Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 166

Staat van de Europese Unie 2015

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 februari 2015
Hierbij bied ik u aan de Staat van de Europese Unie 2015 getiteld «Een
democratische en concurrerende Unie die werkt voor alle burgers».
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

kst-34166-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

1

Staat van de Europese Unie 2015
Een democratische en concurrerende Unie die werkt voor alle
burgers
Deel I – Uitdagingen en inzet
Inleiding
De Europese Unie is 2015 begonnen met een nieuw verkozen Europees
parlement, een nieuwe Commissie, een nieuwe vaste voorzitter van de
Europese Raad en een nieuwe Hoge Vertegenwoordiger voor het
Buitenlands- en Veiligheidsbeleid. De ambities voor de komende periode
zijn neergelegd, allereerst in de «strategische agenda voor de Unie in
tijden van verandering» die de Europese Raad in juni 2014 heeft vastgesteld en in de politieke richtsnoeren die Commissievoorzitter Juncker
diezelfde maand aan het Europees parlement presenteerde. Deze ambities
hebben vervolgens hun weg gevonden in het werkprogramma van de
Commissie voor 2015 dat in december jl. werd gepubliceerd1.
Deze Staat van de Unie is de eerste van dit nieuwe mandaat – de eerste
sinds de Unie, om het motto van het Italiaanse voorzitterschap van de
Raad aan te halen, een «nieuwe start» maakte. Deze Staat van de Unie
beoogt, nu de kop er af is, duidelijk te maken welke uitdagingen de Unie
op haar pad vindt en hoe deze in de ogen van het kabinet het best op
Europees niveau kunnen worden aangepakt. Minder dan een jaar
verwijderd van het Nederlands voorzitterschap van de Raad, mag dit
document ook worden beschouwd als richtinggevend voor de periode
voorafgaand aan het voorzitterschap, zowel wat betreft contextanalyse als
de uitwerking van accenten die Nederland in de eerste helft van 2016 wil
zetten. Dit stuk kan dan ook in samenhang worden gelezen met de brief
aan uw Kamer over de inhoudelijke voorbereiding van het
EU-voorzitterschap die op 28 januari jl. werd verzonden (Kamerstuk
34 139, nr. 1).
De Staat van de Unie is als volgt opgebouwd: het eerste deel begint met
een beschouwing van de belangrijkste uitdagingen waarvoor de Unie zich
ziet gesteld en het Europese aspect van de antwoorden die nodig zijn om
deze uitdagingen het hoofd te bieden. Dit gebeurt aan de hand van de drie
uitgangspunten die het kabinet heeft gekozen voor de invulling van het
Nederlands voorzitterschap: hoofdzaken, innovatieve groei en banen en
verbinding. Dit deel eindigt met een aantal observaties over de positionering van ons land in de Unie. In deel II wordt een aantal onderwerpen
uitgelicht waaraan het kabinet dit jaar speciaal aandacht wil besteden: de
institutionele transitie; de versterking van de Europese economie en de
noodzaak van een slagvaardig en effectief extern beleid van de Unie.
Tenslotte volgt in deel III een vooruitblik voor 2015 op een serie overige
onderwerpen.
Uitdagingen die om een antwoord vragen
Economie
De Europese Unie is van groot belang voor onze welvaart en het
groeivermogen. Als handelsland profiteert Nederland van stabiliteit en
groei in de Europese Unie. Het stimuleren van economische groei en
versterking van de concurrentiepositie van Europa is dan ook cruciaal om
1

Zie Kabinetsappreciatie Commissiewerkprogramma 2015, 23 januari 2015; Kamerstuk 22 112,
nr. 1940.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

2

ook in de toekomst te zorgen voor welvaart, welzijn en banen. Daarbij
heeft de crisis van de afgelopen periode duidelijk gemaakt dat de
economische ontwikkeling in lidstaten sterk afhankelijk is van de
economische ontwikkeling in de EU als geheel. De inzet van het kabinet is
er dan ook op gericht om het concurrentievermogen van de Europese
economie te versterken en groei en banen te creëren.
Het jaar 2015 is begonnen met prille tekenen van economisch herstel. De
werkgelegenheid trekt voorzichtig aan. Het vertrouwen in de euro en de
eurozone, dat door de jarenlange financieel-economische crisis was
aangetast, is stabieler geworden. In de afgelopen jaren is in de eurozone
gewerkt aan strengere regelgeving, beter toezicht en vangnetten indien
het onverhoopt toch mis zou gaan. De Europese Commissie heeft meer
bevoegdheden gekregen en er is een permanent Europees Stabilisatie
Mechanisme opgericht. Landen die in de problemen kwamen, zoals
Ierland, Spanje en Portugal, hebben hun programma’s inmiddels
beëindigd en staan weer op eigen benen. Banken zijn gesaneerd en
buffers worden gevuld. De risico’s worden nu gedragen door degenen die
ze nemen, niet alleen meer door de belastingbetaler.
Desondanks komt de economie nog te aarzelend op gang. De
werkloosheid in Europa, en vooral de jeugdwerkloosheid, is nog steeds
veel te hoog. Structurele hervormingen van de economie in Europa
komen te langzaam op gang, waardoor de concurrentiekracht onvoldoende verbetert en investeringen uitblijven. Griekenland en Cyprus
hebben nog een leningenprogramma van de Europese Noodfondsen en
het IMF. Ondanks dat de afgelopen jaren al veel maatregelen zijn
genomen in beide landen, staan beide landen nog voor grote uitdagingen.
Op 25 januari jl. vonden er in Griekenland parlementsverkiezingen plaats.
Syriza heeft de verkiezingen gewonnen en heeft op 26 januari een coalitie
gevormd met de Onafhankelijke Grieken (ANEL). Die nieuwe Griekse
regering heeft verlenging van het programma aangevraagd. De inflatie is
laag, ten dele vanwege de lage olieprijs. De lage inflatie in de eurozone
creëert verdere risico’s en onzekerheid voor de ontwikkeling van de
economische vooruitzichten. Het actieve optreden van de Europese
Centrale Bank (ECB) vormt geen duurzaam alternatief voor het inrichten
van een moderne economie die in staat is mondiaal te concurreren,
duurzaam te groeien en fatsoenlijke werkgelegenheid te scheppen. Er valt
de komende tijd dan ook nog veel werk te verrichten als het gaat om de
vervolmaking van de interne markt, structurele hervormingen, de
Europese investeringsagenda en verdieping van de Economische en
Monetaire Unie (EMU).
Sociaal
Tegelijkertijd is het van belang dat de hervorming van de economie en de
verdieping van de EMU duidelijker resultaten opleveren voor de burgers
van Europa. In delen van Europa worden die positieve resultaten nog
onvoldoende gevoeld. Het aantal mensen dat in armoede leeft is
toegenomen, en hoewel de werkloosheid in sommige lidstaten terugloopt, neemt deze in andere lidstaten een langdurig karakter aan. Daarbij
kan de jeugdwerkloosheid in sommige lidstaten oplopen tot 50%. Het
gevolg daarvan is dat het voor grote groepen jongeren bijzonder moeilijk
wordt een zelfstandig bestaan op te bouwen, met een fatsoenlijke
levensstandaard. Dat tast bij betrokkenen het vertrouwen aan, zowel in de
eigen mogelijkheden, als in de maatschappelijke instellingen en de
overheid. Daarmee komt uiteindelijk ook het draagvlak voor, en de
stabiliteit van Europa in gevaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

3

Om die reden is het verder doorzetten van het economisch herstel van het
grootste belang. Alleen zo kunnen voor de 25 miljoen werklozen in Europa
de kansen geschapen worden, waaraan zij behoefte hebben. De beste
vorm van sociaal beleid is méér werkgelegenheid. Ook de EU kan daaraan
bijdragen. Allereerst door het bevorderen van de interne markt, van
duurzame groei en een verbeterde concurrentiekracht. Maar belangrijk is
daarbij ook dat de vruchten van de Europese integratie iedereen ten
goede komen. In dat verband vragen ook de schaduwzijden van het vrij
verkeer van werknemers de aandacht. Sociale dumping, uitbuiting en
schijnconstructies ondermijnen de positie van werknemers en hun kansen
op een fatsoenlijk bestaan. Alleen beleid gericht op structurele economische groei, gecombineerd met een effectieve bestrijding van sociale
dumping, is in staat perspectief te scheppen voor de Europese burgers die
thans buitenspel staan.
Energie/klimaat
Het zekerstellen van de energievoorziening is voor de EU nijpender
geworden in het licht van de verslechterde relatie tussen de EU en
Rusland. De huidige afhankelijkheid van geïmporteerde energie maakt
kwetsbaar. De kosten van energie, het effect van klimaatverandering en op
de lange termijn de schaarse hulpbronnen zijn uitdagingen waar een
gezamenlijk antwoord op zal moeten worden geformuleerd. Energie en
klimaat zijn sterk aan elkaar gekoppeld: inzet op meer energiebesparing
en een groter aandeel hernieuwbare energie in de energiemix van de EU
draagt ook bij aan energievoorzieningszekerheid. Inzet op innovatie op het
gebied van hernieuwbare energie draagt op de lange termijn bij aan
reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Het Klimaat- en Energiepakket 2030 dat de Europese Raad in oktober 2014 aangenomen heeft,
heeft het Europees energie- en klimaatbeleid versterkt en een opstap
gecreëerd naar een nieuw mondiaal klimaatakkoord dat eind 2015 in Parijs
moet worden bereikt.
Veiligheid, vrijheid en recht
Lidstaten van de EU dienen hun burgers en bedrijven een goed functionerend en eerlijk rechtssysteem te bieden, dat beschermt tegen onrecht
en oneerlijke praktijken. Daarbij dienen grondrechten en de rechtsstaat
gerespecteerd te worden. Dit is nog niet overal in de Unie in voldoende
mate het geval. Een goed functionerend en eerlijk rechtssysteem in alle
lidstaten vereist ook gezamenlijk optreden op Europees niveau. Nederland
heeft steeds een lans gebroken voor de notie dat het mogelijk moet zijn
ook in de EU een dialoog over fundamentele waarden aan te gaan.
Verschijnselen zoals terrorisme, cyberveiligheid en georganiseerde
misdaad zijn grensoverschrijdend en vergen daarom een krachtiger
samenwerking binnen de EU. De schokkende aanslagen in Parijs en de
misdaadcijfers op het terrein van cybercriminaliteit en mensenhandel en
-smokkel tonen dit telkens opnieuw aan. Een belangrijke uitdaging bij het
treffen van maatregelen na de aanslagen in Parijs is een goede balans te
vinden tussen preventie en repressie, tussen veiligheid en bescherming
van de persoonlijke levenssfeer. Een andere uitdaging voor de komende
jaren is het beheer van migratiestromen, die toenemen onder meer ten
gevolge van de instabiliteit en armoede buiten de EU.
De Unie staat de komende jaren voor de taak te komen tot een
daadkrachtig beheer van alle aspecten van migratie, tot het effectief
voorkomen en bestrijden van misdaad en terrorisme en tot het verbeteren
en versoepelen van de justitiële samenwerking tussen de lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

4

Sterke speler in de wereld
De uitdagingen die de EU het hoofd moet bieden, houden niet op aan de
grenzen van de Unie. Integendeel, interne en externe veiligheid zijn
diepgaand met elkaar verweven. De gewapende strijd in Oekraïne, Syrië,
Irak of Libië heeft rechtstreekse gevolgen voor onze veiligheid in Europa,
zoals het neerstorten van MH17, de aanslag in Parijs en de recente
aanhoudingen van terroristen in heel de EU duidelijk illustreren. Een
sterke rechtsstaat is daarom ook onontbeerlijk voor de veiligheid van de
EU. Europese samenwerking, onder andere gericht op preventie,
deradicalisering, opsporing en vervolging, is essentieel om het hoofd te
bieden aan terroristische dreigingen en de problematiek rond jihadgangers en terugkeerders.
Europa staat voor grote geopolitieke uitdagingen. De EU wordt omgeven
door een ring van instabiliteit in het oosten en het zuiden. De belofte van
een Arabische Lente heeft in veel landen plaats gemaakt voor een
terugkeer naar oude structuren, zoals in Egypte, teleurstelling over het
uitblijven van echte hervormingen of ronduit chaos, zoals in Libië. De
oorlog in Syrië maakt nog iedere dag nieuwe slachtoffers en heeft grote
aantallen mensen op drift doen slaan. De regionale effecten, niet in de
laatste plaats de opkomst van IS, zijn niet te miskennen. Een instabiel
Midden-Oosten maakt allereerst slachtoffers daar, maar raakt ook de
veiligheid in Europa. De dreiging van terroristische aanslagen dicht bij
huis is reëel.
Het optreden van Rusland aan onze oostgrenzen is reden tot grote zorg.
De illegale annexatie van de Krim, de destabilisatie van Oost-Oekraïne, de
verhoogde activiteit van Russische militaire vliegtuigen in het Europese
luchtruim, en de recent opgelaaide strijd waaronder de aanval op
Marioepol, maken duidelijk dat Rusland zijn machtspositie wenst te
verstevigen en bereid is daartoe confronterend op te treden. De EU heeft
sancties afgekondigd om een duidelijk signaal aan Rusland te geven dat
het huidige optreden onacceptabel is. Het kabinet vindt dat de deur naar
dialoog en de-escalatie open moet blijven, om zo een politieke oplossing
te kunnen bereiken. Uiteindelijk moeten Rusland, de EU en haar lidstaten
gezamenlijk een stabieler continent bouwen en stutten, waar landen hun
eigen koers kunnen bepalen en waar geen nieuwe scheidslijnen worden
getrokken.
Centrifugale krachten
Aan de uitdagingen die hierboven staan beschreven, moet het hoofd
worden geboden terwijl in Europese samenlevingen het draagvlak voor
Europese besluitvorming niet vanzelfsprekend is. Onvrede van burgers
werd duidelijk onder andere zichtbaar bij de laatste verkiezingen voor het
Europees parlement. De spanning tussen én binnen de lidstaten over
Europese samenwerkingsvragen kunnen toenemen. Het is uiteraard
geenszins gezegd dat deze tendensen doorzetten, maar het wijst op de
noodzaak een continue inspanning te plegen ten behoeve van effectief
Europees beleid dat tegemoet komt aan de wensen en zorgen van de
Europese burgers.
Regionale bewegingen met een roep om schaalverkleining of zelfs
afscheiding roeren zich eveneens. In het Verenigd Koninkrijk is de burgers
een «in-out» referendum in het vooruitzicht gesteld en wordt gezinspeeld
op hervorming van de EU of een Brits uittreden. Het kabinet zal zich
blijven inspannen het Verenigd Koninkrijk te blijven engageren tevens met
als belangrijke doelstelling de integriteit en eenheid van de interne markt
te borgen. Daarbij geldt en dat niet getornd mag worden aan de funda-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

5

mentele vrijheden van de EU. Een verdragswijziging met het risico van
bestuurlijke verlamming in de EU vindt het kabinet onwenselijk.
Kortom...
Anno 2015 bevindt de EU zich in een complexe wereld. Onze economieën
komen weer voorzichtig op gang, maar het herstel is fragiel. Onze
veiligheid en waarden staan onder druk, zowel van binnenuit als van
buitenaf. Het is duidelijk dat Nederland niet eigenstandig een antwoord
heeft op de genoemde uitdagingen. Grensoverschrijdende problemen
vragen om grensoverschrijdende oplossingen. En die oplossingen
beginnen in Europa. Alleen samen zijn we in staat onze collectieve
veiligheid te garanderen, onze gedeelde waarden te borgen en onze
economische belangen te verdedigen en uit te dragen. Een gezamenlijk
optreden biedt voordelen. Een Europa dat eensgezind en vastberaden
optreedt, zal de uitdagingen die op ons pad komen het hoofd kunnen
bieden.
Dat wil niet zeggen dat er ongebreidelde inmenging in nationale aangelegenheden zou moeten zijn. De EU moet zich richten op zaken waar ze een
verschil kan maken en aan lidstaten overlaten wat deze zelf kunnen doen.
Waar lidstaten individueel niet in staat zijn antwoorden te vinden op de
uitdagingen waarvoor zij gesteld staan, daar ligt een rol voor de EU.
Onder invloed van de mondialisering verandert die rol regelmatig, wat
flexibiliteit én doortastendheid van Nederland vergt.
Nederland heeft belang bij een goed functionerende Europese Unie die
dicht bij de burger staat en zich richt op hoofdzaken: innovatieve groei en
banen, interne en externe veiligheid, en een goed energie en klimaatbeleid. Aan die Unie moeten we allemaal werken. Daar ligt een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Een verantwoordelijkheid die verder reikt dan
markt en munt. Het gaat ook om verbinding en vertrouwen: om het
beschermen van de belangen van burgers en om het bevorderen van
democratische participatie.
Inzet van het kabinet
Wat dient – in het licht van bovenstaande uitdagingen – de inzet van het
kabinet te zijn bij het bepalen van de koers van de Europese Unie? Zoals
ook reeds aangegeven in de brief over het aanstaande Nederlandse
voorzitterschap, kiest het kabinet voor de volgende drie uitgangspunten:
een Unie die zich richt op hoofdzaken, een Unie die innovatieve groei en
banen schept en een Unie die verbinding aangaat met maatschappelijke
actoren.
Een Europa dat zich richt op hoofdzaken: de Strategische Agenda
De Europese Unie moet zich richten op zaken die belangrijk zijn voor
burgers en bedrijven. Zaken die de uitdagingen van deze tijd – op het
terrein van economie, sociale rechtvaardigheid, energie, vrijheid en
veiligheid en destabiliteit aan de grenzen van de Unie – helpen oplossen.
Dit betekent concreet werk maken van de vijf doelstellingen van de
strategische agenda:
1. Een Unie van banen, groei en concurrentievermogen. Hierbij wordt
onder meer aangestuurd op voltooiing van de interne markt met name
wat betreft diensten, digitaal en energie; een investeringsagenda;
internationale handelsovereenkomsten zowel multilateraal in de WTO
als bilateraal zoals het trans-Atlantisch partnerschap voor handel en
investeringen (TTIP); en stabilisatie en groei door een solide en
veerkrachtige Economische en Monetaire Unie en sterkere governance

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

6

2.

3.

4.

5.

in de eurozone, waarbij het beleid gericht dient te zijn op de drieslag
van investeringen, begrotingsconsolidatie en structurele hervormingen, ondersteund door een verdieping van de interne markt; en het
stimuleren van onderzoek en innovatie als investeringen voor de
toekomst.
Samenlevingen die kunnen activeren en beschermen. Om dit te
bereiken, zullen de komende jaren onder meer in het teken staan van
bestrijding van jeugdwerkloosheid, belastingontwijking en sociale
dumping en schijnconstructies als gevolg van het vrij verkeer van
werknemers.
Energie en klimaat, waarbij de Unie zich sterk maakt voor betaalbare
energie voor bedrijven en burgers, energiezekerheid en duurzame
energie.
Een Unie van vrijheid, veiligheid en recht. Daarbij wordt ingezet op
beter beheer van alle aspecten van migratie, het voorkomen en
bestrijden van misdaad en terrorisme en verbeterde justitiële
samenwerking tussen lidstaten.
Een doeltreffend gemeenschappelijk optreden in de wereld. Hiertoe
richt de Unie zich onder meer op het stimuleren van stabiliteit,
welvaart en democratie in de naaste omgeving van de Unie en wordt
gezamenlijk opgetrokken met strategische partners – met name via de
trans-Atlantische band.

Het kabinet zal er op blijven toezien dat de uitvoering van deze vijf
doelstellingen richtinggevend blijft voor de EU. Daarbij moeten de
afgesproken principes van subsidiariteit en proportionaliteit van EU-regels
worden nagekomen. Dit betekent nationaal wat kan, Europees wat moet.
Betere regelgeving betreft niet uitsluitend een dereguleringsoperatie:
naast minder regelgeving gaat het vooral om een betere kwaliteit van de
regelgeving. Dit is van belang voor burgers, bedrijfsleven en steden en
andere (mede-)overheden en stimuleert duurzame economische groei en
concurrentievermogen.
Innovatieve groei & banen
Groei en banen is niet voor niets de eerste prioriteit van de Strategische
Agenda. Het is onacceptabel dat 25 miljoen Europese burgers geen werk
hebben. De beste vorm van Europees sociaal beleid is het creëren van
omstandigheden voor groei, zodat mensen aan het werk kunnen.
Daarvoor dient een heel scala aan instrumenten te worden ingezet. Het
bestuur van de EMU dient verstandig begrotingsbeleid en structurele
hervormingen te bevorderen om bij te dragen aan herstel. Investeringen
dienen te worden gestimuleerd door het creëren van de juiste economische voorwaarden, het mobiliseren van privaat kapitaal en waar nodig
door het beschikbaar stellen van publieke fondsen. De nieuwe Commissie
heeft haast gemaakt met het vormgeven van de investeringsagenda en als
eerste prioriteit een voorstel gedaan om de Europese economie van een
impuls te voorzien. De Europese Raad verwelkomde in december 2014 het
investeringsplan van Commissievoorzitter Juncker en riep op het
Europese Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI) op te zetten met
als doel 315 miljard euro aan investeringen te genereren in de periode
2015–2017. Het kabinet waardeert het initiatief in grote lijnen en staat in
beginsel positief tegenover de oprichting van het EFSI als onderdeel van
het bredere investeringsplan2.

2

Brief: Commissie mededeling «Een investeringsplan voor Europa», 26 november 2014,
Kamerstuk 21 501-20, nr. –1202; tevens wordt verwezen naar het BNC-fiche EFSI d.d. 6 februari
2015, Kamerstuk 22 112, nr. 1941.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

7

Naast structurele hervormingen van de economie zelf, dient ook oog te
zijn voor mensen die buitenspel komen te staan. Dit moet door hen in
staat te stellen zo snel als mogelijk weer te participeren in het arbeidsproces, bij voorkeur in banen met toekomst. Innovatie vormt daarbij de
sleutel voor duurzame en inclusieve groei, verbetering en vernieuwing, en
het antwoord op de druk die we ondervinden als gevolg van mondialisering. Alleen door zichzelf te vernieuwen en te verbeteren kan de Unie de
concurrentie aan met andere economische machtsblokken. Vanuit de
gedachte dat investeringen in kennis (onderwijs, onderzoek en innovatie)
de motoren zijn voor economische groei op de lange termijn, bevorderen
de Unie en de lidstaten deze investeringen. Het kabinet is dan ook
tevreden met de verhoogde nadruk in het huidige MFK 2014–2020 op
«moderne» begrotingscategorieën gewijd aan onderwijs, onderzoek en
innovatie. Daarnaast heeft de interne markt, de grootste ter wereld, nog
steeds veel onbenut potentieel. Dit kabinet zal dan ook actief aandacht
vragen voor verdere vervolmaking van de interne markt. Vooral op de
terreinen digitaal, diensten en energie is winst te boeken. Op deze
onderwerpen wordt in de delen II en III nader ingegaan.
Draagvlak en verbinding: een Europa van en voor de burgers
De Unie kan alleen succesvol worden genoemd als burgers inzicht hebben
in hetgeen de Europese Unie doet, daarbij betrokken zijn, er invloed op
kunnen uitoefenen en zich ermee kunnen identificeren. Alleen dan kan
draagvlak worden versterkt voor hetgeen in Brussel wordt besloten en
wordt Europees bestuur als legitiem ervaren.
Een sterkere rol van nationale parlementen in Europa is daarbij onontbeerlijk. Het kabinet is verheugd over verschillende initiatieven hiertoe in
Europa en het voortouw dat uw Kamer hierin neemt. Het kabinet steunt de
aanbevelingen in het rapport van uw Kamer «Voorop in Europa» om de
invloed van uw Kamer te vergroten door tijdig en proactief in te springen
op EU besluitvorming en de interparlementaire samenwerking te
versterken.
Daarnaast vereist het herwinnen van het vertrouwen een actief verbindende agenda van het kabinet en de EU-instellingen richting de EU-burger
zelf: het beginsel van de participerende democratie zoals opgenomen bij
het Verdrag van Lissabon moet concreet en handen en voeten krijgen, de
dialoog met het maatschappelijk middenveld, met de nationale parlementen en de sociale partners moet duidelijk vorm krijgen. Het kabinet zal
zich inzetten voor verbetering van het instrument van het Europees
burgerinitiatief.
In de afgelopen jaren is duidelijk geworden dat het Europees parlement
zijn volwaardige positie als medewetgever, toebedeeld door het Verdrag
van Lissabon, meer dan waargemaakt heeft. Hier ligt een belangrijke bron
van legitimiteit van handelen van de EU, die evenwel nog niet altijd als
zodanig wordt erkend. Daar ligt een grote uitdaging, met name voor het
Europees parlement zelf. Het kabinet hoopt dat het Europese parlement
deze handschoen oppakt. Voor de behartiging van de Nederlandse
belangen in Europa zijn de Nederlandse leden van het Europees
parlement van groot gewicht. Het kabinet zal in de komende periode,
mede in aanloop naar het EU-voorzitterschap in 2016, de relaties met
zowel Nederlandse leden als niet-Nederlandse leden in het Europees
parlement nog verder intensiveren en op systematische en strategische
wijze samenwerken met deze Europese medewetgever.
Vergroting van draagvlak betekent ook dat in de komende jaren zal
worden ingezet op betere wet- en regelgeving en het vergroten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

8

transparantie in de Europese Unie. Nederland zal op deze terreinen een
voortrekkersrol blijven spelen en bijvoorbeeld inzetten op een ambitieuze
better regulation agenda. Het kabinet zet zich er tevens voor in de
beperkte marges die binnen de Raad bestaan voor vergroting van
transparantie maximaal te benutten. Het Europees besluitvormingsproces
kan onder meer aan transparantie winnen door deelname van de Raad
aan het transparantieregister van de Commissie en het Europees
parlement, door vergroting van de actieve transparantie door betere
ontsluiting van documenten en door aanpassing van de Eurowob aan het
Verdrag van Lissabon.
In het verlengde van voorgaande ideeën denkt het kabinet na over
borging en versterking van het democratische draagvlak voor besluitvorming van de EMU. Zoals uiteengezet in de Staat van de Unie 2013, zijn
ten aanzien van de politieke en bestuurlijke besluitvorming over het
begrotings- en economisch beleid in de eurozone ten tijde van de crisis
maatregelen getroffen die op het snijvlak van de nationale en Europese
rechtsorde liggen. Hierdoor is de onderlinge verwevenheid van de
nationale en Europese bestuurslagen versterkt – met bijbehorende
uitdagingen voor de bestaande parlementaire structuren die veelal op
ofwel het nationale ofwel het Europese niveau opereren. De kabinetsinzet
richt zich in dit verband op de versterking van de parlementaire betrokkenheid binnen de bestaande verdragen: enerzijds de versterking van de
rol van nationale parlementen in de Europese besluitvorming – zowel ten
opzichte van hun regeringen als in hun eigen rol in het
EU-besluitvormingsproces onder de verdragen (gele en oranje kaart) – en
anderzijds de verbetering van de interparlementaire structuren, bijvoorbeeld in het kader van de COSAC en de art. 13 Conferentie – waarin zowel
de nationale parlementen als het EP vertegenwoordigd zijn. Met name in
het kader van de interparlementaire samenwerking resteren nog grote
uitdagingen en liggen er mogelijkheden voor verbetering, bijvoorbeeld via
de intensievere samenwerking van de vertegenwoordigingen van de
parlementen in Brussel. Indien in de toekomst sprake zal zijn van een
verdere verdieping van de EMU, dan zal het vraagstuk van het bijbehorende adequaat democratisch draagvlak wederom op de agenda komen.
Uitgangspunt voor het kabinet blijft dat een legitiem eurozone-bestuur
democratisch gelegitimeerde structuren op beide niveaus vereist,
alsmede effectieve(re) samenwerkingsverbanden op het snijvlak van c.q.
tussen beide parlementaire dimensies waarin vraagstukken over
Eurozone-governance aan de orde kunnen komen.
Na de EP-verkiezingen van 2014, het aantreden van een nieuwe
Commissie, een nieuw parlement en een nieuw Commissiewerkprogramma, is het tijd de blik op de toekomst te werpen. Te meer daar
Nederland zich opmaakt voor het EU-voorzitterschap in de eerste helft van
2016. Over een jaar zal ons voorzitterschap gaande zijn. Uw Kamer zal dit
najaar met het oog op 2016 en het voorzitterschap een geactualiseerde
versie van de Staat van de Unie toegaan, waarin het kabinet uw Kamer zal
informeren over de voorgenomen activiteiten in de 10 Raadsformaties
tijdens het voorzitterschap. Leidende vragen die verderop in deze Staat
van de Europese Unie aan bod komen zijn: Hoe kan de EU het concurrentievermogen vergroten en werkelijk bijdragen aan groei en banen? Hoe
kan de verdere versterking en verdieping van de EMU gepaard gaan met
evenredige invulling van de democratische legitimiteit nationaal en
Europees? En hoe zorgen we ervoor dat de EU haar grote potentieel aan
«soft & hard power» optimaal kan aanwenden in de nabije omgeving en
wereldwijd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

9

Positionering van Nederland in de EU
Nederland heeft in de EU een bijzondere rol als bruggenbouwer. Met
zowel een Atlantische als continentale blik kan Nederland een verbinding
slaan tussen het Verenigd Koninkrijk en de rest van het Europese
vasteland. Als medeoprichter van de Unie heeft Nederland altijd
constructief samengewerkt met beide zijden van de Frans-Duitse as. Als
middelgrote lidstaat kan en moet Nederland een rol spelen bij het
bijeenbrengen van uiteenlopende visies. De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) karakteriseert Nederland als een
actieve lidstaat wat betreft het vormen van ad hoc coalities, het mobiliseren van gelijkgezinden en het bevorderen van gezamenlijk optreden.
Het kabinet herkent zich hierin en wil zich niet laten opsluiten in het
denkraam van welke partner dan ook, maar vanuit de eigen geformuleerde belangen steeds de vrijheid behouden afhankelijk van het dossier
met gelijkgezinden op te trekken. Vaak zijn dat bijvoorbeeld Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk of de Benelux, maar regelmatig ook Frankrijk, Italië,
Polen, de Baltische staten, de Scandinavische landen en de landen van de
Visegrádgroep. Nederland heeft traditioneel invloed in de bewegingsruimte tussen grote lidstaten.
In aanvulling hierop geldt de noodzaak de driehoek (Den Haag – PVEU –
EU ambassades) steeds goed te onderhouden om zo qua informatiebehoefte en – voorziening steeds precies dat te krijgen wat nodig is, en een
consistente en daarmee geloofwaardige boodschap uit te dragen in alle
hoofdsteden en in betrokken EU-fora. Het gaat echter niet alleen om
flexibele partnerkeuze, maar gezien het steeds snel veranderende
krachtenveld ook om een flexibele en pro-actieve positiebepaling om
optimaal invloed te kunnen uitoefenen met het poneren van ideeën.
Deel II – een strategisch belangrijk jaar
Institutionele transitie
2014 was een belangrijk jaar met vele institutionele transities die een
nieuwe fase in de EU-samenwerking inluidden: een nieuw Europees
parlement, een nieuwe Commissie en een nieuwe voorzitter van de
Europese Raad. Deze nieuwe spelers staan voor grote uitdagingen: het
tanende vertrouwen van de burgers in de EU voorop. De uitslag van de
Europese verkiezingen toont eens te meer aan dat de EU haar relevantie
dient te bewijzen. Ondanks het motto «This time it’s different» bleven te
veel kiezers in de EU thuis; in Nederland was de opkomst marginaal hoger
dan in 2009. De opdracht van de kiezer aan de EU lijkt duidelijk: er kan pas
vertrouwen teruggewonnen worden door betrokkenheid, en door de
uitdagingen goed toegerust tegemoet te treden, problemen effectief aan
te pakken en resultaten te behalen.
Voor het herstel aan vertrouwen in de Unie is een verdragswijziging wat
Nederland betreft niet nodig. De Nederlandse institutionele hervormingsagenda «focus, balans, legitimiteit» kan binnen het kader van de huidige
Verdragen worden uitgevoerd.
Daarnaast reflecteert de uitslag van de verkiezingen voor het Europees
parlement de tendens van steeds sterker wordende tegenkrachten die de
EU mogelijk voor institutionele uitdagingen zal stellen. De Europese Unie
kenmerkt zich nu reeds door het naast elkaar functioneren van verschillende samenwerkingsverbanden en besluitvorming door verschillend
samengestelde groepen van landen (differentiatie en variabele
geometrie): intergouvernementele samenwerking versus communautaire
samenwerking, de EU-28 versus de EMU-19, «opt-outs» en nauwere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

10

samenwerkingsverbanden. Ook de Europese Raad erkende in juni 2014
dat er verschillende vormen en snelheden van integratie mogelijk moeten
zijn binnen de EU – een bevestiging van de bestaande realiteit.
Eveneens is binnen de EU een trend van regionalisering en decentralisatie
zichtbaar. Ook dit leidt tot een meer diverse Unie. De vraag rijst of en zo ja
hoe deze ontwikkelingen zich zouden moeten vertalen in de institutionele
structuur van de EU en betrokkenheid in het besluitvormingsproces.
Uitgangspunt voor het kabinet bij de differentiatievraagstukken is een zo
groot mogelijke inclusiviteit en betrokkenheid, mede ten behoeve van een
grotere legitimiteit.
Het kabinet beoogt in dit verband reeds de samenwerking met en de
positie van de decentrale overheden in het Europese besluitvormingsproces, waar nodig en waar mogelijk, verder te versterken. De hervormingen binnen het openbaar bestuur en de daarmee veranderende
positie van medeoverheden vormen daartoe aanleiding. Zoals aan uw
Kamer gemeld3 voert het kabinet in samenwerking met de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg en de Unie van
Waterschappen hier een verkenning naar uit. Nederland zet zich daarnaast
in voor de Europese Urban Agenda, gericht op het terugdringen en
verbeteren van Europese regelgeving die stedelijke ontwikkeling onnodig
beperkt en het delen van kennis en best practices over innovatieve
oplossingen voor Europese stedelijke uitdagingen.
2014 was echter ook een jaar van kentering. De inzet van het kabinet voor
hervorming binnen EU-kader heeft in 2014 reeds resultaat gehad. De toon
van vernieuwing is gezet. Mede door inzet van het kabinet dat vlak na het
aantreden heeft geïnventariseerd welk beleid beter door de Unie en welk
beleid beter nationaal kan worden uitgevoerd – de zgn. subsidiariteitsexercitie – is het bewustzijn in de EU inmiddels breed gedragen dat de EU
concrete resultaten moet laten zien en zich dient te richten op hoofdzaken
en op onderwerpen waar de EU echte meerwaarde heeft. Alleen zo kan
het vertrouwen van de Europese burgers worden herwonnen. Dit
vertrouwen is niet een doel op zich, maar een essentiële voorwaarde voor
de EU om effectief te kunnen blijven optreden. De onderwerpen waar de
EU in de komende vijf jaar haar prioriteiten zal leggen en welke principes
leidend zijn, werden door de Europese Raad – mede door de actieve rol
van het kabinet hierop – vastgelegd in de Strategische Agenda en zijn
door Commissievoorzitter Juncker meegenomen in zijn prioriteitsagenda
voor de komende vijf jaar. Het kabinet zal actief blijven werken aan de
focus binnen de Europese Unie conform de Strategische Agenda en de
implementatie daarvan.
In de afgelopen periode is in Raadskader veelvuldig gesproken over het
functioneren van de Unie. Een van de concrete resultaten van deze
reflecties is dat de drie instellingen een gemeenschappelijk kader zouden
moeten vastleggen voor jaarlijkse en meerjarige programmering. Het
kabinet wenst dat de Raad, en daarmee ook betrokkenheid van nationale
parlementen, uit het oogpunt van de institutionele balans hierin nadrukkelijker dan voorheen een duidelijke inhoudelijke rol speelt. Dat zou de
legitimiteit van het Commissiewerkprogramma ten goede komen. Met de
eerste bespreking van het Commissiewerkprogramma voor 2015 in de
Raad Algemene Zaken in december 2014 is een belangrijke eerste stap
gezet. In 2015 zullen nadere procedurele interinstitutionele afspraken over
de totstandkoming en behandeling van het jaarlijkse werkprogramma van
de Commissie moeten worden gemaakt, bijvoorbeeld in het kader van de
3

Evaluatie actieplan ««Europa en decentrale overheden»« en uitkomsten van het bestuurlijk
overleg tussen BZK, BZ, VNG, IPO en de UvW, 24 juni 2014, Kamerstuk 33 750 VII, nr. 64.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

11

herziening van het inter-institutionele akkoord (IIA) «Beter Wetgeven»,
alsmede moeten inhoudelijke afspraken worden gemaakt over de
meerjarenprogrammering van de Unie. Hiermee wordt de focus van de
instellingen op prioriteiten duidelijk verankerd en een soepeler functionerend EU-besluitvormingsproces gerealiseerd. De herziening van het IIA
Beter Wetgeven zal er eveneens toe moeten bijdragen dat de institutionele
balans tussen de instellingen verbetert en dat de Raad en het Europees
parlement als medewetgevers op gelijke voet komen te staan ten opzichte
van de Commissie. Ook een bilateraal akkoord tussen Raad en Commissie
of tussen Europees parlement en Raad is mogelijk.
Uitgangspunt bij deze exercities zijn de Verdragen, waarin is vastgelegd
op welke terreinen de EU exclusieve, gedeelde en ondersteunende of
coördinerende bevoegdheden heeft. De mate waarin de instellingen
gebruik maken van deze bevoegdheden zal door de tijd heen verschillen
in het licht van de politieke actualiteit. Om deze reden is het de vraag of
een te rigide vaststelling van een nadere bevoegdheidsverdeling tussen
Europees en nationaal niveau bijdraagt aan het probleemoplossend
vermogen van de EU en haar lidstaten. Het kabinet zoekt het antwoord op
de vraag naar de onderlinge taakverdeling binnen het kader van de
huidige Verdragen niet in een strakkere omlijning van de bevoegdheden
in het Verdrag. Immers, bij het Verdrag van Lissabon is al een bevoegdhedencatalogus vastgelegd waarbij de bevoegdheden van de Unie limitatief
zijn opgesomd en onderverdeeld in exclusieve, gedeelde en aanvullende
bevoegdheden4. De nadruk dient volgens het kabinet veeleer te liggen in
de mogelijkheden van lidstaten en de nationale parlementen in het
concrete geval binnen deze bestaande taakverdeling nauwgezetter te
definiëren waar de meerwaarde van Europees of nationaal optreden ligt,
en deze te benutten. Het kabinet zet zich in voor een pragmatische
invulling van de verschillende categorieën bevoegdheden, waarbij de
Verdragen leidend zijn.
Het kabinet heeft zich ook ingezet voor een hervorming en reorganisatie
van de Europese Commissie langs clusters. Met de nieuwe indeling van
de Commissie met vicevoorzitters en Commissarissen is een tweede
belangrijk element uit de Nederlandse hervormingsagenda op Europees
niveau in 2014 doorgevoerd. Commissievoorzitter Juncker zou deze lijn
ook moeten doorzetten naar de ambtelijke structuren van de Commissie.
De almaar toenemende complexiteit van EU-besluitvorming, regelgeving
en uitvoering vraagt ook van de overheden van de lidstaten een adequaat
nationaal ambtenarenapparaat. Het is merkbaar dat niet alle EU-lidstaten
meer in staat zijn te participeren in de veelheid aan activiteiten op
EU-niveau. Nederland heeft een veelheid aan belangen vanuit zijn sterke
politiek-economische positie en zal om die reden blijven inzetten op
adequate capaciteit.
Versterking van de Europese economie, waaronder de EMU
Het financieel-economisch herstel in Europa is nog kwetsbaar. Versterking,
verdieping en institutionele vormgeving van de Economische en
Monetaire Unie (EMU) blijven ook het komend jaar een groot
aandachtspunt.
De afgelopen jaren zijn belangrijke en ingrijpende stappen gezet om de
eurozone en de Europese economie te stabiliseren. Nederland heeft
daarin een actieve bijdrage geleverd. De Eurozone is nu fundamenteel
4

Dit als reactie op het debat over de agenda van de Europese Raad van 23 en 24 oktober 2014:
Handelingen II 2014/15, nr. 14, item 3 d.d. 15 oktober 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

12

sterker dan voor de crisis. Het Stabiliteits- en Groei Pact (SGP) is versterkt;
met het six-pack en two-pack is het toezicht op budgettaire en economische ontwikkelingen verder ontwikkeld. Het SGP geldt als anker van
vertrouwen, tussen lidstaten, en voor financiële markten.
Met de publicatie van de Annual Growth Survey in november jl. is voor de
vijfde keer het Europees Semester gestart. Door middel van dit jaarlijkse
proces van financiële en economische beleidscoördinatie sluiten de
Europese en nationale beleids- en besluitvorming beter op elkaar aan en
wordt de voortgang in het bereiken van EU-brede lange-termijndoelstellingen zoals vastgelegd in de Europa 2020-strategie voor slimme,
duurzame inclusieve groei inzichtelijk gemaakt. Daarbinnen vormt peer
pressure tussen lidstaten een belangrijke modus operandi. Meer en meer
is sprake van een versterkte aandacht voor financieel-economische
beleidscoördinatie tussen lidstaten. Discussies op Europees niveau over
begrotingen en structurele hervormingen leiden tot landenspecifieke
aanbevelingen waarin de belangrijkste financiële en economische
uitdagingen voor de lidstaten zijn opgenomen. Het Europees Semester
biedt ook een platform om van elkaar te leren door middel van het
uitwisselen van best practices. Op deze manier wordt de standaard
verhoogd op die terreinen waarop in veel lidstaten (structurele) hervormingen noodzakelijk zijn.
De Europese interne markt is als motor voor groei en banen het dagelijks
bewijs van de kracht van Europese samenwerking. Bedrijven hebben
toegang tot ruim 500 miljoen consumenten en burgers hebben een
ongekende keuzevrijheid tegen concurrerende prijzen. Er is binnen de
interne markt nog altijd veel onbenut potentieel voor economische groei,
vooral op het terrein van diensten en de digitale interne markt.
Nederland heeft dus veel te winnen bij verdere economische integratie,
het terugdringen van administratieve lasten en het creëren van open
markten. Vervolmaking van de Europese interne markt is en blijft een van
de belangrijkste Nederlandse prioriteiten binnen de groeiagenda. De
interne markt creëert kansen, groei en banen, of het nu gaat om een
Nederlandse elektricien die zonder aanvullende opleiding in Duitsland kan
werken, om een Nederlandse webshop die veilig en snel haar producten
aan Deense klanten kan verkopen of energie die vrij door de Unie stroomt.
Juist voor Nederland, met zijn open economie, sterke dienstensector en
«state of the art» digitale infrastructuur levert de interne markt veel op.
Daarnaast is de Europese bankenunie verder opgebouwd. Het kabinet is
altijd voorstander geweest van een stapsgewijze totstandkoming van een
Europese bankenunie, bestaande uit harmonisering en aanscherping van
regelgeving, onafhankelijk Europees bankentoezicht en een Europees
resolutiemechanisme voor probleembanken. De bankenunie vormt een
belangrijke bijdrage aan de financiële stabiliteit binnen de EMU en het
functioneren van de interne markt voor financiële diensten. Na
doorlichting van de balansen van banken via de comprehensive
assessment, is in november 2014 de Europese Centrale Bank begonnen
met toezicht op 130 Europese banken. Inmiddels is begin dit jaar ook de
Europese afwikkelingsraad als onderdeel van het Europees Resolutiemechanisme operationeel geworden. Vanaf 1 januari 2016 is de Europese
afwikkelingsraad verantwoordelijk voor de eventuele afwikkeling van deze
banken. Daarnaast zullen alle banken die onderdeel uitmaken van de
bankenunie vanaf die datum gaan bijdragen aan een Europees resolutiefonds. Ook wordt in Europa gewerkt aan plannen om te komen tot een
Europese kapitaalmarktunie. Deze kapitaalmarktunie heeft onder meer als
doel de economische groei in Europa te bevorderen door de mogelijkheden voor financiering van het bedrijfsleven te versterken. Door het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

13

verbeteren en verbreden van de (grensoverschrijdende) financieringsmogelijkheden moet het voor bedrijven eenvoudiger worden om toegang
te krijgen tot niet-bancair kapitaal.
Om de economische groei en werkgelegenheid een impuls te geven, zet
de nieuwe Commissie sterk in op investeringen. Dat gebeurt via stimuleringsgelden in de bestaande programma’s, zoals het programma voor
onderzoek en innovatie Horizon 2020. Commissievoorzitter Juncker
presenteerde daarnaast in november 2014 het hiervoor al genoemde
ambitieuze en uitgebreide investeringsplan. Het kabinet verwelkomt dit
initiatief in grote lijnen. Het kabinet erkent het belang van investeringen
om Europees economisch herstel te bevorderen, maar evenzeer het
belang van gezonde overheidsfinanciën en structurele hervormingen. Dit
dient te worden ondersteund door een verdere verdieping van de interne
markt, met name op het terrein van de digitale economie, dienstensector
en energie. In deze geïntegreerde aanpak, vormt het Stabiliteits- en
Groeipact het anker van vertrouwen. Een beleid gericht op het stimuleren
van investeringen is alleen effectief als gezonde overheidsfinanciën
zorgen voor stabiliteit en structurele hervormingen worden doorgevoerd
om het concurrentievermogen en groeipotentieel van landen van de EU
en de eurozone als geheel structureel te verbeteren. Investeringen vanuit
de private sector vereisen economisch perspectief. Derhalve acht het
kabinet een Europees investeringsbeleid niet volledig zonder dat dit
gepaard gaat met een agenda van structurele hervormingen. Dat beperkt
zich niet tot het wegnemen van specifieke belemmeringen in het
investeringsklimaat, maar breidt zich hierop uit tot hervormingen op de
arbeidsmarkt, belastingregimes, de kenniseconomie en het openen van
product- en dienstenmarkten. Het zijn de lidstaten die hiervoor primair
verantwoordelijk zijn, zij moeten dus actief aan de slag met de modernisering van hun economieën.
Het komend jaar zal in het teken staan van een debat over de toekomst
van de EMU, te beginnen met een gedachtewisseling tijdens de informele
Europese Raad van februari. Vervolgens zal in de loop van het jaar het
Four President’s Report uitkomen over dit onderwerp. Hierbij zullen
fundamentele vragen over de toekomst van de EMU aan de orde komen.
Tegelijkertijd is het van belang te markeren dat het lidmaatschap van de
eurozone een tweerichtingsverkeer is: daar waar sommige lidstaten
vragen om meer Europees optreden en steun in hun economische
transitie, zal Nederland met gelijkgezinden steeds eisen dat afspraken
worden nagekomen. Deelname in de eurozone brengt voor de lidstaten
immers ook verplichtingen met zich mee. Solidariteit en soliditeit dienen
hand in hand te gaan.
Het kabinet is van mening dat het raamwerk van budgettaire en economische beleidscoördinatie in de EU momenteel complex is. Deels is dit
het gevolg van de noodzakelijke versterking en verdieping van de
regelgeving in het licht van de financiële en economische crisis van de
laatste jaren. De toegenomen complexiteit draagt niet bij aan de transparantie van de verschillende procedures. Ook de legitimiteit van het
economische bestuur binnen de EMU (de EMU governance) is onderwerp
van gesprek zowel op EU-niveau, met name binnen het EP, als binnen
lidstaten.
Het kabinet meent dat zowel het tijdschema van het Europees Semester,
waarvan deze procedures onderdeel uitmaken, als de individuele
procedures op punten versimpeld en gestroomlijnd kunnen worden. Dat
zou de transparantie en voorspelbaarheid van het algehele proces van
Europese beleidscoördinatie ten goede komen. Dit kan tevens het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

14

ownership van de procedures bij de lidstaten vergroten, hetgeen voor
betere naleving van de aanbevelingen kan zorgen.
Het kabinet zet in op uitbreiding en versterking van de aandacht voor
implementatie van de aanbevelingen die in het kader van het Europees
Semester aan de lidstaten gedaan worden. De Commissie heeft hiertoe al
aanpassingen gedaan, onder meer door het combineren van rapportages
om het proces te stroomlijnen en door in het tijdspad lidstaten meer
voorbereidingstijd te geven. Dit zijn goede eerste stappen, maar er is
ruimte voor verdere verbetering. Thans is onvoldoende sprake van
ownership door de lidstaten bij de landenspecifieke aanbevelingen,
hetgeen resulteert in een lage implementatiegraad. De monitoring van de
opvolging die lidstaten geven aan landenspecifieke aanbevelingen zou
een vaste plaats binnen het Europees Semester moeten krijgen. Het
bespreken van de gemaakte voortgang bevordert de peer pressure en kan
bijdragen aan doeltreffendheid van de procedures. Om het instrument van
peer pressure zo effectief mogelijk aan te wenden zou de implementatie
van aanbevelingen ook op politiek niveau moeten worden besproken.
Het kabinet herhaalt hierbij het belang van het uitnodigen van Commissarissen in de nationale parlementen, in het bijzonder daar waar het
handelen van de Commissie de specifieke lidstaat betreft, zoals in
EMU-verband (bijvoorbeeld in geval van opinies inzake ontwerpbegrotingen en landenspecifieke aanbevelingen). Formeel is de Commissie
enkel verantwoording verschuldigd aan het Europees parlement, maar het
kabinet is van mening dat er belangrijke meerwaarde ligt in het eveneens
inzetten van politieke verantwoordingsstructuren via de nationale
parlementen.
Noodzaak voor een slagvaardig en effectief extern beleid van de
Unie
Ring van instabiliteit
Met recht geeft de EU in haar extern beleid prioriteit aan de landen in haar
onmiddellijke nabijheid. Zowel ten Zuiden als ten Oosten van de Unie is
de situatie immers gedestabiliseerd. Waar een aantal jaren geleden nog
optimistisch werd gesproken van een «Arabische Lente», zijn conflicten en
onrust in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en delen van sub-Sahara
Afrika (vooral West-Afrika) sindsdien alleen maar toegenomen. Vooral in
Syrië, Irak en Libië is de situatie snel slechter geworden. Het kabinet
steunt een actievere rol van de EU ten aanzien van het vredesproces in het
Midden-Oosten. In nauwe samenwerking met de VS zou toegewerkt
moeten worden naar hervatting van de vredesonderhandelingen en het
bereiken van de twee-statenoplossing.
De ontwrichtende inmenging van Rusland in buurland Oekraïne heeft de
«ring van instabiliteit» rond Europa verder opgerekt. De EU is door de
annexatie van de Krim en het gewapend conflict in Oost-Oekraïne
hardhandig gewezen op het feit dat respect voor territoriale integriteit en
soevereiniteit in Europa, 25 jaar na de Val van de Muur, geen vanzelfsprekendheid is. Oekraïne, maar ook Moldavië en Georgië, drie landen die
vergaande associatieovereenkomsten tekenden met de EU, zijn aan grote
Russische druk onderhevig opdat zij niet teveel «opschuiven» naar het
Westen. Naar verwachting zullen alle drie de associatieovereenkomsten in
2015 in werking treden. Als alle 28 lidstaten hun nationale procedures
hebben doorlopen, zou dit kunnen gebeuren tijdens de Top van het
Oostelijk Partnerschap die in mei 2015 in Riga plaatsvindt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

15

Ontwikkelingen ten Oosten en ten Zuiden van de Unie hebben gevolgen
voor onze eigen veiligheid en welvaart. Zij vragen om een slagvaardig en
effectief extern beleid van de Unie. Daarmee is een Nederlands belang
gediend: Nederland zet zich in toenemende mate via de band van de EU in
voor effectief optreden in een geopolitieke context. Het kabinet wil
inzetten op een EU extern beleid dat Nederland en zijn omgeving veiliger
maakt, rechtvaardigheid centraal stelt (in de zin dat mensenrechten,
democratie en rechtsstaat worden bevorderd) en toekomstbestendig is (in
de zin dat het identificeert en inspringt op uitdagingen waarvan de
gevolgen zich zonder ingrijpen in de toekomst meer en meer zullen doen
voelen, zoals energie, milieu, water, klimaat, grondstoffen, maar ook
cyber-security).
Geïntegreerde benadering
De complexiteit van deze conflicten vraagt om een geïntegreerde aanpak
met een gecoördineerde inzet van de juiste mix van instrumenten, die
elkaar versterken en niet tegenwerken (zie ook de beleidsbrief Internationale Veiligheid, Kamerstuk 33 694, nr. 6). De EU erkent de noodzaak van
een geïntegreerde aanpak ook. Echter, hoewel de mededeling over de
geïntegreerde benadering van het extern beleid (JOIN 2013–30; die eind
2013 het licht zag) een stap voorwaarts is, moet de EU uitwerking hiervan
nog ferm ter hand nemen. Hoge Vertegenwoordiger Federica Mogherini,
tevens voorzitter van het Externe Cluster van de Commissie, heeft
aangegeven hierop te zullen inzetten. De EU is bij uitstek in staat om een
geïntegreerde benadering te hanteren voor crisisbeheersing, gezien de
breedte van haar instrumentarium: politieke dialogen, ontwikkelingssamenwerking, humanitaire hulp, handelspolitiek, mobiliteit, sancties alsook
civiele missies en militaire operaties als onderdeel van het Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB).
Het kabinet steunt het EU-streven naar een geïntegreerde benadering van
crisisbeheersing en wil er actief aan bijdragen. Nederland deed brede
ervaring op met de geïntegreerde benadering, waarbij defensie, ontwikkelingssamenwerking en diplomatie (3D) gezamenlijk werden ingezet in
(post-) conflictgebieden, zoals uiteengezet in de Leidraad Geïntegreerde
Benadering (Kamerstuk 31 787, nr. 11 bijlage). In 2015, en in de aanloop
naar het Nederlands voorzitterschap van de EU in 2016, zal dit een
belangrijk aandachtspunt voor Nederland blijven: het is nu – en wellicht
meer dan ooit – zaak van woorden tot daden te komen.
Migratie
Nederland heeft zich opgeworpen om een samenhangende aanpak van de
migratieproblematiek verder uit te werken. Wereldwijd is het aantal
migranten groter dan ooit tevoren: 232 miljoen. Het aantal vluchtelingen
en ontheemden is sinds de Tweede Wereldoorlog niet zo hoog geweest
als nu (16,7 mln. vluchtelingen, 33,3 mln. ontheemden). Daarbij is de
wereld op dit moment getroffen door vijf humanitaire crises van de
zwaarste categorie (Syrië, Zuid-Soedan, Centraal Afrikaanse Republiek,
Irak en de Ebola-uitbraak). Deze ontwikkelingen maken extra inzet
noodzakelijk. JBZ-, BZ- en OS-Ministers moeten hierbij de handen ineen
slaan, zodat de migratieproblematiek in zijn totaliteit wordt bezien, en de
verschillende instrumenten die worden ingezet elkaar versterken.
GVDB en defensiesamenwerking
Tijdens de Europese Raad van juni 2015 zullen nadere afspraken worden
gemaakt over de verdere ontwikkeling van het Gemeenschappelijk
Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) en de verdieping van de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

16

defensiesamenwerking. Een verwachte actualisering van de Europese
veiligheidsstrategie in 2015 zal een belangrijke basis voor deze doorontwikkeling van het GVDB vormen. Nederland zal in dit proces een
constructieve houding aannemen en zich inzetten voor het verder
ontwikkelen van de civiele en militaire aspecten van het GVDB. Effectiever
optreden van de EU betekent ook dat de planning, besluitvorming,
aansturing en financiering van missies en operaties nogmaals tegen het
licht moet worden gehouden. Nederland wil onder meer aandacht vragen
voor de internationale en nationale politieke besluitvormingsprocessen in
relatie tot de inzet van militaire (snel inzetbare) eenheden. Van belang is
ook dat defensiesamenwerking in Europa nog verder vorm wordt
gegeven. Nederland loopt hierin voorop en wil dat ook blijven doen. Onze
defensiesamenwerking met Duitsland en België kan hier als voorbeeld
dienen. Daarbij acht Nederland het van belang dat afspraken op het
terrein van defensiesamenwerking een minder vrijblijvend karakter krijgen
zoals nu vaak het geval is – door het versterken van peer pressure en
monitoring. Nederland zal zich tegelijkertijd richten op het creëren van
«incentives» om defensiesamenwerking in Europa te stimuleren. Ook het
thema defensie-industrie zal tijdens de Europese Raad aan de orde
komen. Nederland zal benadrukken dat voor de totstandkoming van een
interne markt voor de defensie-industrie er met name goed moet worden
gekeken naar de positie van toeleveranciers, in het bijzonder het middenen kleinbedrijf.
Nabuurschapsbeleid
Nederland wil zich in 2015 voorts inzetten voor de herziening van het
Europees nabuurschapsbeleid, dat de paraplu vormt voor de samenwerking tussen de EU en de zes Oostelijk Partnerschapslanden en de tien
zuidelijke nabuurschapslanden. Het kabinet is daarbij van mening dat het
nabuurschapsbeleid geen voorportaal vormt voor toetreding tot de Unie.
Het nabuurschapsbeleid heeft als doel het helpen bevorderen van
stabiliteit en welvaart aan de buitengrenzen van de Unie, door de transitie
naar een democratische, functionerende markteconomie waar mensenrechten worden gerespecteerd en de regels van de rechtsstaat worden
nageleefd, dichterbij te brengen. Die doelstelling is nog onverminderd
relevant, maar de realisatie ervan is eerder verder weg dan dichterbij
gekomen de afgelopen jaren. In juni 2014 organiseerde het Ministerie van
Buitenlandse Zaken in samenwerking met Clingendael een seminar over
de effectiviteit van het nabuurschapsbeleid ten aanzien van de Zuidelijke
nabuurschapslanden. Hieruit werd een aantal belangrijke lessen
getrokken, die Nederland samen met gelijkgezinde lidstaten heeft
ingestoken bij de nieuwe Commissaris Nabuurschap, Johannes Hahn, die
de opdracht heeft gekregen tot een «reset» van het nabuurschapsbeleid.
Nederland heeft samen met gelijkgezinde lidstaten bij de Commissie
aangegeven de volgende punten daarbij belangrijk te vinden: differentiatie (uitgaan van de noden en belangen per land; geen standaard pakket
bieden); geïntegreerde en strategische inzet van instrumenten, waaronder
ook het GBVB; vasthouden aan eigen waarden (anders verlies van
geloofwaardigheid) zonder eigen belangen uit het oog te verliezen; richten
op toegevoegde waarde EU (bijvoorbeeld op gebied van rechtsstaat,
corruptiebestrijding en inclusiviteit); meer werken met maatschappelijke
organisaties en andere lokale actoren zoals MKB; breed draagvlak in de
Commissie om zo beleidscoherentie te kunnen verzekeren; geen rivaliteit
tussen de instellingen of de lidstaten; en de Commissie in staat stellen
flexibel in te springen op snel veranderende omstandigheden. Daarnaast
gaat Nederland er van uit dat de verworvenheden van het nabuurschapsbeleid behouden blijven, zoals de incentive based benadering waarbij
meer steun wordt toegekend als partners goed hervormen, en steun
wordt gekort waar hervormingen stagneren of uitblijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

17

Evaluatie EDEO
Het kabinet hecht eraan dat de EU slagvaardig kan optreden op het
internationaal toneel. Sinds de oprichting van de Europese Dienst voor
Extern Optreden (EDEO) zijn belangrijke stappen gezet. De organisatie van
de nieuwe Europese Commissie biedt belangrijke kaders voor een betere
afstemming van EU inspanningen met een externe dimensie. Het is aan
de nieuwe Hoge Vertegenwoordiger (HV) om hierop door te pakken, maar
ook het commitment en vertrouwen van lidstaten blijft essentieel: zij
moeten zich willen verbinden aan een gezamenlijk optreden met de
lidstaten. Samen met gelijkgestemde lidstaten zet Nederland zich in voor
effectief gezamenlijk extern optreden met behoud van het eigenaarschap
op nationaal niveau, inclusief de parlementaire verantwoording. De
bevoegdheidsverdeling in de Verdragen is daarbij leidend.
Concrete voorstellen zijn (1) een intensievere voorbereiding van tijdens de
Raad Buitenlandse Zaken te bespreken onderwerpen om meer focus en
diepgang in de discussie te brengen; (2) meer aandacht voor strategische
en horizontale onderwerpen ten behoeve van het formuleren van
geïntegreerd beleid met optimale inzet van instrumentarium; (3) vaker
werken aan de hand van richtsnoeren van de Europese Raad en middenen lange termijn strategieën van de Raad, teneinde de samenhang en
planbaarheid van gezamenlijk extern optreden te vergroten, en (4) een
meer orkestrerende rol voor de HV. Zij zou (groepen van) lidstaten kunnen
uitnodigen gezamenlijke bezoeken aan derde landen te brengen of
andersoortige outreach te verzorgen namens de EU. Een zekere mate van
werkverdeling tussen de leden van de Raad, op verzoek van de HV, zou in
de toekomst denkbaar kunnen zijn. Eind 2015 is, zoals vastgelegd in de
Raadsconclusies van december 2013, de volgende evaluatie van het
functioneren van EDEO voorzien. Naar verwachting wordt dit een licht
evaluatieproces. Nederland zal, zoals toegezegd aan de Kamer, de
ontwikkelingen in aanloop daarnaartoe monitoren en aandringen op
actieve betrokkenheid vanuit lidstaten.
Handel
Het handelsbeleid van de EU draagt bij aan twee van de hoofddoelstellingen van Europese samenwerking: de Unie als motor van banen, groei
en concurrentie en de Unie als een sterke speler in de wereld die goede
mondiale standaarden kan helpen afdwingen. Nederland is als handelsnatie en doorvoerland gebaat bij de Europese interne markt, open
internationale markten en eerlijke handel.
In 2014 zijn resultaten bereikt bij de uitvoering van de handelsagenda van
de EU. Onderhandelingen over akkoorden met Canada (CETA) en
Singapore werden afgerond. De synergie tussen hulp en handel blijft
belangrijk voor Nederland. Daarom heeft Nederland een faciliterende rol
gespeeld in de onlangs afgeronde Economische Partnerschapsakkoorden
met West-, Oost- respectievelijk Zuidelijk Afrika. Op multilateraal vlak is
het in december 2013 bereikte WTO-akkoord over handelsfacilitatie
vastgesteld en opengesteld voor ratificatie.
Verder vooruitblikkend lijkt het technisch mogelijk de onderhandelingen
over handelsakkoorden met Japan en Vietnam eind 2015 af te ronden.
Andere belangrijke bilaterale onderhandelingen die in 2015 worden
gevoerd zijn die met de VS (TTIP). Nederland blijft zich inzetten voor een
ambitieus en maatschappelijk breed gedragen akkoord met de VS. Juist
Nederland kan veel voordeel hebben van TTIP. Niet alleen zijn de
Nederlandse en de Amerikaanse economieën al nauw met elkaar
verbonden, ook vormt de aantrekkende wereld- en Europese economie de
stuwende kracht achter de groei van de Nederlandse economie via een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

18

toenemende export. Tevens is een nauwere trans-Atlantische samenwerking een kans om onze gezamenlijke strategische positie te verbeteren. Ook worden in 2015 belangrijke onderhandelingen met China
gevoerd over een bilateraal investeringsakkoord.
De open multilaterale handel blijft hoeksteen van Europees beleid. In en
rond de WTO zal vorm worden gegeven aan een werkprogramma voor
afronding van de Doha-ronde, aan een plurilateraal akkoord over
vrijmaking van de handel in diensten en aan een akkoord over de
vrijmaking van de handel in milieugoederen en -diensten. In december
2015 zal de tiende ministeriële conferentie van de WTO worden
gehouden. In 2015 zal de EU ook werk maken van transparantie van het
handelsbeleid en het uitdragen van de voordelen van open handel.
Deel III – VOORUITBLIK
WELVAART
Eurocrisis en versterking EMU
Een open economie als de Nederlandse is gebaat bij een sterke en
veerkrachtige Europese economie. Hoewel de eerste tekenen van
economisch herstel zichtbaar zijn, staat Europa nog altijd voor grote
uitdagingen. De inzet van het kabinet richt zich op het verder ontwikkelen
van de Europese groeiagenda, die moet leiden tot nieuwe groei en banen.
Het kabinet pleit dan ook voor een daadkrachtig Europa dat groeibevorderende maatregelen durft te nemen. Het gaat hierbij niet alleen om een
solide Europese begroting, gerichte investeringen maar ook om het
verbeteren van het concurrentiemodel van de Europese Unie.
Economisch herstel is zichtbaar, maar het is nog broos5. Zo laten landen
als Portugal, Ierland en Spanje, die officieel hun steunprogramma’s
hebben verlaten, nu voorzichtige groei zien. Tegelijkertijd blijven hoge
werkloosheidcijfers en lage inflatie grote bronnen van zorg, en is meer
nodig om economische groei en werkgelegenheid te bevorderen en
concurrentievermogen in Europa te vergroten. Op korte termijn dient
Europa verder te gaan op het pad van begrotingsconsolidatie, structurele
hervormingen en investeringen. Een geïntegreerde aanpak hierbij is
cruciaal. Het kabinet ondersteunt in grote lijnen het investeringspakket dat
de Europese Commissie in november 2014 aankondigde, en dat binnen
deze beleidsmix past. Het is zaak dat de mechanismen voor toezicht op
begrotingen, macro-economisch beleid en de bancaire sector thans
geïmplementeerd en geconsolideerd worden en dat de gemaakte
afspraken worden nagekomen. Nederland zal hier sterke nadruk op
leggen: het heeft immers weinig zin te spreken over verdergaande
samenwerking wanneer bestaande afspraken niet eerst worden uitgevoerd.
Tijdens de Eurozonetop van oktober vorig jaar zijn de voorzitters van de
Commissie, de Eurozonetop, de Eurogroep en de ECB opgeroepen om
volgende stappen voor te bereiden op weg naar een beter economisch
bestuur in de Eurozone. Een presentatie van dit Four Presidents» Report
wordt verwacht voor de Europese Raad van juni van dit jaar.

5

De recente winterraming van de Europese Commissie wijst op een economische groei in 2015
van 1,7% voor de EU als geheel en 1,3% voor de eurozone. Naar verwachting zullen, voor het
eerst sinds 2007, alle EU lidstaten positieve economische groei ervaren. Bron: Europese
Commissie, European Economic Forecast Winter 2015 (1\2015), 5 februari 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

19

Bankenunie – Kapitaalmarktunie
In tegenstelling tot de VS, is Europa voor kredietverlening grotendeels
(circa 80%) afhankelijk van de bankensector. De verwachting is dat onder
de noemer van één kapitaalmarktunie belangrijke stappen gezet kunnen
worden om te komen tot verdere verbreding van de financieringsmogelijkheden van de reële economie. Niet-bancaire financieringsbronnen kunnen de kredietverlening immers versterken en het kabinet zet
zich er dan ook voor in om de financieringsmogelijkheden voor het
bedrijfsleven te verbreden.
De Europese bankenunie kan hier verschil in maken: de bankenunie
draagt bij aan een beter functioneren van de interne markt voor financiële
diensten en versterking van de EMU. De bankenunie is in de afgelopen
jaren al voor een belangrijk deel opgebouwd; regelgeving is aangescherpt
en geharmoniseerd. ECB bankentoezicht is van start gegaan en het
Europees resolutiemechanisme in gang gezet. Het kabinet is altijd
voorstander geweest van een stapsgewijze totstandkoming van een
Europese bankenunie.
Ook een kapitaalmarktunie kan kredietverlening en hiermee economische
groei op gang brengen. Onder de kapitaalmarktunie komen een aantal
trajecten samen die de soepele werking en ontwikkeling van kapitaalmarkten bevordert, met name door het verbeteren van de beschikbaarheid van non-bancaire financiering. Door betere allocatie en
beschikbaarheid van kapitaal wordt economische groei bevorderd. De
Commissie heeft in dit kader bijvoorbeeld plannen op het gebied van het
ontwikkelen van de markt voor lange termijn beleggingsfondsen,
securitisaties en verbetering van de beschikbaarheid van gestandaardiseerde MKB-kredietinformatie. De plannen zullen door de Commissie in
de loop van 2015 verder worden uitgewerkt. Ook zullen wellicht nieuwe
initiatieven worden gestart. De kapitaalmarktunie zal in aanvulling op de
bankenunie de financiële stabiliteit in de EU verbeteren. Het kabinet steunt
het ontwikkelen en uitbreiden van nieuwe en alternatieve financieringsmogelijkheden en wacht de uitwerking van de plannen van de Commissie
af.
Interne markt, groei en concurrentiekracht
Het aanjagen van economische groei en versterking van de concurrentiepositie van Europa is cruciaal om ervoor te zorgen voor welvaart en
banen. Voor het creëren van groei en banen zijn stabiele financiële
markten, gezonde overheidsfinanciën, structurele hervormingen en het
bevorderen van private investeringen belangrijke randvoorwaarden.
Daarnaast kan de EU zelf ook stevig bijdragen aan het creëren van groei
en banen door onder andere, gezamenlijk met de lidstaten, de interne
markt te versterken en te zorgen voor open markten.
Na afronding van de Single Market Act I en aanzienlijke voortgang op de
Single Market Act II-voorstellen verwacht Nederland nieuwe ambitie van
de Commissie en de lidstaten. Op het gebied van diensten pleit Nederland
bijvoorbeeld voor ambitieuzere implementatie van de dienstenrichtlijn
door de lidstaten, nieuwe initiatieven op het terrein van wederzijdse
erkenning en initiatieven ter verdere opening van de markt voor zakelijke
dienstverlening, detailhandel en de bouw. Voor de digitale interne markt
blijven modernisering van het auteursrecht, het versterken van grensoverschrijdende e-commerce en de telecommarkt prioriteiten. Deze zijn ook
opgenomen in het Commissiewerkprogramma. Met de benoeming van
Frans Timmermans als nieuwe EU-commissaris voor betere regelgeving
staat het continu verbeteren van EU-regelgeving en het terugdringen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

20

onnodige regeldruk bovendien hoog op de Europese agenda. Betere
regelgeving kan een sleutelrol spelen in het versterken van de interne
markt, het concurrentievermogen en het ondersteunen van groei en
ondernemerschap.
Een andere belangrijke pijler van de groeiagenda is onderzoek en
innovatie. Investeringen in onderzoek en innovatie zijn wat Nederland
betreft investeringen in de toekomst. Ze creëren de kennisbasis, zorgen
voor de ontwikkeling van talent dat de samenleving, kennisinstellingen en
innovatieve bedrijven nodig hebben en lokken verdere private investeringen op dit vlak uit. Door slim samen te werken kunnen onderzoekers uit
instellingen en bedrijven in Europa zaken tot stand brengen die niet
zouden lukken als alle lidstaten afzonderlijk zouden handelen, bijvoorbeeld op het vlak van grote onderzoeksfaciliteiten, terwijl door het
organiseren van competitie op Europees niveau tussen onderzoekers de
kwaliteit van het onderzoek in de hele Unie stijgt. Omdat de wereld van
onderzoek en innovatie internationaal georiënteerd is, is het van groot
belang voor Nederland, maar ook voor Europa als geheel, dat onderzoekers, kennis en technologie vrij kunnen bewegen in Europa. Nederland
blijft zich dan ook actief inzetten voor de realisatie van één Europese
onderzoeksruimte (ERA).
Het onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon 2020, dat een stevige
deelname van Nederlandse onderzoekers uit bedrijven en kennisinstellingen kent, is instrumenteel aan deze doelen. Het onderwijsprogramma
Erasmus+ draagt daarnaast bij aan de hervorming en kwaliteit van
onderwijsinstellingen en leermobiliteit van studenten. De toekomstige
arbeidsmarkt stelt steeds andere en hogere eisen aan onze beroepsbevolking. Lidstaten dienen continu aandacht te hebben voor de ontwikkeling van kennis en vaardigheden en bij-, op- en omscholing naar een
ander beroep of hoger opleidingsniveau. Het kabinet ziet de aangekondigde initiatieven vanuit de Commissie om lidstaten hierbij te ondersteunen dan ook met belangstelling tegemoet.
De Europese Commissie heeft in 2014 de consultatie over de evaluatie van
de Europa 2020-strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei
afgerond. Het kabinet kijkt uit naar voorstellen van de Commissie in de
loop van 2015 voor verbetering van de strategie. Voor het kabinet staat de
focus op een beperkt aantal concrete hoofddoelen hierbij voorop.
Ook de agrosector levert een belangrijke bijdrage aan groei en banen.
Voor de Nederlandse agrosector is een goede werking van de interne
markt met een Europees gelijk speelveld van cruciaal belang om haar
stevige economische positie uit te bouwen. De 28 landen van de Europese
Unie hebben samen een aandeel van bijna 77% in de Nederlandse
agrarische exporten en ongeveer 59% in de agrarische importen van
Nederland. Het aandeel van Duitsland in totale Nederlandse agrarische
export was in 2014 ruim 25%. Het vernieuwde Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid biedt daarnaast goede kansen voor de verduurzaming
van de land- en tuinbouwsector en het stimuleren van innovatieve
oplossingen, waarna ook exportkansen volgen voor deze kennis en
innovatie.
Investeringen
In november vorig jaar presenteerde de Commissie haar voorstel voor
een investeringsplan dat beoogt 315 miljard euro aan financiering voor
investeringen te mobiliseren in de periode 2015–2017. Het plan bestaat uit
drie elementen: het mobiliseren van financiering, zorgen dat deze
financiering de reële economie bereikt via continue inventarisatie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

21

publicatie van kansrijke projecten die interessant kunnen zijn voor
(private) investeerders («projectenpijplijn») en het verbeteren van het
investeringsklimaat. Een hoofdrol is weggelegd voor het op te zetten
Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI) dat als vliegwiel
publieke en private financiering voor investeringen moet katalyseren. De
Europese Raad heeft in december deze aanpak op hoofdlijnen
verwelkomd. Op 13 december jl. heeft de Commissie de verordening voor
het EFSI gepresenteerd. Hierin worden het EFSI, een projectenpijplijn en
een investeringsadvieshub van een juridische basis voorzien. De overige
onderdelen van het investeringsplan zijn opgenomen in het werkprogramma van de Commissie voor 2015.
Het kabinet waardeert in beginsel het initiatief tot een investeringsplan en
ziet dit als onderdeel van een effectieve groeistrategie die daarnaast
structurele hervormingen en gezonde overheidsfinanciën als essentiële
elementen heeft. Dit wordt ondersteund door verdieping van de interne
markt, in het bijzonder op het gebied van diensten, digitale interne markt
en energie. Zorgvuldige uitwerking van het investeringsplan is wel van
belang voor een optimaal effect op groei en concurrentiekracht in
Nederland en de EU. Een goede vormgeving van het Europees Fonds voor
Strategische Investeringen met objectieve en onafhankelijke projectselectie gericht op toegevoegde waarde en kwaliteit is daarbij bijvoorbeeld
belangrijk en ook gerechtvaardigd gezien het feit dat een belangrijk deel
van de voeding van het fonds afkomstig is uit het onderzoeks- en
innovatieprogramma Horizon 2020, waarvan Nederland juist de onafhankelijke, en op kwaliteit (impact, excellentie) gebaseerde projectselectie
waardeert. Het kabinet heeft uw Kamer op 6 februari 2015 geïnformeerd
over de inzet ten aanzien van de verordening door middel van een
BNC-fiche en ziet uit naar uitwerking van de overige onderdelen van het
investeringsplan.
Evaluatie six-pack
In 2014 heeft de Commissie het zogeheten six-pack geëvalueerd; het
pakket van maatregelen voor versterking van het Europese budgettaire en
economische toezicht. Naast een aanscherping en aanvulling van de
regels van het Stabiliteits- en Groeipact, omvat het six-pack een richtlijn
voor begrotingsraamwerken en een signaleringsmechanisme en
correctiemechanisme voor macro-economische onevenwichtigheden.
De evaluatie van de Commissie gaf een korte beschrijving van het
functioneren van de verordeningen en stond in algemene zin stil bij de
effectiviteit van de procedures. Daarbij tekende men aan dat het lastig was
om een causaal verband te leggen tussen de procedures en de macroeconomische uitkomsten. Dat de procedures pas recent in werking waren
getreden, bemoeilijkte de beoordeling van de effectiviteit. De Commissie
stelde in haar rapport dan ook geen concrete wijzigingen voor op de
bestaande regelgeving, maar gaf aan na verdere besprekingen van de
evaluatie te zullen bezien of aanpassingen gewenst zijn.
Het kabinet hecht aan transparantie, uitlegbaarheid en voorspelbaarheid
van de toepassing van de regels, ook richting nationale parlementen.
Eventuele wijzigingen moeten wat het kabinet betreft ondersteunend zijn
aan het bevorderen van prudent begrotingsbeleid en het effectief
voorkomen van macro-economische onevenwichtigheden. De Nederlandse inzet zal verder worden vormgegeven in de loop van verdere
besprekingen van de evaluatie op Europees niveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

22

EU-begroting en MFK
2014 was het eerste jaar van het nieuwe Meerjarig Financieel Kader
(MFK). Tijdens de onderhandelingen was de Nederlandse inzet gericht op
een sobere en moderne EU-begroting, met lage betalingenplafonds als
reflectie van economische realiteit in de lidstaten en meer middelen
gericht op de Europa 2020-strategie (concurrentievermogen, onderzoek en
innovatie) en het EU extern beleid.6 Op deze onderdelen is resultaat
behaald: het nieuwe MFK kent lagere plafonds voor vastleggingen en
betalingen en een relatieve verhoging van het budget voor onderzoek en
innovatie.
In het eerste jaar van het MFK is duidelijk geworden dat de lagere
plafonds nog veel druk ondervinden van openstaande betalingsverplichtingen uit het vorige MFK. Tijdens de onderhandelingen over de begroting
voor 2015 zijn Raad en Europees parlement overeengekomen een deel
van de ruimte voor betalingen uit latere jaren van het MFK naar voren te
halen om de betalingendruk te verlichten. Dit gebeurt via de inzet van de
Contingency Margin, een van de speciale instrumenten van het MFK.7
Nog tijdens de onderhandelingen in 2013 heeft het kabinet toegezegd een
seminar te organiseren over de inrichting van de nieuwe Europese
meerjarenbegroting.8 Dit seminar, dat eind 2015 of begin 2016 zal
plaatsvinden, biedt een goede gelegenheid om het debat over de
EU-begroting nieuw leven in te blazen en met relevante Europese actoren
oplossingsrichtingen te verkennen voor de nu gesignaleerde problemen.
Naast de hierboven omschreven druk op de betalingen blijkt bijvoorbeeld
ook dat inzet op sobere jaarbegrotingen, in het huidige Europese
krachtenveld kan botsen met de modernisering van de Europese
begroting. Daarnaast pleiten de ervaringen met naheffing voor meer
transparantie en betere informatie-uitwisseling.
Deze en andere constateringen werpen diverse vragen op: welk beleid is
nodig voor een effectieve, slagvaardige EU en hoe zorgen we voor
voldoende financiering? Welke inkomstenbron of -bronnen zorgen voor
stabiele inkomsten voor de EU en stabiele afdrachten voor de lidstaten, en
passen eveneens bij een slagvaardige EU? Wat is een eerlijke financiële
balans tussen netto-betalers en -ontvangers, hoe stellen we die vast en
hoe bereiken we die? Met andere woorden: welke verbeteringen in de
huidige begrotingssystematiek zijn noodzakelijk?
Via de keuze van de onderwerpen en de opzet van het seminar kunnen
Nederlandse wensen en ideeën over mogelijke oplossingen verder
worden verspreid. Nederland blijft zich inzetten voor een moderne
begroting en zou bijvoorbeeld toe willen naar een beperkt aantal vaste
wijzigingsmomenten voor de jaarbegroting. In het seminar zelf dient
echter sprake te zijn van open gedachtewisseling, ook van Nederlandse
zijde.
In 2016 vindt de tussentijdse evaluatie van het MFK plaats, maar bij het
seminar kijkt het kabinet – indachtig de ervaringen met de vorige midterm
review – nadrukkelijk ook vooruit naar het hiernavolgende MFK. De
tussentijdse evaluatie is naar verwachting ook richtinggevend voor het
hiernavolgende MFK, waartoe de Commissie begin 2018 het eerste
voorstel zal presenteren. Vanwege de noodzaak tot unanimiteit en de
6

Zie o.a. Kamerstuk 21 501-20, nr. 529 en Kamerstuk 21 501-20, nr. 553.
Zie ook «verslag Eurogroep en Ecofinraad 8 en 9 december» d.d. 12 december 2014, Kamerstuk
21 501-07 nr. 1214.
8
Verslag AO RAZ, d.d. 30 januari 2013, Kamerstuk 21 501-02, nr. 1226.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

23

wetgevingsprocedure met het Europees parlement is niet de verwachting
dat de tussentijdse evaluatie leidt tot grote wijzigingen in het lopend MFK.
In 2016 presenteert ook de High Level Working Group on Own Resources
zijn eindrapport. Deze groep, onder leiding van voormalig Eurocommissaris Monti, onderzoekt manieren om de inkomstenzijde van de
EU-begroting simpeler, eerlijker en transparanter te maken. Door het
seminar in het najaar van 2015 of begin 2016 te organiseren kan
Nederland op een strategisch moment sturing geven aan het debat over
de Europese financiën.
Fiscaliteit
Nederland steunt volop de strijd tegen internationale belastingontwijking.
In internationaal verband, binnen OESO, EU en G20, wordt verder gewerkt
aan maatregelen tegen agressieve belastingplanning door multinationals.
Nederland blijft intensief bij deze werkzaamheden betrokken.
Het kabinet heeft altijd ingezet op internationale oplossingen: dit mondiale
vraagstuk vraagt om mondiale oplossingen. De contouren van de
maatregelen die de betrokken landen moeten gaan treffen, worden steeds
duidelijker. Nederland zal onderzoeken hoe deze maatregelen kunnen
worden geïmplementeerd in het Nederlandse fiscale stelsel, en hoe dit
stelsel eraan kan bijdragen dat Nederland het meest aantrekkelijke
vestigingsland van Noordwest-Europa blijft.
Mobiliteit van werknemers in de EU
Grensoverschrijdende mobiliteit van werknemers binnen de EU – in het
kader van vrij verkeer van personen en van diensten – is één van de vier
fundamentele vrijheden van de EU en brengt veel voordelen met zich
mee. Voordelen voor de betrokken werknemers maar ook voor de
Nederlandse economie en samenleving. De meeste EU-migranten in
Nederland hebben een baan, betalen belasting en dragen premies af voor
sociale verzekeringen.
Om die voordelen te kunnen vasthouden en te voorkomen dat het
maatschappelijk draagvlak voor grensoverschrijdende arbeidsmobiliteit
afbrokkelt, is wel nodig dat een aantal negatieve effecten van
EU-arbeidsmobiliteit aangepakt worden. Die negatieve effecten liggen
vooral in de sfeer van onderbetaling en uitbuiting, fraude en schijnconstructies en oneerlijke concurrentie op arbeidsvoorwaarden uitlopend op
verdringing van nationaal arbeidsaanbod. De zorgen van burgers over
deze effecten zijn legitiem en dienen serieus genomen te worden. We
hebben een benadering nodig die zowel eerlijk is voor migrerende
EU-werknemers als voor Nederlandse werknemers. De gulden regel zou
moeten zijn: «gelijk loon voor gelijk werk, op dezelfde plek». Als we deze
regel toepassen, kan een «race to the bottom» in termen van arbeidsvoorwaarden, c.q. sociale dumping, voorkomen worden.
Het kabinet is van opvatting dat bevorderen van fatsoenlijk werk en
tegengaan van uitbuiting, fraude, schijnconstructies etc. een aanpak
vraagt op verschillende bestuurlijke niveaus. Het zet nationaal stevig in
met de invoering van de Wet Aanpak Schijnconstructies en krachtige
handhaving van het wettelijk minimumloon (incl. hogere boetes). In
bilateraal verband worden in 2013 gemaakte afspraken over samenwerking met Polen, Bulgarije, Roemenië en Kroatië inzake handhaving en
tegengaan van onderbetaling en uitbuiting nader geconcretiseerd. Op
EU-niveau maakt Nederland zich sterk voor: een ambitieus EU-platform
tegen zwart werken, een herziening van de Europese Detacherings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

24

richtlijn, het bestrijden van misbruik van A1-verklaringen en EU-afspraken
tegen «brievenbusondernemingen». De inzet op de Detacheringsrichtlijn
sluit goed aan bij de ambitie van de nieuwe Europese Commissie om tot
een «gerichte herziening» van deze richtlijn te komen, teneinde het risico
van sociale dumping te voorkomen. Om die reden ziet het kabinet het
aangekondigde «Mobility Package» van de Commissie, waarin deze
onderwerpen ook aan de orde zullen komen, met belangstelling tegemoet.
Klimaat en energie
De ontwikkelingen in Oekraïne in 2014 en de daaruit voortvloeiende
verslechterde relatie tussen de EU en Rusland hebben energievoorzieningszekerheid binnen de EU hoog op de agenda gezet. Daarnaast heeft
de Europese Raad in oktober 20149 door het aannemen van het Klimaaten Energiepakket 2030 het EU-klimaatbeleid versterkt en een opstap
gecreëerd naar een nieuw mondiaal klimaatakkoord dat eind 2015 in Parijs
moet worden bereikt. Deze beleidsterreinen zijn sterk aan elkaar
gekoppeld: inzet op energiebesparing en een groter aandeel
hernieuwbare energie in de energiemix van de EU dragen zowel bij aan
energievoorzieningszekerheid als aan een ambitieus klimaatbeleid gericht
op de reductie van de uitstoot van broeikasgassen.
In 2015 zal de Europese Commissie verder werk maken van energievoorzieningszekerheid door o.a. voorstellen te doen voor een Energie Unie,
een van de prioriteiten van de strategische agenda. Belangrijke elementen
daarvan zijn de voltooiing van een concurrerende interne energiemarkt,
energiebesparing, verduurzaming van de energiemix en investeringen in
onderzoek en innovatie. De interne markt kan versterkt worden door
implementatie van het derde energiepakket, regionale samenwerking
door lidstaten en verbetering van de energie-infrastructuur.
Verder heeft de EU veel te winnen bij het verminderen van de importafhankelijkheid van energie door de aanvoer te diversifiëren. Het mobiliseren van investeringen is hierbij cruciaal. Niet alleen de Commissie maar
ook de Europese dienst voor Extern Optreden (EDEO) heeft hierbij een rol
te vervullen: de EU zal de komende jaren energiediplomatie intensiveren
met nieuwe en bestaande energieproducenten, onder meer in de
Kaspische regio, het Middellandse Zeegebied, Afrika en de VS. Marktintegratie met buurlanden wordt bevorderd via de Energiegemeenschap.
Op het gebied van klimaat zal 2015 in het teken staan van de voorbereidingen van de mondiale top in Parijs. Op de klimaattop in Lima in
december 2014 is met het maken van afspraken over de benodigde
nationale bijdragen al een belangrijke stap gezet. Met het akkoord over
het Klimaat- en Energiepakket 2030 heeft de EU een belangrijk en
ambitieus signaal afgegeven richting de andere partijen bij het
VN-klimaatverdrag, die ruim voorafgaand aan de Klimaattop in Parijs hun
nationale bijdrage in termen van broeikasgasemissiereductie moeten
indienen. De EU zet in op een internationaal bindend akkoord met brede
participatie, dat de doelstelling van een maximale opwarming van de
aarde van 2 graden binnen bereik houdt. Door de uitvoering van het
Klimaat- en Energiepakket 2030 zal de EU zelf de komende jaren fors
investeren in innovatietechnologie ter vergroting van het eigen potentieel
voor hernieuwbare energie en energie-efficiëntie en zal het Europese
Emissiehandelssysteem (ETS) versterkt worden.

9

Conclusies van de Europese Raad van 23-24 oktober 2014; EUCO 169, nr.14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

25

Milieu en duurzaamheid
Milieu is een beleidsterrein dat van oudsher zeer sterk vanuit de EU wordt
vormgegeven, vooral vanwege de evidente voordelen van een grensoverschrijdende aanpak van zaken als luchtkwaliteit, biodiversiteit, duurzame
voedselvoorziening of vervuiling van rivieren. De EU-besluitvorming is
dan ook niet meer zozeer gericht op uitbreiding van de wetgeving op
milieugebied, maar veeleer op de actualisering en consolidatie ervan, met
de inzet regelgeving te vereenvoudigen door bijvoorbeeld richtlijnen waar
mogelijk samen te voegen met behoud van de doelstellingen. De EU-inzet
op milieu, en overigens ook op energie en klimaat, vindt in toenemende
mate plaats in de context van de transitie naar een duurzame omgang met
energie en grondstoffen en een circulaire economie zonder afvalproducten. Duurzame groei met veel aandacht voor innovatie draagt bij aan
het Europese concurrentievermogen en kan veel banen scheppen. Door in
te zetten op een efficiënter gebruik van grondstoffen, afvalstoffen en
energie snijdt het mes aan twee kanten: lagere milieudruk én minder
kosten voor consumenten en bedrijven. Transparantie is daarbij essentieel
voor een goed functioneren van grondstoffenmarkten.
In 2015 zal de besluitvorming over de Commissievoorstellen aangaande
een circulaire economie en een duurzame afvalverwerking vervolgd
worden. Commissaris Timmermans heeft aangegeven voor het einde van
2015 met een nieuw, breder en ambitieuzer voorstel te komen over de
overgang naar een circulaire economie, die zich richt op maximaal
hergebruik van producten en grondstoffen waarbij waardevernietiging
wordt geminimaliseerd.
WAARDEN
Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht
De kwaliteit en effectiviteit van de rechtsstelsels en rechtshandhaving in
de EU lidstaten zijn van groot belang voor het functioneren van de Unie
en het vertrouwen tussen burgers, bedrijven en lidstaten. Het kabinet
onderschrijft de doelstelling om de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht
verder te ontwikkelen. Daarbij zet het kabinet met name in op consolidatie
van bestaande instrumenten en volledige implementatie van de maatregelen die de afgelopen jaren tot stand zijn gekomen10. Deze uitgangspunten zijn stevig verankerd in de nieuwe strategische richtsnoeren op het
gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ), zoals aangenomen door
de Europese Raad in juni 2014, als ook in de Raadsconclusies over
herziening van de EU Interne Veiligheidsstrategie, welke gepland staat
voor dit voorjaar. In de verdere versterking van de Europese samenwerking op het gebied van migratie, asiel, grenzen, politie en justitie blijft
aandacht voor de bescherming van fundamentele waarden centraal staan.
De urgentie van de migratieproblematiek rond het Middellandse
Zeegebied blijft een belangrijk aandachtspunt. Nederland en veel andere
EU-lidstaten hebben te maken met een verhoogde instroom van illegale
immigranten en asielzoekers, vaak in verband met humanitaire rampen.
Gezien het onlosmakelijke verband met onveiligheid en mensenrechtenschendingen elders in de wereld, bepleit Nederland een coherente en
geïntegreerde aanpak met een stevige koppeling tussen intern en extern
EU-beleid. Samenwerking met transitlanden en landen van herkomst is
van groot belang voor de aanpak van mensensmokkel en -handel,
10

Zie de Kabinetsappreciatie van de mededeling «De EU-agenda voor justitie voor 2020 – Meer
vertrouwen, mobiliteit en groei binnen de Unie» en de mededeling «Naar een open en veilig
Europa», Kamerstuk 32 317, nr. 227.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

26

adequate opvang in de regio en het adresseren van de oorzaken van
migratie. Met het oog op het beter organiseren van de migratiestromen in
de EU streeft Nederland naar een betere implementatie van het Gemeenschappelijk Europees asielstelsel (GEAS), waar de uitkomst van een
asielaanvraag gelijk is ongeacht de lidstaat waar deze wordt behandeld.
Daarom vraagt Nederland herhaaldelijk aandacht voor volledige implementatie van bestaande afspraken binnen het GEAS, waaronder registratie van asielzoekers en illegale immigranten. De Europese agentschappen Frontex en het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken
(EASO) moeten effectief worden ingezet om de nodige ondersteuning te
bieden aan de lidstaten.
Op het gebied van interne veiligheid zijn de Europese inspanningen ter
bestrijding van jihadisme een belangrijk aandachtsgebied. Het fenomeen
van jihadgangers en de reële dreiging die uitgaat van terugkeerders
onderstrepen de koppeling tussen de internationale en nationale
veiligheid. De EU-lidstaten werken intensief samen onder andere op het
gebied van informatie-uitwisseling over reisbewegingen van jihadgangers, versterkte controles van reisdocumenten aan de buitengrenzen,
het traceren en tegengaan van terrorismefinanciering en het opsporen
van buitenlandse strijders. Nederland vervult een actieve rol in de
EU-kopgroep jihadisme, bestaande uit elf lidstaten.
Ook slaat de EU de handen ineen om radicalisering en rekrutering van
nieuwe buitenlandse strijders te stoppen. Daarbij ondersteund door de
EU, delen de lidstaten informatie en ervaringen om gezamenlijk te komen
tot een meer effectieve aanpak van jihadreizigers. Veel buitenlandse
strijders worden getrokken door extremistische en terroristische propaganda op het internet en de sociale media. De EU werkt aan afspraken
met grote internetbedrijven om radicaliserende, haatzaaiende jihadistische inhoud te signaleren en te verwijderen. Daarnaast wordt er
intensief gewerkt om een tegengeluid te ontwikkelen en te verspreiden
om het terroristische verhaal te ontkrachten.
De snelle technologische ontwikkelingen maken een blijvende inspanning
op het verbeteren van de cyberveiligheid en het versterken van de aanpak
van cybercrime noodzakelijk, waarbij een open en vrij internet gegarandeerd dient te blijven. Nederland staat hierbij het multi-stakeholder model
voor, waarbij Nederland hecht aan het verbeteren van publiek-private
samenwerking en het versterken van de samenwerking tussen de
computer emergency response teams (CERT). Daarnaast vraagt het
toenemend gebruik van internet voor criminele doeleinden voor een
structurele grensoverschrijdende aanpak. Versterkte samenwerking en
innovatieve afspraken in de EU op dit terrein heeft prioriteit voor
Nederland.
In het tegengaan van georganiseerde criminaliteit pleit Nederland voor
efficiënte en integrale aanpak. Nederland zet hierbij specifiek in op
financieel rechercheren, de bestuurlijke aanpak en de ontwikkeling van
een Europese Forensische Ruimte. Het kabinet hecht belang aan de
implementatie van de richtlijn mensenhandel en de EU Strategie
mensenhandel 2012–2016 en pleit voor het opstellen van een hernieuwde
strategie voor de periode vanaf 2016. In al deze maatregelen en instrumenten geldt de bescherming van fundamentele waarden, en in het
bijzonder het recht op privacy en gegevensbescherming, als leidend
principe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

27

Rechtsstatelijkheidsdialoog
Rechtsstatelijkheid is speerpunt van het Nederlandse EU-beleid. Ook in
2015 blijft het kabinet zich onverminderd inzetten voor de versterking van
de rechtsstaat in de EU lidstaten. Immers, de fundamentele waarden
waarop de Unie is gebaseerd hebben niet enkel een groot intrinsiek
belang, maar zijn ook essentieel voor een sterke, betrouwbare rechtsstaat,
een goed functionerende interne markt en voor het onderling vertrouwen
in de samenwerking op het terrein van vrijheid, veiligheid en recht.
Het kabinet is verheugd met de in 2014 geboekte resultaten – een
mededeling waarin de Commissie de procedure uiteen zet die zij zal
toepassen in geval van serieuze bedreigingen van de rechtsstaat in
lidstaten, en recentelijk de Conclusies van de Raad Algemene Zaken
waarin de verantwoordelijkheid en rol van de Raad wordt erkend.
Daarmee hebben beide instellingen onderstreept dat dit een terrein is
waar een gezamenlijke verantwoordelijkheid ligt.
Het kabinet ziet uit naar effectieve implementatie, follow-up en concrete
vormgeving van deze instrumenten zodat een cultuur van dialoog over
rechtsstatelijke ontwikkelingen kan ontstaan en misstanden tijdig en
effectief geadresseerd kunnen worden. Uitgangspunten van het kabinet
hierbij blijven de gelijkheid tussen lidstaten, de vormgeving binnen
bestaande verdragskaders en de synergie met bestaande organisaties en
mechanismen. Het kabinet zal op dit dossier, samen met gelijkgezinde
landen, een voortrekkersrol binnen de EU blijven spelen. Nederland voert
twee bilaterale projecten uit in regionaal verband om rechtsstatelijkheid te
bevorderen door middel van justitiële samenwerking.
EU-mensenrechtenbeleid
Mensenrechten vormen voor zowel het interne als het externe beleid van
de Europese Unie een kernpunt. Er is een noodzaak om binnen de EU zelf
tot een voldragen en consistente mensenrechtenaanpak te komen. Mede
op deze basis kan dan ook steeds geloofwaardig extern worden
opgetreden door de Unie. Daarom staat coherentie tussen en onderlinge
afstemming van het interne en externe mensenrechtenbeleid terecht hoog
op de EU-agenda en vormt het een beleidsprioriteit voor het kabinet.
Intern betekent dit dat de naleving van de fundamentele waarden van de
EU, inclusief de eerbiediging van de mensenrechten, permanente
aandacht verdient. Op deelterreinen zijn al vele initiatieven ontplooid en
voorstellen gedaan om mensenrechten te bevorderen binnen de EU, zoals
op het terrein van gegevensbescherming, het tegengaan van mensenhandel, de bescherming van kinderrechten en de bestrijding van
haatcriminaliteit. Bovendien is er een actieplan in voorbereiding om
discriminatie tegen te gaan op basis van gender identiteit en seksuele
oriëntatie en heeft de EU een kader opgesteld voor nationale
Roma-strategieën. De Commissie presenteert elk jaar haar bevindingen
over de naleving van het EU handvest van de grondrechten en ook het
jaarrapport van het Europese Grondrechtenagentschap geeft inzicht in de
mensenrechtensituatie in de EU. Het Hof van Justitie van de Europese
Unie heeft in een advies van 18 december 2014 geconcludeerd dat het
tussen de Unie en de Raad van Europa onderhandelde ontwerptoetredingsverdrag van de EU tot het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens (EVRM) niet verenigbaar is met de EU-verdragen. Hierdoor
zal het toetredingsproces – een verplichting onder het Verdrag van
Lissabon bedoeld om de Unie, evenals haar lidstaten, te onderwerpen aan
extern mensenrechtelijk toezicht – aanzienlijke vertraging oplopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

28

Een interne mensenrechtenstrategie, waarin al deze instrumenten op
consistente wijze worden ondergebracht, ontbreekt. In juni 2014 verwees
de Raad naar de mogelijke ontwikkeling van een EU-interne mensenrechtenstrategie en, op initiatief van Nederland, de noodzaak voor betere
coördinatie en evaluatie van de huidige praktijk. Het kabinet is van mening
dat dit streven recht doet aan de notie van de EU als waardengemeenschap en zal zich blijvend inzetten om concrete invulling te geven aan
deze mensenrechtenagenda, in nauwe samenwerking met relevante
actoren, zoals de nieuwe Commissaris voor fundamentele rechten, het
Grondrechtenagentschap en de Raad van Europa. Op basis van de
genoemde evaluatie kunnen prioriteiten en lacunes worden geïdentificeerd en acties worden geformuleerd. Gezien het nauwe verband tussen
de rechtsstaat, democratie en mensenrechten, moet dit worden bezien in
samenhang met het EU-rechtsstatelijkheidsinitiatief.
Op het terrein van het EU buitenlandbeleid is al wel een overkoepelende
mensenrechtenstrategie ontwikkeld, welke de leidraad vormt voor het
externe optreden. In multilaterale fora werken de EU-lidstaten intensief
samen, waardoor de EU een duidelijke stem heeft als het over mensenrechten gaat. Stavros Lambrinidis, sinds 2012 de Speciale Vertegenwoordiger voor Mensenrechten, vormt het gezicht van het Europese mensenrechtenbeleid. Tot tevredenheid van het kabinet wordt het mandaat van de
Speciale Vertegenwoordiger verlengd. In 2015 formuleert de EU een
nieuw actieplan over mensenrechten en democratie, dat leidend zal zijn
voor het optreden van nieuwe Hoge Vertegenwoordiger Mogherini. De
Nederlandse prioriteiten, zoals mensenrechten van LHBT’s en vrouwen en
de bescherming van mensenrechtenverdedigers, zijn stevig verankerd in
het externe EU beleid. Ter bevordering van coherentie zal Nederland
blijvend toezien op de implementatie van de verschillende
EU-richtsnoeren, zoals de richtsnoeren over vrijheid van meningsuiting
die in 2014 zijn aangenomen.
Uitbreidingsonderhandelingen
Het uitbreidingsproces van de Unie is gebaseerd is op strikte en faire
conditionaliteit en eigen verdiensten van (potentiële) kandidaat-lidstaten,
evenals de capaciteit van de Unie om nieuwe leden te integreren.
Fundamentele hervormingen in (potentiële) kandidaat-lidstaten moeten
hierbij vroeg in het proces worden geadresseerd. De Commissie legt
nadruk op drie pijlers: rechtsstaat, economie en openbaar bestuur. Landen
dienen deze fundamentele kwesties, gelinkt aan de Kopenhagen-criteria,
met vastberadenheid aan te pakken. De rechtsstaat is hierin van centraal
belang, ook voor economische ontwikkeling en het creëren van een
gunstig ondernemings- en investeringsklimaat. Commissie-voorzitter
Juncker heeft bij zijn aantreden aangegeven te verwachten dat de
komende vijf jaar geen nieuwe lidstaten tot de Unie zullen toetreden. In
2015 zullen de toetredingsonderhandelingen worden voortgezet met
Turkije (waarbij wordt opgemerkt dat een groot aantal hoofdstukken door
de Raad of individuele lidstaten is geblokkeerd), Montenegro en Servië.
De toetredingsonderhandelingen met IJsland zijn door de regering van
IJsland opgeschort. De Commissie zal in 2015 nader rapporteren over
voortgang in Macedonië, waarna de Raad eventueel mogelijkheden kan
bespreken de impasse in het toetredingstraject te doorbreken. Kandidaatlidstaat Albanië zal verdere doortastende stappen moeten zetten in de
aanpak van corruptie en georganiseerde misdaad met oog op het
opbouwen van een solide track record. De Europese inzet ten aanzien van
Bosnië-Herzegovina wordt hernieuwd, waarbij de bredere hervormingsagenda centraler komt te staan en conditionaliteit in stand blijft. De hoop
is dat de Stabilisatie- en Associatieovereenkomst tussen de EU en Kosovo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

29

kan worden getekend in 2015, nu de onderhandelingen hierover zijn
afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

30

Bijlage I.

Lijst met links naar relevante stukken en websites
Institutionele zaken
•

Website Raad van de Europese Unie:
http://www.consilium.europa.eu/nl/home/

•

Website Europese Commissie:
http://ec.europa.eu

•

Website Europese Commissie, REFIT programma:
http://ec.europa.eu/smart-regulation/refit/index_nl.htm

•

Europese Commissie, COM (2014) 386 final. Commissiemededeling
Programma voor gezonde en resultaatgerichte regelgeving (REFIT):
stand van zaken en vooruitzichten, 18 juni 2014:
http://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2014/NL/
1-2014-368-NL-F1-1.Pdf

•

Website Europees parlement, Commissie Constitutionele Zaken
(AFCO):
http://www.europarl.europa.eu/committees/nl/afco/home.html

•

Europees parlement, Commissie Constitutionele Zaken. Verslag over
de betrekkingen tussen het Europees parlement en de nationale
parlementen, 27 maart 2014:
http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//
NONSGML+REPORT+A7-2014-0255+0+DOC+PDF+V0//NL

•

Website Europees parlement, Europese verkiezingen 2014:
http://www.elections2014.eu/nl

•

Europees parlement, Raad, Commissie, Interinstitutioneel Akkoord
Beter Wetgeven (2003/C 321/01), 31 december 2003:
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/
?uri=CELEX:32003Q1231(01)&from=NL

•

Europees parlement, Rapport «Mapping the cost of non-Europe
2014–2019», maart 2014:
http://www.europarl.europa.eu/the-secretary-general/resource/static/
files/files/mapping-the-cost-of-non-europe--march-2014-.pdf

•

Tweede Kamer der Staten-Generaal, Rapport «Voorop in Europa»,
Kamerstuk 33 936, nr. 2, 15 mei 2014:
http://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/field_uploads/
Voorop%20in%20Europa_rapport_tcm181-238512_0.pdf

•

Radboud Universiteit, Bestuurlijk rapport «Gericht op Europa», bijlage
bij Kamerstuk 33 901, nr. 2, 3 december 2014:
http://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/
gericht_op_europa_bestuurlijk_rapport_2e_druk.pdf

•

Raad van State, Voorlichting over democratische controle op hervorming economisch bestuur in Europa, Kamerstuk 33 454, nr. AB,
22 januari 2013:
http://www.raadvanstate.nl/adviezen/samenvattingen/
tekst-samenvatting.html?id=154

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

31

•

Conclusies van de Europese Raad, strategische agenda, 26–27 juni
2014:
http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/
nl/ec/143496.pdf

•

Kabinetsreactie democratische legitimiteit EU, Kamerstuk 33 877,
nr. 21, 13 juni 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/
kamerstukken/2014/06/13/kamerbrief-kabinetsreactie-democratischelegitimiteit-eu.html

•

Kabinetsappreciatie van de mededeling «De EU-agenda voor justitie
voor 2020 – Meer vertrouwen, mobiliteit en groei binnen de Unie» en
de mededeling «Naar een open en veilig Europa», Kamerstuk 32 317,
nr. 227, 17 april 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/
rapporten/2014/04/18/bijlage-kabinetsappreciatie-van-de-mededelingde-eu-agenda-voor-justitie-voor-2020-meer-vertrouwen-mobiliteit-engroei-binnen-de-unie-en-de-mededeling-naar-een-open-en-veiligeuropa/lp-v-j-0000005455.pdf

•

Kamerbrief over evaluatie actieplan «Europa en decentrale overheden»
en uitkomsten van het bestuurlijk overleg tussen BZK, BZ, VNG, IPO en
de UvW, Kamerstuk 33 750 VII, nr. 64, 24 juni 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/
rapporten/2014/06/24/actieplan-europa-en-decentrale-overheden/
actieplan-europa-en-decentrale-overheden.pdf

Welvaart
•

Website Europese Commissie, wetgeving economic governance (incl.
six-pack en two-pack):
http://ec.europa.eu/economy_finance/economic_governance/sgp/
legal_texts/index_en.htm

•

Website Europese Commissie, Investeringsplan (incl. formele stukken):
http://ec.europa.eu/priorities/jobs-growth-investment/plan/index_en.htm

•

Website Europese Commissie, Europese interne markt:
http://ec.europa.eu/growth/single-market/index_en.htm

•

Website Europese Commissie, Akten voor de Interne Markt I en II:
http://ec.europa.eu/internal_market/smact/index_nl.htm

•

Website Europese Commissie, Digitale Agenda:
http://ec.europa.eu/digital-agenda/en

•

Europese Commissie, European Economic Forecast Winter 2015
(1\2015), 5 februari 2015:
http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/european_economy/
2015/pdf/ee1_en.pdf

•

Europese Commissie, COM(2014) 905 final. Mededeling evaluatie van
de economic governance. Verslag over de toepassing van de Verordeningen 1173/2011, 1174/2011, 1175/2011, 1176/2011, 1177/2011,
472/2013 en 473/2013, 28 november 2014:
http://www.ipex.eu/IPEXL-WEB/dossier/files/download/
082dbcc549f0934a0149f6dd96c30653.do

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

32

•

«Preparing for Next Steps on Better Economic Governance in the Euro
area – Analytical Note by Jean-Claude Juncker in close cooperation
with Donald Tusk, Jeroen Dijsselbloem & Mario Draghi», Informal
European Council, 12 February 2015:
http://ec.europa.eu/priorities/docs/economic-governance-note_en.pdf

•

Verordening (EU) Nr. 473/2013 van het Europees parlement en de Raad
van 21 mei 2013 betreffende gemeenschappelijke voorschriften voor
het monitoren en beoordelen van ontwerpbegrotingsplannen en voor
het garanderen van de correctie van buitensporige tekorten van de
lidstaten van de eurozone:
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/
?uri=CELEX:32013R0473&from=EN

•

Verdrag voor stabiliteit, coördinatie en governance in de EMU,
31 januari 2012:
http://www.consilium.europa.eu/european-council/pdf/Treaty-onStability-Coordination-and-Governance-TSCG/.

•

Europees parlement, Onderzoeksrapport «The cost of non-Europe in
the Single Market» over het groeipotentieel van een verdiepte interne
markt, 3 oktober 2014:
http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?
reference=EPRS_STU(2014)510981

•

Kabinetsreactie op programma Europese Commissie, Kamerstuk
21 501-20, nr. 924, 28 november 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/fin/documenten-en-publicaties/
kamerstukken/2014/11/28/kabinetsreactie-op-programma-europesecommissie.html

•

Kabinetsreactie op investeringsplan van Europese Commissie,
Kamerstuk 21 501-07, nr. 1202, 26 november 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/fin/documenten-en-publicaties/
kamerstukken/2014/11/26/kabinetsreactie-op-investeringsplan-vaneuropese-commissie.html

•

Kamerbrief over de inzet van het kabinet ten aanzien van de toekomst
van de Economische en Monetaire Unie, Kamerstuk 21 501-20, nr. 704,
29 november 2012:
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/33877/kst-21501-20-704

•

Kabinetsreactie op het voorstel van de Europese Commissie voor de
oprichting van een Europees resolutiemechanisme, Kamerstuk 33 732,
nr. 2, 9 september 2013:
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/fin/documenten-en-publicaties/
kamerstukken/2013/09/09/kabinetsreactie-ec-srm-voorstel.html

Extern beleid
•

Website Europese Commissie, uitbreiding en nabuurschap:
http://ec.europa.eu/enlargement/

•

Website Europese Commissie, uitbreiding en nabuurschap, strategie
en voortgangsrapporten:
http://ec.europa.eu/enlargement/countries/strategy-and-progressreport/index_en.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

33

•

Website Europese Commissie, handelsbeleid:
http://ec.europa.eu/trade/policy/

•

Website Europese Commissie, TTIP:
http://ec.europa.eu/trade/policy/in-focus/ttip/

•

Europese Commissie, COM(2014) 398 final. Commissiemededeling
«Naar een Circulaire Economie: een afvalvrij programma voor
Europa», 25 september 2014:
http://www.ipex.eu/IPEXL-WEB/dossier/document/COM20140398.do

•

Conclusies van de Europese Raad van 23–24 oktober 2014:
https://www.eerstekamer.nl/eu/documenteu/euco_169/
14_conclusies_europese_raad_23_24/f=/vjodda78bvzr.pdf

•

United Nations Framework Convention on Climate Change, Decision
COP20, Lima Call for Climate Action, December 2014:
https://unfccc.int/files/meetings/lima_dec_2014/application/pdf/
auv_cop20_lima_call_for_climate_action.pdf

•

Verslag Raad Algemene Zaken 16 december 2014, Kamerstuk
21 501-02, nr. 1446:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/Kamerstukken/
2014/12/19/verslag-raad-algemene-zaken-16-december-2014.html

•

Kabinetsappreciatie uitbreidingspakket 2014 – Geloofwaardigheid
Geschraagd, Kamerstuk 23 789, nr. 146, 31 oktober 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/publicaties/
2014/
10/31/kabinetsappreciatie-uitbreidingspakket-2014geloofwaardigheid-geschraagd.html

•

Kabinetsappreciatie nabuurschapspakket 2014: nabuurschap op een
kruispunt, Kamerstuk 22 112, nr. 1855, 6 mei 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/
2014/05/06/kabinetsappreciatie-nabuurschapspakket-2014nabuurschap-op-een-kruispunt.html

Waarden
•

Conclusies Raad Algemene Zaken over het rechtstatelijkheidsmechanisme, kamerstuk 21 501-02, nr. 1446, 16 december 2014:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/
2014/12/19/verslag-raad-algemene-zaken-16-december-2014.htm

•

Europese Commissie, COM(2014) 158 final. Commissiemededeling
«Een nieuw EU-kader voor het versterken van de rechtsstaat»:
http://register.consilium.europa.eu/doc/
srv?l=NL&f=ST%207632%202014%20INIT

•

Kamerbrief gecombineerde kabinetsreactie AIV advies: «De rechtsstaat: waarborg voor Europese burgers en fundament van Europese
samenwerking», Commissie mededeling Kader ten behoeve van de
rechtsstaat en EU-Scorebord voor Justitie 2014, Kamerstuk 33 877,
nr. 19, 24 april 2014:
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/21501/kst-3387719.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 166, nr. 1

34