Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 XV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2012

Nr. 3

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 september 2011
Inleiding
Op 1 augustus 2009 is de wijziging van het Ontslagbesluit betreffende de
verruiming van de mogelijkheid tot afwijking van het afspiegelingsbeginsel (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XV, nr. 71) in werking getreden.
Met de wijziging is het zogenoemde «onmisbaarheidscriterium» tijdelijk
verruimd. In de toelichting op de wijziging van het Ontslagbesluit is
opgenomen dat de maatregel geëvalueerd zal worden. In dit verband
wordt in deze brief ingegaan op het gebruik van het verruimde onmisbaarheidscriterium en wordt de conclusie getrokken over het al dan niet
voortzetten van deze maatregel.
Het onmisbaarheidscriterium is verruimd in het kader van de economische crisis om werkgevers in staat te stellen werknemers te behouden
waarvan zij menen dat zij voor het functioneren van de onderneming
zowel tijdens of na de crisis, als de bedrijvigheid weer toeneemt, van
zodanig belang zijn dat ontslag van deze werknemers moet worden
voorkomen. De maatregel sloot aan bij het Besluit deeltijd WW tot behoud
van vakkrachten (hierna: deeltijd WW). Beide crisismaatregelen hebben
een tijdelijk karakter. Met de maatregel is tegelijkertijd uitvoering gegeven
aan de motie van het lid Van Hijum c.s. (Kamerstukken II 2008/09, 31 700
XV, nr. 60), waarin de regering is verzocht het mogelijk te maken om bij
ontslag rekening te houden met de kennis en competenties van
werknemers door het onmisbaarheidscriterium en/of de toepassing
daarvan te verruimen.
Criteria voor gebruik van het verruimde onmisbaarheidscriterium
In het Ontslagbesluit is geregeld, dat voor het bepalen van de ontslagkeuze bij het vervallen van arbeidsplaatsen binnen een categorie

kst-33000-XV-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XV, nr. 3

1

uitwisselbare functies het afspiegelingsbeginsel van toepassing is.
Afspiegeling houdt in dat aan de hand van een indeling in leeftijdsgroepen (15–25, 25–35, 35–45, 45–55 en 55 jaar en ouder) bepaald wordt in
welke (getalsmatige) volgorde werknemers voor ontslag in aanmerking
komen. De verruiming van het onmisbaarheidscriterium stelt de
werkgever in staat af te wijken van het afspiegelingsbeginsel en
werknemers te behouden die over zodanige kennis en bekwaamheden
beschikken, dat hun ontslag voor het functioneren van de onderneming
bezwaarlijk zou zijn. Hiervan kan alleen gebruik worden gemaakt als de
werkgever een duidelijk en bestendig beleid voert. Hieruit moet blijken dat
er eisen worden gesteld wat betreft het verwerven van kennis en
bekwaamheden voor het verrichten van werkzaamheden in de categorie
uitwisselbare functies, waarbinnen de arbeidsplaats komt te vervallen.
Een duidelijk en bestendig beleid houdt onder meer in dat een dergelijk
beleid bekend is bij de werknemers en gedurende een redelijke termijn
heeft bestaan alvorens een beroep op onmisbaarheid wordt gedaan. Om
een duidelijk en bestendig beleid aannemelijk te maken, hoeft een
werkgever bijvoorbeeld niet een specifiek scholingsbeleid te voeren of
een scholingsplan te hebben. Een werkgever kan volstaan met het
overleggen van functiebeschrijvingen als daarin is aangegeven welke
eisen worden gesteld voor het verrichten van de betreffende functies. In
dat verband wijs ik u op het antwoord op Kamervragen van het lid Van
Hijum (Kamerstukken II 2009/10, Aanhangsel Handelingen, 845).
De werkgever moet daarnaast (om te kunnen afwijken) aannemelijk
maken dat de werknemer op wie het verzoek betrekking heeft, daadwerkelijk over zodanige kennis en bekwaamheden beschikt dat het ontslag
voor het functioneren van de onderneming bezwaarlijk zou zijn. Om dit
aannemelijk te maken dient de werkgever de betreffende kennis en
bekwaamheden te schetsen en het belang daarvan voor het functioneren
van de onderneming toe te lichten. Bij «kennis en bekwaamheden» gaat
het ook over vaardigheden, ervaring en competenties (gedragskenmerken) van de werknemer.
Om te voorkomen dat de verruiming van het onmisbaarheidscriterium er
toe leidt dat een werkgever bovenmatig meer jongere of oudere
werknemers voor ontslag voordraagt, is aan de afwijking een maximum
gesteld. Er is dan ook voorzien in een regeling op grond waarvan
toepassing van de afwijkingsmogelijkheid er niet toe mag leiden dat door
de werkgever meer werknemers in de leeftijdsgroepen van 15 tot 25 jaar
en van 55 jaar en ouder voor ontslag worden voorgedragen dan zonder
toepassing van de afwijkingsmogelijkheid het geval zou zijn, waarbij een
afwijking is toegestaan van maximaal 10%.
Gebruik van het verruimde onmisbaarheidscriterium
Over de periode 1 augustus 2009 tot en met 31 juli 2011 is het gebruik van
het verruimde onmisbaarheidscriterium gemeten. Hiervan is steeds
tussentijds verslag gedaan aan uw Kamer in het hoofdstuk over de
arbeidsmarktmaatregelen van de Monitor Arbeidsmarkt. Hierna wordt
ingegaan op het gebruik van de maatregel en hoe met de maatregel is
omgegaan in de periode 1 augustus 2009 tot en met 31 juli 2011. Op
grond daarvan wordt een conclusie getrokken over de mate waarin
behoefte bestaat aan de maatregel.
In tabel 1 is het gebruik van de maatregel weergegeven. In de periode van
1 augustus 2009 tot en met 31 juli 2011 is in totaal 84 keer een beroep op
het verruimde onmisbaarheidscriterium gedaan, waarvan 27 gevallen wel
zijn gehonoreerd en 52 gevallen niet zijn gehonoreerd. In 5 gevallen is het
ontslagverzoek ingetrokken of niet in behandeling genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XV, nr. 3

2

Tabel 1 Beroep op het verruimde onmisbaarheidscriterium t/m 31 juli 2011
01-08-2009 t/m
31-12-2009

01-01-2010 t/m
31-12-2010

01-01-2011 t/m
31-07-2011

01-08-2009 t/m
31-07-2011

Gehonoreerd
Niet gehonoreerd
Ingetrokken
Niet in behandeling genomen

4
11
3
–

21
38
1
1

2
3
–
–

27
52
4
1

Totaal

18

61

5

84

In tabel 2 zijn de redenen voor het niet honoreren van het beroep op het
verruimde onmisbaarheidscriterium weergegeven.
In de periode van 1 augustus 2009 tot en met 31 juli 2011 is in totaal 37
keer een beroep op het verruimde onmisbaarheidscriterium niet gehonoreerd, omdat er geen sprake was van een duidelijk en bestendig beleid.
Het bestaan van een duidelijk en bestendig beleid is in deze gevallen niet
aannemelijk geworden omdat er bijvoorbeeld geen of onvoldoende
informatie is overgelegd of omdat het beleid recent was ingevoerd. De
werkgever moet in dit verband aannemelijk maken dat het al gedurende
langere tijd gebruikelijk is dat er eisen worden gesteld. Hij kan daar niet
plotseling mee aankomen om een beroep te kunnen doen op het
verruimde onmisbaarheidscriterium.
In dezelfde periode is in totaal 8 keer een beroep niet gehonoreerd, omdat
de werknemer niet over zodanige kennis en bekwaamheden beschikte dat
diens ontslag voor het functioneren van de onderneming bezwaarlijk zou
zijn. Dit is niet aannemelijk geworden omdat er geen of onvoldoende
informatie is overgelegd of omdat onmisbaar geachte kwaliteiten niet
vielen onder de definitie van «kennis en bekwaamheden». Een werkgever
voerde bijvoorbeeld als bekwaamheid aan dat een voor ontslag voorgedragen werknemer fulltime werkt.
De overige 7 gevallen, waarin het beroep niet is gehonoreerd, hadden
betrekking op een onjuiste toepassing van het afspiegelingsbeginsel
(werknemer uit verkeerde leeftijdscategorie voor ontslag voorgedragen,
verkeerde datum indiensttreding gehanteerd of categorie uitwisselbare
functies verkeerd vastgesteld).
Tabel 2 Redenen voor de niet gehonoreerde gevallen t/m 31 juli 2011
01-08-2009 t/m
31-12-2009

01-01-2010 t/m
31-12-2010

01-01-2011 t/m
31-07-2011

01-08-2009 t/m
31-07-2011

Geen duidelijk en bestendig beleid
Geen sprake van zodanige kennis en bekwaamheden
Overige

11
–
–

25
6
7

1
2
–

37
8
7

Totaal

11

38

3

52

Mate van behoefte aan de maatregel
Het verruimde onmisbaarheidscriterium en de deeltijd WW zijn beide
crisismaatregelen met een tijdelijk karakter. De deeltijd WW is inmiddels
gesloten. In de toelichting op de wijziging van het Ontslagbesluit is
opgenomen dat het Ontslagbesluit in beginsel met ingang van
1 september 2011 zodanig zal worden gewijzigd, dat het voorheen
bestaande onmisbaarheidscriterium weer zal gaan gelden.
Zoals uit de bovengenoemde cijfers blijkt, is er in geringe mate gebruik
gemaakt van het verruimde onmisbaarheidscriterium. In de periode van
1 augustus 2009 tot en met 31 juli 2011 is hier slechts in totaal 84 keer een
beroep op gedaan, waarvan 27 gevallen zijn gehonoreerd. Dit is in
verhouding tot het totaal aantal ontslagaanvragen beperkt. In 2010 zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XV, nr. 3

3

bijvoorbeeld 26 105 ontslagaanvragen wegens bedrijfseconomische
redenen bij het UWV afgehandeld, terwijl op het verruimde onmisbaarheidscriterium in dat jaar maar 61 keer een beroep is gedaan, waarvan
21 gevallen zijn gehonoreerd. Gelet op het geringe gebruik van het
verruimde onmisbaarheidscriterium kan worden geconcludeerd dat er
weinig behoefte bestaat aan deze maatregel.
Sociale partners
De bovengenoemde conclusie, dat er gelet op het geringe gebruik weinig
behoefte bestaat aan de maatregel, is voorgelegd aan sociale partners.
Werkgevers- en werknemersorganisaties hebben uiteenlopende opvattingen over het verruimde onmisbaarheidscriterium. Werkgeversorganisaties benadrukken dat het gewijzigde criterium feitelijk niet als
verruiming valt aan te merken. Zij menen dat de gestelde voorwaarden
gecompliceerd zijn en derhalve van invloed zijn op het gebruik maken
daarvan. Werkgeversorganisaties menen dat dit in het bijzonder geldt
voor de voorwaarde ten aanzien van «het voeren van een bestendig
beleid», wat door hen als een onwerkbaar construct wordt aangemerkt.
Ten slotte benadrukken zij dat individuele werkgevers wel degelijk
behoefte hebben aan een als daadwerkelijk ervaren «verruimd» criterium.
Werknemersorganisaties, met uitzondering van de MHP, zijn daarentegen
nooit voorstander geweest van het verruimde onmisbaarheidscriterium
en zij zien dan ook geen reden om niet terug te gaan naar het voorheen
geldende onmisbaarheidscriterium.
Gelet op het bovenstaande – en gehoord de opvatting van sociale
partners – zal ik per 1 oktober 2011 het Ontslagbesluit zodanig wijzigen,
dat met ingang van die datum het voorheen geldende onmisbaarheidscriterium weer van toepassing wordt. De datum van 1 oktober 2011 is
ingegeven door de systematiek van Vaste Verandermomenten, dat met
ingang van 1 januari 2010 is ingevoerd voor alle wet- en regelgeving. Op
1 oktober 2011 is het eerstvolgende verandermoment voor ministeriële
regelingen.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XV, nr. 3

4