Stand van zaken achterwege laten van
ingrepen bij pluimvee
Evaluatie september 2017

T.G.C.M. van Niekerk
I.C. de Jong

Stand van zaken achterwege laten van
ingrepen bij pluimvee
Evaluatie september 2017

T.G.C.M. van Niekerk, I.C. de Jong

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Livestock Research, in opdracht van de Stuurgroep Ingrepen bij
Pluimvee en gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken binnen de topsector Agri-Food (PPS
‘Poultry4Food’, AF-12048, projectnummer BO-22.04-003-004)
Wageningen Livestock Research
Wageningen, september 2017

Rapport 1051

Van Niekerk, T.G.C.M., de Jong, I.C., 2017. Stand van zaken achterwege laten van ingrepen bij
pluimvee. Evaluatie september 2017 . Wageningen Livestock Research, Rapport 1051.
Samenvatting NL Dit rapport geeft een overzicht van beschikbare gegevens en recente literatuur met
betrekking tot het effect van het weglaten van ingrepen bij leghennen, vleeskuikenouderdieren en
kalkoenen. Dit overzicht is gebaseerd op productieresultaten van niet-snavelbehandelde koppels
leghennen en vleeskuikenouderdieren in Nederland alsmede cijfers afkomstig uit het buitenland.
Summary UK This report provides an overview of data and recent literature with respect to keeping
non-mutilated laying hens, broiler breeders and turkeys. The overview is based on production figures
of Dutch flocks with non-beak trimmed laying hens and broiler breeders, and also includes figures
from other countries.
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/424671 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

© 2017 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Inhoud

1

2

3

Woord vooraf

7

Samenvatting

9

Inleiding

11

1.1

11

Methoden

12

2.1

12

Praktijkmonitoring niet-behandelde koppels leghennen in Nederland

2.2

Praktijkmonitoring niet-behandelde koppels vleeskuikenouderdieren in
12

2.3

Nederland
Gegevens uit het buitenland

2.4

Overzicht onderzoek gefinancierd door Stuurgroep Ingrepen

13

13

Resultaten

14

3.1

14

3.2

3.3

4

Doelstelling

Leghennen
3.1.1 Praktijkmonitoring

14

3.1.2 Resultaten buitenlandse koppels

20

3.1.3 Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen

24

Vleeskuikenouderdieren

33

3.2.1 Enkele ervaringen fokbedrijven

33

3.2.2 Praktijkmonitoring

34

3.2.3 Resultaten buitenlandse koppels

36

3.2.4 Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen en uit de literatuur

37

Kalkoenen

42

3.3.1 Gegevens broederij- en opfokbedrijven

42

3.3.2 Resultaten buitenlandse koppels

42

3.3.3 Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen en uit de literatuur

43

3.3.4 Extern informatie over uitval en pikschade bij kalkoenen

49

Conclusies en aanbevelingen

50

4.1

Leghennen

50

4.2

Vleeskuikenouderdieren

51

4.3

Kalkoenen

52

4.4

Aanbevelingen

53

Literatuur

54
Invulformulier monitoring leg

57

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

|5

6 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Woord vooraf

De Stuurgroep Plan van Aanpak Ingrepen Pluimvee heeft in de afgelopen jaren haar best gedaan om
voortgang te boeken in het verantwoord afbouwen van ingrepen bij pluimvee. Steeds is ze daarbij op
zoek geweest naar de balans tussen de gevolgen van het achterwege laten van een ingreep voor het
welzijn van de dieren en de impact op het pluimvee van de ingreep zelf.
Dit in het besef dat Nederland ook hierin gidsland is in Europa. Doel blijft om een gezonde,
economisch rendabele pluimveehouderij in ons land te behouden, ook bij het streven naar een situatie
zonder ingrepen. Wetend dat deze kennis en ervaringen door de rest van pluimvee houdend Europa
nauwlettend gevolgd wordt.
De bijdrage van Wageningen Livestock Research in het ontwikkelen van wetenschappelijke kennis en
de vertaling daarvan naar de praktijk is hierin onmisbaar. De afgelopen 12 jaar hebben getoond dat
hierdoor forse stappen zijn gezet in het achterwegen laten van ingrepen.
De afgelopen jaren heeft de Stuurgroep versterkt ingezet op de vertaling van de opgedane kennis
naar de praktijk.
Steeds opnieuw probeert de Stuurgroep met een frisse blik naar bestaande vraagstukken te kijken.
Een voorbeeld hiervan is het verstrekken van insectenlarven aan kalkoenen om te zien wat het
nabootsen van natuurlijke omstandigheden voor effect heeft.
Een overzicht wat al deze inspanningen tot nu toe opgeleverd hebben vindt u in dit rapport.
Ik spreek de wens uit dat onze overheid de conclusies en aanbevelingen van al dit werk op een juiste
wijze weet te verwerken in haar (toekomstig) beleid.
September 2017
J. Vroegindeweij
Voorzitter Stuurgroep Plan van Aanpak Ingrepen Pluimvee

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

|7

8 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Samenvatting

Met ingang van 1 september 2018 is het volgens de geldende regels niet langer toegestaan de snavels
bij alle kippen (leg en vlees) en kalkoenen te behandelen. Per 1 september 2021 geldt hetzelfde voor
het verwijderen van een deel van de achterste teen bij hanen in de vleesvermeerdering. In 2017 is
een overleg tussen de Minister/Staatssecretaris van Economische Zaken en de pluimveesector
voorzien om de stand van zaken te evalueren en te bepalen of de voorgenomen verboden van kracht
kunnen blijven. Indien het verbod een verslechtering van het welzijn van de dieren tot gevolg zou
hebben, bijvoorbeeld doordat beschadigend pikgedrag onvoldoende in de hand gehouden kan worden,
kan de Minister/Staatssecretaris besluiten tot een heroverweging van het op handen zijnde verbod. De
sector dient dan echter wel met een goede onderbouwing hiervoor te komen. Voor deze onderbouwing
is WLR gevraagd een rapportage op te leveren.
Doel van dit rapport is om een overzicht te verstrekken met betrekking tot het effect van het weglaten
van ingrepen bij leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen, zoals naar voren komt uit recent
onderzoek dat in opdracht van de stuurgroep is uitgevoerd, aangevuld met recente literatuur met
betrekking tot het houden van onbehandelde praktijkkoppels leghennen, vleeskuikenouderdieren en
kalkoenen in andere landen, voor zover beschikbaar. De informatie heeft vooral betrekking op uitval
(mortaliteit), waar mogelijk aangevuld met productieresultaten en gegevens over veerbeschadigingen
en verwondingen. In die gevallen waar aanvullende gegevens in relatie tot welzijn vastgelegd zijn
worden deze ook vermeld, maar deze rapportage betreft geen literatuuronderzoek naar mogelijke
oorzaken van beschadigend pikgedrag en methoden om dit te voorkomen.
Voor de legsector is een monitoring uitgevoerd, waarvoor via bemiddeling door AVINED gegevens
verzameld zijn van 340 praktijkkoppels leghennen. Dit betrof naast enkele kenmerken van het koppel
(type dier, leeftijd, wel/niet snavelbehandeld) geen productiegegevens, maar alleen uitval en een
summiere indicatie van de oorzaak van de uitval. Uit deze Nederlandse praktijkinventarisatie kan
gesteld worden dat gemiddeld over alle koppels de uitval bij onbehandelde hennen hoger ligt. Kijken
we echter naar de houderijsystemen en witte of bruine koppels, dan ligt het wat genuanceerder. Dit
zou kunnen betekenen dat bepaalde type kippen beter geschikt zijn voor bepaalde systemen dan
andere type kippen. In de database is het aantal onbehandelde koppels echter beduidend lager dan
het aantal behandelde koppels. Dat kan de resultaten flink beïnvloeden. Om hier dus een goed beeld
van te krijgen zijn gegevens van meer koppels nodig, vooral van onbehandelde koppels.
Gegevens uit onderzoek en uit buitenlandse onderzoeken bevestigen het beeld dat onbehandelde
koppels gemiddeld wat hoger zitten in uitval. Deze was in enkele gevallen onacceptabel hoog, maar
vaak was dit niet alleen toe te schrijven aan beschadigend pikgedrag, maar was er meer aan de hand
(ziekte, predatie, troepen). Er is geen objectieve maat voor wat wel of geen acceptabele uitval is. De
verschillende management maatregelen die toegepast worden om pikkerij te voorkomen, zijn
doorgaans een kostenpost voor de pluimveehouder. Het niet toepassen van deze management
maatregelen verhoogt echter de kans op kale kippen (en daarmee een verhoogde voeropname) of
beschadigend pikgedrag (en daarmee meer uitval). Deze verhoging van de kosten of daling van de
opbrengsten zorgen ook voor een lager saldo per kip.
Uit meerdere onderzoeken komt naar voren dat het succesvol houden van onbehandelde leghennen
sterk samenhangt met de opfok en een stressvrije overgang van opfokstal naar legstal. Goede
afspraken vooraf omtrent de gewenste opfok en de daarbij behorende vergoeding zijn belangrijk. Ook
een goede uitwisseling van informatie tussen opfokker en legpluimveehouder is van groot belang en
dient gestimuleerd te worden.
Voor vleeskuikenouderdieren zijn er beperkt gegevens beschikbaar over het effect van het houden van
niet-snavelbehandelde koppels op het welzijn en de productie. De gegevens die aangeleverd werden
betroffen met name Ross 308 koppels met onbehandelde hennen of (in mindere mate) nietsnavelbehandelde hennen en hanen. Er zijn geen gegevens bekend uit het buitenland, behalve dat in

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

|9

sommige landen reeds niet-snavelbehandelde hennen of niet-snavelbehandelde hennen en hanen
worden gehouden (ouderdieren van snelgroeiende vleeskuikens) zonder dat dit tot problemen
(verhoogde uitval, verlaagde productie) lijkt te leiden.
Uit de beschikbare cijfers kan voor ouderdieren van snelgroeiende vleeskuikens geconcludeerd worden
dat het houden van koppels niet-snavelbehandelde hennen mogelijk lijkt te zijn zonder aantasting van
het welzijn van de dieren. Er zijn te weinig gegevens bekend van koppels niet-snavelbehandelde
hanen om aan te kunnen geven of het verantwoord is om deze ingreep weg te laten. Of en in welke
mate er aanpassing van het management nodig is bij het niet-snavelbehandelen van ouderdieren van
snelgroeiende vleeskuikens, is niet bekend, alsmede of dit geldt voor alle typen (rassen) ouderdieren
van snelgroeiende vleeskuikens.
Er is nog geen onderzoek uitgevoerd naar de gevolgen van het niet-snavelbehandelen van ouderdieren
van trager groeiende of concept vleeskuikens (hanen en hennen). De beperkte gegevens die
beschikbaar gesteld zijn door het fokbedrijf wijzen op een mogelijke verhoging van de uitval wanneer
de hennen niet aan de snavel worden behandeld, maar omdat dit maar een zeer beperkt aantal
koppels betreft is verder onderzoek naar de mogelijke gevolgen van het niet snavelbehandelen nodig.
Er zijn nauwelijks gegevens bekend over het effect van het houden van koppels met volledig
onbehandelde (snavels en tenen) hanen. Daar is ook nog meer onderzoek voor nodig.
Aanbevolen wordt om gegevens van niet-behandelde koppels (hanen en hennen) systematisch vast te
leggen (productie, veer- en huidbeschadigingen, uitval) alsmede het management te registreren,
zodat meer inzicht wordt verkregen in het effect van niet-behandelen en een (ras) specifiek
management advies kan worden opgesteld.
Voor de kalkoensector zijn enkele literatuurstudies uitgevoerd naar mogelijkheden tot het houden van
onbehandelde kalkoenen en het natuurlijk gedrag van kalkoenen, om meer inzicht te krijgen in de
oorzaken van het beschadigend pikgedrag. Deze studies hebben nog niet geleid tot oplossingen, ze
geven slechts mogelijke oplossingsrichtingen. Een van deze mogelijkheden is in een proef uitgetest:
het verstrekken van insectenlarven. De kalkoenen bleken beter te groeien, maar vertoonden nog
steeds beschadigend pikgedrag. Op dit moment kan gesteld worden dat er nog onvoldoende kennis is
om onbehandelde kalkoenen op een verantwoorde wijze te houden, dat wil zeggen zonder
onacceptabel hoge uitval en verwondingen.

10 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

1

Inleiding

Volgens de Wet Dieren is het verboden om ingrepen aan een dier te verrichten tenzij daarvoor een
diergeneeskundige noodzaak aanwezig is, en tenzij de ingreep is toegestaan bij of krachtens wettelijk
voorschrift. Voor een aantal nu nog toegestane ingrepen is een einddatum opgenomen in de wet. Voor
pluimvee zijn vanaf 1 januari 2015 de volgende ingrepen verboden:
•

het verwijderen van sporen bij hanen, in de vaccinsector en in de vleesvermeerdering;

•

het verwijderen van een deel van de achterste teen bij hanen in de vaccinsector;

•

het dubben van kammen bij bruin bevederde hanen in de legvermeerdering en bruin
bevederde hanen in de vaccinsector.

Met ingang van 1 september 2018 is het behandelen van de snavels bij alle kippen (leg en vlees) en
kalkoenen niet langer toegestaan. Per 1 september 2021 wordt het verwijderen van een deel van de
achterste teen bij hanen in de vleesvermeerdering verboden.
In 2017 is een evaluatie tussen de Minister/Staatssecretaris van Economische Zaken en de
pluimveesector voorzien om te bepalen of de genoemde ingrepen op een verantwoorde manier
achterwege kunnen worden gelaten of dat er goede redenen zijn voor een andere beleidslijn. Indien
het achterwege laten van de genoemde ingrepen een verslechtering van het welzijn van de dieren tot
gevolg zou hebben, bijvoorbeeld doordat beschadigend pikgedrag onvoldoende in de hand gehouden
kan worden, kan dat een argument zijn voor de Minister/Staatssecretaris om te besluiten tot een
heroverweging. Er dient wel een goede onderbouwing te zijn voor een dergelijke heroverweging. Voor
de evaluatie van de stand van zaken met betrekking tot het weglaten van ingrepen bij pluimvee is
Wageningen Livestock Research gevraagd een rapportage op te leveren waarin de beschikbare
gegevens en recente literatuur met betrekking tot het effect van het weglaten van ingrepen bij
leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen worden weergegeven.

1.1

Doelstelling

Doel van dit rapport is om een overzicht te verstrekken over het effect van het weglaten van ingrepen
bij leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen, zoals naar voren komt uit recent onderzoek dat
in opdracht van de stuurgroep is uitgevoerd, aangevuld met recente literatuur met betrekking tot het
houden van onbehandelde praktijkkoppels leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen in andere
landen, voor zover beschikbaar. De informatie heeft vooral betrekking op uitval (mortaliteit), waar
mogelijk aangevuld met productieresultaten en gegevens over veerbeschadigingen en verwondingen.
In die gevallen waar aanvullende gegevens in relatie tot welzijn vastgelegd zijn worden deze ook
vermeld, maar deze rapportage betreft geen literatuuronderzoek naar mogelijke oorzaken van
beschadigend pikgedrag en methoden om dit te voorkomen.
Er zijn reeds diverse rapportages beschikbaar die een overzicht geven van de literatuur met
betrekking tot beschadigend pikgedrag en het weglaten van ingrepen bij leghennen,
vleeskuikenouderdieren en kalkoenen (Fiks-van Niekerk et al. 2006; Fiks - van Niekerk et al. 2009;
Niekerk et al. 2011; Niekerk and Bracke 2016; Veldkamp 2010b, 2012a). Dit evaluatierapport bouwt
voort op de kennis uit voorgaande rapporten en geeft een overzicht van uitval en zo mogelijk
productieresultaten van wel- en niet snavelbehandelde praktijkkoppels leghennen,
vleeskuikenouderdieren en kalkoenen in Nederland. In aanvulling daarop worden (indien aanwezig)
gegevens opgenomen van buitenlandse praktijkkoppels. Daarnaast wordt een samenvatting gegeven
van de resultaten van het onderzoek naar het achterwege laten van snavelbehandelen bij leghennen,
vleeskuikenouderdieren en kalkoenen dat door de Stuurgroep Ingrepen is gefinancierd.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 11

2

Methoden

2.1

Praktijkmonitoring niet-behandelde koppels leghennen
in Nederland

Voor de legsector zijn via bemiddeling door AVINED gegevens verzameld van praktijkkoppels
leghennen. Hiervoor is een vooraf afgesproken format gebruikt (zie bijlage 1). Aanvankelijk is veel tijd
gestoken in het ontwikkelen van uitgebreidere protocollen (voor zowel opfok als leg) en training van
erfbetreders. De protocollen zijn gepubliceerd in rapport 785 (De Jong en Van Niekerk, 2014). De
hoeveelheid werk om deze protocollen toe te passen bleek echter niet in te passen te zijn in de volle
agenda's van de erfbetreders. Daarom is uiteindelijk voor een sterk afgeslankte versie gekozen,
waarbij geen waarnemingen aan de koppels zelf uitgevoerd werden en geen technische resultaten
verzameld werden, maar alleen uitvalscijfers.
Met het beknopte protocol zijn gegevens verstrekt door vijf broederijen. Dit kan als representatief
voor de Nederlandse sector beschouwd worden. Per koppel is informatie verzameld over het legbedrijf
(houderijsysteem, wel of geen uitloop, wel of niet biologisch) en het koppel (geboortedatum,
koppelgrootte, kleur hen, wel of niet aan de snavel behandeld, eventuele reden voor uitval).
Vervolgens is de cumulatieve uitval gegeven per 10 weken vanaf 30 t/m 60 weken en vanaf die
leeftijd per 5 weken, voor zover beschikbaar. Het merendeel van de aangeleverde gegevens betreft
koppels die aan de snavel behandeld zijn.
De naam en adresgegevens van de individuele pluimveehouders zijn bij de broederijen bekend maar
in de database geanonimiseerd. De gegevens zijn vervolgens door WLR samengevoegd en verwerkt in
overzichten.

2.2

Praktijkmonitoring niet-behandelde koppels
vleeskuikenouderdieren in Nederland

Voor de vleesvermeerdering zijn gegevens over de productie en uitval van niet-snavelbehandelde
vleeskuikenouderdierenkoppels aangeleverd door de fokbedrijven. Dit betreft gegevens van nietsnavelbehandelde moederdieren of koppels met niet-snavelbehandelde moeder- en vaderdieren. Van
praktijkkoppels vleeskuikenouderdieren waar de hanen geen enkele behandeling hebben ondergaan
(snavel en tenen) zijn nog geen gegevens beschikbaar. Op dit moment worden er twee koppels
vleeskuikenouderdieren met volledig niet-behandelde hanen gehouden op twee praktijkbedrijven,
maar deze koppels zijn medio juni 2017 geplaatst op de productiebedrijven en gegevens zijn daarvan
nog niet beschikbaar.
De aangeleverde gegevens betreffen gemiddelden van koppels snavelbehandelde moederdieren en
koppels niet-snavelbehandelde moederdieren, wat betreft totaal aantal eieren, aantal broedeieren,
piekproductie, leeftijd piekproductie, uitkomstpercentage en uitval van de hennen. De uitval van de
hanen is weggelaten uit de gegevens omdat dit voornamelijk selectie betreft en geen relatie heeft met
het wel of niet uitvoeren van ingrepen. Voor ouderdieren van reguliere vleeskuikens zijn deze
gegevens afkomstig uit de managementprogramma’s van praktijkbedrijven, en het overgrote deel van
de Nederlandse vleeskuikenouderdieren productiebedrijven met deze moederdieren vult deze in en
deelt deze met het fokbedrijf. Voor ouderdieren van concept (of tragergroeiende) vleeskuikens zijn de
gegevens afkomstig uit de registratie van het fokbedrijf. Van een derde fokbedrijf (ouderdieren van
reguliere vleeskuikens) zijn gegevens van enkele koppels aangeleverd maar slechts enkele van
bovengenoemde parameters geregistreerd.
Aanvankelijk was er een meer uitgebreid protocol ontwikkeld om door erfbetreders meer gegevens
vast te laten leggen van behandelde en niet-behandelde koppels vleeskuikenouderdieren, zoals het

12 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

management op de bedrijven en de veerschade. Dit protocol is gepubliceerd in rapport 785 (De Jong
en Van Niekerk, 2014). Omdat het vastleggen van die gegevens volgens de erfbetreders te
arbeidsintensief was is er, net als voor de leghennen, voor een sterk afgeslankt protocol gekozen
waarin alleen productiegegevens zijn vastgelegd.

2.3

Gegevens uit het buitenland

Gegevens uit andere landen zijn gezocht via het direct aanschrijven van onderzoekers of experts, o.a.
in het Verenigd Koninkrijk, en via het aanschrijven van de leden van de World’s Poultry Science
Association werkgroep 9 (Poultry Welfare and Management), dit zijn onderzoekers of personen
werkzaam in de pluimveesector in Europa. Voor leghennen resulteerde dat in enkele publicaties van
onderzoek in Frankrijk, de UK en Zweden. Voor vleeskuikenouderdieren konden er geen buitenlandse
gegevens aangeleverd worden. Hierbij moet rekening gehouden worden met het feit dat landen ofwel
vaak de vleeskuikenmoederdieren niet-snavelbehandelen ofwel de moederdieren allemaal wel
behandelen (zie o.a. Fiks en de Jong, 2007; EFSA, 2010), en dat een vergelijking van niet- en welsnavelbehandelde vleeskuikenouderdierenkoppels daarom niet wordt uitgevoerd. Voor kalkoenen was
alleen informatie uit Duits onderzoek beschikbaar, dat reeds in een eerdere literatuurstudie verwerkt
was (Niekerk & Bracke, 2016).
Verder is er in de wetenschappelijke literatuur gezocht naar publicaties waarin de effecten van nietbehandelen op productie en uitval bij leghennen en vleeskuikenouderdieren worden beschreven. Ook
hier zijn alleen bruikbare publicaties over leghennen gevonden en niet over vleeskuikenouderdieren.

2.4

Overzicht onderzoek gefinancierd door Stuurgroep
Ingrepen

In de periode 2010 - 2017 zijn een aantal onderzoeken uitgevoerd aan leghennen,
vleeskuikenouderdieren en kalkoenen, gefinancierd door de Stuurgroep Ingrepen. De resultaten van
deze onderzoeken worden per diersoort samengevat. Tabel 1 geeft een overzicht van deze
onderzoeken met een bronvermelding.
Tabel 1.

Overzicht uitgevoerd onderzoek in Nederland in opdracht van de Stuurgroep Ingrepen

met bronvermelding naar de volledige rapportage.
Titel en bronvermelding
Leghennen

VKOD

Kalkoenen

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Belang van strooisel in de vroege opfokperiode (De Jong et al., 2013a, 2013b)
3-factorenproef (Niekerk et al. 2013)
Waaier noodmaatregelen tegen pikkerij
Waarnemingsprotocol brede monitoring (De Jong en Van Niekerk, 2014)
Literatuurstudie licht (Niekerk et al. 2015)
Monitoring 9 koppels onbehandeld
Brede praktijkmonitoring leg
Proef effect bezettingsdichtheid (De Jong et al., 2011)
Excursie Polen en VK (De Jong en Van Emous, 2012)
Waarnemingsprotocol brede monitoring (De Jong en Van Niekerk, 2014)
Monitoring koppels niet-snavelbehandelde hennen (De Jong et al., 2013c)1
Monitoring koppels onbehandelde hanen1
Waarnemingen volledig onbehandelde proefkoppels Spelderholt1
Brede praktijkmonitoring vermeerdering2
Literatuurstudies afleidingsmaterialen en oorspronkelijk gedrag (Veldkamp 2012;
Niekerk en Bracke 2016)
Gedragsonderzoek studente in praktijkstallen
Proef insecten voor kalkoenen

Resultaten monitoring praktijkkoppels 2016 aan Stuurgroep Ingrepen beschikbaar gesteld via een powerpoint presentatie.
Onderzoek voortijdig afgebroken vanwege problemen met aanleveren van gegevens door erfbetreders. Er is geen
eindrapportage verschenen, er is een tussenrapportage in de vorm van een powerpoint presentatie verstrekt aan de
Stuurgroep Ingrepen
1
2

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 13

3

Resultaten

3.1

Leghennen

3.1.1

Praktijkmonitoring

In tabel 3.1 staan de aantallen koppels weergegeven, verdeeld naar kleur en systeem. Het aantal
onbehandelde koppels is nog beperkt. Dit komt omdat het overzicht vooral afgesloten koppels bevat.
Weliswaar worden er momenteel veel onbehandelde koppels in de praktijk gehouden, maar dit is een
recente ontwikkeling, die geïnduceerd is door de vraag vanuit de Duitse markt naar eieren van
onbehandeld koppels. Omdat deze vraag alleen niet-kooi-koppels betreft, worden er in
koloniehuisvesting nog geen onbehandelde hennen gehouden.
In figuur 3.1 staat weergegeven wat de gemiddelde koppelgrootte was, onderverdeeld naar kleur dier,
houderij en behandeld en niet-behandeld. Gemiddeld zijn witte koppels groter dan bruine koppels en
behandelde koppels wat groter dan onbehandelde koppels. Met name witte behandelde
scharrelkoppels zijn groter en biologische bruine koppels wat kleiner.
Tabel 3.1

Aantallen behandelde en onbehandelde bruine en witte koppels per houderij en per systeem
Beun

Houderij

Snavels

Bio

onbehandeld

Kolonie

Behandeld

Scharrel

Behandeld

Bruin

Kolonie
Wit

Behandeld

1
18

Wit

Totaal

Bruin

Wit

1

Totaal
20

20

2

2

18

36

48

106

154

190

6

6

8

28

36

42

3

4

7

22

38

60

67

1

1

21

29

50

onbehandeld
Totaal

Bruin

Totaal

20

onbehandeld
Uitloop

Totaal

Voliere

1

1

2

2

16

18

19

100

188

288

340

In tabel 3.2 staan de behandelde en onbehandelde koppels opnieuw weergegeven, waarbij per leeftijd
aangegeven is van hoeveel koppels uitvalscijfers in de database staan. Naarmate de leeftijd vordert,
zijn minder uitvalscijfers beschikbaar, hetgeen te maken heeft met de leeftijd waarop koppels geslacht
zijn of de leeftijd die de koppels hadden ten tijde van het schrijven van dit rapport. Doordat pas recent
veel onbehandelde koppels opgezet zijn, zijn deze nog niet afgerond ten tijde van het schrijven van dit
rapport.
In figuur 3.2a zijn alle cijfers van wel en niet behandelde koppels weergegeven als gemiddelde over
kleur hen en houderijsysteem. Hieruit komt naar voren dat de uitval gemiddeld genomen hoger is bij
onbehandelde hennen en de variatie in uitval ook groter is (deze is weergegeven als de standard error
of means, verticale zwarte streepjes in de grafiek). Vanaf 80 weken leeftijd lijkt dit verschil groter te
worden, maar hierbij moet de kanttekening geplaatst worden dat vanaf die leeftijd lang niet meer voor
elk houderijsysteem of elk type dier uitvalscijfers beschikbaar waren. Op 90 weken leeftijd zijn van
slechts 9 onbehandelde koppels uitvalscijfers beschikbaar en op 95 weken leeftijd slechts van 2
onbehandelde koppels. Er ontstaat hierdoor een wat vertekend beeld.
Biologische koppels zouden het beeld kunnen vertekenen, omdat biologische pluimveehouders al
langer ervaring hebben met onbehandelde koppels. Door de hogere prijs die voor een biologisch ei
betaald wordt, kan (en moet) een lagere bezetting gehanteerd worden en gaat het doorgaans om
kleinere koppels. De 20 biologische koppels in de brede monitoring zouden hierdoor de resultaten van
de onbehandelde koppels kunnen beïnvloeden. In figuur 3.2b wordt daarom de uitval van wel en niet
behandelde koppels zonder de biologische koppels weergegeven. Het beeld is niet veel anders dan in
figuur 3.2a. Op 80 weken leeftijd wordt de vergelijking onbetrouwbaarder, omdat het daar nog slechts
om 9 onbehandelde koppels gaat.

14 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Tabel 3.2

Aantallen koppels waarvan uitval in de database staat per leeftijd en per systeem/kleur hen

(per systeem eerst de totalen per systeem en daaronder uitgesplitst naar kleur dier)

Leeftijd (w):
BEHANDELD
Kolonie

30

40

50

60

65

70

75

80

85

90

95

258

259

259

257

247

240

229

197

135

93

21

2

2

2

2

2

2

1

1

1

101

70

20

Bruin

1

1

1

1

1

Wit

1

1

1

1

1

1

1

1

Scharrel

189

190

190

188

179

173

165

144

Bruin

65

66

66

64

61

58

54

41

9

Wit

124

124

124

124

118

115

111

103

92

70

20

Uitloop

67

67

67

67

66

65

63

52

34

23

1

Bruin

25

25

25

25

25

24

24

16

1

1

Wit

42

42

42

42

41

41

39

36

33

22

1

ONBEHANDELD

81

81

80

66

49

49

36

26

13

9

2

Bio (Bruin)

20

20

20

19

19

17

17

10

4

Scharrel

42

42

42

35

23

27

15

13

8

8

2

2

Bruin

8

8

8

7

6

5

4

1

Wit

34

34

34

28

17

22

11

12

8

8

7

5

4

3

1

1

Uitloop

19

19

18

12

Bruin

2

2

2

1

Wit

17

17

16

11

7

5

4

3

1

1

TOTAAL

339

340

339

323

296

289

265

223

148

102

Figuur 3.1

23

Koppelgrootte behandelde en onbehandelde koppels (per kleur dier en per systeem, met SEM)

In de database staat van 54 van de 340 koppels aangegeven dat de uitval vooral veroorzaakt was
door ziekte, bij 4 koppels is pikkerij als hoofdoorzaak aangegeven (2x wit-behandeld en 2x witonbehandeld) en bij 3 koppels de combinatie ziekte en pikkerij (2x wit, 1x bruin, allen onbehandeld).
Van de onbehandelde koppels was 2/3 het eerste onbehandelde koppel van de pluimveehouder.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 15

Aantallen koppels
30

40

50

60

65

70

75

80

85

90

95

behandeld

258

259

259

257

246

236

225

196

132

91

21

onbehandeld

81

81

80

66

49

49

36

26

13

9

2

Figuur 3.2a

Uitval van behandelde en onbehandelde koppels (gemiddeld over kleur hen en
houderijsysteem, met SEM)

Aantallen koppels
30

40

50

60

65

70

75

80

85

90

95

behandeld

258

259

259

257

246

236

225

196

132

91

21

onbehandeld

61

61

60

47

30

32

19

16

9

9

2

Figuur 3.2b

Uitval van niet biologische behandelde en onbehandelde koppels (gemiddeld over kleur
hen en houderijsysteem, met SEM)

16 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

In figuur 3.3 zijn de cijfers van behandelde en onbehandelde koppels uitgesplitst per kleur dier.
Biologisch is hierbij apart gehouden (alleen bruin beschikbaar). Van de bruine (niet-biologische)
onbehandelde koppels zijn slechts zeer weinig cijfers beschikbaar. Het is niet bekend of de koppels
eerder geruimd zijn of simpelweg jonger in leeftijd. De witte onbehandelde koppels werden vooral in
scharrelsystemen gehouden en in mindere mate in uitloopsystemen (tabel 3.1). Voor een zuiver
vergelijk dient per systeem en per kleur dier gekeken te worden.

Aantallen koppels
Leeftijd

30

40

50

60

65

70

75

80

85

90

Bruin-beh

91

92

92

90

87

83

78

57

10

1

Wit-beh

167

167

167

167

160

157

151

140

125

92

21

Bruin-onb

10

10

10

8

6

5

4

1

Wit-onb

51

51

50

39

24

27

15

15

9

9

2

Bio-bruin

20

20

20

19

19

17

17

10

4

Figuur 3.3

95

Uitval voor behandelde en onbehandelde hennen per kleur dier (gemiddeld over
houderijsysteem, met SEM)

In figuur 3.4 is de uitval per systeem weergegeven, gemiddeld over kleur dier. Het verschil in uitval
tussen wel en niet behandelde koppels lijkt dan minder duidelijk te worden. Ook hier moet echter
rekening gehouden worden met een vertekend beeld. De uitval van onbehandelde uitloophennen
betreft vanaf 65 weken leeftijd slechts een beperkt aantal koppels, waardoor geen harde conclusies te
trekken zijn. De uitval van behandelde scharrelhennen betreft tot en met 80 weken een groot aantal
koppels, voornamelijk witte dieren. Voor de onbehandelde scharrelkoppels is het aantal koppels waar
gegevens van zijn tot en met 75 weken leeftijd redelijk groot. Ook dit betreft wat meer witte dan
bruine koppels. De biologische koppels bestaan volledig uit bruine koppels en geven tot en met 75
weken een redelijk beeld. Na deze leeftijd is het aantal koppels waar informatie van is te klein voor
een betrouwbaar beeld.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 17

Aantallen koppels
30

40

50

60

65

70

75

80

2

2

2

2

2

2

1

1

Scharrel-beh

189

190

190

188

179

173

165

Uitloop-beh

67

67

67

67

66

65

Bio

20

20

20

19

19

17

Scharrel-onb

42

42

42

35

23

Uitloop-onb

19

19

18

12

7

Kolonie

Figuur 3.4

85

90

95

144

101

70

20

63

52

34

23

1

17

10

4

27

15

13

8

8

2

5

4

3

1

1

Uitval van behandelde en onbehandelde hennen in verschillende houderijsystemen
(gemiddeld over systeem en kleur hen, met SEM)

In de figuren 3.5 en 3.6 is de uitval gegeven per kleur dier en per houderijsysteem. Een aantal
houderijsystemen had slechts een of enkele koppels, waardoor deze cijfers geen representatief beeld
vormen. Dit geldt met name voor de kolonie (wit en bruin), scharrel-bruin-onbehandeld, uitloop-bruinonbehandeld en uitloop-wit-onbehandeld, maar ook voor een aantal andere combinaties op latere
leeftijd.
Bij de bruine hennen hebben de behandelde hennen in uitloopsystemen de hoogste uitval. De bruine
onbehandelde hennen in uitloop betreft slechts twee koppels, dus daar kan niet veel over
geconcludeerd worden. Bruine scharrelhennen (behandeld en onbehandeld) en bruine biologische
hennen hebben een vergelijkbare uitval. Bij de witte hennen hebben de onbehandelde scharrelhennen
juist de hoogste uitval, terwijl de behandelde witte scharrel- en uitloophennen het laagste in uitval
zitten. De onbehandelde witte uitloophennen zitten daar wat tussenin, maar door het lage aantal
koppels is hier geen betrouwbare uitspraak over te doen.

18 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Aantallen koppels
30

40

50

60

65

70

Kolonie

1

1

1

1

1

1

75

80

85

Scharrel-bruin-beh

65

66

66

64

61

58

54

41

9

Uitloop-bruin-beh

25

25

25

25

25

24

24

16

1

Bio-bruin-onbeh

20

20

20

19

19

17

17

10

4

Scharrel-bruin-onbeh

8

8

8

7

6

5

4

1

Uitloop-bruin-onbeh

2

2

2

1

Figuur 3.5

90

95

1

Uitval van bruine behandelde en onbehandelde hennen in verschillende
houderijsystemen (gemiddeld over systeem, met SEM)

Aantallen koppels
30
Kolonie

40

50

60

65

70

75

80

85

90

95

1

1

1

1

1

1

1

1

Scharrel-wit-beh

124

124

124

124

118

115

111

103

90

68

20

Uitloop-wit-beh

42

42

42

42

41

38

35

35

32

22

1

Scharrel-wit-onbeh

34

34

34

28

17

22

11

12

8

8

2

Uitloop-wit-onbeh

17

17

16

11

7

5

4

3

1

1

Figuur 3.6:

Uitval van witte behandelde en onbehandelde hennen in verschillende
houderijsystemen (gemiddeld over systeem, met SEM)

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 19

3.1.2

Resultaten buitenlandse koppels

Hoewel er in steeds meer (Europese) landen onbehandelde hennen gehouden worden, zijn er weinig
recente studies met betrekking tot de technische resultaten en uitval van deze koppels. In Duitsland is
enige jaren geleden een grootschalig onderzoek uitgevoerd, maar er zijn geen recente gegevens
beschikbaar. Informatie over onbehandelde hennen in koloniehuisvesting is niet beschikbaar.
Zweden
In Zweden is sinds 1988 tegelijk met het verbod op conventionele kooien ook het behandelen van
snavels verboden. In de overgangsperiode werd door Swedish Egg Association, samen met
vertegenwoordigers van de Swedish Board of Agriculture en de Swedish University of Agricultural
Sciences een leghennen welzijnsprogramma ontwikkeld om het welzijn van leghennen te monitoren en
te garanderen. Dit programma loopt nog steeds en bestaat uit bedrijfsbezoeken om de vier jaar,
waarbij gegevens verzameld worden en een beoordeling plaatsvindt op 25 punten (huisvesting,
biosecurity, welzijn en management) op een schaal van 4 (beste) tot 0 (slechtste). Aan de hand van
de resultaten wordt de bezettingsdichtheid bepaald in volièresystemen. Een Zweedse studie geeft de
resultaten van de monitoring van 186 volièrekoppels in de periode 2012-2015 (Jeremiasson and Berg
2017). De auteurs verklaren de goede resultaten door een combinatie van goed management en een
lage infectiedruk.
Tabel 3.3

Resultaten Zweedse monitoring bij koppels leghennen van 40 -57 weken oud in de

periode 2012-2015 (Jeremiasson and Berg 2017)
Kenmerk

Resultaten volièresystemen

Totaal aantal koppels

189

-

waarvan wit

Koppelgrootte

94%
1.300 - 57.500 hennen

Gemiddelde uitval per maand (%) in het jaar:
-

2012

0,32

-

2013

0,31

-

2014

0,25

-

2015

0,27

Koppels met beschadigend pikgedrag

1

% Koppels met:
-

zeer goede bevedering

75%

-

goede bevedering

14%

Verenigd Koninkrijk
In het Verenigd Koninkrijk zou oorspronkelijk op 1 januari 2011 een verbod op snavelbehandelen van
kracht worden. In 2002 werd in aanloop naar dit verbod de Beak Trimming Action Group (BTAG)
opgericht om de ontwikkelingen op het gebied van de (on)mogelijkheden van het houden van
onbehandelde hennen te volgen en een weloverwogen oordeel te geven. De BTAG bestond uit BTAG
vertegenwoordigers van de pluimvee industrie, dierenwelzijnsorganisaties, dierenartsen,
wetenschappers, retail, de Farm Animal Welfare Committee en ambtenaren van Defra en andere
instanties. In 2010 werd het voorgenomen verbod op snavelbehandelen afgeblazen en werd daarvoor
in de plaats een striktere wetgeving van kracht voor het behandelen van snavels: alleen de Infrarood
methode werd toegestaan. In 2011 werd opnieuw het routinematig snavelbehandelen ter discussie
gesteld en werd de BTAG gevraagd om in 2015 een overzicht te geven van de stand van zaken met
betrekking tot de effecten van niet-snavelbehandelen en een actieplan met aanbevelingen te maken
ter voorbereiding op een voorgenomen verbod in 2016. In 2015 kwam de BTAG met een rapport
((BTAG) 2015). Dit rapport bevat een overzicht van de beschikbare literatuur en binnenlandse
onderzoeken naar het achterwege laten van snavelbehandelen en mogelijke oplossingsrichtingen
tegen beschadigend pikgedrag. De eerste van een aantal aanbevelingen in dit rapport luidt:
"Aanbeveling 1 - Een verbod op snavelbehandelen van leghennen zou in 2016 niet geïntroduceerd
moeten worden, omdat dit, op basis van praktische ervaring en beschikbaar onderzoek, beschouwd
wordt als schadelijk voor het algemene welzijn van een onacceptabel groot aantal leghennen. De

20 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

organisatie 'Compassion in World Farming' is het niet met deze aanbeveling eens. Zij vinden dat een
verbod op snavelbehandelen per 2016 ingevoerd zou moeten worden, met een ingangsdatum die door
de staatssecretaris dient te worden vastgesteld, gebaseerd op verder onderzoek." Deze aanbeveling is
door DEFRA overgenomen, hetgeen betekent dat er in het Verenigd Koninkrijk vooralsnog geen
verbod op snavelbehandelen voorgenomen is.
In het Verenigd Koninkrijk is een praktijkproef gedaan met onbehandelde koppels, die zowel in de
opfok als in de legperiode uitvoerig gemonitord zijn (Bristol 2016). Deze proef betrof 20 koppels met
intacte bruine hennen in niet-kooisystemen (merendeel uitloop) met een gemiddelde koppelgrootte
van 6329 hennen (min 1200, max 16000 hennen). Negentien koppels werden tot het einde van de
legperiode gevolgd, 1 koppel tot 40 weken leeftijd. Ter vergelijking werd informatie verzameld van 18
koppels die voorafgaand aan de onderzochte koppels op dezelfde bedrijven gehouden werden ("vorige
koppels"). Deze vorige koppels betroffen 12 aan de snavel behandelde koppels en 6 koppels met
intacte snavels. Daarnaast waren er 6 bedrijven met een controlekoppel dat op hetzelfde bedrijf
tegelijk met het onderzochte koppels gehouden werd. Tenslotte konden de resultaten vergeleken
worden met die vanuit het Assurewel project, waarin 81 onbehandelde koppels (gemiddelde
koppelgrootte: 2055; min: 12.000, max: 14.400 hennen) en 182 aan de snavel behandelde koppels
(gemiddelde koppelgrootte: 8610; min: 1300, max: 24.000 hennen).
De vorige koppels werden bezocht op een leeftijd van 65 weken. De onderzochte koppels werden op
8, 20, 40 en 65 weken bezocht en vaker als er problemen waren. Gegevens over uitval, diergewicht,
bevedering en gedrag werden verzameld, aangevuld met informatie van de slachterij aan het einde
van de legperiode. Management ter preventie van verenpikken werd ook vastgelegd.
Tijdens de opfok werden bij de onderzochte intacte koppels geen problemen met uitval, diergewicht of
verenpikken waargenomen (tabel 3.4).
Tabel 3.4

UK onderzoek 20 onbehandelde koppels; uitval in de opfok (Bristol 2016)
8 weken

16 weken

1.72
1.04
0.2
3.95

2.54
1.22
1.08
5.35

Gemiddelde uitval (%)
SD
Min
Max

Tijdens de legperiode waren de resultaten zeer variabel. Vanaf ongeveer 25 weken leeftijd ontstonden
in twee koppels met intacte snavels grote problemen met pikkerij en snel toenemende uitval. Veel
andere onderzochte koppels met intacte snavels werden echter probleemloos tot het einde gehouden
en sommige werden tot na 72 weken leeftijd door de pluimveehouders aangehouden. In tabel 3.5
staan de gemiddelde uitvalscijfers gegeven, met de minimale en maximale uitval. In tabel 3.6 staat de
uitval per koppel, waarbij tevens de uitval ten gevolge van predatie en dooddrukkers gegeven is. Deze
twee problemen bleken belangrijke veroorzakers van uitval. Op 71 weken leeftijd bleek 5.92% van de
totale uitval veroorzaakt te zijn door predatie en 15,5% door dooddrukkers. Hierna was ziekte de
belangrijkste doodsoorzaak, met als uitzondering bij de koppels 17 en 18 uitval door pikkerij.
Tabel 3.5

UK onderzoek 20 onbehandelde koppels; uitval in de legperiode (Bristol 2016)
40 weken
Totale uitval

Gemiddeld (%)
SD
Minimum
Maximum

4.47
6.49
0.68
27.71

71 weken
Uitval excl. predatie
en dooddrukkers
3.76
6.54
0.32
27.25

Totale uitval
10.81
9.64
2.53
38.4

Uitval excl. predatie
en dooddrukkers
8.49
9.10
2.09
37.56

Op 40 weken leeftijd hadden 18 van de 20 koppels een acceptabele uitval (volgens de 5% grens die
vooraf overeengekomen was), maar op 71 weken leeftijd hadden slechts 12 van de 19 koppels een
acceptabele uitval (volgens de 9% grens die vooraf overeengekomen was). In figuur 3.7 wordt de
cumulatieve uitval per koppel weergegeven.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 21

Tabel 3.6

UK onderzoek 20 onbehandelde koppels; uitval op 71 weken leeftijd per koppel

(Bristol 2016)
Koppel
nr.

Uitval totaal

Uitval excl.
predatie

Uitval excl.
dooddrukkers

Uitval excl. predatie en
dooddrukkers

1
2
3
4
5
6
7
8
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

2.53
6.17
22.42
16.13
10.07
9.09
5.67
6.27
8.00
16.27
3.87
6.29
4.76
4.23
4.91
38.4
29.1
5.12
6.17

2.53
6.17
18.51
12.62
10.07
9.09
5.39
5.17
7.90
16.17
2.12
5.90
4.76
4.23
4.91
37.56
29.1
5.11
5.97

2.53
5.35
12.72
11.40
7.40
8.27
5.03
5.36
7.85
8.70
3.84
5.99
4.63
3.36
4.91
38.4
29.1
4.82
3.90

2.53
5.35
8.81
7.88
7.40
8.27
4.75
4.27
7.75
8.60
2.09
5.61
4.63
3.36
4.91
37.56
29.1
4.81
3.70

Figuur 3.7 Cumulatieve uitval voor 20 onderzochte intacte koppels (Bristol 2016)
(koppel 17 is op advies van een dierenarts op 28 weken leeftijd met een heet mes aan de snavels behandeld, waarna de uitval sterk afnam)

Bij vergelijking van de gevolgde intacte koppels met voorafgaande intacte koppels (n=6), was er een
aantoonbare lagere uitval bij de onderzochte koppels en een tendens naar een beter financieel
resultaat. Voor de bedrijven met een aan de snavel behandeld vorig koppel (n=11) was er geen
aantoonbaar verschil in uitval of financieel resultaat. Als de intacte koppels vergeleken werden met de

22 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

gelijktijdig op een bedrijf gehouden aan de snavel behandelde koppels (n=6), bleken de intacte
koppels een aantoonbaar hogere uitval op 40 en op 71 weken leeftijd te hebben. Beide bedrijven met
zeer hoge uitval zaten in deze laatste vergelijking.
Onderzochte koppels, waar op het bedrijf voorheen ook onbehandelde koppels gehouden werden,
vertoonden een sterke vermindering van de uitval, verbetering van de bevedering en een tendens
naar een beter financieel resultaat. Dit suggereert dat met ervaring en het toepassen van
management maatregelen uitval beperkt kan blijven en binnen acceptabele grenzen gehouden kan
worden.
Gemiddeld werden de gevolgde intacte koppels op 75,1 weken leeftijd geruimd en hadden dan
gemiddeld 11,87% uitval. Bij een studie van Weeks et al. (2012), waarbij 1565 commerciële koppels
onderzocht werden, was de gemiddelde leeftijd van ruimen 72 weken.
De gemiddelde uitval van de 20 koppels met intacte snavels (10,81%), viel boven de door hen vooraf
afgesproken grens van 9 % 1 en was gemiddeld genomen dus onacceptabel hoog. Dit werd veroorzaakt
doordat 7 van de 19 koppels boven 9% uitval scoorden. Echter, als uitval door predatie en
dooddrukkers niet meegeteld werd, scoorden slechts 2 van de 19 koppels boven de grens van 9%
uitval.
Vergeleken met de beschikbare cijfers van Assurewel was de uitval van de 20 gevolgde koppels op 40
weken leeftijd niet verschillend van de Assurewel koppels (zowel de behandelde als onbehandelde).
Weeks et al. (2012) vond bij 831 behandelde uitloopkoppels een gemiddelde uitval van 9,52, hetgeen
niet vele afwijkt van de 10,81% van de 20 onbehandelde koppels. Ook Leenstra et al. (2012) vonden
een vergelijkbare uitval (9,7%) in hun inventarisatie van 250 commerciële koppels.
Gemiddeld pasten de bedrijven 5,4 managementmaatregelen toe, die in een legronde een verhoging
van de kosten gaven van gemiddeld €0,30 - €0,36 per hen (variërend van €0,04 tot €0,83 per hen).
Uit een vergelijking met het voorgaande koppel kwam naar voren dat:
1.

indien het voorgaande koppel aan de snavel behandeld was, de opbrengst van het gevolgde
intacte koppel gemiddeld lager was ten opzichte van het voorgaande koppel (gemiddeld over
10 bedrijven; jaarlijkse opbrengst per hen: €5,05 voorgaande behandelde koppel versus
€3,37 gevolgde intacte koppel);

2.

indien het voorgaande koppel ook intact was, de opbrengst gemiddeld veel hoger was in het
gevolgde intacte koppel (gemiddeld over 6 bedrijven; jaarlijkse opbrengst per hen: €1,42
voorgaande intacte koppel versus €4,76 gevolgde intacte koppel).

Gemiddeld over alle bedrijven was er geen verschil in opbrengst. Daarbij dient opgemerkt te worden,
dat veel bedrijven van merk veranderden en gemiddeld genomen de uitval door pikkerij lager was dan
in andere studies. Ook was er gemiddeld geen verschil in kwaliteit van bevedering tussen de eerdere
koppels en de gevolgde koppels.
Frankrijk
Een epidemiologische studie in 4 regio's in Frankrijk, representatief voor de Franse eiproductie,
uitgevoerd tussen mei 2015 en juni 2016, betrof alleen aan de snavel behandelde bruine hennen
(Coton et al. 2017). In totaal werden 79 verrijkte kooisystemen en 80 uitloopkoppels bezocht. Er werd
met de pluimveehouder een formulier ingevuld, wat naast de technische resultaten en kenmerken van
de stal ook de bevedering, huidbeschadigingen en snaveltoestand betrof. Tabel 3.7 geeft enkele
resultaten van deze studie. Bij uitloopkoppels met een slechte bevedering was in 8,3% ook sprake van
verhoogde uitval.

1

De grens van 9 % uitval wordt niet alleen in het Verenigd Koninkrijk, maar ook in Zweden gehanteerd als maximaal
aanvaardbaar percentage. Deze grens is echter een subjectief vastgestelde norm, niet gebaseerd op objectieve cijfers en
dus geen wetenschappelijk onderbouwde grens. Ook wordt nergens aangegeven op welke leeftijd deze grens geldt.
Onderzoekskoppels worden doorgaans gehouden tot 75-80 weken leeftijd, maar in de Nederlandse praktijk is er een
tendens om (behandelde) koppels langer aan te houden. Hierdoor is de kans dat ze boven 9% uitval uitkomen groter dan
wanneer ze slechts tot 75-80 weken leeftijd zouden worden gehouden.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 23

Tabel 3.7

Bevedering en uitval bij 159 Franse koppels bruine snavelbehandelde leghennen (Coton

et al. 2017)

Totaal aantal koppels
Waarvan:
slechte bevedering
ook verhoogde uitval (%)
Gemiddelde uitval (%)

Verrijkte kooi
79

Uitloop
80

24
0
3,4

19
7 (16,3)
4,9

3.1.3

Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen

3.1.3.1

3-factorenproef

Er is reeds zeer veel onderzoek uitgevoerd naar het voorkómen van verenpikkerij. Van vele factoren is
bewezen dat ze van invloed kunnen zijn op het ontstaan of tegengaan van verenpikkerij. Drie
belangrijke management factoren om overmatige pikkerij tegen te gaan zijn verlichting, voeding en de
aanwezigheid van strooisel. Onderzoek aan deze drie factoren leverde niet altijd een duidelijk beeld op
omtrent de preventieve werking op verenpikkerij. Het zou kunnen zijn dat de effecten door andere
managementfactoren beïnvloed zijn. Om dit te onderzoeken zijn de drie factoren in één proef
nogmaals onderzocht, waarbij de proefopzet zodanig was, dat met name de interacties tussen de drie
factoren onderzocht konden worden.
Het doel van de proef was om inzicht te krijgen in de invloed van lichtbron, vezelrijk voer en strooisel
in de vroege opfok op het optreden van overmatige verenpikkerij in de legperiode. Zowel de invloed
van de afzonderlijke factoren als hun gezamenlijke invloed en de interactie tussen de drie factoren zijn
in beeld gebracht. Het doel van het hier gerapporteerde experiment was na te gaan of deze factoren
elkaar versterken, tegenwerken of elkaar simpelweg niet beïnvloeden.
De volgende factoren zijn in de proef onderzocht:
•
Licht: Standaard: normale hoog frequente TL; UV: normale hoog frequente TL met
daarnaast UV-lampen (Black light).
•
Voeding: Standaard: standaard opfok- en legmeel; Vezelrijk: een vezelrijk verdund opfoken legmeel met een 7,5% lagere voederwaarde (verdunning) vergeleken met het
standaard voer.
•
Strooisel: Vroeg-gaas: de eerste 3 weken worden de kuikens op kuikengaas opgefokt;
Vroeg-strooisel: de eerste drie weken van de opfok krijgen de kuikens een dunne laag
houtkrullen op het kuikenpapier.
De proeffactoren zijn in alle combinaties ingesteld, zodat een 2x2x2 factorproef verkregen wordt. Van
alle individuele combinaties van licht, voeding en strooisel zijn 8 herhalingen ingesteld, zodat in totaal
64 hokken in de proef gebruikt zijn (tabel 3.8).
Tabel 3.8

Schematische weergave van de proefopzet

Strooisel

Licht

Voer

Behandeling

gaas

standaard

standaard

1

8

vezelrijk

2

8

standaard

3

8

vezelrijk

4

8

standaard

5

8

vezelrijk

6

8

standaard

7

8

vezelrijk

8

8

+ UV
krullen

standaard
+ UV

Aantal hokken

Er zijn 1536 kuikens met onbehandelde snavels opgezet van het merk Lohmann Brown Lite. De
kuikens werden geboren op 6 mei 2011 en op dezelfde dag in de stal geplaatst. De proef startte bij
het opzetten van de kuikens en liep door tot 50 weken leeftijd van de hennen. De bezettingsdichtheid
aan het eind van de opfok was 16 opfokhennen/m2. Op 17 weken leeftijd is het aantal hennen
teruggebracht tot 768, hetgeen een bezettingsdichtheid van 8 hennen/m2 was. Zowel de opfok als de
leg vonden in dezelfde grondhokken plaats (1,5 m diep (incl. legnest), 1 m breed en 2,3 m hoog). De
hokken waren ingericht met een beun, waarboven drinknippels en zitstokken aangebracht waren. In

24 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

het strooisel werd het voer middels een ronde ton verstrekt. Vanaf de beun hadden de hennen in de
legperiode toegang tot de legnesten, gedurende de opfokperiode waren deze afgesloten. De gehele
opfok- en legperiode is een verlichtingsniveau van circa 110 lux op dierhoogte op de beun
aangehouden. Omdat op 40 weken leeftijd nog steeds zeer weinig veerschade zichtbaar was in alle
proefgroepen, is op die leeftijd uit alle hokken het strooisel verwijderd, om de hennen te prikkelen tot
wat meer pikkerij.
Op 17 en 50 weken leeftijd is de mate van bevedering, beschadigingen en bevuiling van het
verenkleed van alle hennen per proefeenheid bepaald. Gedragswaarnemingen zijn uitgevoerd op: 7
dagen, 14 dagen, 3, 16, 20, 35 en 40 weken leeftijd.
Resultaten
In tabel 3.9 staan de technische resultaten van de opfok en in tabel 3.10 die van de legperiode. De
voeropname van de kuikens die vezelrijk voer kregen was in de opfok weliswaar hoger dan die van de
kuikens op standaardvoer, maar lager dan verwacht op basis van de energie-inhoud van het voer.
Hierdoor was ook het diergewicht aan het einde van de opfok bij de hennen op vezelrijk voer iets lager
dan van de hennen op standaardvoer. In de legperiode was de voeropname juist hoger dan verwacht
op basis van de energie-inhoud van het voer. Vezelrijk voer had geen effect op voedselgericht gedrag
in de opfok, maar wel werd meer eet- en drinkgedrag waargenomen in de legperiode in de groepen op
vezelrijk voer vergeleken standaardvoer. De bevedering van de hennen op vezelrijk voer was iets
beter vergeleken de dieren op standaard voer.
Tabel 3.9

Technische resultaten opfok per proefbehandeling
Diergewicht
(16 w)
gram
SD

Uniformiteit
(+/- 10%)
%
SD

Voeropname
(1-17 w)
g/d/d
SD

Uitval
%

SD

Houtkrullen

1250,5 a

23,5

81,2

7,8

51,1 a

2,1

1,4

2,9

Kuikengaas

1269,8 b

33,0

82,4

7,0

53,5 b

2,3

0,5

1,4

Standaard

1273,2 a

22,8

81,6

7,7

50,9 a

2,1

1,4

2,9

Vezelrijk

1247,1 b

31,0

82,0

7,1

53,6 b

2,3

0,5

1,4

TL-licht

1264,5

23,9

81,9

6,5

52,2

2,7

0,9

2,0

UV-licht

1255,8

35,0

81,7

8,2

52,3

2,4

1,0

2,6

a, b = verschillende letters binnen een proefbehandeling geven een significant verschil aan (p<0,05)

Tabel 3.10 Technische resultaten van 20 t/m 50 weken leeftijd
Houtkrullen

Kuikengaas

Standaard

TL licht

UV licht

% leg

91,2

90,7

90,7

Vezelrijk
91,2

90,0

91,0

Voerverbruik (g/d/d)

134,8

135,1

127,5 a

142,4 b

134,0

135,9

VC

2,41

2,41

2,29 a

2,54 b

2,40

2,43

Kg voer poh

28,12

28,24

26,68 a

29,67 b

27,91

28,45

Eigewicht (g)

61,3 (a)

61,8 (b)

61,6

61,5

61,6

61,5

Eimassa (g/d/d)

55,9

56,0

55,8

56,1

56,0

55,9

Eieren poh

190,3

189,5

189,7

190,1

189,4

190,4

Eieren pah

192,4

191,3

191,3

192,4

191,8

191,9

Kg ei poh

11,66

11,71

11,68

11,69

11,66

11,71

% bne

0,6

0,8

0,7

0,8

0,7

0,8

% uitval

3,4

3,4

3,1

2,6

3,4

3,4

% 2e soort ei

1,5

1,7

1,6

1,6

1,5

1,6

% struif

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

0,3

% breuk/kneus

0,2

0,2

0,3 a

0,2 b

0,2

0,2

% vuilschalig

0,7

0,8

0,8

0,8

0,8

0,8

% dubbeldooiers

0,6

0,6

0,5

0,6

0,5

0,6

Diergewicht (g) 20w

1656 a

1676 b

1676 a

1655 b

1673

1658

Diergewicht (g) 50w

1973 (a)

2014 (b)

1998

1990

2009

1978

a, b = verschillende letters binnen een proefbehandeling geven een significant verschil aan (p<0,05)
(a), (b) = verschillende letters tussen haakjes binnen een proefbehandeling geven een tendens voor een verschil aan (p<0,1)

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 25

Met betrekking tot verenpikgedrag vertoonden de vroege-strooisel-groep minder mild verenpikken én
minder hard verenpikken dan de vroege-gaas-groep (figuren 3.8 en 3.9). Dit blijkt echter niet uit de
exterieurbeoordeling aan het eind van de opfok, waarin voor de factor strooisel in de vroege opfok
geen significante effecten gevonden zijn. In alle proefgroepen was vrijwel geen veerschade. Wat
gedrag betreft is in de legperiode met name het effect van strooisel in de vroege opfok terug te zien.
De vroeg-strooisel-groep vertoonde aantoonbaar minder mild en hard verenpikken dan de vroeg-gaasgroep. Nadat op 40 weken leeftijd het strooisel verwijderd is, is een sterke toename te zien van zacht
verenpikken bij met name de groep die op kuikengaas is opgefokt. In het hard verenpikken zit ook
voor het verwijderen van strooisel al een sterk effect van de opfok op strooisel of kuikengaas. Dit
bevestigt de bevindingen uit eerdere proeven, waarbij behandeling in de vroege opfok een blijvend
effect heeft op het gedrag van de dieren. Het bevestigt tevens het belang van een goede opfok bij de
preventie van verenpikken in de leg.
Er werd niet meer bodemgericht gedrag gevonden als UV-licht verstrekt werd. Desondanks werd wel
een iets betere buik- en rugbevedering gevonden bij kuikens die UV-licht verstrekt kregen (figuur
3.12). Doordat er nog zeer weinig bekend is over de invloed van het lichtspectrum bij leghennen, is
niet duidelijk of in het onderhavige onderzoek een optimale verhouding aanwezig is geweest tussen
hoeveelheid TL-licht en de hoeveelheid UV-licht. In tegenstelling tot de minimale effecten in de opfok
blijkt UV-verlichting wel een effect op het mild en hard verenpikken te hebben in de legperiode,
waarbij het aantal bouts van zowel mild als hard verenpikken lager ligt bij de dieren die UV-verlichting
kregen (figuren 3.10 en 3.11).
Doordat de bevedering van alle dieren nog erg goed was, zijn de uiteindelijke effecten op het exterieur
bij geen van de proeffactoren erg groot.
Conclusies
Uit de resultaten van de proef valt op te maken dat de meest uitgesproken effecten die van de
afzonderlijke proeffactoren strooisel in de vroege opfok en voeding zijn en in mindere mate die van
UV-verlichting:
hennen die de volledige opfokperiode op strooisel gehouden werden vertoonden minder
verenpikken en meer bodempikken vergeleken met hennen die de eerste drie weken opgefokt
werden op kuikengaas.
vezelrijk voer resulteerde in minder veerschade op 50 weken. De hogere voeropname wordt
deels gecompenseerd door een lagere voerprijs.
UV-licht had een wat minder duidelijk effect, maar resulteerde over het algemeen in minder
verenpikgedrag.
De twee- en drieweginteracties gaven geen sterke effecten te zien. Blijkbaar beïnvloeden de drie
hoofdfactoren elkaar niet wezenlijk.
Met betrekking tot de effecten op de technische resultaten had alleen het vezelrijke voer effect op de
voeropname, hetgeen ook verwacht was. De andere proeffactoren hadden geen invloed.
Concluderend kan gesteld worden dat uit deze proef wel naar voren gekomen is dat de drie
onderzochte factoren effect hebben op verenpikkerij. De drie onderzochte proeffactoren bleken elkaar
niet duidelijk te versterken of tegen te werken.

26 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Figuur 3.8 Mild verenpikgedrag in de opfok en legperiode bij hennen die de eerste 3 weken wel of
geen strooisel ter beschikking hadden; bouts per 15 minuten (% van aantal dieren) op
1,2,3, 16, 20, 36 en 41 weken leeftijd)

Figuur 3.9 Hard verenpikgedrag in de opfok en legperiode bij hennen die de eerste 3 weken wel of
geen strooisel ter beschikking hadden; bouts per 15 minuten (% van aantal dieren) op
1,2,3, 16, 20, 36 en 41 weken leeftijd)

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 27

Figuur 3.10

Mild verenpikgedrag in de opfok en legperiode bij hennen die gehouden worden bij
TL-verlichting of TL- en UV-verlichting hadden (bouts per 15 minuten (% van aantal
dieren) op 1, 2, 3, 16, 20, 36 en 41 weken leeftijd)

Figuur 3.11

Hard verenpikgedrag in de opfok en legperiode bij hennen die gehouden worden bij TLverlichting of TL- en UV-verlichting hadden (bouts per 15 minuten (% van aantal
dieren) op 1, 2, 3, 16, 20, 36 en 41 weken leeftijd)

28 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Figuur 3.12

Gemiddelde veerschade volgens meting met het Welfare Quality® protocol op 15
weken bij kuikens gehouden onder standaard TL-verlichting of met additioneel UV-licht
(maximale score: 2= grote kale plekken)

3.1.3.2

Waaier noodmaatregelen tegen pikkerij

Veel onderzoek en voorlichtingsmateriaal is gericht op het voorkómen van verenpikkerij. In het project
Waaier noodmaatregelen tegen pikkerij' was het uitgangspunt juist dat pluimveehouders ook behoefte
hebben aan informatie tegen pikkerij als deze reeds aanwezig is in het koppel. Hoewel veel te nemen
maatregelen gelijk of vergelijkbaar zijn als bij preventie van verenpikken, zijn er ook wel een aantal
specifieke management maatregelen die toegepast kunnen worden als er al pikkerij is. Het doel was
daarom pluimveehouders te voorzien van snel toegankelijke, heldere informatie wat hij moet doen om
erger te voorkomen. Er is hiervoor gekozen voor korte teksten met ene verhelderende foto. De
informatie is per maatregel op een pagina geplaatst. Door de pagina's in één hoek met een schroefje
te verbinden ontstond een waaier, die de gebruiker in staat stelt om snel en eenvoudig de thema's en
informatie te vinden. De doelgroepen voor deze waaier zijn pluimveehouders en voorlichters.
Om de waaier te kunnen realiseren hebben een aantal bedrijven een bijdrage geleverd in de
drukkosten. Deze bedrijven zijn in alfabetische volgorde: Agromix, Aviagen, Cobb, Het Anker, H&N
International , Hubbard, Hy-Line International, ISA, Lohmann Tiezucht, Maatman, Ter Heerdt,
Verbeek.
De waaier is aanvankelijk in 2013 in een oplage van 1500 stuks gemaakt (figuur 3.13). In 2016 is
door twee commerciële bedrijven het verzoek gekomen om de waaier in herdruk te nemen en tevens
een Duitse en Engelse versie te maken. Deze zijn gemaakt en in kleine oplage gedrukt. De kosten zijn
door de commerciële bedrijven betaald. Dit is een duidelijk bewijs dat de waaier in een behoefte
voldoet en gewaardeerd wordt door de praktijk.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 29

Figuur 3.13 Waaier met noodmaatregelen tegen pikkerij
3.1.3.3

Literatuurstudie licht

Licht is het deel van de elektromagnetische straling dat ons oog kan waarnemen. Het natuurlijke
daglicht bestaat uit een mengeling van alle golflengtes waardoor wij dit zien als wit licht. Ten aanzien
van licht en verlichtingssystemen zijn er een aantal technische termen waarmee verlichtingssterkte en
kleur worden aangeduid. Voor kleur is dat het aantal graden Kelvin, de temperatuur van een stuk
metaal, waarbij de waarde aangeeft hoe wit het licht is. De verlichtingssterkte wordt uitgedrukt in lux,
een in regelgeving veel gebruikte eenheid.
Zowel kleur (spectrum) als sterkte van het licht is afhankelijk van de bron. Dit kunnen natuurlijke
bronnen zijn, maar ook kunstmatige. Een tot op heden veel toegepaste kunstmatige bron is de
gloeilamp. Door de lage efficiëntie (hoog energieverbruik bij een lage lichtopbrengst) wordt deze in
pluimveestallen nauwelijks meer toegepast. Zowel vanwege de hogere efficiëntie, de goede
dimbaarheid als de afwezigheid van het ‘flikkereffect’ wordt tegenwoordig veelal hoog frequente TLverlichting gebruikt. Kippen kunnen de flikkerfrequentie van laag frequente TL-verlichting waarnemen,
zodat dit type verlichting niet geadviseerd wordt (figuur 3.14). De kleur van het licht wordt gestuurd
door de samenstelling van de coating. Eventueel is hierbij ook UV-licht mogelijk.
LED is een systeem dat sterk in ontwikkeling is. Met name de lange levensduur en het lage
energieverbruik maken het interessant. De lage lichtopbrengst stond tot nu toe grootschalige
toepassing in de weg. Sinds dit probleem opgelost is, neemt het gebruik van LED verlichting
exponentieel toe. Door verschillende LED’s te combineren en apart aan te sturen kan elk gewenst
spectrum worden gemaakt. In stallen leidt dit tot ontwikkelingen, waarbij rode en groene LEDverlichting voor bepaalde toepassingen gebruikt worden
Een kip ziet andere delen van het spectrum dan een mens. En ook ziet ze sommige delen van het
spectrum sterker. Bekend is bijvoorbeeld dat een kip ook UV-licht kan waarnemen. Daarnaast ziet ze
ook meer van het rode en blauw-groene deel van het spectrum. Er zijn sterke aanwijzingen vanuit de
literatuur dat zowel kleur als ook het UV-licht een belangrijke invloed hebben op het gedrag van
kippen. Rood licht stimuleert vooral de productie, blauw en groen licht hebben vooral invloed op de
groei. Rood licht lijkt juist agressief gedrag op te roepen, maar de oorzaken daarvan zijn niet duidelijk.
Ook is niet bekend of kippen de voorkeur hebben voor een bepaalde verdeling van het spectrum en of
deze voorkeur verschuift gedurende de dag, het seizoen en leeftijd (of productiestadium). Er is meer
kennis nodig om kunstlicht af te stemmen op de behoeften van het dier.

30 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Figuur 3.14

Maximaal waarneembare flikkerfrequentie door leghennen bij verschillende lichtsterktes
(Lisney et al. 2011)

Met betrekking tot licht en het gezichtsvermogen van de kip kan het volgende geconcludeerd worden.
•
Er is veel bekend over het functioneren van het oog van legkippen en wat dit betekent voor hun
zicht. Er is daardoor vrij goed aan te geven wat een kip wel en niet ziet en hoe ze de dingen
waarneemt.
•
Ten aanzien van de voorkeur van leghennen voor bepaalde verlichting, lichtniveaus, kleuren of
spectra is minder bekend. Duidelijk is dat rood licht vooral van belang is voor de eiproductie.
Groen en blauw licht stimuleren de groei, waarbij vooral blauw licht een rustgevend effect heeft.
Voor hun exploratief gedrag hebben hennen een voorkeur voor licht, waarin UV aanwezig is.
Warmere lichtsoorten zijn vooral geschikt voor leggende dieren, koelere lichtsoorten zijn meer
geschikt voor groeiende dieren. Voor leghennen wordt maximaal 2700K geadviseerd en in
vleeskuikenstallen 3000-500K.
Met betrekking tot verlichtingssystemen is de huidige stand van zaken als volgt:
•
De zeer snelle technologische ontwikkelingen op het gebied van verlichtingssystemen van de
afgelopen jaren hebben ertoe geleid dat LED-verlichting een lichtbron is die zeer goed toepasbaar
is in stallen en steeds meer aan populariteit wint.
•
LED is een duurzame lichtbron, die zich bij uitstek leent voor toepassing in volièresystemen. Een
aandachtspunt is wel de duurzaamheid van de schakelapparatuur. Deze is niet altijd bestand
tegen de temperatuurs-, vocht- en ammoniakinvloeden in de stal.
•
Door de relatief nog wat lagere lichtopbrengst van LED’s zijn meer lampen en armaturen nodig,
waardoor de investering hoger is dan bij HF-TL. Deze extra investering wordt niet altijd goed
gemaakt door het lagere energieverbruik.
•
De samenstelling van het LED-licht kan variëren. Sommige fabrikanten leveren vol spectrum,
andere combineren rode, groene en blauwe LED’s tot een wit licht.
•
Wat spectrum en lichtopbrengst betreft kunnen fabrikanten aan alle wensen voldoen. Niet alleen
kan het gewenste spectrum (inclusief desgewenst UV) geleverd worden, maar er kan ook
regelapparatuur geleverd worden, waarmee het spectrum over de dag kan variëren.
•
Zowel fabrikanten als experts hebben geen antwoord op de vraag of deze sterke regelbaarheid
noodzakelijk c.q. gewenst is vanuit welzijns- of productieoogpunt, omdat kennis over de reactie
van de kip op de verschillende verlichtingen nog niet of nauwelijks beschikbaar is.
Concluderend kan gesteld worden dat er behoefte is aan meer kennis over de perceptie van de kip van
de verschillende spectra, de impact die dit heeft op dierenwelzijn en de effecten die de verschillende
verlichtingssystemen hebben op de technische resultaten.
3.1.3.4

Monitoring 9 koppels onbehandeld

In 2011 zijn twee bedrijven met in totaal 4 koppels gemonitord in het kader van een eerder project
(project 1). Van deze vier koppels was er één wel aan de snavel behandeld en diende zo als referentie
voor de andere koppels. Alle 4 koppels betrof bruine leghennen in volièrehuisvesting.
In 2013 is gestart met het monitoren van nog 6 koppels (project 2). Het streven was om hierbij zowel
witte als bruine leghennen in zowel scharrel- als kooisystemen mee te nemen om een zo breed
mogelijk beeld te krijgen van hetgeen te verwachten is bij koppels leghennen die niet aan de snavel

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 31

behandeld zijn. Uiteindelijk zijn twee bruine en twee witte koppels in volièrehuisvesting en een bruin
en een wit koppel in koloniehuisvesting gemonitord. De koppels van project 1 zijn niet in de opfok
bezocht. De koppels van project 2 zijn zover mogelijk in de opfok bezocht op 8 weken leeftijd.
In tabel 3.11 staat een overzicht gegeven van de koppels die gemonitord zijn. Gemiddeld betrof de
koppelgrootte 21.859 in volière en 35.000 in koloniehuisvesting. Geen van de koppels had een
overdekte uitloop of buitenuitloop ter beschikking.
Over het algemeen werden wel wat maatregelen tegen verenpikkerij getroffen, maar dit bleef
doorgaans beperkt tot het verstrekken van afleidingsmateriaal.
Tabel 3.11 overzicht van de onderzochte koppels
Project

Koppel1)

Systeem

Daglicht

Merk

# hennen

20 weken

70 weken

1

S-1-behandeld2)

Volière

ja

Lohmann Brown

23.500

2-7-2012

17-6-2013

2

S-2

Volière

ja

Lohmann Brown

23.500

2-7-2012

17-6-2013

S-3

Volière

ja

Lohmann Brown

15.000

2-7-2012

17-6-2013

B

Volière

ja

Lohmann Brown

30.000

6-8-2012

17-6-2013

V

Volière

nee

Dekalb White

14.650

31-5-2013

16-5-2014

T

Volière

ja

Dekalb White

38.450

16-7-2013

1-7-2014

G

Volière

ja

Brown Nick

6.000

26-9-2013

11-9-2014

S

Volière

ja

Brown Nick

23.769

3-10-2013

18-9-2014

H

Kolonie

nee

LSL

35.000

7-10-2013

22-9-2014

H

Kolonie

nee

Lohmann Brown

35.000

7-10-2013

22-9-2014

1)

gelijke letters refereren naar hetzelfde bedrijf

2)

referentiekoppel, wel aan de snavel behandeld

In tabel 3.12 staan de technische resultaten van de koppels op 40 en 70 weken leeftijd. De resultaten
zijn variabel, hetgeen deels zal samenhangen met het gebruikte type leghen en deels
bedrijfsgebonden zal zijn. Er zijn geen bijzonderheden zichtbaar.
In tabel 3.13 staat de uitval weergegeven van de koppels voor de opfok en voor de legperiode. De
gemiddelde uitval is berekend over alle koppels onbehandelde hennen, ongeacht het houderijsysteem.
Vergeleken met het ene behandelde koppel komt de gemiddelde uitval van de onbehandelde koppels
op hetzelfde niveau uit, maar de variatie is zeer groot, met 4% als laagste en 30% als hoogste uitval
op 70 weken leeftijd. Over het algemeen ligt de piek van de uitval in de tweede helft van de
legperiode (40-70 weken leeftijd). In twee koppels ligt de uitval hoger dan 15%. In beide koppels
waren problemen geweest met E.Coli. Dit is een secundaire infectie, die optreedt als de weerstand van
de dieren verzwakt is door ofwel een eerdere ziekte ofwel een andere oorzaak van stress.
Tabel 3.12 Technische resultaten legperiode op 40 en 70 weken leeftijd

40w
70w
95,2
81,3

Eiprod
(g/d/d)
40w
70w
57,1
51,5

Eigewicht
(g)
40w
70w
60
63,4

113

95

77,2

57

48,9

60

63,4

117

112

95,3

76,1

57,2

48,4

60

63,6

116

115

95,7

85

59,5

55

62,1

64,7

124,0

126,0

97,6

92

57,7

58,2

59,1

63,3

Dekalb White

114,0

114,0

96.7

89.8

59.9

58.3

62

65

Volière

Brown Nick

*

*

94,3

77,3

58,2

48,5

61,7

62,8

S

Volière

Brown Nick

125,0

122,0

95,0

80

59,4

50,2

62,5

62,7

H

Kolonie

LSL

103,6

120,5

95,1

90,6

58,2

61,1

61,2

67,4

H

Kolonie

Lohmann
Brown

103,4

120,9

94,8

90,2

58,4

60,0

61,6

66,5

Bedr

Systeem

Merk

S-1behandeld
S-2

Volière

S-3

Volière

B

Volière

V

Volière

Lohmann
Brown
Lohmann
Brown
Lohmann
Brown
Lohmann
Brown
Dekalb White

T

Volière

G

Volière

32 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Voerverbruik
(g/d/d)
40w
70w
117
114,5
120

Legperc.

Tabel 3.13 Uitvalspercentage in opfok en legperiode

2,8

Legperiode
40w
2,5

70w
7

Lohmann Brown

2,8

4

15,2

Volière

Lohmann Brown

2,8

2,5

10,5

B

Volière

Lohmann Brown

0,5

2,5

5

V

Volière

Dekalb White

4,2

1,5

5,5

T

Volière

Dekalb White

3,2

3

6

G

Volière

Brown Nick

*

3,2

30 1)

S

Volière

Brown Nick

*

0,4

5,5 2)

H

Kolonie

LSL

2,4

1,3

4,0

H

Kolonie

Lohmann Brown

Bedrijf Leg

Systeem

Merk

Opfok

S-1-behandeld

Volière

Lohmann Brown

S-2

Volière

S-3

Gemiddeld onbehandeld

0,9

1,1

4,33

2,4

2,2

9,6

1)

Uitval op 69 weken (op 70 weken zijn de dieren geruid); veel uitval door pikkerij en E.coli uitbraak.

2)

Uitval op 76 weken 7,8% als gevolg van een uitbraak van pikkerij op 67/68 weken.

Figuur 3.15

Hard verenpikken op 20, 40 en 70 weken leeftijd

Verenpikkerij (figuur 3.15) en uitval bleef bij de meeste koppels beperkt, hoewel er wel veel variatie
was. Van de onderzochte 9 koppels met onbehandelde snavels lag het uitvalspercentage van twee
koppels boven 15%. Bij deze koppels speelde naast verenpikkerij ook gezondheidsproblemen mee.
Hoewel er veel gegevens vastgelegd zijn, is er uit het onderzoek geen duidelijke trend uit naar voren
gekomen, die handvatten biedt om verenpikkerij aan te pakken.
De monitoring van de opfok gaf een vrij gelijk beeld van koppels die goed in de veren zaten met
slechts wat lichte schade aan de staart. Hieruit is geen relatie te halen met latere verhoogde uitval
door verenpikkerij.

3.2

Vleeskuikenouderdieren

3.2.1

Enkele ervaringen fokbedrijven

Door één fokbedrijf werd aangegeven dat bij grootouderdieren (van reguliere vleeskuikens) van
enkele lijnen de snavels vergroeien en dat daarom snavelbehandelen op oudere leeftijd soms
noodzakelijk is. Daarnaast zijn er gegevens bekend van twee bedrijven in België waar niet-

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 33

snavelbehandelde vleeskuikenmoederdieren werden opgezet. Van het ene bedrijf werd gerapporteerd
dat de snavels scherp waren en lang. Bij het andere bedrijf werden twee stallen opgezet in de
productieperiode. Door een hoge uitval in het begin van de productieperiode is alsnog besloten om op
26 weken leeftijd de snavels te behandelen. In de ene stal bedroeg de uitval in 3 weken tijd (23-26
weken leeftijd) 8% en in de andere stal 12.5%.
Daarnaast werd op een testbedrijf van een fokkerij organisatie een koppel hanen met intacte tenen
gehouden. Dit leidde tot hoge uitval bij de hennen. Op 30 weken leeftijd zijn de hanen alsnog
behandeld aan de tenen. Vanwege beschadigingen en onderhuidse ontstekingen bleef de uitval van de
hennen volgens het fokbedrijf hoog tijdens de gehele productieperiode (totale uitval boven de 8% op
58 weken leeftijd). Bij vergelijking met Tabel 3.14 ligt deze echter in dezelfde orde van grootte aan
het einde van de productieperiode.

3.2.2

Praktijkmonitoring

Tabel 3.14 geeft een samenvatting van de resultaten van de monitoring van koppels
snavelbehandelde en niet-snavelbehandelde vleeskuikenouderdieren in Nederland. Dit betreft
ouderdieren van reguliere vleeskuikens. Uit de tabel is af te lezen dat bij deze koppels nietsnavelbehandelen van de hennen of de hanen niet heeft geleid tot een vermindering van de productie
of een stijging van de uitval bij de hennen. De uitval bij de hanen is niet weergegeven in de tabel
omdat dit selectie betreft en niet te maken heeft met het wel- of niet snavelbehandelen. Opgemerkt
wordt dat het meestal de voorlopers betreft die een koppel niet-snavelbehandelde hennen of hanen
gaan houden, dit zijn bedrijven die wat betreft hun resultaten al boven het gemiddelde van Nederland
lagen. Ook betreft het nog maar een gering aantal koppels dat niet is behandeld, met name de
koppels waar ook de hanen niet behandeld zijn. Deze resultaten kunnen daarom niet direct worden
doorvertaald naar de gehele Nederlandse populatie van bedrijven.
Tabel 3.15 geeft de resultaten weer van een beperkt aantal koppels ouderdieren van trager groeiende
(concept) vleeskuikens, waar de snavels van de hennen niet behandeld zijn geweest. De
productiecijfers van niet-snavelbehandelde koppels zijn iets slechter en de uitval ligt 4.5% hoger dan
bij behandelde koppels. Echter, het betreft maar een zeer klein aantal koppels en de resultaten
moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd. Gegevens van koppels met nietsnavelbehandelde of volledig onbehandelde hanen van trager groeiende vleeskuikens zijn er niet.

34 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Tabel 3.14. Productieresultaten van snavelbehandelde en niet-snavelbehandelde koppels (weergegeven is of de hanen, de hennen, of beiden zijn behandeld) gehouden op
Nederlandse vleeskuikenouderdierenbedrijven, per geboortejaar. Dit betreft ouderdieren van reguliere vleeskuikens. Snavelbehandeld betekent dat de infrarood behandeling is
toegepast op de broederij.

Hennen

Hanen

# koppels

# eieren

#

Piek

Leeftijd

broedeieren

productie %

piek

Uitkomst %

Kuikens

Uitval
hennen %

productie
2012
snavelbehandeld

Ja

Ja

118

170.4

Snavelbehandeld

Nee

Ja

1

166.3

snavelbehandeld

Nee

Nee

6

171.3

160.8

87.1

30.4

81.8

131.6

86.5

11.2
11.1

159.7

86.9

30.3

82.3

131.4

10.0

30.4

82.9

135.1

11.2

81.2

129.2

12.8

83

134.4

10.7

2013
snavelbehandeld

Ja

Ja

151

172.2

162.7

86.6

Snavelbehandeld

Nee

Ja

2

172.3

159.1

87.8

snavelbehandeld

Nee

Nee

6

173.5

161.9

87.2

30.2

2014
snavelbehandeld

Ja

Ja

133

172.2

163.7

86.8

30.0

82.8

135.7

10.5

Snavelbehandeld

Nee

Ja

5

175.4

165.1

87.8

30.3

84

138.8

9.4

snavelbehandeld

Nee

Nee

6

175

166.5

88

29.7

83.5

139

10.9

2015
snavelbehandeld

Ja

Ja

126

174.8

166.3

87.4

30.3

83.6

139.5

9.2

Snavelbehandeld

Nee

Ja

9

176.3

167.8

88.4

29.9

83.5

139.3

10.0

snavelbehandeld

Nee

Nee

14

173.5

164.7

87.3

30.3

82.9

136.5

10.2

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 35

Tabel 3.15. Productiecijfers en uitval van koppels (gemeten op 65 weken) met snavelbehandelde en
niet-snavelbehandelde JA57 moederdieren van trager groeiende vleeskuikens, gehouden in de periode
2012-2015 in Nederland.
Aantal

#

# broed- Piek

koppels eieren eieren
totaal

Leeftijd

productie piek
%

Bevruch-

Uitkomst

tings %

%

Kuikens

Uitval
hennen

productie

(%)

behandeld 10

242.5

225.2

94.7

27

86.3

79.6

179.3

6

niet

237.5

214.9

93.8

26

85.6

80.3

172.6

10.5

6

behandeld

3.2.3

Resultaten buitenlandse koppels

Er zijn nauwelijks gegevens bekend uit het buitenland. Wel is bekend dat in een aantal landen
moederdieren niet worden behandeld (onder andere Polen, Zweden, Verenigd Koninkrijk) (EFSA,
2010). Een overzicht van de top 25 bedrijven van Nederland, Polen en Zwitserland laat zien dat in
Polen en Zwitserland, waar de hennen niet aan de snavel behandeld worden, de productieresultaten
nog iets beter zijn dan in Nederland (Aviagen, pers. med.). In Polen zijn de houderijomstandigheden
vergelijkbaar met Nederland, in Zwitserland wordt een lagere bezetting gehanteerd. In 2012 is er een
excursie geweest van een groep vermeerderaars met een onderzoeker naar Polen en Verenigd
Koninkrijk (De Jong en Van Emous, 2012). In beide landen werden de hennen niet aan de snavel
behandeld, en in Polen werden ook de hanen niet aan de snavel behandeld. De belangrijkste conclusie
was dat het niet-snavelbehandelen van de hennen in die landen niet tot problemen leidde met
beschadigingen, verwondingen en mindere technische resultaten. Er waren geen grote verschillen in
management tussen deze landen en Nederland, het enige verschil was dat de bezetting in de
productieperiode gemiddeld wat lager was. Daarnaast viel op dat de hennen van de koppels in Polen,
waar ook de hanen niet aan de snavel werden behandeld, wat kalere achterkoppen hadden. Echter,
het niet-behandelen leek niet te leiden tot verwondingen (De Jong en Van Emous, 2012). De excursie
is de aanleiding geweest voor een aantal vermeerderaars om het in Nederland ook met onbehandelde
moederdieren te proberen.
Recent is in Zwitserland een proefkoppel gehouden met niet-snavelbehandelde hennen en volledig
onbehandelde hanen, en momenteel zit er een groter proefkoppel op hetzelfde bedrijf. In vergelijking
met het controlekoppel met volledig behandelde hanen op hetzelfde bedrijf zijn er geen verschillen in
technische resultaten (vorig koppel, en huidig koppel dat nog niet is afgesloten), maar worden er wel
meer beschadigingen gezien bij de hennen (huidig koppel: inschatting 2% van de hennen beschadigd
t.o.v. 0.05% bij het controlekoppel met behandelde hanen). Daarnaast zijn er verschillen in
management ten opzichte van de Nederlandse situatie: de bezetting in de productieperiode was lager
(6 hennen/m2), er wordt veel strooisel gebruikt, en de voerlijnen zitten in het strooiseldeel in plaats
van op de beun (Aviagen, pers. med.).
3.2.3.1

Doorgroeien snavels

Aan Wageningen Livestock Research is enkele keren gemeld dat er sprake is van het sterk
doorgroeien van snavels van niet-behandelde hennen. Dit is geverifieerd in een bezoek aan een koppel
en door middel van filmbeelden van een ander koppel. Het doorgroeien van de snavels leidt tot
problemen met voer- en wateropname en daarmee welzijnsproblemen voor de hennen. Er lijkt een rol
te zijn voor het voersysteem, door de keuze van het materiaal (metaal i.p.v. plastic) kan het afslijten
van de snavels worden bevorderd waardoor het doorgroeien geen probleem meer is. Ook kunnen
schuurstrips worden aangebracht (recent heeft een fabrikant een voersysteem met schuurstrips
ontwikkeld). Het is momenteel onduidelijk in welke mate dit probleem kan optreden. Hetzelfde werd
gezien bij enkele hanen in een koppel met niet-snavelbehandelde hanen (zie 3.2.3.2).

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 36

3.2.4

Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen en uit de literatuur

3.2.4.1

Niet-snavelbehandelen van de hennen

In 2014 zijn op één opfok- en vermeerderingsbedrijf waarnemingen uitgevoerd aan niet-behandelde
vleeskuikenmoederdieren (reguliere vleeskuikens) en vergeleken met een controlekoppel behandelde
vleeskuikenmoederdieren (de Jong et al., 2013c). Uit dit onderzoek bleek dat het nietsnavelbehandelen van moederdieren geen negatief effect had op gedrag en veerbeschadigingen. Er
leek zelfs eerder een positief effect te zijn op de technische resultaten in de opfokperiode. Dit was te
verklaren doordat niet-behandelde moederdieren beter voer en water opnamen gedurende de eerste
dagen dan behandelde vleeskuikenmoederdieren. Figuur 3.16 geeft de veerbeschadigingen weer van
de hennen in het niet-behandelde en behandelde koppel, uit de figuur blijkt dat de verschillen in de
kwaliteit van de bevedering gering waren. Opvallend was dat er wel een verschil in gedrag leek te zijn,
met name in het pikgedrag. Zo pikten behandelde hennen in de opfokperiode meer naar de muur, de
stalinrichting en de veren van andere hennen dan onbehandelde hennen. Ook in de productieperiode
werd meer verenpikken waargenomen bij de behandelde hennen. Vanaf 14 weken leeftijd werd
agressief pikken waargenomen en dat kwam in het algemeen meer voor bij de onbehandelde hennen,
alhoewel het voor de productieperiode onduidelijk is of dat werd veroorzaakt door de
snavelbehandeling of het management op het bedrijf. Het is niet duidelijk waarom het pikgedrag
wordt beïnvloed door de snavelbehandeling, mogelijk liggen een veranderde fijne motoriek of
gevoeligheid van de snavel daaraan ten grondslag.
In 2016 zijn dezelfde waarnemingen uitgevoerd aan twee koppels niet-snavelbehandelde en twee
koppels snavelbehandelde moederdieren op een praktijkbedrijf. Deze waarnemingen startten pas in de
productieperiode. Uit de waarnemingen aan gedrag, veer- en huidbeschadigingen kwamen dezelfde
resultaten naar voren als uit het onderzoek in 2014. De belangrijkste conclusie was wederom dat er
nauwelijks verschil was in de kwaliteit van de bevedering aan het eind van de productieperiode (Figuur
3.16).

Figuur 3.16

(Totaal)score voor bevedering van vleeskuikenmoederdieren in twee proeven waarin

behandelde en niet-snavelbehandelde koppels moederdieren werden vergeleken. Links: proef
uitgevoerd in 2014 (De Jong et al., 2013c), rechts waarnemingen uitgevoerd in 2016 (de Jong,
ongepubliceerde data). Een hogere veerscore betekent een slechter verenkleed. De maximum te
behalen score is 45 punten (totaalscore voor alle lichaamsdelen), per lichaamsdeel kan een maximum
score van 5 punten worden gegeven (volledig kaal). Figuur links geeft de gemiddelde score, de figuur
rechts de score ± standaardeviatie.
3.2.4.2

Niet-snavelbehanden van de hanen

Het niet-snavelbehandelen van de hanen is tot nu toe bij minder koppels uitgeprobeerd dan het nietsnavelbehandelen van de hennen. In 2016 zijn er waarnemingen uitgevoerd op één
vermeerderingsbedrijf met één stal met niet-snavelbehandelde hennen en hanen en een controlestal
met niet-snavelbehandelde hennen en volledig behandelde hanen (De Jong et al., 2016). Er werd wat

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 37

verschil in pikgedrag gezien maar niet in overig gedrag en paargedrag, en niet-behandelen leidde niet
(hennen) of in geringe mate (hanen) tot meer schade aan het verenkleed. Bij sommige nietsnavelbehandelde hanen was er sprake van sterk doorgroeien van de bovensnavel, waardoor deze
minder voer opnamen en uitgeselecteerd werden. Alleen voor deze hanen is er mogelijk sprake van
verminderd welzijn. Het is echter niet duidelijk in welke mate dit vaker wordt waargenomen en of er
een verband is met het voersysteem. Figuur 3.17 geeft de score weer voor de bevedering van de
hanen en de hennen in dit onderzoek.

Figuur 3.17

Totaalscore voor bevedering van vleeskuikenmoederdieren (links) en vaderdieren

(rechts) in een koppel waarin alleen de hennen niet-snavelbehandeld waren en de hanen wel
behandeld, en in een koppel waar zowel de hanen als de hennen niet snavelbehandeld waren. Des te
hoger de score, des te groter de schade. Per lichaamsdeel werd maximaal vijf punten gegeven
(volledig kaal). In totaal werden negen lichaamsdelen beoordeeld, dus een score van 45 punten
betekent volledig kaal.
3.2.4.3

Effect van bezettingsdichtheid op paargedrag en veer- en huidbeschadigingen

In 2011 is er onderzoek uitgevoerd onder experimentele condities naar het effect van het verlagen
van de bezettingsdichtheid in de opfok- en productieperiode op de kwaliteit van het (paar)gedrag en
de mate waarin veer- en huidbeschadigingen voorkwamen bij vleeskuikenouderdieren (De Jong et al.,
2011).
Uit de resultaten bleek dat het verlagen van de dierbezetting tijdens de opfokperiode een gering, maar
significant effect had op het gedrag van de hanen en hennen in het algemeen. Het verlagen van de
dierbezetting leidde tot iets meer hennen die scharrelen en iets minder hennen die staan. Het
verlagen van de dierbezetting bij de hanen leidde tot iets meer hanen die lopen. Bij de hanen leidde
het verlagen van de dierbezetting tot meer agressieve interacties in de fase waarin het gedrag wordt
aangeleerd (3 weken leeftijd), maar ook op 9 en 12 weken leeftijd. Bij de hennen waren er geen
verschillen in frequentie van agressief gedrag bij een standaard en lage bezetting. Bij een lage
dierbezetting is de conditie van het verenpak bij de hanen en hennen beter aan het einde van de
opfokperiode. Ook zijn er minder huidkrassen bij de hanen en hennen die in de opfok bij een lage
bezetting zijn gehuisvest.
Tijdens de productieperiode leidde een lagere dierbezetting tot meer broedeieren, meer bevruchte
eieren en een hoger aantal kuikens per hen. Ook waren er meer geslaagde paringen bij een lage
dierbezetting. Het paargedrag werd beter uitgevoerd bij een lage dierbezetting: er waren meer
paringen voorafgegaan door baltsgedrag, meer vrijwillige paringen en meer paringen waarbij de hen
stil bleef zitten dan bij een standaard dierbezetting. Er was een significant betere bevedering bij de
hennen gehouden bij een lage bezetting. De bevedering van alle behandelingen werd met 59 weken
leeftijd echter toch als slecht beoordeeld. Ook bij de hanen in een lage bezetting was sprake van een
betere conditie van het verenpak. Figuur 3.18 geeft de bevederingsscore voor de hennen weer.

38 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Figuur 3.18. Totaalscore voor de bevedering van de hennen (gemiddelde ± standaardafwijking) , in
proefkoppels gehouden bij een standaard of lage dierbezetting. Een hogere score
betekent een slechtere kwaliteit van het verenpak, de maximaal te behalen score is 45
punten (totaalscore voor alle lichaamsdelen). SS: standaard bezetting in opfok- en
productieperiode; SL: standaard bezetting in opfokperiode, lage bezetting in
productieperiode; LS: lage bezetting in opfokperiode, standaard bezetting in
productieperiode en LL: lage bezetting in opfok- en productieperiode.
Met name de dierbezetting tijdens de productieperiode bleek bepalend te zijn voor de gevonden
verschillen in gedrag, technische resultaten en bevedering tussen de behandelingen. Daar waar nog
een mogelijk effect van de opfok te zien was, leek een lage bezetting tijdens de opfok- en tijdens de
productieperiode het meest positief te zijn. Bij deze groepen was het aantal geslaagde paringen aan
het begin van de productieperiode het hoogst en was het aantal paringen voorafgegaan door
baltsgedrag het hoogst (zie figuur 3.19 en 3.20).
Uit het onderzoek werd geconcludeerd dat het welzijn van vleeskuikenmoederdieren (gemeten aan het
(paar)gedrag en veer- en huidbeschadigingen) is gebaat bij een lagere dierbezetting, met name in de
productieperiode. Ook bij de hanen heeft een lagere dierbezetting een positief effect op het welzijn.
Omdat alle moederdieren veel beschadigingen aan het verenpak hebben en dus erg kaal zijn, ook bij
een lage dierbezetting, werd geconcludeerd dat het niet verantwoord was om ingrepen bij de hanen
weg te laten wanneer vleeskuikenouderdieren bij een lagere dierbezetting werden gehouden dan
gebruikelijk.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 39

Figuur 3.19. Aantal geslaagde paringen in relatie tot de bezettingsdichtheid bij
vleeskuikenouderdieren (gemiddelde ± standaardafwijking). SS: standaard bezetting in
opfok- en productieperiode; SL: standaard bezetting in opfokperiode, lage bezetting in
productieperiode; LS: lage bezetting in opfokperiode, standaard bezetting in
productieperiode en LL: lage bezetting in opfok- en productieperiode.

Figuur 3.20. Aantal paringen voorafgegaan door baltsgedrag (gemiddelde ± standaardafwijking) bij
vleeskuikenouderdieren gehouden op een standaard of lage bezetting. SS: standaard
bezetting in opfok- en productieperiode; SL: standaard bezetting in opfokperiode, lage
bezetting in productieperiode; LS: lage bezetting in opfokperiode, standaard bezetting
in productieperiode en LL: lage bezetting in opfok- en productieperiode.

40 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

3.2.4.4

Onderzoek aan koppels volledig onbehandelde hanen en hennen

In 2006 is door Wageningen Livestock Research onderzoek uitgevoerd aan koppels met volledig
onbehandelde hanen en hennen (De Jong et al., 2006). Voor dit onderzoek werden twaalf groepen
Hybro vleeskuikenouderdieren, met en zonder ingrepen en met 6%, 9% en 12% hanen (n=2 per
behandeling) gehuisvest onder semi-praktijkcondities. Het reguliere management (op advies van het
betreffende fokbedrijf maar met een onvolledig gescheiden hanenvoersysteem) werd toegepast op
deze dieren. Tussen opzetleeftijd (20 weken) en het einde van de proef (45 weken leeftijd) werden
gedragswaarnemingen uitgevoerd en de technische resultaten bijgehouden. Regelmatig werd op de
broederij het bevruchtings- en het uitkomstpercentage bepaald. Het percentage hanen en het wel of
niet uitvoeren van ingrepen had nauwelijks effect op het paargedrag van de hanen. Er werden alleen
verschillen gevonden in het effect van het percentage hanen op het agressieve gedrag tussen hanen
onderling (het hoogst bij de groepen met 12% hanen) en het aantal paringen per haan (het laagst bij
de groepen met 6% hanen). De hennen in de groepen zonder ingrepen hadden duidelijk veel meer
huid- en veerbeschadigingen dan de hennen in de groepen met ingrepen, en ook de uitval was
duidelijk hoger (5.1% tov 3.6% voor de groepen zonder resp. met ingrepen). Omdat dieren met en
zonder ingrepen tijdens de opfok in één groep waren gehuisvest, hadden de dieren zonder ingrepen
een hoger gewicht tussen 20 en 28 weken leeftijd. Als gevolg daarvan begonnen de onbehandelde
dieren ook eerder met leggen dan de dieren met ingrepen. Na 28 weken leeftijd waren er geen
verschillen meer in het legpercentage. Het percentage hanen in de groep had geen effect op het
legpercentage. De bevruchtings- en uitkomstpercentages lagen duidelijk lager voor de groepen met
6% hanen, terwijl de groep met 12% hanen waarbij wel ingrepen waren uitgevoerd er positief
uitsprong. Gedragswaarnemingen lieten zien dat tot 36 weken leeftijd de hanen in de groepen met 6%
hanen meer paringen uitvoerden per haan. Mogelijk dat hierdoor de kwaliteit van het sperma slechter
werd. Alhoewel dit effect ook nog duidelijk zichtbaar was na 36 weken leeftijd, maar er toen geen
verschillen meer waren in het aantal paringen per haan tussen de verschillende behandelingen. We
hadden dan ook geen goede verklaring voor de gevonden verschillen in bevruchtings- en
uitkomstpercentages. De conclusie van dit onderzoek was dat een lager of hoger percentage hanen in
de groep geen positief effect had op het paargedrag van de hanen. Het weglaten van ingrepen leidde
onder proefomstandigheden tot verhoogde uitval en beschadigingen, en dus tot verminderd welzijn bij
de hennen. Zes procent hanen in de groep lijkt geen goede optie te zijn voor de praktijk, omdat de
bevruchtingsresultaten duidelijk afnemen en het welzijn van de hen niet duidelijk verbetert. Ook werd
er geen interactie gevonden tussen het percentage hanen in de groep en het wel of niet uitvoeren van
ingrepen.
In 2016 zijn er waarnemingen uitgevoerd aan het paargedrag van koppels vleeskuikenouderdieren die
volledig onbehandeld waren. Deze waarnemingen zijn uitgevoerd op het proefbedrijf van Aviagen EPI
(de Jong et al., niet gepubliceerde gegevens). Er waren geen controlekoppels met behandelde hanen
aanwezig en de groepsgrootte is in vergelijking tot de praktijkomstandigheden klein (150 dieren per
groep). Uit de waarnemingen bleek dat er geen afwijkend (paar)gedrag werd gezien en er was geen
sprake van meer veerbeschadigingen of verwondingen in vergelijking met wat bekend is uit de
praktijk van koppels waarin de hanen volledig behandeld zijn. Het is echter niet mogelijk om zonder
meer deze resultaten door te trekken naar omstandigheden op praktijkbedrijven, hiervoor is nader
onderzoek nodig.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 41

3.3

Kalkoenen

3.3.1

Gegevens broederij- en opfokbedrijven

In Nederland worden geen kalkoenen gehouden met hele snavels. In het verleden heeft één bedrijf
biologische kalkoenen gehouden in een mobiele stal. Deze kalkoenen waren onbehandeld. Na een
aantal koppels is dit initiatief om meerdere redenen gestopt. Een van de redenen waren problemen
met de vergunningen voor de mobiele stal, maar de voornaamste reden waren de enorme problemen
met verwondingen en uitval door pikkerij.

3.3.2

Resultaten buitenlandse koppels

In Duitsland zijn enkele bedrijven die onbehandelde kalkoenen houden. Dit zijn zonder uitzondering
biologische koppels. Onderzoek aan 36 biologische koppels in Duitsland gaf een gemiddelde uitval van
11,36% (Spindler et al., 2013; tabel 3.16). In dat gemiddelde zijn koppel 3, 22 en 35 niet
meegerekend. Koppel 3 en 35 hadden verhoogde uitval door infecties met E. Coli en Pasteurella,
koppel 22 moest voortijdig geslacht worden vanwege grote problemen met kannibalisme. Er was een
rasverschil waarneembaar: BUT6 had een gemiddelde uitval van 8,33% en Kelly Bronze 15,08%.
Overall lag de schade door pikkerij veel lager dan in andere onderzoeken, waarschijnlijk door de
beschikbaarheid van buitenuitloop met begroeiing. In een ander onderzoek van dezelfde
onderzoeksgroep met in totaal 10.208 kalkoenhennen lagen de uitvalspercentages veel hoger
(Spindler et al., 2012). In deze proef werd een deel van de dieren wel en een deel niet
snavelbehandeld. Reeds in de tweede levensweek werden bij 3,3 % van de dieren lichte
huidbeschadigingen (<2 cm) gevonden, zowel bij de behandelde als onbehandelde dieren. In de loop
van de proef namen de huidbeschadigingen in ernst toe, met name bij de onbehandelde hennen. In de
15e levensweek had 16,7-56,7% van de onbehandelde dieren ernstige huidbeschadigingen (>8cm)
tegenover 0-20% van de behandelde dieren. De onbehandelde hennen hadden veel meer uitval door
verenpikkerij en kannibalisme (onbehandeld: 30,2% - 50%; behandeld: 14,3% - 32%).
Tabel 3.16
Koppel
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18

Uitval in Duitse biologische koppels kalkoenen
Opfok
3,9
3,1
3,9
3,1
5,0
5,0
5,0
5,0
5,0
*
*
*
*
-

Uitval (%)
Mest
2,3
6,3
3,2
6,5
3,0
3,0
3,0
3,0
3,0
*
*
*
*
-

Totaal
11,9
7,4
22,0
6,2
9,4
7,1
9,6
8,0
8,0
8,0
8,0
8,0
*
*
*
*
9,4
17,8

Koppel
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36

Opfok
2,1
4,5
4,9
12,5
12,5
5,5
6,8
10,0
6,8
7,0
6,8
7,0
-

Uitval (%)
Mest
4,5
8,0
5,5
21,0
4,5
5,6
4,6
14,4
3,8
8,0
4,3
8,4
5,6
-

Totaal
6,6
12,5
10,4
33,5
17,0
11,1
11,4
24,4
10,6
15,0
11,1
15,4
20,0
13,0
14,0
34,0
6,78

(Bron: Spindler et al., 2013)

In Noorwegen heeft de 'Panel on Animal Health and Welfare of the Norwegian Scientific Committee for
Food Safety' een rapport gepubliceerd met betrekking tot het welzijn van kalkoenen ((VKM) 2016).
Opvallend genoeg wordt de snavelbehandeling niet genoemd. Wel wordt aangegeven dat een
lichtniveau van 5-10 lux moet worden nagestreefd, dat Noorse kalkoenhouders doorgaans 5-7 lux
aanhouden en dat de lichtniveaus in stallen soms tot 1 lux gedimd zijn.

42 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

3.3.3

Resultaten onderzoek voor de Stuurgroep Ingrepen en uit de literatuur

3.3.3.1

Gedrag van kalkoenen

Niekerk and Bracke (2016) beschrijven in rapport 974 het natuurlijke gedrag van de kalkoen aan de
hand van door hen geraadpleegde literatuur. De tamme kalkoen stamt vooral af van de ZuidMexicaanse ondersoort van de wilde kalkoen (M. g. gallopavo). De kalkoen is een van oorsprong
Noord en Centraal Amerikaanse vogel en leeft in een droge tot matig-vochtige leefomgeving. Hij komt
als bodembewoner voor in gebieden met een combinatie van bos en grasland, of landbouwgrond. De
zaden en bladeren van gras worden gegeten, maar gras is ook habitat/leefruimte voor insecten die als
voedsel dienen, met name voor jonge kalkoenen. Jonge kalkoenen eten namelijk eerst uitsluitend
insecten. Vanaf 6 weken leeftijd eten ze ook plantaardig materiaal.
Volwassen kalkoenen zijn omnivoren. Vaak wordt het eten al scharrelend opgezocht. Onder natuurlijke
omstandigheden besteden kippen en kalkoenen ongeveer 40-60% van de dag aan voer-gerelateerde
bezigheden, voedsel zoeken en opeten.
Kalkoenen zijn sociale dieren, die afhankelijk van het (broed)seizoen solitair of in groepen leven.
Jonge hanen leven vaak in groepen en doen het eerste jaar niet mee aan de voortplanting. Vrouwtjes
zijn solitair tijdens het nestelen en leven met hun jongen gedurende de 1e paar weken gescheiden van
de rest van de groep. Daarna leven groepen hennen met hun jongen vaak in groepsverband. Hanen
sluiten zich daar in de winter vaak bij aan, waardoor er in die periode grote groepen foeragerende
dieren ontstaan, die zich echter 's nachts weer van elkaar scheiden. De gedomesticeerde kalkoen
heeft een deel van dit gedrag verloren: ze zijn eerder geslachtsrijp, jonge hanen zijn het eerste jaar
juist heel actief in de voortplanting, kalkoenhennen zijn minder zorgvuldig in het kiezen van
nestplaatsen en zijn minder succesvol in het beschermen van hun kuikens tegen predatoren. De
natuurlijke reactie om zich te verstoppen is bij kuikens ook niet of slechts beperkt aanwezig.
Wilde kalkoenen gaan 's nachts op stok in bomen. Kalkoenen vertonen soms een
beperkte/gelokaliseerde migratie tussen hun zomer- en wintergebied, maar normaal blijven ze in een
straal van zo’n 10 km.
Bij het vergelijken van het gedrag van wilde kalkoenen en commercieel gehouden kalkoenen komen
een aantal opvallende zaken naar boven:
-

Pasgeboren wilde kalkoenen leven de eerste twee weken volledig van insecten, die ze zelf
vangen. Commerciële kalkoenkuikens worden de eerste weken in ringen gehuisvest, omdat ze
moeite hebben met het vinden van voer en water. In hoeverre het ontbreken van het
moederdier en/of bijv. de smakelijkheid en/of beweeglijkheid van het voer een rol speelt bij
de ontwikkeling van het kuiken en het ontstaan van pikkerij is niet bekend.

-

Wilde kalkoenen scharrelen in de natuur evenveel als wilde kippen. In commerciële stallen
scharrelen kippen nog steeds, maar kalkoenen bijna niet. Het lijkt erop dat er in de vroege
ontwikkeling van exploratief en/of scharrelgedrag bij commercieel gehouden kalkoenen iets
mis gaat.

Een mogelijk belangrijke vraag is dus: hoe zou de vroege opfok eruit moeten zien om de dieren weer
hun natuurlijke (scharrel-)gedrag te kunnen laten ontwikkelen?
Het geleidelijk toenemen van beschadigend pikgedrag vanaf 8 à 10 weken leeftijd hangt mogelijk
samen met het geslachtsrijp worden. Wilde kalkoenhanen leven in groepen, hetgeen aangeeft dat de
dieren wel degelijk sociaal zijn. In het broedseizoen leven ze echter niet samen en komen meer
gevechten voor. Mogelijk gaat de puberteit (het volwassen worden) van kalkoenhanen gepaard met
een vorm van 'in het broedseizoen komen'. Agressie is daarbij dan een normaal gedragspatroon, dat
gemakkelijk kan escaleren, doordat de dieren bijv. niet voldoende afstand van elkaar kunnen
houden/nemen, zoals ze dat in de natuur wel kunnen doen. Onder intensieve houderijomstandigheden
zou de oplossing misschien gezocht kunnen worden in het vermijden van deze situatie via
management (latere slachtrijpheid en/of eerder slachten) en/of houderijmaatregelen (b.v. visuele
compartimentering).
Vanuit de literatuur komen een aantal oplossingsrichtingen naar voren, die wellicht een reductie in
pikgedrag teweeg kunnen brengen. De reeds genoemde ontwikkeling van exploratief gedrag in de
vroege opfok kan mogelijk via voermaatregelen beïnvloed/gerealiseerd worden. Ook op latere leeftijd

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 43

kunnen voermaatregelen een rol spelen, zowel bij het tegen gaan van pikkerij als bij het optimaliseren
van de darmgezondheid (wat ook invloed kan hebben op pikgedrag). Licht, en dan met name UV en
blauw licht (of wit licht met veel blauw licht) lijken ook effect te kunnen hebben op pikkerij. Ook
groepsselectie (het selecteren van kalkoenen die het als groep goed doen) biedt een kans om pikkerij
tegen te gaan.
Gedragsonderzoek
Een studente van Wageningen Universiteit heeft in 2016 gedagsonderzoek uitgevoerd bij commerciële
Nederlandse koppels behandelde kalkoenen (Goezinne, 2017). Hiertoe heeft zij van een praktijkbedrijf
videobeelden gekregen uit meerdere stallen met meerdere typen verlichting, twee merken kalkoenen
en verschillende leeftijden van de dieren.
In totaal zijn 52 video-opnames geanalyseerd. Gedrag van kalkoenen werd om de drie minuten
geregistreerd door middel van scan sampling. Agressieve interacties werden gedetailleerder
geregistreerd door zowel frequentie als duur van gevechten te registreren gedurende de hele opname.
De (cumulatieve) sterftecijfers zijn door de pluimveehouder verstrekt. In totaal zijn er vijf
verschillende stallen opgenomen in deze studie met daarin mannelijke kalkoenen in de leeftijd van 7
tot 12 weken (jonge kalkoenen) en vanaf 15 tot 20 weken (oude kalkoenen). De snavels van alle
kalkoenen waren behandeld met infrarood. Stallen werden verlicht met TL-verlichting of met
FreshLightAgri© ledverlichting. Vier groepen bestonden uit BUT6 kalkoenen en één groep bestond uit
Hybrid Converter kalkoenen.
Uit de resultaten bleek dat de meeste verschillen in gedrag afhankelijk waren van leeftijd. De groep
jonge kalkoenen liepen meer, sprongen vaker op de voerlijn, dronken en aten meer. Bij de groep oude
kalkoenen is minder actief gedrag gemeten, dus werd er meer tijd besteed aan liggen en staan.
Significant meer agressieve interacties werden uitgevoerd door de jongere groepen in vergelijking tot
de oudere groepen, onder beide soorten verlichting. Verschillen in gedrag tussen de twee lichtsoorten
werd vooral gevonden in de oudere leeftijdsgroepen, met meer liggedrag uitgevoerd door kalkoenen
die onder ledverlichting werden gehouden en meer sta-gedrag bij kalkoenen die onder TL-verlichting
werden gehouden. Tussen de Converter en BUT6 hybriden werden zeer weinig verschillen gevonden,
maar dit was alleen gemeten bij de oudere groepen omdat alle jonge groepen uit BUT6 kalkoenen
bestonden. Lichttype en ras leken geen effect te hebben op agressieve interacties.
Verschillen in gedrag kunnen ook gerelateerd zijn aan lichaamsgewicht, met algeheel inactiever
gedrag bij oudere kalkoenen door de omvang en gewicht van het lichaam. De cumulatieve
mortaliteitscijfers waren hoger bij de oudere groepen waar juist minder agressieve interacties
voorkwamen dan bij de jonge kalkoenen. Toekomstig onderzoek naar kalkoenen moet zich breed
richten op motivatie voor pikgedrag en agressieve interacties. De drang van kalkoenen om gedrag te
synchroniseren kan voor desastreuze gevolgen zorgen wanneer snavelbehandelingen verboden
worden. Onderzoek naar pikgedrag en agressieve interacties zou in eerste instantie gericht moeten
zijn op kalkoenen tot 12 weken oud omdat hier het meeste pikgedrag en de meeste agressieve
interacties voor lijken te komen.
3.3.3.2

Literatuurstudies afleidingsmaterialen en omgevingsverrijking

Omgevingsverrijkingen worden toegepast om het snavel-gerelateerde gedrag op minder schadelijke
doelen te richten en zo het beschadigend pikgedrag te verminderen.
Omgevingsverrijking kan in twee categorieën verdeeld worden:
-

Pikobjecten: stimuleren van het bodempikken door verrijking van het strooisel met stro,
graan of andere nutriënten-bevattende materialen of omrichten van het pikgedrag naar
afleidingsmaterialen, zoals touwtjes, kettingen, CDs, etc.

-

Inrichtingselementen, om het leefgebied te verdelen in deelgebieden, om dieren
schuilmogelijkheden te bieden of om extra ruimte te creëren, zoals schotten, platforms,
zitstokken en overdekte uitloop.

Sommige omgevingsverrijkingen kunnen in meerdere categorieën geplaatst worden. Zo kan
bijvoorbeeld een strobaal enerzijds een pikobject en verrijking van het strooisel geven en anderzijds
benut worden als object om achter te schuilen.

44 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Tabel 3.17. Effecten van verschillende typen omgevingsverrijking voor kalkoenen op de mate van
verrijking, pikkerij, uitval en de praktische en economische toepasbaarheid (overgenomen uit
(Veldkamp 2012b)).
Type omgevingsverrijking

Mate van
verrijking

Pikkerij

Uitval

Praktische
toepasbaarheid

Economische
toepasbaarheid

Touw
Ketting
Houtwol-/strobalen
Losse tarwe strooien
Graanblokken
Zitstokken en verhoogde
platforms
Metalen platen aan metalen
kettingen
Compact disc

+
+
+
0
+
+ (tot 10
weken)
+

0
0
0
0
0
0/+

0
0
0
0
0
0/+

+
+
+
0
+
-

+
+
+
+
+
-

+

+

+

+

+

?

?

+

+

- = negatief effect, ongunstig, 0 = geen effect, + = positief effect, gunstig, ? = geen onderzoeksresultaten bekend

Onderzoek is gedaan door WUR aan o.a. touw, ketting, houtwolbalen, strooien van losse tarwe in het
strooisel, graanblokken, zitstokken en overdekte uitloop. Maar deze hokverrijking werd pas vanaf 4
weken leeftijd aangeboden, terwijl hokverrijking mogelijk meer effectief is wanneer het vanaf een
jongere leeftijd (4 dagen) aangeboden wordt. De verschillende typen omgevingsverrijking hadden
weinig effect op het pikgedrag (vanaf 4 weken leeftijd) en het effect was kortdurend. De attractiviteit
was vaak na enkele uren of dagen al weer beperkt. De praktische en economische toepasbaarheid van
materialen die worden opgehangen in de stal is goed (zie ook Tabel 3.17.) (Veldkamp 2012b).
Berk et al. (2013) vonden dat hokverrijking met een wekelijkse rotatie van pikblokken,
graanvoederaars, hooimanden en klaverkuilmanden vanaf 2 weken leeftijd leidde tot een goed gebruik
van het materiaal, maar het gaf geen volledige bescherming tegen pikkerij. Mogelijk was het rotatieinterval te lang. Vooral de groepen met mannelijke dieren hadden in dit onderzoek last van uitval door
pikkerij. Dagen met meer pikgedrag waren niet automatisch ook dagen met veel gewonde vogels, en
veel gewonde vogels betekende niet altijd meer uitval. Sommige verwondingen, bijv. aan de neuslel
hebben namelijk een redelijke kans om te genezen (Berk et al. 2013).
Gekleurde plastic ballen hadden geen effect in grote koppels. Ook al werd hier geen effect gevonden,
het onderzoek naar nieuwe objecten verdient meer onderzoek (Dalton et al. 2013).
Moorgut Kartzfehn, een grote Duitse producent van kalkoen-eendagskuikens, doet al vijf jaar
onderzoek naar houderij van kalkoenen zonder snavelbehandeling. In drie proeven met kalkoenhanen
in daglichtstallen kwamen pikkerij en kannibalisme bij onbehandelde dieren 1,8, 2,2 en 2,8 keer zo
vaak voor als bij hanen die wel een snavelbehandeling hadden ondergaan. Wanneer die hanen
afleidingsmateriaal werd aangeboden dan kwamen pikkerij en kannibalisme wat minder (resp. 1,3, 1,4
en 2,0 keer zo vaak) voor als bij de dieren waarvan de snavels wel waren behandeld (Bijleveld 2015).
De verrijkingen liepen uiteen van speeltjes (plastic flessen, ballonnen, strotouwtjes, CD's, oude
kledingstukken e.d.) tot producten om op te pikken zodat de snavels minder scherp worden (stenen,
pikblokken), eetbaar afleidingsmateriaal (hooikorven, strobalen) en springtafels en zitstokken. De
effectiviteit van deze verrijkingen liep uiteen. De van nature erg nieuwsgierige kalkoenen blijken hun
interesse in de verrijkingen snel te verliezen. Ook reageren koppels verschillend op de verrijkingen.
Graue et al. (2013) adviseert om verschillende soorten verrijkingen te gebruiken en deze niet allemaal
tegelijk te verstrekken, maar steeds iets nieuws aan te bieden wanneer zich problemen dreigen te
gaan voordoen. Op deze manier worden de dieren beziggehouden door een afwisseling van
materialen. Ook Crowe and Forbes (1999) vonden dat nieuwe voorwerpen effectiever waren dan
foerageermateriaal in het tegengaan van pikkerij (Duggan et al. 2014).
Crowe and Forbes (1999) concludeerden dat zitstokken en nieuwe objecten het meest veelbelovend
waren om pikkerij bij kalkoenen tegen te gaan in vergelijking met foerageermateriaal en stro.
Zitstokken en platforms
Kalkoenen hebben graag verhoogde zitplaatsen en dat kan hun welzijn verbeteren (Glatz and Rodda
2013). Kalkoenen, zelfs snelgroeiende BUT Big 6 dieren, hebben een sterke voorkeur om op stok te
gaan (Bircher et al. 1996). Het gebruik neemt echter af met de leeftijd, vermoedelijk omdat de vogels
te zwaar worden. Zitstokken kunnen ook meer borstblaren geven. Verhoogde platforms zijn beter

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 45

geschikt voor zware rassen. Ze maken er ook veel gebruik van. Grote strobalen kunnen als verhoogd
platform en als foerageersubstraat dienen. Zitstokken of verhoogde platforms kunnen beschadigend
pikgedrag ook verminderen maar de praktische en economische toepasbaarheid is minder dan bij
opgehangen materialen (Veldkamp 2012b). De positieve effecten op verenpikken konden echter niet
in alle onderzoeken worden vastgesteld. Men moet ook letten op hygiëne en botbreuken bij het
toepassen/ontwikkelen van hokverrijking (Bessei 2007).
Bij intensief gehuisveste kalkoenen bleek een verhoogd plateau meer gebruikt te worden dan
stobalen, stapels pellets of zitstokrekken (Spindler and Hartung, 2009).
Visuele objecten en barrières
Visuele barrières en nieuwe objecten kunnen pikkerij tegengaan al dan niet samen met extra UV licht.
Visuele barrières kunnen sociale risico’s tegengaan doordat gewonde dieren zich erachter kunnen
verschuilen. In hokken met strobalen en reflecterende metalen platen van 15*20cm was minder
pikkerij dan in controle hokken (Dalton et al. 2013).
Overdekte uitloop
Bij de overdekte uitloop werden de kalkoenen meer blootgesteld aan natuurlijk daglicht en de
bezetting werd verlaagd door het extra oppervlak van de uitloop. Bij de behandelingen met overdekte
uitloop kwam meer pikkerij voor dan in het gesloten stalsysteem. Ook in de biologische
kalkoenhouderij met vrije uitloop waarbij de snavels van kalkoenen niet zijn behandeld, komt veel
pikkerij voor (Veldkamp 2010a).
3.3.3.3

Proef insecten voor kalkoenen

Begin 2017 heeft WLR een proef uitgevoerd, waarbij kalkoenkuikens insectenlarven bijgevoerd
kregen. Het onderzoek had tot doel:
1. het scharrelgedrag van jonge kalkoenkuikens te stimuleren en zo beschadigend pikgedrag tegen te
gaan.
2. het verstrekken van een voeding met dierlijke eiwitten, hetgeen mogelijk beschadigend pikgedrag
bij onbehandelde kalkoenen kan tegengaan.
Het project richtte zich primair op de eerste fase van het opfokken van kalkoenen, van 0 tot 5 weken
leeftijd. In een afdeling met 14 grondhokken werden 20 eendags-kalkoenkuikens (Hybrid Convertor
hanen) per hok geplaatst. Bij 7 hokken werd een standaard meelvoer verstrekt. Bij de andere 7
hokken werd 10% van het voer vervangen door larven van de Black Soldier Fly. Het aanvullende voer
was zodanig van samenstelling, dat controle- en insectengroepen dezelfde voersamenstelling hadden.
Voer- en wateropname en groei van de kuikens werd bepaald. Met behulp van video-opnames werd
het gedrag van de kuikens gemonitord.
De insectenlarven werden direct vanaf dag 1 zeer goed gegeten door de kalkoenen. De groei van de
kalkoenen die insecten kregen was beter dan van de controlegroep (figuur 3.21).
Over de hele periode was de dagelijkse voeropname van de kalkoenen die BSF larven kregen
significant hoger dan die van de controledieren, met daardoor een grotere toename van het
lichaamsgewicht voor de BSF larven groepen en een hoger eindgewicht op 5 weken leeftijd (2190 vs.
2015 g; P = 0.003). De voerconversie van de kalkoenen die BSF larven kregen was significant lager
dan die van de controledieren, vooral in de periode tot 15 dagen leeftijd.
Veer- en huidschade was erg beperkt in de eerste 3 weken, met een tendens naar minder
beschadigingen in de BSF larven groepen. In week 4 en 5 was er een significant verschil in het
voordeel van de BSF larven groepen (figuur 3.22).
Bevuiling van de bevedering was niet verschillend in de eerste twee weken. In de derde en 5e week
hadden de controledieren schonere veren. In week 4 was er geen verschil.
In de eerste drie weken hadden de insectengroepen een betere voetzoolkwaliteit, maar in de laatste
twee weken draaide dit om, waarbij de controlegroep in de laatste week een betere voetzoolkwaliteit
had.

46 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Figuur 3.21: Gemiddelde individuele diergewichten per proefgroep en leeftijd

Figuur 3.22

Exterieurbeoordeling per week en per proefgroep

Dieren die BSF larven kregen, vertoonden minder fourageergedrag in de derde en vijfde week
vergeleken de controledieren, terwijl er in de eerste week een tendens was voor meer
fourageergedrag bij de BSF larven groepen (fig. 3.23). Voor niet-fourageer gerelateerde gedragingen
waren er geen duidelijke trends.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 47

Figuur 3.23

Fourageergedrag per week en per proefgroep

Figuur 3.24

Agressief gedrag per waargenomen uur en per proefgroep (gemiddeld over
waarnemingen in week 1, 3 en 5)

Hoewel de verschillen klein waren, reduceerde de verstrekking van BSF larven het agressief pikken.
Dit was vooral zichtbaar in de periodes van de dag, waarop geen larven verstrekt werden (fig. 3.24).
In de periodes dat larven verstrekt werden, werd geen verhoging van agressie waargenomen als

48 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

gevolg van competitie voor de larven. Met betrekking tot verenpikken werden geen duidelijke
verschillen gevonden tussen de groepen.
Uit de visuele strooiselbeoordeling op 35 dagen leeftijd kwamen geen verschillen als gevolg van de
voerbehandeling naar voren.
Concluderend kan gesteld worden dat het verstrekken van de BSF larven een klein voordeel
opleverde, maar de problemen met beschadigend pikgedrag niet volledig konden oplossen.

3.3.4

Extern informatie over uitval en pikschade bij kalkoenen

Pikkerij komt in de commerciële kalkoenhouderij veel voor, ook bij kalkoenen waarvan de snavel
behandeld is. Veerschade wordt vooral aan de vleugels waargenomen. Dit wijkt duidelijk af van wat bij
kippen (leghennen en vleeskuikenouderdieren) wordt waargenomen. Bij leghennen moet de basis van
de staart het vooral ontgelden en bij vleeskuikenouderdieren de staart. Bij kalkoenen zijn er twee
momenten waarop veel pikkerij waargenomen wordt: op 4 dagen leeftijd als de veertjes doorkomen
en vanaf 8 weken leeftijd als de dieren volwassen gaan worden. Vooral hanen vertonen veel
beschadigend pikgedrag, met name vanaf circa 8 weken, maar ook al eerder.
Allain et al. (2013) onderzochten de karkassen van 60 koppels met alleen mannelijke kalkoenen in 13
slachthuizen in Frankrijk. Ze vonden een prevalentie van verenpikken van 6,6 ± 4,5%, met een
minimum van 1,0% en een maximum van 24,3%. Ze vonden bovendien een positieve correlatie
tussen verenpikken en pootproblemen (gewrichtsontsteking, teenafwijkingen en zwelling van de
voetzolen) en dus meer verenpikken bij koppels met meer pootproblemen. Daarentegen hadden
koppels met meer pootproblemen en verenpikken de minst ernstige krassen op het karkas. Minder
actieve kalkoenen zullen ook minder snel op hokgenoten klimmen en daarbij krassen veroorzaken, en
ze zullen minder snel overgaan tot verenpikken van hokgenoten (Allain et al. 2013).
Spindler et al. (2013) onderzochten in Duitsland 36 koppels biologische kalkoenen die niet aan de
snavel behandeld waren. Het merendeel betrof koppels met alleen hennen, maar er waren ook 4
koppels hanen en 4 gemengde koppels. De koppelgrootte was gemiddeld 1339 en varieerde van 143
tot 2443 dieren. Gemiddeld was de uitval 11,4 %, waarbij 3 koppels tussen 20 en 25 % uitval hadden
en twee koppels meer dan 30 % als gevolg van infecties en acute kannibalisme. In de slachterij werd
bij 5,4 - 8,9 % van de dieren pikschade aan de neuslel waargenomen. Veerschade werd vooral aan de
vleugels gezien. Overall lag de schade door pikkerij veel lager dan in andere onderzoeken,
waarschijnlijk door de beschikbaarheid van buitenuitloop met begroeiing. In een ander onderzoek van
dezelfde onderzoeksgroep met in totaal 10.208 kalkoenhennen lagen de uitvalspercentages veel hoger
(Spindler et al. 2012). In deze proef werd een deel van de dieren wel en een deel niet
snavelbehandeld. Reeds in de tweede levensweek werden bij 3,3 % van de dieren lichte
huidbeschadigingen (<2 cm) gevonden, zowel bij de behandelde als onbehandelde dieren. In de loop
van de proef namen de huidbeschadigingen in ernst toe, met name bij de onbehandelde hennen. In de
15e levensweek had 16,7-56,7 % van de onbehandelde dieren ernstige huidbeschadigingen (>8cm)
tegenover 0-20% van de behandelde dieren. De onbehandelde hennen hadden veel meer uitval door
verenpikkerij en kannibalisme (onbehandeld: 30,2 %-50 %; behandeld: 14,3 % - 32 %).
Concluderend kan gesteld worden dat er bij kalkoenen veel schade door pikkerij is, waarbij
snavelbehandeling en verduistering de problemen niet geheel kunnen uitbannen.
Beschadigend pikgedrag bij kalkoenen lijkt een complexe achtergrond te hebben, waarvoor nog geen
oplossing voorhanden is. Maatregelen gericht op het ontwikkelen van natuurlijk scharrelgedrag in de
vroege opfok en maatregelen tegen agressie in het latere leven van de kalkoen lijken belangrijke
thema's te zijn, maar er is nog zeer weinig onderzoek naar gedaan. Indien er een oplossing is, zal
deze waarschijnlijk liggen in een pakket aan maatregelen. Dit pakket zal naar verwachting niet alleen
managementaspecten moeten bevatten (b.v. voeding, licht, afleiding, stalindeling), maar ook een
genetische aanpassing van de dieren vergen en/of wijzigingen in marketing van kalkoenvlees. Bij dit
laatste kan gedacht worden aan het lichter afmesten en dus eerder slachten van de kalkoenen. Dit is
echter een oplossing die niet vanuit Nederland gerealiseerd kan worden, omdat de Nederlandse
kalkoenhouders volledig afhankelijk zijn van de Duitse markt.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 49

4

Conclusies en aanbevelingen

4.1

Leghennen

Er is vrij veel onderzoek gedaan aan leghennen met hele snavels. Het merendeel van het onderzoek is
echter uitgevoerd in kleine opstellingen, waarin beschadigend pikgedrag vaak veel minder optreedt.
Het nut van deze onderzoeken is wel dat ze de effecten van een aantal managementfactoren kunnen
aantonen. Opschaling naar de praktijk is daarna wel een vereiste om de werkelijke waarde of
toepasbaarheid te toetsen.
Uit onderzoek en praktijk komt naar voren dat de opfok een cruciale rol speelt in het voorkómen van
beschadigend pikgedrag. Daarnaast is een goed management van belang. Dit management dient al in
de opfok te beginnen en omvat veel factoren, die elk in balans met elkaar moeten zijn. Veel details
daaromtrent zijn nog onbekend, maar zeker is dat een goede kwaliteit strooisel en een kwalitatief
goed voer van groot belang zijn.
Praktijkstudies in Nederland en Engeland geven aan dat onbehandelde koppels vaak goed presteren,
maar met een zekere regelmaat ook grote problemen geven met hoge uitval tot gevolg. Hoewel
doorgaans aangegeven wordt dat witte hennen makkelijker onbehandeld te houden zijn, komt dit uit
de diverse inventarisaties nog niet duidelijk naar voren. Hierbij speelt ook het land-effect een rol: in
het Verenigd Koninkrijk zijn nagenoeg alle koppels bruin, terwijl in Zweden de niet-kooi-koppels
doorgaans wit zijn. In Nederland worden ook steeds meer witte koppels opgezet.
Uit de Nederlandse praktijkinventarisatie kan gesteld worden dat gemiddeld over alle koppels de uitval
bij onbehandelde hennen hoger ligt. Kijken we echter naar de verschillende houderijsystemen en
kleuren koppels, dan ligt het wat genuanceerder. Dit zou kunnen betekenen dat bepaalde type kippen
beter geschikt zijn voor bepaalde systemen dan andere type kippen. In de database is het aantal
onbehandelde koppels echter beduidend lager dan het aantal behandelde koppels. Dat kan de
resultaten flink beïnvloeden. Om hier dus een goed beeld van te krijgen zijn gegevens van meer
koppels nodig, vooral van onbehandelde koppels.
Om te bepalen of een koppel wel of niet teveel uitval heeft, dient dit getoetst te worden aan een norm
waarboven de uitval teveel is. Dat is per definitie een arbitraire grens. In Zweden en het Verenigd
koninkrijk wordt een percentage van 9% aangehouden als grens, maar deze is niet gebaseerd op enig
wetenschappelijk onderzoek. Als we de uitval op 75 weken leeftijd bekijken, dan blijft de gemiddelde
uitval van de Nederlandse onbehandelde koppels daaronder (zie figuren 3.1 en 3.2). Echter, de
koppels in het Verenigd koninkrijk zijn doorgaans rond 75 weken leeftijd geslacht, voor de Zweedse
koppels is dat niet bekend. De Nederlandse praktijkkoppels werden vaak langer aangehouden. De
praktijksituatie in Nederland is, dat de koppels steeds langer worden aangehouden. De inventarisatie
geeft daarbij aan, dat de uitval met name na 75 weken leeftijd sterk kan toenemen, vooral bij
onbehandelde hennen. Het verschil tussen behandeld en onbehandeld wordt dan groter. In de
literatuur is voor koppels ouder dan 75 geen richtlijn voor wat wel of geenacceptabele uitval is.
In alle inventarisaties zijn koppels die boven de grens van 9% uitval uit komen en dus een
onacceptabel hoge uitval hebben. De vraag is dan hoe dit geïnterpreteerd moet worden: is het houden
van onbehandelde hennen dan dus in zijn algemeenheid onacceptabel of moeten deze koppels nader
bekeken worden om te zien of er redenen zijn voor de hoge uitval, anders dan het achterwegen laten
van de snavelbehandeling? Uit het Engelse onderzoek komt naar voren dat ook predatie en
dooddrukken belangrijke oorzaken van uitval zijn. In het Nederlandse onderzoek aan 9 onbehandelde
koppels bleek ziekte een belangrijke complicerende factor te zijn. Zelfs bij koppels die een duidelijk te
hoge uitval hebben, is daardoor lastig aan te geven hoeveel toe te wijzen is aan het achterwege laten
van snavelbehandelen.

50 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Op basis van de beschikbare informatie over onbehandelde praktijkkoppels, is te concluderen dat een
klein percentage van de koppels een dermate hoog uitvalspercentage heeft, dat dit algemeen als
onacceptabel gezien wordt. Doorgaans spelen hierbij dan meer oorzaken een rol, waarbij onduidelijk is
in welke mate het achterwege laten van de snavelbehandeling verantwoordelijk is voor escaleren van
de uitval.
Er zijn geen objectieve maten voor wat acceptabele uitvalspercentages zijn en of er verschillende
maten zouden moeten zijn voor koppels die langer dan gemiddeld aangehouden worden. Verder is niet
objectief vast te stellen of alle koppels dan binnen zo'n grens moeten blijven of, indien een percentage
overschrijding geaccepteerd is, hoe groot dit percentage dan mag zijn. Ook bij aan de snavel
behandelde koppels zal de uitval incidenteel hoog zijn.
Wat betreft de kosten van het houden van onbehandelde koppels is geen eenduidige conclusie te
trekken. Koppels die geen verenpikkerij vertonen zullen geen sterk verhoogde voeropname hebben.
Praktijkervaringen geven aan dat hennen met hele snavels doorgaans wel een licht verhoogde
voeropname hebben als gevolg van o.a. vermorsing. Een sterk verhoogde voeropname komt pas naar
boven als de bevedering slechter wordt en de dieren meer moeten eten om hun lichaamstemperatuur
te onderhouden. Ook behandelde koppels hebben later in de legperiode vaak een wat slechtere
bevedering. Om te voorkomen dat de bevedering verslechtert, worden bij intacte koppels doorgaans
meer afleidingsmaterialen gebruikt, die een kostenpost vormen. Ook wordt regelmatig een wat rijker
voer gebruikt met kwalitatief betere (duurdere) grondstoffen, wat dan kosten met zich meebrengt. Bij
koppels met veel pikkerijproblemen kunnen de kosten voor voer, medicatie (bij bijkomende
gezondheidsproblemen) en afleidingsmateriaal flink oplopen, terwijl de opbrengst afneemt (ten
gevolge van verhoogde uitval). Tenslotte geeft de praktijk aan dat onbehandelde koppels vaak korter
aangehouden worden dan behandelde koppels. Dit zou dan vooral te maken hebben met het feit dat
pluimveehouders de koppels niet langer aan durven te houden uit angst voor pikkerijproblemen. Dit
heeft ook te maken met de onbekendheid met het houden van onbehandelde koppels. De grotere
variatie bij onbehandelde koppels maakt ook dat het lastiger zal zijn om de prestaties later in het
leven in te schatten. Het minder lang aan kunnen houden van een koppel is een kostenpost voor de
pluimveehouder.

4.2

Vleeskuikenouderdieren

Er zijn relatief weinig gegevens bekend over de effecten van het niet-snavelbehandelen (van zowel
hanen als hennen), en van het volledig niet-behandelen (snavels en tenen) van hanen onder de
Nederlandse omstandigheden (ouderdieren van zowel reguliere als conceptkuikens). Uit de zeer
beperkte studies aan koppels niet-snavelbehandelde hennen en niet-snavelbehandelde hanen, en een
overzicht van de productiegegevens verkregen via de fokbedrijven, komen wisselende resultaten naar
voren.
Onderzoek en productiegegevens van het meest voorkomende type vleeskuikenmoederdieren in
Nederland (moederdieren van snelgroeiende vleeskuikens) geven geen aanwijzingen voor een
vermindering van het welzijn van vleeskuikenouderdieren wanneer de hennen niet aan de snavel
worden behandeld. Opgemerkt moet worden dat het hier doorgaans koppels betreft bij goedpresterende vermeerderaars (voorlopers) die niet zomaar door te trekken zijn naar de hele populatie.
De beperkte gegevens van een ander fokbedrijf met betrekking tot moederdieren van reguliere
vleeskuikens geven aan dat er mogelijk wel sprake kan zijn van een verhoging van de uitval bij het
niet-behandelen van de hennen. Aan de andere kant is het ook bekend dat in andere landen nietsnavelbehandelde moederdieren worden gehouden zonder dat dit leidt tot problemen met betrekking
tot productie of uitval.
De schaarse gegevens van koppels met niet-snavelbehandelde hanen (ouderdieren van snelgroeiende
vleeskuikens) wijzen niet op problemen met betrekking tot welzijn. In het buitenland komt het nietsnavelbehandelen van de hanen (ouderdieren van reguliere vleeskuikens) minder vaak voor dan het
niet-snavelbehandelen van de hennen, maar ook dit lijkt in andere landen niet te leiden tot een
verhoogde uitval of vermindering van productie. Op basis van de beperkte gegevens is het echter niet

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 51

mogelijk om de conclusie te trekken of de snavelbehandeling van de hanen (ouderdieren van
snelgroeiende vleeskuikens) op een verantwoorde wijze kan worden weggelaten.

Er is nog geen onderzoek uitgevoerd naar de gevolgen van het niet-snavelbehandelen van ouderdieren
van trager groeiende of concept vleeskuikens (hanen en hennen). De beperkte gegevens die
beschikbaar gesteld zijn door het fokbedrijf wijzen op een mogelijke verhoging van de uitval wanneer
de hennen niet aan de snavel worden behandeld, maar omdat dit maar een zeer beperkt aantal
koppels betreft is verder onderzoek naar de mogelijke gevolgen van het niet snavelbehandelen nodig
(voor zowel de hanen als de hennen).
Verder zijn er geluiden uit de praktijk dat er soms sprake is van het doorgroeien van de snavels (bij
hanen en hennen), wat het eten en drinken kan belemmeren en zorgt voor een vermindering van het
welzijn. Een mogelijke oplossing hiervoor is het gebruik van het juiste voersysteem en/of het
aanbrengen van schuurstrips in het voersysteem waardoor de snavels afslijten. De praktijk zal verder
moeten uitwijzen of deze problematiek hiermee verholpen is.
Om betrouwbare conclusies te kunnen trekken is het systematisch vastleggen van gegevens van
grotere aantallen niet-snavelbehandelde koppels (hennen en hanen en ouderdieren van concept en
reguliere vleeskuikens, van diverse merken) onder Nederlandse omstandigheden aan te bevelen. Of
en in welke mate er een aanpassing van het management nodig is, is niet bekend, alsmede of er
mogelijk verschillen zijn in haalbaarheid tussen verschillende typen (rassen) ouderdieren.
Onderzoek aan koppels waarbij de hanen volledig onbehandeld zijn is schaars en gedateerd (De Jong
et al., 2006). Uit dit onderzoek bleek dat het niet-behandelen van de hanen een negatief effect had op
het welzijn van de hennen. Dit bleek ook uit gegevens van een proefkoppel van een fokbedrijf.
Recentelijk zijn op het proefbedrijf van een ander fokbedrijf koppels gehouden met volledig nietbehandelde hanen. De resultaten daarvan wezen erop dat het mogelijk moet zijn om onbehandelde
hanen te houden zonder aantasting van het welzijn van hanen en hennen, maar, de omstandigheden
op een proefbedrijf verschillen van die in de praktijk. Verder onderzoek onder praktijkomstandigheden
is daarom noodzakelijk en is recentelijk gestart.
Op basis van de gegevens die momenteel bekend zijn concluderen we tevens dat het onduidelijk is of
het houden van koppels met volledig onbehandelde hanen (snavels en tenen) leidt tot
welzijnsproblemen bij de hennen. Onderzoek dat recent is gestart zal dit nader moeten uitwijzen.

4.3

Kalkoenen

Onderzoek naar het houden van kalkoenen met hele snavels heeft zich vooral gericht op het
toepassen van de maatregelen die bij leghennen succesvol zijn. Echter, de meeste maatregelen die bij
leghennen succesvol zijn bij het voorkomen of reduceren van beschadigend pikgedrag, bleken bij
kalkoenen niet of nauwelijks effect hebben. Een kalkoen is ook een ander dier dan een kip en de
motivatie tot beschadigend pikgedag lijkt een andere te zijn dan die bij kippen.
Tot nu toe is nog geen mogelijkheid gevonden om onbehandelde kalkoenen te houden zonder sterk
verhoogde uitval. Nieuwe onderzoeksrichtingen, die uitgaan van het natuurlijk gedrag van kalkoenen,
staan nog in de kinderschoenen. Ook fokkerijmaatregelen dienen nog verder onderzocht te worden.
Op basis van de beschikbare informatie over onbehandelde kalkoenen en maatregelen ter voorkoming
van beschadigend pikgedrag kan geconcludeerd worden dat er nog geen manier gevonden is om op
een verantwoorde wijze kalkoenen met hele snavels te houden.

52 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

4.4

Aanbevelingen

Ten aanzien van een goede evaluatie van de effecten van het achterwege laten van ingrepen bij
pluimvee en de mogelijkheden om leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen zonder ingrepen
te houden worden de volgende aanbevelingen gedaan:
Leghennen:
•

De inventarisatie die nu uitgevoerd wordt van praktijkkoppels geeft slechts inzicht in de uitval,
niet in de oorzaken van deze uitval en ook niet in veer- en huidbeschadigingen. Een
uitgebreidere inventarisatie, waarbij ook het toegepaste management in kaart wordt
gebracht, zou veel inzicht kunnen verschaffen in het succesvol houden van onbehandelde
koppels. De protocollen, zoals oorspronkelijk ontwikkeld voor de brede praktijkmonitoring,
hadden dit doel en zouden hierbij in een toekomstig project van nut kunnen zijn.

•

Uitval bij leghennen betreft niet alleen uitval door pikkerij. Ook andere factoren kunnen flinke
uitval geven. Voorbeelden zijn predatie en dooddrukken. He vastleggen van de oorzaken van
uitval kan een beter beeld geven van wat veroorzaakt wordt door het achterwege laten van de
snavelbehandeling en wat een andere oorzaak heeft.

•

Het succesvol houden van onbehandelde leghennen hangt sterk samen met de opfok en een
stressvrije overgang van opfokstal naar legstal. Goede afspraken vooraf omtrent de gewenste
opfok en de daarbij behorende vergoeding zijn belangrijk. Ook een goede uitwisseling van
informatie tussen opfokker en legpluimveehouder is van groot belang en dient gestimuleerd te
worden.

•

Het succes van het houden van onbehandelde legkoppels hangt sterk samen met de ervaring
van de legpluimveehouder. Trainingsprogramma's zouden hier een belangrijke rol kunnen
spelen.

Vleeskuikenouderdieren:
•

Het blijven registreren van productiegegevens en veer- en huidbeschadigingen bij koppels
niet-behandelde ouderdieren van alle merken, evenals het registreren van het management,
zal inzicht geven in de mogelijkheden om niet-behandelde koppels te houden zonder dat er
welzijnsproblemen ontstaan. Hierdoor wordt niet alleen inzicht gekregen in de effecten van
het niet-snavelbehandelen op welzijn en productie voor de verschillende typen ouderdieren,
maar kan ook een relatie worden gelegd met het management en indien nodig een (rasspecifiek) management advies worden opgesteld voor het houden van niet-behandelde hanen
en hennen. Hiervoor kan een door Wageningen Livestock Research ontwikkeld protocol (de
Jong en Van Niekerk, 2014) als leidraad worden gebruikt;

•

Vastleggen of, en onder welke omstandigheden, er sprake is van het doorgroeien van de
snavels en of het voersysteem of aanbrengen van schuurstrips in het voersysteem dit kan
voorkomen;

•

Onderzoek uitvoeren naar de effecten van het volledig niet-behandelen van de hanen op het
welzijn van vleeskuikenouderdieren. Recent gestart onderzoek aan twee praktijkkoppels is
hierin een eerste stap.

Kalkoenen:
•

De achtergronden van het beschadigend pikgedrag bij kalkoenen zijn anders dan bij kippen.
Voordat naar oplossingen gezocht gaat worden voor het beschadigend pikgedrag, dient de
oorzaken van beschadigend pikgedrag bij kalkoenen gevonden te worden. Fundamenteel
onderzoek hiernaar is daarom nodig.

•

Het beschadigend pikgedrag bij kalkoenen komt in twee perioden voor: in de vroege opfok en
later bij het volwassen worden van de kalkoenen. Het verdient aanbeveling om deze perioden
apart te onderzoeken met betrekking tot de oorzaken van het pikgedrag.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 53

Literatuur

Allain, V., D. Huonnic, M. Rouina, and V. Michel. 2013. Prevalence of skin lesions in turkeys at
slaughter. British poultry science 54 (1): 33-41.
Berk, J., E. Stehle, B. Spindler, and T. Bartels. 2013. Environmental Enrichment as a Possibility To
Reduce Injurious Pecking In Non-Debeaked Turkeys? In: Hafez, H.M. Continuous Improvement of
Turkey Production and Health: Never-ending Story - Proceedings of the 7th "Hafez" International
Symposium on Turkey Production. Meeting of the Working Group 10 (Turkey) of WPSA, Berlin,
Germany.
Bessei, W. 2007. Behaviour and welfare of turkeys, Manchester.
Bijleveld, H. 2015. Meer pikkerij bij kalkoenen met hele snavels.
https://www.boerderij.nl/Pluimveehouderij/Nieuws/2015/6/Meer-pikkerij-bij-kalkoenen-met-helesnavels-1778043W/.
Bircher, L., H. Hirt, and H. Oester. 1996. Sitzstangen in der Mastputenhaltung. KTBL-Schrift,
Artgemäße Tierhaltung 373: 169-176.
(BTAG), B. T. A. G. 2015. The Beak Trimming Action Group's Review. edited by Food & Rural Affairs
Department for Environment: UK government.
Bristol, University of, 2016. A study to test the effectiveness of management strategies in reducing
injurious pecking of laying hens with intact beaks in non cage systems. edited by University of
Bristol. UK Governement, Department for Environment Food & Rural Affairs (Defra).
Coton, J., M. Guinebretière, V. Guesdon, G. Chiron, C. Mindus, A. Laravoire, G. Dennery, et al. 2017.
Epidemiological study about feather pecking in laying hens housed in free-range and furnished
cage farms in France. World's poultry science journal Xth European Poultry Welfare Conference
(Book of Abstracts): 109.
Crowe, R., and J. Forbes. 1999. Effects of four different environmental enrichment treatments on
pecking behaviour in turkeys. British poultry science 40 (S1): 11-12.
Dalton, H. A., B. J. Wood, and S. Torrey. 2013. Injurious pecking in domestic turkeys: development,
causes, and potential solutions. World's Poultry Science Journal 69 (4): 865-875.
http://dx.doi.org/dx.doi.org/10.1017/S004393391300086X.
De Jong, I.C., Wolthuis-Fillerup, M., Van Emous, R.A., Schouten, H., 2006. Agressief paargedrag bij
Vleeskuikenouderdieren Fase II: Effect van het weglaten van ingrepen en verschillende percentages
hanen in de groep op gedrag, (re)productie en beschadigingen bij vleeskuikenouderdieren tijdens
de legperiode. Animal Sciences Group Rapport.
De Jong, I.C., Lourens, A., Gunnink, H., Workel, L., Van Emous, R.A., 2011. Effect van
bezettingsdichtheid op (de ontwikkeling van) het paargedrag en de technische resultaten bij
vleeskuikenouderdieren. Wageningen Livestock Research Rapport 457.
De Jong, I.C., Van Emous, R.A., 2012. Minder ingrepen bij vleeskuikenouderdieren. V-focus
Dierenwelzijn, 30-31.

De Jong, I. C., Gunnink, H., Rommers, J. M., Bracke, M. B. M. , 2013a. Effect of substrate during early rearing on
floor- and feather pecking behaviour in young and adult laying hens. Arch. Geflugelkd.,77:15-22.
De Jong, I. C., Reuvekamp, B. F. J., Gunnink, H., 2013b. Can substrate in early rearing prevent
feather pecking in adult laying hens? Anim. Welf. ,22:305-14.
De Jong, I.C., Gunnink, H., Van Emous, R.A., 2013c. Monitoring van onbehandelde
vleeskuikenmoederdieren op een praktijkbedrijf. Wageningen Livestock Research Rapport 716.
De Jong, I.C., Van Niekerk, T.G.C.M., 2014. Verkorte protocollen voor het meten van de effecten van
niet-snavelbehandelen bij leghennen, vleeskuikenouderdieren en kalkoenen. Wageningen
Livestock Research rapport 785.
De Jong, I.C., Van Emous, R.A., Gunnink, H., 2016. Iets ander gedrag met hele snavels.
Pluimveehouderij 14 april 2016, p32-33.
Duggan, G., T. Widowski, M. Quinton, and S. Torrey. 2014. The development of injurious pecking in a
commercial turkey facility. Journal of Applied Poultry Research 23 (2): 280-290.

54 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

EFSA, 2010. SCIENTIFIC OPINION Scientific Opinion on welfare aspects of the management and
housing of the grand-parent and parent stocks raised and kept for breeding purposes. EFSA
Journal 1667Fiks, T.G.C.M. ; Jong, I.C. de, 2007. Mutilations in poultry European poultry production systems
Lohmann Information 42 (2007)1. - ISSN 1617-2892 - p. 35 - 46.
Fiks-van Niekerk, T. G. C. M., I. C. d. Jong, T. Veldkamp, R. A. v. Emous, and J. H. v. Middelkoop.
2006. Literatuurstudie ingrepen bij pluimvee = Literature study mutilations poultry. Wageningen:
Animal Sciences Group.
Fiks - van Niekerk, T. G. C. M., I. C. d. Jong, T. Veldkamp, M. M. v. Krimpem, and R. A. v. Emous.
2009. Ingrepen bij pluimvee. Update 'literatuurstudie ingrepen bij pluimvee, 2006'. In ASG
Rapport
Glatz, P., and B. Rodda. 2013. Turkey farming: welfare and husbandry issues. African Journal of
Agricultural Research 8 (48): 6149-6163.
Goezinne, R., 2017. Unravelling the effects of age, light source and hybrid on the behaviour of
commercially kept turkeys (Meleagris gallopavo). Major Thesis MSc. Wageningen University,
Adaptation Physiology Group. 22 pag.
Graue, J., H. Glawatz, and H. Meyer, Area coverage of BUT 6 commercial males determineded by
planimetric analyses. Turkey conference, 2013: p. 66-79.
Jeremiasson, A., and C. Berg. 2017. Surveillance of laying hen welfare in multi-tier loose-housing
systems with non-debeaked birds. World's poultry science journal Xth European Poultry Welfare
Conference (Book of Abstracts): 113.
Leenstra, F., V. Maurer, M. Bestman, F. van Sambeek, E. Zeltner, B. Reuvekamp, F. Galea, and T. van
Niekerk. 2012. Performance of commercial laying hen genotypes on free range and organic farms
in Switzerland, France and The Netherlands. British Poultry Science 53 (3): 282-290.
http://dx.doi.org/10.1080/00071668.2012.703774.
Lisney, T. J., D. Rubene, J. Rozsa, H. Lovlie, O. Hastad, and A. Odeen. 2011. Behavioural assessment
of flicker fusion frequency in chicken Gallus gallus domesticus. Vision Research 51 (12): 13241332. http://dx.doi.org/10.1016/j.visres.2011.04.009.
Niekerk, T. G. C. M. v., I. C. d. Jong, M. M. v. Krimpen, B. F. J. Reuvekamp, and E. N. d. Haas. 2013.
Invloed van UV-licht, vezelrijk voer of strooisel in de vroege opfok op verenpikken in opfok en
legperiode In Rapport / Wageningen UR Livestock Research: Wageningen UR Livestock Research.
Niekerk, T. G. C. M. v., I. C. d. Jong, T. Veldkamp, and M. M. v. Krimpem. 2011. Ingrepen bij
pluimvee : update 2011 "literatuurstudie ingrepen bij pluimvee". Wageningen UR Livestock
Research.
Niekerk, T. v., and M. B. M. Bracke. 2016. Pikkerij bij kalkoenen. Wageningen: Wageningen UR
Livestock Research.
Spindler, B. and J. Hartung, 2009. Influence of environmental enrichment on the behaviour of female
Big 6 turkeys reared on an ecological farm. Tribun EU: Brno. p. 359-362.
Spindler, B., J. Hartung, and C. Habig. 2013. Gegenwärtige Management- und Haltungsbedingungen
bei nicht schnabelgekürzten Puten in der ökologischen Haltung. Abschlussberichtd. Stiftung
Tierärztliche Hochschule Hannover Institut für Tierhygiene, Tierschutz und Nutztierethologie. 41
pag. http://www.ml.niedersachsen.de/download/91517/Abschlussbericht_Management_und_Haltungsbedingungen_bei_unkupierten_Oekoputen.pdf
Spindler, B., B. Schulze Hillert, C. Sürie, J. Kamphues, and J. Hartung. 2012. Abschlussbericht
Untersuchungen zum Verzicht auf Schnabelkürzen bei Mastputenhennen: Kann der Einsatz von
tierischem Eiweiß im Alleinfutter Federpicken und Kannibalismus bei Putenhennen reduzieren?
Institut für Tierhygiene, Tierschutz und Nutztierethologie, Hannover. 57 pag.
http://www.ml.niedersachsen.de/download/94265/Abschlussbericht_Besatzdichte_Puten_Ruthe.pd
f.
Veldkamp, T. 2010. Snavelbehandeling in de kalkoenhouderij : alternatieven via fokkerij en
bedrijfsmanagement = Beak trimming in turkey production : alternatives by means of breeding
and farm management. Wageningen: Wageningen UR Livestock Research.
Veldkamp, T. 2012. Omgevingsverrijking voor vleeskalkoenen = Environmental enrichment for
turkeys. Lelystad : Wageningen UR Livestock Research, (Rapport / Wageningen UR Livestock
Research 651) - p. 15.

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

| 55

(VKM), N. S. C. f. F. S. 2016. Risk assessment on welfare in turkeys; Opinion of the Panel on Animal
Health and Welfare of the Norwegian Scientific Committee for Food Safety. In VKM Report
2016:03. Oslo, Norway.
Weeks, C. A., S. N. Brown, G. J. Richards, L. J. Wilkins, and T. G. Knowles. 2012. Levels of mortality
in hens by end of lay on farm and in transit to slaughter in Great Britain. Veterinary Record 170
(25): 647-+. http://dx.doi.org/10.1136/vr.100728.

56 | Wageningen Livestock Research Rapport 1051

Invulformulier monitoring leg

Monitoring Leg Eind 1 januari 2015 t/m juni 2017
Formulier:
6-24-2017 9:42:01

versie oktober 2016

Veehouder:
naam:
adres:
pc + woonplaats:

Opzetdatum
Leeftijd laden (wkn)
Bedrijf:

Koppel:

Uitval Cumulatief

Stalnummer
Systeem:
Uitloop:
Biologisch
Geboortedatum
Aantal opgezette hennen
Kleur hen:
Snavel
Was er bijzondere reden
voor uitval
is dit uw 1e koppel
onbehandeld

Week:

beun-stal
nee
nee

volièrestal
ja
ja

kolonie

Bruin
Onbehandeld

Wit
Behandeld

*
*

nee

Pikkerij

Overige oorzaken

*
*
*

Pikkerij samen met
overige oorzaken

nee
ja
* doorhalen wat niet van toepassing is

*

Uitval %
30
40
50
60
65
70
75
80
85
90
95

Bovenstaande info wordt anoniem verwerkt ten behoeve van monitoring Ingrepenbesluit.
Per stal een formulier invullen en gelieve op te letten dat er slechts één document per stal wordt aangemaakt.
Uniek nr. per kuikenbroeder:

deze info wordt niet verwerkt

Wageningen Livestock Research Rapport 1051

*

| 57

Wageningen Livestock Research

Wageningen Livestock Research creates science based solutions for a sustainable

P.O. Box 338

and profitable livestock sector. Together with our clients, we integrate scientific

6700 AH Wageningen

knowledge and practical experience to develop livestock concepts for future

The Netherlands

generations.

T +31 (0)317 48 39 53
E info.livestockresearch@wur.nl
www.wur.nl/livestock-research

Wageningen Livestock Research is part of Wageningen University & Research.
Together we work on the mission: ‘To explore the potential of nature to improve
the quality of life’. A staff of 6,500 and 10,000 students from over 100 countries
are working worldwide in the domain of healthy food and living environment for
governments and the business community-at-large. The strength of Wageningen
University & Research lies in its ability to join the forces of specialised research
institutes and the university. It also lies in the combined efforts of the various
fields of natural and social sciences. This union of expertise leads to scientific
breakthroughs that can quickly be put into practice and be incorporated into
education. This is the Wageningen Approach.

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels
Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL