Flexibiliseren, differentiëren,
scherper kiezen
Balans van de topsectoren 2016

juli 2016

Colofon

Fotografie

Shutterstock.com

Ontwerp

2D3D Design

Druk

Xerox/OBT, Den Haag

juli 2016

ISBN

9789077005781

Alle publicaties zijn gratis te downloaden via www.awti.nl.

Auteursrecht
Alle auteursrechten voorbehouden. Mits de bronvermelding correct is, mogen deze uitgave of onderdelen van deze uitgave
worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de AWTI.
Een correcte bronvermelding bevat in ieder geval een duidelijke vermelding van organisatienaam en naam en jaartal van de uitgave.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

2

Inhoud
Samenvatting

5

1

Inleiding

9

1.1 Adviesvraag

9

1.2 Inkadering, achtergrond en aanpak

9

1.3 Rode draad en leeswijzer

11

2

13

Aanbeveling 1: Ontwikkel door en flexibiliseer

2.1 De essentie van de topsectorenaanpak

13

2.2 Verworvenheden van de topsectorenaanpak

14

2.3 Uitdagingen voor de topsectorenaanpak

15

2.4 Doorgaan en flexibiliseren

16

3

21

Aanbeveling 2: Verhelder doel en doelgroep

3.1 De aanvankelijke doelstellingen

21

3.2 De toegedichte doelstellingen

22

3.3 Reikwijdte en doelgroep

25

3.4 Doelstellingen expliciteren

26

3.5 Selecteren: criteria

28

4

31

Aanbeveling 3: Differentieer

4.1 Maatwerk leveren

31

4.2 Aanvullende arrangementen

33

5

Aanbeveling 4: Intensiveer

35

5.1 Het instrumentarium versterken

35

5.2 Verbinden met de Nationale Wetenschapsagenda

37

Bijlage 1 Adviesvraag

39

Bijlage 2 Respondenten

43

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

3

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

4

Samenvatting
Dit advies gaat over de volgende vraag:
Gegeven wat Nederland met de topsectorenaanpak heeft bereikt, wat zou nu de
volgende stap moeten zijn?
Het advies volgt de volgende lijn:
De topsectorenaanpak is een manier van werken om publiekprivate samenwerking in
triple helix-verband vorm te geven. Het is een extra faciliteit bovenop het generieke
bedrijvenbeleid met een relatief beperkt budgettair beslag. Met de ontwikkeling hiervan is
in allerlei domeinen een innovatieve manier van werken tot stand gebracht die zijn
vruchten afwerpt. Daarom bevelen wij aan om deze aanpak niet alleen te continueren,
maar ook verder te ontwikkelen en breder toe te passen op thema’s waar dat zinvol is.
Wij adviseren het veld uit te nodigen om voorstellen voor nieuwe thema’s te ontwikkelen.
Aanbeveling 1: Ontwikkel door en flexibiliseer
Zet het topsectorenbeleid voort, maar bied daarbinnen ruimte voor nieuwe
initiatieven:
1.

Bouw voort op de verworvenheden van de topsectorenaanpak; geef topteams en
TKI’s de mogelijkheid om de samenwerking die in de afgelopen jaren tot stand is
gebracht verder uit te bouwen en faciliteer dat.

2.

Stel de topsectorenaanpak open voor nieuwe publiekprivate
samenwerkingsverbanden van bedrijven, kennisinstellingen en overheden die zich
willen organiseren rond een gezamenlijke opgave, een ‘topthema’. Dat kan een
opgave binnen sectorale grenzen zijn, maar ook een sectoroverschrijdende of een
regionale opgave zijn.

Meer ruimte voor initiatieven vanuit het veld mag echter niet leiden tot een wildgroei aan
nieuwe topsectoren en aanverwante arrangementen. Om dat te voorkomen, raden we
aan om meer duidelijkheid te scheppen omtrent de doelstellingen van de
topsectorenaanpak en daaruit criteria af te leiden waarmee streng tussen voorstellen
voor nieuwe initiatieven geselecteerd kan worden.
Aanbeveling 2: Verhelder doel en doelgroep
Verhelder de doelstellingen en de begrenzingen van het topsectorenbeleid:
1.

Maak duidelijk dat de doelstelling van het topsectorenbeleid duurzame economische
groei en ontwikkeling is en communiceer dat duidelijk.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

5

2.

Operationaliseer de doelstelling: erken topsectoren en topthema’s op basis van
heldere criteria die zijn afgeleid uit de doelstelling en stel duidelijke eisen ten aanzien
van: i) de gemeenschappelijke opgave waaraan ze hun bestaansrecht ontlenen: de
missie, ii) de bijdrage die de aanpak van deze opgave levert aan duurzame groei en
ontwikkeling van de Nederlandse economie, iii) het innovatief potentieel aan
bedrijven, iv) de kracht van de kennisbasis, v) het commitment aan publieke zijde.

3.

Stel grenzen: richt het topsectorenbeleid op koplopers. Faciliteer en stimuleer
excellentie en probeer in dit verband niet het mkb over de hele breedte mee te
krijgen.

Niettemin zal het bieden van meer ruimte tussen, buiten of rond de huidige topsectoren
leiden tot topsectorachtige initiatieven van verschillend karakter. Daarom adviseren we
een gedifferentieerde aanpak vanuit de overheid.
Aanbeveling 3: Differentieer
Bied maatwerk binnen het topsectorenbeleid:
1.

Differentieer binnen de topsectorenaanpak de inzet van de overheid in termen van
aandacht, menskracht en geld. Ontwikkel aparte strategieën voor topsectoren waar
het gaat om versterking van het generieke innovatieve vermogen van een categorie
bedrijven (een faciliterende overheid), en voor topsectoren of topthema’s waarbij het
erom gaat een specifiek maatschappelijk belang te dienen (een participerende
overheid – de overheid als direct belanghebbende). Differentieer ook tussen gevallen
waar het gaat om incrementele voortgang op een ingeslagen pad en gevallen waar
een daadwerkelijke transitie gerealiseerd moet worden.

2.

Stel per topsector of topthema vast wat de focusonderwerpen moeten zijn naast
gezamenlijke kennisontwikkeling en innovatie. Denk daarbij niet alleen aan onderwijs
en expertiseontwikkeling, maar ook aan zaken die verder in het innovatietraject van
belang zijn als marktcreatie, launching customership, arbeidsmarktbeleid, het
mobiliseren van kapitaal en het stimuleren van ondernemerschap.

3.

Voorzie in aanvulling op de topsectorenaanpak en als invulling van bestaande
arrangementen in platformen voor dialoog tussen overheid en bedrijfsleven, veelal
mkb, dat wel ontwikkelt en innoveert, maar niet tot de voorhoede behoort en niet
innoveert op basis van eigen R&D. Onderzoek of dit het best op regionale, sectorale
of thematische basis kan gebeuren. Inventariseer aan welke dialoog het meeste
behoefte is: over regulering, arbeidsmarkt, samenwerking met het onderwijs,
toegang tot financiering, toegang tot bestaande kennis, innovatie, en dergelijke.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

6

Om ten volle de vruchten te kunnen plukken van de topsectorenaanpak zoals die de
afgelopen jaren is ontwikkeld, bepleiten we een versterking van het instrumentarium en
een goede inbedding door verbinding met de Nationale Wetenschapsagenda.
Aanbeveling 4: Intensiveer
Selecteer streng – maar heb dan ook wat te bieden:
1.

Bevorder de wederzijdse afstemming van de topsectoren en het onderzoek in het
kader van de NWA. Zorg in het bijzonder voor een goede koppeling van het
grensverleggend onderzoek met topthema’s die zich richten op de lange termijn en
op radicale innovatie.

2.

Verhoog de TKI-toeslag van 25 procent tot minimaal 40 procent en bied ruimere
mogelijkheden om grondslag voor TKI-toeslag te verwerven op basis van inzet in
natura.

3.

Maak waar relevant werk van het faciliteren van het naar de markt brengen van
innovaties door marktcreatie te bevorderen, als launching customer op te treden, te
bemiddelen in het financieren van een oversteek van de valley of death, en
ondernemerschap te ondersteunen.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

7

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

8

1
1

Inleiding
De topsectorenaanpak is in 2011 gestart en is nu bijna vijf jaar onderweg. De eerste
resultaten beginnen inmiddels zichtbaar te worden. Naar verwachting zal er in 2017 een
nieuwe regering aantreden en zal het beleid ten aanzien van topsectoren opnieuw voor
een aantal jaren vastgesteld worden. Daarom is het nu het ideale moment om te
reflecteren op de ervaringen tot nog toe en na te denken over de volgende stap van de
topsectorenaanpak.

1.1 Adviesvraag
Op verzoek van EZ en OCW brengt de AWTI daarom een advies uit over de vraag hoe
we op basis van de ervaringen van de afgelopen periode verder zouden moeten gaan.
Wij interpreteren de vraag als volgt:

1

Gegeven wat Nederland met de topsectorenaanpak heeft bereikt, wat zou nu de
volgende stap moeten zijn?
De topsectorenaanpak is ingezet als een belangrijke stap in de ontwikkeling van het
Nederlandse bedrijvenbeleid, als een modern industriebeleid. Deze aanpak betekende
deels een voortzetting en een doorontwikkeling van de voorafgaande aanpak, de
sleutelgebiedenaanpak. Deels was het ook een breuk daarmee. Het was een
systeemverandering waarbij een wijziging in governance gepaard ging met een
verschuiving in het instrumentarium (van subsidieprogramma’s naar fiscale faciliteiten) en
een reductie van financiële middelen.
Nu is het moment om de balans op te maken: wat heeft de topsectorenaanpak ons
gebracht? Tot waar zijn we hiermee gekomen en hoe gaan we verder? Stoppen we met
dit beleid en gooien we het over een geheel andere boeg, of ontwikkelen we door op
basis van wat tot stand is gebracht? En als we doorontwikkelen, hoe doen we dat dan?

1.2 Inkadering, achtergrond en aanpak
De vraag wat de volgende stap in de topsectorenaanpak moet zijn, beziet de raad niet in
isolement. De topsectorenaanpak is onderdeel van het bedrijvenbeleid en is onder
andere gerelateerd aan de beleidsontwikkelingen met betrekking tot wetenschappelijk
onderzoek in het algemeen, internationale economische betrekkingen en diverse
maatschappelijke uitdagingen die binnen de missie van verschillende vakdepartementen
vallen. In die context beantwoorden we de adviesvraag.
1

Zie Bijlage 1 voor de volledige adviesvraag.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

9

De AWT(I) heeft in 2013 een briefadvies over de topsectorenaanpak uitgebracht, in 2014
een volledig advies en in 2015 wederom een briefadvies. Deze adviezen gaven een
antwoord op de vraag hoe het beleid verbeterd zou kunnen worden, gegeven de
uitgangspunten van de topsectorenaanpak. De belangrijkste aanbevelingen uit deze
adviezen zijn hieronder kort aangeduid. Nu, na vijf jaar ervaring met deze aanpak, is de
vraagstelling wat ruimer en staan ook deze uitgangspunten ter discussie.
Eerdere advisering over de topsectorenaanpak
Onze aanbevelingen aan de bewindslieden van EZ en OCW over de topsectorenaanpak
in de adviezen van de afgelopen jaren kunnen kort als volgt geduid worden:
Briefadvies 2013
►

Concretiseer de aansluiting van het mkb.

►

Zet sterker in op sectoroverschrijdende vraagstukken.

►

Zorg voor meer afstemming nationaal en regionaal.

Advies 2014
►

Zorg voor een gedeelde visie.

►

Verbeter de governance: i) ben als overheid proactief, en ii) maak de TKI-regeling
aantrekkelijker.

►

Verbind alle spelers in de gouden driehoek: i) betrek een bredere kring van spelers,
en ii) richt het instrumentarium meer op samenwerking.

Briefadvies 2015
►

Prioriteer enkele maatschappelijke uitdagingen en voer daar regie op.

►

Prikkel topsectoren om gezamenlijk te investeren in maatschappelijke uitdagingen.

►

Creëer meer top-down visie zodat het budget minder versnippert.

Sinds het uitkomen van het eerste AWT(I)-advies over de topsectorenaanpak zijn er
enkele ontwikkelingen in de aanpak geweest die in het verlengde van onze adviezen
liggen. De TKI-regeling is versimpeld en toegankelijker gemaakt. Het kabinet heeft in
2015 de TKI-toeslag vereenvoudigd en de mogelijkheden verruimd voor algemeen nut
beogende instellingen (ANBI) om via het TKI-instrument te investeren. Dit jaar wordt het
aantal TKI’s teruggebracht naar twaalf (in 2014 waren dat er nog negentien). Ook wordt
er steeds meer samengewerkt met een bredere groep van spelers zoals hogescholen en
regionale verbanden. Zo zijn er in de mkb-samenwerkingsagenda afspraken gemaakt

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

10

over de samenwerking op het gebied van innovatiebeleid tussen de regio’s en het
ministerie van EZ.

2

Om de gestelde adviesvraag te beantwoorden, hebben we geïnventariseerd wat volgens
ervaringsdeskundigen vanuit diverse geledingen goed gaat en wat niet, en hoe volgens
3

hen een volgende ontwikkelingsstap eruit zou moeten zien. Hieruit hebben we ons een
beeld gevormd van de wenselijke vervolgstappen op basis van de topsectorenaanpak.
We baseren dit advies niet op metingen van de effectiviteit en de efficiëntie van de
topsectorenaanpak. Deze aanpak is een samenhangend systeem van arrangementen en
beleidsinstrumenten die een specifieke manier van (samen)werken ondersteunen. Een
manier om de doeltreffendheid en de doelmatigheid van dit complexe systeem te
4

beoordelen op basis van een kwantitatieve analyse, is nog niet beschikbaar. Het feit dat
de topsectorenaanpak gelijktijdig met een zeer forse bezuiniging op de publieke
investeringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie is geïntroduceerd, maakt een
evaluatie van de resultaten van de topsectorenaanpak extra gecompliceerd. Bovendien is
het nog rijkelijk vroeg om eventuele effecten van de aanpak in volle omvang te kunnen
meten, omdat de doorlooptijd van ontwikkelings- en innovatietrajecten vaak meer dan
twee of drie jaar in beslag neemt.

1.3 Rode draad en leeswijzer
De raad formuleert in dit advies vier aanbevelingen aan de bewindslieden van EZ en
OCW. Elk van deze aanbevelingen wordt gevolgd door een argumentatie.
Op hoofdlijnen is onze redenering als volgt. Met de ontwikkeling van de
topsectorenaanpak is in allerlei domeinen een manier van werken tot stand gebracht die
zijn vruchten afwerpt. Daarom bevelen wij aan om deze aanpak niet alleen te
continueren, maar ook verder te ontwikkelen en breder toe te passen op thema’s waar
dat zinvol is. Wij adviseren het veld uit te nodigen om voorstellen voor nieuwe thema’s te
ontwikkelen. Meer ruimte voor initiatieven vanuit het veld mag echter niet leiden tot een
wildgroei aan nieuwe topsectoren en aanverwante arrangementen. Om dat te
voorkomen, raden we aan om meer duidelijkheid te scheppen omtrent de doelstellingen
van de topsectorenaanpak en daaruit criteria af te leiden waarmee streng tussen
voorstellen voor nieuwe initiatieven geselecteerd kan worden. Niettemin zal het bieden
van meer ruimte tussen, buiten of rond de huidige topsectoren leiden tot topsectorachtige
initiatieven van verschillend karakter. Daarom adviseren we een gedifferentieerde aanpak

2
3
4

Zie Ministerie van EZ, ‘Monitor bedrijvenbeleid 2015’.
Zie bijlage 2 voor een lijst met gesprekspartners.
Een poging tot kwantitatieve evaluatie wordt ondernomen door de onderzoekers die in opdracht van het ministerie van EZ een
evaluatie van het topsectorenbeleid uitvoeren. De resultaten daarvan komen pas in de loop van volgend jaar ter beschikking.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

11

vanuit de overheid. Tot besluit bepleiten we een versterking van het instrumentarium en
een goede inbedding door verbinding met de Nationale Wetenschapsagenda.

Dit advies is voorbereid door een projectgroep bestaande uit Arno Peels (voorzitter),
Emmo Meijer, Valerie Frissen, Paul Diederen (penvoerder), Catherine Endtz, Marcel
Kleijn. Tal van deskundigen en betrokkenen hebben een bijdrage geleverd aan dit advies
in gesprekken, tijdens workshops en via schriftelijke reacties op concepten (zie bijlage 2).

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

12

2
2

Aanbeveling 1: Ontwikkel door en
flexibiliseer
Zet het topsectorenbeleid voort, maar bied daarbinnen ruimte voor nieuwe
initiatieven:
1.

Bouw voort op de verworvenheden van de topsectorenaanpak; geef topteams en
TKI’s de mogelijkheid om de samenwerking die in de afgelopen jaren tot stand is
gebracht verder uit te bouwen en faciliteer dat.

2.

Stel de topsectorenaanpak open voor nieuwe publiekprivate
samenwerkingsverbanden van bedrijven, kennisinstellingen en overheden die zich
willen organiseren rond een gezamenlijke opgave, een ‘topthema’. Dat kan een
opgave binnen sectorale grenzen zijn, maar ook een sectoroverschrijdende of een
regionale opgave zijn.

De raad meent dat met de topsectorenaanpak – dankzij flinke inspanningen – een solide
werkwijze is ontwikkeld voor publiekprivate samenwerking. Deze samenwerking vormt
een waardevolle basis voor verdere economische en maatschappelijke ontwikkeling.
Hieronder legt hij uit waarom.

2.1 De essentie van de topsectorenaanpak
5

Dit advies gaat over de topsectorenaanpak. De kern van deze aanpak is een specifiek
governance-model, dat wordt gekenmerkt door publiekprivate samenwerking in
afgebakende domeinen – in dit geval in negen topsectoren. Per domein is de governance
georganiseerd in zogenoemde topteams, waarin bedrijfsleven, kennisinstellingen en
overheid een ‘gouden driehoek’ vormen en gezamenlijk aan het roer staan. Topteams
hebben de opdracht integraal te programmeren en maatwerk te bieden in de uitvoering.
Ze ontplooien activiteiten rond vier focusonderwerpen: i) kennisontwikkeling en innovatie,
ii) ontwikkeling van menselijk kapitaal, iii) ontwikkeling van handels- en
samenwerkingsrelaties met andere landen, en iv) rationalisering van wet- en regelgeving.
Ten behoeve van kennisontwikkeling en innovatie zijn Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI’s) in het leven geroepen.
In essentie is de topsectorenaanpak een manier van werken. Het is niet zozeer een
beleidsinnovatie (met de invoering van het sleutelgebiedenbeleid was de switch van

5

We spreken hier over de topsectorenaanpak en niet over het topsectorenbeleid. Onder dat laatste verstaan we het beleid dat erop
gericht is de topsectorenaanpak doen functioneren: het voorzien in de nodige instrumenten en middelen.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

13

generiek naar specifiek beleid al eerder gemaakt), als wel een bestuursinnovatie. Het is
een institutionele innovatie om publiekprivate samenwerking vorm te geven.

6

Kenmerkend voor de aanpak is de gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij het initiatief in
eerste instantie in het veld ligt, bij het bedrijfsleven en – de laatste jaren meer dan in het
begin – bij de kennisinstellingen. De rol van de overheid is veranderd van programmeur
en financier naar organisator en facilitator. Samen werken vertegenwoordigers van
bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden aan gedeelde visies en agenda’s en
gezamenlijke roadmaps.
Om deze gezamenlijke plannen uit te voeren, leggen bedrijfsleven en kennisinstellingen
eigen middelen in. Ter aanvulling doen ze een beroep op diverse externe bronnen.
Daarvoor zijn de TKI-toeslag en, in het geval van het mkb, middelen uit de MIT-regeling
beschikbaar. Ook wordt een deel van de capaciteit van de TO2-instituten gericht op de
agenda’s van de topsectoren. Universiteiten kunnen middelen putten uit geoormerkte
NWO-financiering. De financieringsbronnen zijn grotendeels generiek. Er zijn binnen de
topsectorenaanpak nauwelijks middelen geoormerkt voor kennisontwikkeling en innovatie
met een bepaald inhoudelijk doel (afgezien van de middelen voor energie-innovatie
binnen de topsector energie).

2.2 Verworvenheden van de topsectorenaanpak
De topsectorenaanpak heeft de afgelopen vijf jaar een leer- en ontwikkelingsproces
doorgemaakt. Dit heeft zich vooral toegespitst op hetgeen nodig is rond onderzoek en
7

innovatie. Na de instelling van topteams en de oprichting van TKI’s zijn een paar jaar
nodig geweest om spelregels af te spreken, samenwerkingsrelaties op te bouwen en
activiteiten te entameren. Dit proces werd niet geholpen door de gelijktijdige
bezuinigingen. Inmiddels hebben topteams en TKI’s hun modus operandi gevonden en is
het mogelijk een aantal positieve resultaten van deze aanpak te identificeren. We
noemen er drie:
1.

Samenwerking bedrijfsleven – kennisinstellingen: hechtere en productievere relaties
tussen kennisinstellingen en bedrijven; gezamenlijk optrekken in de programmeringsen agenderingsfase van onderzoek en innovatie.

2.

Integraal programmeren: opstellen van agenda’s, zowel op het terrein van
kennisontwikkeling en innovatie, als op die van human capital, internationalisering en
wet- en regelgeving binnen topsectoren; ook steeds meer topsectoroverstijgende

6
7

Zie ook AWTI (2014), Balans van de topsectoren 2014.
Samenwerking op het terrein van kennisontwikkeling en innovatie bleek binnen alle topsectoren gemakkelijker op gang te brengen
dan samenwerking ten behoeve van internationalisering en de ontwikkeling van een human capital agenda. Over de betekenis van
internationalisering voor wetenschap, technologie en innovatie heeft de AWTI een advies in voorbereiding.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

14

agenda’s, zoals op de onderwerpen ICT, Biobased Economy, Smart Industry en
human capital.
3.

8

Onderlinge afstemming overheden: tussen departementen, tussen nationale en
9

regionale overheden, tussen beleidsmakers en publieke financiers.

10

2.3 Uitdagingen voor de topsectorenaanpak
De topsectorenaanpak kent als elke aanpak naast voordelen en wapenfeiten ook
grenzen en beperkingen. In de loop der tijd is steeds meer duidelijk geworden wat deze
zijn. De beperkingen van vandaag zijn de uitdagingen van morgen. Wij zien er vier:
1.

Gemakkelijker crosssectoraal werken.
Veel van de meest veelbelovende kennisontwikkelings- en innovatieprojecten die
binnen de topsectoren tot stand komen, zijn crosssectoraal van aard. Om deze
projecten van de grond te krijgen, moeten extra barrières overwonnen worden. In de
praktijk blijkt het lastiger om over sectorale grenzen heen samen te werken dan
binnen het eigen domein.

11

Het vergt meer moeite elkaar te vinden en bovendien

verloopt de financiering van samenwerkingsprojecten via de financiële ‘kokers’ van
de sectorale TKI’s.
2.

Gemakkelijker toegang voor vernieuwers.
De topsectoren wekken soms de indruk gesloten circuits te zijn, waarin de
‘gevestigde orde’ goed vertegenwoordigd is en waartoe nieuwkomers en uitdagers
(niet alleen vanuit het mkb, maar ook bijvoorbeeld vanuit hogescholen, semipublieke
en maatschappelijke organisaties, regionale overheden en gemeenten) maar moeilijk
toegang toe krijgen. Hoewel er op dit gebied stappen gezet worden sinds het begin
van de topsectorenaanpak, blijft dit sentiment bestaan.

3.

Gerichte inzet op transities.
Doorontwikkeling van de topsectorenaanpak is noodzakelijk om bij te dragen aan
noodzakelijke transities, onder andere op het gebied van energie, zorg, digitalisering
van economie en samenleving: i) transities vragen om radicale innovaties en
‘systeeminnovatie’, terwijl de topsectorenaanpak vooral incrementele innovatie
genereert; ii) transities vragen om een meer verbindende en soms zelfs
coördinerende rol van de overheid.

8

Goed voorbeeld is die van de ministeries van VWS en EZ rondom health.
Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2014/12/11/kamerbrief-mkb-samenwerkingsagenda-rijk-regio
10
Denk aan de samenwerking tussen de gezondheidsfondsen, VWS, OCW en EZ. Zie bijvoorbeeld
http://www.gezondheidsfondsen.nl/nieuws-/gezamenlijk-subsidieoproep-voor-translationeel-onderzoek-(1).aspx.
11
Niettemin komen er uiteindelijk een behoorlijk aantal sectorgrensoverschrijdende projecten van de grond. De helft van de TKIonderzoeken richten zich op de ontwikkeling van kennis die over de grenzen van de topsector heengaat. 16 procent van alle
onderzoeken zijn crossovers tussen topsectoren, terwijl 34 procent van de onderzoeken richt zich op een gezamenlijke kennisbasis
van een topsector met bedrijven die niet tot de topsectoren gerekend worden (Ministerie van EZ, ‘Monitor Bedrijvenbeleid 2015’).
9

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

15

4.

Meer samenwerking voor innovatie in niet-R&D-intensieve bedrijven.
Er zijn veel bedrijven waarin kennisontwikkeling niet ex ante geprogrammeerd wordt
en innovatie geen kwestie is van onderzoek en geformaliseerd ontwikkelwerk. Dat
geldt voor veel kleine bedrijven, maar ook voor de meeste dienstenbedrijven (zoals
banken en verzekeringsmaatschappijen, architectenbureaus en ICT-bedrijven,
ingenieurs- en adviesbureaus). Om innovatie daar ook aan te wakkeren, is er niet
zozeer behoefte aan publiekprivate samenwerking van bedrijven met publieke
kennisinstellingen, maar aan andere publiekprivate partnerships.

2.4 Doorgaan en flexibiliseren
De echte winst van de topsectorenaanpak is de vernieuwing in de samenwerking binnen
de triple helix van bedrijven, kennisinstellingen en overheden geweest. Deze heeft meer
dynamiek gebracht dan ex ante werd voorzien. Elk van de negen topsectoren heeft een
sociaal netwerk en organisatiestructuur met bijbehorende regels, afspraken en
arrangementen ontwikkeld om gezamenlijk zaken van de grond te krijgen, eerst en vooral
op het terrein van kennisontwikkeling en innovatie. Wij vinden dat de publiekprivate
samenwerking zoals die de afgelopen jaren tot stand is gekomen van grote waarde is.
Het is een verworvenheid waarop kan en moet worden voortgebouwd.
Wel vinden wij dat het met het oog op de hierboven genoemde uitdagingen nodig is om
de topsectorenaanpak flexibeler te maken. De topsectorenaanpak is geïntroduceerd als
een paradigmaverandering in het innovatiebeleid. Zoals dat met alle radicale
veranderingen het geval is, kon de invoering van deze ingrijpende innovatie alleen topdown plaatsvinden.

12

De paradigmaverandering is vijf jaar geleden gelijktijdig en vrijwel

gelijkvormig in negen sectoren geïmplementeerd. Nu de werkwijzen en procedures van
de topsectoren zich hebben uitgekristalliseerd, is de tijd gekomen om de aanpak te
flexibiliseren en daarmee ruimte te scheppen voor verdere ontwikkeling bottom-up. Dit
duiden we aan met de term dynamiseren.
Niet kantelen maar dynamiseren
Sinds de invoering van de topsectorenaanpak is er een discussie gevoerd over de vraag
of de sectorale ordening en daarmee de focus op sectorontwikkeling nou wel zo gelukkig
was. Zou een ordening langs regionale lijnen niet veel beter functioneren, of een
organisatievorm gericht op maatschappelijke uitdagingen? De gedachte dat de
topsectorenaanpak kan bijdragen aan het aanpakken van maatschappelijke uitdagingen,
heeft veel geesten rijp gemaakt voor het idee van een geleidelijke ‘kanteling’ van de
topsectorenaanpak.
12

Dit is een top-down geïmplementeerde bestuursinnovatie om bottom-up initiatieven tot samenwerking binnen de topsectoren te
stimuleren.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

16

Kantelen is het ene geüniformeerde ‘business model’ top-down vervangen door een
ander geüniformeerd model. Daarbij zou een primaire focus op maatschappelijke
uitdagingen in de plaats komen van een focus op versterking van concurrentievermogen.
Dit kantelidee gaat voorbij aan het feit dat zowel private (economische) als publieke
belangen op hun eigen manier in de triple helix vertegenwoordigd zijn – en ook moeten
zijn. De balans daartussen moet in verschillende topsectoren verschillend kunnen
uitpakken. Daarom ziet de raad meer heil in dynamiseren: na de introductie van bovenaf
van een uniform samenwerkingsmodel is de tijd gekomen om vanaf nu meer ruimte te
bieden voor initiatief van onderop.
Dynamiseren is een kwestie van mallen en schotten weghalen en openstaan voor
initiatieven vanuit het veld. Het betekent ruimte bieden aan organisatorische verbanden à
la topteams en TKI’s, met vertegenwoordigingen van bedrijven, kennisinstellingen en
overheid, die kennisontwikkeling en innovatie in een specifiek domein willen en kunnen
organiseren en coördineren. Zo’n domein kan een sector zijn, een maatschappelijk
probleem, een regionale innovatieopgave, een route uit de Nationale
Wetenschapsagenda (NWA), een combinatie hiervan, of nog iets anders.
we een ‘topthema’.

13

Dit noemen

14

Het ruimte bieden binnen de topsectorenaanpak past bij een pluriforme samenleving. Het
past in een brede trend in het beleid om te decentraliseren, bijvoorbeeld naar regio’s of
steden, om de verantwoordelijkheid meer bij maatschappelijke partners neer te leggen en
om als overheid een minder sturende en meer faciliterende rol te nemen. Het is een
volgende stap in de richting van de participatiesamenleving.

15

Tot dusverre heeft bottom-

up samenwerking vooral binnen topsectoren gestalte gekregen, door het initiatief primair
bij het bedrijfsleven en de kennisinstellingen te leggen. De volgende stap die ons voor
ogen staat, trekt deze ontwikkeling als het ware door, zodat er meer ruimte ontstaat voor
nieuwe initiatieven die over de grenzen van sectoren heen gaan.
Hiermee kunnen een paar van de genoemde bezwaren ondervangen, zoals de
moeizame inpassing van intersectorale initiatieven en multidisciplinaire projecten (met
name relevant voor het bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen),
de gebrekkige aanhaking van het mkb in de governance van de topsectoren, en de
beperkte ruimte voor nieuwkomers en uitdagers. Als de mallen worden weggehaald en
de schotten tussen de huidige organisatorische structuren worden geslecht, zal blijken

13

Initiatieven die hierin zouden kunnen passen, zijn de publiekprivate ‘topconsortia voor samenlevingsvraagstukken’ (TSV’s). Dit zijn
de brede, multidisciplinaire en transdisciplinaire samenwerkingsverbanden rond specifieke maatschappelijke vraagstukken,
waartoe recent voorstellen zijn gedaan vanuit de geesteswetenschappen: zie de brochure ‘Topconsortia voor
samenlevingsvraagstukken – Hoe menswetenschappen bijdragen aan een robuuster Nederland’.
14
Uiteraard is het hierbij noodzakelijk helder te stellen aan welke criteria topsectoren dan wel topthema’s moeten voldoen. Daarover
gaat de volgende aanbeveling (zie daarbij paragraaf 3.5).
15
Recente voorbeelden van decentralisaties kunnen gevonden worden binnen andere beleidsdomeinen zoals de participatie (Wwb),
de maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de zorg (Awbz), de jeugdzorg en de ruimtelijke ordening.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

17

welke topsectoren ervoor kiezen voort te gaan op dezelfde voet en welke zich
ontwikkelen tot iets anders.
Mogelijke topthema’s
Topthema’s komen bottom-up tot stand. Het zijn thema’s waar een triple helix zich met
energie en commitment achter schaart en die voldoen aan strenge criteria (zie volgende
hoofdstuk). Het kunnen huidige topsectoren zijn, of delen daarvan; het kunnen ook
nieuwe thema’s zijn. Ze zouden kunnen komen uit de koker van het Topteam Sport of uit
16

een platform binnen de Biobased Economy.

Slechts om de gedachten te bepalen, een

paar voorbeelden van wat opkomende topthema’s zouden kunnen zijn:
►

Energieneutraal bouwen: een initiatief van bouwondernemingen in nieuwbouw
(woningbouw, utiliteitsbouw) en renovatiebouw, kennisinstellingen en overheden om
de gebouwde omgeving te verduurzamen.

►

Veilige commerciële inzet van geautomatiseerd transport: een initiatief van
logistieke bedrijven, postbedrijven, handelsbedrijven, leveranciers van
navigatiesystemen, voertuigbouwers, energiebedrijven, kennisinstellingen en
overheden om onbemand vervoer (drones) door de lucht, over land dan wel via het
water in te zetten voor logistieke doeleinden.

►

Toekomstbestendige zeewering: een initiatief van weg- en waterbouwers,
kennisinstellingen, waterschappen, kustgemeenten en Rijkswaterstaat om 700
kilometer zeedijk op een nieuwe en kosteneffectievere manier te versterken.

►

Medische apparatuur voor chronische aandoeningen: een initiatief van producenten
van medische apparatuur, kennisinstellingen, collectebusfondsen, ZonMw en het
ministerie van VWS om een draagbare kunstnier te produceren, een kunstmatige
alvleesklier, …

►

Duurzame arrangementen voor gezond en actief ouder worden: een initiatief van
medische en zorginstellingen, woningcorporaties, technologiebedrijven,
(pensioen)verzekeraars, kennisinstellingen en nationale en lokale overheden om de
mogelijkheden ontwikkelen die mensen op leeftijd helpen langer zelfstandig te
blijven en een actief lid van de samenleving.

Binnen deze generieke structuur kan de overheid ook zelf een initiërende rol pakken – en
ze zou dat ook moeten doen. Niets staat haar in de weg om een paar publieke opgaven
te kiezen, hier behoorlijke fondsen voor te bestemmen en daarmee bedrijven,

16

Zie de ‘Kennisagenda Sport en Bewegen’, recent samengesteld onder auspiciën van NWO, ZonMw, het Nationaal Regieorgaan
Praktijkgericht Onderzoek SIA, het ministerie van VWS, NOC*NSF en het Kenniscentrum Sport. Binnen het Biobased Economy
netwerk zijn een aantal platforms actief: Biorenewables Business Platform, Platform Agro-Papier-Chemie, Biobased Business
Accelerator, Dutch Biorefinery Cluster.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

18

kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties te mobiliseren om langs de weg van
publiekprivate samenwerking substantiële zaken gedaan te krijgen. Idealiter ligt dit op de
weg van de vakdepartementen, die op deze manier hun innovatieagenda verbinden aan
de topsectorenaanpak (en aan de NWA – zie het laatste hoofdstuk) en deze gezamenlijk
17

met private partners uitvoeren.

17

Zie AWTI (2013), Waarde creëren uit maatschappelijke uitdagingen.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

19

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

20

3
3

Aanbeveling 2: Verhelder doel en
doelgroep
Verhelder de doelstellingen en de begrenzingen van het topsectorenbeleid:
1.

Maak duidelijk dat de doelstelling van het topsectorenbeleid duurzame economische
groei en ontwikkeling is en communiceer dat duidelijk.

2.

Operationaliseer de doelstelling: erken topsectoren en topthema’s op basis van
heldere criteria die zijn afgeleid uit de doelstelling en stel duidelijke eisen ten aanzien
van: i) de gemeenschappelijke opgave waaraan ze hun bestaansrecht ontlenen: de
missie, ii) de bijdrage die de aanpak van deze opgave levert aan duurzame groei en
ontwikkeling van de Nederlandse economie, iii) het innovatief potentieel aan
bedrijven, iv) de kracht van de kennisbasis, v) het commitment aan publieke zijde.

3.

Stel grenzen: richt het topsectorenbeleid op koplopers. Faciliteer en stimuleer
excellentie en probeer in dit verband niet het mkb over de hele breedte mee te
krijgen.

De raad constateert dat de doelstellingen van de topsectorenaanpak in de afgelopen
jaren te weinig duidelijk waren. Dat komt de slagvaardigheid van het beleid niet ten
goede. Het is van belang dat de overheid meer helderheid schept omtrent doelstellingen
en doelgroepen, eens temeer wanneer zij de topsectorenaanpak, zoals hierboven door
de raad geadviseerd, breder en flexibeler gaat inzetten.

3.1 De aanvankelijke doelstellingen
Ten tijde van de invoering van de topsectorenaanpak heeft de overheid drie ambities
voor het bedrijvenbeleid geformuleerd: i) Nederland in 2020 in de mondiale top 5 van
kenniseconomieën; ii) investeringen in R&D ter waarde van 2,5 procent van het BBP in
2020; iii) TKI’s waarin meer dan 500 miljoen euro omgaat in 2015, waarvan minimaal 40
procent private middelen.

18

Van deze ambities zijn de eerste en de derde (ruim) gehaald,

terwijl de tweede nog erg ver buiten bereik ligt.

19

Belangrijk is dat deze ambities mijlpalen zijn, maar geen doelstellingen. Het zijn
streefwaarden voor indicatoren die geacht worden het succes van het beleid te

18
19

Ministerie van EL&I (september 2011), ‘Naar de top – Het bedrijvenbeleid in actie(s)’, kabinetsnota.
Concreet: i) Nederland stond in 2015 op nummer 5 in de Global Competitiveness Index van het WEF; ii) in 2014 bedroegen de
binnenlandse uitgaven aan R&D 1,97procent van het BBP; iii) er werd in 2014 voor 814 miljoen euro samengewerkt in TKI
projecten, waarvan 44 procent werd gefinancierd door het bedrijfsleven (Ministerie van EZ, ‘Monitor Bedrijvenbeleid 2015’; OESO,
‘Main Science & Technology Indicators’).

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

21

weerspiegelen. Ze geven geen antwoord op de vraag waarom dit beleid gevoerd wordt.
Welk doel dienen een plaats in de top 5, een investering van 2,5 procent van het BBP en
een omvangrijk budget voor publiekprivate samenwerking?
Het invoeren van de topsectorenaanpak kwam voort uit zorgen over het
concurrentievermogen van Nederlandse bedrijven op internationale markten. Het
economisch herstel na de crisis van 2008 was krachtiger in de Verenigde Staten en
Duitsland dan in Nederland. De concurrentie van opkomende industriële grootmachten
als China werd steeds scherper gevoeld. De productiviteitsgroei van de Nederlandse
bedrijven was teleurstellend. Dat maakte beleid om de positie van Nederlandse bedrijven
op exportmarkten te verstevigen zeer urgent. Dit beleid richtte zich op de sterkste
sectoren – de topsectoren – van de Nederlandse economie, die gekozen werden op
basis van de volgende criteria: i) ze zijn kennisintensief, ii) ze zijn exportgeoriënteerd, iii)
ze hebben met veelal (sector)specifieke wet- en regelgeving te maken, en iv) ze kunnen
een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.

20

Het beleid was er vooral op gericht kennisintensieve, exportgerichte sectoren te
faciliteren door publieke kennisontwikkeling meer af te stemmen op hun behoeften en
door meer in te zetten op handelsbevordering en economische diplomatie.
Bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken was vanaf het begin in
beeld, hetgeen hielp om overheidsinterventie te legitimeren. Het belang hiervan werd
geframed met de slogan: de maatschappelijke uitdagingen van vandaag zijn de
groeimarkten van morgen. De boodschap was niet dat het aanpakken van
maatschappelijke uitdagingen een doelstelling van de topsectorenaanpak zou zijn, maar
dat maatschappelijke uitdagingen kansen bieden aan innovatieve bedrijven en daarmee
een pad vormen tot versterking van het verdienvermogen van de Nederlandse economie.

3.2 De toegedichte doelstellingen
Vaagheid omtrent het doel van de topsectorenaanpak heeft ertoe geleid dat er allerhande
verwachtingen zijn gewekt. Men is steeds meer doelstellingen aan het beleid gaan
toedichten. Daartoe behoren de aanpak van maatschappelijke uitdagingen, het verhogen
van de private investeringen R&D en het bevorderen van de profilering op sterktes van
de Nederlandse economie.
Maatschappelijke uitdagingen. Naast versterking van het concurrentievermogen, onder
andere door in te spelen op maatschappelijke uitdagingen, is in veler ogen het
aanpakken van maatschappelijke uitdagingen zelf tot de doelstellingen van het beleid
gaan behoren. Hiervoor zijn diverse redenen aan te wijzen. Versterking van het

20

Ministerie van EL&I (september 2011), ‘Naar de top – Het bedrijvenbeleid in actie(s)’, kabinetsnota.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

22

verdienvermogen van het Nederlandse bedrijfsleven is een typische EZ-doelstelling. Het
is echter ook een omvangrijke doelstelling waar het beleid van diverse andere
departementen een wezenlijke bijdrage aan kan leveren. Om hiervoor draagvlak en
financieel commitment bij andere departementen te genereren, bleek het noodzakelijk
ruimte te bieden voor de doelstellingen van deze departementen – en dan komt men al
gauw bij de maatschappelijke uitdagingen uit.

21

Daarnaast is met de start van Horizon

2020 de Europese Unie via de derde pijler van zijn kennis- en innovatieprogramma stevig
op maatschappelijke uitdagingen gaan sturen (terwijl de tweede pijler gereserveerd is
voor versterking van de concurrentiekracht). Nederland loopt hiermee uit de pas en dat
maakt aansluiting bij Europese initiatieven wat minder makkelijk.
Wat zijn maatschappelijke uitdagingen?
Neem de lijst van maatschappelijke uitdagingen die de EU in Horizon 2020 hanteert: i)
gezondheid, demografische verandering en welzijn; ii) voedselveiligheid, duurzame
landbouw, marien en maritiem onderzoek en de bio-economie; iii) veilige, schone en
efficiënte energie; iv) slim, groen en geïntegreerd vervoer; v) klimaatmaatregelen,
hulpbronnenefficiëntie en grondstoffen; vi) inclusieve en innovatieve samenleving; vii)
veilige samenleving. Wat deze ‘uitdagingen’ met elkaar delen, is dat ze refereren aan
behoeften waarin niet zonder meer wordt voorzien door private partijen. In het aangaan
ervan is een rol weggelegd voor de overheid.
Het is van belang om de rollen van bedrijven en overheden bij maatschappelijke
uitdagingen scherp te onderscheiden. De rol van bedrijven is om waarde te creëren door
aan marktvraag te voldoen – nu en in de toekomst. Overheden zijn er om publieke
belangen te dienen, door: i) kaders te stellen (veelal marktregulering, onder andere door
het stellen van kwaliteits- en duurzaamheidseisen aan producten en activiteiten), ii) te
voorzien in de noodzakelijke ‘publieke goederen’ (zoals een publieke kennisbasis), en
soms door iii) marktcreatie (onder andere via launching customership) en/of iv)
coördinatie (bijvoorbeeld door het vaststellen van standaarden).
1.

22

Voorbeelden:

De energietransitie – naar een veilige, schone en efficiënte energievoorziening – is
een maatschappelijke uitdaging die van bedrijven vraagt hun activiteiten te
verduurzamen. De verantwoordelijkheid van de overheid is de markt zodanig in te
richten, te reguleren en te sturen dat deze verduurzaming van energieproductie
vereist, en daarnaast een bijdrage te leveren aan de generieke kennisbasis die
hiervoor noodzakelijk is.

21
22

Dit mede op aandringen van de AWT: zie AWT (2013), ‘Waarde creëren uit maatschappelijke uitdagingen’.
Zie AWT (2013), ‘Waarde creëren uit maatschappelijke uitdagingen’.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

23

2.

Een duurzame en betrouwbare voorziening van gezond voedsel is een
maatschappelijke uitdaging die van bedrijven vraagt om te zorgen voor gezonde
producten en voor duurzame en veilige productieprocessen. Ook hier is de
verantwoordelijkheid van de overheid de marktcondities te bepalen en de
noodzakelijke generieke kennisbasis te versterken.

3.

Een transitie naar slim, groen en geïntegreerd vervoer is een maatschappelijke
uitdaging voor bedrijven die vervoermiddelen produceren, infrastructuur aan leggen
en vervoersdiensten leveren. De overheid reguleert het systeem (deels als
opdrachtgever, bijvoorbeeld voor infrastructuur of openbaar vervoersdiensten) en
versterkt de kennisbasis.

Het bedrijfsleven is niet bij elke maatschappelijke uitdaging even zwaar betrokken en ook
niet steeds op dezelfde manier. Het realiseren van een inclusieve, innovatieve en
reflectieve samenleving is vooral een uitdaging voor de overheid.

23

Haar rol is om

hiervoor voorwaarden te scheppen en maatschappelijke partijen te mobiliseren
(waaronder bedrijven in hun rol als werkgever), niet zozeer om productmarkten te
reguleren. Om een dergelijke uitdaging succesvol aan te gaan, is een andere vorm van
publiekprivate samenwerking nodig, met een breder spectrum aan partijen, dan die
binnen de topsectoren.
Publiekprivate samenwerking binnen de triple helix heeft alleen kans van slagen als alle
deelnemende partijen daar belang bij hebben. Bedrijven zoeken marktkansen en
(duurzame) groeiperspectieven. Overheden dienen publieke belangen. Dat doen ze door
maatschappelijke uitdagingen te vertalen in randvoorwaarden die de ruimte bepalen
waarbinnen bedrijven zich kunnen ontwikkelen.
Meer private R&D. De Nederlandse private sector investeert al jaren minder in R&D dan
men op basis van internationale vergelijkingen zou mogen verwachten. Waar de publieke
investeringen vergelijkbaar zijn met die in andere landen van een vergelijkbaar
ontwikkelingsniveau, blijven de private achter.

24

Met de invoering van de

topsectorenaanpak in 2011 heeft de overheid het bedrijfsleven meer zeggenschap en
sturingsmacht over publieke kennis- en innovatie-inspanningen gegeven, in de
veronderstelling dat dit het voor bedrijven aantrekkelijk zou maken zelf ook meer in R&D
te investeren. De private investeringen in R&D laten sinds het begin van de
23

Dit voorbeeld betreft maatschappelijke uitdaging 6 van de EU, Europe in a changing world: Inclusive, Innovative and Reflective
Societies, waarin het gaat om oplossingen, bijdragen en denkrichtingen voor de volgende vier samenhangende thema’s: i) cocreëren tussen beleid, burgers en de private sector, ii) het omkeren van ongelijkheden, iii) de positie van Europa binnen de wereld
begrijpen en versterken, en iv) reflecteren op gedeelde en verschillende geschiedenissen binnen Europa.
24
Waar de privaat gefinancierde R&D in Nederland (industry financed GERD als percentage van het BBP) 1,02 procent van het BBP
bedroeg in 2014, lag het OESO-gemiddelde op 1,45 procent (OESO, ‘Main Science and Technology Indicators’). Wanneer
rekening wordt gehouden met verschillen in sectorstructuur, investeert het Nederlandse bedrijfsleven net beneden het OESOgemiddelde, en daarmee beneden landen als Finland, Zweden, Denemarken, Oostenrijk, Frankrijk en België (data 2013, OECD
Science, technology and industry scoreboard 2015, p. 188). Het verschil in R&D-intensiteit is slechts gedeeltelijk te verklaren door
verschillen in de sectorstructuur (CPB, 2016, ‘kansrijk innovatiebeleid’, p. 30).

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

24

topsectorenaanpak echter niet meer dan een lichte stijging zien, die ook verklaard kan
25

worden door het aantrekken van de economische groei.

Meer profilering op sterktes. In de keuze van zijn sectoren is de topsectorenaanpak
een voortzetting van het sleutelgebiedenbeleid van de kabinetten Balkenende. Met dit
beleid van backing winners werd na een lange periode van overwegend generiek beleid
gekozen voor een aanpak die zich richt op versterking van een beperkt aantal sectoren
waarin Nederland op internationale markten excelleert. De gedachte was dat een klein
land als Nederland zich in een wereldomspannend en steeds verder geïntegreerd
economisch systeem moet specialiseren. Het moet keuzes maken en zijn inspanningen
en investeringen concentreren. Terugkijkend op meer dan een decennium specifiek
beleid, valt te constateren dat van keuzes voor en concentratie op bewezen sterktes –
gelukkig of helaas, daarover verschillen de meningen – maar weinig terecht is
26

gekomen.

3.3 Reikwijdte en doelgroep
Niet alleen de doelstellingen van de topsectorenaanpak zijn onduidelijk, en zijn geleidelijk
steeds onduidelijker geworden, ook de grenzen van het bereik zijn niet helder. Het
topsectorenbeleid vormt een extra faciliteit bovenop het generieke bedrijvenbeleid.
Slechts vier procent van het totale budget voor bedrijvenbeleid is bestemd voor de TKItoeslag en de MIT-regeling. De voor topsectoren geoormerkte middelen voor NWO,
KNAW en TO2-instellingen – waarvan de mate waarin de topsectoren de besteding
bepalen in de praktijk uiteenloopt – beslaan geen twintig procent van het totale budget.

27

De vraag is voor wie deze extra faciliteit bedoeld is. De focus op innovatieve,
internationaal actieve bedrijven suggereert een beperkte groep van koplopers. Het zijn de
vaak wat grotere bedrijven die investeren in R&D, eerder de gevestigde ondernemingen
dan de ‘uitdagers’, de bedrijven die de weg naar publieke kennisinstellingen goed weten
te vinden en die in staat zijn samenwerkingsverbanden daarmee zo in te richten dat
zowel het bedrijf als het publieke onderzoek er voordeel bij heeft. Dat laatste is niet
makkelijk – het gaat in topsectorenverband immers niet om onderzoek van het type ‘u
vraagt, wij draaien’.

25

Wegens een definitieverandering stijgt de private R&D-intensiteit (industry financed GERD als percentage van het BBP) van 0,76
procent in 2009 tot 0,97 procent in 2011. Tussen 2011 en 2014 stijgen de private investeringen in R&D van 0,97 naar 1,02 procent
van het BBP (OESO, ‘Main Science and Technology Indicators’).
26
De negen topsectoren zijn tezamen verantwoordelijk voor 89 procent van de R&D-uitgaven in de private sector (Ministerie van EZ,
‘Monitor Bedrijvenbeleid 2015’). De vraag is of we in dit geval nog wel kunnen spreken over profilering op sterktes. De topsectoren
zijn net iets harder gegroeid dan Nederland gemiddeld. Dit is hoofdzakelijk toe te schrijven aan groei in de sectoren Agrifood en
Chemie (ibidem).
27
Begrote kasuitgaven in 2016 voor het totale bedrijvenbeleid zijn 2.704 miljoen euro. Daarvan is 1.077 miljoen ‘specifiek voor
topsectoren’. Slechts 109 miljoen euro is bestemd voor de MIT en de TKI-toeslag, 507 miljoen betreft geoormerkte middelen voor
NWO, KNAW en TO2-instellingen, en 52 miljoen gaat naar activiteiten op het gebied van onderwijs en arbeidsmarkt. Veel van het
overige geld dat wordt toegeschreven aan het topsectorenbeleid betreft de uitfasering van FES gelden en specifieke bijdragen van
departementen, bijvoorbeeld op het gebied van energie-innovatie (Rijksbegroting 2016 VIII, Economische Zaken, p. 21-22; zie ook
CPB, 2016, ‘Kansrijk innovatiebeleid’, pp. 120-121).

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

25

Waar de scope van de topsectorenaanpak in wezen vrij smal is, is de behoefte aan
ondersteuning ten behoeve van groei en innovatie vrij breed. Bovendien zijn het vooral
bedrijven binnen het mkb die daar behoefte aan hebben. Grote bedrijven kunnen veel
zelf en voor zover daar lacunes in zitten, weten ze doorgaans de weg naar externe
oplossingen wel te vinden. Veel kleinere bedrijven – waaronder veel start-ups en scaleups – hebben behoefte aan ondersteuning die specifieker is dan het generieke
bedrijvenbeleid weet te bieden.

28

Zo zit een groot deel van het mkb niet zozeer verlegen

om de ontwikkeling van nieuwe kennis voor allerlei innovatieactiviteiten, maar om
toegang tot de beste bestaande kennis. Daarnaast hebben veel bedrijven behoefte aan
(niet-financiële) ondersteuning en kennisdeling op het terrein van marketing, distributie,
financiering, regelgeving, organisatie en internationalisering, en aan regelluwe ruimten en
belastingluwe tijdspannen. Daarvoor is de topsectorenaanpak in wezen niet bedoeld,
maar omdat aan deze behoeften aan specifiek beleid nergens anders wordt beantwoord,
ontstaat er een grote druk om de faciliteiten voor het mkb binnen de topsectorenaanpak
uit te breiden en de scope van het beleid op te rekken.

3.4 Doelstellingen expliciteren
Om de topsectorenaanpak te kunnen flexibiliseren zoals hierboven bepleit, is meer
duidelijkheid omtrent de doelstellingen onontbeerlijk. Alleen als de doelen helder zijn, kan
de overheid vaststellen welke initiatieven binnen een topsectorenaanpak of een
topthema-aanpak wel of niet te omarmen.
Een belangrijke doelstelling van beleid is duurzame economische groei en ontwikkeling.
Dit is groei en ontwikkeling die niet ten koste gaat van het toekomstig potentieel om
welvaart te genereren. Ontwikkeling is duurzaam als die rekening houdt met
maatschappelijke belangen op het terrein van economie, ecologie en sociale
verhoudingen. Duurzame economische groei vereist een Nederlands bedrijfsleven dat
kan concurreren op internationale markten. Het ontwikkelde model voor publiekprivate
samenwerking is een zeer geschikt instrument voor duurzame economische groei.
Samenwerking binnen de gouden driehoek draagt op verschillende manieren bij aan
duurzame economische groei. Via het faciliteren van innovatie draagt ze bij aan de
concurrentiekracht van Nederlandse bedrijven en helpt hen inspelen op maatschappelijke
uitdagingen.

29

Daarnaast kan ze van betekenis zijn voor de versterking van veerkracht

van bedrijven, niet alleen door het stimuleren van het innovatief vermogen, maar ook

28
29

Zie AWT (2014), ‘Briljante bedrijven – Effectieve ecosystemen voor ambitieuze ondernemers’.
Het is wel van belang over versterking van concurrentiekracht door middel van stijging van de (arbeids)productiviteit als doelstelling
van beleid genuanceerd te denken: over de vraag in hoeverre de mogelijkheden voor productiviteitsstijging in de toekomst
structureel lager zijn dan we in het verleden gewend waren, loopt al enige jaren een debat in de literatuur. Recent verschenen:
Gordon, R.J. (2016), ‘The Rise and Fall of American Growth: The U.S. Standard of Living since the Civil War’; zie ook:
http://press.princeton.edu/titles/10544.html.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

26

door het bevorderen van ondernemendheid en ondernemerschap.

30

Bovendien kan

publiekprivate samenwerking werkgelegenheid bevorderen. Nieuwe technologische
mogelijkheden op het gebied van automatisering en robotisering kunnen op verschillende
manieren binnen een economie worden ingepast. Samenwerking kan ertoe bijdragen dat
deze technologische processen niet alleen leiden tot uitstoot van arbeid, maar ook tot
31

creatie van nieuwe banen.

Ook kan ze arbeidsmobiliteit faciliteren en daarmee de

arbeidsmarkt effectiever en efficiënter doen functioneren. Ten slotte kan ze van betekenis
zijn voor de financiering van bedrijvigheid en voor het mobiliseren van kapitaal ten
behoeve van de versterking van de Nederlandse economie. Kortom, publiekprivate
samenwerking in topsectorverband kan langs verschillende wegen economische
ontwikkeling dienen.
Wij menen dat het belangrijk is dat de overheid helder stelt dat duurzame economische
groei en ontwikkeling de doelstelling van het topsectorenbeleid is. Maatschappelijke
uitdagingen bepalen daarbij de randvoorwaarden waarbinnen deze doelstelling wordt
32

nagestreefd.

De doelstelling en de Nationale Wetenschapsagenda (NWA)
De bijna twaalfduizend vragen die voor de NWA vanuit de samenleving zijn
gesuggereerd, zijn geclusterd in 140 onderzoeksvragen. Hier doorheen worden
momenteel richtinggevende routes uitgewerkt, aanvankelijk zestien en inmiddels
vijfentwintig. Er kunnen in de loop van de tijd nieuwe routes worden gevormd en oude
afvallen. Kansrijke routes brengen wetenschappelijke, maatschappelijke en economische
uitdagingen bij elkaar. Het gaat om kennis omwille van de wetenschappelijke
vooruitgang, voor de aanpak van maatschappelijke problemen en ten behoeve van
economische ontwikkeling en innovatie. Daarmee is de reikwijdte van de NWA veel
breder dan die van het topsectorenbeleid.

33

De routes binnen de NWA fungeren als instrument om onderzoeksagenda’s van
verschillende partijen te verbinden, afstemming te bevorderen en samenwerking te

30

Economische veerkracht komt de komende jaren hoger op de agenda, naarmate de Nederlandse economie meer bloot komt te
staan aan economische schokgolven van buitenlandse oorsprong als gevolg van voortgaande mondiale economische integratie,
deregulering van het financiële systeem en het afbreken van handelsbarrières en restricties op kapitaalverkeer.
31
Ter vergelijking: automatisering in de vorige eeuw – bijvoorbeeld mechanisatie van productie door invoering van een lopende band
– heeft tot heel verschillende resultaten geleid in landen als de VS en het VK, waar arbeidsverhoudingen sterk gepolariseerd
waren, dan in landen als Duitsland, Zweden en Japan, waar deze relaties coöperatiever van aard waren. Waar in de
eerstgenoemde landen productie kwam te draaien op ongeschoolde arbeid in gemechaniseerde fabrieken, ontwikkelde zich in de
laatstgenoemde landen een type productie dat het moest hebben van hooggeschoolde arbeid. Zie bijvoorbeeld Culpepper, P. en
Thelen, K. (2008), ‘Institutions and Collective Actors in the Provision of Training: Historical and Cross-National Comparisons’, in
Mayer, K.U. and Solga, H. (eds.), ‘Skill formation: Interdisciplinary and Cross-National Perspectives’, New York: Cambridge
University Press, en Streeck, W. (2011), ‘Skills and Politics – General and Specific’, Max-Planck-Institute für
Gesellschaftsforschung, Discussion Paper 11/1.
32
In CPB (2016), ‘Kansrijk innovatiebeleid’, pp. 123-124, stelt het Centraal Planbureau dat het oplossen van maatschappelijke
uitdagingen voor topsectorenbeleid ook een argument zou kunnen zijn, maar dat dit beleid hier minder voor geschikt is dan
bijvoorbeeld een aanbesteding of het gebruik van het SBIR-instrument (small business innovation research), omdat de overheid bij
deze laatste instrumenten beter kan sturen.
33
Zie de kabinetsreactie op de Nationale Wetenschapsagenda, 27 november 2015.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

27

stimuleren. Coördinatie tot stand te brengen in het wetenschappelijk onderzoek rond
kansrijke routes is een belangrijk doel van de NWA.
Een paar routes passen goed bij bepaalde topsectoren, zoals ‘Duurzame productie van
veilig en gezond voedsel’, ‘Logistiek en transport in een energieke, innovatieve en
duurzame samenleving’ en ‘Energietransitie’. Andere routes dekken een stuk van de
thematiek van een topsector af, bijvoorbeeld ‘Personalised medicine’ en ‘Regeneratieve
geneeskunde’. Er zijn ook routes zoals ‘Smart Industry’, die over een breed scala aan
onderwerpen gaan en daarmee raken aan diverse topsectoren, en routes zoals
‘Toegankelijke en verantwoorde waardecreatie uit Big Data’, die een generieke betekenis
hebben voor topsectoren. En ten slotte zijn er routes die weinig relatie hebben met
topsectoren, zoals de meer sociaalwetenschappelijke routes ‘Veerkrachtige en zinvolle
samenlevingen’, ‘Oorsprong van leven’, en ‘Tussen conflict en coöperatie’.

3.5 Selecteren: criteria
Om te bepalen welke ‘topthema’s’ – en dat kunnen bestaande topsectoren zijn, of nieuwe
thema’s – in het beleid te (blijven) omarmen, zijn heldere en strenge criteria nodig. Deze
criteria worden idealiter afgeleid uit de hierboven genoemde doelstelling van beleid. Het
is wenselijk alleen topthema’s te ondersteunen die hieraan bijdragen omdat dit een
duidelijk commitment van het bedrijfsleven garandeert. Topsectorenbeleid is en blijft
daarmee in de eerste plaats bedrijvenbeleid.
Met de voorgestelde flexibilisering verschuift de focus van de topsectorenaanpak van
negen voorgeselecteerde topsectoren naar een mechanisme om topsectoren of
topthema’s te selecteren aan de hand van een reeks criteria. Dat biedt betere
mogelijkheden om doelgericht te werken, maakt het gemakkelijker om
sectoroverschrijdende opgaven aan te pakken en maakt het beleid toekomstbestendig.
Door nieuwe organisatorische verbanden à la topteams onder voorwaarden volgens de
regels van de topsectorenaanpak te faciliteren, ontstaan er mogelijkheden om te
reageren op nieuwe ontwikkelingen. Door strikte criteria voor topsectoren en topthema’s
te hanteren, wordt het ook beter mogelijk overheidssteun na verloop van tijd weer af te
bouwen.
Inspiratie uit de programmatische aanpak voor innovatie
De voorloper van de topsectorenaanpak was het sleutelgebiedenbeleid (2005-2010). De
doelstellingen waren: significante verhoging van de R&D-investeringen, meer
strategische samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen, verbeteren van de

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

28

concurrentiekracht op de betreffende thema’s en een effectievere inzet van publieke
34

middelen.

Criteria waarop voorstellen werden beoordeeld, waren: excellentie
(wetenschappelijk/technologisch en/of economisch), bijdragen aan economie en
maatschappij, samenhang en (internationale) samenwerking, aanwezigheid van
knelpunten, effectiviteit en efficiëntie van overheidsingrijpen, vertrouwen in de aanpak.

35

Vervolgens is de vraag wat de inzet van de overheid in het samenwerkingsverband moet
zijn. Naarmate topthema’s meer op het vlak van maatschappelijke uitdagingen liggen en
meer te maken hebben met veranderingen in maatschappelijke randvoorwaarden, is de
gewenste inzet van de overheid groter. Als een maatschappelijke transitie of een
systeemverandering in het geding is, is een heel stevige inzet vanuit de publieke sector
geboden. De overheid stuurt in de randvoorwaarden en investeert in de
kennisontwikkeling – maar het doel van de aanpak is en blijft versterking van de
economie.
36

Dat levert de volgende criteria voor een topthema op:
1.

Heldere gemeenschappelijke missie (transitie- of innovatieopgave,
maatschappelijke opgave, wetenschappelijke opgave, financieringsopgave, human
capital of werkgelegenheidsopgave);

2.

Vervulling van deze opgave draagt bij aan duurzame groei en ontwikkeling van de
Nederlandse economie;

3.

Een reservoir van krachtige en innovatieve bedrijven die technisch en commercieel
tot de voorlopers behoren en gecommitteerd zijn aan deze opgave;

4.

Een sterke publieke en private kennisbasis;

5.

Een gecommitteerde overheid die bereid en in staat is een op de aard van de
opgave afgestemde bijdrage te leveren.

Het is daarnaast noodzakelijk – om het geheel praktisch uitvoerbaar en financierbaar te
houden – de beleidsinzet te limiteren tot die gevallen waar de verwachte
maatschappelijke opbrengsten van deze interventies het grootst zijn. Daaruit volgen de
volgende criteria:

34

Zie http://www.dialogic.nl/documents/2011.057-1203.pdf (pag. 6). Deze evaluatie bevat in hoofdstuk 5.2 nog interessante opties
voor de topsectorenaanpak.
Zie http://wetten.overheid.nl/BWBR0020150/2010-10-06.
36
Ter vergelijking (en zoals gememoreerd in paragraaf 3.1), naar verluidt waren de selectiecriteria voor de negen topsectoren: i) ze
zijn kennisintensief, ii) ze zijn exportgeoriënteerd, iii) ze hebben met veelal (sector)specifieke wet- en regelgeving te maken, en iv)
ze kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
35

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

29

6.

De triple helix partijen rond een topthema beschikken over voldoende
zelforganiserend vermogen, representativiteit, internationale verankering en
buitenlandse betrokkenheid, en doorzettingsvermogen;

7.

Deze partijen koesteren een gemeenschappelijke concrete ambitie, delen een
duidelijke visie op de aanpak van de opgave en zijn bereid zich financieel te
committeren.

Initiatiefnemers uit het veld kunnen plannen voor topthema’s en leden voor topteams
voordragen. Waar relevant betrekken zij internationale experts bij de governance van een
topthema. Het is aan het kabinet om voorgedragen topthema’s te beoordelen en
indieners van plannen al dan niet toegang te verschaffen tot de betreffende faciliteiten en
stimulansen. Bij de selectie van een topteam is het van belang dat de procedure erin
voorziet dat de benoeming van de leden de instemming heeft van de vertegenwoordigers
van kennisinstellingen en bedrijfsleven. Door de selectiecriteria voldoende strikt toe te
passen, kan voorkomen worden dat er een overmaat aan topthema’s ontstaat.
Wanneer het topsectorenbeleid langs deze lijnen wordt ingevuld, is het beleid voor
koplopers, zowel binnen het grootbedrijf als het mkb. De doelgroep is beperkt tot de
echte innovatoren; het beleid mikt op excellentie en innovatie, niet op verbreding en
diffusie. De basis die de afgelopen jaren is gelegd, het arrangement van topteams,
roadmaps en TKI’s, is in feite hierop toegespitst.
De R&D-intensieve innovatieve ondernemingen uit het mkb raken de laatste jaren steeds
beter aangehaakt. De niet-R&D-intensieve innovatieve mkb-bedrijven kunnen nog een
slag maken. De huidige topsectorenaanpak staat in de praktijk vrij ver af van de brede
laag van ‘volgers en toepassers’ in het mkb – daarvoor zijn andere arrangementen
noodzakelijk (zie het volgende hoofdstuk).

37

Door op de voorgestelde wijze te flexibiliseren en te selecteren, verschuift de focus van
de topsectorenaanpak van negen voorgeselecteerde topsectoren naar een mechanisme
om topsectoren of topthema’s te selecteren aan de hand van een reeks criteria. Dat biedt
betere mogelijkheden om doelgericht te werken, maakt het gemakkelijker om
sectoroverschrijdende opgaven aan te pakken en maakt het beleid meer
toekomstbestendig. Door nieuwe organisatorische verbanden à la topteams onder
voorwaarden te faciliteren volgens de regels van de topsectorenaanpak, ontstaan er
mogelijkheden om te reageren op nieuwe ontwikkelingen. Door strikte criteria voor
topsectoren en topthema’s te hanteren, wordt het ook beter mogelijk overheidssteun na
verloop van tijd weer af te bouwen.

37

Vergelijk ook AWT (2005), ‘Innovatie zonder inventie – Kennisbenutting in het MKB’.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

30

4
4

Aanbeveling 3: Differentieer
Bied maatwerk binnen het topsectorenbeleid:
1.

Differentieer binnen de topsectorenaanpak de inzet van de overheid in termen van
aandacht, menskracht en geld. Ontwikkel aparte strategieën voor topsectoren waar
het gaat om versterking van het generieke innovatieve vermogen van een categorie
bedrijven (een faciliterende overheid), en voor topsectoren of topthema’s waarbij het
erom gaat een specifiek maatschappelijk belang te dienen (een participerende
overheid – de overheid als direct belanghebbende). Differentieer ook tussen gevallen
waar het gaat om incrementele voortgang op een ingeslagen pad en gevallen waar
een daadwerkelijke transitie gerealiseerd moet worden.

2.

Stel per topsector of topthema vast wat de focusonderwerpen moeten zijn naast
gezamenlijke kennisontwikkeling en innovatie. Denk daarbij niet alleen aan onderwijs
en expertiseontwikkeling, maar ook aan zaken die verder in het innovatietraject van
belang zijn als marktcreatie, launching customership, arbeidsmarktbeleid, het
mobiliseren van kapitaal en het stimuleren van ondernemerschap.

3.

Voorzie in aanvulling op de topsectorenaanpak en als invulling van bestaande
arrangementen in platformen voor dialoog tussen overheid en bedrijfsleven, veelal
mkb, dat wel ontwikkelt en innoveert, maar niet tot de voorhoede behoort en niet
innoveert op basis van eigen R&D. Onderzoek of dit het best op regionale, sectorale
of thematische basis kan gebeuren. Inventariseer aan welke dialoog het meeste
behoefte is: over regulering, arbeidsmarkt, samenwerking met het onderwijs,
toegang tot financiering, toegang tot bestaande kennis, innovatie, en dergelijke.

De raad ziet mogelijkheden om binnen de topsectorenaanpak meer ruimte te bieden voor
nieuwe thema’s waarvoor publiekprivate samenwerking in de gouden driehoek het
geëigende instrument is, en daarbij dit instrument meer doelgericht in te zetten. Een
bredere inzet, gericht op topthema’s van verschillende aard, vraagt wel om meer
differentiatie.

4.1 Maatwerk leveren
Om de topsectorenaanpak voor een bredere set van domeinen dan de huidige negen
topsectoren een rol te laten spelen, moet deze aanpak verder worden doorontwikkeld tot
een ‘topthema-aanpak’. Vooralsnog richten topsectoren zich op kennisontwikkeling en
innovatie, internationalisering, human capital en wet- en regelgeving. Deze lijst is bij
aanvang zo vastgesteld, uniform voor alle topsectoren, maar hoeft niet limitatief te zijn.
Voorbeelden van focusonderwerpen die al naargelang de behoefte zouden kunnen
Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

31

worden toegevoegd, zijn financiering, ondernemerschapsbevordering, marktcreatie en
arbeidsmarktontwikkeling. Daarbij zou het in voorkomende gevallen helpen als de
gouden driehoek werd aangevuld met vertegenwoordigers uit de financiële wereld
(pensioenfondsen, banken, durfkapitaalfondsen, et cetera) en/of vertegenwoordigers van
de factor arbeid (vakbonden). Daar staat tegenover dat er ook bestaande
focusonderwerpen kunnen afvallen. Sectorspecifieke wet- en regelgeving kan wellicht
effectiever worden geadresseerd binnen een ander verband dan de gremia van de
topthema’s.
Eén onderscheid dat om een gedifferentieerde aanpak vraagt, is dat tussen topsectoren
waarbij het erom gaat de generieke basis van economie en samenleving te versterken
(bijvoorbeeld grote delen van HTSM, Chemie en ICT), en topsectoren waarbij het erom
gaat specifieke maatschappelijke uitdagingen via te identificeren topthema’s aan te gaan
(zoals Energie, Deltatechnologie en LSH). Een belangrijk verschil zit daarbij in de rol en
de verantwoordelijkheid van de overheid. Bij opgaven om de basis te versterken, is de
verantwoordelijkheid in ons maatschappelijk bestel breed gedeeld. Waar het gaat om
maatschappelijke uitdagingen, is het een publieke verantwoordelijkheid de kaders te
stellen en ligt er veel meer van een initiërende en coördinerende rol bij de overheid,
veelal bij de vakdepartementen.
Een gedifferentieerde benadering
De topsector Energie is vormgegeven langs soortgelijke lijnen als de andere topsectoren.
Maar op energiegebied liggen er bijzonder grote maatschappelijke uitdagingen voor de
periode tot 2050. Deze opgaven vereisen een uiterste inspanning van energiebedrijven,
energiegebruikers, kennisontwikkelaars en overheden. Om de aanpak van deze
complexe uitdagingen over een breed front op gang te brengen en in goede banen te
leiden, is een daadkrachtig platform nodig, dat condities schept, richting geeft en
coördineert. Hierin moet de overheid vooral in de beginfase het initiatief naar zich
toetrekken.
Om dit voor elkaar te krijgen, zou het een optie zijn de huidige topsector Energie door te
ontwikkelen tot een task force die onder andere het initiatief neemt tot missiegedreven
innovatieprogramma’s en die de mogelijkheid heeft langdurig in risicovolle programma’s
te investeren. De governance van de topsector moet dan daarop worden aangepast.
Daarmee moeten stappen gezet worden naar een krachtig innovatiesysteem dat nieuwe
technologieën en nieuwe toepassingen genereert en waar bedrijven, burgers,
maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en overheden aan bijdragen. Via de

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

32

NWA legt een dergelijke task force energie-innovatie de verbinding met de
kennisinstellingen.

38

Een ander onderscheid is dat tussen kennis- en innovatieopgaven die vragen om
doorontwikkeling op ingeslagen paden (incrementele innovatie), en opgaven die nopen
tot transities. Incrementeel voortgaan op dezelfde technologische paden vergt veel
minder coördinatie dan transities. Die laatste vereisen gezamenlijke overgangen op
nieuwe ontwikkelingspaden. Incrementele verandering kan daarom voor het grootste deel
prima door de markt worden gecoördineerd. Transities stellen veel hogere eisen aan
coördinatie. Allerlei kwalitatieve en soms radicale veranderingen moeten immers op
elkaar afgestemd plaatsvinden om een heel systeem op een ander ontwikkelingspad te
krijgen. Zeker hier liggen verbindingen met de NWA. Voorbeelden van transities ‘in
ontwikkeling’, zijn de energietransitie (naar een duurzame energievoorziening), de
digitale transitie (naar een economie die ICT en aanverwante technieken als robotisering
maatschappelijk verantwoord incorporeert), en de zorgtransitie (naar een samenleving
die mensen in staat stelt zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van
de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven).

39

Daarvoor is een overheid

nodig, die een systeemaanpak ontwikkelt en een verbindende en coördinerende rol
neemt.
Maatwerk in de ondersteuning vanuit de overheid begint bij een keuze van de mate en de
vorm van betrokkenheid vanuit de overheid. Wat doet de overheid met een ‘topthema’ en
het organisatorische verband dat zich daaromheen ontwikkelt: erkennen, faciliteren,
ondersteunen, (co)financieren, in participeren, coördineren, sturen of adopteren? Wie
participeren vanuit de overheid in de governance van een topthema (welke
vakdepartementen, welke regionale overheden), en welke andere belanghebbenden
betrek je daar vervolgens bij? Dat zou afhankelijk moeten zijn van de hierboven gegeven
onderscheiden.

4.2 Aanvullende arrangementen
Het huidige bedrijvenbeleid bestaat uit een generieke laag voor iedereen en een
topfaciliteit voor de echte top. De raad pleit ervoor de topsectorenaanpak te richten op
duurzame economische ontwikkeling en op koplopers als doelgroep. Bedrijven die niet
aan de top meedraaien, hebben veelal andere behoeften dan deze koplopers. Dan gaat
het bijvoorbeeld om een platform voor onderlinge samenwerking en dialoog met de
overheid en met bronnen van kennis, vaak regionaal.

38
39
40

40

Die dialoog kan gaan over

Zie hierover AWTI (2016), advies over energie-innovatie (te verschijnen september 2016).
Dat laatste sluit aan op de ‘nieuwe definitie van gezondheid’, zoals ontwikkeld door de Gezondheidsraad en ZonMw.
Zie in dit verband ook AWTI (2014), ‘Regionale hotspots – Broedplaatsen voor innovatie’ en AWTI (2015), ‘Mkb en hogescholen –
Partners in innovatie’.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

33

regulering, de regionale arbeidsmarkt, samenwerking met onderwijsinstellingen in de
regio, toegang tot bestaande kennis, toegang tot financiering, innovatie, en dergelijke.
Een dergelijk platform zou op regionaal niveau de dialoog tussen bedrijven, overheden
en onderwijsinstellingen faciliteren, niet alleen binnen R&D-intensieve sectoren, maar ook
bijvoorbeeld voor bedrijven in de installatiebranche, de detailhandel en de bouw. Het
ondersteunen van een dergelijke aanvulling op de topsectorenaanpak en het verbinden
daarvan met de regionaal beschikbare middelen (onder andere uit EFRO) zou een
antwoord kunnen zijn op de voortdurende discussie over het aanhaken van het mkb bij
de topsectoren. Hierbij is het van belang te zorgen voor een goede wederzijdse
afstemming tussen nationale topteams en regionale platforms om improductieve
concurrentie te voorkomen. Het is aan te bevelen waar mogelijk aan te sluiten bij of voort
te bouwen op bestaande regionale overleg- en coördinatiestructuren.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

34

5
5

Aanbeveling 4: Intensiveer
Selecteer streng – maar heb dan ook wat te bieden:
1.

Bevorder de wederzijdse afstemming van de topsectoren en het onderzoek in het
kader van de NWA. Zorg in het bijzonder voor een goede koppeling van het
grensverleggend onderzoek met topthema’s die zich richten op de lange termijn en
op radicale innovatie.

2.

Verhoog de TKI-toeslag van 25 procent tot minimaal 40 procent en bied ruimere
mogelijkheden om grondslag voor TKI-toeslag te verwerven op basis van inzet in
natura.

3.

Maak waar relevant werk van het faciliteren van het naar de markt brengen van
innovaties door marktcreatie te bevorderen, als launching customer op te treden, te
bemiddelen in het financieren van een oversteek van de valley of death, en
ondernemerschap te ondersteunen.

41

De ervaringen van de afgelopen jaren hebben uitgewezen dat de topsectorenaanpak van
grote waarde kan zijn voor duurzame economische ontwikkeling. Na vijf jaar is de
topsectorenaanpak nu de experimentele fase ontstegen. Ten behoeve van een grotere
impact, hebben wij hierboven een lans gebroken voor nieuwe topthema’s vanuit het veld,
voor scherper richten op economische doelstellingen, en voor meer maatwerk in de
implementatie. In dit hoofdstuk pleiten we tot slot voor een intensivering van de aanpak
zelf door een versterking van het instrumentarium en een goede aansluiting op de
Nationale Wetenschapsagenda (NWA). Hiervoor zijn extra middelen vereist – dit is een
constatering die ongemakkelijk contrasteert met de voorgenomen dalingen van publieke
investeringen in onderzoek en ontwikkeling.

5.1 Het instrumentarium versterken
Een veel gesignaleerd probleem met de huidige topsectorenaanpak is het lage niveau
van de TKI-toeslag en de beperkte mogelijkheden om TKI-toeslag te genereren.

42

De

verhouding tussen noodzakelijke inspanningen en opbrengsten in termen van toeslag is
niet in balans. Private partijen geven aan tientallen miljoenen meer in publiekprivate
projecten te willen investeren als de voorwaarden daarvoor aantrekkelijker zouden zijn.
Condities dreigen echter verder te verschralen. De publieke bekostiging van de TO2-

41

42

Het is opmerkelijk dat launching customership behoorde tot de oorspronkelijke doelstellingen van het topsectorenbeleid, maar nooit
goed is opgepakt.
Voor elke euro die de private sector investeert in R&D bij een onderzoeksorganisatie, ontvangt het TKI 25 cent. Daarmee financiert
het TKI weer nieuw publiekprivaat onderzoek, dat grotendeels wordt uitgevoerd door publieke kennisorganisaties.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

35

instellingen daalt gestaag. De stroom aan private R&D-investeringen die zijn weg naar
het buitenland zoekt, wast dan ook aan. Het is noodzakelijk hier iets aan te doen.
Daarom beveelt de raad aan de TKI-toeslag te verhogen naar minimaal 40 procent.
Een ander nadeel van de huidige regels ten aanzien van TKI-toeslag, in combinatie met
het huidige fiscale instrumentarium, is dat samenwerking op de werkvloer er minder door
wordt gestimuleerd dan door de vroegere subsidie-instrumenten. Daarom beperkt
samenwerking in de topsectoren zich vaak tot gezamenlijke onderzoeksagendering,
gevolgd door uitbesteding van projecten door bedrijven aan kennisinstellingen.

43

Daarmee worden kansen gemist op kennisuitwisseling en kennisdiffusie via het
ontwikkel- en innovatieproces. Wanneer bijdragen in natura ook toeslag genereren, vormt
dat een stimulans voor meer samenwerking op de werkvloer en daarmee voor meer
doorstroming van kennis.
Inspiratie voor de wijze waarop de topsectorenaanpak kan worden versterkt in de fasen
verderop in het kennisontwikkelingstraject, richting toepassing van innovaties,
marktcreatie en launching customership, kan gevonden worden in de Green Deal
aanpak, die sinds 2011 door de overheid wordt gevolgd op het terrein van duurzaamheid
(zie tekstkader). Dit is een aanpak waarbij de overheid met andere partijen rond de tafel
gaat zitten – in andere domeinen waarin de overheid maatwerk nastreeft, rept men
tegenwoordig van een ‘keukentafelgesprek’ – en per situatie de beste invulling van haar
rol bepaalt. In dit kader valt te denken in termen van ‘topdeals’ over innovatiegericht
aanbesteden of over de invulling van het human capital beleid (bijvoorbeeld met
betrekking tot Centres of Expertise en Centra voor Innovatief Vakmanschap).
Inspiratie uit de Green Deal aanpak
Green Deals zijn convenanten, gericht op vergroening en verduurzaming. In 2011 is de
Green Deal aanpak begonnen. Met deze interactieve werkwijze wil de overheid
vernieuwende, duurzame initiatieven uit de samenleving de ruimte geven. Dit doet zij
door knelpunten in de wet- en regelgeving weg te nemen, nieuwe markten te creëren,
goede informatie te geven en te zorgen voor optimale samenwerkingsverbanden. Door
heldere onderlinge afspraken kunnen deelnemers werken aan concrete resultaten,
waarbij iedere betrokken partij zijn eigen verantwoordelijkheid heeft. Deze nog vrij nieuwe
manier van werken levert de nodige win-winsituaties op. Want niet alleen de overheid is
hiermee gebaat. Ondernemingen kunnen op deze manier profiteren door met de
uitwerking van hun duurzame ideeën te groeien naar betere concurrentieposities en
grotere exportkansen. De ontwikkelingen en innovaties die voortkomen uit de Green Deal
aanpak leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan de groene economische groei.

43

Zie ook AWTI (2016), ‘Vangen, verwerken en verwaarden – Over het belang van kennisabsorptievermogen’.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

36

Inmiddels zijn er in mei 2016 al ruim 200 Green Deals afgesloten met meer dan 1.100
partijen. In deze boeiende projecten is veel kennis opgedaan voor nieuwe trajecten.

5.2 Verbinden met de Nationale Wetenschapsagenda
Topsectoren kunnen terugvallen op een gemeenschappelijke kennisbasis die door
onderzoek en ontwikkeling binnen de kennisinfrastructuur wordt onderhouden en
uitgebreid. Voor een groot deel bestaat de gemeenschappelijke kennisbasis uit
fundamentele kennis. Dat is wetenschappelijke kennis omtrent hoe de werkelijkheid in
elkaar zit, kennis van feiten en verbanden.

44

Fundamentele kennis heeft kenmerken van

een publiek goed en is daarom onderwerp van staatszorg.

45

Sinds jaar en dag investeren

nationale overheden in de productie van fundamentele kennis door het bekostigen van
wetenschappelijk onderzoek binnen publieke kennisinstellingen. In het kader van het
Nederlandse topsectorenbeleid zijn ook bedrijven bereid gevonden substantieel mee te
investeren in publieke kennisontwikkeling, in ruil voor invloed op de programmering.

46

Een uitdaging voor de Nederlandse overheid is te zorgen dat de investeringen in
wetenschappelijk onderzoek zo effectief en doelmatig mogelijk zijn. Om dat te doen,
stuurt ze op inhoudelijke profilering en excellentie. Om inhoudelijke profilering te
bevorderen, gebruikt de overheid een combinatie van bottom-up en top-down
mechanismen. Een nieuwe exponent hiervan is de NWA, waarvan de invulling bottom-up,
op initiatief van een brede kenniscoalitie, tot stand is gekomen.

47

De NWA brengt

kennisontwikkelaars en kennisgebruikers, waaronder bedrijven en overheden, bijeen
rond vragen uit de samenleving en nodigt uit tot het verbinden van onderzoeksagenda’s
in de gehele kennisketen. Daarmee kan de NWA helpen om tot een zekere coördinatie
en profilering in het onderzoek te komen.
Het uitwerken van de routes door de NWA en het antwoord vinden op de 140 vragen is
wat Nederland zich voor de komende jaren op het gebied van wetenschappelijk
onderzoek ten doel heeft gesteld – niet uitsluitend, maar wel als belangrijke opgave. Over
de manier waarop dat gaat gebeuren, is nog veel onduidelijk, vooral waar het de
financiering betreft. De vragen van de NWA bestrijken alle wetenschapsvelden en zijn
heel verschillend van aard. Sommige zijn sterk nieuwsgierigheidsgedreven en andere
veeleer probleemgeïnspireerd. Er zijn tal van routes door de vragen die direct raken aan

44

Dat kan de empirische werkelijkheid betreffen, maar ook een virtuele werkelijkheid, zoals bijvoorbeeld in de wiskunde en de
filosofie het geval is.
45
In de technische termen van de economie: kennis is non-rival en in zekere mate non-excludable.
46
De private bijdrage aan onderzoek binnen de publieke kennisinfrastructuur op basis van gezamenlijke programmering beloopt
momenteel zo’n 350 miljoen euro per jaar (gegevens EZ).
47
De kenniscoalitie bestaat uit de universiteiten (VSNU), hogescholen (VH), Universitair Medische Centra (NFU), KNAW, NWO,
VNO-NCW, MKB-Nederland en de instituten voor toegepast onderzoek (TO2).

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

37

topthema’s. Sommige nopen tot kennisontwikkeling voor meer radicale innovaties (de
game changers).
Het is de bedoeling dat de NWA gaat functioneren als een instrument dat
kennisinstellingen, bedrijven en overheden met elkaar verbindt rond diverse routes. Het
ligt daarom voor de hand om de aanpak van die routes waarvoor dat relevant is te
coördineren met de aanpak van de betreffende topsectoren en topthema’s en de publieke
en private inbreng in dat verband te combineren.

48

Concreet komt dat neer op het

verbinden of integreren van de ontwikkeling van kennis- en innovatiecontracten met de
programmeringsprocessen in het kader van de NWA-routes. De topsectoren worden
betrokken bij de routes ‘Smart Industry’, ‘Circulaire economie en grondstoffenefficiëntie’
en ‘Energietransitie’. Zaak is dat in de toekomst rondom meer routes samenwerking
wordt gerealiseerd.
Precair is daarbij een goede representatie van belangen in topteams te vinden. Het gaat
daarbij om een goede balans tussen programmering van het onderzoek vanuit het
wetenschappelijk perspectief van de onderzoekers en programmering vanuit het
gebruikersperspectief van de bedrijven. Deze balans kan gaan verschuiven als de balans
in de herkomst van de financiële middelen in het kader van de financiering van de NWA
meer naar de publieke kant verschuift.
Aldus vastgesteld te Den Haag, juli 2016
Prof.dr. U. Rosenthal (voorzitter)
Dr. D.J.M. Corbey (secretaris)

48

Deze intentie is verwoord in de kabinetsreactie op de Nationale Wetenschapsagenda van 27 november 2015. In het Kennis en
Innovatiecontract 2016-2017 is hierop al voorgesorteerd.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

38

Bijlage 1 Adviesvraag

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

39

Bijlage bij de adviesvraag:

AWT ‘Balans van de topsectoren 2016’
Adviesaanvraag EZ&OCW aan de AWTI Februari 2016
Achtergrond
In 2010 heeft het kabinet Rutte I een koerswijziging geïntroduceerd in het wetenschaps- en
innovatiebeleid met de introductie van de ‘topsectorenaanpak’. In deze aanpak ondersteunt de
overheid een aantal sterke economische sectoren met een combinatie van een generiek
financieel instrumentarium en gerichte aandacht voor een optimale samenwerking in de
‘Gouden Driehoek’ van bedrijven, kennisinstellingen en overheid. Deze aanpak is begin 2011
van start gegaan. Het kabinet Rutte II heeft de aanpak doorgezet, en vindt het belangrijk om te
leren van de ervaringen van het beleid van de afgelopen jaren.
Op ons verzoek heeft de AWTI in 2014 een eerste ‘Balans van de topsectoren’ uitgebracht.
Hierin heeft de raad aanbevelingen gedaan over de wijze waarop de topsectorenaanpak
verbeterd kon worden. Voorafgaand aan dit advies, heeft de – destijds nog – AWT in 2013 een
briefadvies met eerste observaties geschreven. Ook in 2015 heeft de AWTI een briefadvies
geschreven, waarin onder meer gewezen werd op knelpunten rond de financiering van crosssectorale samenwerking. In het werkprogramma 2016-2018 is voor 2016 een nieuwe Balans
van de topsectoren voorzien.
Balans van de topsectoren 2016
Zoals de AWTI ook eerder heeft geschreven is het positieve gevolg van de topsectorenaanpak
een nieuwe dynamiek en sterkere verbindingen tussen grotere bedrijven en koplopers in het
MKB, KNAW, NWO, de universiteiten, de TO2-instituten en de overheid. Inmiddels vinden ook
de hogescholen en maatschappelijke organisaties (zoals samenwerkende
gezondheidsfondsen) hun aansluiting bij het topsectorenbeleid (bijvoorbeeld bij de Kennis- en
Innovatieagenda’s) en wordt de samenwerking met de regio’s verder vorm gegeven.
Bij de ondertekening van het Kennis- en Innovatiecontract 2016-2017 kwam naar voren dat
alle topsectoren en de kennisinstellingen in hun kennis-en innovatieagenda’s (KIA’s) een
brede oriëntatie op sectoroverstijgende samenwerking hebben. Veelal rondom
maatschappelijke thema’s. Maar ook op belangrijke technologische ontwikkelingen. Zo heeft
het team ICT op het gebied van big data een programma uitgewerkt dat voor verschillende
topsectoren van belang is. Door deze brede oriëntatie waren de topsectoren actief betrokken
bij de totstandkoming van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA). Bij het opstellen van de
NWA hebben de topsectoren dan ook ca. 300 vragen ingediend.
De publiek-private samenwerking vanuit de topsectoren zal in het kader van de NWA verder
worden verrijkt. Dit gebeurt onder meer via de routes van de NWA die multidisciplinair worden
opgebouwd rondom belangrijke maatschappelijke, wetenschappelijke en economische
vraagstukken. Bij de uitwerking van deze multidisciplinaire routes zijn de topsectoren actief
Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

40

betrokken en voor een aantal routes zijn de topsectoren trekkend. Met betrekking tot NWO is
in de kabinetsreactie op de NWA aangegeven dat, zoals afgesproken in het Regeerakkoord,
jaarlijks € 275 miljoen beschikbaar blijft voor onderzoek voor de topsectoren. De
programmering hiervan vindt plaats in het kader van de KIA’s en maakt onderdeel uit van de
NWA. Bij het tot stand komen hiervan is vanuit de topsectoren zelf, vooruitlopend op de NWA,
al sterker dan voorheen ingezet op de thema’s die in meerdere topsectoren spelen en op
verbinding met maatschappelijke uitdagingen. Zo bouwt de NWA ook hier voort op bestaande
agenda’s.
Ook wordt steeds meer nagedacht door de topsectoren hoe tot een
internationaliseringstrategie te komen, waarbij niet enkel de handelsaspecten centraal staan,
maar ook de samenwerking op het gebied van onderzoek en innovatie. Hierbij is een van de
achterliggende gedachten dat dergelijke samenwerking kan bijdragen aan het aantrekken van
onderzoeksactiviteiten van buitenlandse bedrijven die goed aansluiten op (potentiële)
Nederlandse (regionale) hotspots.
De topsectorenaanpak heeft zich ontwikkeld tot een robuust spoor voor bedrijven en
kennisinstellingen, met specifieke aandacht voor publiek- private samenwerking van de
sectoren, aansluitend op het generieke spoor dat condities biedt voor alle ondernemers om te
kunnen ondernemen, innoveren, investeren, groeien en exporteren. Dit beleid is inmiddels
bijna vijf jaar onderweg.
Voortbouwend op bovenbeschreven ontwikkelingen en ervaringen dringt de vraag zich op wat
de volgende stap zou moeten zijn. Dit onder meer gelet op ontwikkelingen in de
wereldeconomie, zoals de snelle digitalisering van de economie en de samenleving, en de
toegenomen internationale concurrentie en ontwikkelingen ten aanzien van maatschappelijke
uitdagingen.
In dit kader vragen wij de AWTI om antwoord te geven op de volgende adviesvraag: wat is de
volgende stap in de topsectorenaanpak? Hierbij vragen wij de AWTI om de topsectorenaanpak
niet in isolement te bezien, maar nadrukkelijk te plaatsen in en te oordelen over de context van
de hierboven geschetste ontwikkelingen en hun betekenis voor bedrijven en kennisinstellingen
en de topsectorenaanpak als instrumenten voor het gericht versterking van het
verdienvermogen.
Verder vragen wij de AWTI om in elk geval in te gaan op de volgende subvragen:
·

Wat is het oordeel van AWTI over de topsectorenaanpak na bijna vijf jaar onderweg te
zijn? Wat ging goed en wat is minder goed gelukt?

·

Wat betekenen de technologische en mondiale economische ontwikkelingen voor het
bedrijvenbeleid en de topsectorenaanpak als instrumenten voor het gericht versterken
van het verdienvermogen?

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

41

·

Hoe kan de aanpak gericht op het oplossen van maatschappelijke uitdagingen worden
vorm gegeven zodat innovatieve oplossingen worden gerealiseerd die ook leiden tot
nieuwe bedrijvigheid en innovatie in bedrijven? Hoe kan de dynamiek die op dit vlak is
ontstaan, onder meer op het gebied van cross-sectorale samenwerking, verder worden
versterkt?

·

Hoe kunnen de (vak-)departementen die verantwoordelijk zijn voor deze
maatschappelijke bijdragen ook een sterkere bijdrage leveren aan de topsectorenaanpak,
opdat de publieke middelen zowel bijdragen aan betere oplossingen als aan kansen voor
bedrijven en kennisinstellingen? Wat betekent dat voor de sturing van het beleid?

·

In welke mate heeft de aanpak op alle facetten gewerkt (regeldruk, human capital,
internationalisering)? Welke mogelijkheden ziet de AWTI hiervoor, bijvoorbeeld voor het
versterken van de aandacht voor human capital en het aantrekken van talent in het
bedrijvenbeleid en de topsectorenaanpak?

·

Op welke wijze kan de betrokkenheid van alle partijen (bedrijven, kennisinstellingen,
(decentrale) overheden en maatschappelijke organisaties) verder worden versterkt?

·

Wij verzoeken de AWTI om de Balans van de topsectoren 2016 uiterlijk in september op
te leveren. Omdat dit jaar op diverse plekken inzichten zullen ontstaan over het beleid
voor de komende jaren verzoeken wij u in juni een inhoudelijk concept beschikbaar te
stellen waarin – de vrijwel definitieve – lijnen van het advies en de onderliggende analyse
zijn opgenomen.

Tot slot
De AWTI wordt gevraagd haar conclusies en adviezen zoveel mogelijk van een stevige, bij
voorkeur kwantitatieve, onderbouwing te voorzien. De AWTI wordt verzocht om daarnaast ook
gebruik te maken van alle beschikbare monitoringsrapportages die worden opgesteld voor de
negen topsectoren, de diverse innovatie-instrumenten van EZ, de bijdragen van de TO2instituten voor de topsectoren en de onderzoeksprogramma’s van NWO en STW. Vanuit de
ministeries van Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zal alle
medewerking worden verleend om data beschikbaar te stellen. Ook vragen wij de AWTI om
waar mogelijk gebruik te maken van onderzoeken en adviezen van organisaties zoals het
Rathenau Instituut en KNAW.

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

42

Bijlage 2 Respondenten
Met de volgende personen is gesproken in het kader van het advies ‘Balans van de
topsectoren 2016’:
►

Ron Thiemann

Deltares

►

Henry van der Wiel

Ministerie van Economische Zaken

►

Jaap Broersen

Ministerie van Economische Zaken

►

Jeroen Heijs

Ministerie van Economische Zaken

►

Hans de Jong

Ministerie van Economische Zaken

►

Marcel de Groot

Ministerie van Economische Zaken

►

Paul Tops

Ministerie van Economische Zaken

►

Sjors Rozemeijer

Ministerie van Economische Zaken

►

Theo Roelandt

Ministerie van Economische Zaken

►

Fred Eybergen

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

►

Richard Derksen

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

►

Roeland Allewijn

NKWK

►

Meiny Prins

Priva

►

Joost Kuijper

Provincie Overijssel

►

Jasper Deuten

Rathenau Instituut

►

Laurens Hessels

Rathenau Instituut

►

Aart Jan Smits

Thales

►

Oscar van den Brink

TKI Chemie / COAST

►

Onno de Vreede

TKI Chemie / VNCI

►

Erik Drop

TNO

►

Johannes van der Vos

Vereniging Hogescholen

►

Sandra Storm

Vereniging Hogescholen

►

Thomas Grosveld

VNO-NCW

►

Wouter Feldberg

VSNU

Met de volgende personen is van gedachten gewisseld tijdens bijeenkomsten:
►

Tom Van Eck

Bouwend Nederland

►

Erik de Ruijter

Federatie NRK

►

Kees Groeneveld

FHI Federatie Technologiebranches

►

Geert Huizinga

FME-CWM

►

Wim Pasteuning

Fokker Technologies Holding

►

Margrethe Jonkman

FrieslandCampina

►

Wilbert Hoondert

Gemeente Delft

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

43

►

Erik van de Linde

KNAW

►

Eric Smeitink

KPN

►

Ton Rijnders

Lygature

►

Peter van der Mars

Metaalunie

►

Bart Nijhof

Metropoolregio Rotterdam Den Haag

►

Wim van der Leeuw

Ministerie van Buitenlandse Zaken

►

Jaap Broersen

Ministerie van Economische Zaken

►

Paul Tops

Ministerie van Economische Zaken

►

Peter Paul Mertens

Ministerie van Economische Zaken

►

Sieds Halbesma

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

►

Fred Eybergen

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

►

Richard Derksen

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

►

Frank Flier

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

►

Goswin Fijen

Novaka

►

Jasper Roodenburg

NWO

►

Ruben Sharpe

NWO

►

John Schmitz

NXP

►

Ernst Ullersma

Océ

►

Jan van den Biesen

Phillips

►

Joost Kuijper

Provincie Overijssel

►

Hans Netten

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

►

Sjoukje Heimovaara

Royal van Zanten

►

Arjan van den Hoogen

Tata Steel

►

Kees de Gooijer

TKI Biobased

►

Oscar van den Brink

TKI Chemie / COAST

►

Onno de Vreede

TKI Chemie / VNCI

►

Bart Ahsmann

TKI CLICKNL

►

Willem Bruggeman

TKI Deltatechnologie / Deltares

►

Felix Wolf

TKI Deltatechnologie / Ministerie van I&M

►

Fred van Roosmalen

TKI HTSM / NXP

►

Paul Huijbregts

TKI Logistiek

►

Saskia Goetgeluk

TKI Tuinbouw en Uitgangsmaterialen

►

Egbert-Jan Sol

TNO

►

Peter de Haan

TNO

►

Bert Jan Lommerts

Topteam Chemie

►

Jan de Waal

Topteam Creatieve Industrie

►

Hans Schikan

Topteam LSH

►

Nico van Meeteren

Topteam LSH

►

JanWillem Breukink

Topteam Tuinbouw en Uitgangsmaterialen

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

44

►

Willem Buijs

Topteam Water

►

Jan Mengelers

TU/e

►

Terry Heemskerk

UNETO-VNI

►

Rob Hamer

Unilever

►

Johannes van der Vos

Vereniging Hogescholen

►

Edwin Lokkerbol

Vereniging van Waterbouwers

►

Thomas Grosveld

VNO-NCW

De volgende personen hebben schriftelijk commentaar gegeven op conceptversies van
het advies:
►

Ruud Vat

Neele-Vat Logistics

►

Jan van den Biesen

Phillips

►

Marcel Kleijn

SIA

►

Jan van Rijsingen

Topteam Agrifood

►

Nico van Meeteren

Topteam LSH

►

Koen Frenken

Universiteit Utrecht

Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen

45