Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

28 719

Reïntegratiebeleid

Nr. 91

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 december 2014
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de stand van zaken van de
experimenten naar de netto effectiviteit van re-integratie. Deze onderzoeken bij gemeenten en UWV zijn gestart mede naar aanleiding van een
motie van de leden Azmani (VVD) en Koşer Kaya (D66) bij de begrotingsbehandeling van het Ministerie van SZW voor 2011 (Kamerstuk 32 500 XV,
nr. 27). Deze motie vroeg om gedegen onderzoek naar de netto effectiviteit
van re-integratie. Over de voortgang van deze experimenten heb ik u in
eerdere brieven geïnformeerd (Kamerstuk 28 719, nr. 79 en 89)1.
Ook informeer ik uw Kamer, in verband met de samenhang, over een
brede toekomstagenda voor verdere versterking van de gemeentelijke
uitvoeringspraktijk. Door de decentralisaties neemt het belang van weten
wat werkt, zorgen dat het werkt en uitwisselen en leren toe. Dat zijn de
elementen die samen een impuls geven aan de professionalisering van de
uitvoeringspraktijk, zoals ik ook in mijn brief van 17 maart uiteengezet heb
(Kamerstuk 28 719, nr. 89). Voor een goede uitvoering van de
re-integratietaken die aan hen zijn toebedeeld, blijven gemeenten
permanent kennis nodig hebben over werkwijzen, methoden en instrumenten die effectief zijn. Het is daarom van belang dat de kennisontwikkeling voor de gemeentelijke uitvoeringspraktijk wordt voortgezet. Samen
met VNG en Divosa zet ik daarom een meerjarig programma op om
systematisch en programmatisch kennis te ontwikkelen, die aansluit bij de
behoefte en kennis van de sector zelf. Bij gemeenten ligt immers ook de
verantwoordelijkheid voor een professionele uitvoeringspraktijk. Met dit
programma bied ik hen de helpende hand bij de kennisontwikkeling. In
het tweede deel van deze brief ga ik hierop in.

1

kst-28719-91
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Over de vormgeving en uitvoering van deze experimenten bent u eerder geïnformeerd via
Kamerstuk 28 719, nr. 73, 74 en 76.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

1

Uitkomst gemeentelijke experimenten netto effectiviteit van
re-integratie
Voor gemeenten en UWV is het belangrijk om te weten hoe zij de
effectiviteit van re-integratie kunnen verhogen en daarmee de middelen
zo efficiënt mogelijk inzetten. Om de kennis hierover te vergroten zijn de
afgelopen jaren experimenten bij gemeenten en UWV (op zes
UWV-vestigingen) gestart. Inmiddels zijn de resultaten van de gemeentelijke experimenten bekend. Het onderzoeksrapport Uitkomsten en
ervaringen experimenten netto effectiviteit re-integratie van het onderzoeksconsortium SEOR, Epsilon Research en Regioplan bied ik u hierbij
aan2. Over de resultaten van de experimenten die bij het UWV zijn
uitgevoerd wordt u in het voorjaar van 2015 geïnformeerd.
Dit onderzoek is één van de eerste voorbeelden van experimenteel
onderzoek op het re-integratieterrein in Nederland. Het onderzoeksconsortium heeft daarvoor negen experimenten opgezet en afgerond in zes
verschillende gemeenten. Zes van die experimenten zijn dusdanig
uitgevoerd dat de resultaten gerapporteerd kunnen worden. In drie
gemeenten zijn de experiment- en controlegroep in de uitvoering door
elkaar gaan lopen. Daardoor zijn er voor deze experimenten helaas geen
valide uitspraken mogelijk over de resultaten3. Naast deze experimenten
is er een separaat onderzoek uitgevoerd bij de gemeente Amsterdam. Ook
dit onderzoek kende de opzet van een experiment en was gericht op de
effectiviteit van een zoekperiode en van verschillende re-integratieinstrumenten4.
In onderzoek naar de effectiviteit van re-integratie is het gangbaar om
onderscheid te maken tussen bruto en netto effectiviteit. Bruto effectiviteit
meet de uitstroom uit de uitkering na het volgen van een
re-integratietraject. Netto effectiviteit laat zien welk deel van de uitstroom
uit de uitkering na deelname aan een re-integratietraject is toe te schrijven
aan de inzet van dat traject. Aan de hand van een experimentele opzet kan
dit worden dit onderzocht. Bij een klassiek experiment worden vanuit de
potentiële groep deelnemers aan een traject twee willekeurige steekproeven genomen: een deelnemersgroep (experimentgroep) en een
controlegroep. Beide groepen worden gedurende enige tijd gevolgd. De
willekeurige toewijzing van de groepen garandeert bij voldoende grote
aantallen dat beide groepen op voorhand gelijke kansen hebben op
re-integratie. Het verschil in effect kan daarom worden toegeschreven aan
het re-integratie-instrument.
Resultaten gemeentelijke experimenten
De centrale doelstelling van deze experimenten was inzichtelijk maken
wat de toegevoegde waarde is van de verschillende onderdelen van het
re-integratieproces. De gemeentelijke experimenten hebben zich gericht
op de verschillende fases van het re-integratieproces. Interventies die aan
bod zijn gekomen zijn: een inspanningsperiode, een combinatie van een
inspanningsperiode en actieve begeleiding naar werk, diagnose,
screening, sociale activering en motivatie- en sollicitatietraining. Als
relevante uitkomstmaat geldt de uitstroom naar werk. Bij een deel van de
onderzochte interventies kan naast het effect op de uitstroom ook worden
gekeken naar de preventieve werking (invloed op de instroom in de
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Het gaat hier om een experiment met screening- en diagnose instrumenten in Utrecht, het
experiment «Werkstage» in Leeuwarden en een experiment met een motivatie- en sollicitatietraining in Rotterdam.
4
Bolhaar, Ketel en Van der Klaauw (2014) Onderzoek naar effectiviteit inzet
re-integratieinstrumenten DWI, februari 2014.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

2

uitkering). De geselecteerde instrumenten geven geen uitputtend beeld
van wat re-integratie in Nederland inhoudt. Het gaat om een selectie uit
de zeer talrijke beschikbare re-integratie instrumenten, op basis van
bereidheid van gemeenten om aan het onderzoek mee te doen en de
meetbaarheid van het door de gemeente aangedragen instrument.
Bij één van de experimenten in Rotterdam en (in mindere mate) Nijmegen
zijn significante effecten gevonden. Het instrument WerkLoont van de
gemeente Rotterdam wordt ingezet voor alle bijstandsaanvragers die
geschikt zijn voor werk. Na het doorlopen van een inspanningsperiode
van formeel vier weken waarin verwacht wordt dat de werkzoekende
zelfstandig naar werk zoekt, krijgen de deelnemers gedurende maximaal
15 weken begeleiding. Die begeleiding is gericht op het trainen van
(sollicitatie)vaardigheden en het matchen aan een werkgever. Uit de
resultaten blijkt een preventief netto-effect op de instroom in de WWB
(verminderde instroom). Bovendien stroomt de groep die wel instroomt in
de uitkering als gevolg van de combinatie van begeleiding en relatief
grote inspanning significant vaker uit en ook significant vaker naar een
baan. Bij het experiment met een inspanningsplan in Nijmegen moesten
mensen die zich meldden voor een uitkering en tot de doelgroep van het
experiment behoorden eerst vier weken zelf inspanningen verrichten om
de kans op werk te vergroten. Met hen werden door de gemeente
afspraken gemaakt over de inspanningen die in die periode plaats
moesten vinden. Uit het experiment blijkt dat de mensen met een
inspanningsplan vaker uitstroomden naar een baan dan mensen zonder
een inspanningsplan. Het netto effect voor de uitstroom naar werk is
soortgelijk aan het experiment in Rotterdam. Door de lagere aantallen
personen zijn deze effecten in Nijmegen echter niet of minder significant.
Er bleek in Nijmegen geen significant netto-effect op de instroom in de
uitkering.
Bij de andere experimenten – in Enschede, Helmond en de overige
experimenten in Nijmegen en Rotterdam – zijn geen significante nettoeffecten gevonden op de uitstroom uit de uitkering (naar werk). Verklaringen hiervoor kunnen zijn dat de instrumenten zijn ingezet voor
WWB’ers met een relatief grote afstand tot de arbeidsmarkt en dat het
gaat om instrumenten waarbij de relatie met plaatsing in een baan minder
direct is. Bij drie van deze vier experimenten betrof het maatregelen die
een eerste schakel of een tussenschakel zijn in een langduriger traject
naar werk of dienen om te bepalen of iemand plaatsbaar is (bijvoorbeeld
diagnose-instrumenten). De resultaten uit dit onderzoek betekenen niet
per definitie dat de onderzochte maatregelen voor werkzoekenden met
een grote afstand tot de arbeidsmarkt geen zin hebben. Wel geldt dat als
er bij deze experimenten al een netto effect is, dit waarschijnlijk klein is en
pas op langere termijn zichtbaar.
De gevonden resultaten zijn beperkt tot de uitstroomgegevens na een jaar.
Uit eerder onderzoek van SEO blijkt dat de langetermijneffecten van
re-integratie-inspanningen gunstiger zijn dan op grond van eerder
onderzoek (naar de effecten tot maximaal 18 maanden) verwacht mag
worden. Op lange termijn, in het SEO-onderzoek tot acht jaar na de
interventie, bleek bijvoorbeeld arbeidsbemiddeling voor bijstandsgerechtigden kosteneffectief5.
De bevindingen uit het experiment WerkLoont in Rotterdam sluiten aan bij
het beeld uit zowel de nationale als internationale literatuur. Maatregelen
vooraf of vroeg in de uitkering, en die al bij aanmelding voor een uitkering
worden aangekondigd, blijken over het algemeen effectief. Ander recent
5

Lammers, Kok en Wunsch (2013) Langetermijneffecten van re-integratie, SEO Amsterdam.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

3

nationaal onderzoek wijst ook in die richting. In een experiment dat is
uitgevoerd bij de gemeente Amsterdam is namelijk voor bepaalde
groepen een vermindering van de instroom in de WWB gevonden als
gevolg van het opleggen van een zoekperiode. Bovendien komen mensen
die een zoekperiode opgelegd hadden gekregen in het eerste half jaar
sneller uit de uitkering6.
Uit eerder onderzoek is overigens bekend dat niet alleen preventieve
maatregelen of maatregelen vroeg in de uitkering effect hebben. Over de
effectiviteit van maatregelen en de uitgangspunten voor een effectief
re-integratiebeleid bent u in eerdere brieven geïnformeerd (bijvoorbeeld
Kamerstuk 28 719, nr. 79 en 89). Ook interventies zoals kortdurende
beroepsgerichte scholing, loonkostensubsidies en arbeidsbemiddeling
kunnen (op langere termijn) effectief bijdragen aan het aan het werk
helpen van werkzoekenden. Ook het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz) draagt bij aan duurzame uitstroom vanuit de uitkering. De
mate van effectiviteit hangt sterk af van de doelgroep van het instrument.
Een selectieve en integrale aanpak is daarom van belang.
Ervaringen met het uitvoeren van experimenten
Experimenteel onderzoek maakt het mogelijk om de effectiviteit van
re-integratie-instrumenten te toetsen. Het geeft een beeld van de netto
effectiviteit van bepaalde interventies en is daarom waardevol. Het
uitvoeren van experimenteel onderzoek naar de effectiviteit van
re-integratie-instrumenten is echter nog in ontwikkeling en voor verbetering vatbaar. Het is een leerproces dat nog verder voortgezet moet
worden. Zo was het voor de meeste gemeenten die hebben deelgenomen
aan dit onderzoek de eerste keer dat men een experiment uitvoerde op dit
terrein.
De onderzoekers gaan in hun rapport in op de belemmeringen die zij
tegenkwamen en de gevolgen die dat heeft voor de zeggingskracht van de
uitkomsten. Deze belemmeringen hebben te maken met zowel de opzet
als de uitvoering van de experimenten. Bij de opzet bleken gemeenten
terughoudend om deel te nemen, ook als zij aanvankelijk wel interesse
hadden in deelname. Daarvoor genoemde redenen zijn onder meer dat de
gemeente niet het benodigde minimaal aantal deelnemers kon garanderen, er ethische bezwaren waren om de controlegroep het instrument te
onthouden, dat door beleidswijzigingen een te onderzoeken instrument
niet meer of anders ingezet werd of het financiële risico als te groot werd
ingeschat. Dit had onder andere tot gevolg dat instrumenten waarvan
gemeenten zelf denken dat ze een groot effect hebben, niet altijd konden
worden meegenomen in het onderzoek.
Bij de uitvoering van experimenten bleek dat er tegengestelde belangen
kunnen zijn tussen de uitvoeringspraktijk en de methodologische eisen die
aan experimenteel onderzoek worden gesteld. Twee zaken springen
daarbij in het oog. Het eerste is dat door uitvoerenden belang wordt
gehecht aan het ondersteunen van mensen bij re-integratie. Uitsluiting
van dienstverlening van de controlegroep wordt dan als onethisch gezien.
Dit zorgde ervoor dat de uitsluiting van de dienstverlening ook relatief kort
was. Ook kwam het voor dat mensen uit de controlegroep dezelfde of
alternatieve dienstverlening als mensen in de experimentgroep kregen.
Hierdoor was een goede effectmeting in sommige experimenten niet
meer mogelijk. Verder bleek dat beleidswijzigingen, interne prestatieaf6

Het betrof hier een specifieke groep bijstandgerechtigden van 27 jaar en ouder die binnen een
halfjaar geacht werden werk te kunnen vinden. Bolhaar, Ketel en Van der Klaauw (2014)
Onderzoek naar effectiviteit inzet re-integratieinstrumenten DWI, februari 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

4

spraken of (veranderde) overtuigingen ertoe leidden dat op bestuurlijk en
management niveau gedurende een experiment andere prioriteiten
werden gelegd. Hierdoor werd de uitvoering van het experiment
doorkruist.
Lessen voor toekomstig experimenteel onderzoek: het belang van
draagvlak
Uit de hiervoor beschreven ervaringen volgen belangrijke lessen voor de
kennisontwikkeling op het re-integratieterrein in de toekomst. Ik noem er
hier een aantal. In de eerste plaats is het van belang dat de vraag van een
gemeente of een gemeentelijk samenwerkingsverband leidend is bij
nieuw onderzoek; dit vergroot het perspectief op het genereren en
overnemen van waardevolle inzichten die leiden tot verbeteringen in het
beleid. Ten tweede is het voor naleving van een experiment noodzakelijk
dat er iemand binnen de organisatie is die zich sterk maakt voor het
experiment en er ook op stuurt dat het wordt uitgevoerd zoals het hoort.
Dit moet bij voorkeur iemand zijn met voldoende bevoegdheden
daarvoor, zodat prestatieafspraken en taakstellingen de uitvoering van het
experiment niet doorkruisen. Goede sturing is van belang om te komen
tot een adequate experimentele opzet en om een goede uitvoering te
waarborgen. Ten derde moet er intern draagvlak zijn in alle lagen van de
organisatie: op uitvoerend, management- en bestuurlijk niveau. Financiële
overwegingen zijn op het ene niveau belangrijker dan het andere. Ook
ethische bezwaren worden verschillend beleefd. Daarom is het belangrijk
ook de uitvoering in een vroeg stadium bij de opzet te betrekken en
rekening te houden met mogelijke ethische bezwaren. Een vierde les is
dat het van belang is om voldoende aantallen deelnemers in een
experiment te hebben, om fouten bij de uitvoering makkelijker op kunnen
vangen en ook kleine effecten te kunnen meten. Ook is het van belang een
re-integratie-instrument te kiezen dat zo min mogelijk verweven is met
andere instrumenten. Tot slot is het van belang om parallel te blijven
inzetten op professionalisering en vergroting van het vakmanschap bij
klantmanagers. Dit is ook van belang voor een goede uitvoering van
experimenteel onderzoek.
Het tot nog toe uitgevoerde onderzoek geeft inzicht in de praktische
belemmeringen die het doen van experimenten met zich meebrengt. Ook
bevat het onderzoek lessen voor toekomstig experimenteel onderzoek op
dit terrein. Dat is een belangrijk winstpunt. Ik zie het als startpunt van de
verdere programmatische en systematische kennisontwikkeling. Onderstaand ga ik daar nader op in.
Brede toekomstagenda gemeentelijke uitvoeringspraktijk
Met de invoering van de Participatiewet krijgen gemeenten een nog
grotere verantwoordelijkheid en beleidsvrijheid voor het aan het werk
helpen van werkzoekenden met een afstand tot de arbeidsmarkt. Zij
beschikken daarbij over een breed scala aan instrumenten. In het Plan van
aanpak monitor en evaluatie Participatiewet (Kamerstuk 33 566, nr. 65)
heb ik u aangegeven op welke wijze ik de inzet hiervan monitor.
Om een goede uitvoering te geven aan de re-integratietaken die hen zijn
toebedeeld, hebben gemeenten kennis nodig over welke instrumenten op
welk moment effectief zijn, en voor wie. Naast het monitoren van de inzet
van instrumenten vind ik het daarom van belang dat er wordt ingezet op
deze kennisontwikkeling. Deze maakt deel uit van een bredere aanpak
gericht op versterking van de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. Kennisontwikkeling moet immers niet op zichzelf staan, maar aansluiting vinden
bij opleiding en uitvoeringspraktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

5

Er zijn in de afgelopen jaren door diverse organisaties die actief zijn in het
veld van werk en inkomen veel initiatieven gestart om de kwaliteit van de
gemeentelijke uitvoeringspraktijk te verhogen, zie ook mijn brief van
17 maart 2014 (Kamerstuk 28 719, nr. 89). Het programma Vakmanschap
van Divosa en VNG bevordert methodisch werken van klantmanagers.
Daarvoor is ook vergelijkende kennis nodig. Door benchmarking en het
uitwisselen van resultaten en ervaringen ontstaat een transparant klimaat
waarin gemeenten van elkaar kunnen leren. Inmiddels nemen meer dan
200 gemeenten deel aan de Divosa-benchmark. Deze initiatieven worden
door mij ondersteund.
Ik vind het van belang dat de kennisontwikkeling ten behoeve van de
gemeentelijke uitvoeringspraktijk wordt voortgezet. Met de VNG en
Divosa deel ik de opvatting dat daarvoor een programmatische en
systematische aanpak noodzakelijk is. Bij re-integratie, en breder het
domein van werk en inkomen, is er sprake van vraagstukken waar iedere
gemeente mee te maken kan krijgen en waar dus iedere gemeente
behoefte heeft aan kennis. Gemeenten zijn niet ieder voor zich in staat
deze kennis te organiseren. Dat is bovendien ook niet efficiënt: de kennis
moet worden gedeeld.
Met VNG en Divosa en in afstemming met het Kennisplatform Werk en
Inkomen zal ik daarom, ten eerste, een meerjarig programma opzetten.
Doel daarvan is het systematisch en programmatisch kennis ontwikkelen
die aansluit bij de behoefte en kennis van gemeenten zelf (eventueel op
het niveau van de arbeidsmarktregio) en voldoet aan de standaarden die
nodig zijn om tot deugdelijke effectuitkomsten te komen. Daarin kunnen
experimenten een belangrijke rol vervullen. Ook moet er binnen het
programma aandacht zijn voor de vertaling van ontwikkelde kennis naar
lokaal toepasbare werkwijzen, methoden of interventies.
Vanuit mijn systeemverantwoordelijkheid stimuleer ik dit programma
financieel de komende 4 jaar. De uitkomsten en lessen van de experimenten naar de netto effectiviteit van re-integratie neem ik mee bij het
opzetten van dit meerjarig kennisprogramma. Het programma wordt met
betrokkenheid van gemeenten opgezet en uitgevoerd. Daar ligt immers
ook de verantwoordelijkheid voor een professionele uitvoeringspraktijk.
Ten tweede gaat het om het waarborgen van de toepassing van de
ontwikkelde kennis in de uitvoeringspraktijk. Uit het programma Vakmanschap is naar voren gekomen dat kennisontwikkeling steeds meer op
gang komt maar dat de doorvertaling naar de praktijk achter blijft. Het
gaat hierbij om de volgende thema’s: aansluiting van opleiding op de
beroepspraktijk, ontwikkeling van de beroepsgroep, borging van
kennistoepassing en methodisch werken, sturing (management en
bestuurlijk) en uitwisseling en benchmarking.
Deze thema’s kunnen alleen in onderlinge samenhang worden ingezet
voor een professionelere uitvoering. In termen van proces gaat het om
een systematische, programmatische en cyclische aanpak, waarin kennis
wordt ontwikkeld en doorvertaald naar opleiding en praktijk, en waarbij de
praktijk werkt aan het vormen van lerende organisaties, die op hun beurt
weer een bijdrage leveren aan de kennisontwikkeling. Dat continue proces
moet stevig worden geborgd.
Ook hier hebben gemeenten de verantwoordelijkheid om te zorgen dat
kennis die ontwikkeld wordt ook landt in de uitvoeringspraktijk.
Commitment vanuit gemeenten en koepelorganisaties is essentieel.
Bovenstaande visie en analyse worden gedeeld door VNG en Divosa.
Deze organisaties hebben elk voor zich uitgesproken dat met de decentra-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

6

lisaties in het sociaal domein de uitvoering verder versterkt moet worden.
Zij geven ook aan dat dit thema één van de centrale thema’s is die de
komende periode opgepakt moet worden, zowel door hen als door de
gemeenten en andere organisaties. Ik ben met de betrokken partijen in het
veld in overleg om te komen tot een samenhangend programma op
bovengenoemde punten. Daarin zullen ook de verbindingen met de
andere beleidsterreinen binnen het sociaal domein aan de orde komen.
Afsluiting
Investeren in kennisontwikkeling, verspreiding en daadwerkelijke
toepassing van bewezen effectieve methoden en een blijvende inzet op
professionalisering van de uitvoeringspraktijk, versterkt de effectiviteit van
de re-integratiedienstverlening in Nederland. Uit de experimenten netto
effectiviteit re-integratie en het programma Vakmanschap blijkt dat een
stevige extra impuls ons verder op weg kan helpen in dit streven. Ik zal
daarin blijven optrekken met VNG en Divosa.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 719, nr. 91

7