Over het geheel genomen is een klein deel van de
gemeenten minder positief over de werkwijze van het RIEC. Dit geldt met name voor de
transparantie van de werkwijze (18% van de gemeenten vindt deze slecht tot matig) en de
mate waarin het RIEC voldoende oog heeft voor de ontwikkelingsfase van de gemeente
(17% van de gemeenten waardeert dit als slecht tot matig). Gemeenten met meer dan
50.000 inwoners geven – behalve op responsiviteit en bestuurlijke sensibiliteit - vaker een
positieve waardering dan kleinere gemeenten. Het beeld per regio verschilt. De gemeenten
in Oost Nederland, Oost-Brabant en Midden Nederland zijn iets minder positief over de
werkwijze van het RIEC dan de gemeenten in de andere regio’s.
11.4 Waardering informatie, hulpmiddelen en adviezen RIEC’s
RIEC’s kunnen gemeenten voorzien van informatie en hulpmiddelen zoals formats en
praktijkvoorbeelden. Aan de gemeenten is gevraagd hoe ze de beschikbare informatie en
hulpmiddelen waarderen.

Informatie van RIEC’s door groot deel gemeenten hoog gewaardeerd
De gemeenten is gevraagd hun mening te geven over de informatie die ze van het RIEC
ontvangen. In figuur 11.6 is aangegeven hoe de gemeenten de informatie van de RIEC’s
beoordelen op een vijftal aspecten.

Figuur 11.6: Percentage gemeenten naar waardering van bij RIEC’s beschikbare informatie (N=192)

"Hoe waardeert u op de volgende punten de bij het RIEC
beschikbare informatie?"
slecht

matig

bruikbaarheid

2% 7%

volledigheid

1% 5%

redelijk

23%

2% 8%

actualiteit

1% 4%

12%

61%

61%

25%

24%

zeer goed

56%

21%

betrouwbaarheid 0% 4% 10%
toegankelijkheid

goed

12%

25%

52%

58%

14%

13%

101

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Deze punten worden door 60% tot ruim 70% van de gemeenten als (zeer) goed
gewaardeerd. De betrouwbaarheid van de informatie wordt door 86% van de gemeenten
(zeer) goed gewaardeerd. Slechte of matige waarderingen zijn zeer beperkt. De
toegankelijkheid van informatie wordt door gemeenten met minder dan 15.000 inwoners
lager gewaardeerd. Gemeenten met meer dan 50.000 inwoners waarderen de actualiteit en
bruikbaarheid van de informatie minder positief dan kleinere gemeenten. Opvallend is dat
door de gemeenten tot 15.000 inwoners relatief vaker geen antwoord kon worden gegeven
op de vraag. Dit kan een indicatie zijn voor het hebben van geen zicht op de beschikbare
hulpmiddelen en/of het niet gebruiken daarvan.

Tussen de RIEC-gebieden zijn er geen in het oog springende verschillen. De gemeenten in
Haaglanden, Limburg en Noord-Holland geven over het geheel wel een wat hogere
waardering voor de informatie van de RIEC’s.

Hulpmiddelen hoog gewaardeerd door meeste gemeenten
Gemeenten is gevraagd de volgende hulpmiddelen die het RIEC kan bieden, te waarderen:
•

Handreikingen voor bijvoorbeeld de opzet van de bestuurlijke aanpak in bepaalde
situaties of de toepassing van instrumenten;

•

Checklists om te gebruiken bij de uitvoering;

•

Draaiboeken, bijvoorbeeld voor het opzetten en uitvoeren van projecten;

•

Voorbeelden en formats voor onder meer rapportages;

•

Contactinformatie van partners, kennisinstellingen etc. ;

Figuur 11.7: Percentage gemeenten naar waardering van bij RIEC’s aanwezige hulpmiddelen (N=192)

"Hoe waardeert u op de volgende punten de bij de RIEC's
beschikbare hulpmiddelen?"
slecht

matig

Contactinformatie 1% 5%

20%

Voorbeelden

2% 7%

Draaiboeken

3% 11%

Checklists

1% 11%

Handreikingen

1% 6%

redelijk

goed

zeer goed

60%

34%

31%

14%

48%

9%

32%

46%

8%

31%

50%

7%

54%

7%

102

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

De hulpmiddelen die de RIEC’s aanreiken worden hoog gewaardeerd. Het percentage
gemeenten dat de hulpmiddelen slecht tot matig vindt is niet meer dan 5 tot ongeveer
13%.

Van de gemeenten geeft bijna een vijfde aan geen zicht te hebben op de hulpmiddelen van
het RIEC53 Binnen deze groep zitten vooral kleinere gemeenten tot 15.000 inwoners
(variërend van 21% bij de contactinformatie tot 33% bij de checklists en draaiboeken) dan
wel gemeenten in de Midden- en Noord-Nederland. De gemeenten in AmsterdamAmstelland, Rotterdam-Rijnmond en Zuidholland-Zuid geven allen aan bekend te zijn met
de hulpmiddelen.

Inhoudelijk zijn er gemiddeld genomen geen noemenswaardige verschillen in de
waardering van de instrumenten. De contactinformatie wordt het best gewaardeerd door de
gemeenten: 74% geeft aan deze goed tot zeer goed te vinden. De handreikingen voor de
inzet van instrumenten volgen: 61% van de gemeenten beoordeelt deze als (zeer) goed.
De draaiboeken en standaardprotocollen worden relatief gezien het laagst gewaardeerd.
14% van de gemeenten acht deze slecht tot matig. Met name gemeenten met meer dan
50.000 inwoners zijn deze mening toegedaan. 23% van deze gemeenten geeft aan de
draaiboeken matig te beoordelen.

Waardering diensten en adviezen hoog
Aan de gemeenten is gevraagd hoe ze de diensten en adviezen van de RIEC’s beoordelen.
Meer specifiek is gevraagd naar:
•

Bruikbaarheid van de producten en diensten (zijn ze in de praktijk goed
toepasbaar?)

•

De juistheid van de gegevens en adviezen

•

De robuustheid, dat wil zeggen het voor langere tijd bruikbaar blijven

•

De kwaliteit en de continuïteit in de kwaliteit (is die constant?)

•

Wordt er voldoende maatwerk geleverd, dat wil zeggen toegespitst op de specifieke
situatie of vraag?

•

Zijn de producten en diensten voldoende helder (begrijpelijk, duidelijk etc.).

In figuur 11.8 is de waardering van de diensten en adviezen van de RIEC’s door gemeenten
weergegeven.

53

Deze gemeenten hebben de vraag beantwoord met ‘onbekend’. Bij de berekening van de waardering is deze groep
buiten beschouwing gelaten.

103

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 11.8: Percentage gemeenten naar waardering voor de diensten en adviezen van de RIEC’s
(N=221)

"Hoe waardeert u de diensten en adviezen van de RIEC's op de
volgende punten?"
slecht

matig

redelijk

goed

zeer goed

Duidelijkheid

2% 5%

21%

62%

10%

Maatwerk

2% 8%

19%

57%

14%

Kwaliteit

2% 5%

63%

12%

19%

Robuustheid 2% 7%
Juistheid

2% 4%

Bruikbaarheid

1% 6%

27%

17%

55%

64%

21%

57%

9%

14%

15%

Alle kenmerken van de producten en diensten worden door de gemeenten in meerderheid
goed of zeer goed gewaardeerd (64-78%). Negatieve waarderingen zijn zeer beperkt (510% gemeenten). Met name de juistheid en kwaliteit van de diensten en adviezen wordt
positief beoordeeld.

Net als bij de werkwijze blijken de grote gemeenten (meer dan 50.000 inwoners) positiever
over de producten en diensten van het RIEC dan kleinere gemeenten. Kleine gemeenten tot
15.000 inwoners zijn overwegend minder positief dan de andere gemeenten.

De gemeenten in Noord- en Midden Nederland geven vaker dan gemeenten in andere
regio’s aan niet bekend te zijn met de diensten en adviezen van de RIEC’s. In de regio’s
Amsterdam Amstelland, Haaglanden/Hollands Midden, Limburg en Zuidholland Zuid
waarderen vrijwel alle gemeenten de producten en diensten van het RIEC als redelijk tot
(zeer) goed.
11.5 Toegevoegde waarde en kosten-baten RIEC
Gemeenten zijn gevraagd aan te geven in hoeverre de RIEC’s van toegevoegde waarde zijn
op de verschillende thema’s van georganiseerde criminaliteit en hoe over het geheel gezien
de kosten-batenverhouding uitvalt.

104

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 11.9: Percentage gemeenten naar toegevoegde waarde die ze toekennen aan RIEC’s bij de
bestuurlijke aanpak per verschijningsvorm van georganiseerde criminaliteit (N=192)

"Hoe waardeert u de toegevoegde waarde van het RIEC bij de
bestuurlijke aanpak van de verschillende verschijningsvormen
van georganiseerde criminaliteit?"
zeer beperkt

1% motorclubs
Milieucriminaliteit
Witwassen
Handhavingsknelpunten

beperkt

5% 10%
6%

wisselend

21%
20%

4% 13%

hoog

zeer hoog

43%
29%

21%
36%

49%

19%
27%

9%
16%

3%

20%

38%

11%

Machtsconcentraties 4%

16%

21%

44%

15%

Misbruik vastgoed

4%

15%

21%

43%

17%

Hennep

2%

16%

21%

43%

18%

Mensenhandel 3%

15%

19%

47%

15%

Toegevoegde waarde wordt over de gehele linie hoog geacht
Voor alle thema’s geldt dat 40-60% van de gemeenten vindt dat de RIEC’s een hoge tot
zeer hoge toegevoegde waarde hebben voor de bestuurlijke aanpak. De hoogste
waardering is er voor bijdrage bij de bestrijding van mensenhandel, hennep, misbruik
vastgoed, aanpak machtsconcentraties, 1% motorclubs en witwaspraktijken (allen 60-65%
gemeenten). De laagste waardering is er voor de aanpak van milieucriminaliteit (45%) en
handhavingsknelpunten (49%).

De toegevoegde waarde van de RIEC’s bij de aanpak van de verschillende thema’s wordt
met name hoog gewaardeerd door de kleine gemeenten (tot 15.000 inwoners). Regionaal
gezien vinden de gemeenten in Oost Brabant en Midden- en Noord-Nederland de
toegevoegde waarde van het RIEC bij de thema’s beperkter dan de gemeenten in de
andere regio’s.

Verhouding kosten-baten RIEC’s volgens meeste gemeenten redelijk tot goed
Aan de gemeenten is ook gevraagd wat ze van de kosten-batenverhouding van het RIEC
vinden. In de volgende figuur is de waardering van de kosten en baten verhouding van de
RIEC’s door gemeenten weergegeven.

105

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Figuur 11.10: Percentage gemeenten naar waardering van de kosten-batenverhouding van de RIEC’s
(N=191)

"Hoe waardeert u over het geheel genomen de kostenbatenverhouding van het RIEC?"
41%
34%

14%
7%
4%

slecht

matig

redelijk

goed

zeer goed

Over het geheel genomen worden de kosten-baten als ‘goed tot zeer goed’ gewaardeerd
door 48% van de gemeenten en door 34% als ‘redelijk’. Gemeenten met minder dan
15.000 inwoners geven over het geheel een wat lagere waardering dan grotere gemeenten
(vaker waardering ‘slecht’ en minder vaak waardering ‘goed’).

Per RIEC-gebied is het beeld wisselend. Circa 80% van de gemeenten in Haaglanden en
Limburg waarderen de kosten-baten van het RIEC als (zeer) goed. In Noord-Holland, Oost
Nederland, Oost-Brabant en Rotterdam-Rijnmond vindt 30-40% van de gemeenten de
kosten-batenverhouding slecht tot matig.
11.6 Waardering gemeenten versus zelfbeeld RIEC’s
De waardering die de gemeenten aan de RIEC’s geven komt in grote lijnen overeen met de
zelfevaluatie van de RIEC’s. De belangrijkste zaken zijn samengevat als volgt:
•

De RIEC’s zijn wat kritischer over de eigen capaciteit en de informatie die de zij aan
de gemeenten leveren.

•

Thematisch zien de RIEC’s hun toevoegde waarde vooral bij de aanpak van 1%
motorclubs en handhavingsknelpunten. Gemeenten zien dat juist als de thema’s
waarbij het RIEC de minste toegevoegde waarde heeft.

•

De RIEC’s zijn over het algemeen positiever over de kosten-baten verhouding en de
deskundigheden bij de RIEC’s dan gemeenten.

106

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Op regionaal niveau zien zijn er geen in het oog springende verschillen in waardering door
gemeenten en het zelfbeeld van de RIEC’s. De indicatieve conclusie is dan ook dat
gemeenten en RIEC’s een vergelijkbaar oordeel hebben over het functioneren van het de
RIEC’s.
11.7 Verbeterpunten
Aan de gemeenten is gevraagd op welke punten de RIEC’s verbeterd kunnen worden.
Samengevat is de uitkomst als volgt.

Figuur 11.11: Door gemeenten genoemde verbeterpunten voor de RIEC’s (N=191; percentage
gemeenten dat op betreffende punten verbetering nodig vindt)

"Op welke van de volgende punten is verbetering nodig in het
functioneren van het RIEC?"
Ondersteuning gemeenten

19%

Organisatie

17%

Faciliteren informatie-uitwisseling

16%

Geboden producten en diensten

14%

Prioriteiten in werk

14%

Wijze van optreden

12%

Facilitering samenwerking

12%

Deskundigheid/expertise/kwaliteit

7%

Ondersteuning individuele gemeenten
Over het geheel geven gemeenten vooral aan meer individuele ondersteuning te willen
(19%). Toelichting die gemeenten daarop geven is onder andere dat het RIEC meer oog
zou moeten hebben voor de kleine gemeenten en ook de beperkingen die daarmee gepaard
gaan. Een ander voorbeeld dat is gegeven is dat de gemeente graag meer praktische
ondersteuning in de vorm van ‘extra handjes’ zou krijgen en dat gemeenten het op prijs
zouden stellen als vanuit het RIEC mensen bij de gemeente zouden langs komen.

Organisatie
Alleen gemeenten met meer dan 50.000 inwoners zien de organisatie als het belangrijkste
verbeterpunt (30%). Verschillende gemeenten noemen hierbij dat de capaciteit bij het
RIEC niet in verhouding staat tot het werk, door schaalvergroting en uitblijven van

107

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

groeiende capaciteit, de flinke hoeveelheid werk en hoge ambities bij de RIEC’s. De fysieke
afstand is groot, geeft een gemeente aan. Ook hebben een aantal gemeenten aangegeven
dat het RIEC nog in een opbouwfase zit en zich nog moet ontwikkelen. Daarnaast geven
gemeenten aan dat het onduidelijk is wie verantwoordelijk is, waar het RIEC onderdeel van
is. Zij zouden zich beter moeten positioneren en de rollen moeten afbakenen. Een
gemeente stelt dat het RIEC een rechtspersoonlijkheid zou moeten krijgen.

Faciliteren van informatie-uitwisseling
Vervolgens worden faciliteren van de informatie-uitwisseling (16%), prioriteiten in het werk
en geboden producten en diensten (beide 14%) als verbeterpunten genoemd door
gemeenten. Door verschillende gemeenten wordt aangegeven dat zij graag goed werkende
digitale voorzieningen zouden krijgen, voorzien van informatie, formats,
praktijkvoorbeelden voor structurering en standaardisatie van de informatie-uitwisseling.
Enerzijds wordt de wens uitgesproken dat zij graag zouden zien dat het RIEC het voortouw
zou nemen in de informatie-uitwisseling bij grotere samenwerkingsverbanden (proactief).
Anderzijds wordt een opmerking geplaatst dat doordat het RIEC als intermediair tussen
partners fungeert, de gemeente hiermee geen rechtstreekse toegang tot die partners
krijgt. Ook willen gemeenten duidelijkheid omtrent privacyregelgeving voor wat betreft
onderlinge informatie-uitwisseling.

Producten en diensten
Bij de producten en diensten zijn net als bij de informatie-uitwisseling digitale
voorzieningen (database RIEC niet optimaal en verouderde informatie) en oog voor de
lokale situatie (aansluiting lokale regelgeving) genoemd. Daarnaast worden handreikingen,
blauwdrukken, protocollen en dergelijke op prijs gesteld. Ook zouden gemeenten graag
concreet advies krijgen in een casus, dat direct toepasbaar is.

Prioriteiten
Wat betreft de prioriteiten geven gemeenten aan dat er vaak wordt ingezet op grote
projecten en minder op lokale problemen.

Wijze van optreden en faciliteren samenwerking
12% van de gemeenten geeft aan dat de wijze van optreden en de facilitering van
samenwerking aandachtspunten zijn. Ook hier wordt genoemd ‘oog voor lokale situatie
(nuance en meer denken vanuit de gemeente, rekening houden met de klantgerichtheid
van gemeenten naar burgers en ondernemers) en een proactieve houding in
samenwerkingsverbanden. Daarnaast wordt aangegeven dat antwoord vaak lang op zich
laat wachten en dat een cafetariamodel gewenst is.

108

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Deskundigheid
De deskundigheid, expertise en kwaliteit behoeft volgens alle gemeenten de minste
verbetering (7%). Een gemeente noemt hierbij de financiële kennis en de juridische kennis.
Ook zou een gemeente de mogelijkheid om een BIBOB-onderzoek te laten reviewen op
prijs stellen. Het beeld per RIEC is net als per gemeentegrootte erg wisselend.
11.8 Samenvattende bevindingen
Gemeenten zien voor het RIEC verschillende rollen weggelegd. Er is over het geheel geen
uitgesproken voorkeur. Het beeld van de behoeften van de gemeenten wisselt per
gemeentegrootte. Grotere gemeenten zien meer belang in de rol van het RIEC bij de
bevordering van de samenwerking, kleinere gemeenten juist meer bij de lokale
ondersteuning en versterking van de organisatie.

Ongeveer twee derde van de gemeenten vindt de (beschikbaarheid van de) capaciteit bij de
RIEC’s voldoende. De rest vindt deze aan de krappe kant of ronduit onvoldoende. Grotere
gemeenten geven vaker aan dat de capaciteit bij de RIEC’s onvoldoende is dan kleinere
gemeenten. Van de gemeenten in Midden-Nederland, Noord-Nederland, Noord-Holland,
Oost-Nederland en Oost-Brabant geeft circa 50% aan dat de capaciteit onvoldoende of krap
aan is. Meer dan de helft van de gemeenten vindt de kennis en expertise van de RIEC’s
goed tot zeer goed. Wat betreft de BIBOB kennis en expertise is dat meer dan 80%. Met
name de kennis van de lokale situatie wordt als wat minder gezien. Tussen de RIEC’s zijn
er enkele verschillen in waardering. De beschikbare informatie, hulpmiddelen, werkwijze en
producten en diensten worden over de gehele linie als redelijk tot (zeer) goed
gewaardeerd.

De RIEC’s hebben volgens de meeste gemeenten een toegevoegde waarbij bij de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. Deze is het hoogste bij de bestrijding
van mensenhandel, hennep, misbruik vastgoed, aanpak machtsconcentraties, 1%
motorclubs en witwaspraktijken (allen 60-65% gemeenten). De laagste waardering is er
voor de aanpak van milieucriminaliteit (45%). Ook de kosten-baten worden over het
algemeen hoog gewaardeerd. Er zijn wel aanzienlijke verschillen tussen de regio’s. Zo
worden de kosten-baten in Haaglanden en Limburg hoger dan gemiddeld en in NoordHolland, Oost Nederland, Oost-Brabant en Rotterdam-Rijnmond lager dan gemiddeld
gewaardeerd.

Gemeenten zien met name de ondersteuning van individuele gemeenten, de organisatie
van de RIEC’s en het faciliteren van de informatie-uitwisseling als verbeterpunten.
Genoemd hierbij wordt onder andere oog voor de lokale situatie (casus en lokaalgericht
werken), een proactieve houding in informatie-uitwisseling bij grotere

109

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

samenwerkingsverbanden en dat de capaciteit niet in verhouding staat met het werk en de
ambities van de RIEC’s.

De waardering die gemeenten geven aan de verschillende kenmerken van de RIEC´s komt
in grote lijnen overeen met de wijze waarop de RIEC`s zichzelf beoordelen. Dit geldt ook
voor de verbeterpunten.

110

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

DEEL V: Slotbeschouwing

111

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

12 Conclusies
12.1 Inleiding
In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord en wordt een slotbeschouwing
gegeven. De opbouw is daarbij als volgt:
•

Beantwoording onderzoeksvraag 1: Wat is de stand van zaken van de bestuurlijke
aanpak van georganiseerde criminaliteit eind 2012? (paragraaf 12.2)

•

Beantwoording onderzoeksvraag 2: Wat zijn de verschillen tussen 2012 en 2009
(paragraaf 12.3)

•

Beantwoording onderzoeksvraag 3: Hoe waarderen gemeenten de RIEC’s?
(paragraaf 12.4)

•

Beantwoording onderzoeksvraag 4: Welke conclusies kunnen worden getrokken
over de stand van zaken in 2012 en in welke mate is sprake van een versterking
ten opzichte van 2009? (paragraaf 12.5)

We sluiten in paragraaf 12.6 af een korte bespiegeling.

Elke onderzoeksvraag wordt eerst samengevat beantwoord waarna wordt ingegaan op de
meer specifieke onderdelen van de vraagstelling.
12.2 Onderzoeksvraag 1: Wat is eind 2012 de stand van zaken?
Samengevat: 84% van de gemeenten is zich in 2012 bewust van de (potentiele)
aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit. 98% van de gemeenten vindt dat ze een rol
heeft bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Het belangrijkste doel van de aanpak
moet volgens de gemeenten het voorkomen van het faciliteren van criminele activiteiten en
het vergroten van het veiligheidsgevoel van burgers zijn.

Inhoudelijk is hennepteelt de belangrijkste prioriteit bij gemeenten. Dit is ook de meest
voorkomende verschijningsvorm van organiseerde criminaliteit (69% van de gemeenten)
en daarvan zien gemeenten ook de meeste zichtbare effecten in de samenleving
(onveiligheid, verloedering). 65% van de gemeenten heeft het beleid inzake bestuurlijke
aanpak vastgelegd en 70% als het gaat om specifiek BIBOB-beleid.

De specifiek voor de bestuurlijke aanpak beschikbare capaciteit is gemiddeld 0,5 fte, maar
met grote verschillen tussen de gemeenten. Die verschillen gelden ook voor de
werkstructuur (hoe is de bestuurlijke aanpak georganiseerd?), de digitale voorzieningen
voor het informatiebeheer en de feitelijke inzet van instrumenten. Kwaliteitsborging is in
het kader van de bestuurlijke aanpak nog geen gemeengoed.

112

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Samenwerking is er vooral met de politie, het OM en het RIEC, toegespitst op de aanpak
van mensenhandel, hennepteelt en handhavingsknelpunten. Politie, RIEC en eigen
organisatie zijn de belangrijkste partners als het gaat om de informatie-uitwisseling (die
meestal op verzoek en ad hoc plaatsvindt).

De effectiviteit van de bestuurlijke aanpak wordt door de meeste gemeenten als ‘redelijk’
ervaren en doet zich vooral gelden bij het voorkomen van het (onbedoeld) faciliteren van
criminele activiteiten en het terugdringen van verloedering.

a) In welke mate, voor welke vormen/aspecten en voor welke thema’s waren gemeenten
zich ultimo 2012 bewust van de (mogelijke) aanwezigheid van georganiseerde
criminaliteit?

84% gemeenten heeft indicaties voor aanwezigheid georganiseerde criminaliteit
84% van gemeenten vermoedt dat er in 2012 (waarschijnlijk) georganiseerde criminaliteit
in de gemeente aanwezig zijn. Het zicht op de aanwezigheid van meer specifieke vormen
van georganiseerde criminaliteit wisselt per gemeente. Op criminaliteit rond hennepteelt,
handhavingsknelpunten en motorclubs hebben de meeste gemeenten redelijk tot goed
zicht. Op de overige thema’s hebben alleen de gemeenten met meer dan 50.000 inwoners
redelijk zicht. Gemeenten tot 15.000 inwoners hebben relatief weinig zicht op
mensenhandel, handhavingsknelpunten, milieucriminaliteit en motorclubs. Wat betreft
handhavingsknelpunten wijken de kleine gemeenten dus sterk af van de totale groep.

Georganiseerde criminaliteit speelt in perceptie gemeenten vooral lokaal
Het zicht van gemeenten op de schaal waarop georganiseerde criminaliteit zich afspeelt is –
met uitzondering van hennepteelt - beperkt. Voor zover gemeenten aangeven hier wel zicht
op te hebben, speelt georganiseerde criminaliteit zich volgens hen vooral lokaal af. Alleen
voor mensenhandel geeft 50% aan dat er ook (boven)regionale vertakkingen zijn.

Impact volgens gemeenten beperkt; vooral verloedering en onveiligheidsgevoel
Met uitzondering van hennepteelt en in iets mindere mate handhavingsknelpunten en
milieucriminaliteit geeft meer dan de helft van de gemeenten aan dat de impact van
georganiseerde criminaliteit op lokale gemeenschap beperkt is. Voor zover deze impact er
wel is, worden globaal drie clusters onderscheiden: a) onveiligheid en verloedering/overlast
door hennepteelt, handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit, b) aantasting persoonlijke
integriteit en vrijheid door mensenhandel en c) financiële schade en reputatieschade door
misbruik vastgoed, witwassen, handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit.

113

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

b) In hoeverre hebben gemeenten beleid vastgesteld voor de bestuurlijke aanpak en
(inhoudelijke) prioriteiten gesteld?

97% gemeenten onderschrijft rol bij aanpak georganiseerde criminaliteit
Vrijwel alle gemeenten (97%) onderschrijven dat het bestuur een rol heeft in de aanpak
van georganiseerde criminaliteit. Daarbij zien de gemeenten zich als gelijkwaardig en
integrale partner in de samenwerking met onder meer de strafrechtelijke en fiscale aanpak.

Bestuurlijke aanpak moet onbedoeld faciliteren voorkomen
Voor gemeenten is de belangrijkste functie van de bestuurlijke aanpak het voorkomen dat
criminele activiteiten (onbedoeld) door de overheid worden gefaciliteerd en het verhogen
van het veiligheidsgevoel van burgers. Er zijn daarbij geen in het oog springende
verschillen tussen grote en kleine gemeenten.

Tweederde van de gemeenten heeft bestuurlijke aanpak beleidsmatig vastgelegd
Ongeveer twee derde van de gemeenten heeft de bestuurlijke aanpak vastgelegd in het
collegeprogramma en/of een beleidsplan. Ook hebben veel gemeenten (branchegerichte)
BIBOB-beleid vastgesteld: zo’n 70% van de gemeenten. Er zijn in de vaststelling van het
beleid wel aanmerkelijke verschillen tussen gemeenten (qua grootte). De grote gemeenten
(50.000+) hebben vaker beleid vastgesteld dan kleinere gemeenten.

Hennepteelt belangrijkste prioriteit
Hennepteelt is de meest voorkomende en gemiddeld genomen hoogste prioriteit binnen de
bestuurlijke aanpak. Deze wordt gevolgd door mensenhandel, handhavingsknelpunten en
witwassen/misbruik vastgoed.

c)

Hoe hebben gemeenten de organisatie en informatievoorziening voor de bestuurlijke
aanpak ingericht?

59% van de gemeenten heeft min of meer vastomlijnde werkstructuur
59% van de gemeenten heeft een min of meer vastomlijnde structuur voor de uitvoering
van de bestuurlijke aanpak in de vorm van een netwerkstructuur (25%), een (integraal)
projectteam (18%) of één specifiek verantwoordelijke afdeling (17%). 41% van de
gemeenten heeft geen vastomlijnde structuur. Dit geldt met name voor gemeenten tot
15.000.

Aansturing bestuurlijke aanpak meestal door coördinator buiten de lijn
De aansturing van de bestuurlijke aanpak vindt bij 78% van de gemeenten plaats door een
coördinator (meer coördinatoren), zijnde geen lijnmanager. Bij gemeenten boven de

114

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

50.000 inwoners ligt de verantwoordelijkheid wat vaker bij een lijnmanager en/of is de
aansturing verdeeld over meerdere coördinatoren.

Gemiddeld 0,5 fte beschikbaar voor bestuurlijke aanpak; wel grote verschillen
Gemeenten hebben specifiek voor de bestuurlijke aanpak gemiddeld 0,5 ft beschikbaar. De
feitelijk beschikbare capaciteit varieert van enkele uren per week tot meerdere fte op
jaarbasis. Dit loopt in grote lijnen parallel met de grootte van de gemeenten.

Uitvoeringsgerichte processen meestal vastgelegd; besluitvormende minder
De uitvoeringsgerichte werkprocessen zijn bij de meeste gemeenten (75-80%) beschreven.
De besluitvormende werkprocessen veel minder (20-40%). Over het algemeen hebben
grote(re) gemeenten de werkprocessen vaker beschreven dan kleinere gemeenten.

Meeste gemeenten geen specifieke digitale voorzieningen
70% van de gemeenten heeft geen specifieke digitale voorzieningen voor het beheer en de
uitwisseling van informatie in het kader van de bestuurlijke aanpak. Gemeenten die wel
voorzieningen hebben, gebruiken applicaties uit de kantoorautomatisering (Word, Excel)
(57%) en specifieke (voor de bestuurlijke aanpak ingerichte algemene) applicaties of
systemen (43%).

Kwaliteitsborging bestuurlijke aanpak nog geen gemeengoed bij gemeenten
In kwaliteitsborging is bij ongeveer de helft van de gemeenten voorzien door de
mogelijkheid van cursussen, trainingen en opleidingen en door collegiale toetsing bij de
uitvoering. Periodieke evaluatie vindt nog maar zeer beperkt plaats (22% van de
gemeenten). De standaardisatie van formats en interne gegevensuitwisseling is bij circa
eenderde van de gemeenten geregeld. De gegevensbescherming met het oog op de privacy
is of wordt volgens 76% van de gemeenten geregeld. Gemeenten boven de 50.000
inwoners hebben op deze punten meer vastgelegd dan kleinere gemeenten.

d) Met welke partners werkten gemeenten ultimo 2012 op welke thema’s en op welke
manieren samen bij het tegengaan van georganiseerde criminaliteit? Op welke punten
zijn de gemeenten wel en niet tevreden over deze samenwerking met partners?

De respons op de vragen over de samenwerking was op de meeste onderdelen te laag om
harde conclusies te kunnen trekken. Indicatief is het beeld als volgt.

Doel samenwerking is opbouw lokale kennis en verhogen efficiëntie
Het belangrijkste doel van de samenwerking is voor de gemeenten het verhogen van de
efficiëntie van de aanpak en de opbouw van de lokale kennis en expertise.

115

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Meeste samenwerking is met politie en RIEC en incidenteel van karakter
De intensiteit van de samenwerking met de verschillende partners is wisselend. Met de
politie is het meeste contact (64% van de gemeenten), gevolgd door contacten met het
RIEC (57%) en andere gemeenten (50%). De contacten worden overwegend als
‘incidenteel’ (ad hoc) gekwalificeerd. Circa een vijfde van de gemeenten geeft (variërend
per partner) aan regelmatig of zelfs intensief contact te hebben met politie, RIEC of andere
gemeenten in het kader van de bestuurlijke aanpak.

Meeste samenwerking bij hennepteelt, mensenhandel en handhavingsknelpunten
Qua verschijningsvormen van georganiseerde criminaliteit zijn de meeste
samenwerkingscontacten in het kader van de aanpak van hennepteelt (47% van de
gemeenten), mensenhandel (39% van de gemeenten), handhavingsknelpunten (37%) en
milieucriminaliteit (34%). Rond de overige verschijningsvormen werkt circa 20% van de
gemeenten samen.

Karakter samenwerking verschilt per partner
De typering van het karakter van de samenwerking verschilt per partner. Voor alle partners
geldt dat de strategische afstemming een belangrijk element is van de samenwerking. De
samenwerking met het RIEC wordt daarnaast vooral als informatie-uitwisseling getypeerd.
Die met politie en OM vooral als ‘afstemming uitvoering’ (en met politie ‘uitvoering’) van de
bestuurlijke aanpak. De samenwerking met andere gemeenten heeft geen eenduidig profiel
en wisselt waarschijnlijk afhankelijk van het vraagstuk dat zich aandient.

Politie, RIEC en eigen organisatie belangrijkste informatiebronnen
Als het gaat om de informatie-uitwisseling zijn de politie, het RIEC en de eigen organisatie
voor circa 70-80% van de gemeenten een belangrijke partner. Andere partners zoals het
OM, andere gemeenten of partners speler minder, dat wil zeggen voor maar circa 30-40%
van de gemeenten, een rol. De feitelijke uitwisseling van informatie is meestal ad hoc (per
zaak) of via het persoonlijke netwerk.

Gemeenten meest positief over samenwerking met politie en RIEC
De samenwerking met de partners wordt over de gehele linie (redelijk tot) goed
gewaardeerd. Het meest positief zijn de gemeenten over de samenwerking met de politie
en met het RIEC.

116

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

e) Welke instrumenten zetten gemeenten ultimo 2012 op welke thema’s in tegen
georganiseerde criminaliteit? Op welke punten zijn de gemeenten wel en niet tevreden
over het ingezette instrumentarium?

Niet alle gemeenten hebben goed zicht op eigen inzet instrumenten
Behalve bij de inzet van instrumenten bij de aanpak van hennepteelt, is het zicht van
gemeenten op de eigen inzet van instrumenten beperkt. Dit geldt vooral voor de inzet van
BIBOB bij de aanpak van handhavingsknelpunten en milieucriminaliteit.

Meeste inzet van instrumenten bij aanpak hennepteelt en handhavingsknelpunten
De feitelijke inzet van instrumenten wisselt per verschijningsvorm van georganiseerde
criminaliteit. Bij de aanpak van hennepteelt en handhavingsknelpunten geeft ongeveer de
helft van de gemeenten aan in 2012 minimaal één instrumenten te hebben ingezet. Bij de
aanpak van het misbruik van vastgoed, machtsconcentraties en witwassen is dit aantal
zeer beperkt (minder dan 20%). In zijn algemeenheid geldt dat de inzet toeneemt
naarmate gemeenten groter zijn.

Weigeren vergunningen en inzet BIBOB meest krachtige instrumenten
De gemeenten vinden het weigeren van een vergunning één van de meest effectieve
instrumenten bij de bestuurlijke aanpak. Het palet van instrumenten uit BIBOB is als
geheel volgens de gemeenten het effectiefste cluster aan instrumenten. De lokale invulling
van beleid of wetgeving wordt als het minst effectieve cluster instrumenten gezien.

f)

hoe schatten gemeenten de effectiviteit van de bestuurlijke aanpak in?

Bestuurlijke aanpak beperkt effectief; vooral voorkomen onbewust faciliteren
Gemeenten kennen aan de bestuurlijke aanpak over de gehele linie een beperkt tot redelijk
effect op de georganiseerde criminaliteit toe. Het meeste wordt volgens hen bereikt bij het
voorkomen dat de overheid onbewust criminele activiteiten faciliteert. Het minste wordt er
volgens hen bereikt bij het terugdringen van machtsposities. De grotere gemeenten (meer
dan 50.000 inwoners) zijn positiever over de effectiviteit dan kleinere gemeenten.

Maatschappelijke effect vooral terugdringen verloedering
Wat betreft de betekenis van de bestuurlijke aanpak voor de samenleving zijn de
gemeenten terughoudend. Over de gehele linie ziet circa 70% van de gemeenten weinig of
geen effect van de aanpak. Als er al maatschappelijk wat wordt bereikt, dan is dat vooral
het terugdringen van verloedering. Ook hier zijn de grote gemeenten over het geheel
genomen positiever dan andere gemeenten.

117

25 september 2013

12.3

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Onderzoeksvraag 2: Wat zijn de verschillen tussen 2009 en 2012?

Samengevat: Ten opzichte van 2009 zijn het bestuurlijk bewustzijn en de mate waarin
gemeenten de bestuurlijke aanpak beleidsmatig hebben vastgelegd, gestegen. Over
verschillen in het vastleggen van het BIBOB-beleid kan het onderzoek geen uitsluitsel
geven. Het aantal gemeenten dat de werkprocessen voor BIBOB heeft vastgelegd is wel
gestegen. Qua samenwerking is het dekkingsgebied en aantal RIEC’s ten opzichte van 2009
gewijzigd (van 11 naar 10 RIEC’s). De deelname aan de RIEC’s is toegenomen van 59% in
2009 naar 93% ultimo 2012. De totale capaciteit bij de RIEC’s is gestegen van 43,8 fte in
2009 naar 137,3 fte in 2012. De inzet van de APV is in 2012 vergelijkbaar met die in 2009;
de inzet van sluiting/onteigening lijkt iets te zijn toegenomen. Wat betreft de effectiviteit
van instrumenten wordt de inzet van BIBOB en de APV in 2012 hoger ingeschat dan in
2009.

a) Wat zijn de meer specifieke verschillen in de bestuurlijke aanpak als het gaat om het
bewustzijn van de (mogelijke) aanwezigheid georganiseerde criminaliteit;

Het bewustzijn is gestegen naar 84% van de gemeenten
Uitgaande van de rapportage 2009 en de meting over 2012 is het bewustzijn van de
aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit gestegen van 39% van de gemeenten in
2009 naar 84% in 2012. Op respondentniveau – dat wil zeggen bij een vergelijking van
gemeenten die in de meting over 2009 én 2012 voorkomen – is een stijging te zien van
43% naar 84%. De stijging zit vooral bij kleinere gemeenten (bij de gemeenten met meer
dan 50.000 inwoners was het bewustzijn in 2009 al hoog).

b) Wat zijn de meer specifieke verschillen in de bestuurlijke aanpak als het gaat om de
vaststelling van het beleid;

De bestuurlijke aanpak is in 2012 bij meer gemeenten vastgelegd dan in 2009
Op basis van een vergelijking van de rapportage over 2009 en de meting over 2012 is er
een toename van 57% van de gemeenten in 2009 naar 73% die de bestuurlijke aanpak
beleidsmatig hebben vastgelegd. Op respondentniveau is dat respectievelijk 67% en 81%.
Voor de vaststelling van het BIBOB-beleid is het onderzoek niet eenduidig. Op het niveau
van de twee steekproeven over 2009 en 2012 is sprake van een stijging van 55% in 2009
naar 70% in 2012. Bij een vergelijking van de gemeenten die in beide steekproeven
voorkomen, is deze stijging niet waarneembaar. Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn
dat de toepassing van BIBOB meer tot de routine behoort in 2012 en dit niet meer
beleidsmatig wordt vastgelegd. De sterke stijging van het aantal gemeenten dat de

118

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

werkprocessen voor BIBOB heeft beschreven, lijkt dat te bevestigen: 32% in 2009 en 77%
in 2012 (op respondentniveau is dat respectievelijk 61% en 98%).

c)

Wat zijn de meer specifieke verschillen in de bestuurlijke aanpak als het gaat om de
wijze (thema’s, manieren, mate) van samenwerking met partners;

Geen uitspraken over verschillen in samenwerking mogelijk
Door de hoge non-respons en verschillen in de data over 2009 en 2012 kon geen
vergelijking worden gemaakt van de wijze van samenwerking.

Bijna alle gemeenten bij RIEC aangesloten en capaciteit bij RIEC’s gegroeid
Er is wel een vergelijking gemaakt van de stand van zaken bij de RIEC’s. Waar in 2009 nog
59% van de gemeenten was aangesloten bij een RIEC, is dat ultimo 2012 93%. De
aansluiting van gemeenten bij de RIEC’s is 100% op drie regio’s na: Midden Nederland,
Oost-Nederland en Oost-Brabant. De bij de RIEC’s beschikbare formatie is toegenomen van
43,8 fte in 2009 naar 137,3 fte in 2012.

d) Wat zijn de meer specifieke verschillen in de bestuurlijke aanpak als het gaat om de
wijze (thema’s, manieren, mate) inzet van instrumenten?

Voor de inzet van instrumenten kon slechts een indicatieve vergelijking worden gemaakt
wegen het ontbreken van steekproefgegevens in de nulmeting. Het beeld is als volgt.

APV niet vaker ingezet; sluiten en onteigening wel
Ten opzichte van 2009 lijkt de inzet van APV als instrument bij de aanpak van
georganiseerde criminaliteit niet te zijn gestegen. Dat lijkt wel het geval bij het instrument
sluiting en onteigening op grond van bijzondere wetten, vooral bij de grotere gemeenten.

BIBOB en APV door gemeenten in 2012 effectiever gevonden dan in 2009
De effectiviteit van de wet BIBOB en de APV als instrumenten bij de aanpak worden in
vergelijking met 2009 positiever gewaardeerd in 2012.

e) In welke mate is het, op grond van bovenstaande, aannemelijk dat tussen 2009 en
2012 de gemeentelijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit werd versterkt?

Bestuurlijke aanpak versterkt wat betreft bewustzijn en beleid
De conclusie is dat de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit bij vrijwel alle
gemeenten bestuurlijk op de agenda staat (algemene bewustzijn is er, groot deel van de
gemeenten heeft aanpak bestuurlijk vastgelegd). Verder zien we dat nagenoeg alle

119

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

gemeenten zich hebben aansloten bij een RIEC i.c. een samenwerkingsconvenant hebben
afgesloten. Dit is een verbetering ten opzichte van 2009. In die zin kan worden gesproken
van een bestuurlijke versterking. Er is kunnen op basis van het onderzoek geen uitspraken
worden gedaan over de vraag of ook sprake is van een organisatorische versterking. Die
indruk hebben de onderzoekers wel op basis van de gevoerde gesprekken, maar kan niet
worden afgeleid uit een vergelijking van de data met de nulmeting.
12.4 Onderzoeksvraag 3: Hoe waarderen gemeenten de RIECs?

Samengevat: Over de gehele linie worden de RIEC’s positief gewaardeerd door de
gemeenten. Dit geldt voor de deskundigheid, beschikbare informatie en hulpmiddelen,
werkwijze, adviezen en de kosten-baten verhouding in het algemeen. De gemeenten
hebben geen eenduidig oordeel over wat de belangrijkste rol is die het RIEC moet
vervullen. Grotere gemeenten vinden vooral de bevordering van de samenwerking
belangrijk. Kleinere gemeenten vooral de advisering en ondersteuning bij de uitvoering. De
beschikbare capaciteit bij de RIEC’s wordt door bijna 60% van de gemeenten als (ruim)
voldoende ervaren. De kennis bij de RIEC’s wordt overwegend positief gewaardeerd. Alleen
de kennis van de lokale situatie krijgt een wat mindere waardering. Er zijn verschillen
tussen regio’s en verschijningsvormen van criminaliteit. De waardering voor de RIEC’s is
hoger bij gemeenten die de bestuurlijke aanpak beleidsmatig en organisatorisch meer
hebben verankerd dan gemeenten die dat niet hebben gedaan.

a) Hoe ervaren de gemeenten de ondersteuning van de bestuurlijke aanpak van
georganiseerde criminaliteit door het RIEC? Op welke punten zijn de gemeenten wel en
niet tevreden over deze ondersteuning door het RIEC?

Gemeenten niet eenduidig over belangrijkste rol RIEC
Gemeenten zien voor het RIEC verschillende rollen weggelegd. Het beeld van de behoeften
van de gemeenten wisselt per gemeentegrootte en per RIEC. Bijvoorbeeld als het gaat om
het bevorderen van de samenwerking, de versterking van de lokale deskundigheid of de
ondersteuning bij de uitvoering.

Capaciteit bij RIEC’s volgens tweederde van de gemeenten (ruim)voldoende
Bijna 60% van de gemeenten vindt de (beschikbaarheid van de) capaciteit bij de RIEC’s
voldoende. De rest vindt deze krap of onvoldoende. Grotere gemeente geven vaker aan dat
de capaciteit bij de RIEC’s onvoldoende is dan kleinere gemeenten. Van de gemeenten in
Midden-Nederland, Noord-Nederland, Noord-Holland, Oost-Nederland en Oost-Brabant
geeft circa 50% aan dat de capaciteit onvoldoende of krap aan is.

120

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Aanwezige kennis is goed, maar lokale kennis kan beter
Meer dan de helft van de gemeenten vindt de kennis en expertise van de RIEC’s goed tot
zeer goed. Dit geldt met name voor BIBOB (80% van de gemeenten). Vooral de kennis van
de lokale situatie wordt als minder goed gewaardeerd.

Gemeenten globaal tevreden over voorzieningen, werkwijze en adviezen RIEC’s
De beschikbare informatie, hulpmiddelen, werkwijze en producten en diensten worden over
de gehele linie als redelijk tot (zeer) goed gewaardeerd. Dit geldt met name voor de
bereikbaarheid, samenwerkingsgerichtheid en betrouwbaarheid van de informatie. Een
relatief wat mindere waardering wordt gegeven voor de transparantie van de werkwijze en
de toegankelijkheid van informatie.

b) Wat is de mening van de gemeenten over de kosten-batenverhouding van de
ondersteuning door het RIEC?

RIEC’s hebben toegevoegde waarde; 20% daar minder tevreden over
De RIEC’s hebben volgens de meeste gemeenten een toegevoegde waarbij bij de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. Deze is het hoogste bij de bestrijding
van mensenhandel, hennep, misbruik vastgoed, aanpak machtsconcentraties, 1%
motorclubs en witwaspraktijken (allen 60-65% gemeenten vindt RIEC toegevoegde waarde
hebben). Minder dan de helft van de gemeenten vindt dat het RIEC een toegevoegde
waarde heeft bij de aanpak van milieucriminaliteit en handhavingsknelpunten. Ook de
kosten-baten (wat vindt de gemeente van wat het RIEC oplevert in verhouding tot de tijd
en geld die de gemeente eraan bijdraagt?) worden over het algemeen hoog gewaardeerd.
Circa 20% van de gemeenten is minder tevreden over de toegevoegde waarde en kostenbatenverhouding van het RIEC. Er zijn wel aanzienlijke verschillen tussen de regio’s. Zo
worden de kosten-baten in Haaglanden en Limburg hoger dan gemiddeld en in NoordHolland, Oost Nederland, Oost-Brabant en Rotterdam-Rijnmond lager dan gemiddeld
gewaardeerd.

c)

Wat verwachten de gemeente (nog) van de ondersteuning door het RIEC?

Individuele ondersteuning, organisatie en informatie-uitwisseling verbeterpunten
Gemeenten zien met name de ondersteuning van individuele gemeenten, de organisatie
van de RIEC’s en het faciliteren van de informatie-uitwisseling als verbeterpunten. Als
specifieke punten zijn genoemd:
•

Meer oog voor de lokale situatie (casus en lokaalgericht werken)

•

Een pro-actievere informatie-uitwisseling bij grotere samenwerkingsverbanden

•

Capaciteit die in verhouding staat tot het werk en de ambities van het RIEC.

121

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

De RIEC’s zelf zien met name verbeterpunten in de organisatie (net als de gemeenten), de
wijze van optreden en de geleverde producten en diensten. Ook de RIEC’s geven aan dat
de capaciteit niet altijd optimaal is voor het werk dat er ligt en dat er meer casusgericht
gewerkt zou moeten.

12.5 Onderzoeksvraag 4: Welke conclusies kunnen worden getrokken?

Samengevat: Het bewustzijn van de mogelijke aanwezigheid van georganiseerde
criminaliteit is sterk toegenomen en bij nagenoeg alle gemeenten aanwezig. Dat geldt ook
voor de erkenning van de bestuurlijke rol bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit en
het beleidsmatig vastleggen van de aanpak. De organisatorische verankering laat een zeer
wisselend beeld zien. Circa 40% van de gemeenten heeft veel structuur in de organisatie
(werkstructuur, capaciteit beschikbaar, werkprocessen beschreven, digitale voorzieningen,
kwaliteitsborging etc.). Bij circa 30% ontbreekt deze structurering grotendeels. Bij de
overige gemeenten is het beeld wisselend. Vooral de kleinere gemeenten zijn
organisatorisch kwetsbaar. De uitvoering van de bestuurlijke aanpak lijkt bij de helft van de
gemeenten min of meer gemeengoed gelet op de feitelijke inzet van instrumenten. Over de
vraag of de aanpak effectief is, lopen de meningen van de gemeenten uiteen. Het
algemeen beeld is dat gemeenten die de aanpak van georganiseerde criminaliteit
bestuurlijke en organisatorisch hebben verankerd én ook feitelijk instrumenten inzetten, de
effectiviteit hoger inschatten dan andere gemeenten. In algemene zin kan worden
gesproken van een versterking van de bestuurlijke aanpak ten opzichte van 2009. Zowel op
het niveau van de gemeenten als op het niveau van de RIEC’s. De waardering voor de
RIEC’s is overwegend hoog. Ook daar stellen we vast dat de waardering hoger is bij de
gemeenten die de aanpak van georganiseerde criminaliteit bestuurlijke en organisatorisch
hebben verankerd.

Basis voor bestuurlijke verankering is er bij vrijwel alle gemeenten
Het bewustzijn van de aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit is sterk toegenomen
sinds 2009 en vrijwel alle gemeenten erkennen dat er voor hen een rol een weggelegd bij
de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Daarmee lijkt een belangrijke randvoorwaarde
het van de grond komen van de bestuurlijke aanpak ingevuld.

Inhoudelijk zijn hennepteelt en handhavingsknelpunten het meest verankerd
Inhoudelijk zijn vooral de aanpak van hennepteelt en handhavingsknelpunten sterk
verankerd: dit zijn de thema’s waarop gemeenten goed zicht hebben en waarvan
gemeenten aangeven dat ze de grootste impact op de samenleving hebben. Deze thema’s

122

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

komen ook als belangrijkste prioriteiten naar voren en er worden vaker instrumenten op
ingezet in het kader van de bestuurlijke aanpak dan bij andere thema’s. Het zijn ook de
thema’s waar (vanwege de respons indicatief) het meest wordt samengewerkt.

Op het toegevoegde thema ‘milieucriminaliteit’ hebben gemeenten beperkt zicht en het
krijgt ook beperkt prioriteit. Mogelijk dat de vorming van zogenaamde omgevingsdiensten
en het op afstand plaatsen van de milieuhandhaving daarin een rol speelt54. Op het
toegevoegde thema ‘1% motorclubs’ geven gemeenten aan goed zicht te hebben. Er is een
beperkt aantal gemeenten dat aangeeft dat de problematiek zich ook feitelijk aandient.

Organisatorische verankering laat wisselend beeld zien
De vertaling hiervan naar de organisatie laat echter nog een wisselend beeld zien. Op basis
van een aanvullende toetsing (zie hiervoor uitgebreid bijlage 7) blijkt dat naar schatting bij
circa 40% van de gemeenten sprake is van een samenhangende organisatie, dat wil
zeggen:
•

Een min of meer vaste werkstructuur

•

Beschikking over specifieke capaciteit

•

Beschrijving van werkprocessen

•

Digitale voorzieningen voor het informatiebeheer en de informatie-uitwisseling

•

Aandacht voor kwaliteitsborging

Bij circa 30% van de gemeenten zijn deze kenmerken grotendeels afwezig. Bij de overige
circa 30% is het beeld wisselend (sommige kenmerken wel aanwezig, andere niet). De
gemeenten zijn daarbij niet geheel willekeurig over het land verdeeld. In de regio’s
Limburg, Noord-Holland, Oost-Brabant en Zuid-West Nederland komen relatief veel
gemeenten voor die waar genoemde kenmerken (in belangrijke mate) aanwezig zijn. Bij de
gemeenten in de regio’s Haaglanden, Midden-Nederland, Oost-Nederland, Noord-Nederland
en (voormalige regio) Zuid-Holland Zuid ontbreken deze kenmerken juist wat vaker.
Amsterdam-Amstelland en de (voormalige) regio Rotterdam-Rijnmond laten een wisselend
beeld zien.

Bij kleinere gemeenten risico van afhaken
Vooral bij kleinere gemeenten lijkt de organisatie kwetsbaar. Cruciaal daarin is ons inzien
de beperkte capaciteit. Daarbij gaat het niet specifiek om het aantal uren dat nodig is om
instrumenten te kunnen inzetten. Dat kan jaarlijks beperkt zijn bij kleine gemeenten. Maar
bij een inzet van slechts enkele tientallen uren per jaar voor beleid en coördinatie zal het

54

Deze diensten worden landsdekkend opgericht om voor gemeenten en provincies de milieutaken die samenhangen met
vergunningverlening, toezicht en handhaving uit te voeren. Dit naar aanleiding van het rapport ‘De tijd is rijp’ van de commissie Mans
(2008).

123

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

moeilijk zijn om voldoende kennis en ervaring op te bouwen en een netwerk te
onderhouden, ook in het belang van de informatie-uitwisseling en afstemming.

Een indicatie voor de kwetsbaarheid is mogelijk dat kleinere gemeenten relatief vaker
aangeven geen zicht te hebben op bijvoorbeeld de aanwezigheid criminaliteit, de eigen
inzet van instrumenten of de plannen van het RIEC. Kleine gemeenten zien voor zichzelf
ook vaker dan grotere gemeenten een passieve rol weggelegd bij de bestuurlijke aanpak
(‘oren en ogen politie’). Het hebben van zicht op wat er speelt is naast bewustzijn een
zeker zo belangrijke voorwaarde voor het slagen van de bestuurlijke aanpak.

Bij kleine gemeenten is het door de beperkte capaciteit niet alleen lastig is om voldoende
zicht te houden op wat er speelt, maar is het ook lastig is om voldoende (basis)kennis op te
bouwen en deel uit te blijven maken van het netwerk rond de bestuurlijke aanpak. Het
risico bestaat ze eerst ambtelijk en daarmee uiteindelijk ook bestuurlijk onvoldoende
‘aangehaakt’ (kunnen) blijven bij de bestuurlijke aanpak. Dit staat op gespannen voet met
de beleidsmatige doelstelling om tot een ‘dekkend stelsel’ komen. Dat is er nominaal wel,
maar materieel niet.

Vicieuze cirkel tussen geloof in effectiviteit en doen
Over de vraag of de bestuurlijke aanpak effectief is, lopen de meningen uiteen. Ongeveer
eenderde van de gemeenten is daar positief over als het gaat om de georganiseerde
criminaliteit zelf (zoals voorkomen onbewust faciliteren). Als het gaat over de
maatschappelijke effecten (zoals terugdringen verloedering) is ongeveer een kwart van de
gemeenten daar positief over. Grotere gemeenten zijn overwegend positiever over de
effectiviteit dan kleinere gemeenten.

We hebben indicaties gevonden dat gemeenten die ook feitelijk instrumenten inzetten,
positiever zijn over wat er wordt bereikt met de bestuurlijke aanpak dan gemeenten die dit
niet doen. het lijkt erop dat ‘onbekend onbemind’ maakt. Daarmee kan een vicieuze cirkel
ontstaan. Door weinig ervaring met de inzet van instrumenten wordt de (mogelijke)
effectiviteit ook niet ervaren. Doordat deze niet wordt ervaren blijft de scepsis bestaan,
zeker als de acute noodzaak ontbreekt en de organisatorische voorzieningen (capaciteit,
kennis, etc.) beperkt zijn.

Interessant in dit verband is dat (vooral kleinere) gemeenten aangeven dat het bieden van
praktische ondersteuning door RIEC’s bij de bestuurlijke aanpak een verbeterpunt is. Dit
kan voor de RIEC’s mogelijke hefboom zijn om de vicieuze cirkel te doorbreken.
Voorwaarde is wel dat RIEC’s dan prioriteit geven aan directe ondersteuning van
gemeenten bij de inzet van instrumenten.

124

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Waardering RIEC’s mede bepaald door kenmerken gemeenten
De RIEC’s worden over de gehele linie positief gewaardeerd. Het RIEC wordt naast de
politie ook genoemd als een van de belangrijkste samenwerkingspartners en
informatiebron. De RIEC´s zelf zijn ook versterkt sinds 2009, zowel door de grotere
dekking van deelname door gemeenten als door een groei in capaciteit (en voorzieningen).
Toch worden de kosten-batenverhouding en toegevoegde waarde van het RIEC door circa
20% van de gemeenten als onvoldoende gewaardeerd. Nog eens (gemiddeld) 20% vindt de
toegevoegde waarde van het RIEC wisselend. Dit gaat binnen het onderzoek om totaal 4080 gemeenten die minder positief zijn over de kosten-batenverhouding en/of toegevoegde
waarde van het RIEC.

Een nadere analyse (bijlage 7) laat zien dat de waardering voor het RIEC samenhangt met
verschillende factoren, in het bijzonder de rolopvatting van gemeenten bij de bestuurlijke
aanpak, de beleidsmatige en organisatorische verankering van de bestuurlijke aanpak en
het feitelijk inzetten van instrumenten en de verwachte effectiviteit van de bestuurlijke
aanpak. De vraag die hieruit moet worden afgeleid is in hoeverre ook sprake is van
causaliteit. Dat wil zeggen: hangt het oordeel dat een gemeente heeft over een RIEC vooral
ook af van de kenmerken van de die gemeente zelf? In het verlengde van de eerdere
conclusies over de relatie tussen inzet van instrumenten en verwachting over de
effectiviteit en over de risico’s van de afwezigheid van voldoende organisatorische
verankering, neigen we ertoe deze vraag bevestigend te beantwoorden. De hypothese
daarbij is dat naarmate gemeenten de aanpak van georganiseerde criminaliteit minder
bestuurlijk en organisatorisch hebben verankerd en (daardoor) niet of beperkt overgaan tot
het daadwerkelijk inzetten van instrumenten, ze de toegevoegde waarde van het RIEC
minder zien en daarmee de kost-batenverhouding minder goed waarderen.
12.6 Slotbeschouwing
In het voorgaande is de vraagstelling van het onderzoek beantwoord. Belangrijke conclusie
daarbij is dat de bestuurlijke aanpak van de grond kan komen en effectief kan zijn, als een
aantal (samenhangende) bestuurlijke en organisatorische condities is ingevuld.

Lokale organisatorische verankering achilleshiel continuïteit bestuurlijk aanpak
In de basis is de erkenning bij de meeste gemeenten er wel dat georganiseerde
criminaliteit kan voorkomen. Zolang die ervaring er niet is of de directe maatschappelijke
gevolgen niet groot zijn, zal – zeker bij kleinere gemeenten - de prikkel er niet zijn om hier
structureel werk van te maken en de organisatie daarop in te richten. Voor dergelijke
gemeenten kan pionieren in RIEC-verband lange tijd droogzwemmen blijven. Zeker als zich
geen of slechts zeer sporadisch zaken aandienen die voor de gemeente van direct belang
zijn. Het risico is dan groot dat de aandacht verslapt, ambtelijk en bestuurlijk.

125

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Alhoewel eind 2012 meer gemeenten bij een RIEC zijn aangesloten dan in 2009, is de
verscheidenheid van deze gemeenten groot. Niet alleen in problematiek, maar ook in fase
waarin de bestuurlijke aanpak verkeert én de mate waarin gemeenten voldoende
organisatorische waarborgen kunnen realiseren voor een goede uitvoering.

De lokale verankering lijkt de achilleshiel van continuïteit van de bestuurlijke aanpak,
vooral bij kleinere gemeenten. Daarbij is een aandachtspunt dat er geen referentiekader is
voor hoe die organisatorische verankering er minimaal uit zou moeten zien. Het onderzoek
heeft slechts indicaties gegeven voor de zaken waarop zo’n referentiekader zich kan richten
(werkstructuur, werkprocessen, kwaliteitsborging etc.). De optimale invulling bij een kleine
gemeente die incidenteel te maken heeft met georganiseerde criminaliteit zal er daarbij
waarschijnlijk anders (moeten) uitzien dan bij een grote gemeente waar sprake is van een
structurele problematiek. Ook de rol die samenwerking daarbij kan vervullen (ad hoc
bijstand, intergemeentelijk projectteam, structurele gezamenlijke backoffice etc.) zal
verschillend zijn voor de gemeenten.

Bredere bestuurlijke context
Dit alles zal ook in het licht van overige ontwikkelingen in (bestuurlijke) schaal en
taakstelling van gemeenten moeten worden gezien. Het is de vraag of vooral kleinere
gemeenten de komende jaren (vrijwillige) herindelingstrajecten of ambtelijke fusies ingaan.
Daarmee kan – ook op andere terreinen – een deel van de genoemde kwetsbaarheid
worden weggenomen.

Daarnaast zijn er ook andere samenwerkingsverbanden die een relatie kunnen hebben met
de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Bijvoorbeeld de genoemde omgevingsdiensten
die ook verantwoordelijk zijn voor de aanpak van milieucriminaliteit. De vraag daarbij is in
hoeverre samenwerkingsstructuren ‘dubbelop’ zijn. Bijvoorbeeld als het gaat om
coördinatie tussen instanties, de informatie-uitwisseling en (samenhangende)
prioriteitstelling. Een toekomstige integratie van functies van verschillende
samenwerkingsverbanden (RIEC, Omgevingsdiensten, veiligheidsregio’s) is daarbij zeker
een denkbaar perspectief, ook met het oog op van vermindering van bestuurlijke drukte.

Tenslotte krijgen gemeenten er taken bij, met name in de zorg. Daarmee worden
gemeenten ook (als regisseur en uitvoerder) verantwoordelijk voor de maatschappelijke
nazorg van acties in het kader van de bestuurlijke aanpak. Bijvoorbeeld als het gaat om
een gezin dat uit een woning wordt gezet na een ontruiming van een hennepplantage. Het
biedt gemeenten aan de andere kant ook nieuwe instrumenten om te voorkomen dat
bijvoorbeeld kwetsbare burgers of jongeren meegezogen worden in criminele activiteiten.

126

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Perspectief bestuurlijke aanpak en RIEC’s is en blijft maatwerk
Het voorgaande betekent dat de ontwikkeling en verdere invulling van de bestuurlijke
aanpak in het licht van de bredere gemeentelijke en regionale context moet worden gezien.
Het betekent ook dat maatwerk nodig is bij het ontwikkelen van een referentiekader voor
de organisatorische verankering (lokaal of gezamenlijk). Dat geldt ook voor de vraag of en
zo ja welke rol RIEC’s daarbij kunnen vervullen en welke vorm ze moeten aannemen.

127

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

BIJLAGEN

128

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Bijlage 1

Geraadpleegde literatuur

Arena Consulting & Pro Facto

Becker, G., 1968. Crime and Punishment: an Economic Approach. The Journal of Political
Economy 76 (2), pp. 169-217.
Bunt, H. v. d. & Kleemans, E., 2007. Georganiseerde Criminaliteit in Nederland. Derde
rapportage op basis van de monitor Georganiseerde Criminaliteit, Den Haag: Boom juridische
Uitgevers.
Bunt, H. v. d. & Kleemans, E., 2011. Voorwoord. Justitiële Verkenningen: Preventie van
georganiseerde misdaad 37 (2), pp. 10-22.
Bunt, H. v. d. & Schoot, C. v. d., 2003. Prevention of organised crime: A situational approach,
Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, 2010. Handboek bestuurlijke aanpak
georganiseerde criminaliteit. Het instrument in de praktijk, Utrecht: Het CCV.
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, 2010. Secondant # 3/4. Tijdschrift van het
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid. 24e jaargang, www.hetccv.nl: sn
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, 2012. Secondant #6.Tijdschrift van het
Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid. 26e jaargang, www.hetccv.nl: sn
Clarke, R. (., 1997. Situational crime prevention – Successful case studies. Guirland, New York,
second edition: Harrow and Heston Publishers.
Derksen, T. & Klein, D., 2010. Bestuurlijke coalities tegen criminaliteit : de juridische context
van de uitwisseling van informatie tussen de betrokken partners bij de bestuurlijke aanpak
van georganiseerde criminaliteit, Apeldoorn: Politieacademie.
Fijnaut, C., Bunt, H. v. d., Bovenkerk, F. & Bruisma, G., 1996. De georganiseerde criminaliteit
in Nederland: Het criminologisch onderzoek ten behoeve van de enquêtecommissie
opsporingsmethoden. Tijdschrift voor Criminologie, 38(2), pp. 102-119.
Garland, D., 2001. The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary Society.
Oxford: Oxford University Press.
Gemeente Amsterdam, ministerie van Veiligheid en Justitie, 2011. De gezamenlijke aanpak
van de zware ( georganiseerde) misdaad in het hart van Amsterdam, Amersfoort: Uitgeverij
Boom.
Gestel, B. v. & Verhoeven, M., 2011. Obstakels voor samenwerking; bevindingen uit de
procesevaluatie van de programmatische aanpak mensenhandel. Justitiële verkenningen:

129

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Preventie van georganiseerde misdaad, pp. 37 (2), 23-40. Den Haag: Boom juridische
uitgevers.
Harkes, N., 2010. Vastgoedfraude raakt ook gemeenten. Grondzaken in de praktijk , pp. 2022.
Hees, O. v. & Morée, R., 2010. Nulmeting RIEC Noord-Holland; bestuurlijke aanpak
gemeenten gemeten, sl: sn
Hols, M. et al., 2010. Bestuurlijke aanpak. RIEC Midden Nederland, Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting Bestuurlijke aanpak. Gelderland-Midden en Gelderland-Zuid,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. Haaglanden/Hollands Midden,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Limburg, Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Noord, Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Oost-Nederland,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Rotterdam-Rijnmond,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Zuid-Holland Zuid,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Zuidoost-Brabant,
Amersfoort/Utrecht: sn
Hols, M. et al., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. RIEC Zuid-West Nederland,
Amersfoort/Utrecht: sn
Huisman, W., sd Het openbaar bestuur en de strijd tegen georganiseerde criminaliteit.
[Online].
Inspectie Openbare Orde en Veiligheid, 2012. Follow the money! Een onderzoek naar
financieel opsporen door de politie in het licht van het landelijk programma FinEC Politie, sl:
www.ioov.nl.
Kleemans, E., Berg, E. v. d. & Bunt, H. v. d., 1998. Georganiseerde criminaliteit in Nederland:
Rapportage op basis van de WODC monitor, Den Haag: WODC.

130

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Kleemans, E., Brienen, M. & Bunt, H. v. d., 2002. Georganiseerde criminaliteit in Nederland:
Tweede rapportage op basis van de WODC-monitor, Den Haag: WODC.
Kruisbergen, E., Bunt, H. v. d. & Kleemans, E., 2012. Georganiseerde criminaliteit in
Nederland: Vierde rapportage op basis van de Monitor Georganiseerde Criminaliteit, Den
Haag: Boom Juridische Uitgevers.
LIEC, 2012. Jaarverslag LIEC/RIEC 2011. Een georganiseerde overheid tegen georganiseerde
criminaliteit. [Online]
Available at: www.riec.nl
LIEC, 2012. Toelichting bij eindversie Convenant (v18), sl: sn
Minister van Veiligheid en Justitie, 2011. Jaarverslag RIEC's 2010. [Online]
Available at: www.hetccv.nl
Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2007.
Veiligheid begint bij voorkomen. Voortbouwen aan een veiliger samenwerking, sl: sn
Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2008.
Programma versterking aanpak georganiseerde criminaliteit. [Online]
Available at: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2008/02/18/plan-van-aanpak-programma-bestuurlijke-aanpakgeorganiseerde-misdaad.html
[Geopend 2013].
Ministerie van Justitie, 2008. Programma Bestuurlijke aanpak georganiseerde misdaad.
[Online]
Available at: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2008/02/18/plan-van-aanpak-programma-bestuurlijke-aanpakgeorganiseerde-misdaad.html
[Geopend 2013].
Ministerie van Veiligheid en Justitie, Dienst Justis, Bureau BIBOB, 2012. Jaarvarslag 2011
Bureau BIBOB, sl: sn
Ministerie van Veiligheid en Justitie, 1993. Brief van de Minister van Veiligheid en Justitie
betreffende de voortgangsrapportage aanpak zware, georganiseerde criminaliteit, Tweede
Kamer, vergaderjaar 1992-1993, 22 838, nr. 5: sn
Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2011. Brief betreffende subsidie RIEC 2012-2013, sl: sn
Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2011. Brief van de minister van Veiligheid en Justitie aan
de Tweede Kamer over de aanbieding jaarverslag RIEC's 2010 en beleidskader RIEC's en LIEC,
TK 2010-2011, 29 911, nr. 54, Den Haag: sn

131

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2011. Brief van de Minister van Veiligheid en Justitie over
het project Emergo, sl: Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 29 911, nr. 55 .
Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2012. Brief betreffende afronding pilot RIEC Limburg
2008-2011 en voorschot subsidie RIEC 2012, sl: Kenmerk 289847.
Ministerie van Veiligheid en Justitie, 2012. Brief betreffende verantwoordingsrapportages
aanpak georganiseerde criminaliteit, sl: kenmerk 317662.
Moor-van Vugt, A. d. et al., 2012. Gegevensuitwisseling door Toezichthouders, Amsterdam: sn
Morée, R. & Hols, M., 2010. Nulmeting bestuurlijke aanpak. Landelijk beeld,
Utrecht/Amersfoort: Twynstra Gudde en Capgemini Consulting.
Moreé, R., Malipaard , M. & Zaal, L., 2010. Bestuurlijke aanpak. RIEC Noord-Holland,
Amersfoort: sn
Nooteboom, P. & Bennekom, N. v., 2012. Beslisdocument Inrichting en Beheer. RIEC
Amsterdam-Amstelland, sl: sn
Openbaar Ministerie en Politie, 2012. Verantwoording aanpak georganiseerde criminaliteit.
[Online].
Openbaar Ministerie, sd Twee weten meer dan één. Intensief samenwerken tegen de
ondermijnende en georganiseerde criminaliteit. [Online].
Programma Financieel Economische Criminaliteit, 2012. Politie: partner in de bestuurlijke
aanpak. De gezamenlijke aanpak van (georganiseerde) criminaliteit, De Bilt: Politie
Nederland.
RIEC Haaglanden/Hollands Midden, 2009. Regionaal Convenant Geïntegreerde Decentrale
Aanpak Georganiseerde Misdaad regio Haaglanden/Hollands Midden, sl: sn
RIEC Haaglanden/Hollands Midden, 2012. Jaarplan RIEC HHM 2012. Een georganiseerde
overheid voor de aanpak van georganiseerde criminaliteit, sl: sn
RIEC Haaglanden/Hollands Midden, sd Managementsamenvatting inrichtingsplan 2012, sl: sn
RIEC Limburg, 2012. Jaarplan 2013, sl: sn
RIEC Midden Nederland, sd Georganiseerde criminaliteit vraagt om een georganiseerde
overheid. Strategisch werkplan RIEC MN 2012 en 2013, sl: sn
RIEC Noord Nederland, 2012. Jaarplan 2012-2013, sl: sn
RIEC Noord Nederland, 2012. Verantwoording en Jaarverslag 2011 RIEC Noord, sl: sn

132

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

RIEC Noord-Holland, 2012. Inrichtingsplan RIEC Noord-Holland, sl: sn
RIEC Oost Nederland, sd Ondernemingsplan & operationeel plan, sl: sn
RIEC Oost Nederland, sd Strategie 2009-2011. Kennis als basis, sl: sn
RIEC Rotterdam Rijnmond, 2010. Regionaal Convenant ten behoeve van de geïntegreerde
aanpak van georganiseerde criminaliteit in de regio Rotterdam, sl: sn
RIEC Rotterdam-Rijnmond en Zuid-Holland Zuid, sd Houtskoolschets RIEC RotterdamRijnmond en Zuid-Holland Zuid, sl: sn
RIEC Rotterdam-Rijnmond, 2011. Samen tegen georganiseerde criminaliteit. RIEC RotterdamRijnmond, sl: sn
RIEC/LIEC, 2008. Bestuurlijk akkoord geïntegreerde decentrale aanpak georganiseerde
misdaad. [Online]
Available at: www.riec.nl
RIEC/LIEC, 2012. Convenant ten behoeve van Bestuurlijke en Geïntegreerde Aanpak
Georganiseerde Criminaliteit, Bestrijding Handhavingsknelpunten en Bevordering
Integriteitsbeoordelingen. [Online]
Available at: www.riec.nl
RIEC/LIEC, 2013. Convenant ten behoeve van Bestuurlijke en Geïntegreerde Aanpak
Georganiseerde Criminaliteit, Bestrijding Handhavingsknelpunten en Bevordering
Integriteitsbeoordelingen. [Online]
Available at: www.riec.nl
Sauerwein, L., 2003. Handreiking voor gemeenten over privacyaspecten bij
criminaliteitspreventie, sl: sn
Spapens, A., 2011. Barrières opwerpen voor criminele bedrijfsprocessen. Justitiële
Verkenningen: Preventie van georganiseerde misdaad, pp. 37 (2), 10-22. Den Haag: Boom
Juridische Uitgevers.
Steden, R. v., 2011. Strategieën van lokale veiligheid. Een achtergrondstudie en drie reflecties,
Amsterdam: Amsterdam University Press.
Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2010-2011. Brief van de minister van Veiligheid en
Justitie aan de Tweede Kamer van 25 augustus 2011 over de aanbieding jaarverslag RIEC's
2010 en beleidskader RIEC's en LIEC. 29 911, nr. 54, p. 6.
Van Naem & Partners, sd Integriteitonderzoek bij gemeenten. [Online].

133

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Vereniging van Nederlandse Gemeenten, 2009. Brief aan de leden T.a.v. het college en de
raad. Betreft: Voortgang oprichting Regionale Informatie- en Expertisecentra, sl:
BABVI/U200901861 Lbr. 09/118.
Voorst, P. v., 2011. Offensief tegen georganiseerde misdaad. [Online].
VROM Inspectie, Jonge, A. de, Vols, M., 2009. Overlast en verloedering; Evaluatie wetten
Vicoria en Victor. [Online].
Wal, G. v. d., 2012. Midden Nederland. Verantwoording 2011, sl: RIEC Midden Nederland.

134

25 september 2013

Bijlage 2

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Thema’s in de bestuurlijke aanpak

Dit onderzoek richtte zich, net als de nulmeting, op de onderstaande thema’s. In
vergelijking met de nulmeting zijn milieucriminaliteit en 1% motorclubs toegevoegd.

Handhavings-knelpunten (of vrijplaatsen)
Vrijplaatsen zijn groepen waartegen of locaties waar een effectief overheidsoptreden wordt belemmerd,
leidend tot een maatschappelijk ongewenste situatie, waarbij aanwijzingen bestaan voor het aanwezig
zijn van strafbare gedragingen waaronder (fiscale) fraude en waarbij we spreken over
handhavingsknelpunten. De belemmering kan om een bestaande of vermeende dreiging of een sociaalculturele hindernis gaan. Het gaat hierbij om branches of gebieden waarbinnen men zich niets gelegen
laat liggen aan normen en geldende wet- en regelgeving en niet of onvoldoende wordt gehandhaafd.
Voorbeelden zijn winkelstraten, industriegebieden en vage terreinen waar niet helemaal duidelijk is wat
er zich achter de voordeur afspeelt en onder andere op de gebieden van: woonwagencentra, illegale
casino’s, belwinkels, coffeeshops, prostitutiesector, criminele jongeren (patsers) en ongebruikelijk bezit,
veiligheid buurten, huisvesting en te werk stelling van buitenlandse werknemers, illegale bewoning,
huisjesmelkers, criminele industriegebieden en bepaalde horecagebieden.

Hennep(teelt)
Hennepteelt betreft het georganiseerd telen, opslaan, verkopen en afnemen van hennep op grote
schaal ((producten van) ten minste vijf planten). Dit betreft zaken als hennepkwekerijen, -stekkerijen, drogerijen, coffeeshops, growshops en andere bedrijfsmatige toeleveranciers en afnemers.

Machtsconcentraties en gelegenheidsstructuren
Dit zijn geografische gebieden en samenwerkingsvormen, waarbij of waarbinnen georganiseerde
misdaad plaatsvindt. Voor een effectieve bestrijding is het nodig dat de aanpak zich zowel richt op
individuele daders en criminele samenwerkingsverbanden als op achterliggende gelegenheidsstructuren
of factoren die de misdaad (kunnen) faciliteren, de ‘facilitators’. ‘Facilitators’ zijn mensen of organisaties
die criminelen helpen bij het voorbereiden, uitvoeren of verhullen van illegale activiteiten, soms willens
en wetens, soms tegen wil en dank en soms zonder dat zij zich dat bewust zijn.

Mensenhandel en -smokkel
Onder mensenhandel wordt verstaan: het werven, vervoeren, overbrengen, opnemen of huisvesten van
een persoon, met gebruik van dwang (in brede zin) en met het doel die persoon uit te buiten. De
(beoogde) uitbuiting is de kern van mensenhandel. Uitbuiting kan zich in de prostitutie afspelen, maar
ook in andere economische sectoren zoals de horeca en de agrarische sector. Bij mensenhandel is het
‘brengen over landsgrenzen’ geen voorwaarde, zo valt de Loverboy-problematiek bijvoorbeeld ook
onder mensenhandel. Mensensmokkel kan worden gedefinieerd als ´alle vormen van hulp van derden
bij het overschrijden van internationale grenzen waarbij tegen de letter en/of de geest van het
migratiebeleid (van landen van herkomst, transitie en bestemming) gehandeld wordt.´ Bij
mensensmokkel worden mensen, vrijwillig, illegaal over grenzen gebracht en verblijven zij illegaal in
Nederland. Bij mensenhandel worden mensen (vaak gedwongen) te werk gesteld en uitgebuit.

135

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Misbruik van vastgoed
Bij misbruik van vastgoed gaat het om illegale (criminele) praktijken gericht op of in vastgoed door
vastgoedeigenaren en/of -handelaren, dan wel (tussen)personen die het misbruik van vastgoed
initiëren of faciliteren. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan crimineel woninggebruik (bijv.
huisvesten illegale werknemers, onderbrengen prostituees (gedwongen), illegaal gebruik
prostitutieruimte, kweek van hennep op zolderkamer), illegale handelingen bij verkoop van vastgoed
(bijv. bij overdracht vastgoed door makelaars en/of notarissen, stromanconstructies) of crimineel
gebruik vastgoed onder de mom van schijnbaar legale constructies.

Witwassen
Onder witwassen worden één of meer van de volgende activiteiten verstaan:

•

de omzetting of overdracht van voorwerpen die zijn verworven uit een criminele activiteit om de
illegale herkomst ervan te verhelen of te verhullen;

•

het verhelen of verhullen van de werkelijke aard, oorsprong, vindplaats, vervreemding,
verplaatsing of eigendom van voorwerpen waarvan bekend is dat ze zijn verworven uit een
criminele activiteit;

•

de verkrijging, het bezit of het gebruik van voorwerpen waarvan bekend is dat ze zijn verworven
uit een criminele activiteit;

•

het deelnemen aan of assisteren bij het begaan van een van de bovenstaande activiteiten.

Het gaat bij witwassen om het uitvoeren van transacties om de herkomst van illegaal verkregen
geldsommen te verbergen.

Milieucriminaliteit
Criminaliteit waarbij onze ecologische leefomgeving wordt aangetast of bedreigd en waardoor nu of in
de toekomst ernstige gevolgen ontstaan of kunnen ontstaan voor de gezondheid, veiligheid en kwaliteit
van het leven van mensen, dieren of planten. Het gaat hierbij om een vorm van criminaliteit met
gedragingen die: a) overtreding van milieuvoorschriften opleveren, of b) milieuschade ten gevolge
hebben tenzij deze gedragingen vergund zijn of anderszins zijn toegestaan en c) strafrechtelijk dan wel
in hoge mate moreel, verwijtbaar zijn.’

1% Motorclubs
De term 1% motorclubs ( ook wel 1-procenter) werd in 1947 geïntroduceerd na de Hollisterrellen in
Californië en daarop volgende, soortgelijke gebeurtenissen waarbij motorrijders slaags raakten met de
politie. Na deze incidenten verklaarde de president van de American Motorcycle Association dat 99
procent van de Amerikaanse motorrijders goede en eerlijke burgers waren en dat slechts één procent
van de motorrijders zich niets van de wet aantrok. De 1% motorclubs betreffen die motorclubs,
waarvan de leden zich buiten de wet stellen, de ‘outlawbikers’, waarbinnen men zich niets gelegen laat
liggen aan normen en geldende wet- en regelgeving . Naast het plegen van criminaliteit door clubleden,
blijkt er ook verwevenheid van de clubleden met horeca, beveiligingsbedrijven, harde kern
voetbalsupporters en mogelijk ook overheidsdiensten.

136

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Bijlage 3

Onderzoeksverantwoording

Arena Consulting & Pro Facto

Deze bijlage bevat een nadere verantwoording van het kwantitatieve deel van het
onderzoek. De volgende zaken worden toegelicht:
•

Het opstellen van de vragenlijst

•

De uitvoering van de meting

•

De (kwaliteit van de) respons

•

De uitvoering van de analyses

Opstellen vragenlijst
De vragenlijst is in een aantal stappen tot stand gekomen. Het vertrekpunt was de
vragenlijst uit de nulmeting over 2009. Om inhoudelijk tot een adequate vragenlijst te
komen (en reflectie te krijgen op de invulbaarheid van de vragenlijst) zijn er gesprekken
gevoerd met een aantal gemeenten en RIEC’s. Daarnaast is de vragenlijst over 2009
methodologisch en conceptueel tegen het licht gehouden. Dit heeft geleid tot een
bijgestelde vragenlijst ten opzichte van 2009.

Algemene structuur vragenlijst op basis reconstructie beleidstheorie
Voor de opbouw van de vragenlijst is de structuur van het conceptueel model uit hoofdstuk
2 leidend geweest. Voor elke variabele in het model zijn één of meer items (vragen)
geformuleerd. Dit heeft geleid tot de volgende 8 meer specifiek vraagclusters:

137

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Voorbereidende gesprekken
Ter voorbereiding zijn er gesprekken gevoerd met enkele gemeenten en RIEC’s. De selectie
heeft daarbij voornamelijk plaatsgevonden op regionale spreiding. Het doel van deze
gesprekken was tweeledig. Enerzijds het krijgen van een kwalitatief beeld van wat
belangrijke aandachtspunten zijn bij de bestuurlijke aanpak. Zowel als het gaat om de
stand van zaken bij gemeenten (wat speelt er? Waar lopen gemeenten tegen aan?) als om
de waardering van de RIEC’s (wat zijn daarbij de belangrijkste aandachtspunten?).
Anderzijds om te reflecteren op de nulmeting en te beoordelen op welke punten de respons
kan worden verbeterd. Met name als het gaat om zaken als invulbaarheid, duidelijkheid
van begrippen en juistheid/relevantie van in de nulmeting gevraagde zaken.

Evaluatie vragenlijst nulmeting
De vergelijkbaarheid met de nulmeting uit 2009 was een van de uitgangspunten van het
onderzoek. Dit vereist in principe dezelfde vragen (items) in de vragenlijst van het
herhalingsonderzoek. Daarbij is de vragenlijst uit de nulmeting wel kritisch tegen het licht
gehouden. Dit is zowel inhoudelijk als methodologisch gebeurd. Inhoudelijk is dit onder
meer gebeurd door bij een aantal gemeenten en RIEC’s gesprekken te voeren en de vragen
uit de nulmeting naast het conceptuele model te leggen.

Een van de conclusies daaruit was dat de vragenlijst bij de nulmeting qua samenwerking en
inzet van instrumenten zeer sterk het accent legde op het gebruik van Bibob en een
beperkt aantal andere instrumenten. De bestuurlijke aanpak is (inmiddels) echter veel
breder. Bij het herhalingsonderzoek is ervoor gekozen een meer evenwichtige en zo
compleet mogelijke bevraging op het instrumentarium uit te voeren. Ook de bij de
nulmeting gekozen indeling in thema’s is om vergelijkbare reden losgelaten: deze sluit te
weinig aan bij de actuele thema’. Door daaraan vast te houden bestond het risico dat veel
antwoord categorieën niet van toepassing zouden zijn of tot onbetrouwbare antwoorden
zouden leiden (indeling onvoldoende helder). Methodologisch is dit gebeurd door de
vragenlijsten te beoordelen op consistentie en duidelijkheid antwoordcategorieën, structuur
van de vragenlijst (compleet? Eenduidig? Overlap?) en itemrespons.

De conclusie uit deze beoordeling is dat de vragenlijst van de nulmeting tot een beperkt
betrouwbaar beeld en valide beeld van 2012 zou leiden. Enerzijds omdat begrippen meer
aansluiten bij de actualiteit. Anderzijds doordat de vraagformulering zelf niet altijd
eenduidig is, antwoord categorieën niet sluitend zijn en de vraagdetaillering veel item nonrespons heeft opgeleverd. Daarnaast gaf de reconstructie van de beleidstheorie aanleiding
om een aantal nieuwe elementen op te nemen, met name over de inrichting van de
organisatie bij gemeenten. Dit heeft geleid tot de keuze om het herhalingsonderzoek vooral
te richten een valide beeld van de stand van zaken in 2012 en een strikte vergelijking met

138

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

de situatie in 2009 wat los te laten. De vergelijkbaarheid op respondentniveau is daarmee
in hoofdzaak beperkt tot het bewustzijn van de aanwezig van georganiseerde criminaliteit,
het beleid en de inzet van instrumenten.

Inhoudelijke operationalisering en vraagtypen
Bij de operationalisering van de vragenlijst is gebruik gemaakt van:
•

de operationalisering in de vragenlijst van de nulmeting

•

informatie uit voorbereidende gesprekken met gemeenten en RIEC’s (‘wat zien
betrokken als belangrijke kenmerken voor een goede uitvoering van de bestuurlijke
aanpak?’)

•

literatuur ter zake (documenten over bestuurlijke aanpak, referentieliteratuur voor
vergelijkbare opgaven inzake b.v. organisatie-eisen)

•

expertoordeel onderzoekers

•

reflectie op de concept-vragenlijst door enkele gemeenten, RIEC’s en leden van de
begeleidingscommissie

Bij de bevraging zijn verschillende vraagtypen gebruikt:
•

Schaalvragen (b.v. de mate waarin de aanpak effectief wordt geacht)

•

Voorgestructureerde antwoordcategorieën met één keuzemogelijkheid (b.v. welke
vorm van organiseren het beste bij de eigen situatie past)

•

Voorgestructureerde antwoordcategorieën met meerdere keuze mogelijkheden
(b.v. welke rollen de gemeente voor het RIEC ziet)

•

Rangorde vragen (b.v. wat het belangrijkste doel is van de bestuurlijke aanpak)

•

Open numerieke vragen (b.v. beschikbare capaciteit voor de bestuurlijke aanpak)

De meeste antwoordcategorieën zijn geformuleerd op een nominaal of ordinaal
meetniveau. Bij de verschillende vraagblokken is de mogelijkheid geboden een toelichting
te geven.

Een belangrijke afweging was de mate van detaillering van de vragenlijst, met name op het
punt van samenwerking en inzet van instrumenten. Met het oog op de vergelijkbaarheid
met de nulmeting én het krijgen van specifiek inzicht, werd een hoge mate van detaillering
(b.v. op welke thema’s wordt met welke partners samengewerkt? Welke instrumenten zijn
in welke mate op welke thema’s ingezet?) wenselijk geacht. Mede vanuit de ervaring van
de nulmeting was het risico daarvan echter ook een lagere respons. Dit is ook meegeven
door de gemeenten die de vragenlijst bij wijze van proef hebben ingevuld.

Er is uiteindelijk in overleg met de begeleidingscommissie voor gekozen om toch uit te
gaan van een zo gedetailleerd mogelijke bevraging.

139

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Meetprocedure
De vragenlijst is geprogrammeerd in LimeSurvey55. Dit is een veel gebruikt softwarepakket
voor het opmaken, beheren en verwerken van internetenquêtes. De respondent krijgt
daarbij van een web-link met wachtwoord toegezonden die toegang geven tot de
vragenlijst. De respondent heeft de mogelijkheid om het invullen te onderbreken en later
weer op te pakken, waarbij de al ingevulde gegevens behouden blijven. De respondent
wordt door de vragenlijst geleid, waarbij het systeem zorgt voor controle van de
antwoorden (bijvoorbeeld beperking tot bepaalde antwoordmogelijkheden of bereik van
waarden) en het koppelen van vragen aan voorgaande antwoorden (bepaalde vragen
worden alleen zichtbaar als respondent bij eerdere vraag bepaald antwoord heeft gegeven).

De digitale vragenlijst is bij wijze van proef aan een aantal gemeenten voorgelegd. Zowel
gericht op het technisch functioneren als de ‘werkbaarheid’. Dit heeft geleid tot enkele
aanpassingen en verduidelijkingen (van vragen en antwoord categorieën).

Alle gemeenten zijn via de ambtelijke contactpersonen van de RIEC’s per e-mail
uitgenodigd de enquête in te vullen. De uitnodigingen zijn verzonden op 27 november
2012. Vanuit het systeem zijn twee rappels verzonden. Het eerste rappel op 10 december.
Het tweede rappel is verzonden op 10 januari 2013. Parallel daaraan hebben de
onderzoekers de grotere gemeenten (meer dan 50.000 inwoners) telefonisch gerappelleerd
en hebben de gemeenten ook via de RIEC’s een rappel gehad.

Bij het laatste rappel op 10 januari 2013 is gemeenten ook de mogelijkheid geboden een
verkorte vragenlijst in te vullen. Bij de selectie van de vragen is vooral rekening gehouden
met het kunnen beantwoorden van de onderzoeksvragen 2 (vergelijking met de nulmeting)
en 3 (waardering RIEC’s). Dit houdt in dat de volgende vraagclusters in de verkorte lijst
zijn opgenomen: bewustzijn van criminaliteit, het hebben van beleid, de samenwerking, de
inzet van instrumenten en de waardering voor de RIEC’s.

De vragenlijst is afgesloten op 17 januari 2013.

Behalve de gemeenten hebben ook de RIEC’s een uitnodiging gehad voor het invullen van
een deel van de vragenlijst, namelijk de waardering voor de RIEC’s. Daarbij is de
vraagformulering zo aangepast dat sprake is van een zelfevaluatie. Dat maakt vergelijking
van het zelfbeeld van RIEC’s en het beeld van gemeenten mogelijk.

55

http://www.limesurvey.org/

140

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Onderzoekspopulatie en respons

Totale respons
De onderzoekspopulatie betreft de Nederlandse gemeenten in 2012. Dit gaat in totaal om
415 gemeenten. De uiteindelijke respons op de uitgezette vragenlijst (volledige en verkorte
lijst) is 313 gemeenten oftewel 75%. Van deze 313 gemeenten zaten er 271 (87%) ook in
de nulmeting. In de nulmeting zaten 345 gemeenten. Daarmee ontbreken 74 gemeenten in
het herhalingsonderzoek die wel in de nulmeting zaten. Daarvan betreft het 9 gemeenten
die door herindelingen niet meer in de meting van 2012 voorkomen.

Tabel: B3.1: Respons (totaal en per RIEC gebied) 2012 en vergelijken met 2009.

Noord Nederland

62

43

69%

Waarvan
ook in de
nulmeting
42

Oost-Nederland

81

55

68%

40

73%

Midden-Nederland

41

33

80%

23

70%

Noord-Holland

40

27

68%

25

93%

Respons per RIEC

Totale
populatie

Respons
absoluut

Respons
percentage

Percentage
van totale
respons
98%

Amsterdam-Amstelland

6

5

83%

5

100%

Haaglanden/Hollands Midden

34

28

76%

25

89%

Rotterdam

19

15

79%

15

100%

Zuid-Holland Zuid

19

13

68%

10

77%

Zuid-West Nederland

39

31

79%

28

90%

Oost Brabant

41

32

78%

30

94%

Limburg

33

31

94%

28

90%

313

75%

271

87%

Totaal

415

De respons per RIEC-gebied varieert van iets minder dan 70% tot bijna 95%. Dit betekent
dat Het percentage gemeenten dat zowel in de herhalingsmeting als de nulmeting zit,
varieert van 70-100%.

Van de 313 respondenten hebben er 34 (11%) de verkorte vragenlijst ingevuld. Dit betreft
vooral gemeenten in Noord-Nederland (16% respondenten) en Zuid-West Nederland (21%
respondenten).

De vragen over de waardering van de RIEC’s is ook uitgezet onder de RIEC’s zelf. Dit met
het oog op de spiegeling van het oordeel van de gemeenten over een RIEC en het zelfbeeld
van het RIEC. Met uitzondering van het RIEC Noord hebben alle RIEC’s de vragenlijst
(nagenoeg) volledig ingevuld.

141

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Onderzoekspopulatie
Ten opzicht van de nulmeting in 2009 is de onderzoekspopulatie gedaald met 15
gemeenten i.v.m. acht herindelingen. De herindelingen betreffen in vier gevallen de fusie
van twee gemeenten en in vier gevallen de samenvoeging van drie of meer gemeenten.
Van de 23 gemeenten die bij de herindelingen waren betrokken kwamen er 12 niet voor in
de nulmeting. Van drie van de gefuseerde gemeenten ontbraken in de nulmeting ook de
oorspronkelijke gemeenten allemaal. Bij drie gefuseerde gemeenten ontbrak één van de
oorspronkelijke gemeenten.

Gemeenten die nieuw zijn gevormd sinds de meting van 2009 zijn gekoppeld aan de data
van de gemeenten waaruit die zijn gevormd. In gevallen waar van slechts een van de
voormalige gemeenten gegevens uit 2009 beschikbaar waren zijn deze gebruikt voor de
koppeling. Waar van meerdere voormalige gemeenten gegevens beschikbaar waren zijn de
gegevens van de qua inwoner aantal grootste voormalige gemeente gebruikt.

Controle op selectieve uitval
Gecontroleerd voor gemeentegrootte lijkt er geen sprake te zijn van systematische uitval
(naar grootte zijn gemeenten in de steekproef verhoudingsgewijs hetzelfde
vertegenwoordigd als in de gehele populatie). Er zijn wel verschillen in uitval tussen de
RIEC-gebieden.

Enkele gemeenten hebben de reden waarom zij de enquête niet hebben ingevuld of zijn
afgehaakt genoemd. Redenen die door gemeenten genoemd worden zijn vooral praktisch:
men vindt de vragenlijst te lang, het ontbreekt aan tijd, andere zaken hebben voorrang,
etc.

Over het geheel genomen zijn er geen aanwijzingen dat er sprake is van selectieve nonrespons. De resultaten van de enquête kunnen als representatief voor Nederland als geheel
worden opgevat. Op regionaal niveau valt de wat lagere respons voor de RIEC`s Noord,
Oost, Noord-Holland en Zuid-Holland-Zuid op. In deze RIEC`s ligt de bruto respons op 68 a
69%. In de RIEC`s Noord en Oost is er bovendien sprake van een relatief groot aantal
afgebroken vragenlijsten. Dit betekent dat de conclusies voor deze RIEC`s met enige
terughoudendheid getrokken dienen te worden.

Item-nonrespons
Van de 279 respondenten die met de uitvoerige vragenlijst zijn gestart, hebben er 172
(62%) deze volledig afgerond. In totaal hebben 107 gemeenten (38%) het invullen
vroegtijdig afgebroken. Het gaat hierbij met name om gemeenten uit de RIEC-gebieden
Noord-Nederland (67% respondenten) en Zuid-Holland Zuid (54% respondenten).

142

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Tabel: B3.2: Invulling vragenlijsten totaal en per RIEC gebied.

Noord Nederland

Totaal
respondenten
43

Respons
verkorte
lijst
7

Oost-Nederland

55

8

Respons per RIEC

16%

Respons
volledige
lijst
36

Waarvan
invullen
voltooid
12

34%

15%

47

27

57%

%

%

Midden-Nederland

33

2

6%

31

20

65%

Noord-Holland

27

2

7%

25

20

80%

Amsterdam-Amstelland
Haaglanden/Hollands
Midden
Rotterdam

5

1

20%

4

3

75%

28

3

11%

25

17

68%

15

2

13%

13

10

77%

Zuid-Holland Zuid

13

0

0%

13

6

46%

Zuid-West Nederland

31

6

19%

25

15

60%

Oost Brabant

32

3

9%

29

20

69%

Limburg

31

0

0%

31

22

71%

Totaal

313

34

11%

279

172

62%

Bij de respondenten die de vragenlijst volledig hebben afgerond is sprake van hoge itemnon-respons in het vraagblok over samenwerking. De respons varieert hier van 35 tot134
respondenten. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het detailniveau van de vragen in dit
blok. In totaal gaat het in dit blok om ruim 200 items. Er is geen sprake geweest van
problemen met de routering. In de vraagblokken daarvoor is er geen sprake van uitval
onder de respondenten. In de vraagblokken daarna loopt de respons weer op tot waardes
van 179 tot 194. Het blok samenwerkingsvragen blijkt ook het punt te zijn waar degenen
die niet de volledige vragenlijst hebben ingevuld, zijn afgehaakt. Een aantal respondenten
merkt in het opmerkingenveld ook expliciet op de lijst erg (te) lang te vinden .Het risico dat
van te voren werd ingeschat, blijkt zich inderdaad te hebben voorgedaan.

Er heeft een controle plaatsgevonden op selectieve item non-respons naar
gemeentegrootte. Daaruit is gebleken dat de verdeling grotere-kleinere gemeenten niet
wezenlijk afwijkt voor de items met een relatief hoge en een relatief lagere itemrespons.
Data-analyses

De ruwe data uit de uitvoerige en verkorte vragenlijst zijn samengevoegd tot één
databestand voor verwerking in het statistisch programma SPSS56.

Datacleaning, bestandskoppeling en hercoderingen
Als eerste is een (globale) data-cleaning uitgevoerd. Omdat LimeSurvey de invoer al
controleert is het aantal vragen waarbij gegevens foutief ingevoerd kunnen worden
beperkt. Er heeft met name een controle plaatsgevonden op (enkele) cijfermatige vragen.

56

http://www-01.ibm.com/software/nl/analytics/spss/

143

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Daarnaast is een aantal samengestelde variabelen berekend. Dit betreft (gewogen)
somscores voor bijvoorbeeld de rangorde vragen of de vragen met meerdere antwoord
mogelijkheden. Verder zijn – onder meer voor de correlatieanalyses - enkele schaalvragen
samengevoegd tot een somscores (bijvoorbeeld voor de waardering van de RIEC’s).

De dataset uit de meting is gekoppeld aan die van de nulmeting. Waar nodig zijn
hercoderingen uitgevoerd. Enerzijds vanwege herindelingen. Dit betrof 15 gemeenten.
Daarbij zijn de antwoorden van de grootste gemeente van voor de herindeling als
referentiewaarde gebruikt. Daarnaast bleek een aantal variabelen in het bestand van de
nulmeting feitelijk uit meerdere variabelen naast elkaar te bestaan. Deze gefragmenteerde
gegevens zijn weer samengevoegd tot eenduidige variabelen.

Beschrijvende statistieken stand van zaken 2012
Voor de beschrijving van de stand van zaken in 2012 is gebruik gemaakt van gangbare
beschrijvende statistieken, zoals frequentie verdelingen, gemiddelden en standaard
afwijkingen. De beschrijving is primair op het niveau van de steekproef. Daarnaast is een
onderscheid gemaakt naar gemeentegrootte en RIEC-gebied. Daarbij is een vierdeling
gemaakt van gemeenten tot 15.000 inwoners, 15.000-25.000 inwoners, 25.000-50.000
inwoners en meer dan 50.000 inwoners. Deze vier categorieën zijn qua aantal
respondenten vergelijkbaar. De gemeenten zijn ook geclusterd per RIEC-gebied. De
significantie van verdelingen is bij deze categoriale beschrijvingen bepaald aan de hand van
chi-kwadraat toetsen met als significantieniveau p < 0,10.

Nadere analyses
De vergelijking met de nulmeting heeft op twee niveaus plaatsgevonden. In de eerste
plaats op rapportniveau. Daarbij zijn de uitkomsten zoals beschreven in ‘Nulmeting
bestuurlijke aanpak’ uit 2010 vergeleken met de beschrijvende statistieken uit het
voorliggend onderzoek. Daarnaast is waar mogelijk op respondentniveau een vergelijking
gemaakt. Voor het bepalen van de significantie van de verschillen tussen 2009 en 2012 op
respondentniveau is gebruik gemaakt van een chi-kwadraat toets.

Tot slot zijn er correlatieanalyses uitgevoerd om te toetsen in hoeverre de veronderstelde
relaties uit de gereconstrueerde beleidstheorie van hoofdstuk 2 ook empirisch worden
aangetroffen. Daarnaast is onderzocht met welke variabelen de waardering van de RIEC’s
door de gemeenten samenhangt. Voor deze analyses is gebruik gemaakt van Chi-kwadraat
en T-toetsen (en ANOVA`s)57. Ook hier is als significantieniveau p < 0,10 aangehouden.

57

Een chi-kwadraattoets is een statistische toets om na te gaan of twee of meer verdelingen, zoals rijen in een
kruistabel, verschillen. Een t-toets is een statistische toets om na te gaan of er een verschil is tussen de
gemiddelden van twee groepen. ANOVA (Analysis of variance) doet dat ook voor meer dan twee groepen.

144

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Bijlage 4

Vragenlijst (boomstructuur)

Meetmodel onderzoek

5. SAMENWERKING: Er wordt
samengewerkt bij de prioriteitstelling,
informatie-uitwisseling en uitvoering
Thema’s
2. ROLOPVATTING: Gemeenten moeten
erkennen dat er een rol voor hen is
weggelegd als het gaat om de aanpak van
georganiseerde criminaliteit

4. ORGANISATORISCHE VERANKERING: de
lokale organisatie moet voldoende
geëquipeerd zijn.

Partners
Doel

Structuur en
aansturing

Welke is die rol?

werkprocessen

1. BEWUSTZIJN: Gemeenten moeten zich
bewust zijn van de aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit

informatie

Mate van inzet van
welke instrumenten
Verwachtingen
effectiviteit

kwaliteitsborging

Thema’s
Schaalniveau
Intensiteit
Impact

7. EFFECTIVITEIT: Als dit consequent gebeurt
wordt criminaliteit bestreden en zijn er
positieve maatschappelijke effecten

6. INZET INSTRUMENTEN: er vindt feitelijk
inzet van instrumenten plaats

capaciteitt

Op criminaliteit
Versterking samenwerking
tussen partners

Op bestuur en
samenleving

3. BESTUURLIJKE VERANKERING: Er is beleid
vastgelegd en er zijn prioriteiten gesteld

doelstellingen
Inhoudelijke
prioriteiten

Vergroten kennis en
kunde bij gemeenten
Bijstaan van gemeenten
in de uitvoering,
i.h.b. BIBOB

Wijze van
formalisering

Vergroten bestuurlijke bekendheid
met en bewustzijn van aanwezigheid van
georganiseerde criminaliteit

RIEC
8. WAARDERING RIEC’S: hoe oordelen
gemeenten over….
Rol RIEC

Kennis en capaciteit
hulpmiddelen
werkwijze

Diensten en
adviezen
Kosten en baten

verbeterpunten

145

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

1. (zicht op) aard problematiek
Aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit in de gemeente
Vraag: Komt er
georganiseerde
criminaliteit voor
in de gemeente?

Vraag: Zo ja, in welke mate komen de verschillende
vormen van georganiseerde criminaliteit in uw gemeente
voor?

Antwoord
categorieën: ja,
nee

Mensenhandel- en smokkel
1.1.1. frequentie

Antwoordtype: voorgestructureerd, 1 antwoord per thema

Geen zicht op

Komt niet
voor

Hennep

1.1 Georganiseerde
criminaliteit aanwezig?

Komt zeer
incidenteel
voor

Meerdere
incidenten
per jaar

Permanente
problematiek

Misbruik vastgoed
Machts-concentraties
Handhavings-knelpunten
witwassen
milieucriminaliteit

Ja

1% motorclubs
Overige, namelijk ….

Waarschijnlijk wel
Waarschijnlijk niet

Vraag: Wat bij zijn elke van deze thema’s de
maatschappelijke effecten in uw gemeente?

nee
Antwoordtype: voorgestructureerd, 1 antwoord per thema
1.1.2.Maatschappelijke effecten

Mensenhandel- en smokkel
Hennep
Misbruik vastgoed
Machts-concentraties

Aantasting
Geen direct
Lokale
Gevoel
Ontwrichting lichamelijke en/ Aantasting
zichtbare
overlast en
onveiligheid
buurt of wijk of geestelijke
vrijheid
effecten
verloedering
integriteit

Handhavings-knelpunten
witwassen

Financiële ReputatieOverige
schade lokale
schade
namelijk….
gemeenschap gemeente

milieucriminaliteit
1% motorclubs
Overige, namelijk...
Vraag: Op welk schaalniveau doen de verschillende vormen van
georganiseerde criminaliteit zich – per thema - in uw gemeente zich voor?
1.1.3.scshaalniveau

Mensenhandel- en smokkel
Hennep

Antwoordtype: voorgestructureerd, 1 antwoord per thema

Vooral op 1
plek in de
gemeente

Meerdere
locaties in de
gemeente

Landelijke/
Regionale
internationale
vertakkingen
vertakkingen

nvt

Misbruik vastgoed
Machts-concentraties
Handhavings-knelpunten
witwassen
milieucriminaliteit
1% motorclubs
Overige, namelijk...

Antwoordtype:
voorgestructureerd; meerdere
antwoorden mogelijk

Vraag: Hoe verklaart u dat er geen georganiseerde criminaliteit in uw
gemeente voorkomt?
1.1.4.Verklaring?
Er is mogelijk wel georganiseerde criminaliteit, maar dat is nooit
onderzocht
In de gemeente zijn geen omstandigheden die het voor de
georganiseerde criminaliteit aantrekkelijk maakt

√

Er is grote sociale controle
De burgers en gevoelige branches zijn zeer goed geïnformeerd
We proberen de vestiging van gevoeilige branches te voorkomen
We hebben een zeer strikt (handhavings)beleid
Anders, namelijk…..

Voor criminaliteit gevoelige branches in de gemeente
1.2. Voor
georganiseerde
criminaliteit gevoelige
branches aanwezig?

Vraag: Hoeveel bedrijven of organisaties in de voor georganiseerde criminaliteit gevoelige branches of
activiteiten zijn er (naar schatting) in uw gemeente?

Antwoordtype: numeriek

Coffeeshops
Horeca overige
Prostitutie

nee

ja

aantal

Sex overig
speelhallen

146

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

147

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

148

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

149

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

150

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

151

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

7. Inschatting effectiviteit bestuurlijke aanpak

Vraag: in welke mate is er de afgelopen 3 jaar op de volgende zaken iets bereikt met de
bestuurlijke aanpak ten aan zien van het de aanwezigheid van georganiseerde
criminaliteit?

7.1 Effect op
criminaliteit

Terugdringen van machtsposities die zijn opgebouwd met door
criminele activiteiten verdiend kapitaal

Antwoordtype: voorgestructureerd;: 1 antwoord per onderdeel

Zeer veel

Redelijk

Beperkt

Weinig of niets

Speelt niet dus nvt

Terugdringen van de uitwassen aan criminele activiteiten in de
gemeente
Voorkomen dat dezelfde criminelen/criminele activiteiten die
zijn bestreden, weer terugkomen

Voorkomen dat vermenging ontstaat tussen boven- en
onderwereld

Voorkomen dat criminelen onbedoeld en onbewust door de
overheid worden gefaciliteerd

Voorkomen dat georganiseerde criminele activiteiten van de
grond kunnen komen

Vraag: in welke mate is er de afgelopen 3 jaar op de volgende zaken iets bereikt met de
bestuurlijke aanpak ten aan zien van het terugdringen van de negatieve maatschappelijke
effecten van georganiseerde criminaliteit?

7.2. Effect op
gemeenschap

Het vergroten van het veiligheidsgevoel van
burgers

Antwoordtype: voorgestructureerd;1 antwoord per onderdeel

Zeer veel

Redelijk

Beperkt

Weinig of niets

Speelt niet dus nvt

Vermindering verloedering en overlast
Vermindering aantasting lichamelijke of
geestelijke schade
Terugdringen aantasting vrijheid
Vermindering financiële schade lokale
gemeenschap
Gemeentelijke reputatie verbeterd

Overige, nl…..

152

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

153

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

8. Kwalificatie RIEC (vervolg)

Beschikbare hulpmiddelen voor gemeenten
Vraag: hoe waardeert u op de volgende punten de bij het RIEC beschikbare informatie?

8.6. faciliteiten

Antwoordtype: voorgestructureerd; 1 antwoord

actualiteit
toegankelijkheid
betrouwbaarheid

8.6.1. informatie

Zeer goed

goed

redelijk

matig

slecht

onbekend

Zeer goed

goed

redelijk

matig

slecht

onbekend

volledigheid
bruikbaarheid

Vraag: hoe waardeert u op de volgende punten de bij het RIEC beschikbare hulpmiddelen?

8.6.2. Tactische
hulpmiddelen

Handreikingen voor inzet instrumenten
Checklists voor de uitvoering
Draaiboeken en standaardprotocollen
Voorbeelden, formats
contactinformatie
Overige

Kosten en baten
Vraag: hoe waardeert u in algemene zin de producten, diensten en adviezen
die u van het RIEC krijgt?

8.7. Kwaliteit output

Antwoordtype: voorgestructureerd; 1 antwoord per aandachtspunt

bruikbaarheid
Zeer goed

goed

redelijk

matig

slecht

onbekend

Juistheid, correctheid
Robuustheid
Continuïteit in kwaliteit
maatwerk
Helderheid, duidleijkheid

Vraag: hoe waardeert u over het algemeen de toegevoegde waarde van het
RIEC als het gaat om de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit?

Antwoordtype: voorgestructureerd; 1 antwoord per thema

Zeer hoog

8.8. Toegevoegde waarde

hoog

redelijk

beperkt

Zeer beperkt

NVT

matig

slecht

NVT

Mensenhandel- en smokkel
Hennep
Misbruik vastgoed
Machts-concentraties
Handhavings-knelpunten
witwassen
milieucriminaliteit
1% motorclubs
Overige, namelijk...

Vraag: hoe waardeert u over het geheel genomen de kosten-batenverhouding
van het RIEC?

8.9. Kosten - baten

Antwoordtype: voorgestructureerd; 1 antwoord

Zeer goed

goed

redelijk

Verbeterpunten
Vraag: op welke van de volgende punten is verbetering nodig in de organisatie en het functioneren
van het RIEC?

5b.10. Verbeterpunten RIEC

Antwoordtype: voorgestructureerd; meerdere antwoorden mogelijk + toelichting geven

Prioriteiten in werk (welke rol belangrijskte?)
Organisatie (vorm, capaciteit, structuur)
Deskundigheid, expertise en kwaliteit

√

Tekstveld voor korte toelichting

Wijze van optreden (stijl, toegankelijkheid, klantgerichtheid etc.)
Facilitering samenwerking
Geboden producten en diensten
Ondersteuning individuele gemeenten
Faciliteren Informatie-uitwisseling
Andere zaken, namelijk …..

154

25 september 2013

Bijlage 5

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Geïnterviewde personen en deelnemers
expertmeetings

58

Interviews
Jan Hanssen

Ministerie van V&J, dir. Veiligheid en Bestuur, afd. Bestuurlijke Aanpak

Jan Rijk

RIEC Limburg

Luud Geerlings

RIEC Limburg

Beleidsadviseur

RIEC Rotterdam-Rijnmond

Beleidsadviseur

RIEC Rotterdam-Rijnmond

Medewerker

RIEC Noord

Medewerker

RIEC Noord

Ton Slingerland

LIEC

Anja de Geus

LIEC

Maureen de Boer

Gemeente Leeuwarden

Bart Venrooij

Gemeente Den Bosch

Victor Molkenboer

Gemeente Leerdam

Anton Schueler

Gemeente Leerdam

Marco van Sprang

Gemeente Alkmaar

Mirjam Hartog

Gemeente Alkmaar

Jeroen de Jong

Gemeente Nieuwegein

Rianne Overbeek

Gemeente Nieuwegein

Wendy Fransen

Gemeente Heerlen

Marwin Rebel

Gemeente Heerlen

Expertmeetings
Expertmeeting waardering RIEC’s
Vincent van Beest

Ministerie van V&J, dir. Veiligheid en Bestuur, afd. Bestuurlijke Aanpak

Stefan Lureman

Ministerie van V&J, dir. Veiligheid en Bestuur, afd. Bestuurlijke Aanpak

Jan Rijk

RIEC Limburg

Ton Slingerland

LIEC

Claire Terwint

LIEC

Henny Schilders

RIEC Zuidwest-Nederland / Oost-Brabant

Medewerker

RIEC Noord

Mark Timmermans

RIEC Noord-Holland

Medwerker

RIEC Amsterdam Amstelland

Olaf van Hees

RIEC Midden Nederland

58

Enkele geïnterviewden en deelnemers aan de expertmeetings hebben aangegeven niet bij naam maar alleen bij functie genoemd te
willen worden.

155

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Werksessie stand van zaken bestuurlijke aanpak
Vincent van Beest

Ministerie van V&J, dir. Veiligheid en Bestuur, afd. Bestuurlijke Aanpak

Medewerker

Gemeente Amsterdam

Rija Blaauw

Gemeente Groningen

Cisline Nanuruw-Basmagi

Gemeente Rotterdam

Koert van Damme

Openbaar Ministerie / Parket Zeeland West-Brabant

Jos Janssen

Politie Limburg

Secretaris

Platform BOD’s

Saskia Post

NVWA-IOD

Chris Hogenkamp

Inspectie SZW/ Directie Opsporing

Kees Nieuwenhuyzen

RIEC Zuid West Nederland

156

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Bijlage 6

Overzicht respons gemeenten

gemeente

2009

2012

Aa en Hunze

x

x

Bergen

x

Aalburg

x

x

Bergen (L.)

x

x

Aalsmeer

x

(x)

Bergen op Zoom

x

x

Aalten

x

x

Berkelland

x

x

Achtkarspelen

x

x

Bernheze

x

(x)

Alblasserdam

x

x

Bernisse

x

x

Albrandswaard

x

x

Best

x

x

Alkmaar

x

x

Beuningen

x

x

Almere

x

x

Beverwijk

x

x

Alphen aan den Rijn

x

x

Binnenmaas

x

x

Alphen-Chaam

x

Bladel

x

x

Ameland

x

Amersfoort

x

x

Bloemendaal

x

x

Amstelveen

x

x

Boarnsterhim

x

Amsterdam

x

x

Bodegraven-Reeuwijk

x

Boekel

x

x

Appingedam

x

x

Borger-Odoorn

x

x

Arnhem

x

x

Borne

x

Asten

x

x

Borsele

x

Baarle-Nassau

x

Boskoop

x

x

Baarn

x

(x)

Boxmeer

x

x

Barendrecht

x

x

Boxtel

x

x

Barneveld

x

x

Breda

x

x

Bedum

x

Brielle

x

x

Beek

x

x

Bronckhorst

x

Beemster

x

x

Brummen

x

Beesel

x

x

Brunssum

x

x

Bellingwedde

x

(x)

Bunnik

x

x

Bergambacht

x

x

Bunschoten-Spakenburg

x

Bergeijk

x

x

Buren

x

Apeldoorn

gemeente

2009

2012

x

Blaricum

x

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

157

25 september 2013

gemeente

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

2009

Bussum

2012

gemeente

(x)

Dronten

Arena Consulting & Pro Facto

2009

2012
x

Capelle aan den IJssel

x

x

Druten

x

x

Castricum

x

x

Duiven

x

x

Coevorden

x

x

Echt-Susteren

Cranendonck

x

x

Edam-Volendam

x

Cromstrijen

x

x

Ede

x

Cuijk

x

x

Eemnes

Culemborg

x

x

Eemsmond

x

x

Dalfsen

x

x

Eersel

x

x

Dantumadiel

x

x

Eijsden-Margraten

x

x

De Bilt

x

Eindhoven

x

x

De Marne

x

Emmen

x

x

De Ronde Venen

x

Enkhuizen

x

de Wolden

x

Enschede

x

x

Delft

x

Epe

x

x

Delfzijl

x

Ermelo

x

Den Haag

x

x

Etten-Leur

x

x

Den Helder

x

x

Ferwerderadiel

x

x

Deurne

x

x

Franekeradeel

x

(x)

x

Gaasterlân-Sleat

x

x

x

Geertruidenberg

x

x

(x)

Geldermalsen

x

x

x

Geldrop-Mierlo

x

x

Deventer
Diemen
Dinkelland

x

x

x

x
x

Dirksland

x

Doesburg

x

Gemert-Bakel

x

x

Doetinchem

x

x

Gennep

x

x

Dongen

x

x

Giessenlanden

Dongeradeel

x

x

Gilze en Rijen

x

Dordrecht

x

x

Gilze-Rijen

x

Drechterland

x

Goedereede

x

Drimmelen

x

Goes

x

x

x
(x)

(x)

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

158

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

gemeente

2009

Gorinchem

x

Gouda

x

Graafstroom

x

Grave

x

Hilvarenbeek

x

Groesbeek

x

x

Hilversum

x

Groningen

x

x

H'liede/Spaarnw.

x

Grootegast

x

(x)

Hof van Twente

x

x

Gulpen-Wittem

x

x

Hollands Kroon

Haaksbergen

x

(x)

Hoogeveen

x

x

Haaren

x

(x)

Hoogezand-Sappemeer

x

x

Haarlem

x

x

Hoorn

x

x

Haarlemmermeer

x

x

Horst aan de Maas

x

x

Halderberge

x

(x)

Houten

x

x

Hardenberg

x

Huizen

x

x

Harderwijk

x

(x)

Hulst

Hardinxveld-Giesse

x

x

IJsselstein

Haren

x

x
x

Harenkarspel
Harlingen

2012

Arena Consulting & Pro Facto

gemeente

2009

2012

het Bildt

x

x

x

Heumen

x

x

Heusden

x

x
x

x

x

x
x

Kaag en Braassem

x

x

Kampen

x

x

Kapelle

x

x

Katwijk

x

x

Heemskerk

x

x

Kerkrade

x

x

Heerenveen

x

x

Koggenland

x

Heerhugowaard

x

Kollumerland c.a.
Kollumerland en
Nieuwkruisland

x

Hattem

(x)

x

x

Heeze-Leende

x

x

Krimpen aan den Ijssel

x

(x)

Heiloo

x

Laarbeek

x

x

Hellendoorn

x

Landerd

x

x

Hellevoetsluis

x

x

Landgraaf

x

x

Helmond

x

x

Landsmeer

x

x

Henrik Ido Ambacht

x

Langedijk

x

x

Heerlen

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

159

25 september 2013

gemeente

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

2009

2012

Lansingerland

x

x

Marum

x

Laren

x

x

Medemblik

x

Leek

x

x

Meerssen

Leerdam

x

x

Menameradiel

Leeuwarden

x

x

Menterwolde

x

Leeuwarderadeel

x

x

Meppel

x

Leiden

x

Middelburg

x

Leiden

x

(x)

Middelharnis

x

Leiderdorp

x

x

Midden-Drenthe

x

(x)

Leidschendam-Voorburg

x

Millingen aan de Rijn

x

x

Leidschendam-Voorburg

x

x

Moerdijk

x

x

Lelystad

x

x

Montferland

x

x

Lemsterland

x

Leudal

x

Leusden

gemeente

Arena Consulting & Pro Facto

2009

2012

x
x
x

(x)

Montfoort

x

x

Mook en Middelaar

x

x

x

Muiden

x

x

Liesveld

x

x

Neder Betuwe

x

Lingewaal

x

x

Nederlek

x

x

Lingewaard

x

Nederweert

x

x

Lisse

(x)

Neerijnen

x

x

x

x

Nieuwegein

x

x

Nieuwkoop

x

Loon op Zand

x

x

Nieuw-Lekkerland

x

Lopik

x

x

Nijkerk

x

Loppersum

x

x

Nijmegen

x

x

Losser

x

(x)

Littenseradiel

x

Lochem

x

Noord-Beveland

x

Maasdonk

(x)

Noordenveld

x

x

Maasdriel

x

Noordoostpolder

x

x

x

Noordwijk

x

x

Noordwijkerhout

x

x

Nuenen, Gerwen en

x

x

Maasgouw

x

Maassluis

x

Maastricht

x

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

160

25 september 2013

gemeente

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

2009

Nunspeet

2012

Arena Consulting & Pro Facto

gemeente

2009

2012

x

Reimerswaal

x

x

Nuth

x

x

Renkum

x

Oegstgeest

x

x

Renswoude

x

Oirschot

x

x

Reusel-De Mierden

x

Oisterwijk

x

(x)

Rheden

x

Oldambt

x

x

Rhenen

Oldenzaal

x

Olst-Wijhe

x

x

Ommen

x

x

Onderbanken

x

x

Oosterhout

x

x

Oostflakkee

x

Ooststellingwerf

x

x

Oostzaan

x

Opmeer

x

x
x

x

Rijnwoude

x

(x)

Rijssen-Holten

x

x

Rijswijk

x

x

Roosendaal

x

x

Rotterdam

x

x

x

Rozendaal

x

(x)

x

x

Rucphen

x

Opsterland

x

(x)

Schagen

x

Oud Beyerland

x

Schermer

x

Oude IJsselstreek

x

Schermer

x

(x)

Ouder-amstel

x

Scherpenzeel

x

x

Ouder-Amstel

x

x

Schiedam

x

x

Ouderkerk

x

x

Schiermonnikoog

x

x

x

Schijndel

x

x

x

(x)

Schinnen

x

x

x

Schoonhoven

x

x

Peel en Maas

x

x

Schouwen-Duiveland

x

x

Pekela

x

x

's-Hertogenbosch

x

Pijnacker-Nootdorp

x

x

Simpelveld

x

x

Purmerend

x

x

Sint Anthonis

Putten

x

(x)

Sittard-Geleen

x

x

Raalte

x

x

Skarsterlân

x

Oudewater
Overbetuwe
Papendrecht

Ridderkerk

x

(x)

Rijnwaarden

x

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

161

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

gemeente

2009

Slochteren

x

2009

2012

Urk

x

x

Slochteren

x

x

Utrecht

x

x

Sluis

x

x

Utrechtse Heuvelrug

x

x

Smallingerland

x

Someren

x

x

Vaals

x

x

Valkenburg

x

x

Son en Breugel

x

x

Valkenswaard

x

x

Spijkenisse

x

x

Veendam

x

x

Stadskanaal

x

(x)

Veenendaal

x

x

Staphorst

x

x

Veere

x

x

Stede Broec

x

Veghel

x

x

Steenbergen

x

x

Veldhoven

x

x

x

Velsen

x

x

x

x

Venlo

x

x

x

Venray

x

Vlaardingen

x

x
x

Steenwijkerland
Stein
Strijen

2012

gemeente

Arena Consulting & Pro Facto

x

Ten Boer

x

Terneuzen

x

Vlagtwedde

x

Terschelling

x

x

Vlieland

x

Texel

x

x

Vlissingen

x

Teylingen

x

x

Vlist

Tholen

x

x

Tiel

x
x

Voerendaal

x

x

x

Voorschoten

x

x

x

Voorst

x

x

Vught

x

Waalre

x

Waalwijk

x

Waddinxveen

x

Tilburg

x

Tubbergen

x

Twenterand

x

Tynaarlo

x

Tytjerksteradiel

x

Ubbergen

x

x

Wageningen

x

x

Uitgeest

x

x

Wassenaar

x

x

Uithoorn

x

Waterland

x

x

x

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

162

25 september 2013

gemeente

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

2009

2012

gemeente

2009

2012

Weert

x

x

Woerden

x

x

Weesp

x

x

Wormerland

x

Werkendam

x

(x)

Woudenberg

x

West Maas en Waal

x

Woudrichem

Westerveld

x

Zaanstad

x

(x)

Westervoort

x

Zandvoort

x

x

Westland

x

x

Zeevang

x

x

Weststellingwerf

x

x

Zeewolde

x

x

Westvoorne

x

Zeist

x

x

Zevenaar

x

x

Zijpe

x

(x)

Wierden

x

Wijchen

x

Wijdemeren

x

x

Zoeterwoude

x

x

Wijk bij Duurstede

x

x

Zuidhorn

x

x

Winsum

x

x

Zutphen

x

x

x

Zwijndrecht

x

x

x

Zwolle

Winterswijk
Woensdrecht

x

x

(x) = verkorte vragenlijst ingevuld over 2012

163

25 september 2013

Bijlage 7

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Empirische toetsing beleidstheorie

In het onderzoek zijn de verschillende parameters uit de gereconstrueerde beleidstheorie
uit hoofdstuk 2 geoperationaliseerd. Op basis van dit meetmodel zijn de correlaties tussen
de verschillende variabelen onderzocht. Aangezien het meetniveau van de meeste
variabelen op nominaal of ordinaal niveau is, is gekozen voor Chi-kwadraat als
associatiemaat.

Dit betekent dat het gaat om een voorzichtige en indicatieve toetsing. Dat wil zeggen dat
alleen is onderzocht of er een correlatie is tussen de verschillende variabelen in het model,
niet wat de sterkte en de richting (causaliteit) van deze correlatie is. De richting kan alleen
theoretisch worden geduid (wat is de meest logische richting?). Omdat het om een
indicatieve toetsing gaat is als significantieniveau p ≤ 0,10 gehanteerd. De uitkomsten van
deze toets zijn in figuur B7.1 samengevat en worden hier verder toegelicht.

Aanwezigheid criminaliteit en erkenning rol gemeente
Er is een significant verband tussen de mate waarin (gemeenten erkennen dat) er
georganiseerde criminaliteit in een gemeente voorkomt en de rol die de gemeenten bij de
aanpak voor ogen hebben. Gemeenten die aangeven te twijfelen over de vraag of er
georganiseerde criminaliteit voorkomt of aangeven dat deze niet voorkomt, zien voor
zichzelf vaker een rol als oren en ogen voor of ondersteunend aan het strafrecht dan
gemeenten die zeker weten dat er georganiseerde criminaliteit voorkomt. De laatste groep
ziet voor zichzelf vaker een rol als integraal partner of regievoerder. De mate van
voorkomen van criminaliteit lijkt daarmee mede te bepalen of een gemeente een meer
actieve of passieve rol voor zichzelf ziet weggelegd bij de bestuurlijke aanpak.

Rol gemeente en ambities met bestuurlijke aanpak
Tussen de rol die de gemeente voor zichzelf ziet bij de bestuurlijke aanpak en de ambities
en doelstelling van deze aanpak (wat moet worden bereikt?) kon geen significant verband
worden aangetoond.

Rol gemeente en kenmerken organisatie
Ook tussen de kenmerken van de organisatie en de rolopvatting is een significant verband.
Specifiek als het gaat om de organisatievorm. Gemeenten zonder vastomlijnde structuur
zien voor zichzelf vaker een passieve rol weggelegd: oren en ogen voor of ondersteuning
biedend aan de strafrechtelijke en fiscale aanpak. Gemeenten met een vaste structuur in
de vorm van een vast projectteam of afdeling zien zich vaker in de rol van integraal partner
of regievoerder. Bij gemeenten met een netwerkstructuur is er geen specifieke dominante
rol.

164

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

165

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Prioriteiten en effect van aanpak
Tussen de gestelde prioriteiten en de mate waarin de bestuurlijke aanpak effectief wordt
geacht door de gemeenten, is geen significant verband gevonden.

Vastgesteld beleid en kenmerken organisatie
Er is een significant verband tussen de vaststelling van beleid inzake bestuurlijke aanpak
en de kenmerken van de organisatie. Gemeenten die beleid hebben vastgesteld hebben:
•

Meer capaciteit voor de coördinatie van de uitvoering van de bestuurlijke aanpak
(niet voor beleid en uitvoering)

•

Vaker de werkprocessen beschreven dan gemeenten zonder beleid

Interne samenhang kenmerken organisatie
Er is een significant verband tussen de verschillende organisatiekenmerken van
gemeenten. Samengevat gaat het om:
•

Gemeenten met een min of meer vastomlijnde structuur voor de bestuurlijke
aanpak (vast netwerk, projectteams of staande organisatie) hebben de
werkprocessen vaker beschreven dan gemeenten zonder vastomlijnde structuur.

•

Er is een positieve samenhang tussen de beschikbare capaciteit voor de
bestuurlijke aanpak en de mate waarin werkprocessen zijn vastgelegd. Dit geldt
zowel voor de capaciteit voor beleid, coördinatie, uitvoering als voor overige
capaciteit.

Kenmerken beleid en organisatie en inzet instrumenten
Er is een significant verband tussen het beleid en de kenmerken van de organisatie en de
feitelijke inzet van instrumenten in het kader van de bestuurlijke aanpak. Instrumenten
worden vaker ingezet door gemeenten die beleid hebben vastgesteld, de werkprocessen
hebben beschreven of over meer capaciteit beschikken dan andere gemeenten. Dit geldt
met name voor de bestuurlijke aanpak van mensenhandel, hennepteelt en misbruik van
vastgoed.

Inzet van instrumenten en effectiviteit
De feitelijke inzet van instrumenten hangt – voor de thema’s hennepteelt en mensenhandel
- significant samen met de inschatting van de effectiviteit van deze instrumenten en de
bestuurlijke aanpak in het algemeen.

166

25 september 2013

Bijlage 8

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Toetsing samenhang kenmerken
gemeenten en waardering RIEC

In het kader van het onderzoek is de gemeenten gevraagd een oordeel te geven over de
kenmerken, werkwijze en prestaties van de RIEC’s. Daarbij is een wisselend beeld naar
voren gekomen. Enerzijds zijn er systematische verschillen in beoordeling van de
afzonderlijke RIEC’s. Anderzijds worden dezelfde RIEC’s uiteenlopend beoordeeld door de
deelnemende gemeenten.

Op basis van de meting is een verkennende analyse uitgevoerd naar variabelen waarmee
de beoordeling van de RIEC’s samenhangt. Enerzijds gaat het om variabelen die mogelijk
kunnen verklaren waarom een beoordeling beter of slechter is. Anderzijds gaat het om
variabelen waarvan de waarde mogelijk kan worden verklaard uit de mate waarin een RIEC
positiever of negatiever wordt beoordeeld. Voor de beoordeling van het functioneren van de
RIEC’s zijn uit de diverse variabelen vijf (additieve) schalen gecreëerd voor de waardering
van de RIEC’s op:
•

Beschikbare kennis en ervaring

•

Werkwijze

•

Beschikbare
informatie/informatiefunctie

•

Bewustzijn van
criminaliteit

Beschikbare hulpmiddelen
(draaiboeken, checklists etc.)

•

Rol die gemeente voor
zichzelf ziet

Producten en diensten (zoals
adviezen)

Inhoudelijke ambities
en doelstellingen

Voor de toetsing is een variantieanalyse
uitgevoerd (ANOVA) en op onderdelen een

Beleid vastgesteld

Pearsons-r berekend, afhankelijk van het
meetniveau van de variabelen. Daarbij is

Oordeel over het
RIEC

getoetst in hoeverre verschillen in

organisatiekenmerken

groepsgemiddelden op de verschillende
antwoorden op de variabelen statisch
significant van elkaar afwijken c.q.

Feitelijke inzet
instrumenten

X

samenhangen. Omdat het om een
indicatieve toetsing gaat, is als

Oordeel over effect
aanpak op criminaliteit

significantieniveau p ≤ 0,10 gehanteerd.

De uitkomsten van de toetsing zijn in figuur

Oordeel over effect
aanpak op lokale
samenleving

B8.1 samengevat en worden hieronder toegelicht.

167

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Waardering RIEC en bewustzijn criminaliteit
Tussen het bewustzijn van criminaliteit in een gemeente en de waardering voor een RIEC
bestaat een beperkt verband. Dit verband is alleen statistisch significant (p=0,07, n=220)
voor de aanwezigheid van kennis en expertise. Deze wordt hoger gewaardeerd door
gemeenten die niet twijfelen over de vraag of er georganiseerde criminaliteit aanwezig is in
de gemeente.

Waardering RIEC en rol die gemeente voor zichzelf ziet
Er is een significant verband tussen de rol die de gemeenten voor zichzelf zien en de
waardering voor het RIEC. Dit geldt voor alle facetten (kennis en expertise, werkwijze,
beschikbare informatie en hulpmiddelen en producten en diensten). De gemeenten die hun
rol in de bestuurlijke aanpak definiëren als integraal partner of regisseur waarderen het
RIEC (veel) hoger dan de gemeenten die hun rol vooral zien als ondersteunend aan onder
meer het strafrecht en of als oren en ogen daarvan.

Waardering RIEC en doelstellingen en ambities gemeente
Tussen de doelstellingen en ambities van de bestuurlijke aanpak van de gemeenten en de
waardering voor de RIEC’s is een significant verband aangetroffen voor wat betreft de
werkwijze van het RIEC (p=0,04, n=168) en de beschikbare informatie (p=0,04, n=162).
De waardering voor deze facetten van het RIEC is hoger bij gemeenten die met name het
voorkomen van verwevenheid tussen onder- en bovenwereld als belangrijke ambitie van de
bestuurlijke aanpak zien.

Er is ook een significant verband tussen de mate waarin gemeenten beleid rond de
bestuurlijke aanpak hebben vastgesteld en de waardering voor het RIEC. Specifiek geldt dit
voor de werkwijze van het RIEC (p=0,08, n=169), de beschikbaarheid van informatie
(p=0,004, n=163), de beschikbaarheid van hulpmiddelen (p=0,08, n=116) en de
producten en diensten (p=0,08, n=151). De RIEC’s worden op deze punten structureel
hoger gewaardeerd door gemeenten die al beleid hebben vastgesteld.

Waardering RIEC en organisatie gemeente
Er is een significant verband tussen de waardering voor de RIEC’s en de mate waarin
gemeenten enige vorm van vaste structuur in de organisatie hebben aangebracht voor de
bestuurlijke aanpak (netwerk, projectteam, integrale afdeling). Dit geldt specifiek voor de
werkwijze (p=0,06; n161), de beschikbaarheid van informatie (p=0,005, n=156), de
beschikbaarheid van hulpmiddelen (p=0,06, n=108) en de producten en diensten van het
RIEC (p=0,08, n=142). De gemeenten met enige structuur in de organisatie waarderen het
RIEC hoger dan gemeenten die geen structuur hebben aangebracht.

168

25 september 2013

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Er is een duidelijk verband tussen de mate de werkprocessen zijn beschreven en de
waardering voor de RIEC’s. Het verband significant voor de waardering van de
beschikbaarheid van informatie (r=0,22, p=0,005, n=163), de beschikbare hulpmiddelen
(r=0,19, p=0,04, n=116) en de producten en diensten (r=0,20, p=0,01, n=151):
naarmate de werkprocessen meer zijn beschreven, neemt de waardering voor het RIEC.

Er is geen verband gevonden tussen de wijze van aansturing van de bestuurlijke aanpak bij
de gemeente (één of meer coördinatoren of lijnmanagers) en de waardering voor het RIEC.

Tussen de wijze waarop de gemeente de informatie (digitaal) beheert (geen aparte
voorzieningen, losse bestanden, aparte applicatie etc.) en de waardering voor het RIEC
bestaat een significant verband. Meer specifiek geldt dit voor de relatie met de kennis en
expertise bij het RIEC (p=0,03, n=177), de werkwijze (p=0,04, n=156) en de beschikbare
hulpmiddelen (p=0,09, n=110). Opmerkelijk genoeg is er geen significant verband tussen
de wijze waarop de gemeente haar informatie beheert en de waardering voor de
beschikbare informatie bij het RIEC.

Er is geen significant verband aangetroffen tussen de wijze van informatie-uitwisseling (ad
hoc, op verzoek, geautomatiseerd etc.) en de waardering voor het RIEC.

Waardering RIEC en feitelijke inzet instrumenten
Tussen de feitelijke inzet van instrumenten en de waardering voor het RIEC is op twee
onderdelen een samenhang aangetroffen: bij de inzet van instrumenten bij de aanpak van
hennepteelt en de bestrijding van misbruik van vastgoed. Voor beide geldt dat gemeenten
die feitelijk instrumenten inzetten, het RIEC hoger waarderen dan gemeenten die geen
instrumenten inzetten. Meer specifiek geldt dat bij de aanpak van hennepteelt voor de
waardering van de werkwijze van het RIEC (p=0,04, n=122) en bij de bestrijding van
misbruik van vastgoed voor de kennis en expertise van het RIEC (p=0,02, n=117).

Waardering RIEC en effectiviteit bestuurlijke aanpak
Tussen de waardering voor het RIEC en de mate waarin de bestuurlijke aanpak effectief
wordt geacht bestaat een sterk positief verband: kennis en expertise (r=0,35, p=0,001, n
=82), werkwijze (r=0,38, p=0,001, n=60), beschikbare informatie (r=0,28, p=0,01,
n=77), beschikbare hulpmiddelen (r=0,24, p=0,08, n=56) en producten en diensten
(r=0,36, p=0,003, n=68). Naarmate de effectiviteit van de aanpak hoger wordt ingeschat,
wordt het RIEC ook hoger gewaardeerd.

Tussen de inschatting van het effect van de bestuurlijke aanpak op de samenleving en de
waardering voor de RIEC’s werd geen verband aangetroffen.

169

25 september 2013

Bijlage 9

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Samenstelling begeleidingscommissie

prof.dr.mr. W. (Wim) Huisman (voorzitter)

Vrije Universiteit Amsterdam

dr. J.A. (Johan) van Wilsem

Universiteit Leiden

mr. J.J.H.M. (Jan) Hanssen

dr. F.W. (Frans) Beijaard

Arena Consulting & Pro Facto

Ministerie van V&J, dir. Veiligheid en
Bestuur, afd. Bestuurlijke Aanpak

Ministerie van Veiligheid en Justitie, WODC

170

25 september 2013

Bijlage 10

Bestuurlijke aanpak georganiseerde criminaliteit

Arena Consulting & Pro Facto

Lijst met afkortingen

APV

Algemene Plaatselijke Verordening

AWB

Algemene wet bestuursrecht

BIBOB

Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur

FIOD

Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst

ISZW

Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid

LIEC

Landelijk Informatie en Expertisecentrum

OM

Openbaar Ministerie

OvJ

Officier van Justitie

RIEC

Regionaal Informatie en Expertisecentrum

VOG

Verklaring omtrent gedrag

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie
van Veiligheid en Justitie

171