Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 19

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 april 2016
Op 25 september 2015 heb ik u geïnformeerd (Kamerstuk 34 293, nr. 2)
over het kabinetsbesluit om het Binnenhof te renoveren en op
10 december 2015 (Handelingen II 2015/16, nr. 36, item 9) heeft uw Kamer
hierover met mij een debat gevoerd. Ik heb in het debat toegezegd een
aantal zaken nader te onderzoeken. In deze brief informeer ik u over de
resultaten van dit onderzoek. Hiermee geef ik ook uitvoering aan de
motie-Koolmees c.s. over het uitwerken van een alternatieve gefaseerde
variant (Kamerstuk 34 293, nr. 9), de motie-Koolmees c.s. over een variant
waardoor de Tweede Kamer zo lang mogelijk kan blijven functioneren op
het Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 10), de motie-Wolbert/Kerstens over
verantwoordelijkheid op basis van de Wet aanpak schijnconstructies
(Kamerstuk 34 293, nr. 12), de motie-De Caluwé over tijdwinst door het
verplaatsen van de activiteiten rond Prinsjesdag (Kamerstuk 34 293, nr. 14)
en de motie-Krol over de mogelijkheden van nieuwbouw op de plaats van
het «Hotel» (Kamerstuk 34 293, nr. 15). In deze brief informeer ik u tevens
over het vervolg van de voorbereidingen, waaronder het betrekken van de
gebruikers en de «omgeving» van het Binnenhof.
Een afschrift van deze brief zend ik aan de voorzitter van de Eerste Kamer
en de vice-president van de Raad van State.
Nut en noodzaak van de renovatie zijn in de kabinetsreactie van
25 september 2015 (Kamerstuk 34 293, nr. 2) gemotiveerd en de gekozen
reikwijdte is daarin toegelicht. De reikwijdte laat zich samenvatten als
herstel van gebreken, voldoen aan wet- en regelgeving en ruimte voor
noodzakelijke functionele verbeteringen. Gezien de aard van de gebreken
is de renovatie urgent. Rekening houdend met een zorgvuldige voorbereiding is start van de renovatiewerkzaamheden op het Binnenhof
voorzien in 2020. De renovatie zal sober en doelmatig worden uitgevoerd.
Het kabinet heeft voor de renovatie en de tijdelijke huisvesting maximaal
€ 475 mln. beschikbaar gesteld. Dit is toereikend voor de eerder door het
kabinet voorgestelde renovatievariant uitgaande van prijspeil 2015.
Tijdens het debat op 10 december 2015 (Handelingen II 2015/16, nr. 36,
item 9) heeft uw Kamer aangegeven de renovatie noodzakelijk en urgent

kst-34293-19
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

1

te vinden en akkoord te gaan met de start van de voorbereidingen, zonder
daarbij onomkeerbare stappen te nemen, in afwachting van nadere
informatie over de uitvoeringsvarianten.
ProDemos
In het debat is de relatie met de omgeving nadrukkelijk ter sprake
gekomen. Daarbij is door uw Kamer gevraagd naar de mogelijkheden van
ProDemos om tijdens de renovatie, als het politieke proces tijdelijk elders
gehuisvest is, bezoekers en in het bijzonder scholieren rond te leiden en te
informeren over onze democratie en rechtsstaat. Zoals toegezegd heb ik
ProDemos hierover om informatie gevraagd en op 1 februari 2016 heb ik
de brief van ProDemos hierover van 21 januari 2016 aan u doorgezonden
(Kamerstuk 34 293, nr. 17). ProDemos zal gevestigd blijven aan de
Hofweg, en programma’s samenstellen waarbij scholieren naast de
Hofweg een bezoek brengen aan zowel het Binnenhof in renovatie, als aan
de Bezuidenhoutseweg als daar de Eerste en Tweede Kamer tijdelijk
gehuisvest zijn. Het aantal scholieren dat het Binnenhof bezoekt zal tijdens
de renovatie niet dalen. Na de renovatie zal het aantal bezoekers kunnen
stijgen, als het Binnenhof dankzij de renovatie meer logistieke mogelijkheden kent. Dan kan ook uitvoering worden gegeven aan de motieHeijnen uit 2013 (33 609, nr. 8), waarin het streven is verwoord om nog
meer scholieren te laten kennismaken met het werk van de Tweede
Kamer.
ProDemos houdt weliswaar rekening met een daling van het aantal
overige bezoekers tijdens de renovatie, maar wil zich met anderen
inzetten om dat aantal eveneens op peil te houden. Dat is een ambitie die
ook het kabinet nadrukkelijk heeft. ProDemos vraagt voorts om een aantal
voorzieningen in de tijdelijke huisvesting. Deze wensen worden, net als
die voor de renovatie van het Binnenhof, door het Rijksvastgoedbedrijf
betrokken in de voorbereiding van de renovatie c.q. het opstellen van de
Programma’s van Eisen. Ook met andere medegebruikers van het
Binnenhof, zoals de Parlementaire Persvereniging, Nieuwspoort en de
kinderopvang, worden binnen de kaders van de renovatie wensen en
mogelijkheden besproken voor zowel de tijdelijke huisvesting als de
renovatie van het Binnenhof.
Plan van Aanpak omgeving
Met het oog op de omgeving heb ik nadere initiatieven genomen om in
samenwerking met de gemeente Den Haag en direct betrokkenen te
komen tot een Plan van Aanpak Omgeving. Dit zal zich richten op drie
hoofdonderwerpen, te weten: het beperken van overlast tijdens
bouwwerkzaamheden, het aantrekkelijk houden van Binnenhof en
omgeving voor bezoekers en de communicatie die hierbij nodig is. Het
plan van aanpak gaat over zowel de renovatieperiode als de periodes
daarvoor en daarna.
Samenwerking is gezocht met organisaties die zo veel mogelijk betrokkenen bundelen. Ook de gebruikers van het Binnenhof te weten Eerste en
Tweede Kamer, Raad van State en Algemene Zaken, zijn uitgenodigd. In
de vorm van een Omgevingsoverleg is een start gemaakt met de
voorbereidingen van het plan van aanpak. Voor de nadere uitwerking zijn
drie werkgroepen samengesteld, die in mei 2016 van start zullen gaan. In
de bijlage bij deze brief is een overzicht opgenomen van de organisaties
waarmee samenwerking is gezocht.
De samenwerkingspartijen verwachten een grote impact van de renovatie,
die veel zal vragen om de overlast te beperken en het gebied aantrekkelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

2

te houden, maar zien nadrukkelijk ook kansen. Met de gemeente Den
Haag heb ik als doelstelling geformuleerd dat het huidige aantal
bezoekers1 aan het gebied rondom het Binnenhof op peil blijft en dat dit
aantal na de renovatie stijgt. Die stijging betreft zowel scholieren, als na
de renovatie logistieke beperkingen zijn weggenomen, als overige
bezoekers aan het gerenoveerde Binnenhof en omgeving. Ik verwacht u
voor het einde van dit jaar de opzet voor het plan van aanpak te kunnen
toezenden.
Uitvoeringsvarianten
De mogelijkheden en onmogelijkheden bij de uitvoering van de renovatie
zijn in het debat van 10 december 2015 uitgebreid besproken. In eerder
uitgevoerd onderzoek zijn elf varianten aan bod geweest, die zijn
toegelicht in mijn brief van 18 november 2015 (Kamerstuk 34 293, nr. 3).
Ter voorkoming van misverstanden houd ik de nummering van varianten
aan zoals ook in deze brief is gehanteerd en in het debat is gebruikt. In het
debat kwamen met name de varianten 3 (kabinetsvariant) en 9 (Eerste
Kamer eerder terug) als mogelijke uitkomst ter sprake. In de tussentijd is,
mede op verzoek van uw Kamer en de Eerste Kamer, nader onderzoek
gedaan naar twee varianten, te weten de bestaande variant 2 (Tweede
Kamer na Eerste Kamer) en een toegevoegde variant 12 (Tweede Kamer
gefaseerd). Het onderzoek naar deze varianten is in opdracht van het
Rijksvastgoedbedrijf uitgevoerd door Arcadis2. De onderzoeksresultaten
zijn onafhankelijk getoetst door Twynstra Gudde3. De rapportages van
deze bureaus bied ik u hierbij aan. De onderzoeksresultaten zijn beoordeeld door een commissie bestaande uit de Rijksbouwmeester, de heer
Alkemade en twee architecten die hebben deelgenomen aan het rondetafelgesprek van de Tweede Kamer over de renovatie op 25 november 2015,
te weten de heren De Bruijn en Van Heeswijk. De financiële consequenties
zijn onderzocht door het Rijksvastgoedbedrijf en Vitruvius4. De NCTV heb
ik om een advies over de veiligheidsrisico’s gevraagd. Hieronder ga ik op
de vier varianten in. De consequenties van de varianten zijn in beeld
gebracht in de bijgevoegde set infographics, en ze zijn als volgt te
karakteriseren.
Variant

Typering

Duur

Verhuizing

3

Kabinetsvariant

5,5 jaar

9

Eerste Kamer
eerder terug

6,4 jaar

2

Tweede Kamer na
Eerste Kamer

7 jaar

12

Tweede Kamer
gefaseerd

12,5
jaar

Uitvoering met een geheel leeg complex.
Verplaatsing politieke proces 5,5 jaar.
Starten met een geheel leeg complex.
Verplaatsing politiek proces, waarbij het Ministerie
van Algemene Zaken, Raad van State en Eerste
Kamer na 2,7 jaar terugkeren en de Tweede Kamer na
6,4 jaar.
Tweede Kamer gehele periode elders gehuisvest.
Starten met een gedeeltelijk leeg complex.
Verplaatsing Ministerie van Algemene Zaken, Raad
van State en Eerste Kamer voor 3 jaar, daarna de
Tweede Kamer 4 jaar.
Starten met een gedeeltelijk leeg complex.
Verplaatsing Ministerie van Algemene Zaken, Raad
van State en Eerste Kamer voor 3 jaar, daarna de
Tweede Kamer voor ten minste 9,5 jaar.

1

Volgens het telprogramma van de gemeente Den Haag kwamen er in 2015 1,6 miljoen
bezoekers langs het telpunt aan het begin van de Herengracht en 3,2 miljoen bezoekers langs
het telpunt aan de Lange Poten (waarvan 2 miljoen bezoekers tijdens winkeltijden).
2
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

3

Variant 3, kabinetsvariant
In deze variant verhuizen alle gebruikers tijdens de renovatie gedurende
5,5 jaar naar tijdelijke huisvesting aan de Bezuidenhoutseweg (B67, Eerste
en Tweede Kamer) en het Lange Voorhout/Kazernestraat (LV34–36, Raad
van State en Algemene Zaken). In mijn brief van 18 november 2015
(Kamerstuk 34 293, nr. 3) heb ik aangegeven dat het kabinet destijds zijn
voorkeur heeft uitgesproken voor deze variant en daarbij een budget van
maximaal € 475 mln. beschikbaar heeft gesteld (inclusief 20% onvoorzien
en tijdelijke huisvesting en op prijspeil 2015).

De doorlooptijd van variant 3 (kabinetsvariant) wordt geschat op:
De jaren van uithuizing zijn globaal:
Algemene Zaken:
Raad van State:
Eerste Kamer:
Tweede Kamer:
De maximale kosten worden geraamd op:

Totaal 5,5 jaar
Van
(kwartaal):
K3-2020
K3-2020
K3-2020
K3-2020

Tot en met
(kwartaal):
K4-2025
K4-2025
K4-2025
K4-2025
€ 475 mln.
(prijspijl 2015)

Naar:
LV34-36
LV34-36
B67
B67

Variant 9, Eerste Kamer eerder terug
Een andere mogelijkheid is dat de Eerste Kamer, Raad van State en
Algemene Zaken eerder terugkeren, namelijk na 2,7 jaar, en de doorgang
over het Binnenhof weer gedeeltelijk open gaat, waarmee het politieke
proces ook weer (gedeeltelijk) op het Binnenhof plaatsvindt. Het complex
is bij de start geheel beschikbaar voor de renovatie. De renovatie duurt in
zijn geheel dan 6,4 jaar, en de Tweede Kamer is een jaar langer uitgehuisd.
Omdat de variant logistieke eisen stelt, waaronder beveiliging in de
periode dat de renovatie en het politieke proces samenvallen, is deze € 7
mln. duurder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

4

De doorlooptijd van variant 9 (Eerste Kamer
eerder terug) wordt geschat op:
De jaren van uithuizing zijn globaal:
Algemene Zaken:
Eerste Kamer:
Raad van State:
Tweede Kamer:
De kosten worden geraamd op:

6,4 jaar
Van
(kwartaal):
K3-2020
K3-2020
K3-2020
K3-2020

Tot en met
Naar:
(kwartaal):
K4-2023
LV34-36
K4-2023
B67
K4-2023
LV34-36
K4-2026
B67
Totaal € 7,2 mln. extra
prijspeil 2015 ten opzichte van
kabinetsvariant 3
(maximaal € 475 mln.)

In beide varianten (3 en 9) wordt het gehele politieke proces tijdelijk
verplaatst naar andere locaties voor een periode van respectievelijk 5,5 en
2,7 jaar. Uw Kamer heeft gevraagd om een tweetal mogelijkheden te
onderzoeken waarbij dit niet het geval is. Dit verzoek was mede gebaseerd
op de inbreng van architecten in het rondetafelgesprek dat de Tweede
Kamer organiseerde op 25 november 2015.
De voorgestelde alternatieven zijn de eerder beschouwde maar toen
terzijde gelegde variant 2, en een toegevoegde variant, die ik verder zal
aanhalen als variant 12. In beide gevallen worden eerst de Eerste Kamer,
Raad van State en het Ministerie van Algemene Zaken gerenoveerd en
daarna de Tweede Kamer. Er is dan dus steeds een deel van het politieke
proces uitgehuisd, maar nergens in de tijd het gehele proces, waarmee
het Binnenhof als complex gedeeltelijk in gebruik blijft. In variant 2
(Tweede Kamer na Eerste Kamer) wordt de Tweede Kamer gerenoveerd
na de Eerste Kamer, de Raad van State en Algemene Zaken. In variant 12
(Tweede Kamer gefaseerd) ook, maar dan gefaseerd.
Variant 2, Tweede Kamer na Eerste Kamer
In variant 2 bedraagt de totale renovatieperiode 7 jaar, waarvan 3 jaar
voor fase 1 (Algemene Zaken, Eerste Kamer en Raad van State) en 4 jaar
voor fase 2 (Tweede Kamer)5. Omdat de renovatie in twee fasen wordt
uitgevoerd, vindt het politieke proces gedurende de hele renovatieperiode
(gedeeltelijk) plaats op het Binnenhof. Een belangrijk verschil met variant
3, de kabinetsvariant, is dat het bouwterrein voor een belangrijk deel
buiten het Binnenhof gezocht moet worden. Het Binnenhof zelf blijft
immers deels in gebruik voor het politieke proces. In de eerste fase
betekent dit het plaatsen van bouwkranen in de Hofvijver, die daarvoor
deels dichtgestort wordt, om in voldoende hoog tempo bouwmateriaal in
en uit het complex te krijgen. Daarnaast komen er bouwketen buiten het
complex aan de zijde Buitenhof tot aan de trambaan. In de tweede fase,
renovatie Tweede Kamer, zijn de zijde Buitenhof tot de trambaan en de
helft van het Plein in gebruik als bouwplaats. Verder zal de Lange Poten
over ten minste de halve breedte afgesloten worden om te kunnen
voorzien in voldoende ruimte voor de renovatie aan die zijde van het
complex. De «binnenstraat» van de Tweede Kamer zal geschikt gemaakt
worden voor het plaatsen van portaalkranen voor de aan- en afvoer van
goederen.
Een en ander betekent dat de hinder voor de omgeving langer duurt dan
in variant 3 (kabinetsvariant) en 9 (Eerste Kamer eerder terug) en ook
groter is door de ligging van de bouwterreinen. Hier staat tegenover dat
5

Arcadis heeft een eerste verkenning gedaan naar de effecten om de Raad van State in fase 1 of
2 mee te nemen. Om een optimale bouwaanpak te bereiken zal in overleg met de bouwers dit
nader ingevuld worden. Hetzelfde geldt voor de Grafelijke Zalen. In het vervolg is ervan
uitgegaan dat de Raad van State en de Grafelijke Zalen worden meegenomen in fase 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

5

het Binnenhof gedurende de hele renovatie in gebruik blijft voor een deel
van het politieke proces. De buitenruimte op het Binnenhof is ook steeds
deels beschikbaar, hoewel niet als een doorlopende route over het
Binnenhof.
Gedurende de gehele bouw is er sprake van overlast voor de gebruikers
van het Binnenhof. In fase 1, als Algemene Zaken, Eerste Kamer, Raad van
State en Grafelijke Zalen gerenoveerd worden, is hinder voor de Tweede
Kamer te verwachten, met name tijdens de periode waarin bestaande
installaties worden verwijderd. Bovendien zijn er risico’s verbonden aan
het uitschakelen van de installaties van het te renoveren deel en is er een
verhoogde kans op brand vanwege de werkzaamheden, in een situatie
waarin de Tweede Kamer nog niet gerenoveerd is. Ook moeten de
verouderde installaties in de Tweede Kamer in fase 1 in stand gehouden
worden voor nog eens drie jaar na de start van de renovatie. Dit zal vrijwel
zeker leiden tot uitval, met consequenties voor de bedrijfsvoering. Er zal
extra inspanning nodig zijn om de veiligheidssituatie gecontroleerd te
houden, want binnen het complex worden renovatie en politiek proces
gelijktijdig uitgevoerd. Dit betekent de noodzaak tot het gescheiden
houden van persoonsstromen en materiaal dat wordt aan- en afgevoerd,
wat vraagt om aanvullende flankerende maatregelen met bijbehorende
kosten. Dit bepaalt in hoge mate de berekende extra kosten voor deze
variant van € 50 mln. In de validatie die is uitgevoerd door Twynstra
Gudde wordt nadrukkelijk op de risico’s van deze variant 2 (Tweede Kamer
na Eerste Kamer) gewezen.
In fase 2 is de situatie andersom, met als verschil dat het Ministerie van
Algemene Zaken, Eerste Kamer en Raad van State dan al gerenoveerd
zijn, waardoor het gevaar van snelle verspreiding van brand kleiner is, en
geen sprake is van het in stand houden van verouderde installaties.

De doorlooptijd van variant 2 (Tweede Kamer
na Eerste Kamer) wordt geschat op:
De jaren van uithuizing zijn globaal:
Algemene Zaken:
Eerste Kamer:
Raad van State:
Tweede Kamer:
De kosten worden geraamd op:

Totaal 7 jaar
Van
(kwartaal):
K3-2020
K3-2020
K3-2020
K3-2023

Tot en met
Naar:
(kwartaal):
K3-2023
LV34-36
K3-2023
B67
K3-2023
LV34-36
K4-2027
B67
Totaal € 50 mln. extra
prijspeil 2015 ten opzichte van
kabinetsvariant 3
(maximaal € 475 mln.)

Variant 12, Tweede Kamer gefaseerd
In variant 12 geldt voor fase 1 hetzelfde als in variant 2 (Tweede Kamer na
Eerste Kamer). Dat wil zeggen een renovatieperiode van circa 3 jaar,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

6

waarbij het Ministerie van Algemene Zaken, Eerste Kamer en Raad van
State zijn uitgehuisd en de Tweede Kamer in ongerenoveerde toestand
doorfunctioneert naast een renovatie in uitvoering, met de eerder
genoemde risico’s en overlast op het werk van de Tweede Kamer. In fase
2, als de Tweede Kamer gefaseerd gerenoveerd wordt, ontstaat een
situatie die dermate gecompliceerd is, dat de onderzoekers de uitvoering
als onverantwoord beoordelen. Het gaat om risico’s op het gebied van
veiligheid, beveiliging, brand en gezondheid. Deze effecten raken
gebruikers, bezoekers en de arbeidsomstandigheden van de bouwbedrijven. De theoretische renovatietijd voor fase 2 is door de onderzoekers
berekend op 18 jaar, waarmee de totale renovatieperiode voor variant 12
(Tweede Kamer gefaseerd) uitkomt op 21 jaar. Het Rijksvastgoedbedrijf
heeft de doorlooptijd berekend op minimaal 12,5 jaar. Ook Twynstra
Gudde en de drie architecten die de onderzoeken beoordeeld hebben
komen tot de conclusie dat de uitvoeringsduur lang zal zijn, maar dat 21
jaar een overschatting lijkt te zijn. Net als bij variant 2 (Tweede Kamer na
Eerste Kamer) geldt dat de bouwplaats zich tot ver buiten het Binnenhof
uitstrekt. De meerkosten van deze variant zijn berekend op € 129 mln.

De doorlooptijd van variant 12 (Tweede
Kamer gefaseerd) wordt geschat op:
De jaren van uithuizing zijn globaal:
Algemene Zaken:
Eerste Kamer:
Raad van State:
Tweede Kamer (per deel):
De kosten worden geraamd op:

Minimaal 12,5 jaar
Van
(kwartaal):
K3-2020
K3-2020
K3-2020
K3-2023

Tot en met
Naar:
(kwartaal):
K3-2023
LV34-36
K3-2023
B67
K3-2023
LV34-36
K2-2033
Plein23
Totaal € 129 mln. extra
prijspeil 2015 ten opzichte van
kabinetsvariant 3
(maximaal € 475 mln.)

Conclusie ten aanzien van de varianten
De uitgevoerde onderzoeken laten zien dat variant 12 (Tweede Kamer
gefaseerd) technisch onuitvoerbaar is en dat de andere drie varianten, te
weten de kabinetsvariant (variant 3), Eerste Kamer eerder terug (variant 9)
en Tweede Kamer na Eerste Kamer (variant 2) technisch uitvoerbaar zijn.
In financiële zin zijn de variant 3 (kabinetsvariant) en variant 9 (Eerste
Kamer eerder terug) min of meer gelijkwaardig. Variant 2 (Tweede Kamer
na Eerste Kamer) is € 50 miljoen duurder. Daar staat tegenover dat het
Binnenhof ook tijdens de renovatie in gebruik blijft voor het politieke
proces: eerst door de Tweede Kamer en daarna door de Eerste Kamer.
Keerzijde van het gedeeltelijk gebruiken van het Binnenhofcomplex
tijdens de renovatie is overlast op het politieke proces, meer en langere
overlast voor de omgeving en een groter brandrisico. De NCTV heeft
geoordeeld dat de veiligheidsrisico’s voor alle varianten in principe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

7

beheersbaar zijn te maken. De consequenties hiervan in kosten en tijd
variëren.
Als gekozen wordt voor variant 9 (Eerste Kamer eerder terug) dan zal het
kabinet daar uitvoering aan geven. Het kabinet zal dan een oplossing
zoeken voor de berekende meerkosten van € 7 mln. binnen het maximale
gereserveerde bedrag van € 475 mln. Het politieke proces is dan eerder
terug op het Binnenhof en de eerdere terugkeer van Algemene Zaken,
Eerste Kamer en Raad van State heeft als bijkomend voordeel dat de
doorgang over het Binnenhof weer open kan. De renovatie duurt als
geheel een jaar langer en de eerder teruggekeerde gebruikers zullen
rekening moeten houden met de renovatie in het overige deel van het
Binnenhof en met beperkingen als gevolg van veiligheidsvoorzieningen.
Bij een keuze voor variant 2 (Tweede Kamer na Eerste Kamer) wordt het
politieke proces in twee fasen verplaatst en het Binnenhof zou daardoor
blijven functioneren als democratisch centrum. Het zou dan mogelijk
blijven om de politiek – gedeeltelijk – in bedrijf te zien, en de buitenruimte
van het Binnenhof is dan ook deels toegankelijk, hoewel een doorlopende
route over het Binnenhof niet mogelijk zal zijn. Ten opzichte van de twee
andere varianten neemt de overlast voor de omgeving toe, doordat de
bouwterreinen verder naar buiten liggen en de totale renovatieperiode
langer is, namelijk 7 jaar. De gemeente Den Haag heeft zich eerder
schriftelijk uitgesproken voor de zo kort mogelijke renovatievariant
(kabinetsvariant 5,5 jaar). Variant 2 (Tweede Kamer na Eerste Kamer)
vereist aanvullend overleg met de gemeente Den Haag over het beslag op
de openbare ruimte en de Hofvijver (de Hofvijver is gemeentelijk bezit). Er
is geen dekking voor de meerkosten van deze variant.
Prinsjesdag
Het kabinetsbesluit bevat het voornemen om het mogelijk te maken dat
tijdens de periode dat het Binnenhof gerenoveerd wordt de Troonrede
toch wordt uitgesproken in de Ridderzaal. Dit is een van de voorstellen die
zijn ontwikkeld om het Binnenhof zichtbaar en aantrekkelijk te houden
tijdens de renovatie, en zo de belangstelling en het bezoek op peil te
houden. Het is daarnaast een voorstel met een belangrijke symbolische
betekenis: het Binnenhof is en blijft het hart van onze parlementaire
democratie, ook al is het politieke proces tijdelijk verhuisd, en er is geen
beter moment om dat te laten zien dan op Prinsjesdag. Voor de volledigheid wijs ik erop dat er kosten verbonden zijn aan het uitplaatsen van
een dergelijk evenement.
Uw Kamer heeft gevraagd om een nadere schatting van de effecten van
dit voornemen op de duur van de renovatie. In de bijlage vind u de
schatting van de effecten in de onderzoeksrapporten van Arcadis en
Twynstra Gudde.
In de schattingen die eerder zijn gebruikt, waaronder 5,5 jaar voor variant
3 (kabinetsvariant) en 6,4 jaar voor variant 9 (Eerste Kamer eerder terug),
is het Rijksvastgoedbedrijf uitgegaan van een periode van een week die
nodig is voor Prinsjesdag voor elk jaar van de renovatie. In het onderzoek
kwam Arcadis tot een raming van vier weken voor elke Prinsjesdag. Die
verhoging heeft het Rijksvastgoedbedrijf niet overgenomen, omdat de
analyse van Arcadis was gebaseerd op een te omvangrijke aanname van
wat nodig is voor Prinsjesdag. In het nadere onderzoek stelt Arcadis nu
dat maximaal drie weken een verantwoorde schatting is. Dit heeft geen
invloed op de schatting van 5,5 jaar voor variant 3 (kabinetsvariant) en 6,4
jaar voor variant 9 (Eerste Kamer eerder terug), omdat daarin onveranderd is uitgegaan van en bouwtijdverlening van een week per jaar. In de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

8

voorbereiding zal met de aannemers een en ander verder uitgewerkt
worden om tot een definitieve planning te komen. De drie architecten die
de onderzoeksresultaten hebben beoordeeld achten de schatting van een
week per Prinsjesdag haalbaar.
Ik geef u in overweging om voor Prinsjesdag de Ridderzaal te blijven
gebruiken, ook tijdens de renovatie. In de kabinetsvariant (3) zal vier maal
sprake zijn van Prinsjesdag in een bouwomgeving («achter het bouwhek»)
en één maal in een situatie waarbij nog wel werkzaamheden worden
uitgevoerd maar de locatie al vrij is («voor het bouwhek»). In variant 9
(Eerste Kamer eerder terug) is dat respectievelijk twee en vier maal, in
variant 2 (Tweede Kamer na Eerste Kamer) drie en vier maal.
Voor de omgeving is Prinsjesdag in de Ridderzaal belangrijk, maar er is
nog veel meer nodig om de aantrekkelijkheid voor bezoekers op peil te
houden. Het Binnenhof zal daarom ook buiten Prinsjesdag toegankelijk
blijven, zij het in beperkte mate. Gedacht wordt onder meer aan een
informatiecentrum, het organiseren van rondleidingen door de bouw op
plaatsen waar dat mogelijk is, zogenaamde hard-hattours, en, afhankelijk
van de variantkeuze, het construeren van een luchtbrug om van bovenaf
het complex te kunnen blijven zien. De momenten kort na uithuizing, als
delen van het complex leeg zijn en de renovatie nog niet gestart is, lenen
zich bij uitstek voor een periode van (gedeeltelijke) openstelling. In korte
tijd kunnen dan veel bezoekers het complex zien. Ook de jaarlijkse
monumentendag, traditioneel de tweede zaterdag van september, zal
worden aangegrepen om het Binnenhof in de belangstelling te houden.
Prinsjesdag zal de enige dag zijn waarop de renovatie plaats maakt voor
een gebeurtenis. Voor alle andere evenementen, waarvan Veteranendag
de meest bekende is, zal door betrokkenen een andere plaats gezocht
moeten worden.
Hotel
Op verzoek van uw Kamer heb ik onderzoek laten uitvoeren naar de
mogelijkheid om voor het gebouwdeel Hotel, in gebruik bij de Tweede
Kamer (Lange Potenzijde), sloop/nieuwbouw toe te passen in plaats van
een renovatie. Daarbij is zowel de mogelijkheid van nieuwbouw met
behoud van de gevel als volledige nieuwbouw onderzocht. Ik verwijs naar
bijgevoegde onderzoeksrapporten van Arcadis en Twynstra Gudde.
Achtergrond van de vraag zijn de klachten van huidige gebruikers over het
klimaat in dit gebouwdeel.
De onderzoeksresultaten laten zien dat nieuwbouw mogelijk is. Dit vergt
een relatief beperkt maar toch niet onaanzienlijk extra budget van € 6 mln.
Bij behoud van de gevel wordt de bouwtijdverlenging geschat op vier
maanden, en bij volledige nieuwbouw op één maand. De consequenties
in tijd en geld van sloop/nieuwbouw in plaats van renovatie zijn op het
eerste gezicht beperkt. Er zijn echter tijdsrisico’s die met deze aanpak
geïntroduceerd worden. Die liggen ten eerste in de sfeer van de vergunningverlening, zeker wanneer ook de gevel wordt gesloopt en herbouwd,
mede omdat de gevel beschermd stadsgezicht is. Daarnaast liggen er
risico’s in de uitvoering, omdat de kelder na het slopen van het gebouw
niet langer stabiel is. Om dat technisch op te lossen is het nodig de
bestaande installaties in de kelder, waaronder het verdeelstation van de
stadverwarming, te verplaatsen. Dit alles is op zichzelf al gecompliceerd
en bij tegenslag of bijvoorbeeld winterse omstandigheden kunnen
bouwtijd en budget gemakkelijk oplopen. Dit heeft direct consequenties
voor de renovatie van het Binnenhof en ook voor de omgeving: voor de
Lange Poten betekent dit direct een aanzienlijke extra en mogelijk zeer
langdurige overlast. Ook betekent deze aanpak dat de recente renovatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

9

van Nieuwspoort verloren gaat en het daar vestigen van een informatiecentrum tijdens de bouw niet mogelijk is. De drie architecten die de
onderzoeksresultaten hebben beoordeeld wijzen op de verscheidenheid
die het complex biedt.
Het is bekend dat er klachten zijn over het klimaat in gebouwdeel Hotel.
Met de renovatie kunnen structurele maatregelen genomen worden om
de klachten weg te nemen. Daarbij moet ook het effect van zogenaamde
koudebruggen gecompenseerd worden. Koudebruggen zijn onderdelen
van de constructie die (onbedoeld) een verbinding tussen binnen en
buiten vormen waarlangs warmte verdwijnt waardoor klachten over kou
ontstaan. Door bij de renovatie maatregelen te nemen kan een kantoorklimaat worden bereikt dat voldoet aan wat verwacht mag worden.
Samenvattend heeft het onderzoek laten zien dat sloop/nieuwbouw
mogelijk is maar dat het de renovatie duurder maakt en het iets langer
duurt. Met renovatie kan een binnenklimaat worden bereikt dat aan de
eisen voldoet. Daarom is sloop/nieuwbouw niet doelmatig. Het risico op
vertraging en budgetoverschrijding vind ik te groot, zeker ook voor de
omgeving, gelet op deze plek aan de Lange Poten waar de renovatie toch
al dichtbij de bewoners en ondernemers komt. Ik kom dan ook tot de
conclusie dat renovatie van gebouwdeel Hotel alles afwegende de
voorkeur heeft boven sloop/nieuwbouw.
Vervolg
De afgelopen periode is voortdurend en indringend overleg met de
gebruikers gevoerd, dat wil zeggen met beide Kamers van de StatenGeneraal, de Raad van State en het Ministerie van Algemene Zaken, en
ook met de gemeente Den Haag. Ik zal in het vervolg van dit traject dit
overleg voortzetten, zowel in de voorbereidingsperiode als tijdens de
uitvoering en de eerste tijd na ingebruikname. Een goede samenwerking
is een voorwaarde voor het welslagen van de renovatie.
In het Kamerdebat over de renovatie op 10 december 2015 heb ik
toegezegd nader onderzoek te zullen doen, met de toevoeging dat ik de
voorbereiding van de renovatie op basis van de varianten 3 (kabinetsvariant) en 9 (Eerste Kamer eerder terug) voortzet om onnodig tijdsverlies te
voorkomen.
Het Rijksvastgoedbedrijf werkt in afstemming met de gebruikers aan de
Programma’s van Eisen, te beginnen met die voor de tijdelijke
huisvesting. Deze zullen de basis vormen voor de verdere planuitwerking
en aanbesteding. Om op koers te blijven is het wenselijk om binnen
afzienbare tijd werk uit te besteden voor de plannen voor de tijdelijke
huisvesting. Ook moeten met de gemeente stappen gezet worden voor de
vergunningverlening. Dit maakt het mogelijk in 2018 het werk aan de
tijdelijke huisvesting te starten, zodat deze locaties op tijd gereed zijn voor
start van de renovatie van het Binnenhof in 2020. Onderdeel van de
voorbereiding is het bepalen van de aanbestedingsstrategie. In dat kader
wordt onder meer beoordeeld welke onderdelen gezamenlijk aanbesteed
kunnen worden om het werkproces te verbeteren, en hoe waarborgen
worden ingebouwd met het oog op de Wet aanpak schijnconstructies.
Daarmee wordt tevens uitvoering gegeven aan de motie-Wolbert/Kerstens
over verantwoordelijkheid op basis van de Wet aanpak schijnconstructies
(34 293, nr. 12). Ik streef er naar dat nog in 2016 ontwerpteams gevormd
worden voor zowel de tijdelijke huisvesting als de renovatie van het
Binnenhof op basis van met de gebruikers vastgestelde Programma’s van
Eisen. De gemeente streeft naar afstemming van de renovatie met eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

10

werkzaamheden in de omgeving, en vraagt mede om die reden om
besluitvorming.
Om de risico’s op overschrijding van tijd en budget te beperken is een
goede voorbereiding essentieel. Mede daarom zal gewerkt worden met
een bouwwerk-informatiemodel (BIM). Hiermee worden de huidige
situatie en daarna iedere stap in de voorbereiding van schetsontwerp tot
bestek en werktekeningen door alle projectpartners digitaal vastgelegd en
wordt het renovatieproject eerst virtueel gerealiseerd om al voor aanvang
van de renovatie zo veel mogelijk risico’s weg te nemen. Waar mogelijk
zal worden gewerkt met algemeen aanvaarde standaarden. Na de
renovatie kan het BIM ook worden ingezet bij beheer en vastgoedinformatie. Het BIM kan daarnaast van nut zijn in het kader van voorlichting en
educatie. Het vastleggen van de huidige situatie in een BIM zal in 2016 zijn
beslag krijgen. Daarmee is de documentatie van de renovatie voor de
toekomst geborgd.
In het kader van de voorbereiding zijn met de omgeving eerste stappen
gezet zoals eerder in deze brief beschreven. Over het plan van aanpak dat
met de omgeving wordt opgesteld verwacht ik u dit najaar te kunnen
informeren. In de omgeving zijn niet alle geluiden gelijk, en dat is ook
geheel te begrijpen gezien de verschillende belangen en verwachtingen.
Ook al kan de renovatie van een publiekstrekker weliswaar de aantrekkingskracht van de Haagse binnenstad vergroten, ik hoef daarvoor maar
te verwijzen naar het naastgelegen Mauritshuis, de renovatieperiode zelf
is onvermijdelijk een bron van hinder. Door nu gezamenlijk te werken aan
het vinden van een passend pakket van maatregelen vertrouw ik erop dat
een manier gevonden kan worden om de overlast te beperken en het
aantal bezoekers aan de omgeving van het Binnenhof op peil te houden
en na de renovatie te laten stijgen. Ook daarvoor is de voorbereidingsperiode hard nodig.
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

11

BIJLAGE 1

Betrokkenheid omgeving
Voor het opstellen van het Plan van Aanpak Omgeving heeft het Rijksvastgoedbedrijf samenwerking gezocht met organisaties die zo veel mogelijk
betrokkenen vertegenwoordigen. Hieronder staat aangegeven welke
organisaties dat zijn. In totaal zijn ca. 35 personen betrokken.
Na oplevering van het Plan van Aanpak is het goed denkbaar dat de
betrokkenheid van de omgeving in een andere vorm en met (deels)
andere of extra deelnemers wordt voortgezet. Hiervoor wordt ook een
voorstel gedaan in het betreffende Plan van Aanpak.
De werkwijze is overigens in lijn met de Omgevingswet, die vraagt om
zoveel mogelijk participatie aan het begin van een project.
Organisatie

Toelichting

Gemeente Den Haag

Nauw betrokken bij de renovatie van het Binnenhof,
o.a. als vergunningverlener
– Proces en programmabureau als spil in de publiek
private samenwerking tussen de gemeente Den
Haag en Stichting Binnenstad in het kader van het
Binnenstadsplan 2010–2020.
– Bureau Binnenstad vervult de rol van verbinder
tussen partijen die betrokken zijn bij de renovatie
van het Binnenhof
– Bureau Binnenstad is voorzitter van het Omgevingsoverleg, denkt mee en verzorgt de communicatie naar de publiek private samenwerking.
Overkoepelende marketing- en promotieorganisatie
voor de stad Den Haag
– Organiseert rondleidingen op het Binnenhof, maar
ook educatieve programma’s, debatten, exposities
en cursussen.
– Ontvangt jaarlijks tienduizenden scholieren,
studenten, leden van politieke organisaties, toeristen
en andere geïnteresseerden
– Gebruiker van het Binnenhof in de vorm van
ontmoetings- en perscentrum voor politici en
journalisten
Hierin zijn vertegenwoordigd:
– Binnenstad Ondernemers Federatie (BOF)
– Stichting Bewoners Belangen Binnenstad
– Koninklijke Horeca Nederland (afd. Den Haag)
– Eigenaren Vereniging Binnenstad Den Haag
– culturele sector
– het grootwinkelbedrijf
– onderwijs
– Stichting Den Haag Nieuw Centrum
Richt zich op het belichten van schoonheid en
veelzijdigheid van de Hofvijver en omgeving, het
stimuleren van samenwerking tussen bewoners,
instellingen en bedrijven in het gebied en het
organiseren van culturele activiteiten rond de
Hofvijver

Bureau Binnenstad

Den Haag Marketing
ProDemos

Stichting Internationaal Perscentrum
Nieuwspoort
Stichting Binnenstad Den Haag (StiBi)

Stichting Vrienden van de Hofvijver

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

12

Organisatie

Toelichting

Stichting Overkoepelend Overleg
Pleinkwartier (OOP)

Het OOP overlegt met belanghebbenden in het
Pleinkwartier. Deelnemers/organisaties/partners van
het OOP overleg zijn (exclusief agenda-leden zoals
de gemeente Den Haag):
– Ondernemersvereniging Pleinkwartier
– BIZ Haagsche Entree
– Bewonersorganisatie Rondom Het Plein
– Ozinga Advocaten
– Bodega de Posthoorn
– Stichting Vrienden Van de Hofvijver
– Huis ten Haghe
– Daily Impact Emergency Management (DIEM)
– Day to Go (Lange Poten/vertegenwoordigen
ondernemers Lange Poten)
– Sira Consulting
– BOF (Binnenstad Ondernemers Federatie)
– Stichting Horeca Plein
– Sociëteit de Witte
– Mauritshuis
– Haags Historisch Museum
– Hoogsteder & Hoogsteder / Museum Bredius
– Nationale Toneel
– Koninklijke Schouwburg
– Internationaal Perscentrum Nieuwspoort
– Huis van Europa
– Campus Universiteit Leiden
– Interparking
– Q-Park
– Ministerie van Defensie
– Politie Jan Hendrikstraat
– Brandweer
– Rabobank
– Verenigt 87 ondernemers in het winkelgebied
vanaf Centraal Station met de Herengracht, de
Lange Poten, New Babylon, het Anna van Buerenplein, het Plein, de Lange Voorhout, de Korte Poten
en de Korte Houtstraat.
– Drie ondernemers uit het gebied denken mee.
Een federatie van ondernemersverenigingen,
waarbij ook de 5 Bedrijven InvesteringsZones (BIZ)
in de Haagse binnenstad zijn aangesloten
– Vertegenwoordigt de belangen van de horeca aan
het Plein.
– Twee horeca ondernemers denken mee.
Organisatie ter promotie van de Haagse binnenstad
met in het algemeen bestuur:
– HTM
– Rabobank Regio Den Haag
– ASR/De Passage
– Geste/Haagsche Bluf
– Biz Hofkwartier
– Hommerson Arcades BV
– Ondernemersvereniging Grote Marktstraat
– Stichting Evenementen Grote Markt
– Q-Park garages
– WPM/Spuimarkt
– BIZ winkelgebied Paleis Noordeinde
– BIZ winkelgebied City Center
– New Babylon shopping centre
– BIZ Haagsche Entree
Vertegenwoordiging van bewoners rondom het
Plein (met name Lange Poten)
Belangenorganisatie die de belangen van bewoners
in de binnenstad van Den Haag vertegenwoordigt
Direct naast het Binnenhof gelegen museum, dat
grote aantallen bezoekers trekt en bovendien recente
ervaringen van de eigen renovatie kan inbrengen
Mede namens de culturele sector in Den Haag,
vertegenwoordigd in het bestuur van de Stichting
Binnenstad Den Haag

Vereniging BIZ Haagsche Entree

Binnenstad Ondernemers Federatie
(BOF)
Stichting Plein Horeca

Stichting Marketing Haagse Binnenstad

Bewonersvereniging «Bewoners rondom
het Plein»
Stichting Bewoners Belangen Binnenstad Den Haag
Mauritshuis

Haags Historisch Museum

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

13

Organisatie

Toelichting

Museum Escher in het paleis / PIT

Deelname mede namens het PIT (Partners in
Toerisme), een toeristisch overlegorgaan van
attracties in Den Haag die meer dan 200.000
bezoekers ontvangen, zoals:
– Madurodam
– Sea Life
– Gemeentemuseum
– Mauritshuis
– Escher in het paleis
– de pier
– Circustheater
– Omniversum
– World forum
– aangevuld met vertegenwoordigers vanuit de
theaters, de hotels en van Den Haag Marketing
Vereniging met 35 leden, waaronder grote vastgoedeigenaren en ontwikkelaars, woningbouwverenigingen en eigenaren van enkele panden in de binnenstad. Staat voor een duurzame waardeontwikkeling
van het vastgoed in de binnenstad.
Zowel rechtstreeks vertegenwoordigd als via de
Coördinatie Commissie Binnenhof (CCBH)

Eigenaren Vereniging Binnenstad Den
Haag

Gebruikers Binnenhof, te weten:
– Tweede Kamer
– Eerste Kamer
– Ministerie van Algemene Zaken
– Raad van State

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 19

14