Gezond &
veilig werken
Sectorrapportage
Zorg en Welzijn
2010-2012

dát maakt zorg beter

Inhoud
Voorwoord
3		
			
Samenvatting
4
1.

2|

Inleiding

9

2. Algemeen beeld van de sector
2.1 Arbeidsrisico’s
2.2 Arbeidsuitval
2.3 Naleving arbozorgverplichtingen
2.4 Conclusie beeld van de sector Zorg en Welzijn

10
10
11
14
14

3. Klachten en ongevallen
3.1 Klachten
3.2 Ongevallen
3.3 Conclusie klachten en ongevallen

16
16
17
17

4. Resultaten van onze inspectieprojecten
4.1 Opzet inspectieprojecten en representativiteit
4.2 Uitvoering inspecties
4.3 Presentatie van de inspectieresultaten
4.4 Psychosociale arbeidsbelasting
4.5 Fysieke belasting
4.6 Biologische agentia
4.7 Bedrijfshulpverlening
4.8 Conclusie inspectieresultaten
		
5. Resultaten communicatie en samenwerking
5.1 Communicatie
5.2 Samenwerking sociale partners
5.3 Samenwerking rijksoverheidsdiensten
5.4 Conclusie

18
18
19
20
20
26
27		
28		
30		

6. Bestuurlijke reacties van sociale partners
6.1 Algemeen
6.2 Samenvatting reactie werknemersorganisaties
6.3 Samenvatting reacties werkgeversorganisaties
6.4 Nawoord Inspectie SZW

37
37
37
38
40

7. Conclusies

41

8. Het vervolg van de aanpak in de sector
8.1 Arbeidsrisico’s
8.2 Instrumenten
8.3 Conclusie vervolg van de aanpak

43
43
44
45

Bijlage 1 Bevindingen per segment

46

34
34
34
35
36

Voorwoord
De sector Zorg en Welzijn heeft voor de Inspectie SZW prioriteit. De zorgvraag en de zorgzwaarte nemen naar
verwachting toe. Daarom is het belangrijk dat medewerkers duurzaam en productief inzetbaar zijn op de
arbeidsmarkt. In de Arbowet staat waar instellingen zich aan moeten houden om de duurzame inzet van hun
werknemers te borgen. Het gaat hierbij om 1,35 miljoen mensen, die binnen de sector Zorg en Welzijn anderen
gezond maken én houden. Maar hoe veilig en gezond werken al die medewerkers zelf?
Het advies ‘Stelsel voor gezond en veilig werken’ uit 2012 van de Sociaal-Economische Raad (SER) omschrijft
preventie als een cruciale factor. Organisaties moeten voorkomen dat mensen door hun werk en/of
arbeidsomstandigheden gezondheidsschade oplopen, waardoor zij – al dan niet tijdelijk – uitvallen.
Onvoldoende preventie is uiteindelijk een kostbare zaak, voor zowel de betrokken partijen als de gehele
samenleving. De kosten van het arbeidsgerelateerde verzuim, inclusief begeleiding en vervanging, zijn in
Nederland aanzienlijk. Daarnaast komt een kwart van de totale instroom in de Wet werk en inkomen naar
arbeidsvermogen (WIA) uit de sector Zorg en Welzijn.
In de sector Zorg en Welzijn spelen meerdere arbeidsrisico’s. Daarvan zijn psychosociale arbeidsbelasting,
fysieke belasting en biologische agentia (bacteriën en virussen) de oorzaak van de meeste uitval. Bovendien
versterken deze risico’s elkaar, waardoor het belangrijk is om ze alledrie aan te pakken. Uit inspecties blijkt dat
organisaties in de sector vaak onvoldoende maatregelen treffen om hun medewerkers voor deze risico’s te
beschermen. Ook functioneert het arbozorgsysteem meestal niet goed. Vooral de elementen risicobeoordeling,
voorlichting, toezicht en evaluatie ontbreken.
De Inspectie SZW zet de komende jaren in op verbetering van de arbeidsomstandigheden in de sector Zorg en
Welzijn. Door inspecties en voorlichting, maar ook door samenwerking met andere organisaties die hun
expertise en bevoegdheden inbrengen. Als de Inspectie SZW overtredingen aantreft, zet zij handhaving in. Dit
doet zij vanaf 1 januari 2013 in overeenstemming met de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid
SZW-regelgeving.
De sector Zorg en Welzijn investeert in preventieve maatregelen om de arbeidsomstandigheden te versterken
en brancheorganisaties zijn actief in het ondersteunen van hun leden bij het aanpakken van de risico’s. De
Inspectie SZW ziet een verbetering in de aanpak van agressie, maar dat is niet voldoende. Met een gerichte
aanpak van de drie belangrijkste risico’s en een goed functionerend arbozorgsysteem is veel te winnen.
Een gezonde en veilige sector Zorg en Welzijn is van groot belang voor de toekomst van Nederland. Ik roep
werkgevers in de sector daarom op om invulling te geven aan het genoemde SER-advies en werk te maken van
het aanpakken van de belangrijkste arbeidsrisico’s.
In de sector Zorg en Welzijn staat het gezond maken én houden van mensen voorop. Daar moeten en kunnen
de eigen medewerkers meer profijt van hebben - in het belang van heel Nederland.
Mr. J.A. van den Bos
Inspecteur-generaal Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 3

Samenvatting
De Inspectie SZW rapporteert elke twee tot drie jaar
over de resultaten en inzichten in de sectoren
waarvoor een meerjarige aanpak geldt. Dit is de eerste
sectorrapportage voor de sector Zorg en Welzijn, over
de periode 2010 tot en met 2012.
De Inspectie SZW werkt risicogericht en zet haar
mensen en middelen in waar dat het meeste effect
heeft. Daartoe is, over de volle breedte van het
werkterrein van SZW, een analyse gemaakt van de
risico’s. Deze risicoanalyse vormt de basis van de
prioriteiten in het toezicht in het Meerjarenplan
2013-2014 en het daarvan afgeleide Jaarplan 2013.
Voor het terrein van arbeidsomstandigheden gaat de
Inspectie SZW uit van een aantal prioritaire sectoren.
In sectoren waar zich veel risico’s voordoen, hanteert
de Inspectie een zogenoemde brede aanpak, waarbij
zij naast inspecties ook andere interventies inzet. De
sector Zorg en Welzijn is één van deze sectoren.

De afgelopen jaren richtte de Inspectie SZW zich voor
de aanpak van deze risico’s op acht segmenten:
• verpleeg- en verzorgingshuiszorg, thuiszorg,
jeugdgezondheidszorg en kraamzorg (VVT)
• ziekenhuizen (ZKH)
• gehandicaptenzorg (GHZ)
• kinderopvang (KO)
• geestelijke gezondheidszorg (GGZ)
• welzijn en maatschappelijke dienstverlening
(WMD), met name opvanghuizen en
asielzoekerscentra
• jeugdzorg (JZ)
• ambulancediensten (AD)
Daarnaast heeft de Inspectie SZW de afgelopen jaren
aandacht besteed aan bedrijfshulpverlening. Dit deed
de Inspectie op basis van het actieplan
‘Brandveiligheid in Zorginstellingen’ van de
gezamenlijke inspectiediensten.
Het beeld van de sector Zorg en Welzijn

De sector Zorg en Welzijn kent een concentratie van
risico’s die de risicoanalyse omschrijft als ‘hoog’ en
‘midden’. Het ziekteverzuim en de instroom in de
WIA1 als gevolg van deze arbeidsrisico’s zijn hoger dan
gemiddeld in Nederland. Goede beheersing van de
arbeidsrisico’s is noodzakelijk om werknemers
duurzaam in te blijven zetten en om de sector Zorg en
Welzijn aantrekkelijk te houden als werkomgeving.

Ziekteverzuim
De gegevens van de Nederlandse Enquête
Arbeidsomstandigheden (NEA) laten zien dat het
gemiddelde verzuim in de sector in de periode 2005
tot en met 2011 met 5,2% hoger is dan het gemiddelde
verzuim in Nederland (4,3% in diezelfde periode). Ook
het percentage arbeidsgerelateerd verzuim is met 1,2%
hoger dan gemiddeld in Nederland (1,0%). Een kwart
van de totale instroom in de WIA in Nederland kwam
in 2010 uit de sector Zorg en Welzijn (ongeveer een
zesde van de beroepsbevolking werkt in de sector).

De belangrijkste arbeidsrisico’s zijn psychosociale
arbeidsbelasting (PSA), fysieke belasting en
biologische agentia (bacteriën en virussen).

Tabel I Percentage verzuimcijfers in de acht prioritaire segmenten van zorg en welzijn

VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

AD

Acht
segm.
Z&W

Totaal
Z&W

Totaal
NL

Totaal

5,8

4,7

5,9

4,3

5,8

5,8

5,5

6,3

5,3

5,2

4,3

Arbeidsgerelateerd

1,5

0,9

1,5

1,2

1,2

1,0

1,4

2,1

1,3

1,2

1,0

- Psychosociale arbeidsbelasting

0,6

0,4

0,8

0,4

0,8

0,9

0,8

0,5

0,6

0,6

0,5

- Fysieke belasting

0,6

0,3

0,4

0,3

0,2

0,1

0,4

0,8

0,4

0,4

0,3

Oorzaak:

Bron: NEA 2005-2011, eigen bewerking

1 Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
4|

Het arbeidsgerelateerde verzuim heeft vooral
psychosociale arbeidsbelasting en fysieke belasting
als oorzaken en verschilt per segment. Uit analyse in
de sector Zorg en Welzijn blijkt dat het
arbeidsgerelateerde verzuim voor de helft komt door
psychosociale arbeidsbelasting (0,6%) en voor een
derde door fysieke belasting (0,4%).
Het percentage ziekteverzuim in de prioritaire
segmenten daalde licht van 2005 tot en met 2009 en
steeg in 2010 en 2011, met verschillen per segment.2
De meest recente cijfers tonen een lichte daling van
het percentage verzuim in 2012 voor de segmenten
ziekenhuizen, verpleging, verzorging en thuiszorg,
gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg.
Oorzaak van deze daling is het relatief korte verzuim
(een à twee weken). Het verzuim langer dan één jaar
neemt al jaren met kleine stapjes toe. Volgens
onderzoeksbureau Vernet treft het langdurig verzuim
vooral oudere medewerkers. Met de toenemende
vergrijzing wordt dit een steeds groter probleem.
Ongevallen en klachten
Uit de analyse van NEA gegevens door TNO blijkt dat
het aantal ongevallen in de sector als geheel veel lager
is dan gemiddeld in Nederland. Echter, in de
geestelijke gezondheidszorg en de gehandicaptenzorg
is het aantal medewerkers dat een ongeval met letstel
oploopt twee keer zo hoog als gemiddeld in
Nederland. Oorzaak van de ongevallen volgens de
analyse van NEA-gegevens is vooral agressie.
Het aantal ongevallen en klachten, dat de Inspectie
SZW onderzocht in de sector Zorg en Welzijn is laag in
vergelijking tot het gemiddelde van Nederland. Bij
ongeveer één derde van de onderzochte ongevallen
en de helft van onderzochte klachten is sprake van
een overtreding van de Arbeidsomstandighedenwet.
Naast psychosociale arbeidsbelasting zijn de
inrichting van de arbeidsplaats (vallen), gevaarlijke
stoffen en onveilige machines de belangrijkste
oorzaken van de klachten en ongevallen die de
Inspectie heeft onderzocht.

preventiemedewerker en bedrijfshulpverleningsplan.
De Inspectie SZW ziet dat instellingen in de prioritaire
segmenten op zowel de drie belangrijkste risico’s als
bedrijfshulpverlening beleid voeren. Ook staan
dezelfde onderwerpen in verschillende arbocatalogi
van de prioritaire segmenten. Arbofunctionarissen
kennen, raadplegen en gebruiken deze arbocatalogi.
Zo zijn kennis en informatie beschikbaar binnen de
instellingen. Echter, de Inspectie SZW constateert ook
dat deze kennis en informatie onvoldoende
terechtkomen en leven bij bestuur, management en
medewerkers.
Resultaten van de inspecties
De Inspectie SZW voerde van 2010 tot en met 2012 zes
verschillende inspectieprojecten uit in de sector Zorg
en Welzijn. De resultaten, inclusief die per segment,
staan in factsheets die de Inspectie SZW na afloop van
de projecten beschikbaar stelde:
• Hollen & stilstaan bij werkdruk
• Aanpakken & voorkomen van agressie
• Flexibele & gezonde arbeidstijden
• Denken & doen aan infectiepreventie
• Checken brandveiligheid & oefenen
bedrijfshulpverlening
• Gezond & veilig werken in kleinschalige
zorginstellingen
De Inspectie SZW werkt naast risicogericht ook
selectief. Op basis van risicoanalyses en gegevens over
naleving selecteert de Inspectie binnen de gehele
sector allereerst een aantal prioritaire segmenten en
voert vervolgens binnen deze segmenten nadere
selecties uit. De resultaten zijn daardoor - met
uitzondering van de inspecties op
bedrijfshulpverlening - niet representatief voor de
gehele sector en segmenten. Wél geven de resultaten
een goede indicatie van de belangrijkste
overtredingen in de sector. In tabel II staan de
resultaten van de inspecties van de geïnspecteerde
instellingen binnen de verschillende segmenten.

Arbobeleid en arbocatalogi
Werkgevers en werknemers in de sector Zorg en
Welzijn investeren in de bescherming van
werknemers. De Inspectie SZW constateert dat in 80
tot 100% van de instellingen sprake is van elementen
als risico-inventarisatie en evaluatie, plan van aanpak,

2

Zie onderzoeksprogramma ‘Arbeidsmarkt en Zorg’ (van onder
andere VWS en sociale partners), zie www.azwinfo.nl. De gegevens
over ziekteverzuim in de zorgsegmenten komen van Vernet, die
van jeugdzorg, welzijn en maatschappelijke dienstverlening en
kinderopvang van de Verzuimspiegel.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 5

Tabel II Percentage instellingen met overtreding per risico per segment 3
VVT

ZKH

GHZ

Werkdruk

82%

86%

Agressie

34%

59%

Arbeidstijden

18%

Biologische agentia

49%

Bedrijfshulpverlening

45%

82%

70%

Psychosociale arbeidsbelasting 3 3
Psychosociale arbeidsbelasting is in de acht prioritaire segmenten het belangrijkste risico. Drie kwart
van de medewerkers heeft ermee te maken.
Psychosociale arbeidsbelasting veroorzaakt de helft
van het arbeidsgerelateerde verzuim. Uit de inspectieresultaten blijkt dat het percentage instellingen
met overtredingen op het vlak van werkdruk rond de
80% en voor agressie rond de 50% ligt. De hoeveelheid overtredingen op arbeidstijden is relatief laag.
Alleen bij ziekenhuizen constateerde de Inspectie
SZW relatief veel overtredingen van de
Arbeidstijdenwet.
Fysieke belasting
Drie kwart van de medewerkers in de verpleging,
verzorging en thuiszorg en de ambulancediensten en
de helft van de medewerkers in de
gehandicaptenzorg, ziekenhuizen en kinderopvang
hebben te maken met fysieke belasting. Het
percentage arbeidsgerelateerd verzuim door fysieke
belasting neemt vanaf 2009 toe voor zowel de gehele
sector als de prioritaire segmenten. Tegelijkertijd
blijkt uit inspecties dat bij de kleinschalige
zorginstellingen en bij drie kwart van de
kinderdagverblijven de inrichting van de
arbeidsplaats in orde is en de hulpmiddelen aanwezig
zijn. Het indicatieve onderzoek45 van TNO voor de
verpleging, verzorging en thuiszorg en ziekenhuizen
bevestigt dit beeld. Uit datzelfde onderzoek blijkt wel
dat 50% van de medewerkers organisatorische
maatregelen (zoals voorlichting, en onderhoud en
vernieuwing van hulpmiddelen) onvoldoende vindt.

6|

WMD

JZ

42%

70%

54%

AD4

86%

21%
14%

In de tabel zijn alleen de percentages opgenomen indien meer
dan 10 instellingen uit een bepaald segment in een project zijn
bezocht.
4 Bij de ambulancediensten (AD) waren in de periode 2010-2012
geen inspecties
5 TNO (2011). Stand der techniek fysieke belasting, belemmerende en
bevorderende factoren.

GGZ

17%

Fysieke belasting

3

KO

10%

4%

65%

31%
50%

25%

De oorzaak van de stijging van het verzuim door
fysieke belasting is onbekend. Om effectieve
maatregelen te kunnen nemen is meer onderzoek
nodig.
Biologische agentia
Driekwart van de medewerkers in de ziekenhuizen
komt in aanraking met biologische agentia.
Hetzelfde geldt voor de helft van de medewerkers in
zowel de geestelijke gezondheidszorg als welzijn en
maatschappelijke dienstverlening. Biologische
agentia veroorzaken 10% van de beroepsziekten. Het
percentage instellingen met overtredingen op dit
vlak loopt uiteen van 4% in de geestelijke
gezondheidszorg tot 65% bij de opvanghuizen en de
asielzoekerscentra (geïnspecteerd binnen het
segment welzijn en maatschappelijke
dienstverlening).
Bedrijfshulpverlening
In instellingen met minder zelfredzame cliënten
hebben medewerkers een belangrijke taak in de
bedrijfshulpverlening (BHV). Zij brengen bij
calamiteiten eerst de cliënt in veiligheid. Het risico
voor de werknemers is in de verpleging en verzorging
en de gehandicaptenzorg groot als de BHV
onvoldoende is. Het aantal instellingen dat
overtredingen heeft op BHV wisselt. Bij de
ziekenhuizen is 70% niet in orde. In de jeugdzorg en
verpleging, verzorging en thuiszorg is dit ongeveer
50%. Bij een kleine helft daarvan gaat het om ‘de
puntjes op de i’, terwijl de andere helft het BHV-plan
niet heeft aangepast aan de actuele situatie.
Verschillen tussen segmenten op basis van de
inspectieresultaten
De Inspectie SZW constateert dat er verschillen zijn in
de acht prioritaire segmenten. De verschillen zijn
niet representatief voor de segmenten als geheel,
maar hebben betrekking op de geselecteerde delen
en instellingen.

Kinderdagverblijven en instellingen en instellingen
in de geestelijke gezondheidszorg zijn vaker in orde
dan die in andere segmenten. In deze twee
segmenten is echter nog wel aandacht nodig voor
voorlichting en evaluatie van de maatregelen en het
beleid.
Het beeld bij zowel de ziekenhuizen als de verpleging,
verzorging en thuiszorg en de gehandicaptenzorg
wisselt per instelling en per risico. Bij de laatste twee
segmenten ontbreekt bij twee derde van de
instellingen het plan van aanpak voor werkdruk. De
helft van de instellingen heeft nog onvoldoende
maatregelen tegen fysieke belasting, biologische
agentia en bedrijfshulpverlening. Algemene
aandachtspunten zijn de voorlichting, implementatie
van de maatregelen, evaluatie van incidenten en
evaluatie van het arbobeleid. Maar er zijn ook
instellingen die één of meerdere risico’s nog
onvoldoende in kaart en/of daar onvoldoende
maatregelen tegen hebben. Uit de inspecties blijkt
dat binnen ziekenhuizen en thuiszorg toezicht op het
gebruik van de goede werkwijze een belangrijk
aandachtspunt is.
Ook in de jeugdzorg wisselt het beeld. Bij tweederde
van de instellingen ontbreekt het plan van aanpak
voor werkdruk. Voor de andere arbeidsrisico’s zijn
verbeteringen zichtbaar. Algemene aandachtspunten,
die uit de inspecties naar voren komen zijn een goede
risico-inventarisatie en een plan van aanpak, het
geven van voorlichting en het implementeren van de
maatregelen.
De opvanghuizen en asielzoekerscentra
(geïnspecteerd in het segment welzijn en
maatschappelijke dienstverlening) hebben in
verhouding tot andere segmenten de meeste
overtredingen. Deze betreffen het hele beleid, van
inventarisatie tot en met evaluatie.
Het arbozorgsysteem
De inspecteurs hebben vastgesteld dat instellingen
veel maatregelen goed zijn geïmplementeerd. Daar
waar de Inspectie SZW overtredingen heeft
geconstateerd, ontbraken vier belangrijke elementen
van het arbozorgsysteem. Hierbij gaat het om de
nadere inventarisatie van de risico’s, de voorlichting
en maatregelen voor de medewerkers, het toezicht op
de implementatie van de maatregelen en de evaluatie
van het effect van maatregelen en beleid. Voor
risicobeheersing is het nodig dat het arbozorgsysteem
goed functioneert, voldoende is geborgd en dat de

organisatie snel inspeelt op veranderende
omstandigheden.
Conclusie en signalen
De belangrijkste risico’s waardoor werknemers
uitvallen zijn psychosociale arbeidsbelasting, fysieke
belasting en in mindere mate biologische agentia.
Deze uitval kost de maatschappij veel geld.
De sector Zorg en Welzijn investeert veel in
maatregelen om de arbeidsomstandigheden te
verbeteren. Uit inspecties blijkt echter dat veel
instellingen nog onvoldoende maatregelen hebben
genomen om deze risico’s te beheersen. Instellingen
kiezen één speerpunt voor activiteiten. Die focus is
goed, maar dat neemt niet weg dat een aanpak van
alle drie de arbeidsrisico’s nodig is.
Aanpak van de risico’s is belangrijker dan ooit,
aangezien zorgvraag en zorgzwaarte de komende
jaren naar verwachting toenemen. De belangrijkste
verbeterpunten zijn:
• systematische aanpak van psychosociale
arbeidsbelasting in instellingen;
• onderzoek naar de oorzaken van fysieke
overbelasting;
• borgen van infectiepreventie voor medewerkers in
de reguliere protocollen en invoeren van veilige
naaldsystemen.
Daarnaast blijft het belangrijk om de
bedrijfshulpverlening af te stemmen op de actuele
situatie.
De aanpak van agressie in de sector Zorg en Welzijn is
verbeterd, maar dat is niet voldoende. Het
arbeidsgerelateerde verzuim door psychosociale
arbeidsbelasting neemt de laatste twee jaar toe en
wordt vooral veroorzaakt door werkdruk. Uit
inspecties blijkt dat er in de aanpak van psychosociale
arbeidsbelasting en in het bijzonder in de aanpak van
werkdruk nog veel ruimte voor verbetering is.
Bestuurders en management zijn verantwoordelijk
voor een goed functionerend arbozorgsysteem in de
instelling. Deze zorg ligt nu nog vooral bij de
arbodeskundigen. De Inspectie SZW ziet nog te vaak
dat instellingen wachten op haar aanwijzingen in
plaats van proactief verantwoordelijkheid te nemen.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 7

Met de bekende ‘plan-do-check-act’ kwaliteitscirkels
en de daaraan gerelateerde normen zoals OHSAS
1800156 kunnen organisaties het arbozorgsysteem
borgen. Daardoor kan de kwaliteit van de
arbeidsomstandigheden continu verbeteren. Ook is
intensieve voorlichting noodzakelijk om
medewerkers meer bewust te maken van de
arbeidsrisico’s. Hetzelfde geldt voor toezicht op het
daadwerkelijke gebruik van maatregelen.
Vervolg
De Inspectie SZW blijft de komende jaren intensief
toezien of instellingen voldoende doen om
overbelasting van hun medewerkers te voorkomen.
De focus ligt in 2013 en 2014 vooral op psychosociale
arbeidsbelasting. De Inspectie roep de werkgevers op
om - in samenhang met dit risico - ook intensief werk
te maken van de risico’s fysieke belasting en
biologische agentia. Inspecties op die risico’s zullen
vooral in 2014 en 2015 plaatsvinden.
Sinds 1 januari 2013 is de Wet aanscherping
handhaving en sanctiebeleid SZW- wetgeving
(WAHSS) van kracht. De Inspectie SZW gaat
instellingen die bij herhaling onvoldoende
maatregelen hebben, regelmatiger inspecteren en
hogere boetes opleggen. Instellingen die het goed
doen, kunnen rekenen op minder bezoek.
Tot slot blijft de Inspectie SZW ook investeren in
communicatie en samenwerking. De bestaande
communicatiemiddelen blijken vooral de
arbodeskundigen in de instellingen te bereiken. De
Inspectie SZW zal daarom de komende tijd de
communicatie meer richten op de besturen van de
instellingen. Binnen de samenwerking met sociale
partners en andere overheidsdiensten legt de
Inspectie de nadruk vooral op informatie-uitwisseling
en het afstemmen van activiteiten.

6 OHSAS staat voor Occupational Health and Safety Assessment
Series. De norm helpt organisaties om arbeidsrisico’s te
beheersen. Met het systeem legt een organisatie vast hoe ze
omgaat met de belangen rondom arbeidsomstandigheden en de
effecten daarvan op management, personeel en directe
omgeving.

6
8|

1 Inleiding
De Inspectie SZW werkt risicogericht en zet mensen
en middelen in waar dat het meeste effect heeft.
Daartoe heeft de Inspectie over de volle breedte van
het werkterrein van SZW een analyse gemaakt van de
risico’s. Deze risicoanalyse is de aanleiding voor de
prioriteiten in het toezicht in het Meerjarenplan
2013-2014 en het daarvan afgeleide Jaarplan 2013. Voor
het terrein van arbeidsomstandigheden de Inspectie
SZW een aantal prioritaire sectoren benoemd. In
sectoren met veel hoge risico’s en waar door meerdere
complexe oorzaken sprake is van onvoldoende
naleving van regels, hanteert de Inspectie een
zogenoemde brede aanpak, waarbij zij naast
inspecties ook andere interventies inzet. De sector
Zorg en Welzijn is één van deze sectoren.
De Inspectie SZW geeft binnen de sector Zorg en
Welzijn extra aandacht aan het verhogen van het
nalevingsniveau, zodat arbeidsuitval en ongevallen
verminderen. De Inspectie SZW inspecteren niet
alleen, maar benutten ook andere interventiemogelijkheden zoals communicatie en
samenwerking. Het doel van deze interventies is het
verbeteren van de arbeidsomstandigheden. In de
sectoraanpak vertaalt de Inspectie dit algemene doel
in drie subdoelen, die voortkomen uit onze analyses:
• Er komt beter inzicht in de oorzaken van de risico’s.
• Maatregelen voor risicobeheersing staan in de
arbocatalogi, en instellingen passen deze
maatregelen daadwerkelijk toe.
• Instellingen evalueren of de gekozen maatregelen
leiden tot risicobeheersing.
In deze eerste sectorrapportage voor Zorg en Welzijn
gaat de Inspectie SZW uitgebreid in op de
belangrijkste arbeidsrisico’s. Hierbij gaat het om
psychosociale arbeidsbelasting (PSA), fysieke
belasting en biologische agentia (bijvoorbeeld
bacteriën en virussen). Voor het aanpakken van deze
risico’s richt de Inspectie zich op acht prioritaire
segmenten (tabel 1).

Tabel 1 Segmenten Zorg en Welzijn
Prioritaire segmenten Zorg en Welzijn
Verpleeg- en verzorgingshuiszorg, thuiszorg, jeugdgezondheidszorg en kraamzorg (VVT)
Ziekenhuizen (ZKH)
Gehandicaptenzorg (GHZ)
Kinderopvang (KO)
Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)
Welzijn en maatschappelijke dienstverlening (WMD)
Jeugdzorg (JZ)
Ambulancediensten (AD)
Overige segmenten Zorg en Welzijn
Preventieve gezondheidszorg
Apotheken
Laboratoria en bloedbanken
Instituten en klinieken
Overig welzijnswerk
Medische praktijken
Overige welzijnszorg met huisvesting
Overige zorg en welzijn

Leeswijzer
Dit rapport schetst eerst een algemeen beeld van de
sector Zorg en Welzijn (hoofdstuk 2). Hiervoor
gebruikt de Inspectie interne en externe bronnen met
gegevens over arbeidsrisico’s, arbeidsuitval,
beroepsziekten, ongevallen en naleving van
arbozorgverplichtingen. Het beeld wordt daarna
aangevuld met resultaten van de activiteiten in de
periode 2010-2012. Deze bestaan uit onderzoek naar
klachten en ongevallen (hoofdstuk 3), inspecties
(hoofdstuk 4 per risico) en communicatie en
samenwerking met sociale partners en andere
overheidsdiensten (hoofdstuk 5). Tot slot volgt een
bundeling van de bestuurlijke reacties van sociale
partners (hoofdstuk 6), de conclusies (hoofdstuk 7) en
reflectie op het beeld en de resultaten binnen de
sector (hoofdstuk 8).
De inspectieresultaten zijn via twee invalshoeken
terug te vinden. In hoofdstuk 4 staan de resultaten per
risico, bijlage 1 omvat de weergave per segment.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 9

2

Algemeen beeld van de sector
Dit hoofdstuk schetst het algemene beeld van de
sector Zorg en Welzijn. Zowel de belangrijkste risico’s
(paragraaf 2.1), de gevolgen voor het verzuim en de
arbeidsmarktuitval (paragraaf 2.2) als de mate waarin
instellingen de verplichtingen voor arbozorg naleven
(paragraaf 2.3) komen aan bod.

2.1 Arbeidsrisico’s
Binnen de sector Zorg en Welzijn spelen veel grote
risico’s. Naleving van de regels vindt door meerdere
complexe oorzaken nog onvoldoende plaats. De
sector kent een concentratie risico’s die binnen de
inspectiebrede risicoanalyse wordt omschreven als
‘hoog’ en ‘midden’. De grootste arbeidsrisico’s7 waar
de Inspectie SZW activiteiten op richt, zijn
psychosociale arbeidsbelasting (PSA), fysieke
belasting en biologische agentia (bacteriën en
virussen). Daarnaast besteedde de Inspectie SZW de
afgelopen jaren aandacht aan bedrijfshulpverlening.
In het kader van het Actieprogramma Brandveiligheid
voerden de inspectiediensten samen inspecties uit.

Tabel 2 geeft een beeld van de blootstelling van
medewerkers aan de bovengenoemde risico’s in de
acht prioritaire segmenten. Blootstelling betekent
een risico voor werknemers, al heeft dat bij voldoende
maatregelen niet per se negatieve gevolgen. In de
zorg tillen medewerkers bijvoorbeeld geregeld meer
dan 25 kilogram. Bij goed gebruik van voldoende
hulpmiddelen blijft dat risico klein. De kleur rood is
niet direct alarmerend, maar geeft aanleiding tot
onderzoek en preventieve maatregelen. De gegevens
voor psychosociale arbeidsbelasting en fysieke
belasting komen voort uit de Nederlandse Enquête
Arbeidsomstandigheden (NEA) over 2005 tot en met
20118. De gegevens over biologische agentia en
bedrijfshulpverlening zijn van andere bronnen omdat
deze niet in de NEA staan. De gegevens over
biologische agentia komen uit de interventiestrategie
van Palmen en Auee9. De gegevens over de
bedrijfshulpverlening zijn tot slot een inschatting op
basis van de zelfredzaamheid van cliënten.

Definities:
• Psychosociale arbeidsbelasting (PSA): ‘de factoren
seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en
werkdruk in de arbeidssituatie die stress
teweegbrengen’. Stress wordt omschreven als: ‘een
toestand, die als negatief ervaren wordt en
lichamelijke, psychische of sociale gevolgen heeft’.
• Fysieke belasting (FB): ‘de door een werknemer in
verband met de arbeid in te nemen werkhouding,
uit te voeren bewegingen of uit te oefenen
krachten, onder meer bestaande uit het tillen,
neerzetten, duwen, trekken, dragen of op een
andere wijze verplaatsen of ondersteunen van één
of meer lasten’.
• Blootstelling aan biologische agentia (BA): ‘al dan
niet genetisch gemodificeerde micro-organismen,
celculturen en menselijke endoparasieten die een
infectie, allergie of toxiciteit kunnen veroorzaken’.
• De organisatie van de bedrijfshulpverlening (BHV):
‘het planmatig, snel en effectief beperken en
bestrijden van noodsituaties, calamiteiten en
dreigende gebeurtenissen, die tot letsel of dood van
de werkende mens kunnen leiden’.

7

10 |

In de Sectoraanpak Zorg en Welzijn 2011-2015 staan de grootste
arbeidsrisico’s, als selectie van een sectorspecifieke analyse van de
inspectiebrede risicoanalyse.

8 De Inspectie SZW heeft de gegevens van de Nederlandse Enquête
Arbeidsomstandigheden bewerkt voor de verschillende
segmenten in de sector Zorg en Welzijn.
9 Palmen en Auee (2011). Interventiestrategie Biologische Agentia
Gezondheidszorg en Diercontacten.

Tabel 2 Risicoanalyse zorg en welzijn
Risico’s in de subsectoren Zorg en Welzijn

Aantal werknemers10

Verpleging, verzorging en thuiszorg (VVT)

445.000

Ziekenhuizen (ZKH)

282.000

Gehandicaptenzorg (GHZ)

165.000

Kinderopvang (KO)11

105.000

Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

88.000

Welzijn en maatschappelijke dienstverlening (WMD)

69.000

Jeugdzorg (JZ)

34.000

Ambulancediensten (AD)

4.000

PSA

FB

BA

BHV

Blootstelling > 75%
Blootstelling 50-75%
Blootstelling 25-50%
Blootstelling < 25%

Bron: NEA 2005-2011, Paumen en Auee,(2011), Inspectie SZW, eigen bewerking

De sector Zorg en Welzijn omvat zo’n 16 duizend
instellingen en 1,35 miljoen werknemers. In de acht
prioritaire segmenten gaat het om 4 duizend
instellingen en bijna 1,2 miljoen medewerkers. Met
uitzondering van de kinderopvang staat meer dan drie
kwart van de werknemers in deze segmenten bloot
aan de grootste arbeidsrisico’s, psychosociale
arbeidsbelasting, fysieke belasting of biologische
agentia. Medewerkers in de sector Zorg en Welzijn
fungeren als bedrijfshulpverleners en zorgen ervoor
dat cliënten tijdig in veiligheid zijn. De afgelopen
jaren overleden cliënten als gevolg van een brand in

zorginstellingen en belandden medewerkers op de
spoedeisende hulp.

2.2		 Arbeidsuitval
In vergelijking met het gemiddelde in Nederland kent
de sector Zorg en Welzijn meer arbeidsgerelateerd
verzuim en een hogere WIA-instroom. In tabel 3 staan
de verzuimpercentages zoals deze zijn verzameld door
het ministerie van VWS en sociale partners in de
segmenten.12 De tabellen 3 en 4 zijn gebaseerd op een
eigen analyse van de NEA-gegevens.

Tabel 3 Verzuimcijfers in de acht prioritaire segmenten van zorg en welzijn
VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

AD13

Totaal
Z&W14

Totaal
NL

2008

6,31

4,53

5,71

5,50

5,09

4,90

6,00

4,50

5,45

4,10

2009

6,19

4,53

5,74

4,91

4,94

4,30

5,59

4,30

5,38

4,10

2010

6,00

4,48

5,66

5,20

4,95

5,76

5,44

4,80

5,25

4,20

2011

5,99

4,51

5,65

5,38

5,11

5,89

5,33

5,20

5,29

4,20

4,33

5,39

2012

4,91

Bron: Arbeidsmarktinformatie Zorg en Welzijn en Ambulances in-zicht, eigen bewerking.
10 Aantal werknemers uit: Arbeid in Zorg en Welzijn 2012,
integrerend jaarrapport
11 Inclusief peuterspeelzalen
12 Zie onderzoeksprogramma ‘Arbeidsmarkt en Zorg’ (van onder
andere VWS en sociale partners), zie www.azwinfo.nl. De
gegevens over ziekteverzuim in de zorgsegmenten komen van
Vernet, die van jeugdzorg, welzijn en maatschappelijke
dienstverlening en kinderopvang van de Verzuimspiegel.

13 Verzuimcijfers Ambulancediensten zijn gebaseerd op branchegegevens van AZN
14 Totaal Zorg en Welzijn is gebaseerd op AZWinfo exclusief
Ambulancediensten
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 11

De segmenten in de sector Zorg en Welzijn publiceren
al een aantal jaren de verzuimgegevens van hun
segment en analyseren deze. Daaruit blijkt dat het
verzuim is gedaald, maar in 2010 en 2011 weer
toeneemt, met verschillen per segment. De meest
recente cijfers tonen een lichte daling van het
percentage verzuim in 2012 voor de segmenten
ziekenhuizen, verpleging, verzorging en thuiszorg,
gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg.15
Deze daling komt door het relatief korte verzuim van
een à twee weken. Het verzuim langer dan één jaar
neemt al jaren met kleine stapjes toe. Volgens
onderzoeksbureau Vernet treft het langdurig verzuim
vooral oudere medewerkers. Vanwege de toenemende
vergrijzing wordt dit een steeds groter probleem.
Om de arbeidsgerelateerde oorzaken te achterhalen
heeft de Inspectie SZW een analyse uitgevoerd van de
NEA-gegevens. Volgens de NEA-gegevens ligt het
verzuim in de sector Zorg en Welzijn op 5,2%. Dat is
hoger dan het gemiddelde verzuim in Nederland
(4,3%). Het arbeidsgerelateerde verzuim is ook hoger:
1,2% in de sector Zorg en Welzijn en 1,0% gemiddeld
in Nederland. In de acht prioritaire segmenten liggen
deze verzuimcijfers op vergelijkbaar niveau: 5,3%
verzuim en 1,3% arbeidsgerelateerd verzuim.
Ongeveer de helft van het arbeidsgerelateerde verzuim
komt door PSA (met name door werkdruk), en nog
eens een derde door fysieke belasting. Van de totale

instroom in de WIA in Nederland kwam in 2010 een
kwart uit de sector Zorg en Welzijn. Sinds de invoering
van de WIA in 2006 steeg de totale instroom met 70%
tot bijna 38 duizend nieuwe uitkeringen in 2011. De
WIA-instroom vanuit deze sector is hoger dan op
grond van de personeelssamenstelling (aandeel
vrouwen, leeftijd werknemers) verwacht mag worden.
Trendanalyse
De verzuimgegevens op basis van de NEA (tabel 4)
geven een beeld van de hoogte en de aard van het
verzuim maar bieden geen inzicht in de ontwikkeling
ervan. Daarvoor maakt de Inspectie gebruik van de
trendgegevens op basis van de NEA. In grafiek 1 staan
de verzuimcijfers van de acht prioritaire segmenten,
Zorg en Welzijn totaal en Nederland totaal in de
periode van 2005 tot en met 2011.
Het verzuim in de prioritaire segmenten is ongeveer
gelijk aan het gemiddelde verzuim in de sector Zorg
en Welzijn, zo blijkt uit de NEA. Ook blijkt dat het
percentage ziekteverzuim in de prioritaire segmenten
daalde van 2005 tot en met 2009, maar in 2010 en 2011
weer toeneemt.

Tabel 4 Verzuimcijfers in de acht prioritaire segmenten van zorg en welzijn16
VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

AD17

Acht
segm.
Z&W

Totaal
Z&W

Totaal
NL

Totaal

5,8

4,7

5,9

4,3

5,8

5,8

5,5

6,3

5,3

5,2

4,3

Arbeidsgerelateerd

1,5

0,9

1,5

1,2

1,2

1,0

1,4

2,1

1,3

1,2

1,0

- Psychosociale arbeidsbelasting

0,6

0,4

0,8

0,4

0,8

0,9

0,8

0,5

0,6

0,6

0,5

- Fysieke belasting

0,6

0,3

0,4

0,3

0,2

0,1

0,4

0,8

0,4

0,4

0,3

Oorzaak:

Bron: NEA 2005-2011, eigen bewerking

15 Bron: Vernet
16 Het percentage is gebaseerd op wat de werknemers in de enquête
zelf hebben aangeven.
17 Het aantal respondenten van de ambulancediensten was te klein is
om harde uitspraken te kunnen doen.

12 |

Grafiek 1 Oorzaken ziekteverzuim

Verzuim (%)

Arbeidsgerelateerd verzuim (%)

7

1,6

6

1,4

5

1,2

4

1,0
0,8

3

0,6

2

Totaal NL

1

Zorg totaal

0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Zorg totaal

0,2

Prio

0,0

Verzuim (%) met oorzaak
psychosociale arbeidsbelasting

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Prio

Verzuim (%) met oorzaak fysieke belasting

0,8

0,6

0,7

0,5

0,6

0,4

0,5

0,3

0,4
0,3
0,2
0,1
0,0

Totaal NL

0,4

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Totaal NL

0,2

Totaal NL

Zorg totaal

0,1

Zorg totaal

Prio

0,0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

Prio

Bron: NEA 2005-2011, eigen bewerking

Het arbeidsgerelateerde verzuim in de prioritaire
segmenten is net iets hoger dan het gemiddelde in de
zorg, met fysieke belasting als oorzaak van dit kleine
verschil. Vanaf 2010 is er een toename van het
percentage verzuim, als gevolg van psychosociale
arbeidsbelasting en fysieke belasting.

ziekten. Het aandeel psychosociale arbeidsbelasting is
hoger dan gemiddeld in Nederland, het aandeel
fysieke belasting lager. Daarnaast vertegenwoordigt
het aandeel biologische agentia in de zorg twee derde
van alle beroepsziekten door biologische agentia in
Nederland.

Beroepsziekten
De belangrijkste oorzaken van beroepsziekten in de
sector Zorg en Welzijn zijn psychosociale
arbeidsbelasting (50%), fysieke belasting (30%) en
biologische agentia (10%). Dat blijkt uit gegevens uit
2010 van het Nederlands Centrum voor Beroeps-

Ongevallen
In opdracht van de Inspectie SZW maakte TNO een
analyse van de ongevalgegevens uit de NEA, over de
periode 2006 tot en met 2009 in de prioritaire
segmenten (tabel 5).

Tabel 5 Ongevallen
NEA 2006-2009

VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

Totaal
Z&W

Totaal
NL

Ongeval met letsel

7,1%

6,2%

14,6%

5,3%

14,1%

6,3%

7,7%

7,2%

7,0%

Ongeval met letsel en
verzuim

2,7%

2,0%

3,2%

1,9%

3,8%

1,7%

1,7%

2,4%

3,2%

Agressie

23,1%

15,7%

60,8%

2,9%

72,2%

36,0%

59,8%

32,6%

10,0%

Snijden/stoten

10,1%

17,9%

3,3%

4,1%

0%

3,9%

0%

9,8%

19,0%

Uitglijden/struikelen

9,7%

9,5%

6,0%

18,8%

0%

8,9%

0%

8,0%

8,0%

Belangrijkste oorzaken

Bron: NEA 2006-2009, eigen bewerking
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 13

Tabel 6 Naleving elementen arbobeleid
Naleving van elementen
arbobeleid 2006-2011
(in percentages %)

VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

AD

Acht
segm.
Z&W

Overige
segm.
Z&W

Totaal
Z&W

Totaal
NL

Heeft een RI&E

71

90

100

67

100

87

78

100

72

45

51

46

RI&E getoetst

89

77

97

76

75

93

75

100

81

58

76

70

Plan van Aanpak

62

77

92

56

96

63

63

100

62

40

45

39

Arbeidsongevallenregistratie

63

89

90

44

96

71

59

100

56

23

31

24

Contract met Arbodienst

74

91

97

84

88

92

81

100

83

81

81

76

Heeft ziekteverzuimbeleid

90

100

100

93

100

100

94

100

93

83

86

74

Bedrijfshulpverlening (BHV)

83

93

100

90

100

100

75

100

88

63

69

65

Preventiemedewerker

68

85

81

56

100

71

75

100

64

48

52

47

Bron: Arbo in bedrijf 2006-2011

Uit de gegevens blijkt dat het aantal ongevallen met
letsel én verzuim in de zorg lager is dan gemiddeld in
Nederland. Het aantal ongevallen met letsel is vrijwel
gelijk aan het landelijke gemiddelde. In de geestelijke
gezondheidzorg en de gehandicaptenzorg is het
aantal ongevallen met letsel twee keer zo hoog.
Agressie, snijden/stoten en uitglijden/struikelen zijn
binnen de sector Zorg en Welzijn de belangrijkste
oorzaken van ongevallen. In de kinderopvang is ook
beknelling een belangrijke oorzaak (12,7%).
Uit een regressieanalyse18 van de NEA-gegevens door
TNO blijkt dat agressie leidt tot meer burnoutklachten, meer verzuim, een hogere
verloopintentie en een lagere inzetbaarheid. Als er
sprake is van interne agressie of intimidatie is
bovendien de kans op psychosociale belasting groter.
Omgekeerd geldt dat met psychosociale
arbeidsbelasting - vooral hoge taakeisen, werkdruk en
emotionele belasting - het risico op agressie
toeneemt.

2.3 Naleving arbozorgverplichtingen
Met de monitor ‘Arbo in bedrijf’ onderzoekt de
Inspectie SZW de naleving van de wettelijke
verplichtingen van de Arbowet. Daaruit blijkt dat de
sector Zorg en Welzijn gemiddeld beter aan de eisen
voldoet dan alle sectoren in Nederland dat gemiddeld
doen.

Het valt op dat de acht prioritaire segmenten de
elementen beter naleven dan de overige segmenten
van de gezondheidszorg (tabel 6). Instellingen nemen
de verplichte elementen van de Arbowet dus serieus
en hebben een goede basis voor het inrichten van het
arbozorgsysteem.
Naleving maatregelen fysieke belasting
In opdracht van het ministerie van SZW voerde TNO in
2011 een onderzoek19 uit. Het onderzoek is gezien het
kleine aantal respondenten niet representatief.
Hieruit blijkt dat meer dan 80% van de werkgevers en
werknemers, die in dit onderzoek zijn bevraagd, vindt
dat ze voldoende hulpmiddelen hebben voor
ondersteuning bij fysieke belasting. Zij vinden de
extra tijd die nodig is om met de hulpmiddelen te
werken een belemmerende factor voor het gebruik
ervan. Van de bevraagde medewerkers geeft 50% aan
dat de voorlichting beter kan.

2.4 Conclusie beeld van de sector Zorg
en Welzijn
Psychosociale arbeidsbelasting is in de sector Zorg en
Welzijn het belangrijkste risico. Driekwart van de
medewerkers in de prioritaire segmenten, behalve in
de kinderopvang, staat eraan bloot. De helft van het
arbeidsgerelateerde verzuim en de beroepsziekten
heeft psychosociale arbeidsbelasting als oorzaak en
wordt met name veroorzaakt door werkdruk. Op basis
van de gegevensanalyse uit de NEA concludeert de
Inspectie SZW dat agressie de belangrijkste oorzaak is
van ongevallen in de sector Zorg en Welzijn. Hoewel
het aantal ongevallen lager is dan gemiddeld in
19

18

14 |

TNO (2012). Agressie op het werk.

TNO (2011). Stand der techniek fysieke belasting, belemmerende en
bevorderende factoren.

Nederland, is in de geestelijke gezondheidszorg en de
gehandicaptenzorg het aantal medewerkers dat een
ongeval met letstel oploopt twee keer zo hoog als in
Nederland.
Driekwart van de medewerkers in de verpleging,
verzorging en thuiszorg en de ambulancediensten
heeft te maken met fysieke belasting. Dit geldt ook
voor de helft van de medewerkers in de
gehandicaptenzorg, de kinderopvang en de
ziekenhuizen. Samen zorgt dit voor ongeveer 30% van
de arbeidsgerelateerde uitval. In het indicatieve
onderzoek van TNO geven de bevraagde werkgevers
en werknemers aan dat de hulpmiddelen aanwezig
zijn, maar dat het gebruik daarvan afhangt van de
voorlichting en de tijd die het kost om de
hulpmiddelen te gebruiken.

In de sector Zorg en Welzijn veroorzaken biologische
agentia 10% van de beroepsziekten. Met name
medewerkers in ziekenhuizen en ambulancediensten
hebben kans op besmetting. In de meerjarenanalyse
van de Inspectie SZW is dit één van de hoge risico’s.
Daarnaast stelt de Inspectie SZW vast dat de sector
Zorg en Welzijn goed scoort ten opzichte van de rest
van Nederland als het gaat om de naleving van de
elementen van arbozorg zoals de wet die omschrijft.
De acht prioritaire segmenten scoren op deze
elementen elk nog beter dan de sector Zorg en Welzijn
in totaal.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 15

3

Klachten en ongevallen
Een werkgever is verplicht ongevallen met
ziekenhuisopname en/of blijvend letsel te melden bij
de Inspectie SZW. Dit hoofdstuk beschrijft de aard van
de ongevallen en klachten, die de Inspectie SZW
onderzocht in de periode 2010-2012 in de sector Zorg
en Welzijn. De Inspectie SZW onderzoekt deze
ongevallen, wat ook gebeurt bij klachten van
medewerkers of vakbonden. Dit hoofdstuk beschrijft
de aard van de ongevallen en klachten, die de
Inspectie onderzocht in de periode 2010-2012 in de
sector Zorg en Welzijn. In hoofdstuk 4 staan de
resultaten van de inspectieprojecten - het
zogenaamde actieve werk.

3.1 Klachten
In de periode januari 2010 tot en met december 2012
kwamen vanuit de sector Zorg en Welzijn in totaal 125
klachten binnen bij de Inspectie SZW. Daarvan
onderzocht de Inspectie er 117 in de periode januari
2010 tot en met december 2012. Bij 8 klachten is in
overleg met de klager besloten om geen onderzoek
uit te voeren. Bij 54 van de onderzochte instellingen
zijn overtredingen geconstateerd. Bij de overige
instellingen had de werkgever al maatregelen
getroffen of had een andere toezichthouder de
werkzaam-heden al stilgelegd.

Tabel 7 Overzicht klachten, gemeld bij de Inspectie SZW
Jaar

2010

2011

2012

2010-2012

Aantal gemelde klachten

46

47

32

125

Aantal onderzochte klachten

46

43

28

117

Aantal instellingen met overtreding

16

24

14

54

Psychosociale arbeidsbelasting

3

5

7

15

Gevaarlijke stoffen

6

6

2

14

Fysieke belasting

1

3

2

6

Arbobeleid en RI&E

3

2

0

5

Arbeidsmiddelen

1

3

1

5

Inrichting arbeidsplaats

1

3

1

4

Arbeidstijden

1

1

2

4

Bedrijfshulpverlening

0

1

0

1

Belangrijkste overtreding

16 |

3.2 Ongevallen
De Inspectie SZW ontving van januari 2010 tot en met
december 2012 vanuit de sector Zorg en Welzijn in
totaal 160 meldingen van ongevallen. Daarvan
onderzocht de Inspectie SZW 158 ongevallen. Als
gevolg van deze ongevallen moesten 109 slachtoffers
naar het ziekenhuis en liepen 55 slachtoffers blijvend
letsel op. Twee ongevallen bleken niet
meldingsplichtig en onderzocht de Inspectie daarom
niet.
De Inspectie SZW constateerde bij 55 instellingen een
overtreding. De belangrijkste overtredingen waren
een onveilige inrichting van de arbeidsplaats,
onveilige machines en agressie. Bij de overige
ongevallen is het ongeval aan te merken als een
ongelukkige samenloop van omstandigheden, die de
werkgever niet had kunnen voorkomen. Tijdens het
onderzoek kon de Inspectie geen verband vaststellen
tussen de oorzaak van het ongeval en een overtreding
van de Arbeidsomstandighedenwet.
Het onderzoek bevestigt dan ook het beeld dat de
sector Zorg en Welzijn relatief weinig ongevallen
kent. De Inspectie SZW onderzoekt jaarlijks zo’n 2
duizend ongevallen op 7 miljoen werknemers. Het

aantal ongevallen dat de Inspectie SZW in de sector
Zorg en Welzijn onderzoekt is veel lager dan
gemiddeld (circa 50 op 1,35 miljoen werknemers). De
Inspectie SZW vermoedt wel dat er meer ongevallen
met agressie én blijvend letsel plaatsvinden, al is op
het moment van het ongeval meestal nog niet vast te
stellen of er sprake is van blijvend (psychisch) letsel.

3.3 Conclusie klachten en ongevallen
De Inspectie SZW onderzoekt jaarlijks zo’n 40 tot 50
klachten en 50 tot 60 ongevallen in de sector Zorg en
Welzijn. Dat is erg weinig in vergelijking tot het grote
aantal werknemers in de sector en het gemiddelde
aantal klachten en ongevallen in Nederland.
Bij ongeveer de helft van de klachten is een
overtreding geconstateerd. De meest voorkomende
waren de risico’s gevaarlijke stoffen, psychosociale
arbeidsbelasting en fysieke belasting. Voor wat betreft
de ongevallen ging het bij ruim éénderde om een
overtreding. In de meeste gevallen was sprake van
onveilige machines, onveilige inrichting van de
arbeidsplaats (met vallen of struikelen als gevolg) en
agressie.

Tabel 8 Overzicht ongevallen, gemeld bij Inspectie SZW
Jaar

2010

2011

2012

2010-2012

Aantal gemelde ongevallen

61

50

49

160

Aantal onderzochte ongevallen

60

49

49

158

Blijvend letsel

23

17

15

55

Ziekenhuisopname

41

36

32

109

Aantal instellingen met overtreding

26

21

15

62

Inrichting arbeidsplaats

7

7

7

21

Arbeidsmiddelen

7

7

4

18

Agressie en geweld

7

3

4

14

Gevaarlijke stoffen

2

3

0

5

Arbobeleid en RI&E

2

0

0

2

Fysieke belasting

0

1

0

1

Elektriciteit

1

0

0

1

Belangrijkste overtreding

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 17

4 Resultaten van onze inspectieprojecten
De Inspectie SZW voerde van 2010 tot en met 2012 zes
verschillende inspectieprojecten uit in de sector Zorg
en Welzijn. Een overzicht daarvan staat in tabel 9.
In paragraaf 4.1 staan de gegevens van de
verschillende projecten met betrekking tot de
looptijd, doelgroepen en selectie van instellingen.
Paragraaf 4.2 beschrijft hoe een inspectie verloopt. De
paragrafen 4.3 tot en met 4.7 geven een korte schets
van de resultaten en bevindingen per risico. In
paragraaf 4.8 staan de belangrijkste conclusies en
bevindingen uit de inspectieprojecten met betrekking
tot de risico’s, het arbozorg-systeem en de segmenten.
In bijlage 1 staan de bevindingen van de inspecties per
segment.

4.1 Opzet inspectieprojecten en 		
representativiteit
De Inspectie SZW werkt risicogericht en selectief. Op
basis van risicoanalyses en gegevens over naleving
selecteert de Inspectie binnen de gehele sector een
aantal prioritaire segmenten. Vervolgens voert zij
binnen de prioritaire segmenten nadere selecties uit.

De resultaten van de inspectieprojecten zijn daarom
- met uitzondering van de inspecties op
bedrijfshulpverlening - niet representatief voor de
sector als geheel en de segmenten. Wél geven de
resultaten een goede indicatie van de belangrijkste
overtredingen in de gehele sector en de segmenten.
In het kader van het project ‘PSA 2012’ bezocht de
Inspectie SZW instellingen binnen de verpleging,
verzorging en thuiszorg, gehandicaptenzorg en
jeugdzorg. Instellingen uit de sectoren verpleging,
verzorging en thuiszorg en jeugdzorg, waar eerder
overtredingen zijn geconstateerd op agressie, heeft de
Inspectie opnieuw bezocht. Binnen dit project vielen
ook instellingen opgenomen waar incidenten zijn
gemeld of waarover de Inspectie klachten of signalen
heeft gekregen. De resultaten van deze locaties staan
apart in de grafieken als ‘incidenten en signalen’.
Vanuit het project ‘Kleinschalige zorgvoorzieningen
2011-2012’ is geïnspecteerd op fysieke belasting,
agressie, biologische agentia, bedrijfshulpverlening
en veiligheid en is de naleving in kaart gebracht bij
zorgboerderijen en andere woon- en

Tabel 9 Inspectieprojecten

18 |

Projecten

Looptijd

Onderwerpen

VVT

ZKH

GHZ

PSA

April 2012 Oktober 2012

Werkdruk
Arbeidstijden
Agressie

X

X

Kleinschalige
zorgvoorzieningen

Maart 2011 Februari 2012

Agressie
Fysieke belasting
Biologische agentia
Bedrijfshulpverlening

X

X

Brandveiligheid in
zorginstellingen

Oktober 2010Maart 2011

Bedrijfshulpverlening

X

Agressie en
biologische agentia

April 2010 December 2011

Agressie
Biologische agentia

X

Arbeids- en
rusttijden
arts-assistenten

Januari 2010 –
Maart 2011

Arbeidstijden

Kinderopvang

Oktober 2010September 2011

Fysieke belasting
Biologische agentia
Bedrijfshulpverlening

KO

GGZ

WMD

JZ
X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

AD

zorgvoorzieningen, waar een klein aantal cliënten
verblijft. De Inspectie SZW bezocht vooral
instellingen waar ze nog niet eerder was geweest.
Samen met de Inspectie voor de Gezondheidszorg
(IGZ) en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)
onderzocht de Inspectie SZW de brandveiligheid in
zorginstellingen. De Inspectie inspecteerde op het
onderdeel bedrijfshulpverlening in de verpleging,
verzorging en thuiszorg, de jeugdzorg en de
ziekenhuizen. De ILT zorgde voor een representatieve
steekproef van zorginstellingen. Op segmentniveau
zijn de bevindingen niet meer representatief.
In het project ‘Agressie en biologische agentia
2010-2011’ richtte de Inspectie SZW zich op
doelgroepen met een verhoogd risico. Het gaat hier
om de geestelijke gezondheidszorg, jeugdzorg,
verpleging, verzorging en thuiszorg, welzijn en
maatschappelijke dienstverlening en
huisartsenposten. In de selectie staan instellingen
met meldingen over agressie-incidenten of
soortgelijke signalen.
Het project ‘Arbeids- en rusttijden arts-assistenten
2010-2011’ betrof ziekenhuizen. Hierbij ging het om
alle ziekenhuizen die in het project ‘Arts-assistenten
2007-2008’ ook overtredingen begingen en waar het
risico groot was dat de overtredingen nog niet
blijvend waren opgelost. Daarnaast selecteerde de
Inspectie een aantal ziekenhuizen die in 2007-2008
niet zijn bezocht.
Voor het project ‘Kinderopvang 2010’ vulde de
Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) een korte
monitorlijst in. Hiermee beantwoordden inspecteurs
van de GGD tijdens hun reguliere inspecties vragen
over de arbeidsomstandigheden in de sector. De
Inspectie SZW inspecteerde op basis hiervan tien
instellingen waarvan de GGD aangaf dat de
ergonomische inrichting niet in orde was.

Een beschrijving van de resultaten van deze
inspectieprojecten - inclusief de resultaten per
segment - staan in de factsheets die na afloop van de
projecten zijn opgesteld (tabel 10). Deze factsheets
staan op: www.inspectieszw.nl/zorg. Is er binnen een
project in een bepaald segment sprake van voldoende
inspecties, dan gebruikt de Inspectie hiervoor een
apart inlegvel.

4.2 Uitvoering inspecties
De inspecties zijn branchebreed aangekondigd: alle
instellingen en ondernemingsraden uit de
geselecteerde segmenten zijn per brief geïnformeerd
over een mogelijke inspectie. De brief bevat
informatie over de inspectieonderwerpen en wat de
Inspectie SZW van instellingen op grond van de wet
verwacht.
De inspecteur neemt contact op met de instelling om
een afspraak te maken en vraagt de benodigde
gegevens op. In het eerste gesprek, met het bestuur of
een vertegenwoordiger daarvan, beoordeelt de
inspecteur de aanpak van de arbeidsrisico’s in de
instelling (systeeminspectie). Met de
ondernemingsraad bespreekt de inspecteur dezelfde
onderwerpen en vraagt naar mogelijke knelpunten.
Op dat moment stelt de inspecteur de uiteindelijke
selectie voor locatiebezoeken vast. Daarna volgen
korte rondgangen op verschillende locaties. Dit is
inclusief gesprekken met werknemers en, voor zover
nodig, apart met het management. Tijdens deze
rondgang controleert de inspecteur of de benodigde
maatregelen zijn geïmplementeerd
(werkplekinspectie). De inspecteur bespreekt de
bevindingen met het bestuur of een
vertegenwoordiger in het bijzijn van een lid van de
ondernemingsraad. De hoofdvestiging ontvangt de
resultaten per brief, de ondernemingsraad krijgt een
afschrift.

Tabel 10 Publicaties inspectieresultaten
Projecten

Factsheet

PSA 2012

Hollen & stilstaan bij werkdruk

Kleinschalige zorgvoorzieningen 2011-2012

Gezond & veilig werken in kleinschalige zorgvoorzieningen

Brandveiligheid in zorginstelling 2010-2011

Checken brandveiligheid & oefenen bedrijfshulpverlening

Agressie en biologische agentia 2010-2011

Aanpakken & voorkomen van agressie
Denken & doen aan infectiepreventie

Arbeids- en rusttijden arts-assistenten 2010-2011

Flexibele & gezonde arbeidstijden

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 19

4.3 Presentatie van de
inspectieresultaten
In de tabellen en grafieken bij de inspectieresultaten
staan kwalificaties met een directe relatie met de
handhavingsinstrumenten:
• ‘In orde’ betekent geen overtreding; de instelling
ontvangt een afhandelingsbrief.
• ‘Goed op weg’ staat voor een kleine overtreding. De
Inspectie gaat ervan uit dat de instelling zelf de
overtreding opheft. De instelling ontvangt een
stimulerings-brief.
• ‘Niet in orde’ betekent dat er sprake is van één of
meerdere overtredingen. De instelling ontvangt een
brief met een waarschuwing of eis, bij herhaling
volgt een boete. Daarin staat een termijn
waarbinnen de overtreding opgeheven moet zijn.
Naast het constateren van overtredingen hebben de
inspecteurs ook een oordeel gegeven over de mate
van implementatie van de maatregelen om het risico
aan te pakken en te voorkomen. In de grafieken 4, 6,
8, 11 en 13 staat het oordeel van de inspecteurs. Het
gaat om de ervaring van de inspecteurs op de
werkvloer. Een instelling scoort ‘goed’ als de
maatregel goed is ingevoerd in de organisatie. De
bevraagde werknemers weten hoe de onderdelen
vertaald zijn naar hun specifieke situatie en ze weten
hoe ze moeten handelen. De instellingen scoren
‘redelijk’ als de onderdelen nog niet helemaal zijn
ingevoerd op de werkvloer: ‘de puntjes moeten nog
op de i’. Van een ‘onvoldoende’ score is sprake
wanneer voor de implementatie van het onderdeel
structureel meer aandacht nodig is. Hetzelfde geldt
wanneer bij afdelingen binnen de instelling
maatregelen nog onvoldoende zijn doorgevoerd.
Ten slotte zijn ook de signalen uit inspecties
opgenomen. Het betreft uitdrukkelijk signalen die
regelmatig tijdens de inspectie werden gezien of
gehoord. Ze zijn niet kwantitatief onderbouwd.

4.4 Psychosociale arbeidsbelasting
Uit de praktijk
Melissa is 25 jaar. Ze wilde altijd al graag met
kinderen werken en studeerde HBO Pedagogiek. Al
vrij snel na haar afstuderen vond Melissa een mooie
baan in de jeugdzorg, met veel verantwoordelijkheid. Er gebeuren heftige dingen, zoals uithuisplaatsingen en mishandeling. Een collega is een poosje
overspannen, daar neemt ze wat werk van over.
Anders lopen de wachtlijsten gelijk op. Bovendien
wil Melissa niet dat er wat mis gaat met die
kinderen. Zelf heeft ze geregeld te maken met
agressie, bijvoorbeeld door familieleden van het
kind. Gelukkig kan ze haar verhaal dan kwijt bij een
mentor. Ze weet inmiddels hoe ze risico’s goed kan
inschatten. Daardoor kan ze met de mentor
overleggen hoe ze kan handelen in situaties met
meer risico’s.
Zoals Melissa zijn er velen. Zij staan vaak onder
grote druk. Meer dan driekwart van de medewerkers
in de jeugdzorg staat bloot aan vormen van
psychosociale arbeidsbelasting, zoals werkdruk,
onregelmatige werktijden en agressie. De begeleiding van deze – vaak nog relatief jonge – medewerkers is daarom belangrijk. Is er voldoende ondersteuning vanuit de eigen organisatie? Is er
bijvoorbeeld in de personeelswerving aandacht voor
een goede mix in het team, met verschillende
soorten ervaring? Is de hoeveelheid werk afgestemd
op de medewerker? Krijgen medewerkers training in
het omgaan met agressie? De Inspectie SZW
inspecteert of de instellingen de risico’s onderkennen, de juiste maatregelen inzetten en of de
maatregelen ook daadwerkelijk helpen.

De Inspectie SZW besteedde van 2010 tot en met 2012
in vier van de zes projecten aandacht aan
psychosociale arbeidsbelasting. De Inspectie SZW
richtte zich tijdens de inspecties op drie elementen
van psychosociale arbeidsbelasting: werkdruk,
agressie en arbeidstijden. In deze paragraaf staan
eerst de algemene resultaten en conclusie van het
project ‘PSA 2012’. Daarna volgen per element de
resultaten.
In het project ‘PSA 2012’ zijn de elementen werkdruk,
agressie en arbeidstijden in samenhang met elkaar
geïnspecteerd. Hier is heel specifiek in kaart gebracht
hoe ver de instelling is met een structurele aanpak
van psychosociale arbeidsbelasting.

20 |

Grafiek 2 Resultaten elementen psychosociale arbeidsbelasting 2012 (N=158)

PSA totaal

15

11
27

Werkdruk

132
119

12

Agressie

94

62

2

Arbeidstijden

127

0%

10%

In orde

20%
Goed op weg

30%

40%

50%

60%

70%

6

25

80%

90%

100%

Niet in orde

In grafiek 2 staan de resultaten van deze inspecties.
Van de instellingen had 90% één of meerdere
overtredingen op psychosociale arbeidsbelasting. De
aanpak van werkdruk was bij ongeveer 80% van de
instellingen onvoldoende. Voor agressie en
arbeidstijden had respectievelijk 60 en 80% van de
instellingen inmiddels voldoende maatregelen.

De Inspectie van het element werkdruk vond alleen
plaats in het project ‘PSA 2012’. Daarbij is nagegaan of
instellingen de oorzaken van werkdruk in kaart
hebben gebracht en voldoende maatregelen hebben
getroffen. Ook heeft de Inspectie bekeken of de
instellingen het effect van de maatregelen hebben
geëvalueerd.

Resultaten werkdruk

Bij ongeveer 10% van de instellingen blijkt uit de
risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), het
medewerkerstevredenheidsonderzoek (MTO) of
gesprekken met medewerkers dat er geen sprake was
van werkdruk (‘In orde’) (grafiek 3). Nog eens 10% van
de instellingen had voldoende maatregelen om de
werkdruk te beheersen (‘In orde’) of moest alleen de
evaluatie nog uitvoeren (‘Goed op weg’). Het
percentage instellingen met overtredingen bleek
uitzonderlijk hoog in vergelijking met de
overtredingen op andere risico’s in de sector Zorg en
Welzijn. Er was geen verschil tussen de segmenten. Bij
de locaties met incidenten en signalen was de helft in
orde of goed op weg om de werkdruk aan te pakken.

Uit de praktijk
Hamid (30) werkt bij Bureau Jeugdzorg. Hij heeft
veel contact met collega-organisaties, die zich ook
bezig houden met jeugdzorg. Dat is hard nodig. Er
zijn zo veel mogelijke trajecten; als je niet uitkijkt
raakt het geheel versnipperd. En er is een chronisch
gebrek aan opvangplaatsen, vooral in de Randstad.
Hamid heeft het al meerdere keren meegemaakt: er
komt een melding dat een jongere per direct uit huis
moet maar er is nergens plaats. Pas als er na 17.00
uur nog steeds geen plek is, kan hij gebruikmaken
van noodjeugdvoorzieningen. Maar tegen die tijd
heeft hij soms al wel twintig telefoontjes gepleegd,
allemaal tussen het ‘gewone’ werk door. Gelukkig
zag zijn werkgever het probleem ook in. Er is een
nood-team geformeerd, dat het regelen van een
opvangplek in zo’n geval overneemt.
Het Nederlandse jeugdzorgstelsel maakt een
transitie door, met een andere verdeling van taken
en verantwoordelijkheden scheelt Hamid – én die
jongere – een hoop stress. Want stress heeft hij al
genoeg met alle veranderingen die er spelen, naast
de vele administratie. Het is nog niet overal duidelijk
hoe deze veranderingen uitpakken, wat werknemers
extra kan belasten. Daarnaast vragen administratieve taken veel tijd. De Inspectie SZW kijkt of dit
knelpunt in beeld is binnen de instellingen en of er
een passende en uitvoerbare maatregel is. Ook voor
een incident zoals in het geval van Hamid moet er
een oplossing zijn. Zo’n ‘noodteam’ is weliswaar
niet de oplossing voor het gebrek aan plaatsen,
maar vormt wél een interne oplossing die in deze
specifieke situatie goed kan werken.

Van de instellingen waar de Inspectie SZW werkdruk
constateerde, vond bij eenderde geen verdiepend
onderzoek plaats naar de oorzaken van werkdruk.
Nog eens eenderde had geen plan van aanpak om de
oorzaken van werkdruk aan te pakken. Ongeveer 10%
was bezig met de implementatie van de maatregelen
(grafiek 4).
In het algemeen bleek dat het beeld in de
gehandicaptenzorg en de verpleging, verzorging en
thuiszorg wisselt: de ene instelling is al bezig met het
implementeren van de maatregelen en de andere
instelling moet de oorzaken nog in kaart brengen en
een plan van aanpak opstellen. In de jeugdzorg
voerden bijna alle instellingen een MTO uit als
verdiepend onderzoek, al leidde dat bijna nergens tot
een plan van aanpak.
Signalen uit inspecties werkdruk
De Inspectie SZW constateert dat er geen sprake is van
een doelgerichte aanpak om met korte- en
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 21

Grafiek 3 Resultaten werkdruk in de verschillende segmenten in 2012

Totaal (N=158)

27

12

119

17

5

71

Verpleging, verzorging en thuiszorg (N=93)
Gehandicaptenzorg (N=29)

4

3

22

Jeugdzorg (N=28)

4

2

22

Incidenten en signalen (N=8)
0%

2

4

2

10%

20%

In orde

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Niet in orde

Goed op weg

Grafiek 4 Oordeel Inspectie over maatregelen werkdruk in project ‘PSA 2012’
Werkdruk in RI&E

128

Verdiepend onderzoek uitgevoerd

15

Plan van Aanpak opgesteld

15

Maatregelen geïmplementeerd

15

48

44

99

33

15
Evaluatie gepland/uitgevoerd 15
0%
10%
20%
Geen werkdruk

110
128
30%

Ook geven medewerkers aan dat cliënten op
afdelingen komen zonder dat de afdeling daarop is
toegerust. Zo start de zorgverlening soms zonder een
goede risicobeoordeling voor de medewerkers en de
juiste voorzieningen of personeelsbezetting.
Daarnaast signaleren we dat er soms verschil is in
verwachtingen tussen de zorg op basis van de actuele
indicatie en de zorg waarop de cliënt denkt recht op te
hebben. Medewerkers ervaren een extra belasting als
ook zijzelf vinden dat de zorg voor de cliënt tekort
schiet.
Resultaten agressie
Uit de praktijk
Wietske (40) werkt in een verpleeghuis. Ze krijgt
daar met enige regelmaat te maken met agressie.
Laatst kwam er op vrijdagavond een patiënt binnen
met wie geen land te bezeilen was. Wietske en haar
collega’s zagen al snel dat deze cliënt eigenlijk bij de
Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) thuis hoorde.
Daar zijn ze meer op dit soort cliënten ingesteld.
Maar ja, probeer dat maar eens te regelen, net voor
het weekend. Dat lukte uiteindelijk pas op maandagochtend. Wietske heeft de man dat weekend

40%

In orde

langetermijnmaatregelen de oorzaken van werkdruk
weg te nemen. Wel is te zien dat instellingen naar
aanleiding van de MTO’s acties hebben ondernomen.

22 |

30

95

50%

60%

70%

80%

90%%

100

Niet in orde

samen met haar collega’s zo goed als het kon
verzorgd. Maar ze heeft wel enkele flinke klappen
opgelopen. Nu zit ze met de vraag of ze aangifte
moet doen. Om nu een cliënt als dader neer te
zetten… Het hoort nu eenmaal bij het ziektebeeld
van sommige cliënten: “Een paar schrammen en
blauwe plekken, dat hoort erbij.” Bovendien wil
Wietske de instelling niet in een kwaad daglicht
stellen. Er is al zoveel onrust, onder andere over de
bezuinigingen.
De Inspectie SZW inspecteert hoe instellingen met
werkdruk en agressie omgaan. Het is bijvoorbeeld
belangrijk dat instellingen regelen dat medewerkers
in een situatie zoals met Wietske deskundige hulp
kunnen inroepen. En dat de beschikbare capaciteit
toereikend is voor de zorgvraag. Instellingen
moeten nadenken over hoe ze dit regelen. Door de
inzet van extra menskracht of door te investeren in
contacten met collega-instellingen. Er zijn meerdere
oplossingen. En het is belangrijk om hierover goede
afspraken te maken.

De Inspectie SZW inspecteerde in drie projecten op
het risico agressie. De resultaten staan per project in
grafiek 5.
In 2012 stelde de inspecteur vast dat 60% van de
bezochte instellingen de maatregelen voor agressie
goed had doorgevoerd op de werkvloer en deze

Grafiek 5 Resultaten agressie per segment in de verschillende projecten 2010-201221
94
61

Totaal PSA 2012 (N= 158)
VVT 2012 (N= 93)
GHZ 2012 (N= 29)
JZ 2012 (N= 28)
Incidenten en signalen 2012 (N= 8)

2

62
2

30

12
13

17
15
8

Kleinschalige zorgvoorzieningen
2011-2012 (N=133)

118

Totaal agressie 2010-2011(N=200)
VVT 2010-2011 (N=51)
GGZ 2010-2011 (N=26)
WMD 2010-2011 (N=47)
JZ 2010-2011 (N=48)
HAP 2010-2011 (N=28)

15

98
29
15

22

80
9

16

3
21

28
24

3
17

0%

10%

20%

2

30%

40%

Goed op weg

In orde

13
6

5

50%

60%

9
70%

80%

90%

100%

Niet in orde

maatregelen regelmatig evalueerde. In het project dat
in 2010-2011 is uitgevoerd (niet in exact dezelfde
segmenten), was de helft van de instellingen in orde.
Bij de opvanghuizen in de welzijn en
maatschappelijke dienstverlening was het percentage
instellingen met overtreding het grootst. Ook in de
jeugd- en gehandicaptenzorg bleek het aantal
instellingen met overtredingen hoger dan in de
andere segmenten. De instellingen waar incidenten
en signalen voorkwamen, hadden inmiddels
voldoende maatregelen om agressie te voorkomen.
Bij de kleinschalige zorgvoorzieningen had 90%
voldoende maatregelen tegen agressie (grafiek 5)..20

Uit de inspecties in 2012 blijkt dat er meer aandacht is
voor agressie en is de implementatie van de
maatregelen binnen de instellingen beter op orde. Dit
geldt met name voor de inzet van gedragsregels,
toezicht op werknemersgedrag, alarmering,
organisatorische maatregelen, personele bezetting en
de analyse van incidenten. Maar ondanks de aandacht
die dit risico de afgelopen jaren heeft gekregen
ontbreekt het in een deel van de instellingen nog aan
een actuele risicobeoordeling voor de afdeling op basis
van de cliëntpopulatie, voorlichting en training en
evaluatie van de maatregelen en het beleid (grafiek 6).

Grafiek 6 Oordeel Inspectie over maatregelen agressie in project ‘PSA 2012’
RI&E en risicobeoordeling 4
Incidentenanalyse 4
Voorlichting en onderricht 3
Agressie protocol 5
Gedragsregels cliënten 8
Personele bezetting 7
31
Aanpassen werkomgeving
Organisatorische maatregelen 8
11
Alarmprocedure
Alarmsysteem 10
Opvang en nazorg 3
29
Toezicht werknemersgedrag
14
Cliëntinterventie en aangifte
Evaluatie beleid agressie 3
0%
10%
Geen oordeel

73
86

48

33
46

62

22

43

50

91

40

85

22

36
38

87
67

43

93

22
24
37

88

Goed

13

41
124
81

20%

8

49
42

92
85

64
30%

29
26
17

32
40%

Redelijk

50%

45
70%

60%

80%

24
46
90%

7
11

100%

Onvoldoende

20 HAP: huisartsenposten, vallen niet onder de prioritaire segmenten,
maar zijn verkend om na te gaan of de risico’s van agressie en
biologische agentia voldoende worden beheerst.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 23

Signalen uit inspecties agressie
Inspecteurs signaleren dat er verschillen zijn tussen
instellingen én tussen afdelingen binnen één
instelling met betrekking tot het voorkomen van
incidenten. Bij de ene afdeling komen met herhaling
incidenten voor. Bij andere afdelingen, met een
vergelijkbare cliëntpopulatie en personeelsbezetting,
ligt het aantal incidenten lager. De indruk bestaat dat
deze afdelingen te weinig aandacht besteden aan de
risicobeoordeling en onvoldoende maatregelen
nemen naar aanleiding van incidenten en signalen.
Het komt zelfs voor dat medewerkers de volgende dag
gewoon weer aan het werk zijn binnen dezelfde
situatie.

gepuzzel met de roosters, maar tot nu toe lukt het
aardig.
Mensen zoals Rob plegen roofbouw op zichzelf en
moeten tegen zichzelf beschermd worden. Dat is
niet alleen de verantwoordelijkheid van Rob maar
ook die van zijn werkgever. De normen in de
Arbeidstijdenwet zijn daarvoor het uitgangspunt. De
Inspectie SZW kijkt of instellingen de
Arbeidstijdenwet beleidsmatig op orde hebben. Of
er evaluaties op gedraaide roosters plaatsvinden. En
of de instellingen volgens gezonde roosters
plannen. De Inspectie SZW kijkt ook hoe de
werkgever omgaat met avonddiensten en bezetting
tijdens de nacht. En hoe de instelling handelt na
incidenten: of er structureel nazorg is, of medewerkers na een incident gelijk terugkeren op dezelfde
groep, of er een protocol is voor de omgang met de
dader en of er een interne meldingsprocedure is.

Resultaten arbeidstijden
Uit de praktijk
Rob (35) werkt op een woongroep met mensen met
een autistische stoornis. Specialistisch werk, met
een heel speciale groep cliënten. Niet iedereen kiest
voor dit werk. Dat merk je: het is soms lastig om
voldoende en het juiste personeel te krijgen. Rob
weet dat een vacature niet altijd ingevuld wordt en
er dus met uitzendkrachten wordt gewerkt. Maar
dat werkt niet. Juist bij deze cliënten is continuïteit
belangrijk. Bij veranderingen raken ze snel uit hun
doen en kunnen ze zelfs agressief worden. Het klinkt
misschien onaardig, maar als er een uitzendkracht
was geweest, had Rob het de volgende dag juist
extra druk. Dus draaide hij dan eigenlijk nog liever
zelf een extra avonddienst. Toen zijn werkgever dat
doorhad, heeft die daar wat aan gedaan. Nu staat er
niemand meer alleen op een groep waar agressie
mogelijk is. Bovendien werken er alleen nog
vertrouwde collega’s en enkele vaste invalskrachten.
Dat staat in de algemene werkwijze. Wel een

De Inspectie SZW heeft in twee projecten
geïnspecteerd op arbeids- en rusttijden. De resultaten
staan in grafiek 7.
In het project ‘PSA 2012’ lette de Inspectie SZW erop of
de instellingen zelf hun arbeidstijdenbeleid goed
vormgeven en evalueren. In het project ‘Arbeids- en
rusttijden arts-assistenten 2010-2011’ heeft de
Inspectie SZW uitvoerig de roosters van artsassistenten gecontroleerd en is vervolgens gekeken
hoe het kwam dat er steeds opnieuw overtredingen
van de Arbeidstijdenwet konden ontstaan binnen de
instelling.
Tijdens de inspecties in het project ‘PSA 2012’
beoordeelden inspecteurs of de instellingen roosters
opstellen die binnen de wettelijke normen vallen. Of
ze erop toezien dat er een registratie en evaluatie is

Grafiek 7 Resultaten arbeidstijden in de verschillende projecten 2010-2012

Totaal PSA 2012 (N=158)

127

6

25

VVT (N=93)

76

1

16

GHZ (N=29)

24
5

In orde

1

6

7
0% 10%

24 |

4

22

JZ (N=28)
Incidenten en signalen (N=8)
Arbeids- en rusttijden arts-assistenten 2010-2011 (N=38)

5

20%

2
2

25
30%

40%

Goed op weg

50%

60%

Niet in orde

70%

80% 90% 100%

Grafiek 8 Oordeel Inspectie over maatregelen arbeidstijden in project ‘PSA 2012

RI&E ATW

24

76

31

27

Voorlichting

24

74

36

24

Basisroosters

17

Instemming OR basisrooster/aanpassen basisrooster

108
35

Toezicht

20

Individueel aanpassen rooster

25

Evaluatie

19

0%

20

93

17

71

33
85

20%

Geen oordeel

van de feitelijk gewerkte uren. Of de feitelijk gewerkte
uren binnen de wettelijke kaders vallen en of wordt
geëvalueerd of het arbeidstijdenpatroon een oorzaak
is van werkdruk bij de werknemers.
Uit grafiek 7 blijkt dat 80% van de instellingen een
goed beleid voor arbeids- en rusttijden heeft. In
uitzonderlijke gevallen controleert de inspecteur zelf
de roosters. Er is weinig verschil tussen de segmenten.
De instellingen met incidenten en signalen hadden
iets vaker één of meer overtredingen van de
arbeidstijdenwet. De belangrijkste overtredingen
waren het niet-registreren en niet-evalueren van de
feitelijk gewerkte uren. Verder keek de Inspectie of
instellingen binnen de wettelijke kaders werkten.
Daarbij constateerde de Inspectie SZW overtredingen
bij nacht- en aanwezigheids-diensten, naast te korte
rusttijden.
Binnen het project ‘Arbeids- en rusttijden artsassistenten 2010-2011’ heeft de Inspectie vooral de
ziekenhuizen bezocht met eerdere overtredingen en
zijn de roosters van de arts-assistenten uitgebreid
gecontroleerd. Uit grafiek 7 blijkt dat de
gecontroleerde rusttijden van arts-assistenten niet in
orde waren. Bij 80% was er sprake van één of
meerdere overtredingen van de
Arbeidstijdenwetgeving. Bij een derde van de
ziekenhuizen was sprake van recidive. Daar is 90% van
alle overtredingen geconstateerd en zijn 310
overtredingen in boeterapporten opgenomen.

30%
Goed

33
40%

13
34

28

66
10%

13

50%
Redelijk

60%

20
40

70%

80%

90%

100%

Onvoldoende

rusttijden en registratie van de feitelijk gewerkte uren.
Alle geïnspecteerde ziekenhuizen brachten de
arbeidstijd van arts-assistenten terug naar gemiddeld
48 uur per week. Dit leidde echter bij eenderde van de
ziekenhuizen tot verkeerd gebruik van de
bereikbaarheidsdiensten.
De te verbeteren punten binnen het
arbeidstijdenbeleid zijn evaluatie van de feitelijk
gewerkte uren en het toezicht op naleving van de
wettelijke normen. Maar ook in de RI&E rondom
arbeidstijden en voorlichting ziet de Inspectie punten
voor verbetering (grafiek 8).
Signalen uit inspecties arbeidstijden
De Inspectie SZW signaleert dat structurele
overtredingen van de Arbeidstijdenwet voortkomen
uit verkeerde basisroosters of onderbezetting en
gebrek aan evaluatie van de feitelijk gewerkte uren.
Ook toezicht op naleving van de Arbeidstijdenwet en
eventuele sancties voor het niet naleven daarvan is
onvoldoende. Incidentele overtredingen hebben
mede te maken met wensen van medewerkers voor
het rooster en onverwachte gebeurtenissen. Tijdens
de inspecties gaven medewerkers aan inspecteurs het
signaal afgegeven dat bijvoorbeeld gebroken diensten
en flexibele inzet van werknemers mogelijk tot extra
werkdruk leidt.

De belangrijkste overtredingen bij arbeids- en
rusttijden van de arts-assistenten waren de
bereikbaarheids- en nachtdiensten, naast de

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 25

4.5 Fysieke belasting

Voor een kwart van de kinderdagverblijven gaf de
Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) aan dat de
ergonomische inrichting niet in orde was. Het
ontbrak er aan in hoogte verstelbare aankleedtafels,
trapjes waarmee kinderen zelf op de aankleedtafels
kunnen klimmen en voorzieningen om op de juiste
hoogte met kinderen te kunnen spelen en eten. De
Inspectie SZW selecteerde op basis daarvan tien
kinderdagverblijven en constateerde dat deze
allemaal te weinig maatregelen hadden om fysieke
belasting te voorkomen.

Uit de praktijk
José is 55 jaar en werkt al jaren in een verzorgingshuis. Ze vindt het werk leuk. Veel contact met
mensen en gezellige collega’s. Maar het is ook hard
werken, lichamelijk best zwaar. Soms heeft José het
gevoel dat ze alles tegelijk moet doen. Laatst moest
ze kiezen wie ze eerst hielp: een cliënt die op de wc
zat of iemand die gevallen was. Toen José dat in het
teamoverleg besprak, bleek dat collega’s dit
herkenden. Ze hebben toen samen een overzicht
gemaakt van momenten waarop ze vonden dat ze
eigenlijk tekort schoten. Er volgden meerdere acties:
op piekmomenten zijn er nu meer medewerkers en
hulpmiddelen zijn beter bereikbaar. Ook kregen
ouderen valtraining. Dit alles bleek een grote
vooruitgang voor de medewerkers én ouderen!

Ondanks dat de arbocatalogus voor zorgboerderijen
geen aandacht besteedt aan dit onderwerp, zag de
Inspectie SZW dat op de werkplek de juiste
voorzieningen voor fysieke belasting aanwezig waren.

José is niet de enige die kampt met zwaar werk. In
dit segment spelen bovendien grote veranderingen,
zoals het scheiden van wonen en zorg. Goede
begeleiding, informatie over veranderingen en
duidelijkheid over hun rechten zijn belangrijk. De
Inspectie SZW controleert intensief, omdat er in
deze sector met preventie veel te winnen is. En de
risico’s nemen toe, omdat mensen ouder én over
het algemeen steeds zwaarder worden. Het is goed
om daar nu al op in te spelen en bij nieuwbouw of
verbouwing goed na te denken over het tillen en
verplaatsen van cliënten. Bijvoorbeeld door de
aanschaf van plafondtilliften en met geschikte
voorzieningen voor zwaardere cliënten.

De Inspectie SZW besteedde in de periode 2010 tot en
met 2012 met twee projecten aandacht aan fysieke
belasting. Met ‘Kleinschalige zorgvoorzieningen
2011-2012’ en ‘Kinderopvang 2010’ bracht de Inspectie
in kaart of er voldoende maatregelen zijn om fysieke
belasting zoveel mogelijk te voorkomen.

Grafiek 9 Resultaten fysieke belasting in de verschillende projecten 2010-2012

118

Kleinschalige zorgvoorzieningen 2011-2012 (N=133)
Kinderopvang 2010 (N=51)
0%

38
10%

In orde

26 |

15

20%
Niet in orde

30%

13
40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

4.6 Biologische agentia

Met drie projecten heeft de Inspectie SZW
gecontroleerd of instellingen voldoende maatregelen
hebben getroffen om besmetting van werknemers
met biologische agentia, zoals hepatitis en hiv, maar
ook Q-koorts en tbc te voorkomen. In grafiek 10 staan
de resultaten van deze projecten. 21

Uit de praktijk
Johan (45) werkt al jaren als verpleger in een groot
ziekenhuis. Een ervaren kracht, die veel veranderingen voorbij heeft zien komen. Maar hoe voorzichtig
hij ook doet, het kan wel eens gebeuren dat hij
zichzelf prikt. Heel vervelend, omdat je daarna toch
in spanning zit of je besmet bent of niet. En omdat
je ook je patiënt in gevaar kunt brengen. Gelukkig is
daar de afgelopen tijd veel in verbeterd. Nu werkt
Johan met een nieuw en veiliger naaldsysteem. Dit
was niet van de een op de andere dag geregeld.
Nadat het nieuwe naaldsysteem er was, volgden
workshops waar Johan en zijn collega’s werden
getraind in het gebruik. Ook bleek dat aanvankelijk
maar weinig werknemers vaccinaties hadden en
soms geen tijd om de hygiëneprotocollen toe te
passen. Na intensieve voorlichting lukte het om het
aantal werknemers met vaccinatie tegen Hepatitis B
te verhogen naar 90 procent. Ook is het ziekenhuis
meer bewust bezig met het toepassen van de
hygiëneprotocollen.

Van de instellingen die de Inspectie bezocht voor het
project ‘Agressie en biologische agentia 2010-2011’,
heeft ongeveer 60% voldoende maatregelen tegen
biologische agentia. Er zijn grote verschillen tussen de
segmenten. Bijna alle geïnspecteerde instellingen in
de geestelijke gezondheidszorg en driekwart van de
kleinschalige zorgvoorzieningen en kinderopvang
hebben voldoende maatregelen tegen biologische
agentia. In de maatschappelijke opvang en de
verpleging, verzorging en thuiszorg hebben
respectievelijk twee derde en de helft van de
instellingen te weinig maatregelen.

Prikincidenten, zoals Johan die beschrijft, komen
regelmatig voor in ziekenhuizen. Het is een van de
manieren waarop medewerkers besmet kunnen
raken of infecties op kunnen lopen met virussen,
bacteriën en andere ‘biologische agentia’. Echter,
ook dit risico is enorm terug te brengen, door je
bewust te zijn van de besmettingsrisico’s en je
handelingen daarop af te stemmen.

Grafiek 10 Resultaten biologische agentia in de verschillende segmenten 2010-2012 22
Kleinschalige zorgvoorzieningen 2011-2012 (N=133)

112

21

Kinderopvang 2010 (N=51)

44

7

122

Totaal biologische agentia 2010-2011 (N=200)

13

VVT 2010-2011 (N=51)

19

25

GGZ 2010-2011 (N=26)
17

WMD 2010-2011 (N=47)

1
4

26
33

JZ 2010-2011 (N=48)
HAP 2010-2011 (N=28)
0%

65

6

26

10%
In orde

20%

30%

Goed op weg

21
40%

1

14
1

50%

60%

70%

80%

6
90%

100%

Niet in orde

21 HAP: huisartsenposten, vallen niet onder de prioritaire segmenten, maar zijn verkend om na te gaan of de risico’s van agressie en
biologische agentia voldoende worden beheerst.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 27

Grafiek 11 Oordeel Inspectie over biologische agentia

Beleid biologische agentia

23

RI&E en blootstellingsbeoordeling
PvA, arbeidshygiënische strategie

43

32

24

87

52
23

94

40

35

103

38

Incidentenanalyse

24

Voorlichting en instructie

25

Protocollen per afdeling

32

112

25

31

Maatregelen arbeidshygiënische strategie

36

105

28

31

Vaccinatie
Deskundige beoordeling < 2 uur

34

Evaluatie beleid biologische agentia

39
10%

18
71

86
32

44

83

73

Aanbieden PAGO

0%

37

94

Overdracht in keten

Uit grafiek 11 blijkt dat de belangrijkste overtredingen
bestaan uit het ontbreken van een
blootstellingbeoordeling in de RI&E en onvoldoende
voorlichting. Ook het ontbreken van een tijdige
deskundige beoordeling na een prikincident en de
evaluatie van beleid ‘biologische agentia’ zijn
belangrijke overtredingen.
Signalen na inspecties biologische agentia
De Inspectie SZW signaleert dat werkgevers en
werknemers ervan uitgaan dat de WIP-richtlijnen22
voor cliënten ook voldoende bescherming bieden
voor werknemers. Op basis daarvan heeft het
ministerie van SZW onderzoek23 laten uitvoeren.
Daaruit blijkt dat de WIP-richtlijnen onvoldoende
‘arboproof’ zijn. Tijdens de inspecties bleek dat
instellingen veilige naaldsystemen invoeren. Deze
systemen zijn vanaf 1 januari 2012 verplicht, al
gebruiken nog niet alle medewerkers ze.

22 De Werkgroep Infectiepreventie (WIP) stelt landelijke richtlijnen
op voor het voorkomen van infecties in Nederlandse zorginstellingen. Dit met als doel richting te geven aan het handelen in de
praktijk.
23 Onderzoek Richtlijnen Werkgroep Infectie preventie en
arbeidsomstandigheden, 2012.

Goed

40%

39

18

98
30%

25

20

97
20%

26

18

109

Geen oordeel

28 |

38

107
37

51
21

50%
Redelijk

60%

70%

42
80%

90%

100%

Onvoldoende

4.7 Bedrijfshulpverlening
Brandveiligheid en bedrijfshulpverlening
Jaarlijks vallen er in zorginstellingen doden of
gewonden door brand. Dit vanwege een slechte
brandveiligheid van gebouwen, bedrijfshulpverlening die niet op orde is of een verkeerde inschatting
van de zelfredzaamheid van cliënten. Het is letterlijk
van levensbelang dat afspraken over brandveiligheid
helder zijn en worden nageleefd. Dat brandveiligheid én bedrijfshulpverlening (BHV) beter kan in de
Nederlandse zorg, bleek uit de rapportage van het
project ‘Brandveiligheid van zorginstellingen’,
uitgevoerd door de Inspectie Leefomgeving en
Transport (voorheen VROM-Inspectie), de Inspectie
SZW, de Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie voor de
Gezondheidszorg.
Uit de rapportage bleek onder meer dat de bouwkundige brandveiligheid van veel zorginstellingen
tekort schiet en dat de bedrijfshulpverlening niet
overal op orde is. Bij veel instellingen is de brand- en
rookcompartimentering onvoldoende, wat bij een
brand kan leiden tot een snelle verspreiding van
rook en vuur. Ook ontbreekt bij veel instellingen met
bedgebonden patiënten de subcompartimentering.
Soms is deze onvoldoende van kwaliteit, wat bij een
gedwongen ontruiming ernstige consequenties kan
hebben. Het scheelt kostbare tijd voor de bedrijfshulpverleners als de minder zelfredzame cliënten
snel in veiligheid kunnen komen. Daar kan de
instelling bij de huisvesting van patiënten in het
gebouw al rekening mee houden.

De Inspectie SZW inspecteerde met drie verschillende
projecten op bedrijfshulpverlening. De resultaten
staan in grafiek 12.

Bedrijfshulpverlening is dus niet los te zien van de
brandveiligheid van het gebouw waarin de zorg
plaatsvindt. De Inspectie SZW adviseert instellingen
daarom veel te oefenen met realistische situaties en
echte scenario’s. En om daarbij goed te kijken of het
aantal BHV’ers voldoende is in een concrete situatie.
Maak samen met de brandweer eens een rondje
door het gebouw, zeker als er kerstversiering is
aangebracht. Kijk bijvoorbeeld of er geen deuren
worden geblokkeerd door kerstbomen en of de
versieringen geen extra risico’s met zich meebrengen. Zo’n ronde geeft vaak een heel helder beeld of
de afdeling bewust omgaat met brandveiligheid. Tot
slot zijn een goed en praktisch calamiteitenplan en
goede communicatie tussen alle betrokkenen
onmisbaar.

Bij ongeveer de helft van de instellingen was de
bedrijfshulpverlening in orde of stonden ‘de puntjes
nog niet op de i’. Bij de kinderopvang en de
kleinschalige zorginstellingen is bijna 90% in orde.
Bij ziekenhuizen heeft de Inspectie iets meer
overtredingen geconstateerd.
De belangrijkste overtreding was dat de restrisico’s
niet benoemd waren in de RI&E. Daardoor was de
afstemming van het ontruimingsplan op de
aanwezige personen en de actuele brandveiligheid
van het gebouw onvoldoende. Een klein aantal
overtredingen had betrekking op de organisatie van
de bedrijfshulpverlening, de beschikbare BHVers en
het ontruimingsplan (grafiek 13).

Grafiek 12 Resultaten bedrijfshulpverlening in de verschillende segmenten 2010-2012
Kleinschalige zorgvoorzieningen 2011-2012 (N=133)

119

14

Kinderopvang 2010 (N=51)

46

5

Bedrijfshulpverlening 2010-2011 (N=95)

49

18

28

VVT 2010-2011 (N=66)

36

10

20

3

3

ZKH (N=10)

4

3

GGZ (N=4)

1

2

GHZ (N=5)
JZ (N=10)
0%

2
2

5
10%
In orde

20%

1

30%

40%

Goed op weg

50%

3

60%

70%

80%

90%

100%

Niet in orde

Grafiek 13 Oordeel Inspectie over BHV, ‘Brandveiligheid in zorginstellingen’ 2010-2011

RI&E

9

BHV-plan
Ontruimingsplan

50

19

6

64
65

3

BHV'ers

10%
Geen oordeel

20%
Goed

30%

3

18
68

6
0%

17
22

40%
Redelijk

9
14

50%

60%

70%

80%

7
90%

100%

Onvoldoende

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 29

4.8 Conclusie inspectieresultaten
De risico’s voor Zorg en Welzijn
Per risico is een verschil zichtbaar in het percentage
instellingen dat wel of niet in orde is.
Vooral de aanpak van psychosociale arbeidsbelasting
blijft achter in vergelijking met de aanpak van de
andere risico’s waar de Inspectie SZW in 2010 en 2011
op heeft geïnspecteerd. De instellingen treffen
onvoldoende maatregelen om psychosociale
arbeidsbelasting bij hun werknemers te voorkomen.
Vooral de maatregelen voor werkdruk ontbreken. In
de aanpak van agressie is er verbetering zichtbaar. De
aanpak van fysieke belasting, biologische agentia en
bedrijfshulpverlening is bij iets minder dan de helft
van de instellingen niet in orde.
Uit het project ‘PSA 2012’ blijkt dat werkdruk bij
ongeveer 90% van de geïnspecteerde instellingen
voorkomt en dat meer dan 80% de werkdruk
onvoldoende aanpakt. Tweederde van de
geïnspecteerde instellingen heeft de oorzaken van
werkdruk niet in beeld en/of heeft geen plan van
aanpak.
Bijna 60% van de instellingen geeft het beleid tegen
agressie inmiddels goed vorm en evalueert regelmatig
de incidenten. 40% van de instellingen treft nog
onvoldoende maatregelen. Zo ontbreken met name
voldoende voorlichting en training van medewerkers,
een actuele risicobeoordeling voor de afdeling op
basis van de cliëntpopulatie, gedragsregels en de
evaluatie van het beleid en de getroffen maatregelen.
Wel laat 2012 een verbetering zien ten opzichte van
2010-2011.
Vier van de vijf instellingen in het project ‘PSA 2012’
registreren de feitelijk gewerkte uren en gaan zelf na
of deze binnen de wettelijke normen liggen. Bij
arts-assistenten in de ziekenhuizen heeft de Inspectie
de roosters gecontroleerd op de naleving van de
wettelijke normen. Bij 13 ziekenhuizen leidde dat tot
veel boetes. Bij de hercontrole van de ziekenhuizen
bleek dat ook zij de overtredingen hadden opgelost
en evalueerden of de arbeids- en rusttijden binnen de
wettelijke kaders vallen.
Van de kleinschalige zorgvoorzieningen had 90%
voldoende maatregelen tegen fysieke belasting. Bij
een kwart van de kinderdagverblijven was de
ergonomische inrichting niet in orde.
Instellingen hebben aandacht voor biologische
agentia. Van de instellingen heeft 60% inmiddels
voldoende maatregelen. Een kwart van de instellingen
30 |

brengt de risico’s voor werknemers onvoldoende in
kaart. Een kwart van de instellingen wijst werknemers
onvoldoende op de risico’s voor henzelf en het belang
van de maatregelen. Van veilige naaldsystemen is nog
niet overal sprake.
Bij ongeveer de helft van de instellingen was de
bedrijfshulpverlening in orde. Toch sluit de inrichting
van de bedrijfshulpverlening bij ongeveer één derde
van de instellingen niet aan bij de actuele situatie.
Bijvoorbeeld omdat instellingen de brandwerendheid
van de compartimenten niet bewaken, de
vluchtroutes blokkeren of de veranderingen in de
cliëntpopulatie en personeelsbezetting niet
verwerken in het ontruimingsplan.
Als de Inspectie op meerdere onderwerpen tegelijk
inspecteert, wordt duidelijk dat het aantal
instellingen met overtredingen hoger is dan de
genoemde percentages per risico. Een deel van de
instellingen heeft voor alle risico’s voldoende
maatregelen, bij een ander deel ontbreken
maatregelen voor een of voor meerdere risico’s. De
Inspectie SZW signaleert dat instellingen door vaak
grootschalige projecten opzetten om één van de
risico’s aan te pakken en geven de andere risico’s dan
minder prioriteit. Uit signalen van inspecteurs en de
genoemde onderzoeken blijkt dat de risico’s elkaar
ook beïnvloeden en dat de aanpak van alle drie de
risico’s nodig is.
Het arbozorgsysteem
De oordelen van de Inspectie laten zien dat binnen de
instellingen de implementatie van veel maatregelen
goed is. Toch ontbreken er ook elementen van het
arbozorgsysteem. Om risico’s te beheersen is het
noodzakelijk dat het arbozorgsysteem goed
functioneert, goed is geborgd en dat de organisatie
snel inspeelt op veranderende omstandigheden.

In alle segmenten van de sector Zorg en Welzijn zijn er
arbocatalogi voor de belangrijkste arbeidsrisico’s. Uit
eigen onderzoek door de brancheorganisaties blijkt
dat de arbodeskundigen goed op de hoogte zijn van
deze ondersteuning. Voor de besturen, het
management en de werknemers is dit minder het
geval.
Sommige instellingen verlenen zorg aan cliënten uit
verschillende segmenten. In dat geval gebruiken de
instellingen voor hun beleid de instrumenten uit één
of meerdere arbocatalogi. Dat is geen probleem,
zolang maar sprake is van beheersing van de risico’s.
Daar waar de Inspectie SZW overtredingen
constateert, ontbreken er vier belangrijke elementen
van het arbozorgsysteem. Het gaat dan om de nadere
inventarisatie van de risico’s, de voorlichting over de
risico’s en maatregelen, het toezicht op de
implementatie van de maatregelen en de evaluatie
van het effect van maatregelen en beleid.
Het management is verantwoordelijk voor het
toezicht binnen instellingen. Het is haar taak
regelmatig te controleren of medewerkers de
gemaakte afspraken rondom veilig en gezond werken
naleven. Ook kan het management knelpunten uit de
dagelijkse praktijk samen met de medewerkers in
kaart brengen. Het hogere management toetst of de
afspraken worden nagekomen en stuurt zo nodig bij.
Dit proces van toetsen en bijsturen hangt samen met
de bekende ‘plan-do-check-act’ kwaliteitscirkels en de
daaraan gerelateerde normen zoals OHSAS 1800124.
Plan-do-check-act
Plan
Uit de inspecties blijkt dat instellingen over het
algemeen beleid voeren op de verschillende risico’s
en dat de risico’s in de RI&E staan. De nadere
beoordeling van de risico’s en een bijbehorend plan
van aanpak op basis van de arbeidshygiënische
strategie is niet in orde bij tweederde van de
geïnspecteerde instellingen voor het risico werkdruk.
Voor de andere risico’s gaat het om ongeveer 20 tot
30%. Zo’n 70 tot 80% van de instellingen heeft
protocollen in huis.

Do
De instellingen voeren de maatregelen uit die in het
plan van aanpak staan. De Inspectie SZW constateerde
dat een deel van de noodzakelijke maatregelen op één
of meerdere afdelingen ontbraken. Ook constateerde
de Inspectie SZW dat ongeveer 30% van de
instellingen de medewerkers onvoldoende voorlicht
over de risico’s en maatregelen. Daarbij ontbreekt het
vooral aan voorlichting over de risico’s in relatie met
hun eigen veiligheid of gezondheid, naast de
afdelingsspecifieke vertaalslag. Herhaling van
voorlichting en training bij nieuwe en zittende
medewerkers behoeft nog aandacht.
Check
Aandachtspunt voor alle instellingen is de evaluatie.
Bij werkdruk evalueert 10% van de geïnspecteerde
instellingen waar die werkdruk is, of maatregelen
worden toegepast en of die het gewenste effect
hebben. Respectievelijk 70 en 80% van de
geïnspecteerde organisaties evalueert bij agressie en
biologische agentia. Ook voeren niet alle instellingen
de incidentanalyses goed uit of benutten ze die
onvoldoende als sturingsmogelijkheden. Tijdens de
inspecties kwamen inspecteurs bijvoorbeeld
alarmsystemen tegen die het niet deden of
onvoldoende bereik hadden, hoorden ze dat
werknemers zich niet hielden aan de protocollen of
niet de juiste voorzorgsmaatregelen namen. Verder
voldeden arbeids- en rusttijden op sommige
afdelingen structureel niet aan de wettelijke
regelgeving.
Act
Instellingen houden een termijn van zo’n 4 jaar aan
voor het aanpassen van de RI&E’s. Ze zouden echter
regelmatig de RI&E’s moeten aanpassen als een
situatie daar aanleiding voor geeft. Bovendien moet
het management optreden als de afgesproken
werkwijze niet wordt gevolgd.
Vergelijking segmenten
Deze paragraaf vergelijkt de onderlinge
inspectieresultaten van de verschillende segmenten
met betrekking tot de risico’s en de implementatie
van beleidselementen.

24 OHSAS staat voor Occupational Health and Safety Assessment
Series. De norm helpt organisaties om arbeidsrisico’s te
beheersen. Met het systeem legt een organisatie vast hoe ze
omgaat met de belangen rondom arbeidsomstandigheden en de
effecten daarvan op management, personeel en directe omgeving.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 31

Tabel 11 Percentage instellingen met overtreding per risico per segment26
VVT

ZKH

GHZ

Werkdruk

82%

86%

Agressie

34%

59%

Arbeidstijden

18%

8

Biologische agentia

49%

Bedrijfshulpverlening

45%

82%

KO

GGZ

WMD

JZ

AD27

86%
42%

70%

17%

54%
21%

14%
70%

4%

65%

10%

Fysieke belasting

31%
50%

25%

75-100% heeft één of meer overtredingen
50-75% heeft één of meer overtredingen
25-50% heeft één of meer overtredingen
0-25% heeft één of meer overtredingen

In alle segmenten constateert de Inspectie SZW de
meeste overtredingen op één van de factoren van
psychosociale arbeidsbelasting. Voor biologische
agentia en bedrijfshulpverlening wisselt dit sterk per
segment.252627
In tabel 12 vergelijkt de Inspectie SZW de
implementatie van de elementen van het

arbozorgsysteem in de verschillende segmenten. Deze
vergelijking is gebaseerd op het oordeel van de
inspecteur over de implementatie van deze elementen
en geeft een relatie aan tussen de elementen en de
segmenten28. De verschillen in naleving zijn zowel
horizontaal als verticaal met elkaar te vergelijken,
voor zover het de geïnspecteerde instellingen binnen
de segmenten betreft.

Tabel 12 Oordeel over implementatie van elementen arbozorgsysteem in de segmenten
VVT

ZKH

GHZ

KO

GGZ

WMD

JZ

Beleid
RI&E en PvA
Voorlichting
Maatregelen
Evaluatie
Toezicht
In dit segment is het element van het arbozorgsysteem bij een ruime
meerderheid van de instellingen in orde.
In dit segment wisselt het beeld, een deel van de instellingen heeft het
element van het arbozorgsysteem onvoldoende op orde.
In dit segment heeft een groot deel van de instellingen het element
nog onvoldoende op orde.

25 In de tabel zijn alleen de percentages opgenomen indien meer dan
10 instellingen uit een bepaald segment in een project zijn bezocht.
26 In de periode 2010-2012 vonden geen inspectieprojecten plaats bij
ambulance diensten
27 Voor VVT, GHZ en JV komen de percentages voor agressie uit 'PSA
2012', voor GGZ en WMD komen de percentages voor agressie uit
'Agressie en biologische agentie 2010-2011'.
32 |

28 De oordelen staan op de inlegvellen van de factsheets die
opgesteld zijn na de inspectieprojecten.

In het algemeen hebben de instellingen beleid
geformuleerd, een RI&E uitgevoerd en meerdere
maatregelen getroffen. Wel ontbreekt het soms nog
aan een nadere beoordeling van de risico’s en een
goed plan van aanpak. Voorlichting schiet nog
regelmatig tekort en van een implementatie van
maatregelen op de werkvloer is ook nog niet overal
sprake. Het toezicht op het gebruik van de juiste
werkwijze en de evaluatie van maatregelen en beleid
is in de meeste segmenten nog onvoldoende.
Op basis van de inspectieresultaten en de
implementatie van beleidselementen zijn duidelijke
verschillen te zien tussen de segmenten.
Verpleging, verzorging en thuiszorg
Bij meer dan 75% van de instellingen is de aanpak van
psychosociale arbeidsbelasting nog niet in orde. Bij
tweederde ontbreekt het plan van aanpak. Bij de helft
van de instellingen is sprake van overtredingen op het
gebied van biologische agentia en
bedrijfshulpverlening. Het beeld per instelling
wisselt. De ene instelling heeft alles op orde, de
andere moet één of meerdere risico’s nog
zorgvuldiger in kaart brengen en/of maatregelen
treffen. Algemene aandachtspunten zijn de
voorlichting, implementatie van de maatregelen en
de evaluatie van zowel incidenten als het arbobeleid.
Ziekenhuizen
In de ziekenhuizen zijn relatief veel overtredingen.
Enerzijds omdat de Inspectie voor het project
‘Arts-assistenten’ instellingen selecteerde die eerder
hun zaken niet op orde hadden, anderzijds omdat de
Inspectie constateert dat er onvoldoende toezicht is
op de implementatie van maatregelen. Ook evalueren
ziekenhuizen niet regelmatig of de maatregelen het
gewenste effect hebben.
Gehandicaptenzorg
In de gehandicaptenzorg inspecteerde de Inspectie
SZW alleen op psychosociale arbeidsbelasting. Het
beeld per instelling wisselt: de ene helft plant nog, de
andere helft voert het plan van aanpak uit. In de
meeste instellingen ontbreekt evaluatie van
maatregelen en beleid.

Geestelijke gezondheidzorg
Instellingen in de geestelijke gezondheidzorg hebben
hun zaken vaker op orde dan de andere segmenten.
Het gaat meestal nog om de evaluatie van
maatregelen en beleid.
Welzijn en maatschappelijke dienstverlening
Opvanghuizen en asielzoekerscentra (geïnspecteerde
onderdelen van welzijn en maatschappelijke
dienstverlening) hebben in verhouding tot de andere
segmenten de meeste overtredingen. Het betreft het
hele beleid, van inventarisatie tot en met evaluatie.
Jeugdzorg
Bijna 90% van de instellingen heeft geen plan van
aanpak voor de aanpak van psychosociale
arbeidsbelasting. Voor de andere risico’s wisselt het
beeld. Instellingen met overtredingen hebben de
risico’s niet in kaart en op basis daarvan geen plan van
aanpak. Jeugdzorginstellingen met veel overtredingen
kregen de afgelopen jaren tijdens meerdere projecten
bezoek van de Inspectie SZW. De inspectiedruk is
hoog, al is een lichte verbetering te zien. Algemene
aandachtspunten in de jeugdzorg zijn het uitvoeren
van een goede risico-inventarisatie, het opstellen van
een plan van aanpak, het geven van voorlichting en
het implementeren van de maatregelen.
Ambulancediensten
De ambulancediensten kregen van 2010 tot en met
2012 geen inspecties.
Kleinschalige zorgvoorzieningen
Kleinschalige zorgvoorzieningen zijn er in alle
segmenten. Ze beheersen de risico’s over het
algemeen redelijk tot goed. Zorgboerderijen maken
veel gebruik van de door de Federatie Landbouw en
Zorg ontwikkelde RI&E. Dat is een goede basis om de
risico’s in kaart te brengen en aan te pakken. Wel
ontbreekt een goede inventarisatie van meer
cliëntgebonden risico’s zoals agressie, fysieke
belasting en cliënten die infecties kunnen
overdragen. Ook is er meer aandacht nodig voor het
veilig werken met machines.

Kinderopvang
Op basis van de monitorlijst van de GGD blijkt dat
kinderdagverblijven verder zijn dan de andere
segmenten. Het gaat meestal nog om de
ergonomische inrichting en de evaluatie van
maatregelen en beleid.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 33

5 Resultaten communicatie en samenwerking
Bij haar aanpak voor de sector Zorg en Welzijn benut
de Inspectie SZW naast inspecteren ook andere
interventies om de naleving te bevorderen. De
Inspectie SZW gebruikt diverse kanalen om informatie
over de naleving, arbeidsrisico’s en oplossingen te
verspreiden. Daarnaast werkt de Inspectie SZW samen
met sociale partners en collega-overheidsdiensten om
instellingen te activeren risico’s aan te pakken. Dit
hoofdstuk beschrijft die activiteiten op het vlak van
communicatie en samenwerking.

5.1 Communicatie
Persoonlijk contact tussen inspecteur en de instelling
is in het algemeen arbeidsintensief. Zeker in een
grote sector als Zorg en Welzijn is het aantal
instellingen dat daadwerkelijk geïnspecteerd wordt
relatief klein. Communicatie kan helpen om het
bereik en effect van de inspecties te vergroten.
Daarom zet de Inspectie communicatie op
verschillende manieren in. Op de eerste plaats ter
ondersteuning van persoonlijk contact. Nadat een
inspecteur ter plekke is geweest laat hij/zij schriftelijk
materiaal achter. Dit houdt de boodschap langer
levend en kan informatie verdiepen. Hiervoor heeft
de Inspectie in 2011 en 2012 een aantal
communicatieproducten ontwikkeld. Die
omschrijven wat de Inspectie SZW van de instellingen
verwacht, waar de inspecteurs op letten en wat de
Inspectie SZW in de sector en segmenten tijdens
inspecties heeft geconstateerd aan overtredingen en
goede voorbeelden. Een tweede informatiekanaal
vormen branche-organisaties, vakbonden en
zorgnetwerken. De Inspectie verspreidt de boodschap

via schriftelijke middelen, voorlichtingsfilms en
testimonials. De producten staan ook op onze
website van de Inspectie SZW en via verschillende
websites van de organisaties waarmee de Inspectie
samenwerkt.
Bij de start van de projecten ‘Agressie en biologische
agentia 2010-2011’, ‘Werk- en rusttijden artsassistenten 2010-2011’ en ‘PSA 2012’ heeft de Inspectie
de nodige media-aandacht gegenereerd. Dit leidde
tot zo’n tien interviews voor vakinhoudelijke
tijdschriften en radio.
Via de sociale partners zijn aan het begin en eind van
de inspectieprojecten presentaties verzorgd voor
arbodeskundigen en leden van ondernemingsraden
in de verpleging, verzorging en thuiszorg, jeugdzorg,
gehandicaptenzorg, ziekenhuizen en geestelijke
gezondheidszorg. Op deze manier ondersteunde de
Inspectie arbodeskundigen en leden van
ondernemingsraden bij het vinden van draagvlak
binnen de eigen instelling.

5.2 Samenwerking sociale partners
De Inspectie SZW werkt binnen de sector Zorg en
Welzijn goed samen met sociale partners. Elk segment
heeft zijn eigen werkgeversorganisatie(s). Ook zijn er
meerdere werknemersorganisaties per segment, zoals
tabel 13 laat zien.
Zoals gebruikelijk deelt de Inspectie de resultaten van
de inspectieactiviteiten met de sociale partners. Zij
bespreken deze dan weer met de besturen. Via de
arbeidsmarkt- en opleidingsfondsen zetten

Tabel 13 Werkgevers- en werknemersorganisaties

34 |

Werkgeversorganisaties

Werknemersorganisaties

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•
•
•

Actiz (verpleging, verzorging, thuiszorg en kraamzorg)
Branchebelang Thuiszorg Nederland (BTN)
Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ)
Nederlandse Federatie van Universitaire Medische Centra (NFU)
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN)
Jeugdzorg Nederland (JZ)
Maatschappelijke Ondernemers Groep (MO groep)
Federatie opvang (FO)
Brancheorganisatie Kinderopvang
GGZ Nederland
Ambulancezorg Nederland (AZN)

Abvakabo FNV
CNV Publieke Zaak
Nu-91
FHZ
Jonge Orde

werkgevers- en werknemersorganisaties activiteiten
in gang. Denk hierbij aan het opstellen of aanpassen
van arbocatalogi en RI&E’s, het ontwikkelen van
voorlichtingsmateriaal en instrumenten (zoals
e-learning BHV) en het organiseren van
bijeenkomsten. In 2012 toetste de Inspectie SZW
twintig nieuwe of geactualiseerde onderdelen van
arbocatalogi. Het merendeel is positief beoordeeld,
een klein deel is voor verbetering teruggestuurd.

5.3 Samenwerking 				
rijksoverheidsdiensten
Ministeries
Samen met de directie Gezond en Veilig Werken van
het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
werkt de Inspectie SZW aan het verbeteren van
duurzame inzetbaarheid van medewerkers in de
sector Zorg en Welzijn. Agressie in de zorg heeft
bijvoorbeeld speciale aandacht gekregen in de
campagne ‘Weet hoe het zit’.
De afdeling Macro Economische Vraagstukken en
Arbeidsmarkt van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) wordt
geïnformeerd over de meerjarenaanpak in de zorg, en
de uitkomsten van de inspecties. VWS besteedt in
haar jaarlijkse beleidsnotitie, de Arbeidsmarktbrief,
aandacht aan agressie en duurzame inzetbaarheid.
De ministeries van VWS en van Binnenlandse Zaken
(BZK) geven agressie veel aandacht. De projecten
‘Veilige Publieke Taak’, ‘Veilige zorg’ en ‘Veilig
werken in de zorg’ leiden tot instrumenten,
ondersteuning en kennisverzameling. De Inspectie
SZW kan zich hierdoor voor wat betreft het risico
agressie beperken tot inspecties en het delen van
ervaringen.

Activiteiten 2010-2011
Samen met de Inspectie Leefmilieu en Transport, de
Inspectie voor de Gezondheidszorg en de Inspectie
Jeugdzorg onderzocht de Inspectie SZW in 2011 de
brandveiligheid in zorginstellingen. Op basis daarvan
vindt overleg plaats met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de Nederlandse Vereniging voor
Brandweerzorg en Rampenbestrijding (NVBR). Dit
doet de Inspectie om het toezicht op brandveiligheid
en bedrijfshulpverlening in zorginstellingen zo goed
mogelijk vorm te geven.
De Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) heeft in
2010 voor de Inspectie SZW een korte vragenlijst
ingevuld bij kinderdagverblijven. Op basis daarvan
bezocht de Inspectie SZW kinderdagverblijven waar de
ergonomische inrichting niet in orde was.
De Projectgroep Domein Ziekenhuizen van de
Inspectieraad stemt sinds een paar jaar de
jaarplannen van de verschillende inspectiediensten
op elkaar af. Ook bespreekt ze die met de Nederlandse
Vereniging van Ziekenhuizen en de Nederlandse
Federatie van Universitaire Medische Centra.
Vanuit de stuurgroep Samenwerkend Toezicht Jeugd
(de Inspectie voor de Gezondheidszorg, de Inspectie
van het Onderwijs, de Inspectie Jeugdzorg, de
Inspectie Veiligheid en Justitie en de Inspectie SZW)
wordt gewerkt aan een gezamenlijk
inspectieprogramma en een risicoanalyse voor de
jeugdzorg. In de justitiële jeugdzorg trekken de
inspectiediensten zo veel mogelijk samen op of
nemen elkaars inspectiepunten mee. De inspecties
beoordelen en analyseren incidenten en signalen
centraal en zetten die uit bij de relevante
inspectiediensten.

Inspectiediensten
De Inspectie voor de Gezondheidszorg, de Inspectie
Jeugdzorg en de Inspectie SZW houden toezicht in de
sector Zorg en Welzijn. Deze inspecties werken
samen. De samenwerking richt zich op twee aspecten.
Zo vermindert de Inspectie SZW met afstemming en
samenwerking allereerst de toezichtlasten. Aan de
andere kant is de samenwerking bedoeld om het
toezicht efficiënter te maken. De inspecties stemmen
de adressenselectie af, bespreken de resultaten van
inspectieprojecten en brengen samen de
achterblijvers in kaart. Bij misstanden versterken de
partijen elkaar door gebruik te maken van elkaars
handhavingsinstrumenten.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 35

5.4 Conclusie
Met de bestaande communicatiemiddelen bereikt de
Inspectie vooral arbodeskundigen in de instellingen,
zoals P&O-functionarissen en preventiemedewerkers.
Dit geldt ook voor de commissies voor veiligheid,
gezondheid, welzijn en milieu van de
ondernemingsraden. De besturen en het
management in de instellingen worden nog minder
goed bereikt. De samenwerking met sociale partners
is vooral gericht op het geven van informatie voor en
na afloop van inspectieprojecten. Sociale partners

36 |

informeren op hun beurt de leden.
De samenwerking met collega-overheidsdiensten
richt zich op informatie over en de afstemming van
inspectieprojecten. Dit gebeurt in het kader van
effectieve samenwerking en vermindering van
toezichtlasten. De ministeries van VWS, BZK en SZW
ondersteunen instellingen om hun beleid tegen
agressie goed vorm te geven. Voor wat betreft het
risico agressie richt de Inspectie SZW zich vooral op
het inspecteren. Hierover informeert de Inspectie het
ministerie van VWS vooraf, wat ook geldt voor alle
communicatieactiviteiten.

6 Bestuurlijke reacties van sociale partners
De sectorrapportage is in concept voorgelegd aan de
belangrijkste werkgevers- en werknemersorganisaties
in de sector Zorg en Welzijn. Daarbij is gevraagd om
een bestuurlijke reactie op de onderstaande twee
vragen:
1. Deelt u onze conclusie dat in de acht prioritaire
segmenten een stevige aanpak gewenst is, gericht
op verbetering van met name de risico’s
psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting en
biologische agentia?
2. Welke activiteiten onderneemt uw organisatie,
gericht op verbetering van de
arbeidsomstandigheden?
Hieronder vindt u een samenvatting op hoofdlijnen
van deze bestuurlijke reacties op de vragen. Sociale
partners doen alleen uitspraken over de segmenten
waarin de eigen leden actief zijn. Zij geven geen
reactie op de conclusie over de gehele sector Zorg en
Welzijn. Zie voor de gebruikte afkortingen van de
diverse organisaties tabel 13.

6.1 Algemeen
Werkgevers- en werknemersorganisaties erkennen dat
de risico’s psychosociale arbeidsbelasting, fysieke
belasting en biologische agentia aanwezig zijn in hun
segmenten en besteden daaraan gezamenlijk
aandacht tijdens overleggen en in de arbocatalogi. Ze
ontwikkelen gezamenlijk een communicatiestrategie
en andere activiteiten om de inhoud van de
arbocatalogi onder de aandacht van de eigen leden te
brengen en hen te ondersteunen bij de
implementatie van beleid en maatregelen. Verder
besteden zij extra aandacht aan agressie in het
actieplan ‘Veilig werken in de zorg’. De communicatie
en samenwerking met de Inspectie SZW vinden zij
nuttig en zij willen deze in de toekomst dan ook
voortzetten. De bevindingen van de Inspectie SZW
zullen aan bod komen tijdens de overleggen en
worden gebruikt bij het ontwikkelen van activiteiten.
Deze activiteiten zijn vooral gericht op agressie en
werkdruk en in mindere mate op biologische agentia.
In de bestuurlijke reacties zijn geen expliciete
activiteiten opgenomen om fysieke belasting nader te
onderzoeken of te beperken. De bestaande
activiteiten rondom de arbocatalogus voor fysieke
belasting worden wel voortgezet.

6.2 Samenvatting reacties
werknemersorganisaties
De werknemersorganisaties Abvakabo FNV en NU’91
herkennen het beeld dat de Inspectie SZW schetst in
de sectorrapportage en delen de conclusie dat een
stevige aanpak nodig is.
Psychosociale arbeidsbelasting
• Abvakabo FNV vraagt expliciet aandacht voor de
toename van werkdruk door flexibilisering, de
werkdruk van de jeugdzorg in relatie tot de caseload
en de toename van de werkdruk in de sector welzijn
en maatschappelijke dienstverlening.
• NU’91 vraagt aandacht voor een meer dan
gemiddelde uitstroom van jongere werknemers in
de gehandicaptenzorg en geestelijke
gezondheidszorg.
Fysieke belasting
• NU’91 onderschrijft de noodzaak om onderzoek uit
te voeren naar de oorzaken van uitval door fysieke
belasting in relatie tot de vergrijzing in de sector.
• Abvakabo FNV geeft aan dat in de kinderopvang de
fysieke belasting toeneemt en dat
kinderdagverblijven minder investeren in
hulpmiddelen.
Biologische agentia
• NU’91 vindt de aandacht voor maatregelen voor
biologische agentia belangrijk.
Activiteiten
Naast de activiteiten die sociale partners gezamenlijk
uitvoeren, hebben de werknemersorganisaties ook
eigen activiteiten waarmee zij zich richten op
ondernemingsraden en werknemers in instellingen.
Enkele voorbeelden zijn:
• NU’91 bezoekt instellingen om medewerkers te
adviseren. Bijvoorbeeld over de wijze waarop zij
gezond en vitaal door de nachtdienst kunnen
komen. Verder geven zij workshops over agressie en
aangifte doen en adviseren zij de
ondernemingsraden over de inzet van een
personeelsplanningsysteem.
• Abvakabo FNV traint ondernemingsraden op het
terrein van werkdruk, agressie en het nieuwe
werken, organiseert manifestaties en voert de
campagne ‘Gewoon goed werk’.
• Beide werknemersorganisaties overleggen met de
Inspectie SZW.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 37

6.3 Samenvatting reacties
werkgeversorganisaties
De reacties van de werkgeversorganisaties wisselen.
Zij benadrukken het positieve beeld dat de Inspectie
SWZ schetst dat in de sector Zorg en Welzijn
doorlopend inspanningen zijn om de
arbeidsomstandigheden te verbeteren. Ook
benadrukken ze dat de sector Zorg en welzijn goed
scoort ten opzichte van de rest van Nederland als het
gaat om de naleving van de wettelijke verplichte
elementen van arbozorg. Ze herkennen de risico’s en
nemen zich voor om de komende jaren de
inspanningen voor risicovermindering voort te
zetten.
Ambulancezorg Nederland deelt de conclusie van de
Inspectie SZW. De andere werkgeversorganisaties
geven aan dat zij zich daarin niet onverkort kunnen
vinden. Zij nuanceren het beeld voor hun eigen
segment en geven daarbij aan dat de resultaten niet
altijd representatief zijn. Ze nuanceren de door de
Inspectie SZW gevraagde stevige aanpak voor hun
segment en verwachten het meeste resultaat van een
risicogerichte aanpak per segment.
Psychosociale arbeidsbelasting
• Werkgevers erkennen dat blijvende aandacht voor
psychosociale arbeidsbelasting noodzakelijk is.
Verder geven zij aan dat er ruimte is voor
verbetering. Daarbij focussen ze zich vooral op
agressie en werkdruk.
• VGN en Jeugdzorg Nederland geven aan dat de
komende stelselwijzigingen in hun segmenten
leiden tot een aantal grote wijzigingen en
reorganisaties. De verwachting is dat de druk op
werknemers en mantelzorgers daardoor zal
toenemen.
• NVZ, NFU en ACTIZ vinden het signaal dat
verschillen in verwachtingen over de zorgvraag
kunnen leiden tot extra werkdruk onvoldoende
onderbouwd.
Fysieke belasting
• Ambulancezorg Nederland en de
Brancheorganisatie Kinderopvang erkennen dat
fysieke belasting een belangrijk risico is in hun
segment en zetten hun aanpak voort.
• ACTIZ, BTN, NVZ en NFU geven aan dat het
onderzoek naar fysieke belasting niet representatief
is en dat de Inspectie SZW op basis daarvan geen
conclusie mag trekken over fysieke belasting in de
ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen en
thuiszorg.

38 |

• De MO-groep, Jeugdzorg Nederland en de VGN gaan
niet in op het risico fysieke belasting.
• GGZ Nederland geeft aan dat er in hun segment
geen stevige aanpak nodig is voor fysieke belasting
omdat het verzuim door fysieke belasting in de
geestelijke gezondheidszorg lager is dan in de
andere prioritaire segmenten.
Biologische agentia
• GGZ Nederland vindt dat uit inspecties blijkt dat er
voldoende maatregelen zijn getroffen om
besmetting met biologische agentia te voorkomen.
• De MO-groep geeft aan dat aandacht voor
biologische agentia op basis van de
inspectieresultaten noodzakelijk is in hun segment.
Arbozorgsysteem
• De NVZ en NFU geven aan dat de ziekenhuizen in de
afgelopen periode alleen zijn gecontroleerd op
brandveiligheid en op de arbeids- en rusttijden van
arts-assistenten. Zij herkennen zich niet in de
constateringen van inspecteurs dat er onvoldoende
toezicht is op de implementatie van maatregelen en
dat de maatregelen niet zijn geëvalueerd op het
effect.
• De VGN deelt niet de conclusie van de Inspectie SZW
dat de risico’s in samenhang moeten worden
aangepakt. De VNG vindt het juist een positieve
ontwikkeling dat de instellingen ervoor kiezen om
het beleid voor de afzonderlijke risico’s na elkaar te
implementeren. Zo kunnen zij immers focussen op
het gewenste resultaat en rekening houden met de
belastbaarheid van de organisatie. VGN
onderschrijft dat in het arbozorgsysteem meer
aandacht voor de voorlichting en evaluatie nodig is
en zal hierop specifieke actie ondernemen.
• De MO-groep bevestigt dat de implementatie van de
maatregelen in hun segment nog achterblijft en
richt daarom de aandacht op verbetering van de
toepassing van instrumenten.
• GGZ Nederland staat positief tegenover het
benutten van andere interventie-mogelijkheden in
communicatie en samenwerking met de Inspectie
SZW. GGZ Nederland vindt het belangrijk dat
inspectiediensten de inspecties bundelen.
Activiteiten
De werkgeversorganisaties ondernemen samen met
de werknemersorganisaties verschillende activiteiten
in hun segmenten. Er zijn vooral veel activiteiten
rondom de arbocatalogi en het thema duurzame
inzetbaarheid. Om een indruk te geven volgt
hieronder een greep aan activiteiten die zijn
genoemd:

• Alle segmenten nemen deel aan het actieplan
‘Veilig werken in de zorg’.
• ACTIZ en BTN hebben de arbocatalogus in 2012 en
2013 aangepast en geven voorlichting over agressie,
werkdruk en biologische agentia. Ook organiseren
zij workshops. BTN heeft een mantelovereenkomst
met Prikpunt om de nazorg na prikaccidenten goed
te laten verlopen. BTN zal aandacht besteden aan de
bevordering van een proactieve houding om de
risico’s te beheersen.
• Sociale partners in de ziekenhuizen actualiseren de
arbocatalogus en investeren in communicatieactiviteiten rond de arbocatalogus voor de
voorlichting, implementatie en evaluatie in de
ziekenhuizen. Deze communicatie richt zich zowel
op raden van bestuur, managers, arbodeskundigen
en werknemers. Er is een bewustwordingscampagne opgezet om prikincidenten te
voorkomen.
• De NFU heeft een aantal best practices verzameld,
een e-learningmodule ontwikkeld en diverse
andere projecten opgezet in het kader van de
zogenoemde ‘Vernieuwingsagenda’ voor het
realiseren van een volwaardige arbeidsrelatie. De
deelcatalogus Agressie & Geweld van de UMC’s is
momenteel in herziening en wordt onderdeel van
de deelcatalogus Psychosociale Arbeidsbelasting.
Verder is de toegankelijkheid van de website recent
aangepast.
• De NVZ heeft in 2012 de arbocatalogus
‘Betermetarbo.nl’ uitgebreid geëvalueerd en
geactualiseerd op de arbeidsrisico’s gevaarlijke
stoffen, psychosociale arbeidsbelasting,
bedrijfshulpverlening en veiligheid & agressie. De
arbocatalogus wordt uitgebreid met de methodiek
van het project ‘Goedenacht’ om veilig en gezond
werken tijdens nachtdiensten te stimuleren.
• De MO-groep organiseert samen met de Federatie
Opvang een informatiedag voor de opvanghuizen
en asielzoekerscentra om de specifieke arborisico’s
onder de aandacht te brengen. Ze actualiseren de
arbocatalogus voor agressie en werkdruk. De
verbetering van de toepassing van de instrumenten
heeft de aandacht.
• De VGN ontwikkelt activiteiten die de borging van
arbobeleid in de instellingen kan verbeteren. Deze
activiteiten richten zich op werknemers en
leidinggevenden. Er zijn workshops gepland, er is
een pilotleergang ‘lenig leiderschap’ ontwikkeld en
er zijn bijeenkomsten ‘werkplezier in tijden van
verandering’ georganiseerd. In de arbocatalogus
wordt de Europese richtlijn ‘Scherpe voorwerpen’
opgenomen, de resultaten van het onderzoek naar
de WIP-richtlijnen verwerkt, het onderdeel

bedrijfshulpverlening geactualiseerd en een
onderdeel evaluatie en aanpassing van beleid
toegevoegd.
• De Brancheorganisatie Kinderopvang organiseert
activiteiten rondom de arbocatalogus. Het
verzuimloket Kinderopvang maakt het mogelijk om
gericht beleid te voeren op terugdringen van
verzuim. De brancheorganisatie Kinderopvang ziet
in de rapportage geen aanleiding om de activiteiten
aan te passen of te intensiveren.
• GGZ Nederland stelt stuurinformatie over verzuim
en incidenten ter beschikking aan de leden. Er is
een netwerk van arbocoördinatoren en een lerend
netwerk duurzame inzetbaarheid. Ze hebben een
intentieverklaring ‘Netwerk implementatie
Stressbeheersing in Arbeid’ ondertekend en nemen
deel aan ‘Joint Action on Mental Health at
workplaces’ uit het actieplan van de EU. Verder
heeft GGZ Nederland een koepelovereenkomst met
Prikpunt voor de goede afhandeling van
prikincidenten.
• Jeugdzorg Nederland heeft samen met FCB een
methode ‘Plezier in uitvoering, werkdrukspellen en
agressiespellen’ ontwikkeld en verspreid. Er is een
pilot ‘Agressie en Weerbaarheidsonderzoek’
uitgevoerd en er wordt gewerkt aan een update van
de arbocatalogus. Ook zal Jeugdzorg Nederland
aandacht besteden aan het verdiepend onderzoek
en het implementeren van de maatregelen.
(plan-do-check-act).
• Ambulancezorg Nederland heeft de arbocatalogus
geactualiseerd en biedt deze binnenkort ter
toetsing aan. Ambulancezorg Nederland heeft een
paritaire werkgroep duurzame inzetbaarheid
ingericht en er is specifieke aandacht voor werkdruk
voor de oudere werknemer. De verplichte
Periodieke Arbeidsgezondheidskundige Monitor bij
werknemers van 40 jaar en ouder brengt zaken in
kaart die kunnen zorgen voor een optimale fysieke
en mentale gezondheid van medewerkers.
Federatie Landbouw en Zorg en de NEVEP is gevraagd
te reageren op de factsheet ‘Veilig en Gezond werken
in kleinschalige zorginstellingen’. De Federatie
Landbouw en Zorg gaat de RI&E aanpassen voor de
cliëntgebonden risico’s en zal de resultaten van de
inspecties onder de leden verspreiden. De NEVEP
overweegt om de RI&E aan te passen voor de leden
zodat deze toegesneden is op de risico’s waarmee
leden te maken hebben.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 39

6.4 Nawoord Inspectie SZW
De Inspectie SZW hecht aan een goede samenwerking
met sociale partners en uit de bestuurlijke reacties
blijkt dat deze samenwerking ook door sociale
partners wordt gewaardeerd.
De Inspectie maakt uit de reacties op dat de sociale
partners activiteiten ontplooien naar aanleiding van
de resultaten van de sectorrapportage. In de
activiteiten is vooral veel aandacht voor psychosociale
arbeidsbelasting en ook de evaluatie van de risico’s
krijgt de aandacht. Ook is er aandacht voor de
implementatie van maatregelen om besmetting met
biologische agentia te voorkomen.
Op basis van de bestuurlijke reacties is in de
rapportage duidelijker aangegeven dat een deel van
de resultaten niet representatief is. In de definitieve
versie van deze rapportage is expliciet aangegeven
waar de resultaten niet representatief zijn.
BTN, ACTIZ, NFU en NVZ geven aan dat het rapport
van TNO over fysieke belasting slechts een indicatieve
waarde heeft en dat ze de conclusie met betrekking
tot fysieke belasting niet deelt. De Inspectie doet
echter de aanbeveling om de oorzaken van fysieke
belasting te achterhalen niet alleen op basis van dit
indicatieve onderzoek, maar ook op basis van de
toenemende uitval door fysieke belasting in de
segmenten. De Inspectie SZW concludeert met name
dat de oorzaken van de uitval door fysieke belasting
nog onbekend zijn en roept sociale partners op om de
oorzaken te achterhalen en in te zetten op effectieve
maatregelen om deze uitval te voorkomen.

40 |

7 Conclusies
Uit de inspecties binnen de sector Zorg en Welzijn
volgen meerdere conclusies. Dit hoofdstuk omschrijft
allereerst de hoofdconclusies en vervolgens de
conclusies met betrekking tot de belangrijkste risico’s.
Deze conclusies zijn gebaseerd op selecties die de
Inspectie SZW binnen de segmenten heeft gemaakt.
Hoofdconclusies
1. Instellingen hebben onvoldoende maatregelen tegen
psychosociale arbeidsbelasting, fysieke belasting, biologische
agentia en bedrijfshulpverlening.
De belangrijkste risico’s waardoor werknemers
uitvallen zijn psychosociale arbeids-belasting, fysieke
belasting en in mindere mate biologische agentia.
Deze uitval kost de maatschappij veel geld.
De sector Zorg en Welzijn investeert veel in
maatregelen om de arbeidsomstandigheden te
verbeteren. Maar uit inspecties blijkt dat veel
instellingen nog onvoldoende maatregelen hebben
genomen om deze risico’s te beheersen. Instellingen
kiezen één speerpunt voor activiteiten. Die focus is
goed, maar dat neemt niet weg dat een aanpak van
alle drie de arbeidsrisico’s nodig is.
Aanpak van de risico’s is belangrijker dan ooit,
aangezien zorgvraag en zorgzwaarte de komende
jaren naar verwachting toenemen. De belangrijkste
verbeterpunten zijn:
• systematische aanpak van psychosociale
arbeidsbelasting in instellingen;
• onderzoek naar de oorzaken van fysieke
overbelasting;
• borgen van infectiepreventie voor medewerkers in
de reguliere protocollen en invoeren van veilige
naaldsystemen.
Daarnaast blijft het belangrijk om de
bedrijfshulpverlening af te stemmen op de actuele
situatie.

2. De aanpak van agressie is verbeterd, maar psychosociale
arbeidsbelasting is nog steeds het belangrijkste risico met de
meeste uitval en de laagste naleving in de sector Zorg en
Welzijn.
De aanpak van agressie in de sector Zorg en Welzijn is
verbeterd, maar dat alleen is niet voldoende. Het
arbeidsgerelateerde verzuim door psychosociale
arbeidsbelasting neemt de laatste twee jaar toe en
wordt vooral veroorzaakt door werkdruk. Uit
inspecties blijkt dat er in de aanpak van psychosociale
arbeidsbelasting en in het bijzonder in de aanpak van
werkdruk nog veel ruimte voor verbetering is.
3. Instellingen hebben voldoende kennis, de elementen voor
arbozorg zijn aanwezig.
In alle segmenten van de sector investeren werkgevers
en werknemers in de bescherming van werknemers
tegen de belangrijkste arbeidsrisico’s. De Inspectie
SZW constateert dat 80 tot 100% van de instellingen
beschikt over de elementen van de wettelijk verplichte
arbozorg, zoals RI&E, plan van aanpak,
preventiemedewerker en BHV-plan (tabel 6).
Daarnaast ziet de Inspectie SZW dat instellingen op de
drie grootste risico’s en op bedrijfshulpverlening
beleid voeren en deze onderwerpen opnemen in de
verschillende arbocatalogi van de segmenten. De
arbodeskundigen kennen deze catalogi en raadplegen
en gebruiken ze.
4. In het arbozorgsysteem ontbreken een goede beoordeling,
voorlichting, toezicht op de implementatie van maatregelen
en de evaluatie.
Bestuurders en management zijn verantwoordelijk
voor een goed functionerend arbozorgsysteem in hun
instelling. Deze taak ligt nu nog vooral bij de
arbodeskundigen. De Inspectie SZW ziet nog teveel
dat instellingen op aanwijzingen wachten in plaats
van zelf verantwoordelijkheid te nemen. Met de
bekende ‘plan-do-check-act’ kwaliteitscirkels en de
daaraan gerelateerde normen zoals OHSAS 18001,
kunnen organisaties het arbozorgsysteem borgen. Op
die manier kunnen ze de kwaliteit van de
arbeidsomstandigheden continu verbeteren. Daarbij
is intensieve voorlichting noodzakelijk om
medewerkers meer bewust te maken van de
arbeidsrisico’s. Ook moet toezicht ervoor zorgen dat
medewerkers de maatregelen daadwerkelijk
toepassen. De Inspectie SZW ziet dat voorlichting,
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 41

toezicht en evaluatie vaak ontbrekende schakels zijn
in het systeem. Bij een aantal segmenten ontbreken
zelfs de RI&E en een plan van aanpak.
5. Communicatie over de risico’s bereikt bestuur, management
en werknemers nog onvoldoende.
De Inspectie SZW constateert dat met communicatie
nog veel te winnen valt. Zoals iedere Nederlander
hoort ook de werkgever in de sector Zorg en Welzijn
de wet te kennen. Vooral met betrekking tot de
naleving van de Arbowet is de werkgever de eerst
aangesprokene en is kennis over die
verantwoordelijkheid noodzakelijk. De Inspectie SZW
blijft daarom investeren in communicatie. Niet alleen
om kennis te verspreiden, maar ook om werkgevers
(besturen) te activeren meer werk van hun
verantwoordelijkheid te maken.
Conclusie over psychosociale arbeidsbelasting
Psychosociale arbeidsbelasting is het belangrijkste
risico in de acht prioritaire segmenten. Driekwart van
de medewerkers heeft ermee te maken. Psychosociale
arbeidsbelasting veroorzaakt de helft van het
arbeidsgerelateerde verzuim. Uit de
inspectieresultaten blijkt dat het percentage
instellingen met overtreding in de geïnspecteerde
segmenten op werkdruk rond de 80% ligt en voor
agressie rond de 50%. De hoeveelheid overtredingen
op arbeidstijden is relatief laag ten opzichte van de
andere risico’s. Alleen bij ziekenhuizen zijn relatief
veel overtredingen van de Arbeidstijdenwet
geconstateerd.
Conclusie over fysieke belasting
Driekwart van de medewerkers in de verpleging,
verzorging en thuiszorg en de ambulancediensten
heeft te maken met fysieke belasting. Dit geldt ook
voor de helft van de medewerkers in de
gehandicaptenzorg, ziekenhuizen en kinderopvang.
Het percentage arbeidsgerelateerd verzuim door
fysieke belasting neemt vanaf 2009 toe voor zowel de
gehele sector als de prioritaire segmenten.
Tegelijkertijd blijkt uit inspecties dat bij kleinschalige
instellingen en bij driekwart van de
kinderdagverblijven de inrichting van de arbeidsplaats
in orde is en dat er voldoende hulpmiddelen
aanwezig zijn.

Het onderzoek ‘Stand der techniek fysieke belasting,
belemmerende en bevorderende factoren’ uit 2011
door TNO bevestigt dit beeld29. Wel vindt 50% van de
medewerkers, die zijn bevraagd in het onderzoek,
organisatorische maatregelen (zoals voorlichting over
en onderhoud en vernieuwing van hulpmiddelen)
onvoldoende. De oorzaak van de stijging van het
verzuim door fysieke belasting, in het licht van
genoemde inspecties en onderzoek, is onbekend.
Voor effectieve maatregelen is nader onderzoek naar
het verzuim door fysieke belasting nodig.
Conclusie over biologische agentia
Driekwart van de medewerkers in de ziekenhuizen
kan in aanraking komen met biologische agentia.
Hetzelfde geldt voor de helft van de medewerkers in
de geestelijke gezondheidszorg en in welzijn en
maatschappelijke dienstverlening. Biologische
agentia zijn de oorzaak van 10% van de
beroepsziekten. Het percentage instellingen met
overtredingen op dit vlak loopt uiteen van 4 tot 65%
per segment en is het hoogst bij de opvanghuizen en
asielzoekerscentra (onderdeel van het segment
welzijn en maatschappelijke dienstverlening).
Conclusie over bedrijfshulpverlening
In instellingen waar cliënten minder zelfredzaam zijn,
hebben medewerkers een belangrijke taak in de
bedrijfshulpverlening. Zij brengen bij calamiteiten
eerst de cliënt in veiligheid. Volgens de Inspectie SZW
is het risico voor werknemers in de verpleging en
verzorging net als in de gehandicaptenzorg groot
wanneer de organisatie van de bedrijfshulpverlening
niet in orde is. Het aantal instellingen dat
overtredingen heeft op bedrijfshulpverlening wisselt.
Bij de ziekenhuizen is 60% niet in orde. In de
jeugdzorg en de verpleging, verzorging en thuiszorg
ligt dit rond de 50%. Bij 20% daarvan gaat het nog om
‘de puntjes op de i.’ Bij 30% mist het BHV-plan de
aanpassing aan de actuele situatie.

29 Dit onderzoek is overigens niet representatief.
42 |

8 Het vervolg van de aanpak in de sector
Met deze sectorrapportage geeft de Inspectie SZW een
beeld van de sector Zorg en Welzijn en inzicht in de
resultaten van de activiteiten. In hoeverre geven dit
beeld en de resultaten aanleiding om de ingezette
meerjarige aanpak bij te sturen? Met een
beschouwing van achtereenvolgens de arbeidsrisico’s
en de inzet van instrumenten geeft de Inspectie SZW
aan hoe zij de aanpak voortzet.

groot dat probleem is en waardoor dit komt, is nog
onbekend. Het is belangrijk dat de brancheorganisaties en instellingen investeren in onderzoek
naar de oorzaken van de huidige fysieke belasting.
Wanneer hierover meer bekend is, kan een meer
gerichte aanpak van dit risico plaatsvinden. Het
meerjarig onderzoek dat vanuit Stichting IZZ al loopt,
kan zeker een bijdrage leveren.

8.1 Arbeidsrisico’s

De Inspectie SZW roept sociale partners op om snel de
oorzaken van de uitval te achterhalen. In 2014 en 2015
gaat de Inspectie na of op instellingsniveau de
oorzaken duidelijk zijn en of sprake is van effectieve
maatregelen.

De inspectiebrede risicoanalyse van de Inspectie SZW
laat zien dat de sector Zorg en Welzijn een
concentratie kent van risico’s, te omschrijven als
‘hoog’ en ‘midden’. De belangrijkste zijn
psychosociale arbeidsbelasting (PSA), fysieke
belasting en biologische agentia (bijvoorbeeld
bacteriën en virussen).
Psychosociale arbeidsbelasting
Psychosociale arbeidsbelasting is het grootste
arbeidsrisico in de sector Zorg en Welzijn. De
risicoanalyse van de Inspectie SZW bevestigt de
prioriteit van dit risico. De resultaten tonen aan dat
het arbeidsrisico in alle acht de prioritaire segmenten
groot blijft. De helft van de instellingen heeft de
achterliggende oorzaken van werkdruk niet in kaart
en 70% van de instellingen slaagt er niet in om een
plan van aanpak voor dit arbeidsrisico op te stellen.
Ook blijft het verzuim als gevolg van psychosociale
arbeidsbelasting groter dan gemiddeld in Nederland
en de naleving is in de ogen van de Inspectie SZW nog
te laag.
De Inspectie SZW handhaaft daarom haar prioriteit op
dit arbeidsrisico en intensiveert in alle acht de
prioritaire segmenten de activiteiten op dit
onderwerp.
Fysieke belasting
In de meerjarige aanpak voor de sector Zorg en
Welzijn inspecteerde de Inspectie SZW nog niet op
fysieke belasting. Dit risico blijft één van de
belangrijkste oorzaken van uitval, vooral in de
ambulancezorg en de verpleging, verzorging en
thuiszorg, gehandicaptenzorg en jeugdzorg. Mede
door de activiteiten van sociale partners daalde het
verzuim door fysieke belasting, maar uit de NEAenquête blijkt dat verzuim door fysieke belasting in de
prioritaire segmenten de laatste jaren toeneemt. Hoe

Biologische agentia
Het risico van blootstelling aan biologische agentia is
groot in de segmenten ziekenhuizen,
ambulancediensten en iets minder groot in de andere
prioritaire segmenten. De huidige maatregelen laten
nog onvoldoende resultaten zien. Het risico krijgt
hoge prioriteit, op basis van de risicoanalyse.
Uitbraken van (resistente) bacteriën en virussen in
ziekenhuizen, verpleeghuizen en de
gehandicaptenzorg bevestigen de actualiteit.
Inspecties naar biologische agentia in de verpleging,
verzorging en thuiszorg, welzijn en maatschappelijke
dienstverlening tonen aan dat de naleving niet op
orde is. Van de implementatie van de Europese
richtlijn voor scherpe voorwerpen en het gebruik van
veilige naaldsystemen (Richtlijn 2010/32/EU
vastgesteld op 10 mei 2010, implementatie voor 11
mei 2013) is nog niet overal sprake. Biologische
agentia krijgt de aandacht in arbocatalogi, maar
implementatie op de werkvloer loopt nog achter.
Bovendien toont recent onderzoek30 aan dat de
richtlijnen in de arbocatalogi van de Werkgroep
Infectiepreventie (WIP) onvoldoende garanties bieden
voor preventie bij werknemers.
De Inspectie SZW stuurt aan op duidelijkheid over de
WIP-richtlijnen en het effect voor de
arbeidsgezondheid. Daarnaast zet de Inspectie SZW
zoals gepland activiteiten in om de naleving van
richtlijnen te bevorderen.

30 Onderzoek Richtlijnen werkgroep infectie preventie en arbeidsomstandigheden, 2012.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 43

Bedrijfshulpverlening
De Inspectie SZW besteedde de afgelopen jaren
aandacht aan bedrijfshulpverlening (BHV) op basis
van het Actieplan Brandveiligheid in Zorginstellingen
van de gezamenlijke inspectiediensten. In onze
risicoanalyse krijgt het onderwerp BHV dusdanig lage
prioriteit dat de Inspectie SZW de activiteiten voor dit
risico in de sector Zorg en Welzijn stopt. In het
huidige toezichtpraktijk houdt de Inspectie SZW
toezicht op de BHV en de brandweer op
brandveiligheid. Op grond van het uitgangspunt van
één toezichthouder wil de Inspectie samenwerken
met de brandweer binnen het toezicht op BHV. In een
pilot wordt nagegaan welke instrumenten de
brandweer nodig heeft voor deze taak.
De Inspectie SZW bouwt het toezicht op
bedrijfshulpverlening af en werkt mee aan de
overdracht van het toezicht naar gemeenten en
brandweer.

8.2 Instrumenten
Inspecties
Voor de Inspectie SZW zijn inspecties het meest
effectieve middel om instellingen te bewegen tot een
betere risicobeheersing. Op grond van de resultaten
van de activiteiten van de Inspectie SZW in de
afgelopen periode gaat het inspectieprogramma de
komende periode in op:
• vervolg van de inspecties op psychosociale
arbeidsbelasting in 2013 in de verpleging,
verzorging en thuiszorg, gehandicaptenzorg,
jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg;
• uitbreiding van de inspecties op psychosociale
arbeidsbelasting in 2014 voor de segmenten
ambulancediensten, ziekenhuizen en welzijn en
maatschappelijke dienstverlening;
• inspecties op fysieke belasting en biologische
agentia in 2014 en 2015 bij doelgroepen waar het
risico het grootst is.
De inspecties zijn systeem- en werkplekgericht.
Implementatie maatregelen, evaluatie, voorlichting
en borging zijn de aandachtspunten tijdens de
inspecties. De inspectiedruk in de segmenten hangt
mede af van de zelfwerkzaamheid en naleving.
Steviger handhaven
Vanaf 1 januari 2013 geldt de Wet aanscherping
handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving
(WAHSS). Kern hiervan is dat overtredingen tot
strengere straffen leiden. Dat betekent verhoogde
boetes en een hardere aanpak bij herhaling.
Instellingen die een boete hebben gehad én
instellingen waar incidenten of signalen voorkomen,
44 |

krijgen inspecties totdat van de overtredingen geen
sprake meer is. Recidive leidt tot steeds hogere
boetes.
Communicatie
De Inspectie SZW werkt op verschillende niveaus aan
bewustmaking en beïnvloeding, zodat werkgevers
hun verantwoordelijkheid nemen en werknemers
hun medewerking verlenen aan maatregelen. De
communicatieproducten moeten meer bekendheid
krijgen bij management en werknemers. Bovendien
wil de Inspectie SZW bestuurders en management
beter bereiken.
Met communicatieactiviteiten zijn tot nu toe met
name arbodeskundigen en commissies voor
veiligheid, gezondheid, welzijn en milieu van de
ondernemingsraden bereikt. De informatie komt
echter vaak niet verder de instelling in. Om ook
besturen en management beter te bereiken

ontwikkelt de Inspectie SZW een nieuwe
communicatie-aanpak met een combinatie van
brede, generieke communicatie en communicatie via
intermediairs, zoals brancheorganisaties en
opleidingsinstituten. De aanpak omvat niet alleen
informatieoverdracht, maar speelt ook in op het
belang van preventie en de kosten-batenafweging bij
investeringen. Daarnaast spelen normen en waarden
een belangrijke rol, net als het zichtbaar maken van
de pakkans bij overtredingen.
Samenwerking
Afstemming en samenwerking met VWS, Inspectie
Gezondheidszorg, Inspectie Jeugdzorg en sociale
partners blijft belangrijk. Alle partijen hebben belang
bij goede arbeids-omstandigheden. Vooral de aanpak
van werkdruk, agressie, biologische agentia en
brandveiligheid is van belang voor zowel cliënt als
werknemer.
De samenwerking met inspectiediensten omvat
vooral uitwisseling van kennis, planning van
activiteiten, het doorgeven en aanpakken van notoire
overtreders, het informeren van de hoofdvestiging
van instellingen en het benutten van netwerken. De
Inspectie Gezondheidszorg en de Inspectie SZW zijn
het erover eens dat een aantal thema’s vanuit de cliënt
én de medewerker kunnen worden geïnspecteerd.
Denk hierbij aan bedrijfshulpverlening, biologische
agentia, werkdruk, kwaliteit van de zorg, fysieke
belasting en inrichting van de locatie.

8.3 Conclusie vervolg van de aanpak
De Inspectie SZW handhaaft de focus op de acht
prioritaire segmenten in de sector Zorg en Welzijn.
Psychosociale arbeidsbelasting is het grootste risico
en de aanpak ervan door instellingen schiet tekort.
Maar de beheersing van fysieke belasting en
biologische agentia is ook nog niet overal voldoende.
Daarom ligt de prioriteit bij deze drie risico’s en
bouwt de Inspectie SZW het toezicht op
bedrijfshulpverlening af.
Psychosociale arbeidsbelasting blijft speerpunt in de
aanpak en krijgt een intensivering op grond van onze
resultaten en de huidige stand van zaken rondom dit
risico. De acht geselecteerde segmenten in de sector
Zorg en Welzijn behouden hun prioriteit.
De Inspectie SZW constateert dat bestuurders en
management van zorginstellingen nog onvoldoende
worden bereikt. Communicatie en samenwerking met
sociale partners en inspectiediensten zullen
belangrijke instrumenten zijn om deze doelgroep te
activeren deze risico’s beter te beheersen.

De Inspectie SZW ziet mogelijkheden in geïntegreerde
inspectietaken en uitwisseling van gegevens en
kennis. Er bestaan al initiatieven om de huidige
samenwerking in informatie-uitwisseling verder te
ontwikkelen naar meer directe vormen van
samenwerking. Zo geeft de samenwerking met de
Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD) in de
kinderopvang aanleiding om te zoeken naar een meer
structurele samenwerking om informatie door te
geven.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 45

Bijlage 1 Bevindingen per segment
Deze bijlage omvat een korte analyse van de acht
prioritaire segmenten binnen de sector Zorg en
Welzijn. Achtereenvolgens wordt op hoofdlijnen een
beeld van het segment en de resultaten van de
inspectieprojecten in het segment weergegeven. Als
er voor het segment specifieke bevindingen of
signalen zijn, dan staan die in deze bijlage.

In vergelijking met de andere segmenten leven de
verpleging, verzorging en thuiszorg de
arbozorgverplichtingen gemiddeld na. De
aanwezigheid van een actueel plan van aanpak,
ongevallenregistratie en preventiemedewerker scoren
het laagst binnen dit segment.

Het arbeidsgerelateerde verzuim in de verpleging,
verzorging en thuiszorg is hoger dan gemiddeld in de
zorg en komt voor bijna 40% door psychosociale
arbeidsbelasting en voor 40% door fysieke belasting.

De verpleging, verzorging en thuiszorg investeerden
de afgelopen jaren veel in de preventie van fysieke
belasting. Uit indicatief onderzoek31 van TNO in
opdracht van SZW blijkt dat een groot deel van de
werknemers en werkgevers in dit segment vindt dat er
voldoende hulpmiddelen zijn om de fysieke belasting
zoveel mogelijk te beperken. In de thuiszorg geeft één
vijfde van hen aan dat deze hulpmiddelen ontbreken.
Het gebruik van de hulpmiddelen hangt af van de
voorlichting en de tijd die het kost om de
hulpmiddelen te gebruiken. Deze hulpmiddelen zijn
volgens deze werknemers voor verbetering vatbaar.
Daarnaast geeft ongeveer de helft van de
medewerkers aan dat in de instelling onvoldoende
aandacht is voor voorlichting en instructie en andere
organisatorische maatregelen, zoals pauzes of
taakroulatie.

De brancheorganisaties omschrijven de belangrijkste
risico’s in de arbocatalogus en stelden deze in 2011 en
2012 bij op basis van de ervaringen en inspecties in
het segment. Zij zijn verantwoordelijk voor
bekendheid hiervan bij hun leden.

De inspecties in de verpleging, verzorging en
thuiszorg
De Inspectie SZW selecteert de verpleging, verzorging
en thuiszorg bij vrijwel alle activiteiten. Dit komt
vooral omdat dit segment veel instellingen omvat.

Verpleging, verzorging en thuiszorg
Het beeld van de verpleging, verzorging en
thuiszorg
In de verpleging, verzorging en thuiszorg werkt één
derde van het totale aantal werknemers van de sector
Zorg en Welzijn. Meer dan driekwart van de
werknemers staat bloot aan fysieke belasting en
psychosociale arbeidsbelasting. Meer dan een kwart
van de medewerkers loopt het risico op besmetting
met biologische agentia.

Grafiek A Inspectie in verpleging, verzorging en thuiszorg 2010-2012
Werkdruk in PSA 2012 (N=93)

17

5

Agressie in PSA 2012 (N=93)

71
61

2

Arbeidstijden in PSA 2012 (N=93)

76

1

29

Agressie en geweld 2010-2011 (N=51)
Biologische agentia 2010-2011 (N=51)

9

26

10%
In orde

20%

19
10

30%

40%

Goed op weg

50%

16
13

6

36

Bedrijfshulpverlening 2010-2011 (N=66)
0%

30

60%

20
70%

80%

90%

100%

Niet in orde

31 TNO (2011). Stand der techniek fysieke belasting, belemmerende en
bevorderende factoren.
46 |

Maar ook omdat dit segment belangrijke risico’s kent
én omdat er in preventieve zin veel winst valt te
behalen. Vooral bij grote instellingen met veel
locaties komen de inspecteurs relatief veel op bezoek.
Instellingen die het aanhoudend goed doen, krijgen
minder bezoek.
Psychosociale arbeidsbelasting 2012
In 2012 zijn bij 76 van de 93 geïnspecteerde
instellingen in het totaal 262 overtredingen met
betrekking tot werkdruk geconstateerd. Bij 10
instellingen was geen sprake van werkdruk. Bij 30
instellingen is geen verdiepend onderzoek uitgevoerd
naar de oorzaken van werkdruk en bij nog eens 28
instellingen was er geen of een onvoldoende plan van
aanpak. 20 instellingen implementeerden de
maatregelen, 12 hadden al een evaluatie gepland of
uitgevoerd.
Bij 32 instellingen zijn in totaal 178 overtredingen op
agressie geconstateerd. Er zijn procentueel meer
instellingen in orde bevonden dan in de andere
segmenten waar is geïnspecteerd. Maar waar er
overtredingen zijn geconstateerd, ontbreken
meerdere maatregelen om medewerkers te
beschermen tegen agressie. De belangrijkste
aandachtspunten in dit segment zijn voorlichting en
de evaluatie van zowel incidenten als beleid om
agressie te voorkomen.
Bij 17 instellingen stelde de Inspectie in totaal 59
overtredingen van de Arbeidstijdenwet vast. Er was
geen sprake van een goed arbeidstijdenbeleid, waarbij
onder andere de evaluatie van de feitelijk gewerkte
uren ontbrak. Ook het aantal nachtdiensten en de
arbeidstijd in de nachtdiensten is een aandachtspunt.
Agressie 2010-2011
Bij 22 van de 51 instellingen heeft de Inspectie in
totaal 43 overtredingen geconstateerd. Het ontbrak in
het segment aan een goede risicobeoordeling als de
cliënt in zorg komt, aan voorlichting en training van
medewerkers en aan een analyse van incidenten en
evaluatie. Andere aandachtspunten zijn de alarmering
en de cliëntinterventies na een incident.
Biologische agentia 2010-2011
In 2010 en 2011 is geïnspecteerd op biologische
agentia. Bij 25 van de 51 instellingen zijn in het totaal
58 overtredingen geconstateerd. Er was geen goede
risicobeoordeling als de cliënt in zorg komt. Ook
ontbraken de voorlichting en instructie van
medewerkers, net als vaccinatie en beleid rondom
prikaccidenten.

Bedrijfshulpverlening 2010-2011
Bij 30 van de 66 instellingen zijn in totaal 34
overtredingen geconstateerd. De belangrijkste
overtreding was dat het BHV-plan geen afstemming
had op de actuele brandveiligheid van het gebouw, de
zelfredzaamheid van de bewoners en de personele
bezetting.

Ziekenhuizen
Het beeld van de ziekenhuizen
Binnen de sector Zorg en Welzijn werkt een kwart van
de medewerkers in de ziekenhuizen. Meer dan drie
kwart van de medewerkers staat bloot aan
psychosociale arbeidsbelasting en biologische
agentia. De helft van de medewerkers heeft te maken
met fysieke belasting en bedrijfshulpverlening.
Het percentage verzuim is bij de ziekenhuizen lager
dan gemiddeld in de zorg. Ook is er een lager
percentage arbeidsgerelateerd verzuim, dat voor de
helft komt door psychosociale arbeidsbelasting en
voor een derde door fysieke belasting.
De brancheorganisaties omschrijven de belangrijkste
risico’s in de arbocatalogus en zorgen voor
bekendheid ervan bij hun leden. Naleving van de
elementen voor arbozorg is in ziekenhuizen hoger
dan gemiddeld in de zorg. Een actuele en getoetste
RI&E is net als een plan van aanpak nog wel een punt
van aandacht bij 23% van de ziekenhuizen.
De ziekenhuizen investeerden de afgelopen jaren veel
in preventie van fysieke belasting. Uit indicatief
onderzoek32 van TNO in opdracht van SZW blijkt dat
werkgevers in ziekenhuizen vinden dat er voldoende
hulpmiddelen zijn om de fysieke belasting zoveel
mogelijk te beperken. Daar is 85% van de werknemers
het mee eens. Ongeveer de helft van de medewerkers
geeft aan dat in het ziekenhuis onvoldoende aandacht
is voor voorlichting en instructie.
De inspecties in de ziekenhuizen
In ziekenhuizen waren in periode 2010-2012
uitgebreide inspecties op werk- en rusttijden van de
arts-assistenten. 10 ziekenhuizen kregen bezoek
vanuit het project ‘Brandveiligheid in zorginstellingen
2010-2011’. De ziekenhuizen kregen geen inspecties
binnen het project ‘Agressie en biologische agentia
2010-2011’ omdat ze zelf al veel aandacht hebben voor
deze twee risico’s. Twee derde van de ziekenhuizen
werkte aan de implementatie van het project ‘Veilige
32

TNO (2011). Stand der techniek fysieke belasting, belemmerende en
bevorderende factoren.
Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 47

Grafiek B Inspecties ziekenhuizen 2010-2012

Bedrijfshulpverlening 2010-2011 (N=11)

4

3
6

7

Werk- en rusttijden van arts-assistenten 2010-2011 (N=38)
0%

10%
In orde

Zorg’. Dit project biedt ziekenhuizen ondersteuning
om agressie tegen medewerkers te voorkomen.
Werk- en rusttijden van arts-assistenten 2010-2011
Bij 31 van de 38 ziekenhuizen zijn in totaal 787
overtredingen vastgesteld van de Arbeidstijdenwet bij
arts-assistenten vast. Van die overtredingen kwamen
er 310 in boeterapporten. Bij 13 ziekenhuizen was
sprake van recidive. Deze 13 ziekenhuizen zijn samen
verantwoordelijk voor ongeveer 90% van de
overtredingen en vrijwel alle boetes. Inmiddels
hebben ze de arbeids- en rusttijden van de artsassistenten op orde. Opvallend was het aantal
overtredingen van de arbeidstijd in de
bereikbaarheidsdiensten en de nachtdiensten, vaak in
combinatie met onvoldoende rusttijd.
Bedrijfshulpverlening 2010-2011
Bij 7 van de 10 ziekenhuizen zijn in totaal 11
overtredingen geconstateerd. Meestal betrof de
overtreding een BHV-plan zonder afstemming op de
actuele brandveiligheid van het gebouw, de
zelfredzaamheid van de bewoners en de personele
bezetting.

Gehandicaptenzorg
Het beeld van de gehandicaptenzorg
Meer dan drie kwart van de medewerkers in de
gehandicaptenzorg staat bloot aan psychosociale
arbeidsbelasting en bedrijfshulpverlening. Meer dan
de helft staat bloot aan fysieke belasting en meer dan

4

20%

25
30%

40%

50%

Goed op weg

60%

70%

80%

90% 100%

Niet in orde

een kwart aan biologische agentia.
Het percentage verzuim in de gehandicaptenzorg is
hoger dan gemiddeld in de zorg. Het
arbeidsgerelateerde verzuim ligt ook hoger en komt
voor iets meer dan de helft door psychosociale
arbeidsbelasting en voor iets meer dan een kwart
door fysieke belasting.
De sociale partners vermelden de belangrijkste risico’s
in de arbocatalogus en zorgen voor bekendheid
hiervan bij hun leden. Ongeveer 90% van de
arbocoördinatoren, 55% van de ondernemingsraadleden en 40% van de werknemers raadpleegden
het afgelopen jaar de arbocatalogus.
De elementen voor arbozorg zijn over het algemeen
bij meer dan 90% van de instellingen aanwezig.
Hiermee scoren ze als één van de beste segmenten in
de zorg. De aanstelling van een preventiemedewerker
is nog wel een aandachtspunt.
De inspecties bij de gehandicaptenzorg
In de gehandicaptenzorg vonden in 2012 alleen
inspecties plaats op psychosociale arbeidsbelasting.
Psychosociale arbeidsbelasting
Bij 25 van de 29 geïnspecteerde instellingen zijn in
totaal 81 overtredingen geconstateerd die betrekking
hebben op de aanpak van werkdruk. Bij 1 instelling
was er geen sprake van werkdruk. Bij 8 instellingen
vond geen verdiepend onderzoek naar de oorzaken

Grafiek C Inspecties in de gehandicaptenzorg 2010-2012

Werkdruk in PSA 2012 (N=29)

4

3

22

12

Agressie in PSA 2012 (N=29)

17
24

Arbeidstijden in PSA 2012 (N=29)
0%

10%
In orde

48 |

20%

30%

Goed op weg

40%

5
50%

Niet in orde

60%

70%

80%

90%

100%

plaats en bij 5 instellingen was er geen of een
onvoldoende plan van aanpak. 12 instellingen hadden
de maatregelen geïmplementeerd maar nog geen
evaluatie.
Bij 17 instellingen zijn in totaal 78 overtredingen op
agressie geconstateerd. Procentueel waren meer
instellingen niet in orde dan de andere segmenten
waar is geïnspecteerd. Waar er overtredingen zijn
geconstateerd ontbreken meerdere maatregelen om
medewerkers te beschermen tegen agressie. De
belangrijkste aandachtspunten in dit segment zijn de
risicobeoordeling, alarmering bij incidenten,
voorlichting en training van medewerkers en de
evaluatie van het beleid ter voorkoming van agressie.
Bij 5 instellingen zijn in totaal 9 overtredingen van de
Arbeidstijdenwet geconstateerd. Het ontbreekt daar
aan een goed arbeidstijdenbeleid waarin de evaluatie
van de feitelijk gewerkte uren mist.

Kinderopvang
Het beeld van de kinderopvang
Meer dan de helft van de medewerkers in de
kinderopvang staat bloot aan psychosociale
arbeidsbelasting, fysieke belasting en
bedrijfshulpverlening. Meer dan een kwart loopt het
risico op besmetting met biologische agentia.
Het percentage verzuim in de kinderopvang is lager
dan gemiddeld in de zorg. Het werkgerelateerde
verzuim is gelijk aan het gemiddelde in de zorg en
komt voor bijna een derde voort uit psychosociale
arbeidsbelasting en voor een kwart uit fysieke
belasting.

De naleving van elementen van de arbozorg is in de
kinderopvang lager dan in de andere prioritaire
sectoren van de zorg. Een actueel plan van aanpak,
een ongevallenregistratie en de preventiemedewerker
ontbreken in ongeveer de helft van de
kinderdagverblijven.
De inspecties in de kinderopvang
De GGD liet 51 kinderdagverblijven korte vragenlijsten
invullen om in kaart te brengen of zij de
arbeidsrisico’s voldoende beheersen. Volgens de GGD
hadden 24 kinderdagverblijven hiervoor onvoldoende
maatregelen.
11 kinderdagverblijven hadden geen actuele RI&E.
Ongeveer 10% van de kinderdagverblijven moest meer
aandacht geven aan biologische agentia en
bedrijfshulpverlening.
Bij 13 kinderdagverblijven was de ergonomische
inrichting niet in orde. Bij 13 kinderdagverblijven
waren de aankleedtafels niet in hoogte verstelbaar en
bij 7 ontbreken de trapjes waarmee oudere kinderen
zelf op de aankleedtafel kunnen klimmen. Bij 3
kinderdagverblijven konden medewerkers niet op
volwassenenhoogte aan de tafels eten en met de
kinderen spelen.
De Inspectie SZW bezocht op basis van deze gegevens
10 kinderdagverblijven waar de GGD had aangegeven
dat de ergonomische inrichting niet in orde was. Deze
10 kinderdagverblijven kregen allemaal een
waarschuwing, op basis van in totaal 27
overtredingen. De belangrijkste hadden betrekking
op fysieke belasting, de risico-inventarisatie en het
plan van aanpak, het zwangerenbeleid, de inrichting
van de bedrijfshulpverlening en biologische agentia.

De brancheorganisaties vermelden de belangrijkste
risico’s in de arbocatalogus en zorgen voor
bekendheid hiervan bij hun leden. Ongeveer 50% van
personeelsfunctionarissen en 40% van het
management en de werknemers heeft de
arbocatalogus één of meerdere keren gebruikt.
Grafiek D Inspecties in de kinderopvang 2010-2012 (monitorlijst GGD) (N=51)

Fysieke belasting

38

13

Biologische agentia

44

Bedrijfshulpverlening

46
0%

10%
In orde

20%

30%

40%

7
5
50%

60%

70%

80%

90%

100%

Niet in orde

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 49

Geestelijke gezondheidszorg

andere afdelingen. Een deel van die incidenten komt
door plaatsing van cliënten op een afdeling zonder de
juiste voorzieningen. Denk hierbij aan personele
bezetting, inrichting van de werkomgeving en
alarmeringssystemen.

Het beeld van de geestelijke gezondheidszorg
Meer dan drie kwart van de medewerkers in de
geestelijke gezondheidszorg staat bloot aan
psychosociale arbeidsbelasting. Meer dan de helft
heeft te maken met bedrijfshulpverlening en
biologische agentia en een kwart met fysieke
belasting.

Biologische agentia 2010-2011
Bij 25 van de 26 GGZ instellingen was het beleid met
betrekking tot biologische agentia in orde.

Het arbeidsgerelateerde verzuim is gelijk aan het
gemiddelde in de sector Zorg en Welzijn en komt voor
twee derde door psychosociale arbeidsbelasting.

Welzijn en maatschappelijke
dienstverlening

De brancheorganisaties omschrijven de belangrijkste
risico’s in de arbocatalogus, op basis van de laatste
ervaringen en inspecties in het segment. Zij zorgen
voor bekendheid hiervan bij hun leden. Een actief
netwerk van arbocoördinatoren deelt kennis en
ervaring met elkaar en met de Inspectie SZW.

Het beeld van welzijn en maatschappelijke
dienstverlening
De gegevens in dit segment gaan over zeer
uiteenlopende activiteiten, van opvangvoorzieningen
tot buurtvoorzieningen en van jongerenwerk en
speeltuinen tot activiteiten voor ouderen.

De geestelijke gezondheidszorg past de verplichte
elementen voor arbobeleid goed toe in de
instellingen. Uit onze Arbomonitor blijkt dat alle
bezochte instellingen een RI&E, verzuimbeleid,
BHV-plan en preventiemedewerker hebben. Daardoor
scoren zij als één van de beste segmenten binnen de
zorg.

Meer dan drie kwart van de medewerkers in welzijn en
maatschappelijke dienstverlening staat bloot aan
psychosociale arbeidsbelasting. Meer dan de helft
loopt het risico op besmetting met biologische
agentia en meer dan een kwart heeft te maken met
fysieke belasting en bedrijfshulpverlening.
Het percentage verzuim in welzijn en maatschappelijke
dienstverlening is lager dan gemiddeld in de zorg. Het
percentage arbeidsgerelateerd verzuim ligt hoger en
komt voor bijna 90% door psychosociale
arbeidsbelasting.

De inspecties in de geestelijke gezondheidszorg
In de geestelijke gezondheidszorg vinden beperkt
inspecties plaats omdat blijkt dat de instellingen
minder overtredingen hebben dan in andere
segmenten.
Agressie 2010-2011
Bij 11 van de 26 instellingen zijn in het totaal 31
overtredingen geconstateerd. Het gaat hierbij om een
gebrek aan een goede risicobeoordeling tijdens de
opname van de cliënt, voorlichting en training van
medewerkers en goed werkende alarmprocedures en
-systemen. De Inspectie SZW signaleert dat op een
aantal afdelingen meer incidenten voorkomen dan op

In de arbocatalogus voor welzijn en maatschappelijke
dienstverlening staan de belangrijkste risico’s.
Ongeveer 50% van personeelsfunctionarissen en 40%
van het management en de werknemers heeft deze
catalogus één of meerdere keren gebruikt. De Federatie
Opvang maakt samen met de Maatschappelijke
Ondernemers Groep voor de opvanghuizen een meer
specifieke uitwerking. Dit om meer aandacht voor
arbobeleid te krijgen bij deze doelgroep.

Grafiek E Inspecties geestelijke gezondheidszorg 2010-2012

15

Agressie en geweld 2010-2011 (N=26)

5

Biologische agentia 2010-2011 (N=26)
0%

25
10%
In orde

50 |

6

20%

30%

Goed op weg

40%

50%
Niet in orde

1
60%

70V

80%

90%

100%

Grafiek F Inspecties in welzijn en maatschappelijke dienstverlening 2010-2012
Agressie en geweld 2010-2011 (N=40)

12
14

Biologische agentia 2010-2011 (N=40)
0%

10%
In orde

25

3

22

4

20%

30%

Goed op weg

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Niet in orde

beoordeling. Aandachtspunten in de vrouwenopvang
zijn voorlichting en evaluatie van het beleid.

Naleving van de elementen van arbozorg is in dit
segment gemiddeld in verhouding tot de andere
segmenten van de zorg. Een actueel plan van aanpak,
ongevallenregistratie en preventiemedewerker zijn
binnen dit segment het minst aanwezig.

Jeugdzorg
Het beeld van de jeugdzorg
Meer dan drie kwart van de medewerkers in de
jeugdzorg staat bloot aan psychosociale
arbeidsbelasting. Meer dan de helft heeft te maken
met bedrijfshulpverlening en meer dan een kwart met
biologische agentia.

Inspecties in welzijn en maatschappelijke
dienstverlening
In de periode 2010 en 2011 is alleen geïnspecteerd bij
asielzoekerscentra, maatschappelijke opvang en
vrouwenopvang op agressie en biologische agentia.
Agressie
Bij 12 van de 40 geïnspecteerde instellingen voor
maatschappelijke opvang of vrouwenopvang is het
agressiebeleid in orde. Bij 28 instellingen zijn in het
totaal 58 overtredingen geconstateerd. Bij
asielzoekerscentra waren 3 van de 7 locaties niet in
orde. De overtredingen gaan over het gehele beleid
van RI&E, voorlichting en training, gedragsregels en
alarmprocedures tot en met de evaluatie van
incidenten en algemeen beleid.

Het percentage verzuim is iets hoger dan gemiddeld
in de zorg. Het percentage arbeidsgerelateerd verzuim
ligt ook iets hoger dan gemiddeld en komt voor bijna
60% door psychosociale arbeidsbelasting.
De brancheorganisaties vermelden de belangrijkste
risico’s in de arbocatalogus en zorgen voor
bekendheid hiervan bij hun leden. Ongeveer 50% van
de personeelsfunctionarissen en 40% van het
management en de werknemers heeft de
arbocatalogus één of meerdere keren gebruikt.

Biologische agentia 2010-2011
Bij 26 van de 40 instellingen in de maatschappelijke
opvang zijn in totaal 42 overtredingen geconstateerd.
4 van de 7 asielzoekerscentra waren niet in orde. In de
maatschappelijke opvang en bij de asielzoekerscentra
ontbreekt het aan beleid en een goede risico-

De naleving van de elementen van arbozorg komt
overeen met het gemiddelde van de andere
segmenten in de zorg. Belangrijke aandachtspunten
zijn de aanwezigheid van een actueel plan van aanpak
en de ongevallenregistratie.

Grafiek G Inspecties in de jeugdzorg 2010-2012
Werkdruk in PSA 2012 (N=28)

4

2

Agressie in PSA 2012 (N=28)

22
13

15
22

Arbeidstijden in PSA 2012 (N=28)
Agressie en geweld 2010-2011 (N=48)

21

3

Biologische agentia 2010-2011 (N=48)

1

5
10%
In orde

20%

14

2
30%

Goed op weg

40%

2

24

33

Bedrijfshulpverlening 2010-2011 (N=10)
0%

4

50%

60%

3
70%

80%

90%

100%

niet in orde

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 51

De inspecties in de jeugdzorg
De Inspectie SZW betrekt jeugdzorg bij vrijwel alle
activiteiten. Dit komt omdat de Inspectie de
afgelopen jaren in dit segment meer overtredingen
constateerde dan in andere segmenten. Vanuit het
Samenwerkend Toezicht Jeugd (STJ) bezocht de
Inspectie locaties met justitiële jeugdzorg. Deze zijn
niet in deze rapportage opgenomen. De Inspectie
bezocht jeugdzorg in het kader van 3 verschillende
projecten. De resultaten staan in grafiek G.
Psychosociale arbeidsbelasting 2012
Bij 24 instellingen zijn in het totaal 92 overtredingen
met betrekking tot werkdruk geconstateerd. Bij 3
instellingen was van werkdruk geen sprake. Bij alle
instellingen, op 5 na, kon het MTO worden
aangemerkt als verdiepend onderzoek. De Inspectie
constateerde dat 24 instellingen geen of een
onvoldoende plan van aanpak hadden opgesteld. Eén
instelling paste de maatregelen toe, maar had hiervan
nog geen evaluatie gepland.
Bij 15 instellingen zijn in totaal 81 overtredingen op
agressie geconstateerd. Het segment behoort net als
in 2010-2011 tot één van de slechts presterende op het
gebied van agressie. De belangrijkste
aandachtspunten zijn de risicobeoordeling op het
moment dat een cliënt in zorg komt, de personele
bezetting, voorlichting en training van medewerkers
en de evaluatie van het beleid ter voorkoming van
agressie.
Bij 6 instellingen zijn in totaal 19 overtredingen van
de Arbeidstijdenwet geconstateerd. Het betrof
voornamelijk overschrijdingen van de normering in
de Arbeidstijdenwet van aanwezigheidsdiensten en
het voeren van een arbeidstijdenbeleid.
De jeugdzorg staat de komende jaren voor grote
veranderingen. Dit leidt tot onzekerheid bij
werkgevers en werknemers in de sector en kan leiden
tot een hogere werkdruk. Dit segment houdt daarom
de nadrukkelijke aandacht van de Inspectie SZW.
Agressie 2010-2011
Bij 27 van de 48 instellingen zijn in totaal 87
overtredingen geconstateerd. Het ontbreekt aan een
goed beleid waarin medewerkers worden beschermd
tegen agressie. Denk hierbij aan een scala aan
beleidselementen: van risico-inventarisatie tot
evaluatie en van gedragsregels tot voorlichting,
alarmering en personeelsbezetting.

52 |

Biologische agentia 2010-2011
Bij 15 van de 48 instellingen zijn in totaal 40
overtredingen geconstateerd. Het ontbrak aan een
goede blootstellingbeoordeling, voorlichting,
maatregelen en evaluatie.
Bedrijfshulpverlening 2010-2011
Bij 5 van de 10 jeugdzorg instellingen zijn in totaal 5
overtredingen geconstateerd. De belangrijkste waren
de afstemming van het BHV-plan op de actuele
brandveiligheid van het gebouw, de zelfredzaamheid
van bewoners en de personele bezetting.

Ambulancediensten
Het beeld van de ambulancediensten
Meer dan driekwart van de medewerkers in de
ambulancediensten staat bloot aan psychosociale
arbeidsbelasting, fysieke belasting en biologische
agentia.
Het segment kent het hoogste percentage verzuim in
de zorg en heeft een percentage arbeidsgerelateerd
verzuim dat bijna twee keer zo hoog is als gemiddeld
in de zorg. Bijna 40% van het arbeidsgerelateerde
verzuim komt door fysieke belasting en voor een
kwart door psychosociale arbeidsbelasting.
De sociale partners in de ambulancediensten
omschrijven de belangrijkste risico’s in de
arbocatalogus en brengen deze regelmatig onder de
aandacht bij werkgevers en werknemers. Bij de
ambulancediensten die de Inspectie in het kader van
de Arbomonitor bezocht, waren alle verplichte
elementen van het arbobeleid op orde.
De inspecties in de ambulancediensten
Van 2010 tot en met 2012 kregen de
ambulancediensten geen inspecties. Dit vanwege de
uitgebreide inspecties op alle onderwerpen in 2008
en 2009.

Sectorrapportage Zorg en Welzijn 2010-2012 | 53

Deze sectorrapportage is een uitgave van:
Inspectie SZW
De Inspectie SZW maakt deel uit van het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Projectleiders
Anita Hertogh en Boudewijn Nouwens
Projectsecretaris
Yvette Stoker
vijfkeerblauw | SSS-618211
© Rijksoverheid |Juni 2013