Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 332

Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen

Nr. 98

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 12 februari 2019
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft op
23 januari 2019 overleg gevoerd met mevrouw Van Engelshoven, Minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, en de heer Slob, Minister voor
Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media, over:
– de brief van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media d.d. 21 december 2018 inzake reactie op verzoek
commissie over de brief van de Nederlandse Vereniging van
Wiskundeleraren (NVvW) in reactie op de Kamerbrief over de
toekomst van rekenen in vo en mbo van 9 november
(2018Z24728);
– de brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 14 januari 2019 inzake reactie op verzoek commissie op de brief van de MBO Raad, JOB, BVMBO en NRTO m.b.t.
gezamenlijk signaal over ingangsmoment slaag-zakregeling
rekenen (2019Z00351);
– de brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 9 november 2018 inzake toekomst van rekenen in
het vo en mbo (Kamerstuk 31 332, nr. 88);
– de brief van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media d.d. 26 april 2018 inzake beantwoording vragen
commissie over een nieuw perspectief voor rekenen in het
voortgezet onderwijs van de Nederlandse Vereniging van
Wiskundeleraren inclusief tijdpad tussenoplossing (Kamerstuk
31 332, nr. 87);
– de brief van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media d.d. 7 maart 2018 inzake een nieuw perspectief voor
rekenen in het voortgezet onderwijs van de Nederlandse
Vereniging van Wiskundeleraren inclusief tijdpad tussenoplossing (Kamerstuk 31 332, nr. 86).

kst-31332-98
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De griffier van de commissie,
De Kler

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

2

Voorzitter: Tellegen
Griffier: De Kler
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Beertema, Bisschop,
Bruins, Futselaar, Rudmer Heerema, Van Meenen, Rog, Tellegen en
Westerveld,
en mevrouw Van Engelshoven, Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, en de heer Slob, Minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media.
Aanvang 10.32 uur.
De voorzitter:
Een hele goede morgen. Ik heet beide ministers van harte welkom voor dit
AO over de toekomst van het rekenen in het voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs. Ook een hartelijk welkom aan alle mensen
op de publieke tribune en alle mensen die ons op een andere manier
volgen, en natuurlijk een hartelijk welkom aan al mijn collega’s. We gaan
snel beginnen. U heeft allen vijf minuten spreektijd.
De heer Van Meenen (D66):
Ik ook?
De voorzitter:
De heer Van Meenen krijgt er vier, dan eindigt hij op vijf. Laten we
beginnen met twee interrupties. We kijken hoe dat uitpakt en hoe zich dat
verder ontwikkelt. Ik geef het woord aan de heer Van Meenen van D66.
De heer Van Meenen (D66):
Dank u wel, voorzitter. Als wiskundeleraar vind ik rekenen natuurlijk heel
belangrijk. De afgelopen jaren heb ik me dan ook ten volle ingezet om het
rekenniveau van alle leerlingen te verbeteren. Niet door toetsen bij het
eindexamen, zoals vorige kabinetten dat deden, maar door goed
onderwijs vanaf het begin. Wat D66 betreft wordt de nadruk nu ook
gelegd op het beste onderwijs in plaats van op toetsen. Afgelopen
weekend verscheen er nog een mooi artikel in NRC over de doorgeslagen
toetscultuur en de verhoogde druk die daarmee op jonge mensen wordt
gelegd. Ook onder docenten is er een beweging naar meer formatief
toetsen, waarbij er naar de vooruitgang van een leerling wordt gekeken en
er wordt geleerd van fouten in plaats van alleen het kennisniveau op een
bepaald moment «af te sluiten».
In het regeerakkoord is die gedachte vastgelegd door bijvoorbeeld de
kleutertoets af te schaffen en in te zetten op goed rekenonderwijs en een
alternatief te maken voor de rekentoets.
De voorzitter:
De heer Beertema heeft een vraag.
De heer Van Meenen (D66):
Nu al?
De heer Beertema (PVV):
Ja, nu al. Ik hoor meneer Van Meenen naast mij dit verhaal weer vertellen.
Zo kennen we D66 weer. Toetsen is kennelijk heel slecht voor iedereen. Ik
hoor nu ook over een rekentoets die formatief moet zijn. Maar met
formatieve toetsen heb je toch geen enkel civiel effect meer? Elke school
doet maar wat. De buitenwereld, het bedrijfsleven, de vervolgopleidingen,
kunnen nergens meer van op aan. Hoe staat u daar nou tegenover?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

3

De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij is het onderwijs er toch in de eerste plaats voor de leerlingen.
Die moeten we verder helpen. Natuurlijk kunnen toetsen erbij helpen om
te kijken hoever de leerling is, waar we nog aan moeten werken, waar het
goed gaat, waar het minder goed gaat. Dat is vooral de rol van toetsen.
Natuurlijk moet je op een bepaald moment iets gaan vaststellen. Dat doen
we in Nederland bij het eindexamen. Ik pleit hier ook niet voor de
afschaffing van het eindexamen.
De heer Beertema (PVV):
Maar meneer Van Meenen pleit wel voor afschaffing van de rekentoets, en
dan vergeet hij eventjes de hele geschiedenis die geleid heeft tot die
rekentoets: het rekenonderwijs was dramatisch en kinderen, die van
school kwamen met een diploma, konden niet meer rekenen. Wie heeft
daarover de noodklok geluid? Die vervolgopleidingen en het bedrijfsleven.
Dat is de achtergrond. Het is misschien hard om te zeggen, maar als je die
toetsen weghaalt, hebben die scholen geen prikkel meer om dat rekenonderwijs ook echt gestalte te geven. Dat was de realiteit. Daar hebben we
geprobeerd indertijd met die rekentoets iets aan te doen. Dat is niet
gelukt, en ik vind het ontzettend jammer dat tegen het regeerakkoord in
en tegen de wil van de Minister D66 en het CDA er nu voor kiezen om dat
gewoon maar af te schaffen.
De voorzitter:
Dit was een interruptie zoals we ze niet veel meer gaan hebben in dit
debat, zeg ik maar meteen even. Dit was heel lang.
De heer Van Meenen (D66):
De veronderstelling van de heer Beertema is dat leraren een toets nodig
hebben om zichzelf te stimuleren om iets te doen aan goed onderwijs. Ik
geloof dat niet. Ik geloof dat leraren altijd het goede voorhebben met hun
leerlingen. Om het probleem, dat ik ook erken, namelijk dat jonge mensen
minder goed gaan rekenen, te tackelen is er in het verleden gekozen voor
die toets aan het eind. Dat zou de oplossing voor alle problemen zijn. Het
is gebleken dat dat niet zo is.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van Meenen (D66):
In mijn ogen – en dat zeg ik vandaag niet voor het eerst, maar al zesenhalf
jaar – is de oplossing voor goed rekenen heel goed rekenonderwijs, zo
vroeg mogelijk, op de basisschool. We hebben vanmorgen weer een
berichtje gezien waar je ook van alles van kunt vinden. Misschien komt
dat nog aan de orde. Persoonlijk acht ik de kans dat je aan kansberekening
kunt doen zonder breuken 2/341. Dat is een heel klein getal. Maar goed,
dat gaan we zien. Ik ben ervoor dat kinderen heel goed kunnen rekenen.
Dat moeten we ze op school leren, want als er kansenongelijkheid
ontstaat, dan is dat omdat kinderen rekenen misschien zelfs thuis gaan
leren in plaats van op school. Dat wil ik allemaal niet. Ik zet in op goed
onderwijs en daarmee komt het met rekenen goed.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van Meenen (D66):
Ik moet even kijken waar ik was, voorzitter.
Voorzitter. Dan voor wat betreft het voortgezet onderwijs. Om de redenen
die in het regeerakkoord zijn vastgelegd, hebben het ministerie en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

4

Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren het zogeheten «nieuw
perspectief voor rekenen in het voortgezet onderwijs» opgesteld. Er ligt
dus een gedragen voorstel voor beter rekenonderwijs van de mensen die
geacht mogen worden er verstand van te hebben: de wiskundeleraren
zelf. Dat is volgens hen nog steeds haalbaar en uitvoerbaar. D66 begrijpt
dan ook niet waarom deze Minister geen uitvoering geeft aan dit plan, en
waarom hij niet luistert naar de leraren maar met een nieuw Haags plan
komt, waar overigens ook de leerlingen niet achter staan, zoals uit de brief
van het LAKS blijkt. Een leerling leert niet beter rekenen door een
niet-meetellende rekentoets waar je minimaal een 4 voor moet halen,
zoals de Minister wil, maar een leerling leert beter rekenen door beter
rekenonderwijs. Daarom hebben wij met de coalitiepartijen in december
de Minister verzocht om toch nog een reactie te geven op de brief van de
Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren, en het algemeen overleg
van december is om die reden uitgesteld. Mijn vraag is: heeft de Minister
na dit verzoek gesproken met de vereniging? Zo nee, waarom is de
Minister daartoe niet bereid geweest? Mijn tweede vraag: hoe kan het dat
OCW gezamenlijk met de NVvW een nieuw perspectief heeft opgesteld en
de Minister nu zegt dat het niet haalbaar is of niet klopt?
Voorzitter. D66 wil uitvoering geven aan het voorstel van de wiskundeleraren. Dat houdt in het kort in dat in de onderbouw van het voortgezet
onderwijs leerlingen leren rekenen bij wiskunde, onder verantwoordelijkheid van het vak wiskunde, en in de bovenbouw onderhouden we het
rekenen door dat geïntegreerd te toetsen bij wiskunde en eventueel bij
andere vakken. Voor de kleine groep leerlingen zonder wiskunde in de
bovenbouw moet er voorlopig een apart schoolexamen rekenen blijven,
totdat het rekenen is ingebouwd in het gehele programma. Dit geldt met
name in het vmbo. Laten we op die manier duidelijkheid bieden aan
leraren, leerlingen en scholen, en direct inzetten – het kan volgend jaar al
– op beter onderwijs en integratie, in plaats van separaat te toetsen. Dit
voorkomt ook heel veel gedoe op scholen qua administratieve druk en
werkdruk.
Voorzitter. De Minister legt in zijn brief de relatie met Curriculum.nu. Voor
wat betreft het onderzoek naar de referentieniveaus klopt dat. Het staat in
het regeerakkoord en het moet ook gebeuren: die mogen best herzien
worden. Maar voor het rekenonderwijs en voor nieuwe plannen is het
beslist niet nodig om te wachten op Curriculum.nu. Curriculum.nu gaat
namelijk over wát we willen leren, over de inhoud, maar het debat dat we
hier vandaag hebben gaat over hóé we dat gaan doen: hoe gaan we dat
inrichten, wanneer gaan we dat inrichten en hoe gaan we dat al dan niet
toetsen? Als we het vak van de Minister erbij halen, zou je kunnen zeggen
dat je de vraag of je al dan niet een schriftelijk examen geschiedenis gaat
houden, laat afhangen van het antwoord dat je geeft op de vraag of we de
Slag bij Heiligerlee wel of niet gaan behandelen. Dat lijkt mij niet nodig.
Voorzitter. Voor wat betreft het mbo...
De voorzitter:
De heer Heerema heeft een vraag.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Aan het eind van dit voortgezetonderwijsgedeelte vroeg ik mij af of de
heer Van Meenen de brief van het Platform voor rekenonderwijs in het VO
ook kent. Dat zegt ook te spreken namens een flink deel van de docenten
die rekenonderwijs geven in het voortgezet onderwijs. Hun oplossingen
voor wiskunde en rekenonderwijs zijn echt anders dan de keuzes die de
Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren maakt. Hoe taxeert of
typeert u het verschil van inzicht tussen deze twee groepen docenten, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

5

met hetzelfde onderwerp bezig zijn in dezelfde onderwijslaag, maar tot
hele verschillende inzichten komen?
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij moeten we die verschillen niet groter maken dan ze zijn. Ik
lees het zo dat de groep docenten waar de heer Heerema het over heeft
zich zorgen maakt over de positie van de rekencoördinatoren. En ik vind
dat het vak rekenen het beste onder de coördinatie van wiskundeleraren
gegeven kan worden. Dat is waar zij blijkbaar met elkaar over strijden. Ik
vind dat een punt dat op school verder bepaald kan worden, maar ik vind
wel dat rekenonderwijs het best gegeven kan worden onder toezicht of
onder auspiciën, om het zo te zeggen, van wiskundelaren. Daar denkt deze
vereniging anders over. Dat kan, maar dat verandert in mijn ogen niet
wezenlijk iets aan de opzet van het voorstel van de Vereniging van
Wiskundeleraren.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. In het mbo wordt het rekenonderwijs beroepsgericht, iets waar
ik jarenlang voor gepleit heb, zodat het ook beter aansluit bij de opleiding
van de studenten en ze beter begrijpen waarom ze moeten leren wat ze
daar leren. Dat heeft dus de instemming van D66. Ik heb er nog wel één
vraag bij. De Minister van mbo en hoger onderwijs stelt in de brief dat de
referentieniveaus over de volle breedte gedekt moeten zijn. Hoe verhoudt
zich dat tot het beroepsgericht aanbieden, zo vraag ik haar.
Tot slot, voorzitter. Voor D66 is het simpel: laten we gewoon beginnen,
vanaf nu, met goed onderwijs te geven. Laat de Minister in overleg met de
scholen die start geven naar aanleiding van het plan dat mede door het
ministerie is ontwikkeld en dat de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren voorstelt. Dan leren we elke leerling rekenen en kan iedereen daar
van op aan. Dat is de beste manier om te werken aan de toekomst van
onze kinderen, en kleinkinderen, zeg ik er maar bij; het beste onderwijs.
Ik dank u zeer, voorzitter.
De voorzitter:
Dank. Dan is nu het woord aan de heer Beertema van de PVV.
De heer Beertema (PVV):
Voorzitter, dank u wel. We hebben het alweer over de toekomst van het
rekenen in het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs.
De berichtgeving in de media heeft mij vooral duidelijk gemaakt dat het
rekenonderwijs eigenlijk geen toekomst heeft onder dit kabinet. De
afgelopen dagen hebben ons wel duidelijk gemaakt dat deze regering
steeds minder met één mond spreekt, zo ook over de rekentoets. Eigenlijk
hebben we het vandaag over een plan van de Minister dat bij voorbaat al
is afgeschoten door zijn partners in de coalitie. Alleen de ChristenUnie en
de VVD zien nog heil in dit plan. CDA en D66 willen kennelijk naast het
kinderpardon ook een rekenpardon. Dit debat had wat ons betreft dan ook
op een ander moment gevoerd kunnen worden: na de komende verkiezingen, die wel heel hard naderbij komen, nu zelfs de rekentoets – de
rekentoets! – het kabinet tot op het bot verdeelt. Wat een vertoning,
voorzitter! Nu bespreken we inhoudelijk een plan dat er toch niet gaat
komen.
De noodklok is indertijd – ik heb het er net in het interruptiedebatje even
over gehad met de heer Van Meenen – niet zomaar geluid over dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

6

hopeloze rekenniveau onder leerlingen en studenten. Er moest wat
gebeuren. Zo kon het niet langer. Het is dan ook spijtig om te zien dat de
notie om het rekenonderwijs eindelijk, eindelijk eens grondig te
hervormen, binnen dit kabinet eigenlijk niet leeft. De Minister wil een
soort rekentoets die tegelijkertijd bindend maar ook vrijblijvend is.
Bindend omdat je de toets moet afsluiten om uiteindelijk je diploma te
kunnen halen, maar vrijblijvend omdat het minimale cijfer dat gehaald
moet worden, slechts een 4 is. Van een zesjescultuur gaan we naar een
viertjescultuur. Een typische polderoplossing waar uiteindelijk niemand bij
gebaat is. Ook zal tot het moment dat de integrale curriculumherziening
een realiteit is, de rekentoets niet meetellen voor het behalen van het
diploma. We zouden dus, mocht dit plan tot uitvoering worden gebracht,
geen enkel inzicht hebben in de rekenvaardigheid van al die leerlingen en
mbo-studenten, want de toets telt niet mee voor het behalen van je
diploma.
Het doel van dit voorstel is dat er vanaf 2019/2020 voor het voortgezet
onderwijs een alternatief voor de rekentoets komt en dat het rekenonderwijs in het mbo pas beroepsgericht wordt zodra er een alternatief in
het vo is geïmplementeerd. Het mbo zou dus nog jaren moeten wachten
op gedegen onderwijs dat ook aansluit op het praktijk- en beroepsgericht
onderwijs, terwijl die tijd er helemaal niet is. De nood is echt heel hoog in
het mbo. Mbo-studenten kunnen het zich niet permitteren om nog jaren
achter de feiten aan te moeten lopen. Wat te denken van de mbo’ers in de
zorg die verdunningen moeten maken, bijvoorbeeld? Daar kunnen heel
grote ongelukken mee gebeuren. Werkgevers en vervolgopleidingen zitten
echt niet te wachten op mbo’ers die onvoldoende tot slecht kunnen
rekenen.
Wij concluderen dat de Minister de regie uit handen heeft gegeven, zoals
zo vaak gebeurt, aan de onderwijspolder, in dit geval aan de ontwikkelteams. Zij bepalen nu hoe het rekenonderwijs vormgegeven moet
worden, gepositioneerd moet worden en uiteindelijk geïmplementeerd
moet worden binnen het curriculum. Het is voor ons dan ook volstrekt
onduidelijk op welke wijze rekenen in het curriculum wordt gepositioneerd en waar de rekenvaardigheden op kunnen worden getoetst. Wat
voor ons in ieder geval wel duidelijk is, is dat deze Minister met een plan
gekomen is dat er nooit gaat komen. Al het voorbereidende werk dat
uiteindelijk tot dit vlees-noch-visplan heeft geleid, is allemaal voor niets
geweest. Dat hopeloze rekenniveau onder onze leerlingen en studenten
blijft in ieder geval de komende jaren een bittere realiteit. De bereidheid
om hier iets aan te doen, de bereidheid om onze leerlingen en studenten
niet met een rekenachterstand van school te laten gaan, leeft kennelijk
amper, en dat is een treurige realiteit.
Tot zover.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Rog heeft een vraag.
De heer Rog (CDA):
Ja, ik heb een vraag aan de heer Beertema. Zoals we hebben gezien, is er
een alternatief ontwikkeld door de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren en het Ministerie van OCW, dat al in februari vorig jaar is
verschenen. Dat zegt juist: we gaan nu echt vanaf de onderbouw het
rekenen integreren in wiskunde. Dan weten we zeker dat alle leerlingen
het hebben. We spreken af om welke niveaus het gaat – 2F vmbo, 3F in de
bovenbouw havo/vwo – en we integreren dat in het vak wiskunde. Ik deel
de zorgen van de heer Beertema over het rekenniveau. Denkt hij dat als
we daarnaartoe zouden gaan, zijn zorgen daarmee in ieder geval

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

7

weggenomen kunnen worden? Dan weten we immers dat het curriculum
daadwerkelijk ook rekenen bevat en dat het geëxamineerd wordt.
De heer Beertema (PVV):
Welke oplossing er ook gekozen wordt, ook de oplossing die de heer Rog
nu aandraagt, prima! Maar laat er eindelijk eens wat gebeuren. We zitten
hier al jaren met elkaar te debatteren over een, in mijn ogen, relatief klein
probleem. Maar de ellende is dat de Minister niet regeert. Wij regeren
niet, alle politieke verantwoordelijkheid wordt ontweken door alles maar
naar die enorme, uitgebreide onderwijspolder te delegeren. De Minister
zegt vervolgens: wij gaan er niet over. Dus de Kamer gaat er ook niet over,
en wij moeten maar wachten tot die onfrisse loopgravenoorlog tussen de
verschillende rekenscholen die al jaren bezig is, tussen de cijferaars aan
de ene kant en het Freudenthal Instituut aan de andere kant met het
realistische rekenen, is afgelopen. En dat ettert maar door. Ik vind het
beschamend dat ik hier als volksvertegenwoordiger, die de regering moet
controleren, niks te controleren heb, want ik controleer het Freudenthal
Instituut niet. Ik controleer de cijferaars niet. Het is een beschamende
vertoning. En het is mij om het even welke oplossing er ook gekozen
wordt. Als er maar eindelijk iets gebeurt.
De voorzitter:
Dan is nu het woord aan de heer Futselaar van de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik vervang de heer Kwint, die ziek thuiszit. Voor
zover ik weet, is hij niet ziek van de rekentoets. Maar als dat wel het geval
zou zijn, zou hij niet de eerste zijn.
Want het is wel een debacle: een rekentoets die niemand op deze manier
wilde, die er toch kwam, die meer kwaad dan goed deed, die frustratie en
onduidelijkheid opleverde en die bovendien de integratie van rekenen in
wiskunde – en dat is toch voor iedereen de meest logische optie – alleen
maar verder uit zicht deed raken. Daarover is al een motie aangenomen
van mijn voorganger, de heer Van Dijk, die de weg openzet voor een goed
alternatief met draagvlak. Maar dan zien we een Minister die daarmee aan
de loop gaat en die dat op geheel eigen wijze invult. En we zien een
coalitie die een debat steeds uitstelt in een poging om de onderlinge
onenigheid te maskeren.
Mijn collega Kwint vroeg drie keer om duidelijkheid, vooral voor de
rekendocenten in het mbo. Was er bijna een debat, wordt het uitgesteld
vanwege een brief om een extra reactie, terwijl de bezwaren van de
Minister in principe bekend waren. Er is een reden dat mijn collega de
afgelopen jaren regelmatig heeft gevraagd naar de toekomst van het
rekenen specifiek op het mbo. Want hoe langer daar gewacht wordt, hoe
minder toekomst het vak heeft. We zien dat er in de afgelopen jaren
docenten zijn geweest, maar dat er geen verplichting was en dat er ook
geen toets was, met als gevolg: lege lokalen, ongemotiveerde studenten
en rekendocenten die dan maar iets anders gaan doen. We kunnen hun
dat moeilijk kwalijk nemen. Die mensen verdienen duidelijkheid.
Het is inmiddels half januari, en die docenten weten nog steeds niet waar
ze na de zomer nou eigenlijk aan toe zijn. Wat gaan we doen? Het mbo is
eindonderwijs. Daarna kun je in principe de arbeidsmarkt op. Dat betekent
dat je bepaalde basale vaardigheden moet hebben, zoals kennis van
rekenen. De concrete vraag aan de Minister luidt: zijn er op dit moment
eigenlijk nog wel genoeg mensen om die basale vaardigheid te garanderen? Die docenten zijn afgelopen jaar gewoon verwaarloosd terwijl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

8

fatsoenlijk rekenonderwijs op de middelbare school hun vak zo veel
eenvoudiger zou maken.
Voorzitter. Dan de discussie over het voorgezet onderwijs. De motie om
het alternatief van de wiskundedocenten op te pakken, is niet uitgevoerd.
Het alternatief van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren is vrij
helder. Ik ga het hier niet helemaal herhalen, maar het komt op het
volgende neer: in de onderbouw integreren in wiskunde, in de
bovenbouw binnen wiskunde toetsen en voor het specifieke deel van de
leerlingen die geen wiskunde volgen in de bovenbouw, een aparte toets.
Wat is nou precies het probleem van de Minister met dit alternatief? Dat is
ons gewoon onduidelijk. Dan lijkt de reden eerder dat de rekentoets er zou
moeten blijven als een soort monument voor het ministerschap van
Sander Dekker. Ik zou dat niet doen, ik zou daar geen monument voor
willen hebben, want hoe eerder we dat vergeten, hoe beter. Het lijkt niet
echt een praktisch nut te hebben. Ik wil dus graag een uitleg waarom dat
niet gewoon gevolgd wordt. Het is prima uitvoerbaar binnen het huidige
curriculum. We hebben niet een halfslachtige tussenoplossing nodig.
Zoals al eerder is gezegd, gaat de curriculumcommissie niet over toetsen.
Daar hoef je dat helemaal niet in op te lossen. Het kan nu gewoon
voorzien worden. Het kan veel simpeler: rekenen bij wiskunde. Dan
voorkom je dat er voor alle leerlingen plotseling weer een hele nieuwe
losstaande leerlijn rekenen moet worden ingevoerd. Binnen wiskunde kun
je rekenen gewoon meetellen als een slaag/zaktoets. Dan garandeer je
volgens de SP dat niet de rekentoets leidend is, maar het beste
rekenonderwijs.
Mijn laatste punt, voorzitter, gaat over kinderen met dyscalculie. Dat is een
ingewikkeld probleem waar je ook niet heel makkelijk een oplossing voor
vindt. Maar nogal wat ouders en kinderen maken zich zorgen om een
diploma te halen. De Minister heeft al eerder gezegd: hiermee omgaan
zou tot de basisondersteuning van een school moeten horen. Dat klopt
ook, maar sommige scholen zitten hiermee in hun maag. Wat kan de
Minister doen om er zorg voor te dragen, zoals we dat bijvoorbeeld ook
bij dyslexie doen, dat leerlingen geen onoverkomelijke problemen
tegenkomen? We geven ook geen vrijstellingen voor taalvakken, dus dat
valt te doen. Kan dat ook bij rekenvakken? Zo ja, hoe wil de Minister dat
gaan doen?
Daar laat ik het bij.
De voorzitter:
Dank. Het woord is aan de heer Rog van het CDA.
De heer Rog (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Rekenen moet natuurlijk beginnen op de basisschool. Ook de berichtgeving van vandaag dat na de staartdeling ook de
breuken mogelijk niet meer aangeleerd worden op de basisschool, baart
me ernstig zorgen. Ik zal straks mijn jongens misschien wel naar bijles
moeten sturen om ze gewoon nog echt die basisvaardigheden te leren.
Dat lijkt me verschrikkelijk, dus ik hoop van harte dat we realiseren dat het
echte rekenonderwijs daar begint.
Vervolgens moeten we kijken hoe we het rekenonderwijs in het voortgezet
onderwijs onderhouden en verder brengen. Ook het CDA wil dat de focus
op dat onderwijs ligt en niet op weer een nieuwe toets. We wijzen dan ook
het voorstel van de Minister af om te komen tot een schoolexamen waarin
je feitelijk met een 3,5 voor de rekentoets een voldoende voor rekenen kan
hebben. Bovendien is het een extra verzwaring van de toch al onder druk
staande PTA’s. Dat leidt ook tot allemaal onnodige administratieve lasten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

9

voor scholen. Dat lijkt me niet handig. «PTA» staat inderdaad voor
«Programma van Toetsing en Afsluiting», zo zeg ik tegen de voorzitter.
Het CDA is juist enthousiast over een rapport dat al een jaar geleden is
gepubliceerd door een samenwerking van OCW en de Nederlandse
Vereniging van Wiskundeleraren, conform de motie van de collega Van
Dijk van de Socialistische Partij waar we met elkaar ruime instemming aan
hebben gegeven. Dat zegt eigenlijk: we integreren rekenen in wiskunde en
we zorgen ervoor dat dit in de onderbouw, waar overal wiskunde gegeven
wordt, daadwerkelijk gebeurt in het voortgezet onderwijs. Vervolgens
gaan we dat onderhouden in de bovenbouw. De enkele leerling die geen
wiskunde heeft, zal dan dus inderdaad apart die vaardigheden daarin
moeten onderhouden. Hij zal daarin dan ook getoetst worden, ook aan het
eind. Zo kan het vervolgonderwijs – dat is natuurlijk een belangrijk punt –
zeker zijn van het niveau van rekenvaardigheden van de leerlingen. Zeker
voor het mbo is dat van groot belang.
Een door de Minister geopperd bezwaar dat deze aanpak zou interfereren
met de herziening van het curriculum, snijdt wat het CDA betreft geen
hout. Hier spreken we over de organisatie, het systeem van hoe we het
rekenonderwijs gaan plannen, terwijl de curriculumherziening gaat over
de inhoud van waarin les wordt gegeven en wat getoetst en geëxamineerd wordt. Ik zeg het dan nog maar eventjes: ik hoop toch van harte dat
we er in ieder geval uiteindelijk – als Kamer gaan wij wel degelijk over
kerndoelen en eindtermen – voor zorgen dat daadwerkelijk echt rekenen
blijft bestaan en dat we ons dus niet overgeven aan alleen maar
verhaaltjes en instinksommen.
Het mbo – ik had het er al over – wil ook zekerheid hebben over het niveau
van rekenvaardigheden. Ik denk dat dit terecht is. Zij mogen ervan uitgaan
dat de referentieniveaus gehaald zijn. Daarom steunen we de denklijn van
de Minister over het onderhouden van de kennis en de rekentoets in het
mbo. We zijn blij dat de Minister heeft geluisterd naar de MBO Raad en
JOB over de knel in de eenjarige mbo-opleidingen en heeft besloten om
een en ander aan te passen.
Ik heb nog een aantal vragen voor het mbo-deel. Voor ons blijft nog
onduidelijk hoe het beroepsgerichte gedeelte precies vorm wordt
gegeven. Zou het niet verstandig zijn, zo vraag ik de Minister, om ook
landelijke toetsen per beroepsgerichte opleiding in te stellen, in plaats van
toetsen per instelling? Komen er bijvoorbeeld aparte rekendocenten?
Wordt een en ander geïntegreerd in de beroepsgerichte vakken? Welke
eisen stellen wij straks aan de leraren die de rekenvaardigheden moeten
onderhouden en lesgeven aan de mbo-studenten? Hoe zit het straks met
de aansluiting van niveau 4 op het hbo? Is daar ook een doorgaande
leerlijn? Net zoals we die van het basisonderwijs naar het vo willen en van
het vo naar het mbo, willen we die ook naar het hoger onderwijs hebben.
Zeker voor het hbo hebben we vragen over de leerlijn van mbo naar hbo.
Hoe zit het uitvoeringstechnisch met het zorgen voor vergelijkbaarheid?
Hoe wordt voorkomen dat alle mbo-opleidingen het wiel opnieuw moeten
uitvinden? In dat kader begrijpen we ook niet zo goed waarom de huidige
digitale rekentoets per 2021/2022 niet meer beschikbaar is. Zou je
instellingen niet de keus willen geven, vooral zolang er geen duidelijkheid
is over het door de MBO Raad en VO-raad gewenste platform? Wat gaat er
gebeuren met leerlingen en studenten met dyscalculie? Mijn collega
vroeg er ook al naar.
Verder wees de MBO Raad erop dat het vanwege de beroepsgerichte
invulling van het rekenen, wat we dus steunen, van groot belang is dat er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

10

naast de Cito-toets ook docenten zijn die eigen toetsen gaan ontwikkelen.
Het is belangrijk dat de kwaliteit van deze toetsen van docenten geborgd
wordt. Dat kan via het in de brief genoemde platform. Vanuit de MBO
Raad is daar een idee over, maar de financiering hiervan is niet langjarig
voorzien. Hoe denkt de Minister de kwaliteit van de door docenten en
scholen zelf ontwikkelde toetsen te borgen als de financiering voor het
platform wordt stopgezet?
Voorzitter. Ik hoop dat we vandaag een keus maken.
De voorzitter:
Meneer Rog, ik ga u onderbreken. U bent bijna aan de zes minuten. Ik ben
al heel coulant geweest.
De heer Rog (CDA):
O, dan ga ik onmiddellijk stoppen.
De voorzitter:
Dank. Mevrouw Westerveld van GroenLinks heeft een vraag aan u.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik heb een verduidelijkende vraag. Misschien kwam dat in het deel dat de
heer Rog nog wilde zeggen. De heer Rog heeft met het CDA het regeerakkoord ondertekend. Hierin staat dat er een alternatief komt voor de
rekentoets. Nu komt de Minister met een plan en is er terechte, vind ik,
kritiek vanuit het CDA. Hoe zou het er dan wel uit moeten zien als het aan
het CDA ligt? Hoe zou dat alternatief eruit moeten zien?
De heer Rog (CDA):
Dat is een hele goede vraag. Ik voeg mij bij het voorstel van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren. Volgens mij heb ik dat ook
gezegd. Dat voorstel heeft zij een jaar geleden in samenwerking met OCW
uitgebracht. Dat lijkt mij een heel goede vorm. Een en ander wordt dus
geïntegreerd in wiskunde. Voor de leerlingen die geen wiskunde hebben,
komt er een aparte toets, met daarbij het onderhoud. Het gaat er dus om
dat de leerlingen in het vmbo die op dit moment geen wiskunde in het
pakket hebben, iets extra’s, iets nieuws moeten doen. Dat lijkt mij de weg
die wij moeten kiezen. Daar is ook breed draagvlak voor. Dit doet ook
recht aan de motie-Van Dijk cum suis. Dit doet recht aan de zinsnede in
het regeerakkoord dat dit alternatief uiterlijk in het schooljaar 2019–2020
in werking treedt en daarmee voor alle leerlingen, op alle niveaus, een
geïntegreerd onderdeel wordt van het examen. Rekenen wordt een
geïntegreerd onderdeel van het examen wiskunde.
De voorzitter:
De heer Bisschop heeft een vraag.
De heer Bisschop (SGP):
Maar dat betekent dan wel dat de referentieniveaus, of de rekenaspecten
daarvan, afzonderlijk getoetst worden. Het gaat om de eisen die de
referentieniveaus met zich meebrengen. Op die manier kan zichtbaar
gemaakt worden welk cijfer uiteindelijk voor het onderdeel rekenen wordt
gescoord. Is dat een terechte interpretatie?
De heer Rog (CDA):
Dat is een uitwerking die ik zelf niet voor ogen zou hebben. We moeten
met elkaar naar de uitwerking kijken. Maar mijn uitwerking zou zijn dat de
referentieniveaus onderdeel zijn van het wiskunde-examen, zoals
meetkunde, algebra en van alles onderdeel kunnen zijn van wiskunde. Dit
dus ook. Binnen zo’n examen kun je natuurlijk de afzonderlijke delen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

11

waarderen, maar ik wijs de gedachte dat er een apart cijfer komt, af,
behalve dus voor leerlingen die op dit moment geen wiskunde hebben.
We willen wel dat hun rekenvaardigheden worden onderhouden en
afsluitend getoetst worden.
De heer Bisschop (SGP):
Maar als er juist voor die weliswaar beperkte categorie leerlingen een
aparte rekenlijn opgezet moet worden, dan is het toch relatief eenvoudig
om dat op dezelfde wijze door te trekken naar leerlingen die een ander
profiel gekozen hebben waar al wiskunde in zit, om op die manier
eenduidigheid te creëren?
De heer Rog (CDA):
Ja, maar wij willen, zoals wij dat ook hebben afgesproken, juist naar
integratie toe. Waarom? Omdat er eigenlijk geen land is waarin een aparte
toets rekenen wordt afgenomen. Het is altijd geïntegreerd in wiskunde,
altijd onderdeel van het totale wiskundecurriculum. Dat is waar wij ook
weer naartoe willen, maar wel dus eerst met gerichte aandacht voor het
op orde brengen en goed onderhouden van het onderwijs daarin, waarna
het onderdeel is van toetsing, zowel in de onderbouw als later in de
bovenbouw bij het examen.
De voorzitter:
Dan is nu het woord aan de heer Bruins van de ChristenUnie.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Laat ik beginnen met een hartenkreet over een
onderwerp waar de politiek eigenlijk niet over gaat maar dat me wel na
aan het hart ligt. Het betreft die realistische rekenmethode. De belangrijkste reden waarom zo veel mensen tegen de rekentoets zijn, is volgens
mij niet omdat die rekentoets er is maar omdat die rekentoets bestaat uit
rekensommen die worden verpakt in een verhaal. De sommen beginnen
soms pas op pagina 2, zeg ik zonder overdrijving, want pagina 1 is tekst.
Rekenen wordt op deze manier begrijpend lezen. Het gaat meer over
taligheid dan over rekenen. Als we van rekenen weer echt rekenen zouden
maken, met instructie en automatiseren, en het rekenen in context zouden
neerleggen bij de schoolvakken die die context bieden – economie,
aardrijkskunde en natuurkunde – dan zouden we heel veel problemen
rond het rekenen oplossen. De voorstanders benadrukken dat de
realistische rekenmethode beter aansluit bij de belevingswereld van
kinderen en dat zij hierdoor meer gemotiveerd raken. Ik geloof daar
helemaal niks van. Ik zie alleen maar kinderen die gedemotiveerd zijn, ook
kinderen die heel goed kunnen rekenen.
Terug naar het onderwerp van vandaag. Ik wil eerst onderstrepen wat
voor de ChristenUnie het einddoel is: rekenen als structureel en geïntegreerd onderdeel van het onderwijsaanbod. De ChristenUnie is er geen
voorstander van, en is dat ook nooit geweest, om rekenen apart te zetten
van andere vakken. Rekenen is het begrijpen en manipuleren van getallen.
Dat is de basis van wiskunde en komt in context terug bij tal van andere
vakken. Als je wilt weten wat de snelheid van een auto is, dan deel je een
afstand door tijd – dat is een breuk – maar dat heet natuurkunde. Het
rekenen moet dus zo snel mogelijk geïntegreerd worden, en de huidige
rekentoets mag wat mij betreft verdwijnen. Ik vind het van belang dat bij
het proces van curriculumherziening integraal wordt gekeken naar het
hele curriculum. Ik vind het van belang dat we dat proces wel de tijd
gunnen en niet overhaast stappen zetten.
De Minister heeft in zijn brief een alternatief geschetst voor de tussenperiode. Rekenen wordt tijdelijk onderdeel van het schoolexamen, waardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

12

scholen zelf kunnen bepalen hoe ze het vormgeven. Ik vind dat een goede
insteek, want het geeft scholen vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. De
ChristenUnie staat voor de vrijheid en verantwoordelijkheid voor scholen.
Tegelijk heb ik er nog wel vragen over, want de curriculumherziening
schiet qua eerste bouwstenen al aardig op. Die zogeheten tussenperiode
wordt dus met de dag korter. Acht de Minister het nog wel zinvol om een
alternatief in te voeren voor die korte tussenperiode? Voordat dit
geïmplementeerd is, zijn we zo weer een tijd verder. Ook vraagt het weer
heel wat van scholen. Is dat wenselijk voor zo’n tussenoplossing? Iedere
verandering in het onderwijs is er wéér een. Die vergt tijd, geld en energie
en haalt weer de aandacht weg bij het primair proces.
De voorzitter:
De heer Van Meenen heeft een vraag aan u.
De heer Van Meenen (D66):
Ik weet niet of de heer Bruins klaar is met de relatie tussen wat wij hier
bespreken en Curriculum.nu? Anders moet hij eerst zijn betoog afmaken.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Misschien nog twintig seconden. Zoals gezegd, zie ik wel het belang om
de curriculumherziening de tijd te gunnen: een broedende kip enzovoorts.
Tegelijk verneem ik van veel kanten, bijvoorbeeld ook van de Nederlandse
Vereniging van Wiskundeleraren, ideeën om rekenen nu al verder te
implementeren en het rekenonderwijs te verbeteren. Als daar goede
ideeën bij zitten, dan hoor ik dat graag van de Minister. En als we quick
wins zouden kunnen boeken, dan moeten we daar wat mij betreft zeker
serieus naar kijken, zeg ik ook meteen tegen de heer Van Meenen. Ik hoor
graag hoe de Minister daartegen aankijkt. Laten we vooral niet vergeten
waar het echt om gaat. Het gaat niet om een bepaalde vorm van toetsing
of om een vinkje op een diploma, maar het gaat om goed, stevig
rekenonderwijs, dat onze jongeren voorbereidt op hun vervolgopleiding
en op hun werkzame leven. Ik hoop dat alle discussies over dit onderwerp
uiteindelijk vooral bijdragen aan dat einddoel, en dat jongeren daartoe op
goed onderwijs kunnen rekenen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank. De heer Van Meenen heeft een interruptie.
De heer Van Meenen (D66):
Ik ben blij dat de heer Bruins ook wil dat die in mijn ogen oneigenlijke
afslag die we tussentijds zouden nemen, overslaan en meteen richting
ons einddoel van die integratie gaan. Maar ik heb toch een iets principiëlere vraag: waarom legt hij, net als de Minister, de relatie tussen die twee
ontwikkelingen? Wij zijn hier bezig te kijken waar we rekenen gaan
onderbrengen, of we dat met wiskunde doen en of we dat met een toets
doen. Is de heer Bruins het met mij eens dat dat echt iets heel anders is
dan waar Curriculum.nu mee bezig is? Dat gaat namelijk alleen maar over
de wat-vraag: wel of geen breuken, zoals we vanmorgen zagen, wel of
geen decimale getallen? Dat heeft toch niets te maken met de inrichting
van je systeem, waar je les in geeft en hoe je dat toetst?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik zie de relatie met de curriculumherziening wel. We hebben, samen met
sommigen hier aan tafel, ooit op de startknop gedrukt voor een beperkte
start van die curriculumherziening, waarbij voor een aantal vakken
bouwstenen worden gevormd. We hebben die teams aan de slag laten
gaan. Er is ook een team rekenen, een team wiskunde. Ik vind wel dat we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

13

eerst moeten kijken waar die mensen nu mee komen en dat je niet
halverwege ergens alweer een andere afslag moet nemen. Ik denk wel dat
het einddoel dat de heer Van Meenen en ik samen voor ogen hebben,
hetzelfde is, maar je interfereert met de teams die nu bezig zijn wanneer je
op dit moment over al dan niet integreren praat.
De heer Van Meenen (D66):
Even op dat punt. Op dit moment zitten de totale referentieniveaus in de
onderbouw van havo en vwo en voor een belangrijk deel bij de mavo. Het
is goed om dat ook nog eens heel nadrukkelijk te zeggen, omdat dat ook
een argument is dat de Minister hanteert. Hij heeft het over wiskunde A,
maar dan hebben we het over de bovenbouw. Het gaat erom dat dat hele
programma al in die onderbouw zit. Als er iets in dat programma zou
veranderen, dan heeft dat toch geen enkele relatie met de vraag of er al
dan niet bij het schoolexamen een eindtoets is? Als die inhoud zou
veranderen en je besloten zou hebben dat er een eindtoets is, dan
verandert de inhoud van die eindtoets. Dat is een heel eenvoudige
wijziging. Wat ik echt bestrijd, en wat ons volgens mij met z’n allen heel
erg in de weg zit, is wat de Minister hier stelt en wat de heer Bruins dus
ook stelt, namelijk dat er een relatie zou zijn tussen inhoud en vorm. Die is
er niet. Ik vraag de heer Bruins, echt ook als exacte geest, om dat nu
gewoon een keer te erkennen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik heb in mijn bijdrage zojuist gezegd dat ik wel degelijk opensta voor
goede ideeën en quick wins, veranderingen die we wellicht al kunnen
doorvoeren zonder processen te verstoren. Wel vind ik het belangrijk om
de teams die bezig zijn, niet in de weg te lopen. Ook vind ik het belangrijk
dat we bij het toetsen van die ideeën bekijken of het uitvoerbaar is. Is het
uitvoerbaar op de korte termijn? Zitten we scholen niet in de weg? Gaan
de scholen dit trekken? Daar zal ik ideeën waar de heer Van Meenen mee
zou kunnen komen om dingen wellicht sneller te doen, dus op toetsen.
Het mag niet interfereren met het lopende proces en het moet uitvoerbaar
zijn voor scholen en het ministerie.
De voorzitter:
Een tweede interruptie van de heer Van Meenen.
De heer Van Meenen (D66):
Ja, want dit is echt een cruciale vraag in het proces: vinden wij nu wel of
niet in meerderheid dat Curriculum.nu als broedende kip met rust gelaten
moet worden en kunnen we nu dus wel of niet meteen kiezen voor de
oplossing die de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren voorstelt?
Als je dat met de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren bespreekt
– een aantal van ons heeft dat vorige week gedaan – is het volstrekt
helder. Zij zeggen: je kunt nú beginnen met dat programma. Als de inhoud
wijzigt als gevolg van Curriculum.nu, dan wijzigt dus de inhoud van het
programma. Dat hoeft niets te betekenen voor de vraag of er al dan niet
een toets aan het eind zit. Dat hoeft niets te betekenen voor de vraag of je
geïntegreerd je programma met wiskunde kunt geven. Sterker nog, de
heer Bruins zegt dat er teams bezig zijn met rekenen en met wiskunde.
Nee, er is één team bezig met rekenen en wiskunde. Dus men is al bezig
om het te integreren. Ik probeer het dus nog een keer: is de heer Bruins
bereid om los te komen van het beeld dat wij hier wellicht bezig zijn om
een lopend proces van Curriculum.nu te verstoren? Ik vind van niet. Dat
heeft geen relatie met elkaar.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik ben bereid om los te komen van allerlei beelden, maar de vraag of wij
teams in de weg lopen en of plannen uitvoerbaar zijn, stel ik aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

14

Minister omdat hij verantwoordelijk is voor het uitvoeren van het proces
dat hier gaande is. Die beoordeling heb ik nodig voordat ik daar verder
een standpunt over kan innemen.
De heer Van Meenen (D66):
Als de Minister het heeft over die verstoring, dan heeft hij het er bijvoorbeeld over dat het wiskunde A-programma onvolledig zou zijn et cetera. Is
de heer Bruins het met mij eens dat in de onderbouw van havo en vwo en
grotendeels voor vmbo op dit moment, de referentieniveaus waar we
over spreken, daar integraal onderdeel van maken en dat dat dus niet
betekent dat er een relatie gelegd moet worden tussen Curriculum.nu en
de bovenbouw? Die relatie is er niet! Nou ja, laatste poging.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik snap waar de heer Van Meenen vandaan komt. Zoals hij het zegt, klinkt
het ook volstrekt onlogisch, ook met mijn exacte geest, die ik daarover
laat gaan. Toch heb ik de inschatting van de Minister nodig om zeker te
weten dat we geen processen gaan verstoren die we zelf in het land
hebben neergelegd. Dus ik hoor graag de inschatting van de Minister.
De voorzitter:
De heer Heerema van de VVD.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Allereerst beterschap aan de heer Kwint. Hem
kennende zal hij thuis wel zitten te kijken. Het zou heel goed kunnen dat ik
hem aangestoken heb. Excuus daarvoor.
Voorzitter. Het rekenonderwijs in Nederland is niet goed genoeg. Het is
van groot belang om de rekenvaardigheden te versterken en te verbeteren. Op zo veel verschillende momenten heb je de kunst van het
rekenen nodig om een beetje te kunnen meebewegen in onze
maatschappij, bijvoorbeeld om uit te rekenen hoe groot jouw zakgeldverhoging wordt, om een Tikkie te kunnen sturen na een borrelavondje met
vrienden of om te kijken of je genoeg overhoudt tot het einde van de
maand. Eigenlijk komt de kunst van het rekenen elke dag op allerlei
momenten voorbij. Daarom is het voor de VVD belangrijk dat het niveau
van rekenen in Nederland gaat stijgen. Dat is voor ons het allerbelangrijkste doel.
Voorzitter. Een aantal ouders met een kind met dyscalculie heeft zich met
hun bezorgdheden over de rekentoets bij ons gemeld, terwijl ik in de
veronderstelling ben dat er juist extra ondersteuning en mogelijkheden
zijn voor de groep leerlingen met dyscalculie. Ik zou de Minister willen
vragen of mijn aanname klopt. Of moet er nog meer gebeuren om
kinderen met dyscalculie mee te kunnen laten doen in het rekenonderwijs?
Voorzitter. In hun brief geven de ministers aan op welke wijze wij kunnen
komen tot een hoger niveau van rekenonderwijs. Ik deel in grote lijnen de
koers van de brief. Maar we hebben dit algemeen overleg nu later dan
gepland omdat wij de Minister om een reactie hebben gevraagd op de
brief van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren. Ik had het idee
dat de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren namens alle
docenten rekenen en wiskunde sprak. Maar wij kregen als Kamercommissie onlangs ook een brief van het Platform voor rekenonderwijs in het
VO, dat zegt namens de sector te spreken. Hun oplossingen zijn toch weer
wat anders dan die van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren.
Kan de Minister aangeven wat de verschillende posities zijn van deze
clubs in het werkveld? Ik wil namelijk graag luisteren naar de goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

15

adviezen van de wiskundedocenten, maar dat wordt wat lastig als er twee
groepen zijn met verschillende adviezen die beide suggereren namens het
veld te spreken.
We spreken overigens vaak over het voortgezet onderwijs als het om de
rekentoets gaat, maar juist in het mbo is goed rekenonderwijs van
essentieel belang. Collega’s hebben daar al uitgebreid over gesproken. Ik
heb gemerkt dat het mbo-veld in feite wel tevreden is over de gekozen
koers, maar het moet wel snel kunnen plaatsvinden. Ik hoop dat ze na
vandaag voldoende steun ervaren om gewoon aan de slag te gaan.
Voorzitter. Er zijn voor mij in deze discussie twee dingen van belang. Het
rekenonderwijs in Nederland moet versterkt en verbeterd worden, en het
rekenniveau moet getoetst worden. Ik sta open voor goede suggesties om
het rekenonderwijs zo efficiënt mogelijk te integreren in het vak wiskunde
en om rekentoetsen te verwerken in schoolexamens wiskunde en er zo
voor te zorgen dat het rekenniveau in Nederland omhooggaat. Maar dan
is het wel van belang te weten op welke termijn de verschillende
oplossingen ingevoerd kunnen worden. We willen voorkomen dat het
voor scholen te lang onduidelijk blijft of ze een tijdelijke oplossing voor
een of twee jaartjes moeten treffen. Heeft de Minister er bijvoorbeeld zicht
op op welke termijn de integratie van het vak rekenen in het vak wiskunde
geregeld kan zijn?
Voorzitter. De VVD heeft dus een constructieve houding om te kijken welke
verbeteringen haalbaar zijn ten opzichte van de brief die de Minister
gestuurd heeft, zodat we het rekenonderwijs in Nederland kunnen
verbeteren en versterken. Ik kijk uit naar de beantwoording van de
Minister.
De heer Beertema (PVV):
Ik ben het met heel veel van wat de VVD-collega zegt eens, maar ik ben
benieuwd naar het volgende. Ik geneer mij een beetje om hierbij te zitten,
eerlijk gezegd. De VVD vindt als leider van deze coalitie de juniorpartner
ChristenUnie nog aan haar zijde, maar die staan lijnrecht tegenover het
CDA en D66. Is het nou niet een beetje overbodig dat we hier zitten? Hoe
gaat dat nou in z’n werk? Zitten we hier nou een coalitieprobleem op te
lossen? Daar heb ik helemaal geen zin in. Kunt u dat nou niet gewoon met
die vier partijen ergens in een zaaltje doen, zodat u ons hier niet mee
vermoeit?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Volgens mij is die lijnrechte tegenstelling niet zozeer aan de orde. Volgens
mij heb ik heel duidelijk aangegeven wat de positie van de VVD is, waar
wij staan en waar wij mogelijkheden voor verbetering zien. Ik heb volgens
mij heel duidelijk aangegeven dat een toets binnen het schoolexamen of
een aparte toets wat ons betreft om het even is. Het gaat ons erom dat die
verbetering en versterking van het rekenonderwijs in Nederland van de
grond komen, want uiteindelijk hebben onze kinderen daar het meeste
aan om goed te kunnen meebewegen in onze samenleving. Dus ik zie die
tegenstelling echt wat minder dan de heer Beertema die voorstelt. De
vergelijking met allerlei andere problemen die de heer Beertema eerder
aangaf, zie ik ook niet. Volgens mij hebben we hier te maken met de
coalitie die qua rekenonderwijs niet heel erg ver uit elkaar ligt of hoeft te
liggen.
De heer Beertema (PVV):
Ik zie hier mensen op de publieke tribune zitten die zo langzamerhand
wanhopig zijn over het rekenonderwijs en de eisen die daaraan gesteld
worden, vooral in het middelbaar beroepsonderwijs. Die zullen daar heel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

16

anders over denken. Maar nogmaals, ik zie een Minister die niet regeert, ik
zie een coalitie van vier partijen die het totaal met elkaar oneens zijn en ik
zie dat we hier te pas en te onpas met elkaar moeten gaan zitten om
eindeloos te discussiëren over dit relatief kleine probleem. En we komen
er niet uit, ondanks alle mooie woorden die u spreekt en ondanks alle
woorden die de andere leden van de coalitie spreken. Ik blijf het een
beschamende vertoning vinden. U vindt het allemaal heel normaal. Nou,
ik niet.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Daarom is volgens mij de inzet van alle partijen om na dit overleg zo snel
mogelijk tot goede oplossingen te komen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik zie ook een verdeelde coalitie. Ik hoor CDA en D66 ook terecht pleiten
voor meer investeren in goed onderwijs. Ik hoor de VVD vooral zeggen: de
basis moet op orde zijn en daarvoor moeten we een toets invoeren.
Daarom zou ik aan de heer Heerema willen vragen: hoe krijgen we het
rekenniveau nou op orde? Is dat nou door goed onderwijs te geven of is
dat nou door een toets in te voeren?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik denk dat mevrouw Westerveld helemaal niet geluisterd heeft naar mijn
bijdrage, want volgens mij heb ik meerdere keren heel nadrukkelijk in mijn
betoog gezegd: het gaat om het verbeteren en versterken van het
rekenonderwijs in Nederland, en er moet getoetst worden. Maar op welke
wijze we toetsen – binnen schoolexamens, via aparte toetsen voor
kinderen die geen wiskunde hebben of via een aparte toets – is mij om het
even. Het gaat mij erom dat het rekenniveau in Nederland versterkt en
verbeterd wordt. Dat is ons allereerste en allergrootste belang.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Als het allergrootste belang is dat het rekenonderwijs versterkt wordt, dan
zou ik aan de VVD willen vragen hoe zij dat dan op orde krijgt. Als je kijkt
naar de cijfers, dan komen we volgend jaar ook 140 fte, dus voltijdbanen,
aan leraren wiskunde tekort. In het mbo is het aantal onbevoegde
docenten heel groot. Wil de VVD dan ook extra gaan investeren om te
zorgen dat we voldoende docenten krijgen om dat rekenonderwijs op
orde te krijgen?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
We moeten het doen met de middelen die we hebben. Volgens mij is niet
alleen de coalitie maar ook een flink deel van de Kamer van mening dat
we het rekenonderwijs in Nederland moeten versterken en verbeteren.
Dat staat overigens ook letterlijk zo in het regeerakkoord, dus daar gaan
we op koersen. Dat kan wat mij betreft prima geïntegreerd worden in het
vak wiskunde, waar de docenten die er nu zitten hun stinkende best zullen
doen om het rekenonderwijs op niveau te krijgen.
De heer Futselaar (SP):
Of de coalitiepartijen elkaar nou wel of niet de tent uit vechten, interesseert mij eigenlijk niet zo heel erg veel. Ik heb er geen behoefte aan dat ze
het in een achterkamertje gaan uitpraten en ik heb er al helemaal geen
behoefte aan dat ze er later proberen uit te komen, zoals de heer Rudmer
Heerema suggereert. Dat moeten we hier doen. Dit is het moment om
duidelijkheid te geven. Ik zou hem heel concreet willen vragen: is de VVD
het met mij eens dat de motie-Van Dijk c.s. gewoon alsnog moet worden
uitgevoerd? Dan kunnen we de hele discussie afsluiten en hebben we hier
een duidelijke opdracht voor het kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

17

De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik zie eerlijk gezegd niet wat ik later dan vandaag zou willen oplossen.
Volgens mij heb ik heel duidelijk aangegeven dat we hopelijk na vandaag
die stap kunnen zetten. We zitten hier met een x-aantal partijen aan tafel
om te kijken welke stappen we kunnen zetten om het rekenonderwijs in
Nederland te verbeteren. Ik heb volgens mij heel duidelijk aangegeven dat
ik opensta voor elk goed voorstel dat tot beter rekenonderwijs in
Nederland kan leiden. Dat is volgens mij het doel waar we allemaal naar
streven. Het lijkt mij dat u dat ook zou moeten steunen. Er is al heel wat
gezegd over de motie-Van Dijk en over waar de opdracht voor de Minister
ligt. De motie is aangenomen en ik ga ervan uit dat de Minister ermee aan
de slag is.
De heer Futselaar (SP):
Mijn probleem is dat er heel veel over gezegd is, maar dat de motie niet is
uitgevoerd. Dat heb ik bij moties over het algemeen liever. Als wij niet
bereid zijn om hier een duidelijke richting te geven, dan is dit AO een
soort groepstherapie voor de coalitie, in plaats van dat er iets wordt
besloten.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Dat was een soort afsluitende opmerking. Volgens mij zitten wij hier
vandaag juist bij elkaar om een richting mee te geven aan de Minister en
om met de Minister in debat te gaan. Er zijn reeds heel wat vragen gesteld
aan de Minister. Er komen nog twee collega’s aan bod, die ongetwijfeld
ook een aantal vragen zullen stellen. Dus kunnen we vandaag uitstekend
die richting en de koers verder bepalen, volgens mij.
De voorzitter:
Ik kijk naar mevrouw Westerveld. Heeft u nog een tweede interruptie?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik heb nog een vraag over. Ik wil nogmaals aan de heer Heerema vragen –
ik stelde de vraag net al – of de VVD ook bereid is om echt werk te maken
van dat tekort aan docenten dat we hebben. Als de VVD zegt dat dit een
heel belangrijke prioriteit is, moeten we daar ook in investeren.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
We praten morgen in het AO Leraren onder andere over leraren en het
lerarentekort. We hebben afgelopen week in een debat kunnen horen
hoeveel geld er op dit moment beschikbaar is in de sector nadat wij als
regering een eerste aanzet hebben gegeven om te investeren in de sector.
Met die miljarden, die u zelf ook voorgerekend heeft, liggen er allerlei
mogelijkheden om te investeren in docenten, in werkdrukverlaging en in
arbeidsvoorwaarden. Volgens mij ligt daar de eerste koers om een
antwoord te vinden.
De voorzitter:
Mevrouw Westerveld, aan u het woord.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dank u wel. Voorzitter. Eerst was er geen rekentoets. Toen kwam er een
vrijwillige toets. Daarbij ging het eerst om een centrale toets. Deze werd
verplicht gesteld voor vmbo, havo, vwo en mbo. Daarna telde de toets
alleen mee op het vwo. Leerlingen zouden een voldoende moeten halen,
maar die norm werd al snel bijgesteld naar een 5. Of was het een 4,5? Al
snel telde de toets ook op het vwo niet meer mee. Toch stond deze nog
wel op het diploma. Nu moet de vrijwillige toets een verplicht rekenexamen worden, maar dat is wel een decentraal examen. De norm gaat
verder omlaag naar een 4. Of telt een 3,5 ook?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

18

Een jaar geleden steunden CDA en D66 de plannen in het regeerakkoord
waarin staat dat er een alternatief komt voor de rekentoets. Toen de
Minister met een plan kwam, trokken CDA en D66 wijselijk hun handen
ervan af. Begrijp me niet verkeerd, GroenLinks vindt rekenvaardigheden
van kinderen van groot belang. We moeten iets doen aan de teruglopende
rekenvaardigheden. Laat er echt geen misverstand over bestaan: het
niveau moet omhoog. Dat hoor ik overigens alle collega’s hier zeggen.
De inspectie constateert al dat leerlingen door de dalende rekenprestatie
ook slechter worden in wiskunde en natuurwetenschappen, maar rekenen
is ook in het dagelijks leven belangrijk, bijvoorbeeld om de btw-stijging
van dit kabinet te kunnen berekenen aan de kassa of bij de sportschool. Je
zou verwachten dat het geen hogere wiskunde is om het rekenniveau van
leerlingen te verbeteren. Als een leerling moeite heeft met taal, helpt
taalonderwijs. Als een leerling noten wil leren lezen, helpt muziekonderwijs. En als een leerling niet zo goed is in rekenen, helpt rekenonderwijs. Zo moeilijk is dat niet. Pas als er eerst overal voldoende goed
onderwijs is, kan er eerlijk worden getoetst. Dat is de volgorde: eerst goed
onderwijs – dat moet overal op orde zijn – en dan pas een toets. Alleen de
VVD houdt vol dat een toets het middel is om het niveau van het
onderwijs te borgen.
Voorzitter. Wat GroenLinks betreft brengt de Minister het vak zo snel
mogelijk onder bij wiskunde, en ook bij natuurkunde en economie, en kijkt
de Minister wat nodig is om het rekenonderwijs te verbeteren. Hoe zorgen
we voor meer docenten? Hoe creëren we een curriculum waarbij rekening
wordt gehouden met de talenten van kinderen, ook als deze talenten
ergens anders liggen?
Voorzitter. Op dit moment zijn scholen, leerlingen, leraren en ouders het
spoor helemaal bijster. Want na jaren over-en-weergesteggel over een
losstaande toets, hebben we geen beter rekenonderwijs. Wel heeft gedoe
uit Den Haag gezorgd voor een hele hoop stress bij scholen, bij leerlingen
en bij ouders. Uit gegevens van de inspectie blijkt dat het de afgelopen
jaren niet goed is gegaan, ook doordat scholen voortdurend moesten
inspelen op ander beleid. Wat vindt de Minister ervan dat twee coalitiepartijen niet achter de plannen in het regeerakkoord staan? Gaat hij het plan
intrekken? Komt hij met iets anders? Of laat hij het in stemming brengen?
Kan de Minister ons laten weten of hij het eens is met de lijn «eerst goed
onderwijs en draagvlak, en dan een toets met voldoende invoeringstijd»?
Of kiest hij voor de VVD-lijn?
Voorzitter. Ik zou de Minister...
De voorzitter:
Voordat u verdergaat: de heer Rog heeft een vraag.
De heer Rog (CDA):
Als ik naar de inhoud van de bijdrage van mevrouw Westerveld luister,
heb ik de indruk dat GroenLinks behoorlijk op dezelfde lijn zit als het CDA
en bijvoorbeeld ook D66. Alleen begrijp ik niet haar opmerking dat het
CDA en D66 zouden afwijken van het regeerakkoord. Volgens mij hadden
we namelijk met elkaar vastgesteld – we hebben dat net nog even een
keer gelezen – dat we willen dat er in het voortgezet onderwijs een
alternatief komt voor de rekentoets. Volgens mij wilt u dat ook; niet een
andere rekentoets maar een alternatief. Dat zou dan volgend schooljaar in
werking moeten treden als een geïntegreerd onderdeel van het examen.
Kan mevrouw Westerveld nog eens uitleggen wat dan afwijkend is van
het regeerakkoord? Volgens mij proberen we juist de bewindslieden te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

19

verleiden om dat pad van het regeerakkoord, waar de heer Van Meenen
en ik aan geschreven hebben, te gaan, ook te gaan uitvoeren.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik begrijp de opmerking van de heer Rog goed. Misschien heb ik het niet
helemaal helder verteld. De Minister komt met een uitwerking van het
regeerakkoord; hij legt een plan voor. Daar denken in ieder geval het CDA
en D66 heel anders over. Daarom heb ik het zo in mijn bijdrage verteld.
Maar ik begrijp de verwarring, die ik zelf heb gecreëerd, heel goed. Ik vind
het alleen maar prettig als D66 en het CDA ook hier aangeven – dat deden
ze al op Twitter en op andere plekken – dat zij het alternatief voor de
rekentoets, zoals staat in het regeerakkoord, in ieder geval op een andere
manier interpreteren dan zoals het staat in de brief van de ministers die
wij hebben gekregen. Misschien heb ik hiermee wat verheldering aan de
heer Rog gegeven.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ja, voorzitter. Ik wilde de vraag stellen of de Minister ook gedacht heeft
aan hoe we voldoende leraren krijgen. Ik noemde het net al: er is een
tekort aan in ieder geval leraren wiskunde. Geraamd wordt dat het in 2020
om 140 voltijdbanen gaat.
Voorzitter. Het mbo lijkt de plannen als voldoende te beoordelen, maar
vooral in het voortgezet onderwijs bestaat er veel weerstand. Dat is ook
de reden waarom ik het in mijn bijdrage vooral heb over het voortgezet
onderwijs. Ook het LAKS is kritisch. Zij stellen dat het huidige voorstel
geen goed onderwijs borgt. Ze hebben zelf een peiling gehouden, waaruit
blijkt dat 40% van de leerlingen aangeeft dat ze momenteel geen
rekenonderwijs krijgen. Herkent de Minister deze cijfers? Van de ondervraagde leerlingen die wel rekenonderwijs krijgen, geeft volgens de
peiling van het LAKS een derde aan daar niet tevreden over te zijn. Ik
vraag de Minister of er voldoende zicht is op de kwaliteit van het
onderwijs. Ook uit de laatste cijfers van de JOB-monitor blijkt dat één op
de vier leerlingen aangeeft niet tevreden te zijn over de kwaliteit van het
rekenonderwijs.
Voorzitter. Mijn laatste punt gaat over leerlingen die grote moeite met
rekenen hebben, bijvoorbeeld leerlingen met dyscalculie. Een van de
dilemma’s in het Nederlandse onderwijs is, zoals we allemaal weten, dat
leerlingen vaak terechtkomen op het niveau waar ze het slechtst in zijn.
Voor leerlingen met dyscalculie is het invoeren van een rekentoets zonder
goed rekenonderwijs natuurlijk een ramp. Ik vraag de Minister, net zoals
een aantal andere partijen dat ook al hebben gedaan, hoe we ervoor
zorgen dat deze leerlingen niet massaal uitvallen. Is er nagedacht over
alternatieve lesmethodes, over beter of aangepast lesmateriaal om deze
leerlingen beter te helpen met rekenen? Wie gaat dat vergoeden? Toen we
even terugkeken, zagen we ook een motie van een aantal jaar geleden,
waaronder ook de naam van deze Minister stond, waarin wordt aangegeven dat het heel belangrijk is om juist leerlingen met dyscalculie te
helpen.
Voorzitter, ik rond af. Wat GroenLinks betreft moeten alle elementen van
de som op orde zijn: zorg ervoor dat rekenen in het curriculum
terechtkomt, stel leerdoelen op, investeer in voldoende rekendocenten en
regel dat leerlingen het rekenonderwijs kunnen volgen dat bij hen past.
Als dat op orde is, dan pas een toets. Het plan dat nu voor ons ligt,
verdient wat GroenLinks betreft een dikke onvoldoende.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

20

De voorzitter:
Dank. Tot slot is het woord aan de heer Bisschop van de SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Bij de voorbereiding van dit overleg dacht ik: laat ik
eens met een vriendelijke zin beginnen. Die luidde dan zo ongeveer als
volgt: de SGP is blij dat het einde van de loopgravenoorlog over de
rekentoets zo langzamerhand in zicht lijkt te zijn en dat het rekenonderwijs
nu eindelijk vorm gaat krijgen. Maar gehoord deze discussies en ook de
interrupties heb ik besloten om die zin toch maar niet uit te spreken.
Voorzitter. Natuurlijk gaat het wel over de inhoud. Laat ik in zijn
algemeenheid wel een andere opmerking maken. Ik lees in het voorstel
van de Minister heel nadrukkelijk het uitgangspunt dat het rekenonderwijs
voor iedere leerling haalbaar en realistisch moet zijn. Dat is uiteraard wat
anders dan realistisch rekenonderwijs. Het moet qua niveau aansluiten bij
het niveau van de leerlingen. Ik wil daar echt mijn waardering voor
uitspreken, omdat dat naar mijn overtuiging een van de basisprincipes
van goed onderwijs is. Hoe kun je leerlingen het beste begeleiden naar
het niveau dat ze intellectueel aankunnen?
De SGP steunt ook de beweging om meer maatwerk per school mogelijk
te maken voor het examineren van rekenonderwijs. Maar het blijft wel
zoeken naar een goede balans. Er zullen basale kaders moeten zijn, zeker
als het gaat om de doorlopende leerlijn naar het vervolgonderwijs. Een
belangrijk argument in de discussie was dat leerlingen hun kennis tot aan
het vervolgonderwijs moeten bijhouden. Is het dan zo verstandig om
scholen helemaal vrij te laten op het punt van wanneer zij de examinering
organiseren? Op die vraag zou ik graag een antwoord hebben. En is dit
niet en perfect moment om te kijken of er bijvoorbeeld een slimmere,
betere afstemming kan komen met de rekentoets van de pabo?
Voorzitter. De Minister schrijft dat de kernvakkenregeling met het nieuwe
plan ongewijzigd blijft. Dat lijkt me een beetje kort door de bocht. De
bedoeling was ooit dat de rekentoets zelfs onderdeel zou zijn van de
kernvakkenregeling. Dat was naar het oordeel van de SGP wel erg veel
van het goede. Maar inmiddels lijkt het voorstel erg door te schieten naar
de andere kant. In het vo moeten leerlingen nog wel een 4 halen, de facto
dus een 3,5, maar het resultaat telt niet mee voor het gemiddelde.
Waarom deze afwijkende behandeling ten opzichte van andere vakken? En
waarom wordt rekenen in het mbo op een lager niveau geplaatst dan
Engels en Nederlands? Leerlingen mogen daar bij de berekening van het
gemiddelde een 4 halen in plaats van een 5.
Als ik het dan toch over het mbo heb, zeg ik er nog wat meer over. Het
regeerakkoord meldt dat het rekenonderwijs in het mbo beroepsgericht
wordt. Dat staat overigens ook in de brief van de Minister. Tegelijkertijd
lees ik in die brief ook dat de instellingsexamens in het mbo de referentieniveaus wel volledig moeten dekken. Ik krijg graag een reflectie van de
Minister op hoe deze zinnen gecombineerd moeten worden. Van
rekendocenten hoor ik namelijk dat het niet mogelijk is om alleen met
beroepsgericht rekenen de volledige inhoud van de referentieniveaus te
dekken. Ik ben dat zelf niet nagegaan, omdat ik onvoldoende inzicht heb in
de verschillende beroepsgerichte rekenpakketten. Ik kan me voorstellen
dat het voor iemand die in de bouw gaat werken, wat anders is dan voor
iemand die in de verpleging gaat werken. Maar er staat wel dat de
volledige referentieniveaus gedekt moeten worden. Ik wil daar graag wat
meer duidelijkheid over. Naar mijn overtuiging is er ook altijd een
generiek deel nodig. Is de Minister dat met mij eens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

21

Voorzitter. Het Cito stopt vanaf 2021 of 2022 met het aanbieden van
digitale rekentoetsen. Met name vanuit het mbo krijg ik signalen dat dit
wel een verschraling is. De beschikbaarheid van deze toetsen kan de
instellingen ondersteunen bij het ontwikkelen van een examenbeleid en
kan ook het niveau van het examenbeleid mede bepalen. Door alle kritiek
vanuit het veld zijn de toetsen gaandeweg ook verbeterd, zo krijg ik te
horen. Wil de Minister in het kader van de bezinning op een nieuw
platform voor ondersteuning bezien of het Cito toch misschien nog wat
langer een rol kan spelen?
Tot slot, voorzitter. De brief spreekt niet over de professionalisering van
rekendocenten in het mbo en over de beschikbaarheid van de lerarenopleiding. Collega’s hebben daar ook al aan gerefereerd. Zeker de vraag naar
lerarenopleidingen raakt het functioneren van het stelsel. Hoe gaat de
Minister op dit punt ondersteuning bieden, zodat de dreigende valkuilen,
knelpunten, voetangels, klemmen, leeuwen en beren op dit punt adequaat
geëlimineerd kunnen worden?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Bisschop. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de
eerste termijn van de Kamer. Ik schors vijf minuutjes, tot 11.40 uur, en
daarna gaan we door met de beantwoording door het kabinet.
De vergadering wordt van 11.36 uur tot 11.40 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister.
Minister Slob:
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Kamer voor de geleverde inbreng. Het
waren boeiende inbrengen. Ook de onderlinge discussie was boeiend om
vanaf deze kant te kunnen volgen, zeker met in mijn hoofd toch nog wel
wat herinneringen aan het verleden. Daar kom ik straks nog wel even op
terug. Het is ook boeiend om van de kant van de oppositie te horen dat ze
heel graag dichtgetimmerde voorstellen wil hebben en dat de coalitie zelfs
de achterkamers in wordt gedreven. Maar goed, dat past eigenlijk wel een
beetje bij dit onderwerp, want aan dit onderwerp zit heel veel dynamiek
vast. Een aantal van de woordvoerders zijn daar in het verleden ook heel
intensief mee bezig geweest als Kamerlid en sommigen zelfs ook in
andere hoedanigheden. Ik vind het eigenlijk best wel mooi dat je soms
gewoon even op het scherpst van de snede met elkaar met een
onderwerp bezig bent en met elkaar zoekt naar de goede weg. Want dit is
wel een zoektocht. Daar zal ik straks van mijn kant ook nog wel wat
woorden aan besteden. Het is niet heel evident dat er maar één weg is en
dat alle andere wegen gelijk al uitgesloten zijn. Je zoekt naar wijsheid.
Daar hebben we dit soort overleggen ook voor nodig. Wie weet waar we
uiteindelijk met elkaar uitkomen.
In de voorbereiding van dit overleg ben ik ook nog eens even in de oude
brieven gedoken, ook omdat ik zelf als Kamerlid een verleden heb op dit
onderwerp, zoals u weet. Op het Steunpunt taal en rekenen – u kent het
ongetwijfeld, het staat waarschijnlijk bij uw favoriete websites – staan alle
brieven vanaf 2008. Dat begint dus al in de periode van toenmalig
Minister Plasterk. Beide staatssecretarissen, Dijksma en Van Bijsterveldt –
met name de laatste – hadden met dit onderwerp te maken. Je moet
onderaan beginnen met lezen, dan naar boven gaan en zo kom je steeds
dichter bij je eigen tijd. Dan zie je heel duidelijk wat er gebeurd is en
misschien ook wel waar het misgegaan is. Als historicus moet je altijd wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

22

afstand in de tijd nemen voordat je echt een duiding kunt geven, maar ik
waag me daar hier toch wel even aan.
Er zijn eigenlijk drie dingen die me opvallen als ik die brieven doorlees en
ik heb er heel veel nog een keer doorgelezen. Ik kon het niet laten. Dat
kost dan maar even wat tijd, maar het is ook verhelderend. Ik zie daar drie
dingen heel nadrukkelijk gebeuren die ik voor een deel ook weer terugzie
in de bijdrages richting mij en mijn collega, want we hebben de brief
samen geschreven. Ik zie in het verleden allereerst zorgen over het
rekenonderwijs en het taalonderwijs. Die hebben ertoe geleid dat er extra
acties moesten worden ondernomen. Dat waren oprechte zorgen. Als je
de brieven van 2008 tot nu toe leest, zie je dat ons dat nog steeds
bezighoudt. Dat is een oprechte zorg. Gaat het wel goed? Moeten we niet
nog extra ondersteunende dingen doen? Daar zijn ook keuzes in gemaakt.
Als we kijken naar de zorgen over zowel taal als rekenen en als we kijken
waar we op dit moment staan, zien we dat het niet zo is dat we nog
helemaal in de situatie van toen zitten. Er is heel veel gebeurd. Er is ook
heel veel geïnvesteerd, zelfs in euro’s. Ik kan u melden dat er zowel voor
rekenen als voor taal in de loop van die periode zo’n 4 miljoen extra
geïnvesteerd is om scholen in staat te stellen om bijvoorbeeld taal- en
rekencoördinatoren aan te stellen en om docenten extra scholingen te
geven. Kortom, er is op allerlei fronten, met name in de scholen, stevig
geacteerd. Als we kijken naar de resultaten, met name op havo en vwo,
zien we dat die echt beter zijn geworden. Het vmbo blijft nog best wel
kwetsbaar. We zien dus soms ook wel een beetje tegengestelde signalen.
Aan de ene kant gaat het beter en aan de andere kant is er toch ook wel de
zorg of het niet weer aan het teruglopen is. Denk daarbij ook even aan de
Staat van het Onderwijs die we vorig jaar april hebben gekregen. Maar in
ieder geval is dat de lijn die ik zie in al die brieven. Ik proef die ook bij u.
Ook aan onze kant is dat nog steeds leidend. We hebben zorgen, maar ook
een oprecht streven om te zorgen dat het goed gaat, omdat we ook
beseffen dat rekenvaardigheden, nog even los van welke vakken je kiest
en welke vakken je gaat studeren, in het leven belangrijk zijn, al was het
alleen maar vanwege de btw-verhoging. Er zijn meer voorbeelden te
noemen, hoewel dit wel heel subtiel gekozen was. Die vaardigheden
helpen mensen. Als ze die niet hebben, lopen ze tegen bepaalde hindernissen aan die heel vervelend zijn.
Een tweede lijn die ik zie, bleek iets minder uit uw bijdrages van vandaag,
maar is ongetwijfeld op andere momenten geuit. Dat is de oprechte wens
om de leerlijnen met elkaar te verbinden. We moeten verbindingen
hebben tussen de verschillende onderwijssoorten die we hebben, dus
p.o., vo, mbo en hbo. Kortom, we vinden het heel belangrijk dat dat goed
op elkaar aansluit en dat het, op het moment dat een leerling die
overgang gaat maken, helder is wat de vaardigheden zijn. Daar moet men
namelijk verder op kunnen doorbouwen. Het moet niet zo zijn dat daar
allerlei kloven tussen zitten die deze leerlingen in het vervolgonderwijs
mogelijkerwijs allerlei problemen gaan opleveren. Het is belangrijk om dat
te blijven beseffen, ook in de discussie waarin we nu met elkaar verzeild
zijn geraakt.
Een derde ding dat ik terugzie – en nu komen er ook bij mij wat emoties
naar boven moet ik zeggen – is toch wel een beetje het gejojo met dit
onderwerp. Een aantal van u hebben daar ook woorden aan gegeven. U
heeft mij niet geciteerd, maar u had ongetwijfeld citaten kunnen vinden
uit het verleden waarmee ik hier als Kamerlid ook woorden aan heb
gegeven. Dat je discussie hebt over een onderwerp en op een bepaald
moment misschien even wat verschillende opvattingen hebt, is één. Maar
als er in de loop van zoveel jaren rond dit onderwerp iedere keer weer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

23

andere keuzes worden gemaakt, terwijl we allemaal de zorgen delen en de
oprechte wens hebben om de verbindingen goed te maken, is dat voor
het onderwijsveld tenenkrullend en ergerlijk. Nu zitten we weer op zo’n
moment. Ik denk dat het minder groot is dan sommigen met hun woorden
hebben gesuggereerd, maar we zijn allemaal weer onderdeel van die film,
hoewel ik nu even in een andere rol geplaatst ben in die film.
Ik moet u zeggen dat het best wel een beetje ongemakkelijk voelt als je
ziet hoe dat in de afgelopen jaren is gegaan. We zitten nu weer in een fase
dat het onderwijs, als we niet oppassen, terecht zal zeggen: daar heb je ze
weer, kan het nu niet gewoon een keer duidelijk zijn? Misschien moeten
we met elkaar de afspraak maken dat we proberen om nu keuzes te
maken die helder zijn. Laat dat het kompas zijn voor de komende jaren. Ik
ga uiteraard nog in op de inhoud van de brief die ik geschreven heb en de
keuzes die daarin zijn gemaakt. Ik vind het ook helemaal geen probleem
als u daar vraagtekens bij plaatst en zegt: zou dat niet anders kunnen? Bij
een debat in een volwassen democratie hoort dat je dat met elkaar doet.
Maar één ding is voor mij echt heel erg belangrijk, namelijk dat we met
elkaar gewoon moeten proberen om een beetje consistent te zijn. Als we
nu een keuze maken, is dat het ook. Dan moeten we op dat spoor verder,
want anders kunnen we de docenten echt niet meer in het gezicht kijken
en van hen vragen om op hun beurt hun aandeel te leveren bij dit
belangrijke onderwerp. Dat is het verder versterken van het rekenonderwijs – want laten we het daar maar even toe beperken – en ervoor
zorgen dat het op het niveau is dat hoort bij wat leerlingen nodig hebben
als ze vervolgopleidingen willen gaan doen in het leven.
De voorzitter:
Na deze inleiding heeft de heer Futselaar een vraag.
Minister Slob:
Het helpt ontzettend om dit even kwijt te zijn. Dank u wel voor de geboden
mogelijkheid.
De heer Futselaar (SP):
De Minister nodigt bijna uit om te gaan citeren. Als hij zegt dat het minder
groot is dan hier soms wordt gepresenteerd, ben ik toch wel geneigd om
het Kamerlid aan te halen dat sprak over «misschien de Fyra van het
onderwijs». Zou de Minister daar toch kort op kunnen reflecteren en
misschien ook op de vervolgopmerking «dan komt er vast en zeker een
parlementaire enquête over»?
Minister Slob:
Dat was inderdaad een paar jaar geleden, toen er weer allerlei nieuwe
afslagen werden genomen lopende het traject. Het was overigens geen
letterlijk citaat van mij. Ik citeerde iemand anders die dat gezegd had. U
mag dat terugkijken. Het staat in de verslagen. De oorspronkelijke bron zit
zelfs in de zaal. Dat is ook heel bijzonder. Dat is een zeer gewaardeerd
iemand, echt een nestor als het gaat om wiskundeonderwijs. Maar de
ergernis van toen is ook een beetje de ergernis van nu. Ik vind dat we dat
met elkaar moeten bedwingen, zeker gezien de positie waarin ik nu zit.
Want we moeten met elkaar ervoor zorgen dat we verdergaan. Het is best
wel gejojo geweest. Dat is gewoon niet fijn. Het is niet fijn dat we daar nu
misschien ook weer een kleine beetje in zitten als het om de discussie
gaat. Als het om de uitkomsten gaat, hoop ik dat we met elkaar zeggen:
met alle plussen en minnen op een rijtje moet dit het worden. Dan gaan
we er ook voor. Dat is wat mij betreft belangrijk.
Ik wil wel nog een opmerking maken als het gaat om het traject van het
verleden. Dat is nog wel even belangrijk om goed in ons geheugen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

24

hebben. Het begon in 2008. Toen werd er naar referentieniveaus gekeken
en noem maar op. In 2011 is er eigenlijk een verschillende afslag voor taal
en rekenen genomen. Bij taal hebben we gezegd dat we die gaan
integreren in Nederlands. Dat is ook uitgevoerd, ook met enige ondersteuning overigens. Bij rekenen is toen de keuze gemaakt om dat niet te
doen, om dat niet te integreren met wiskunde of andere vakken. Je kunt
lang en kort praten over waarom dat niet gebeurd is, maar het is gewoon
niet gebeurd. Het is een apart traject geworden. Als je terugkijkt – ik moet
voorzichtig zijn, want als historicus moet je echt wel een beetje afstand
van de tijd hebben – zou je zeggen dat we toen een afslag gemist hebben,
ook kijkend naar de discussie nu. Misschien hadden we het toen beter wel
kunnen doen, maar het is niet gebeurd. Vandaar dat we nu nog in een
traject zitten.
Dat is gelijk mijn bruggetje naar het regeerakkoord. Er is net gevraagd hoe
het zit en of er verschil van mening is. Nou, wees blij dat er een keer
gewoon publiek debat en discussie is over een regeerakkoord en dat ook
regeringspartijen soms een iets ander beeld hebben van hoe je dingen
kunt uitwerken. Dat gebeurt gewoon heel transparant. Dat is alleen maar
mooi voor de democratie. In het regeerakkoord hebben we volgens mij
iets heel verstandigs gedaan. Daarin staat in feite dat we wel toe willen
naar de afslag die we in 2011 niet hebben genomen. We willen het
gewoon gaan integreren in wiskunde en andere vakken. Dat raakt
natuurlijk aan het curriculumproces. Men is bezig om ons daarvoor
bouwstenen aan te leveren, waarover de politiek zich zal uitspreken en
keuzes zal maken, zeg ik ook in reactie op de heer Beertema. Het is dus
niet zo dat we alles hebben uitgeleverd aan de onderwijspolder, zoals hij
dat noemt, ook al spreekt daar wel enig respect voor het onderwijs uit,
maar misschien wat minder over de polder. We hebben wel gezegd: als
we dit alleen maar van boven af gaan opleggen en gaan zeggen hoe het
moet, gaat dat echt niet werken. We betrekken dus het onderwijs met alle
ondersteuning eromheen actief bij het ontwikkelen van nieuwe onderwijsinhoud. Daar gaan we op een ander moment nog wel eens verder over
praten. Het is daarbij belangrijk dat we met name niet alleen heel
vakgericht gaan kijken, maar dat we ook veel breder die verbanden willen
gaan leggen. Dat is belangrijk, ook voor leerlingen denk ik. Als je alles
maar in vakken opsluit, loop je het risico dat er dubbelingen in zitten. Dat
is ook voor het totale beeld en voor hoe je onderwijs wilt aanbieden niet
altijd even verstandig. Het maken van die verbindingen is ook een van de
keuzes die gemaakt moeten worden. Dat laat onverlet dat er op dit
moment ook al heel veel gewoon kan. Om interrupties te voorkomen: ik
ga daar straks nog iets over zeggen.
Maar u moet het mij niet kwalijk nemen dat als men nu in een traject wil
gaan interveniëren of onbedoeld de suggestie wekt dat dat misschien zou
gaan gebeuren richting de curriculumherziening, ik daar wel even voor ga
staan. Ik heb overigens heel geruststellende woorden gehoord van alle
Kamerleden hier dat dit geenszins de bedoeling is. Het zou ook heel
vervelend zijn vanwege het vertrouwen dat we gegeven hebben en dat
dan geschaad zou worden. Maar eigenlijk hoeven we het er niet eens over
te hebben, want u hebt al duidelijk aangegeven dat dit geenszins uw
bedoeling is.
We hebben toen dus een andere afslag genomen rond rekenen. Het
coalitieakkoord zegt nu dat we er uiteindelijk wel naartoe gaan dat het
volledig geïntegreerd is. Als we afpellen waarover we het eigenlijk
hebben, is de discussie nu: wat doen we in de tussentijd? We hebben nog
één tussenfase. Laten we er ons met elkaar sterk voor maken dat de
curriculumherziening een succes gaat worden. Dat is trouwens ook een
transparant proces, dus als er af en toe dingen naar buiten komen, is dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

25

heel bewust gedaan om reacties te krijgen en op basis daarvan weer
verder te gaan. Dat zeg ik ook even in reactie op iets wat vandaag weer
naar buiten is gekomen. Als je dan leest wat er naar buiten is gekomen, is
het de vraag of het beeld dat gesuggereerd wordt terecht is. Daar blijf ik
echter even van af, want dat is nu even een proces tussen de docenten en
de scholen. Het komt uiteindelijk vanzelf bij ons.
We zitten nu dus in een tussenfase, waarin we de eerste twee lijnen die ik
noemde, niet de derde, willen borgen, zodat het onderwijs goed is. Want
dat is natuurlijk de basis. Daarover is geen enkele discussie. Ik vind het
een valse tegenstelling dat alle aandacht bij de toetsen zou liggen en dat
de basis niet belangrijk is. Nee, het gaat natuurlijk om de basis. Het is
inderdaad alleen de vraag of we in de tussenfase rekenen apart in een
cijfer moeten gaan vatten. Moet er op zo’n manier getoetst worden dat de
kwaliteit en de stand van zaken rond het rekenonderwijs de komende
jaren zichtbaar blijven, of doen we dat niet? Dat is eigenlijk gewoon de
kwestie waar het nu nog om gaat volgens mij. Ik kom er straks nog wel
wat uitgebreider op terug. Dat is ook wel een hele boeiende om met
elkaar te bespreken. Ik zal u uitleggen waarom wij de keuze hebben
gemaakt die we gemaakt hebben. Ik hoor daar uiteraard ook graag van u
een reactie op.
We zitten nu dus in een laatste fase. Daar moeten we nog even doorheen
met elkaar. Maar ik zou haast zeggen: het Beloofde Land komt eraan, maar
we moeten nog even door de woestijn de komende jaren en het zou heel
fijn zijn als we de karavaan een beetje bij elkaar houden.
De voorzitter:
Dit was een heel uitgebreid antwoord op uw vraag, meneer Futselaar. U
hebt hier nog een aanvulling op?
De heer Futselaar (SP):
Dat is altijd een risico als je een Minister vraagt om ergens op te reflecteren. Soms gaan ze dat dan doen. Meestal niet, gelukkig. Dat maakt het
werk van een Kamerlid makkelijker. Wat ik niet begrijp aan deze uitleg is
het volgende. Het curriculum kan nu gewoon herzien worden. De
discussie gaat niet alleen over wel of geen toets. Het is ook de vraag of je
nu aan de slag gaat of dat je wacht op een curriculumcommissie, waarvan
het ook nog eens de vraag is wanneer die klaar is met het eindadvies,
want dat lijkt ook naar achteren te gaan. Ziet de Minister de urgentie niet
die er nu is om te zeggen dat we nu aan de slag moeten gaan en dat we
niet moeten wachten op een commissie? Dat is mijn logische
vervolgvraag.
Minister Slob:
Dat is een hele logische en ook goede vervolgvraag, en een mooi
bruggetje naar het vervolg. Ik heb overigens in de beantwoording van uw
vraag al een deel van mijn tekst gestopt die ik anders ook had uitgesproken. Dat scheelt ook weer.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat: mevrouw Westerveld heeft ook een concrete vraag.
Minister Slob:
Maar ik heb deze vraag nog niet beantwoord.
De voorzitter:
U gaat deze vraag nu concreet beantwoorden? Ik dacht dat u verderging
met uw betoog. Dan geef ik u het woord. Ik hoor trouwens een hele
irritante piep. Horen jullie die ook allemaal? Ik weet niet waar die vandaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

26

komt, maar kunnen we er iets aan doen? Nu is het weer stil trouwens. Het
woord is aan de Minister.
Minister Slob:
Kunnen we er geen rekenopdracht van maken? Hoeveel seconden het
duurt tot...
Het beeld dat er niets gaat gebeuren en dat we wachten is echt onterecht.
Kijk naar de brief. Wij zeggen, in feite conform het advies van de
Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren, dat we scholen de ruimte
bieden om de referentieniveaus die we vragen rond rekenen, te integreren
in de vakken. Wiskunde is dan het eerste vak waar je aan denkt, maar er
zijn misschien meer vakken te bedenken. Die ruimte is er gewoon. In dat
opzicht is dat denk ik gewoon een uitvoering van het plan dat ze gegeven
hebben. Er is gewoon ruimte voor de scholen om dat te doen. Ze mogen
daar keuzes in maken. Dat is denk ik ook hoe wij graag met de scholen
willen omgaan. Daar heb ik vertrouwen in, misschien in tegenstelling tot
een enkeling van u die daar andere woorden over heeft gesproken. Ik
vertrouw erop dat scholen verantwoorde keuzes kunnen maken en dat ze
een visie hebben. Ze kunnen heel veel in wiskunde stoppen, misschien
bijna alles of zelfs alles. Ze kunnen ook voor andere vakken kiezen. Men
heeft zelfs de ruimte om keuzes te maken in de verdeling tussen
onderbouw en bovenbouw. Men heeft zelfs de ruimte om zelf momenten
te bedenken voor de toetsing. Dat raakt aan het punt waarbij sommigen
van u vraagtekens plaatsten. We willen wel graag een zichtbaar resultaat
hebben. Dat raakt een beetje aan het punt waarbij mevrouw Westerveld
de vinger legde. Aan de ene kant zien we dat het op heel veel plekken
goed gaat, maar dat is niet overal het geval. Het LAKS heeft daar
inderdaad vaak aandacht voor gevraagd. We willen het eigenlijk nog wel
even een tijdje doen op de manier waarvoor we nu hebben gekozen –
totdat het Beloofde Land er is, zeg maar – door het in cijfers te blijven
volgen. Dat is een keuze die we gemaakt hebben. Dat betekent dat je in de
bovenbouw tot een soort afronding zult moeten komen. Maar het moment
waarop ze het willen afronden, mag bij wijze van spreken ook liggen in
het voorexamenjaar. Dat is aan de scholen.
We willen ook meer recht doen aan het niveau van de leerlingen. Vandaar
dat we op twee punten iets gaan doen: bij de een vragen we wat meer en
bij de ander houden we er rekening mee dat het soms even wat te veel
voor ze was. Daar gaan we ruimte voor bieden. Daarmee doen we recht
aan leerlingen en mogelijkheden. We gaan dus niet stilzitten. Er kan al
heel veel in de komende jaren totdat de definitieve resultaten er zijn en we
het besluitvormingstraject hebben gehad rond het curriculum, inclusief de
wijze waarop we dat in examenprogramma’s gaan laten neerdalen. De
discussie over het wat en hoe kun je nooit helemaal precies met een
schaartje knippen. Het zijn inderdaad twee werelden, maar die raken
elkaar natuurlijk wel. Tot die tijd kan er al volop aan gewerkt worden.
We zouden als het om de examenprogramma’s gaat zelfs al een paar
wijzigingen kunnen doorvoeren in overleg met het veld als men dat
belangrijk vindt. Dat heb ik niet in mijn brief gezegd, maar dat zeg ik hier.
Ook daar zitten wel wat mogelijkheden. De Nederlandse Vereniging van
Wiskundeleraren heeft daar in de aanvullende brief die zij gestuurd heeft,
ook de vinger bij gelegd. Er zijn dus best mogelijkheden om daar nu ook
al mee bezig te zijn. We gaan dus niet achteroverleunen. Er komen geen
jaren van stilte en wachten. Bij het definitieve traject voor de verdeling
van de vakken en de vertaling naar de examenprogramma’s zullen de
uiteindelijke keuzes voor de verdere toekomst gemaakt moeten worden.
Dan is de integratie helemaal compleet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

27

De voorzitter:
Mevrouw Westerveld heeft nog een vraag.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
De Minister noemde de tegenstelling die onder anderen ik maakte,
namelijk ofwel een toets ofwel goed onderwijs. Hij noemde dat een valse
tegenstelling. Ik maakte die heel bewust. Dat heeft er ook mee te maken
dat hier voor deze Minister een Staatssecretaris van VVD-huize zat, die
heel erg de focus op een toets legde. Hij wilde tegen heel veel weerstand
in toch een toets invoeren. Er werd toen nauwelijks geïnvesteerd in
leraren. Nu weet ik dat het lerarentekort een beetje als een olifant overal
door het onderwijs heen walst en dat het tekort dat aankomt, goed
onderwijs moeilijk maakt. Ik zou de Minister willen vragen waarom in deze
brief niet meer is gekozen voor het leggen van de focus op het aantrekken
van goede leraren, van meer leraren, dus om het vak aantrekkelijker te
maken. Ik snap wel wat de Minister zegt, maar toch vind ik dat ook in deze
brief erg de nadruk ligt op de toets en minder op hoe je zorgt voor goed
onderwijs.
Minister Slob:
Zeker. Ook kijkend naar hoe de discussie op dit moment wordt gevoerd,
hadden daar wel iets meer woorden aan gegeven kunnen worden. We
proberen de brief niet zo uitgebreid te maken dat u bij wijze van spreken
door de bomen het bos niet meer ziet. Er was natuurlijk even een
discussie over hoe we het voor de tussenperiode gaan oplossen, ook met
betrekking tot het onderwerp dat in de afgelopen jaren veel te dominant
centraal heeft gestaan, namelijk de focus op de toets alleen. Die toets
vond men verschrikkelijk. De heer Bruins heeft daar woorden aan gegeven
die volgens mij wel herkenbaar zijn. Dat was een ergernis. Daar is
overigens wel iets aan gedaan. Het is niet zo dat die enorme, uitgebreide
verhalen zijn gebleven. Men heeft dus wel geluisterd, maar de schade was
al aangericht. We moeten er dus voor oppassen dat we als het woord
«toets» valt, ook in het kader van dit onderwerp, denken dat we weer
helemaal in die situatie zitten. Dat is niet de bedoeling, ook niet van de
mensen in het onderwijs die het fijn vinden als er misschien toch een
zichtbaar cijfer voor rekenen blijft. Laten we met elkaar zoeken naar een
goede weg daarin. In de brief heb ik u wel uitgelegd dat we op allerlei
manieren blijven proberen om de scholen te ondersteunen, met name op
de onderwerpen waarop ze extra steun nodig hebben. Het lerarentekort is
een apart traject. Maar als het om tekortvakken in het vo gaat, hoort
wiskunde daar nadrukkelijk bij en trouwens ook andere vakken waar
rekenen een plekje in heeft en misschien nog meer zal gaan krijgen.
De scholen en zelfs de verschillende onderwijstypes, dus vo en mbo, zijn
bezig om zelf meer samen te werken. Daar heeft u ook een brief over
gehad. Men wil ook veel meer gaan uitwisselen, want in het onderwijsveld is er zo veel kennis aanwezig rond dit onderwerp dat het soms
ook weleens jammer is dat dat maar op één bepaalde plek blijft zitten,
terwijl anderen daar enorm veel plezier aan zouden kunnen hebben. Dus
ook daar wordt aan gewerkt. Dat willen wij ondersteunen zoals we hebben
aangegeven. Dat is uiteindelijk de basis waarin je moet investeren. Dan
moet je het ook nog hebben over de dingen daaromheen, maar je moet
oppassen dat dat in een goede balans gebeurt.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dat begrijp ik. En ook die goede balans waar de Minister over spreekt,
begrijp ik. Maar in de Tweede Kamer is er al tien jaar gedoe of discussie –
zoals u wilt – hierover. Die discussie leidt tot heel veel onrust in het veld.
Daarom begrijpen veel mensen niet meer zo goed hoe het zit met de
toets. Telt die nou wel of niet mee? Is het dan wel verstandig om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

28

nieuwe tussenfase te creëren met weer andere regels, waarin we ook
zeggen dat een 4 goed is voor het rekenonderwijs? Is dat de juiste
manier? Zorgt dat juist niet voor veel meer onrust, terwijl we eigenlijk al
die energie moeten focussen op goed onderwijs?
Minister Slob:
Dat zou dan als consequentie hebben dat we de huidige situatie continueren totdat de curriculumherziening definitief is afgerond. Dan blijft er
dus nog wel een verplichting om de rekentoets af te nemen en een cijfer
op de eindlijst te plaatsen, zonder dat dat verder gevolgen heeft voor het
wel of niet behalen van het diploma. Dat wordt ook niet door iedereen als
een heel ideale situatie gezien. We moeten in deze fase dus wel even een
paar aanpassingen plegen. Aan de integratie in de vakken kan al volop
gewerkt worden, maar we moeten dit wel even met elkaar blijven
bewaken. Maar nogmaals, ik heb daar goede woorden over gehoord
vanuit de commissie. We moeten de mensen die met het curriculumproces bezig zijn dus nog even de ruimte geven om hun werk aan ons af
te leveren. Dat gaat trouwens gewoon in de komende maanden gebeuren,
want dan komen de bouwstenen. Ze zijn nu in de laatste fase van
reflecteren over een aantal onderwerpen met de ontwikkelscholen en met
iedereen die daarop wil reageren tot en met de landelijke kranten.
Uiteindelijk zullen ze dan met definitieve bouwstenen komen. Natuurlijk is
«zullen we het maar even zo houden en dan wachten» een optie. Die
hebben we ook even afgewogen, maar wij vonden dat niet bevredigend.
De beste oplossing is straks de volledige integratie. We zijn nu aan het
nadenken over wat next best is. Daar verschillen de meningen wat over,
maar daar moeten we gewoon uit komen. Wat mij betreft hoort dit debat
erbij om te komen tot definitieve conclusies.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, heeft de heer Van Meenen een vraag.
De heer Van Meenen (D66):
De Minister heeft destijds als Kamerlid niets te veel gezegd: dit is de Fyra
van het onderwijs. We proberen daar nu iets beters van te maken. We
proberen een betere oplossing te vinden, maar ik vind dat de Minister nog
een tijdje door wil modderen met die Fyra met oneigenlijke argumenten.
We weten nu – de Minister weet het ook en hij zegt het ook – waar we
heen willen. We willen naar integratie. De wiskundeleraren – en dat zijn
toch ook geen grappenmakers – zeggen dat het kan. Zij zeggen: dat
kunnen we vanaf volgend jaar doen, want alle referentieniveaus zitten in
de onderbouw van het onderwijs. Dan zegt de Minister: dat is allemaal fijn
en dat kan. De Minister zegt dat er geïntegreerd kan worden als scholen
ervoor kiezen. Dat betekent dus dat het kan. Dan is het alleen nog even de
vraag of wij dat willen. En als wij dat willen, dan kan het dus, want anders
zouden de scholen er niet toe kunnen beslissen. Maar de Minister zegt er
één ding bij: hartstikke leuk als jullie dat gaan doen, maar ik vind dat er in
de tussentijd nog een soort gemankeerde aparte eindtoets moet zijn. Daar
lopen de meningen nu over uiteen. Wij vinden dat niet. De wiskundeleraren vinden dat ook niet. Ik vraag de Minister daarom nog een keer
waarom hij daar nu zo aan hecht.
Minister Slob:
U herhaalt eigenlijk in uw eigen woorden wat ik zelf net gezegd heb,
namelijk waar de discussie nog over gaat of in ieder geval over wat daarin
belangrijk is. Dat is inderdaad ook een bruggetje naar...
De heer Van Meenen (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

29

Voorzitter, neem mij niet kwalijk. Ik vind dat de Minister heel lange
antwoorden geeft op de interrupties. Voordat we nu weer bruggetjes naar
andere dingen gaan maken, wil ik hier gewoon graag een antwoord op.
Minister Slob:
Dat is ook wat ik ga doen, maar u herhaalde mijn woorden in andere
woorden. Ik heb daar inderdaad woorden aan gegeven. Ik heb ook
aangegeven dat de discussie zich nu met name richt op de vraag of er nog
een apart cijfer zichtbaar moet blijven voor rekenen totdat we bij de
definitieve, volledige integratie zijn aanbeland, terwijl het grootste
gedeelte inderdaad al in deze periode kan plaatsvinden. Waarom hebben
wij er toch uiteindelijk voor gekozen om een cijfer te vragen, althans om
dat voor te stellen aan u? Een argument heb ik al genoemd. Er zijn best
nog wel wat zorgen over hoe het zich op dit moment ontwikkelt. De
geluiden uit de scholen zijn namelijk divers, met name als je naar de
leerlingen luistert. Dan kan het helpen als je een aantal jaren nog gewoon
vasthoudt aan een zichtbaar resultaat. Ik kom straks nog even apart terug
op die 4, want die moet ook geen eigen bestaan gaan leiden. Daar zit
natuurlijk ook een gedachte achter. Maar dit is één afweging. Daar kun je
een kruisje of een vinkje bij zetten, maar dat is één.
Het tweede is dat – en dat merken we nu eigenlijk al een beetje, want dat
was zich in het afgelopen jaar aan het voltrekken – er veel geld geïnvesteerd is in de scholen. Daarvan zijn onder anderen rekencoördinatoren en
soms ook aparte rekendocenten aangesteld. We vrezen een heel klein
beetje dat in de scholen de focus op dergelijke keuzes en op dergelijke
mensen in positie houden wel wat weg zal gaan zakken. Je moet daar
natuurlijk voorzichtig mee zijn, omdat dit in de praktijk zal moeten blijken,
maar we zien dat al een heel klein beetje gebeuren, ook gezien het feit dat
er het afgelopen jaar een paar keuzes zijn gemaakt. Dat zou gevolgen
kunnen gaan hebben voor de kwaliteit. Op het moment dat je ook nog een
zichtbaar resultaat vraagt, is het belangrijk om daar vol voor te gaan. Dan
heeft dat wel als uitwerking dat men misschien volledig op scherp zal
blijven staan. Maar nogmaals, dat is een inschatting. Ook daar kun je een
kruisje of een vinkje zetten. Maar ik ben maar even heel transparant in hoe
dat gaat.
Het tweede is dat het vervolgonderwijs – u heeft de brief van het
vervolgonderwijs gelezen – heel nadrukkelijk heeft aangegeven te hechten
aan een zichtbaar resultaat, ook in het kader van waar zij dan verder weer
op door kunnen bouwen en in het kader van zicht hebben op wat de
ontwikkelingen van de betreffende leerlingen zijn geweest in het
onderwijs dat voorafging. Ook dat argument hebben wij nadrukkelijk
meegewogen. Daar komt in zijn algemeenheid nog bij, even los van het
cijfer, dat er nog een behoorlijke categorie leerlingen is die geen wiskunde
volgt. Een aantal van u heeft dit ook genoemd, maar het ging wel heel erg
snel op het punt van de oplossing. In het havo betreft dat 5% van de
leerlingen. Dan praten we over zo’n 3.000 leerlingen. In het vmbo – dat
gaat om een kwetsbare groep – is dat voor de basisberoepsgerichte
leerweg en de kaderberoepsgerichte leerweg 20% en voor tl en de
gemengde leerweg 10%. Dan praten we over zo’n 15.000 leerlingen.
Het voorstel van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren, dat een
aantal van u gewoon ook heeft overgenomen in de eigen termijn, is: oké,
als je het dan integreert, dan kan het cijfer wel weg, want dat wordt dan
opgenomen in het vak waarin het geïntegreerd is. In dat opzicht is het dan
afgedekt. Dan is de vraag wel: kun je het nog goed blijven volgen?
Volgens mij was het de heer Bisschop die daar ook een vraag over stelde.
Het is een weging of je dat wel of niet noodzakelijk vindt. Wij denken dat
het onhandig is. Maar voor deze leerlingen moet wel een apart school-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

30

examen worden gemaakt. De kritiek op het schoolexamen gaat dus niet zo
ver dat het ook kritiek is op het feit dat deze leerlingen dan wel een
schoolexamen moeten maken. Voor deze leerlingen betekent het dus wel
een verzwaring van het onderwijs dat ze hebben. Dat zal dan voor hen het
geval zijn, terwijl het bij de anderen gewoon in het vak zit. Dat is wel even
een afweging die je moet maken. Vind je dat wijsheid? En vind je het te
verantwoorden aan deze leerlingen – het is een behoorlijk grote groep –
om het op deze manier te doen? Als de keuze wordt gemaakt om geen
cijfer te willen, dan zullen we ons nog wel even moeten buigen over dit
aspect. We moeten dan ook beseffen wat we dan aan het doen zijn voor
deze leerlingen.
De heer Van Meenen (D66):
Waar de Minister vinkjes of kruisjes wil zetten, zet ik kruisjes. Laat dat
helder zijn. Ik wil ingaan op zijn allerlaatste argument. Het is precies zoals
de wiskundeleraren zeggen. De meeste, veruit de meeste kinderen hebben
wiskunde. Dat kan geïntegreerd in het wiskunde-examen gegeven
worden. Dat levert dus geen extra toets op. Voor de anderen is dat wel het
geval, want daarvoor moet je nog iets doen. Voorlopig dan, want als we
snel zijn – zie de motie-Van Meenen uit april 2017 – met de vernieuwing
van het wiskundeonderwijs, dan is die integratie ook in het vmbo tot
stand gekomen. De Minister volgt een merkwaardige redenering. Hij zegt:
je moet even opletten, want het is een verzwaring voor de kinderen die
geen wiskunde hebben. Dat ben ik met hem eens. Maar wat hij daarvoor
in de plaats zet, is een verzwaring voor álle leerlingen. Hij wil namelijk een
toets voor alle leerlingen, ook de leerlingen die het geïntegreerd in
wiskunde zouden doen. Kan hij mij nou eens uitleggen waarom hij dat
een betere oplossing vindt dan alleen maar een verzwaring – als je in die
termen wilt spreken – voor de leerlingen die geen wiskunde hebben?
Minister Slob:
We moeten even oppassen dat het geen woordenspel wordt. We
verlichten natuurlijk, want de leerlingen die wel wiskunde hebben, krijgen
dus niet meer nog extra, aparte rekentoetsen, omdat het is geïntegreerd in
het volledige wiskundeonderwijs of eventueel ook andere vakken. Maar
de leerlingen die geen wiskunde hebben, moeten wel een aparte toets
gaan maken. Dan ontstaat er een ongelijkheid. Het heeft overigens ook
consequenties voor de scholen. 15.000 is best een groot aantal, maar
uitgesmeerd over de scholen, zullen er scholen zijn met maar een paar
leerlingen. Maar ook dan is het best nog wel even een extra last voor die
scholen. Als je het voor alle leerlingen gelijk zou houden, dan geldt de
inzet voor iedereen en worden alle leerlingen op een gelijke wijze
getoetst. Je gaat dan dus wel een onderscheid maken tussen twee
categorieën leerlingen. Natuurlijk is de ene categorie qua aantal wat
kleiner dan de andere, maar dat zal door deze categorie leerlingen toch als
een verzwaring worden beschouwd – dat hebben wij ook teruggekregen
uit de gesprekken die in de afgelopen maanden met de scholen zijn
gevoerd – en ook als een ongelijkheid ten opzichte van die andere
categorie. Het is een keuze, hoor. Je kunt die keuze maken, maar het is wel
goed om dit gewoon ook hardop uit te spreken en om te weten wat we
doen als we die weg zouden gaan bewandelen.
De voorzitter:
Ik zie het gewoon als een tweede interruptie, meneer Van Meenen.
De heer Van Meenen (D66):
Laat maar.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

31

De Minister vervolgt zijn betoog. Ik denk dat u in uw beantwoording al
best een eind op weg bent.
Minister Slob:
Zeker, ja. Voorzitter, ik probeer recht te doen aan de vragen die zijn gesteld
en probeer daarin ook mee te nemen – er is een heel traject aan voorafgegaan – op welke wijze in het onderwijsveld zelf hierover gesproken is en
hoe men dingen ervaart. De beoordeling kan verschillend uitvallen, maar
ik denk wel dat ook deze dingen genoemd moeten worden. Uiteindelijk is
het dus een afweging. Als ik naar de Kamer luister, constateer ik dat er
over het einddoel geen enkel verschil van mening is. Kijkend naar wat er
in de tussenliggende fase kan gebeuren, meen ik dat het overgrote deel
van de plannen van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren dan
gewoon kan worden opgepakt. Dat is in principe ook al aangegeven in
onze brief van november, op het punt van de vrijheid die we aan scholen
geven. Dat sluit naadloos aan op dat plan.
De enige discussie is: willen we nog dat het ook echt nog apart getoetst
gaat worden en dat daar een cijfer voor wordt gegeven? De keuze voor
het cijfer 4, waarover vragen zijn gesteld, is in zekere zin een heel simpele
afweging geweest, al weet ik dat het ook heel lelijk staat als je dat zo op
papier zet. Als je het niet in de kernvakken opneemt, dan kom je in een
andere categorie terecht. Dan kom je in de categorie «minimaal een 4»
terecht. We hebben even overwogen – maar ik heb toen gedacht aan de
motie van de heer Rog over het vak maatschappijleer – om het in het
combinatiecijfer op te nemen, maar dat zou dus weer een effect op de
andere vakken gaan hebben. En inderdaad, dan kom je dus uit op een kale
4. Je kunt overigens wettelijk gewoon borgen dat een 4 een 4 moet zijn en
dat er niet nog eens 0,5 punt vanaf kan waarna het dan toch weer wordt
afgerond naar een 4. Dat zijn uitvoeringsmogelijkheden. Dat is uiteindelijk
wat dan het minimum is dat in de slaag/zakregeling van deze categorie
gevraagd kan worden. Uiteraard is er niemand die hoopt dat dat overal,
op al die lijsten terecht zal komen op het moment dat je dit gaat
doorvoeren. De praktijk is overigens dat als het gaat om die toets die dan
zou moeten verdwijnen – dat vraagt overigens nog een wetswijziging; dat
moet dan dus ook wel snel in gang worden gezet, als u dat wilt – de cijfers
vaak gemiddeld wel veel hoger liggen. Maar goed, «minimaal een 4»
heeft geen consequenties voor het slagen. Zit je daaronder, dan heeft dat
wel consequenties, zo zeg ik tegen de heer Beertema. Het is dus ook niet
alleen maar een cijfertje op een lijst zonder enige consequentie. Maar
laten we hopen dat leerlingen daar niet in terechtkomen als we dit
doorvoeren.
Wat doen we met leerlingen met dyscalculie? Daar is ook nog een vraag
over gesteld. Al eerder is daar aandacht voor gevraagd. We weten dat
scholen protocollen hebben en dat ze ook allerlei ondersteuning hebben
gekregen. In de praktijk gaan veel scholen er goed mee om, maar niet
overal. Ik heb uw collega die nu ziek is – mocht hij meeluisteren: ook van
mijn kant beterschap gewenst – beloofd om uit te zoeken wat de stand
van zaken is. Daar zijn we nu mee bezig. In de komende tijd komt er ook
nog een brief over passend onderwijs. Daarin zal ik de resultaten van dat
onderzoek ook meenemen. Dan kunnen we daarnaar kijken. We zijn dus
hard aan het werk met wat hij eerder heeft gevraagd. Ook mevrouw
Westerveld heeft er al een paar keer aandacht voor gevraagd.
Voorzitter. Uiteindelijk is het dus een afweging. Veel kan al. Veel kan ook
nu in de komende tijd al. We moeten ook respect blijven houden voor dat
andere traject. Maar goed, daar is geen verschil van mening over. De
kwestie is puur: wat is next best? Is dat wel of niet met nog een apart cijfer
voor rekenen? Wij hebben aangegeven hoe we dat zien en wat we daarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

32

willen doen. Als de Kamer het anders wil, dan hoor ik dat wel. Ik ben
bereid om de argumenten die ik ervoor heb gegeven en nu voor een deel
ook heb verwoord, nog in een brief te zetten en naar u toe te sturen. Dan
kunt u zelf de afweging maken, mocht dit nog tot een VAO gaan leiden.
Die kans lijkt me niet helemaal ondenkbeeldig.
De heer Rog (CDA):
We hebben het over, om met de woorden van de Minister te spreken, de
Fyra van het onderwijs: de rekentoets. De Kamer geeft volgens mij breed
aan dat ze hier niet mee verder wil en dat het eindplaatje dat de Minister
zelf heeft, namelijk integratie in wiskunde, zo snel mogelijk moet worden
ingevoerd. Het rapport waarin dat wordt voorgesteld, ligt al een jaar op
het bureau van de Minister. Ik begrijp niet zo goed dat u nu niet aangeeft
dat u de Kamer gehoord heeft en dat u zo snel mogelijk aan de slag wilt
om dit te realiseren. Ik begrijp dat, eerlijk gezegd, niet zo goed. Ik vind het
een beetje vreemd dat u een samenvatting maakt van het debat om
vervolgens geen conclusie te trekken.
Minister Slob:
Wij hebben een brief gestuurd waarin wij hebben aangegeven wat wij
willen gaan doen. Ik heb een aantal misverstanden rond die brief hopelijk
weggenomen, omdat er soms beelden werden gecreëerd die volgens mij
geen recht deden aan wat daarin stond, bijvoorbeeld over wat er in de
komende tijd al kan gebeuren. In de brief ziet u ook een heel aantal acties
met betrekking tot onder andere de referentieniveaus voor leerlingen die
het moeilijk kunnen halen en leerlingen die veel meer uitdaging nodig
hebben. Kortom, er is al van alles in beweging gezet. Ik constateer ook dat
dit een uitvoering van een regeerakkoordopdracht is. Vandaar dat ik uw
verbazing ook wel een beetje makkelijk vind. Ik weet dat partijen in de
Kamer de dragende partijen zijn van het regeerakkoord, dus dan is het
voor mij wel heel plezierig om uiteindelijk van de regeringspartijen te
horen wat zij hiervan vinden. Ik sta voor mijn verhaal. Ik heb de onderbouwing ervoor gegeven. Of u dat wel of niet geloofwaardig –
«overtuigend» is misschien een beter woord – vindt, laat ik aan u. Ik vind
het een heel fair proces. Ik wacht dan ook af welke eventuele aanpassingen de Kamer in meerderheid van mij vraagt. Ik zal daarbij in het
bijzonder kijken naar de regeringspartijen. Dat lijkt me heel fair. Zo gaat
het ook. Het is dus aan u om uiteindelijk uw definitieve oordeel te geven
over wijzigingen die u wilt met betrekking tot wat ik vanuit het kabinet heb
voorgelegd, waarmee we dachten dat we het regeerakkoord zouden
kunnen uitvoeren voor de tussenfase. Daar is niks schimmigs aan. Het is
een heel transparant proces. Ik ben benieuwd waar u als vier partijen mee
komt.
De heer Rog (CDA):
Ik verwijt de Minister geen schimmigheid. Wat ik wil, is duidelijkheid voor
het onderwijsveld, voor leerlingen en voor leraren. Er ligt al een jaar een
rapport. Dat geeft een duidelijke richting aan en dat wordt breed gedeeld,
ook door de Minister zelf. Het regeerakkoord zegt: per schooljaar
2019–2020 treedt het alternatief in werking. Dat alternatief ligt er al een
jaar. Kamerbreed wordt het voorstel afgewezen om weer een nieuwe
rekentoets, een schoolexamen dit keer, te introduceren. Dat vindt volgens
mij echt iedereen, ook de PVV en de SP; van links tot rechts, van coalitie
tot oppositie. Ik denk dat we het veld helpen als we de duidelijkheid geven
dat we van dit pad af gaan en zo snel mogelijk het rapport gaan uitvoeren.
Ik weet niet wat de Minister nog meer nodig heeft van de Kamer om tot
die actie aangezet te worden.
Minister Slob:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

33

Ik ben het zeer met de heer Rog eens dat het belangrijk is dat er duidelijkheid komt, ook over de laatste tussenfase richting volledige integratie.
Ik ben daar zelfs mijn termijn mee begonnen. Maar u heeft zelf de
bijdrages gehoord, ook van de andere coalitiepartijen, die toch nog wel
wat andere accenten legden dan uzelf gedaan heeft. Ik vind het prima als
de Kamer nu gelijk in meerderheid tegen mij zegt: we vinden alles prima,
maar we vinden wel dat het onderdeel van het cijfer anders moet, dus
kunt u ons even uitleggen hoe u dat gaat doen? Dat zal ik dan ook op
papier zetten. Maar ik vind dat iedere fractie dan voor zichzelf moet
spreken. Ik ben uiteraard ook zeer geïnteresseerd in de opvattingen van de
oppositie. Dat weten ze. Ik probeer daar ook altijd recht aan te doen. Maar
omdat dit een uitwerking van het regeerakkoord is, is het wel even
belangrijk om dat van iedere fractie te horen. Dan kan de heer Rog
volgens mij niet de woordvoerder zijn voor de anderen. Die moeten zelf
spreken. De heer Van Meenen is duidelijk, maar de andere twee zullen zich
dan ook moeten uitspreken. Wanneer ze dat doen, is aan hen. En dan
moeten we inderdaad zo snel mogelijk met de uitwerking beginnen en
zorgen dat de onduidelijkheid die er nu is, wordt weggenomen.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de klok. De Minister is aan het einde van zijn betoog
gekomen. Ik geef straks heel graag het woord aan mevrouw Van Engelshoven, maar niet dan nadat er nog twee interrupties zijn gepleegd, eerst
door de heer Futselaar en dan door de heer Van Meenen.
De heer Futselaar (SP):
Het wordt wat mij betreft nu vooral schimmig rond het proces. Er zijn een
aantal dingen gezegd door de Minister, zoals: ik zal in het bijzonder kijken
naar de regeringspartijen. Ik vind daar staatsrechtelijk een heleboel van,
maar laat ik me daar op dit moment niet mee bezig houden. Net leek de
Minister te suggereren: als u iets anders wilt, komt u maar met een motie
bij een VAO. Dat kan. De Minister kan ook gewoon zeggen: ik ga doen
waarvan ik denk dat er een meerderheid voor komt. Daarna suggereerde
hij: nou, als u wilt, kom ik wel weer met een brief. Ik neig daar heel erg
niet naar, omdat het proces al heel lang loopt. We kunnen brieven blijven
sturen, maar op een gegeven moment moet er een besluit worden
genomen. Het lijkt me dat dit besluit hier moet worden genomen, en ook
zo snel mogelijk. Kan de Minister dus hard zeggen: ik doe een toezegging
en dit of dat ga ik doen met betrekking tot de toets? Of kan hij zeggen: ik
ga het niet doen als u mij daar niet toe dwingt met een motie bij een VAO?
Dan weten we wat we verder moeten doen.
Minister Slob:
Ik heb aangegeven dat ik wel een brief wil sturen, zodat u op het moment
dat u een VAO houdt nog een keer de argumenten op papier heeft die ik
voor een deel hier mondeling heb genoemd, hoewel ik er misschien dan
nog wat verdere woorden over zal zeggen. Dat is een aanbod; als u dat
niet wilt, hoeft dat natuurlijk niet. Ten tweede luister ik naar alle fracties,
maar heb ik zelf te maken met het uitvoeren van een onderdeel van het
regeerakkoord. U weet dat de coalitiepartijen eigenaar zijn van het
regeerakkoord, dus de coalitiepartijen zullen zich er ook over moeten
uitspreken of zij vinden dat dit de weg is die gegaan moet worden. Dan
staan we gewoon voor onze brief. U vindt wellicht dat dit op onderdelen
anders moet. Ik heb aangegeven dat ik de weging over het cijfer in
principe wel kan volgen, maar dat wij er met elkaar voor hebben gekozen
om het wel zo te doen. Dan moet men zich gewoon uitspreken. Zo werkt
dat staatsrechtelijk ook. En het is dan misschien het meest makkelijk om
dat via een motie te doen, ja.
De heer Futselaar (SP):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

34

Dat zullen we dan doen. Afrondend: staatsrechtelijk bestaat er volgens mij
helemaal geen regeerakkoord, maar zouden aangenomen moties wel
uitgevoerd moeten worden. Maar goed, we vechten het wel uit in een
VAO.
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb er geen behoefte aan om terug te kijken op die 90 uur dat wij met
vier partijen hebben gezeten over die vier A4’tjes regeerakkoord. Dat was
overigens een prachtig proces. Ik weet wel heel helder wat we op dit punt
hebben afgesproken. Ik was er zelf bij en heb het zelf opgeschreven. Ik wil
dus eigenlijk een beetje wegblijven van dat beeld. Ik vind het ook niet
goed dat je hier zou zeggen: nou ja, ik vind het vooral interessant wat de
regeringspartijen zeggen. Volgens mij kan dat bijna niet de bedoeling van
de Minister zijn. Maar als we dan toch kijken naar wat de partijen van de
Minister gevraagd hebben, kom ik even terug op de vraag die nog niet
beantwoord is. We hebben in december dit algemeen overleg uitgesteld
om de Minister de gelegenheid te geven om opnieuw met de Vereniging
van Wiskundeleraren in gesprek te gaan, om te kijken hoe er toch zulke
verschillende opvattingen konden zijn over een en hetzelfde rapport, dat
ze beide gemaakt hebben. Dat is dat bekende rapport dat er nu al een jaar
ligt. Mijn vraag aan de Minister is dus: als hij dan al zo hecht aan wat de
coalitiepartijen zeggen, wat heeft hij dan met dat verzoek gedaan? Heeft
hij gesproken met de Vereniging van Wiskundeleraren? Wat heeft dat
opgeleverd? Hoe kan dat verschil blijkbaar tot op de dag van vandaag
bestaan? Is er een poging gewaagd om die verschillen te verkleinen in een
gesprek?
Minister Slob:
De Kamer heeft mij gevraagd om te reflecteren op de brief van de
Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren om hun alternatief op korte
termijn in te voeren. Er is door ons gesproken. In de afgelopen periode is
zelfs heel veel gesproken. Ik heb dat niet in persoon gedaan – dat is
ambtelijk gebeurd – maar dergelijke gesprekken worden natuurlijk ook
onder mijn verantwoordelijkheid gevoerd. Ik heb u nu aangegeven waar
de verschillen zaten met betrekking tot het plan en met betrekking tot de
voorstellen die wij gedaan hebben. Dat concentreert zich met name op het
punt van het cijfer, het zichtbare cijfer voor rekenen. Ik heb aangegeven
wat de argumenten zijn om het zo te doen. Nogmaals, omdat dit de
uitvoering van het regeerakkoord betreft, is het voor mij ook heel
belangrijk om goed te horen wat de dragende partijen van het regeerakkoord ervan vinden. Ik heb geconstateerd dat er in de eerste termijn nog
wel wat verschil was. Ik ga dat ook niet groter maken dan het is.
Misschien dat we er met elkaar op een goede manier uit kunnen komen.
Maar dan is het wel belangrijk om die andere kant nog even definitief te
horen. Dat kan in de tweede termijn of in een VAO.
De heer Van Meenen (D66):
Blijkbaar is er niet alleen een verschil van opvatting over de uitwerking
van het rapport, maar ook over de simpele vraag of er nu eigenlijk wel of
niet met elkaar gesproken is. De Minister zegt van wel. De Vereniging van
Wiskundeleraren zegt van niet. Ik zou dus graag van de Minister horen
wanneer er dan gesproken is, waarover en wat daarvan het resultaat was.
Ik ben geen Pieter Omtzigt, maar ik zou haast zeggen: een feitenrelaas zou
hier op zijn plaats zijn. Ik vind het echt zorgelijk dat er zo’n verschil van
opvatting bestaat over of je wel of niet met elkaar gesproken hebt.
Minister Slob:
Ik heb een complete lijst gezien met allerlei momenten waarop gesproken
is. Die liep door tot en met december 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

35

De heer Van Meenen (D66):
Dat klopt, maar dat was het moment dat we het AO gingen uitstellen.
Toen was de uitdrukkelijke vraag van de coalitiepartijen om dat gesprek te
gaan voeren. Mijn vraag is dus: is er na het uitstel nog gesproken, of niet?
Is dus de brief die de Minister gestuurd heeft het resultaat waarover ook
een gesprek met de Vereniging van Wiskundeleraren heeft plaatsgevonden, of niet?
Minister Slob:
Ik vind dit wel heel erg ver gaan, moet ik u zeggen, als het gaat om de
gesprekken en de contacten die wij hebben. Ik heb vanuit de procedurevergadering van de commissie voor OCW het verzoek gekregen om een
reactie te geven op de brief die de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren had gestuurd naar aanleiding van de brief die wij op 9 november
naar u stuurden. We hebben geprobeerd dat snel op een rijtje te zetten.
Ook de reflectie op de gesprekken die er zijn geweest over de uitvoering
van het plan – dat zijn verschillende gesprekken geweest, ook nog begin
december – is daarin verwerkt. Dat heb ik u doen toekomen. Ik denk dat
dat de basis is van het debat dat we nu met elkaar voeren. Uiteindelijk is
het aan ons, de politiek, om de definitieve keuzes te maken.
De heer Rog (CDA):
Ik had gehoopt dat we op dit punt in het debat zover waren dat we af
waren van de route die de Minister voor zich zag om de rekentoets om te
zetten in een schoolexamen. Dat zijn we niet. Dat leidt dan wel tot een
vervolgvraag, want in het regeerakkoord hebben we afgesproken dat het
alternatief, dat al een jaar op het bureau ligt, zou intreden in het
schooljaar 2019–2020. Dat zou het moment zijn. Ik vraag me dus af of we
dat gaan redden. Ik denk dat een ruime Kamermeerderheid er voorstander
van is dat we ons daarop richten of in ieder geval alles in het werk stellen
om dat te doen. Vervolgens zegt het regeerakkoord dat in de tussentijd,
totdat het alternatief er is, de rekentoets afgenomen blijft worden, ook in
het voortgezet onderwijs. Nu is mijn vraag aan de Minister de volgende.
We hebben er lang over gedaan voordat we dit debat over de alternatieven hielden, maar de vraag is of het in werking treedt. Wat gaat de
Minister doen als we dat alternatief niet hebben? Het schoolexamen gaat
er niet komen, daar ga ik maar eventjes van uit...
De voorzitter:
Uw vraag is helder.
De heer Rog (CDA):
De vraag is of de Minister door wil met de rekentoets als het alternatief
nog niet in werking treedt.
Minister Slob:
Als we keuzes maken en alles op alles zetten om te proberen september te
halen, zou het kunnen lukken als alles meezit. Als we de huidige situatie
van hoe er getoetst wordt laten zoals die is, zal de situatie van nu
inderdaad nog een jaar langer moeten worden gecontinueerd. Dat is ook
een kwestie van met elkaar keuzes maken: wat gaan we doen? Dit zijn de
verschillende mogelijkheden die er zijn. In het hele traject van veranderingen, waarin het inderdaad om wetteksten gaat, zal er een flinke spurt
moeten worden ingezet om ervoor te zorgen dat met ingang van het
nieuwe cursusjaar een nieuwe situatie kan intreden. Wij hebben u, maar
ook de overkant, zoals we dat noemen, nodig om dat te realiseren,
inclusief alle partijen eromheen die daaraan ook een bijdrage moeten
leveren.
De heer Rog (CDA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

36

Hier wreekt zich dus dat het allemaal erg lang geduurd heeft. We zitten nu
in een situatie dat de Minister de keuzes nog niet maakt en de Kamer dus
zal moeten aangeven welke keuzes moeten worden gemaakt. Dat is niet
alleen de keuze om het schoolexamen niet te introduceren, maar dus ook
de keuze om te stoppen met de bestaande rekentoets, die omstreden is en
waar geen draagvlak voor is omdat er gewoon niet snel genoeg is
gehandeld met dat alternatief, dat er al een jaar ligt. Ik vind dit heel
ingewikkeld worden. Maar goed, we zullen dat dus als Kamer moeten
doen.
De voorzitter:
Uw punt is duidelijk. De Minister tot slot.
Minister Slob:
Nog één opmerking: we hebben wel een keuze gemaakt. Die keuze is in
november naar u toe gekomen. Daarin staat wat wij willen. Daarover is
discussie ontstaan en de Kamer heeft uiteindelijk zelf gezegd weer een
nieuwe brief te willen, die we ook nog voor het kerstreces hebben
gestuurd. Voor dat oponthoud heeft u zelf gekozen. Dat geeft niet, want
het is uw goed recht om dergelijke nieuwe ophelderingen te vragen. Die
hebben er wel voor gezorgd dat we in de tijd inmiddels alweer twee
maanden verder zijn. Ik heb zelfs begrepen dat het eerst de bedoeling was
om het AO in februari te plannen. Ik ben heel blij dat dat gewoon nu
gebeurd is, want we zitten inderdaad in een heel krap tijdsbestek. Maar
het is heel duidelijk wat wij willen. Het is ook duidelijk dat een
meerderheid van de Kamer dat niet wil, of het in ieder geval op een
onderdeel niet wil, want laten we het niet groter maken dan het is. Het is
wel een onderdeel dat behoorlijk veel aandacht vraagt. We zullen
daarover inderdaad snel een uitspraak van de Kamer moeten hebben om
op dat punt verder te kunnen handelen. Dat is inderdaad aan u.
De voorzitter:
Dank. Dan geef ik nu het woord aan Minister van Engelshoven voor het
andere deel van de beantwoording.
Minister Van Engelshoven:
Voorzitter. Ik kan u zeggen dat dat relatief kort kan, want volgens mij
hebben we de hoofdmoot van de discussie van vandaag inmiddels wel
gehad. Het is toch goed om even heel helder te zijn over wat we in het
mbo gaan doen en de daarover gestelde vragen te beantwoorden.
Ik ben blij dat u allen uitspreekt dat u het rekenonderwijs ook in het
beroepsonderwijs van groot belang acht. Er zijn van uw kant tal van
voorbeelden genoemd. We kunnen allemaal bedenken waarom het in de
beroepspraktijk zo belangrijk is dat het rekenen op orde is. Daarnaast wijs
ik erop dat het voor het beroepsonderwijs breder is dan de specifieke
beroepspraktijk, dus de verpleegkundige, de bakker en de hovenier. Het
gaat ook om de deelname aan de samenleving. Het gaat ook om de
potentie om door te stromen naar het vervolgonderwijs. Daar heeft het
mbo een bredere opgave. Daarom is er het voorstel dat in het mbo alle
referentieniveaus gedekt moeten zijn. Ik kom daar dadelijk nog op terug.
Ik ben blij dat ik hier steun proef voor de gekozen lijn voor het mbo en
voor het uitstel van de eenjarige opleiding. Ik vind dat JOB en het mbo er
goed op hebben gewezen dat dit voor de eenjarige opleiding echt te snel
gaat, dus dat daar iets meer tijd voor gegeven moet worden. Ik wijs er wel
op dat het rekenonderwijs een doorlopende lijn moet zijn. Er moet
natuurlijk wel een goede aansluiting zijn tussen het voortgezet onderwijs
en het mbo. Het mbo heeft mij erop gewezen dat zij er belang aan hechten
om goed te weten waar de studenten die instromen, staan. Dat is voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

37

hen van belang om te voldoen aan hun onderhoudsplicht. Dat heeft ook
meegespeeld in onze afweging om nog een cijfer te hebben; laat ik dat er
ook over zeggen. Het is mij duidelijk geworden dat hierover verschillend
wordt gedacht, maar er zal ook goed moeten worden gekeken hoe we
ervoor zorgen dat de mbo-instellingen goed weten waar de studenten die
instromen, staan. Dat is voor hen van belang, ook om te voldoen aan hun
onderhoudsplicht.
Voorzitter. Door voor het mbo af te stappen van een centraal examen en
instellingsexamens mogelijk te maken, kan men het rekenonderwijs en de
examinering ervan beroepsgericht maken. Voor al die verschillende
beroepen kan het rekenonderwijs in de context van dat beroep worden
gezet. Je kunt het rekenexamen dan ook voor een deel onderdeel maken
van het praktijkexamen. Als je echt wilt dat mensen enthousiast worden
voor rekenen, komt dat heel mooi naar voren in zo’n praktijkexamen. Een
aantal van u vroeg wat ik doe met dyscalculie. Ook daar zijn er mogelijkheden om het heel specifiek zo in te richten dat er rekening kan worden
gehouden met studenten met verschillende behoeften.
Voor studenten voor wie het rekenen misschien wat minder relevant is
voor het beroep, benadruk ik de aspecten van burgerschap en van
doorstroming, waarvoor rekenen ook belangrijk is. Als je de referentieniveaus wilt afdekken, moet men goed gaan kijken waar men wat terugbrengt. Hoe dekken we het niveau 3F af in mbo-4? Welke elementen zien
we terug in burgerschapsvorming? Welke elementen zien we terug in de
beroepsgerichte vakken? We zijn goed in gesprek geweest met het mbo
over het afdekken van de referentieniveaus. Men blijft dat breed van
belang vinden.
Dan de vraag van de heer Futselaar, en ik geloof ook een aantal anderen,
of er wel voldoende rekendocenten zijn in het mbo. Dat is een terecht
punt. Doordat er in de afgelopen jaren lang discussie is geweest, is er
onzekerheid over hoe we verdergaan met het rekenonderwijs. Dat heeft er
ook toe geleid dat sommige scholen hun rekendocenten anders zijn gaan
inzetten, bijvoorbeeld voor het geven van beroepsgerichte lessen. Ook
hierom is het van belang dat er nu wel duidelijkheid komt over waar we
heengaan met het rekenonderwijs. We weten dat heel veel docenten
binnen het mbo een veel bredere basis hebben en veel breder inzetbaar
zijn. Dat zal ook betekenen dat je goed moet gaan kijken waar we de
rekendocenten gaan inzetten en waar we andere docenten goed gaan
ondersteunen met rekenonderwijs. We zetten gericht in op die ondersteuning. Er is dus ondersteuning voor de rekendocenten bij wie de
bekwaamheid goed onderhouden moet worden, maar ook voor de
docenten die meer zelf rekenonderwijs gaan geven. Dat ondersteunen we
via verschillende wegen, bijvoorbeeld via het raamwerk scholing en
nascholing rekendocent vo/mbo. We ondersteunen het bijvoorbeeld ook
via het lectoraat rekenen in het mbo. Daar komt belangrijke ondersteuning
vandaan. Ja, de zorg of er voldoende docenten zijn, is dus terecht. Maar
tegelijkertijd leidt deze inzet ertoe dat die opgave eigenlijk over een breed
aantal docenten wordt verdeeld die we dan wel op de goede manier
moeten gaan ondersteunen, ook met nascholing.
De heer Rog zei: het blijft toch een beetje onduidelijk hoe je dat beroepsgericht gaat vormgeven. Het antwoord daarop is eigenlijk dat ik het niet
meteen helemaal kan schetsen, omdat we dat juist bij de instellingen gaan
neerleggen. Zij krijgen de ruimte en de vrijheid om dat per beroep te gaan
bekijken. Er zijn natuurlijk heel veel mogelijkheden om dat te doen. Het is
goed dat scholen daar ook zelf naar kijken. En tegelijkertijd is het goed dat
men bijvoorbeeld via de lectoraten of steunpunten van elkaar leert, want

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

38

niet iedereen hoeft het wiel te gaan uitvinden. In de verschillende
beroepen zitten er natuurlijk grote parallellen.
De heer Rog vroeg ook: is het dan niet verstandig om ervoor te zorgen dat
men van elkaar leert en dat men die toetsen gaat delen? Ja, dat is
verstandig. Men kan dat bijvoorbeeld met elkaar delen via de voorgestelde toetsenbank of via het kennispunt. Daar heeft u volstrekt gelijk in.
Het is natuurlijk heel belangrijk dat men die expertise met elkaar blijft
delen.
De heer Rog vroeg verder nog hoe het zit met de aansluiting van mbo-4
op het hbo. Het is natuurlijk heel belangrijk dat die aansluiting er blijft.
Daarom is het heel belangrijk dat referentieniveau 3F gedekt wordt in
mbo-4. Dat moet leidend blijven, zodat de studenten ook daar weer de
overstap kunnen maken naar het hoger beroepsonderwijs met voldoende
rekenonderwijs. Anders hebben we daar weer een probleem met rekenen.
Het aantal vragen op het gebied van mbo was beperkt, maar tot slot was
er nog de vraag van de heer Bisschop waarom rekenen niet op hetzelfde
niveau als bijvoorbeeld Engels en Nederlands staat. Dan gaan we toch
ook even terugkijken naar de resultaten van de afgelopen jaren. De
resultaten voor rekenen in het mbo in de afgelopen jaren zijn lager dan
die voor Nederlands. Als je nu zou verplichten dat iedereen in het mbo
daar een 5 voor haalt, dan zou wel een groot percentage extra gaan
zakken. Dan moeten we ook zeggen dat we de dingen in de goede
volgorde moeten doen: eerst ervoor zorgen dat het beroepsgerichte
onderwijs qua rekenen goed vorm krijgt. Dan gaan we natuurlijk heel
goed monitoren wat dit voor de examencijfers betekent. Maar nu van die
4 een 5 maken zou echt een stap te snel zijn. Daarvoor moet het onderwijs
eerst vormgegeven worden zoals we het nu voorstellen en daar is even
tijd voor nodig.
Voorzitter, heel kort nog. Volgens mij heb ik hiermee de gestelde vragen
over het mbo beantwoord.
De voorzitter:
Dank. Mevrouw Westerveld heeft nog een vraag en de heer Bisschop ook.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik noemde in mijn bijdrage even dat uit de JOB-monitor blijkt dat een op
de vier mbo-studenten niet tevreden is met de kwaliteit van het rekenonderwijs. Ik zou de Minister willen vragen of er gerichte acties kunnen
komen om de studenttevredenheid omhoog te brengen, omdat studenten
een heel goede graadmeter zijn voor hoe het gaat met het onderwijs.
Minister Van Engelshoven:
Die JOB-monitor is voor ons een belangrijke bron van informatie. Ik hecht
ook zeer aan de gesprekken met JOB over hoe het gaat. Dus ja, de
informatie die we daaruit krijgen zal zeker ook belangrijke input zijn bij het
kijken of het goed gaat met het onderwijs. Nogmaals, we gaan het
rekenonderwijs in het mbo op een andere leest schoeien. Dat biedt echt
heel veel kansen. Maar mevrouw Westerveld heeft een terecht punt: de
studenten moeten daar goed bij betrokken worden.
De heer Bisschop (SGP):
Ik had nog een vraag over de rol van het Cito.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

39

Dat is eigenlijk een vraag aan Minister Slob, denk ik. Zijn er nog vragen
aan Minister van Engelshoven? Nee, dan beantwoordt de heer Slob
misschien nog even deze vraag.
Minister Slob:
Die vraag is inderdaad blijven liggen. Ik had hem net al even getraceerd
en bedacht: wacht even, die ben ik vergeten. Bij de inrichting van de
platformen en de samenwerking die er nodig is, wordt ook besproken wat
de plek van het Cito daarbij zou kunnen zijn. Dat is dus onderwerp van
gesprek op dit moment. Het Cito is wat dat betreft dus duidelijk wel in
beeld. We moeten kijken welke bijdrages we daarvan kunnen verwachten.
De heer Bisschop (SGP):
Ik vroeg daarnaar omdat in de brief – als ik het mij goed herinner, dus uit
mijn hoofd gezegd – vrij expliciet staat dat de rol van Cito afgelopen is na
21/22. Dan zijn de digitale toetsen niet meer beschikbaar.
Minister Slob:
Maar het gaat nu om de bijdrage die het Cito met zijn expertise nog zou
kunnen leveren als het gaat om de platformen en de ondersteuning die
aan scholen wordt gegeven. Daar wordt natuurlijk ook naar het CvTE
gekeken. Er is nog gesprek over het Cito en over zijn plek in de expertise
die het heeft. Kan het Cito die expertise ook de komende jaren
beschikbaar blijven stellen? De achterliggende gedachte van uw vraag
was volgens mij ook dat je dit niet zomaar overboord moet gooien, omdat
er best veel aan expertise zit.
De heer Bisschop (SGP):
Dus dat gebeurt ook na 21/22 als het nodig is. Oké.
Minister Slob:
Dat zou kunnen.
De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de eerste termijn van het
kabinet. We kunnen twee dingen doen. Voorzien was een halfuur schorsen
of een kwartier of nog korter, maar in elk geval schorsen en daarna door
met de tweede termijn. De inhoud gehoord hebbende, denk ik dat die
tweede termijn eigenlijk best kort kan. Dan zou het mijn voorkeur hebben
om nu gewoon door te gaan, want dan zijn we gewoon een stuk eerder
klaar dan beoogd, tenzij u zegt: nee, dat wil ik anders. Ik kijk ook even naar
beide bewindspersonen. Ja, zullen we doorgaan? Dan geef ik nu als eerste
het woord aan de heer Van Meenen.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. Ik dank de bewindspersonen voor hun beantwoording. Ik vind
het jammer dat het nog een week duurt voordat er helderheid komt, want
dat zal dan zijn bij een VAO dat ik bij dezen aanvraag. Ik vind het jammer
dat we niet tot elkaar zijn gekomen in het loslaten van de gedachte dat
Curriculum.nu ook maar op enigerlei wijze verbonden is met het voorstel
van de wiskundeleraren. Dat is niet zo. Het is jammer dat dit in ieder geval
voor de Minister toch in de weg blijft staan. Het is ook jammer dat we er
niet uit komen als het gaat om de toetsing, want het zou zo mooi zijn om
geïntegreerd te toetsen. Het is ook helder dat dat kan. Nu blijft de Minister
vooralsnog een richting kiezen die in mijn ogen naar een onheldere toets
gaat die op elke school weer anders wordt. Dit verdient allemaal geen
hoofdprijs en het is ook helemaal niet nodig. Dus, hoezeer ik dit ook
betreur, ik neem mij voor om samen met collega’s dusdanige voorstellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

40

te doen, dat wij nu wel gaan kiezen voor het zo snel mogelijk invoeren van
het alternatief dat al een jaar ligt te wachten. Dat gaan we volgende week
zien.
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
De heer Beertema.
De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Ik vond het interessant om bij deze coalitiediscussie aanwezig
te zijn. Ik bedank de bewindslieden voor de beantwoording. Nog even
aanhakend op het Bijbelse beeld van het volk Israël, dat door de woestijn
zwerft. Als dat gebeurd was onder leiding van vier personen, had het
minstens 80 jaar geduurd, denk ik. Mozes nam in ieder geval de regie.
Toen hij op de berg stond, zag hij het Beloofde Land, maar hij heeft het
niet gehaald. Ik geef Minister Slob dus mee: wees geen Mozes.
De voorzitter:
De heer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Voorzitter. Twee punten. Allereerst is er van mijn kant toch wel wat irritatie
over dat de Kamer zo langzamerhand verworden is tot een middel om
coalitieproblemen op te lossen. Dat zag je bij het uitstel van het debat in
december, toen er werd gezegd: we zijn er nog niet helemaal uit. Dat zie je
nu in dit debat waarin het eigenlijk meer gaat over de vraag waar de
verschillen tussen de coalitiepartijen zitten dan over de inhoud. Dat vind ik
jammer. Wij zijn niet uw mental coach, zou ik de coalitie willen meegeven.
Het tweede punt is...
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, heeft de heer Van Meenen een vraag.
De heer Van Meenen (D66):
We kennen de SP als een partij die zegt dat het fout of niet goed is. Daar is
dit dan ook weer een blijk van. Waar pleit de heer Futselaar nu eigenlijk
voor? Pleit hij ervoor dat wij voortaan gewoon met vier coalitiepartijen
alles dichttimmeren en dat we deze debatten helemaal niet meer nodig
hebben? Wat is zijn gedachte nu?
De voorzitter:
Uw vraag is helder.
De heer Van Meenen (D66):
Is het niet juist goed dat een debat als dit in de volle openbaarheid met
iedereen gevoerd wordt?
De heer Futselaar (SP):
Het is heel goed dat dit debat wordt gevoerd. Sterker nog, het was nog
beter geweest als dit debat in december zou zijn gevoerd. Het gaat mis op
het moment dat het debat wordt gevoerd met een regeerakkoord in de
hand en er een soort tekstexegese wordt toegepast, zo van: hier
bedoelden we dit mee en hier bedoelden we dat mee. Dan praat je
namelijk niet over wat er vanuit het belang van het onderwijs of van de
leerling wenselijk is; dan praat je over wat er vanuit de coalitiebelangen
wenselijk is. Dat vind ik verkeerd.
De heer Van Meenen (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

41

Ik word volgende week 63 jaar, maar ik hoop toch ooit nog mee te maken
dat de SP ook een regeerakkoord gaat sluiten. Dan zullen we zien hoe
helder de teksten daarin zijn.
De heer Futselaar (SP):
Ik hoop dat ook. Laat ik het zo zeggen: de kans dat wij weer een nieuwe
kans krijgen, lijkt wekelijks groter te worden.
Ik was bezig met die tekstexegese. Het is natuurlijk heel amusant om die
interpretatieverschillen te zien, want als de kerkgeschiedenis ons iets leert,
is het dat tekstexegese onherroepelijk leidt tot splitsing. Maar het zou toch
wel beter zijn als wij helderheid geven. Daarom is het goed dat er een
VAO wordt aangevraagd. Dan moet de Kamer die helderheid maar
gewoon geven.
De voorzitter:
De heer Rog.
De heer Rog (CDA):
Voorzitter. De «Fyra van het onderwijs», zo heeft de Minister het eerder
zelf genoemd. De Fyra rijdt hier gelukkig niet, en de rekentoets – de Fyra
van het onderwijs – zal afgeschaft worden. Ik ben er blij mee dat de Kamer
daar een uitspraak over zal doen. Ik ben ook blij dat er breed draagvlak is
voor integratie van rekenen in wiskunde. We zoeken naar een oplossing
waarmee recht wordt gedaan aan leerlingen, waarmee hun vaardigheden
op peil worden gebracht en worden onderhouden, en waarmee die
uiteindelijk ook getoetst worden in een examen en niet in een aparte,
omstreden toets. Ik ben daar dus tevreden over.
Voor mij is het onbevredigend dat het onduidelijk is wat er in de tussentijd
gebeurt. Blijven we nu alsnog opgescheept met die Fyra van het
onderwijs, totdat het alternatief daadwerkelijk geïmplementeerd is? We
zullen daar als Kamer dus een uitspraak over moeten doen. Hoewel ik,
anders dan de heer Van Meenen, helemaal niet hoop dat de SP meteen
meedoet aan regeerakkoorden, hoop ik wel dat we met elkaar zoeken naar
breed draagvlak in de Kamer, zodat het onderwijs eindelijk de helderheid
krijgt die het verdient.
De heer Futselaar (SP):
Het is goed te horen dat iedereen al positie kiest in aanloop naar de
onvermijdelijke machtsovername.
De voorzitter:
De heer Bruins.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik constateer dat er over het einddoel eigenlijk helemaal geen
verschil van mening is aan deze tafel. De vraag is dus: wat doen we in de
tussenfase, totdat integratie plaatsvindt? In de brief van 9 november
hebben de ministers ons een weg naar het Beloofde Land geschetst. Maar
je komt in dat Beloofde Land door eerst door de woestijn te gaan, en daar
heb je manna, iedere dag. Iedere dag! Het is belangrijk om niet meerdere
veranderingen snel op elkaar te hebben, want dat is slecht voor het
onderwijs. Scholen hebben wel wat meer te doen dan maar te springen
als de overheid zegt: spring! Uitvoerbaarheid en continuïteit zijn
belangrijk. Maak het onderwijs niet onnodig gek. Ik zie een Minister die
het belang van leraren en leerlingen vooropzet en het onderwijs niet wil
belasten met vermijdbare uitvoeringsperikelen. Dat is goed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

42

Met dat voor ogen zal ik eventuele moties in het VAO dat gaat komen,
toetsen. Dat VAO moet wel snel ingepland worden, want het onderwijs
moet snel helderheid hebben. Ik zou voor dat VAO nog wel een brief van
de ministers willen ontvangen met de verschillende varianten die zij hier
min of meer geschetst hebben, waarbij dan wel rekening wordt gehouden
met zo veel mogelijk integratie, uitvoerbaarheid en een haalbaar tijdpad.
Ik kan zonder zo’n brief namelijk niet makkelijk of eigenlijk helemaal niet
beoordelen of er een aantrekkelijk alternatief is. Mijn verzoek is dus: graag
dat VAO snel inplannen en een brief vooraf.
De voorzitter:
De heer Van Meenen heeft een vraag aan u.
De heer Van Meenen (D66):
Dat zijn er inmiddels bijna twee geworden, want ik heb eerlijk gezegd
geen behoefte aan die brief. Ik vind dat er nu lang genoeg gesproken is.
Alles is voor mij helder. Ik kan het ook niet tegenhouden, maar ik vind het
weer onnodige vertraging. Volgens mij is de Minister zeer uitvoerig
geweest in zijn toelichting. Ik ga er niet voor liggen, maar ik zie er totaal
het nut niet van in.
Mijn oorspronkelijke vraag ging over wat de heer Bruins aan het begin zei,
namelijk dat we zo snel mogelijk die weg op moeten gaan en dat we geen
onnodige obstakels moeten nemen en zijpaden moeten inslaan. Maar het
pad dat de Minister kiest, is: we weten met z’n allen dat we die kant op
gaan, maar we gaan voorlopig eerst maar eens die kant op. Dan gaan we
dus nu een aparte toets invoeren, terwijl we naar integratie willen en de
wiskundeleraren zeggen dat dat niet nodig is. Is de heer Bruins het met
mij eens dat dat nou juist niet de gewenste richting is?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Juist door naar die brief te vragen, vraag ik volgens mij naar de route
door die woestijn heen. Ik kies dus inderdaad niet onomwonden voor de
route van de heer Van Meenen. Ik kies ook niet onomwonden voor de
route van de Minister. Ik wil weten welke routes er zijn en ik wil op geen
enkele manier een extra hobbel of vertraging inbouwen. Het VAO moet zo
snel mogelijk ingepland worden en de brief mag geen vertraging geven
op weg daarnaartoe.
De heer Van Meenen (D66):
Is de heer Bruins het met mij eens dat de tussenoplossing die de Minister
kiest, veel meer vraagt van het onderwijs en van ons als wetgever dan de
directe invoering van het alternatief? Dat kan feitelijk zo beginnen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik wil in die brief juist een analyse op het gebied van de uitvoerbaarheid
en de haalbaarheid zien, zodat we weten met welke route we voorkomen
dat het onderwijs overbelast wordt. Het gaat hier om leraren en
leerlingen.
De voorzitter:
De heer Heerema.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Voorzitter. Het is goed om te zien dat we echt Kamerbreed nastreven dat
het rekenonderwijs in Nederland versterkt en verbeterd wordt. Over de
route daarnaartoe heeft de VVD in eerste termijn aangegeven dat zij
openstaat voor suggesties om het voorstel van de Minister beter te
kunnen maken. We hebben gevraagd in hoeverre integratie binnen
wiskunde kan plaatsvinden, zoals door de Nederlandse Vereniging van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

43

Wiskundeleraren wordt voorgesteld, en of dat haalbaar is voor 2019, 2020.
De Minister heeft volgens mij aangegeven dat dat haalbaar is, maar dat
we wel een heel kort tijdsbestek hebben. Ik ben daarom wel benieuwd
naar een eventueel kort briefje waarin die route wordt geschetst, zoals de
heer Bruins vraagt. Wat moet er de komende tijd gebeuren om het
alternatief van de Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren in
werking te laten treden, zodat we geen alternatief nodig hebben, zoals
door de Minister wordt voorgesteld? Dat is volgens mij een van de beste
compromissen die we hier kunnen bereiken. Als we dat haalbaar kunnen
maken, zijn we een stuk opgeschoten. Ik sta in ieder geval absoluut in de
houding om in het VAO dat is aangevraagd te kijken hoe we het voorstel
beter kunnen maken en hoe we ervoor kunnen zorgen dat het breed
gedragen wordt door de Kamer.
De voorzitter:
Mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Voorzitter, dank u wel. Als één ding hier duidelijk is, is het wel dat deze
discussie nog niet ten einde is, omdat een aantal coalitiepartijen in ieder
geval anders denken over de uitvoering van het regeerakkoord dan de
Minister. Het is ook wel duidelijk dat de coalitiepartijen er ook intern
anders over denken. Vooral D66 en het CDA komen met andere ideeën. De
ChristenUnie horen we eigenlijk zeggen: schets nou nog eens die routes
door de woestijn. En de VVD denkt er weer anders over. Dat zou in
principe helemaal geen probleem hoeven zijn; ware het niet dat deze
discussie al zolang speelt en dat we zitten met onzekerheid bij scholen,
leerlingen, ouders, leraren, en ook met investeringen die in de afgelopen
jaren in lesmateriaal en andere materialen zijn gedaan. Deze discussie
loopt al ontzettend lang. Dat zou een reden moeten zijn om er, hopelijk,
heel snel uit te komen. Wat GroenLinks betreft begint dat echt bij het
investeren in leraren. Ik zou heel graag zien dat wij ons als Kamer de
komende tijd eerst gaan inzetten voor goed onderwijs, en dat wij eerst
gaan nadenken over vragen als «hoe gaan we de lerarentekorten,
waaronder het bestaande tekort op wiskunde, oplossen?» en «hoe gaan
we inzetten op minder onbevoegde docenten?». Dat laatste is vooral in
het vmbo nog een groot probleem. Het gaat om goed onderwijs en laten
we vervolgens goed kijken naar de vraag hoe we dat ook kunnen gaan
toetsen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Dank aan de bewindslieden voor de beantwoording. Een en
ander is nog niet helemaal afgerond, maar we zijn toch weer een stapje
verder. Dank ook aan de collega’s voor hun Bijbelvastheid. De vergelijking
werd gemaakt met de reis door de woestijn en met Mozes. U moet het mij
maar niet kwalijk nemen, maar ik wil toch even constateren dat Mozes
heel vaak te maken had met een morrend volk. Verder wil ik die vergelijking maar niet doortrekken.
Voorzitter. De integratie van rekenen in wiskunde lijkt me zeker voor het
voortgezet onderwijs voor de hand liggend. Ik constateer dat er eigenlijk
een impasse is binnen de coalitie. De Minister zegt dat als je de wet moet
aanpassen – en dat moet, want de wet bepaalt dat het eindexamen een
rekentoets omvat – de termijn voor de invoering wel kort wordt en onder
druk komt te staan. Maar als we die brief van de Minister dan toch
tegemoet mogen zien – ik ondersteun dat verzoek van harte – zou de
Minister misschien ook kunnen overwegen dat het feit dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

44

eindexamen een rekentoets omvat, niet betekent dat het geen schoolexamen zou kunnen zijn. Dan laat je dat dus in de wettekst staan en geef
je daar in een AMvB een nadere uitwerking aan. Ik zou daar heel graag
een reflectie op willen hebben.
Een ander punt waarop ik nog eens een reflectie van de Minister zou
willen krijgen, is het volgende. Stel dat je het rekenonderwijs integreert in
wiskunde, wat voor de hand ligt, hoe waarborg je dan dat de doorlopende
lijn van het rekenen daadwerkelijk gedoceerd wordt en ook inhoud krijgt?
Voorzitter, als u het mij toestaat, trek ik even een parallel met burgerschapsvorming. Daarover zijn we het allemaal eens, maar we zijn al
decennia bezig om datgene wat in burgerschapsvorming aangeboden
moet worden een plek te geven in de verschillende vakken. Voor zo’n
traject wil ik niet gaan in elk geval.
De voorzitter:
Dank. Ik kijk naar de Minister.
Minister Slob:
Voorzitter. Ik zal proberen heel kort antwoord te geven; dat wordt op prijs
gesteld, heb ik begrepen. Ik denk dat het heel belangrijk is om hier ook
nog een keer klip-en-klaar uit te spreken dat we geen enkel verschil van
mening hebben over het einddoel. We hebben ook geen verschil van
mening over wat we maximaal kunnen doen in de fase voordat we bij het
einddoel zijn: integratie van het rekenonderwijs in wiskunde en in andere
vakken. Ik heb wel gewezen op een aantal vragen daaromheen, waar dan
wel al keuzes in gemaakt moeten worden. Dat hebben wij gedaan in onze
brief.
Ik ben zeker bereid om nog een korte brief te sturen. Ik zal zorgen dat die
er uiterlijk donderdag aan het eind van de middag is. Sorry, ik bedoel
vrijdag. Ik zie iemand naast mij al enorm schrikken. We schuiven dat één
dag door, maar ik probeer die brief waarin ik dat nog een keer op een rijtje
zal zetten, inclusief het tijdpad dat nodig is, nog eind deze week bij de
Kamer te krijgen. U moet er overigens wel rekening mee houden dat zelfs
als u allemaal heel enthousiast had gereageerd op de brief die wij
gestuurd hadden, we nog een heel krap tijdpad hadden gehad, want ook
dan hadden er wel een aantal zaken in beweging moeten worden
gebracht.
De heer Bisschop heeft een paar terechte vragen gesteld. Ik zal die ook
meenemen in de brief. Ik denk dat dat kortheidshalve wel zo makkelijk is.
Hij vroeg naar hoe het zit als je het in het schoolexamen doet, naar het
overeind houden van de wet, enzovoort, enzovoort. Dat zijn allemaal
vragen die, denk ik, ook om een antwoord vragen.
We zijn het dus over heel veel zaken eens. Het enige punt van discussie is
dat er vanuit de Kamer – en dat mag; daar doe ik ook helemaal niet
moeilijk over, mocht die indruk misschien gewekt zijn – verschil van
opvatting is over de vraag of je dat cijfer voor rekenen in de komende
periode nog even overeind moet houden. Ik zal aangeven waarom ik dat
wil. Ik heb dat in mijn woorden hierover net al gedaan. Ik zal dan ook zien
wat er vanuit de Kamer naar mij toe zal komen. Als dat het dan is, dan is
het inderdaad dat ook. Als het ook uitvoerbaar is, gaan we dan met elkaar
aan de slag om de komende tijd weer een stukje vertrouwen terug te
winnen in een veld dat met veel wantrouwen naar ons kijkt, gezien de hele
geschiedenis die we met elkaar hebben opgebouwd, wat onze positie
daarin ook is geweest. Die geschiedenis heeft immers wel een bepaalde
machteloosheid en wispelturigheid laten zien, waar we inderdaad een
keer volledig van af zullen moeten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

45

En dan is het beeld van Mozes eigenlijk best wel heel erg mooi. Hij heeft
uiteindelijk het Beloofde Land wel gezien. Hij mocht er alleen niet in. Dat
van dat morrende volk en alles klopt allemaal, maar het is prachtig om
idealen te hebben, waar je naar streeft en waar je naartoe wil. Ik hoop ook
echt dat we die met elkaar gaan bereiken. En om dan terug te komen op
die laatste route, die woestijn: ik heb er alle vertrouwen in, ook naar u
kijkend, dat we daar met elkaar wel doorheen gaan komen.
De voorzitter:
Ik kijk nog even naar Minister van Engelshoven, maar zij heeft geen
toevoegingen daaraan. Dan zijn we aan het einde van dit algemeen
overleg gekomen. Er is een VAO aangevraagd, met het verzoek om dat
snel in te plannen. De eerste spreker is de heer Van Meenen.
Sluiting 13.09 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 332, nr. 98

46