Samen sterk voor mantelzorg
Vroegtijdige ondersteuning van mantelzorgers in Nederland

Oktober 2020

Inhoud
1. Samenvatting van de gezamenlijke inzet .............................................................. 3
2. Inleiding ............................................................................................................... 7
3. Wat is Mantelzorg? ............................................................................................... 9
4. Voor wie doen we het?........................................................................................ 10
Oudere mantelzorgers ...................................................................................... 10
Mantelzorgers met een migratieachtergrond ........................................................ 10
Werkende mantelzorgers ................................................................................... 10
Jonge mantelzorgers......................................................................................... 10
5. Wie kan ondersteuning bieden? .......................................................................... 11
Gemeenten...................................................................................................... 11
MantelzorgNL ................................................................................................... 11
Werkgevers ..................................................................................................... 11
Zorgverzekeraars ............................................................................................. 11
Zorgprofessionals ............................................................................................. 12
6. Naar vroegtijdige mantelzorgondersteuning ....................................................... 13
Ondersteuningsbehoefte; 8 vraaggebieden ................................................... 14
6.1 Informatievoorziening ................................................................................. 14
6.2 Advies en begeleiding .................................................................................. 14
6.3. Emotionele steun ....................................................................................... 16
6.4 Educatie .................................................................................................... 16
6.5 Praktische hulp ........................................................................................... 16
6.6 Respijtzorg ................................................................................................ 17
6.7. Financiële tegemoetkoming ......................................................................... 18
6.8 materiële hulp ............................................................................................ 19

2

1. Samenvatting van de gezamenlijke inzet
Gemeenten, MantelzorgNL, werkgevers, zorgverzekeraars en het ministerie van VWS zetten
gezamenlijk de schouders onder goede ondersteuning van mantelzorgers, ieder vanuit zijn eigen
taken en bevoegdheden. Er kunnen zaken beter, anders, sneller. Mantelzorgers ervaren nog
steeds onnodige regeldruk, moeten vaak langs verschillende loketten, voelen zich niet altijd goed
gehoord door de professionals, ondersteuning en een luisterend oor zijn voor mantelzorgers niet
altijd makkelijk te vinden. Daarom wordt nu opgeschaald naar een landelijke aanpak mantelzorg
die in samenspraak met VNG, MantelzorgNL, ZN en VNO/NCW tot stand is gebracht.
In plaats van ‘tijdelijke aandacht’ verdient de mantelzorger een ‘structurele’ plaats in de
maatschappij en in het zorglandschap, met de daarbij behorende waardering en ondersteuning.
Alleen op die manier kunnen zij de zorg volhouden.
De landelijk aanjager respijtzorg stelt in haar advies1 dat respijtzorg effectiever kan zijn als deze
eerder, makkelijker en meer op maat wordt ingezet. Dat vraagt om duidelijke informatie voor
mantelzorgers, een goede toegang tot ondersteuning en om (domeinoverstijgende) samenwerking
tussen gemeenten, zorgverzekeraars, zorg en welzijnsaanbieders, zorgprofessionals, werkgevers
en de Rijksoverheid. Ook door de Denktank Ontregel de mantelzorg is in september 2019 een
oproep gedaan voor een brede gezamenlijke aanpak.
Om hieraan gehoor te geven te geven hebben MantelzorgNL, de VNG, Zorgverzekeraars
Nederland, VNO/NCW en het ministerie van VWS onder het motto ‘Samen sterk voor mantelzorg’,
met elkaar gesproken over wat er anders kan en moet in de ondersteuning van mantelzorgers.
Wat zou anders kunnen zodat de ondersteuning, van goede informatie tot respijtzorg, eerder in
beeld komt bij de mantelzorgers en de zorgprofessional meer gericht is op het hele cliëntsysteem.
We willen eraan bijdragen dat meer mantelzorgers beter de balans weten te bewaren tussen
draagkracht en draaglast. De aanpak in dit document is de uitkomst van deze besprekingen. Het is
ook het vertrekpunt om de acties samen met de betrokken stakeholders verder in te vullen. Bij de
acties sluiten we aan op wat er al is ontwikkeld in het land en op de lokale en/of regionale situatie.
De huidige coronacrisis heeft laten zien dat snelle opschaling van ondersteuning voor
mantelzorgers kan en werkt. Partijen ontwikkelde gezamenlijk de ‘Zorgladder mantelzorg’. De
zorgladder laat in 5 stappen zien waar mantelzorgers hulp en ondersteuning kunnen vinden.
Stap 1 Wat kunnen mantelzorgers en mensen uit hun omgeving zelf doen?
Stap 2 Hulp van vrijwilligers en buurtgenoten
Stap 3 Hulp en ondersteuning vanuit de gemeente (Wmo)
Stap 4 Verpleging en verzorging aan huis
Stap 5 Tijdelijk verblijf (bij crisis)
De zorgladder maakt onderdeel uit van deze landelijke aanpak.
Bij het bieden van ondersteuning is belangrijk dat professionals de hulpvraag van de
mantelzorger centraal stellen. Onderzoeken laten zien dat deze hulpvraag gericht is op 8
gebieden:

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/02/03/aanbieding-eindrapport-landelijk-aanjagerrespijtzorg

3

Op al deze gebieden werken we samen met gemeenten, zorgverzekeraars, steunpunten
mantelzorg, zorg- en welzijnsaanbieders en zorgprofessionals. De belangrijkste doelen die we met
deze aanpak voor ogen hebben zijn:

De mantelzorger voelt zich gehoord en gesteund.

De mantelzorger is zich beter bewust van eigen rol, grenzen en
ondersteuningsmogelijkheden.

De mantelzorger ontvangt eenduidige informatie en ervaart minder regeldruk.

De mantelzorger weet beter waar en bij wie ondersteuning te vinden is.

De mantelzorger krijgt ondersteuning die goed aansluit bij de vraag.

De werkende mantelzorger krijgt goed advies en begeleiding op de werkvloer.

De mantelzorger ervaart een goede balans tussen draagkracht en draaglast.
Overzicht van de afspraken:

Afspraak

Doel

Wie

Wannee
r

De mantelzorger is zich
beter bewust van eigen rol
en ondersteuningsmogelijkheden

VWS i.s.m. gemeenten,
VNG, MantelzorgNL

Najaar
2020, begin
2021

De mantelzorg krijgt
duidelijke (lokale)
informatie over
ondersteuning.

VWS, gemeenten

Meerdere
momenten
in 2020

De mantelzorger ontvangt
eenduidige informatie
ervaart minder regeldruk
en de ondersteuning kan
sneller en makkelijker
geregeld worden

MantelzorgNL, in
samenspraak met
gemeenten

2020/2021

Informatieverbetering
1.

2.

3.

In 2020 start een landelijke en
regionale campagne (in overleg
en afgestemd met gemeenten)
om mantelzorgers beter bewust
te maken van hun situatie en
hen te wijzen op lokale
ondersteuningsmogelijkheden.
Als onderdeel van de campagne
zijn 100.000 informatietassen
voor mantelzorgers beschikbaar
gesteld die hen beter wegwijs
maakt naar lokale
ondersteuning.
We onderzoeken of een
‘mantelzorgverklaring’ voor
mantelzorgers voor gemeenten
en andere partijen een geschikt
en gewenst instrument is.

Advies en begeleiding
4

4.

5.

6.

7.

Er wordt een zelfscan met en
voor gemeenten ontwikkeld
waarmee een gemeente zelf kan
onderzoeken of er (binnen de
eigen mogelijkheden en
prioriteiten) aanpassingen in het
lokaal ondersteuningsaanbod
nodig zijn.
Ook wordt de vindbaarheid van
de mantelzorgondersteuning
vergroot: er komt 1 landelijke
overzichtspagina van alle lokale
en regionale steunpunten
mantelzorg.
Er wordt een adviesteam voor
gemeenten samengesteld dat,
op verzoek van een gemeente
zelf, kan adviseren over
mantelzorgondersteuning.
Zorgverzekeraars stellen een
uniforme instructie op voor hun
medewerkers om bij vragen over
mantelzorg mensen direct door
te geleiden naar het juiste
ondersteuningsaanbod. Een
gezamenlijke website met
informatie draagt hieraan bij.
Net als de “Mantelzorgtest”.
VNO-NCW/MKB Nederland stelt
een gezamenlijke
agenda/brancheaanpak op over
werk en mantelzorg en
agendeert het thema in
verschillende branches. Ook het
gevraagde advies aan de Sociaal
Economische Raad (SER) kan
hieraan bijdragen.

De mantelzorger krijgt
ondersteuning die aansluit
bij de vraag.

VNG, gemeenten,
MantelzorgNL,
mantelzorgsteunpunten

2020/2021

De mantelzorger krijgt
ondersteuning die aansluit
bij de vraag.

VNG, MantelzorgNL,
Movisie, VWS

2020/2021

De mantelzorger ontvangt
eenduidige informatie en
ervaart minder regeldruk.

ZN, zorgverzekeraars

2020/2021

De mantelzorger krijgt
beter advies en
begeleiding op de
werkvloer

Werkgevers en
werknemersorganisatie
s

2020-2025

Mantelzorgers voelt zich
gehoord en gesteund.

WeHelpen, VWS i.s.m.
gemeenten,
mantelzorgsteunpunten

2020/2021

door een betere
samenwerking voelt de
mantelzorger zich
gehoord en gesteund en
weet overbelasting te
voorkomen

MantelzorgNL, Movisie

2020/2021

De mantelzorger weet
beter waar ondersteuning
te vinden is.

Emotionele steun
8.

Er worden in iedere regio
(aanvullend op het bestaande
aanbod van
ontmoetingsmogelijkheden)
ontmoetingsbijeenkomsten voor
mantelzorgers georganiseerd.
Het concept van “Moeder aan de
lijn” is hier een mooi voorbeeld
van.

Educatie
9.

Er wordt een training ontwikkeld
voor mantelzorgers (aangepast
aan de behoeften van de
verschillende typen
mantelzorgers) om beter zicht te
krijgen op wat er van hen
verwacht wordt en gericht op
het stimuleren van het
samenspel formele/informele
zorg.

5

Respijtzorg
10. Er wordt een ‘menukaart
respijtzorg’ opgesteld en
verspreid onder alle gemeenten,
zorgaanbieders,
zorgprofessionals en
zorgverzekeraars. De menukaart
is aan te passen aan de lokale
situatie.
11. Er wordt gewerkt aan de
verbreding van de
coördinatiefuncties tijdelijk
verblijf met respijtzorg waarbij
zoveel mogelijk wordt
aangesloten bij reeds lopende
initiatieven.

De mantelzorger krijgt
ondersteuning die beter
aansluit bij de vraag.

Movisie, VWS, VNG, ZN

2020/2021

De zorgvrager komt
sneller op de juiste
tijdelijk verblijfplek en
daarmee krijgt de
mantelzorger
ondersteuning die beter
aansluit bij de vraag.

ZN, VNG, VWS
Zorgkantoren,
zorgverzekeraars en
gemeenten

2020/2021

De mantelzorger voelt zich
gewaardeerd

VNG, gemeenten,
Movisie

2020/2021

De mantelzorger wordt
tegemoetgekomen in de
onkosten die gemaakt
worden voor het zorgen.

VWS en Financiën

2020/2021

De mantelzorger krijgt
ondersteuning die beter
aansluit bij de vraag.

VWS, VNG,
MantelzorgNL, ZN

2020

Financiën
12. We verkennen met gemeenten
hoe de mantelzorgwaardering
beter ingezet kan worden.
Verder gaan we met gemeenten
onderzoeken hoe het instrument
‘financiële tegemoetkoming’ in
de Wmo zo optimaal mogelijk
kan worden ingezet voor
mantelzorgondersteuning.
13. Er vindt in 2021 een verkenning
plaats naar een landelijk
reiskostenfonds voor
mantelzorgers.

Materiele ondersteuning
14. We gaan stimuleren dat
mogelijkheden voor o.a.
ehealth en domotica beter bekend
worden gemaakt bij betrokken
partijen.

6

2. Inleiding
Mantelzorg is een belangrijk fundament van de zorg. Ruim 4,4 mln. mantelzorgers nemen maar
liefst 70 procent van de zorg thuis voor hun rekening. Het SCP heeft in 2014 berekend dat de
economische waarde van mantelzorg ongeveer €6,6 miljard bedraagt2. Het overgrote deel van de
mantelzorgers (70%) heeft betaald werk. Mantelzorg is van grote betekenis: voor de samenleving
als geheel, voor de mensen die het geven en ontvangen en voor de zorgprofessionals. Het is
belangrijk dat mantelzorgers de bijdrage aan de samenleving en aan de zorg kunnen blijven
vervullen. Door diverse demografische ontwikkelingen en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zal
dat in de toekomst steeds lastiger worden.
Want de Nederlandse bevolking is vergrijsd en ouderen willen zo lang mogelijk in hun eigen
omgeving blijven wonen. De commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen, onder
voorzitterschap van Wouter Bos, constateert dat de druk op mantelzorgers zal toenemen. Veel
mantelzorgers helpen weliswaar langdurig (langer dan drie maanden), maar nog niet heel intensief
(maximaal acht uur per week). De voorspelling is dat intensiteit zal toenemen. Circa 750.000
mantelzorgers bieden nu hulp die zowel langdurig als intensief is (SCP, 2017). De ernst van de
zorgvraag, de sterkte van de band met de zorgbehoevende en de geografische nabijheid van de
mantelzorger zijn van doorslaggevend belang voor de uren mantelzorg die mensen geven.
Mantelzorg wordt daarom vooral verleend door de partner en de (klein)kinderen. In vergelijking
met voorgaande generaties hebben toekomstige ouderen (babyboomers en latere generaties)
minder kinderen. En deze kinderen hebben bovendien een hogere arbeidsparticipatie dan
voorgaande generaties. Op dit moment geldt al dat de combinatie van betaald werk en mantelzorg
tot uitdagingen leidt en dat zal in de toekomst nog sterker gelden.
Al deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat het aantal beschikbare mantelzorgers in de toekomst af
zal nemen tot gemiddeld 3 per oudere in 2040 (waar dat in 2015 nog 6 waren) én dat meer
mantelzorg wordt verleend door ouderen aan andere ouderen3.
Adequate ondersteuning voor mantelzorgers is dus van groot belang en expliciete aandacht
hiervoor is en blijft nodig. Zo stelt ook de landelijk aanjager respijtzorg in haar advies dat
respijtzorg effectiever kan zijn als deze eerder, makkelijker en meer op maat wordt ingezet door
partijen. Dat vraagt om duidelijke informatie voor mantelzorgers, goede toegang tot
ondersteuning (voor de mantelzorger zelf en de zorgvrager) en om (domeinoverstijgende)
samenwerking tussen gemeenten, zorgverzekeraars, zorg en welzijnsaanbieders,
zorgprofessionals, werkgevers en de rijksoverheid. Ook vanuit de Denktank ‘Ontregel de
mantelzorg’ heeft in september 2019 een oproep gedaan voor een brede gezamenlijke aanpak4.
Om vervolg te geven aan deze oproepen hebben MantelzorgNL, de VNG, ZN, VNO/NCW en het
ministerie van VWS gezamenlijk besproken hoe in Nederland, binnen de bestaande mogelijkheden
en prioriteiten van de betrokken stakeholders, een impuls gegeven kan worden aan de
ondersteuning van mantelzorgers onder het motto: Samen sterk voor mantelzorg.
Want idealiter heeft mantelzorg een natuurlijke plek in ieders leven. Idealiter kunnen mensen het
bieden van mantelzorg inpassen in hun leven zonder overbelasting en in combinatie met allerlei
andere taken in het leven (werk, gezin, opleiding, ontspanning, etc). Idealiter is er bij
zorgprofessionals ook aandacht voor zorgende naasten. Maar mantelzorgers ervaren dat in de
praktijk vaak anders. Er is onnodige regeldruk, mensen voelen zich niet gehoord door
professionals, moeten langs verschillende loketten voor ondersteuning en een luisterend oor is
vaak lastig te vinden.

2

‘Mantelzorg op waarde geschat’ (forum, jaargang 91, 2013, nummer 3).

3

Planbureau voor de Leefomgeving en het SCP over de toekomst van de mantelzorg, maart 2018.

4

https://www.programmalangerthuis.nl/documenten/publicaties/2019/09/12/rapport-ontregel-de-mantelzorg

7

Partijen vinden gezamenlijk dat de mantelzorger een plaats in de maatschappij verdient met de
daarbij behorende aandacht, waardering en ondersteuning. Alleen op die manier kan de
mantelzorger de zorg volhouden. En daar hebben we elkaar voor nodig (landelijk, regionaal en
lokaal): gemeenten, zorgverzekeraars, werkgevers, zorgaanbieders, vrijwilligers, sociaal werk,
(zorg)professionals en de rijksoverheid moeten de handen ineenslaan.
De verschillen in aanpak kunnen groot zijn met betrekking tot mantelzorgondersteuning en dat is
goed omdat zo maatwerk geleverd kan worden. Wel kunnen we lokaal, regionaal, landelijk
samenwerken vanuit een gezamenlijk gedeeld beeld.

Bron: MantelzorgNL

8

3. Wat is Mantelzorg?
Het is belangrijk om te bepalen wat mantelzorg is en voor wie mantelzorgondersteuning bedoeld
is. Het SCP hanteert de volgende definitie die ook door MantelzorgNL wordt gebruikt:

'Mantelzorg is alle hulp aan een hulpbehoevende door iemand uit diens directe sociale
omgeving. Ook minder intensieve hulp, de hulp aan huisgenoten en de hulp aan
instellingsbewoners valt hieronder. Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de zogenoemde
‘gebruikelijke hulp’ en is in principe vrijwillig en onbetaald.
Bron: SCP

Uit bovenstaande definitie blijkt dat mantelzorg anders is dan vrijwilligerswerk. Vrijwilligerswerk is
meestal een bewuste keuze, vaak vanuit een georganiseerd verband en ontstaat niet, zoals
mantelzorg, vanuit een persoonlijke relatie. Mantelzorg overkomt mensen en men neemt vaak
vanzelfsprekend de verantwoordelijkheid. Mantelzorg is ook minder goed af te bakenen, zowel in
tijd voor het uitvoeren van zorgtaken als mentaal door het zich zorgen maken over het welzijn van
de hulpbehoevende naaste.

9

4. Voor wie doen we het?
In Nederland zijn ongeveer 4,4 mln mantelzorgers, waarvan 8,6% aangeeft de zorg (te) zwaar te
vinden en er risico’s op overbelasting zijn. Deze mantelzorgers vragen onze gezamenlijke aandacht
en daarbij denken we vooral aan de volgende groepen mantelzorgers, wetende dat alle acties die
we in gang zetten ook van betekenis zijn voor andere groepen mantelzorgers:

Oudere mantelzorgers
Oudere mantelzorgers kun je in verschillende zorgrelaties tegenkomen. Het vaakst (45%) zorgen
ze voor hun zieke partner of partner met dementie. Mantelzorger en verzorgde wonen bij elkaar in
huis en de verzorging is intensief en langdurig. Gemiddeld verleent de mantelzorger in deze
situatie 45 uur zorg per week. De zwaarte van de zorg neemt met de jaren toe. Tegelijkertijd gaat
de fysieke conditie van de mantelzorger achteruit en krijgt hij/zij zelf ook te maken met
gezondheidsklachten en beperkingen. Met o.a. de ouderenbonden zal bekeken worden hoe deze
mantelzorgers het beste bereikt kunnen worden en welke ondersteuning nodig is, anders dan
reguliere mantelzorgondersteuning. Speciale aandacht zal daarbij ook uit moeten gaan naar de
320.000 mantelzorgers die iemand met dementie verzorgen.

Mantelzorgers met een migratieachtergrond
Mantelzorgers met een migratieachtergrond beginnen meestal veel jonger aan de zorgverlening,
zorgen over een langere periode en kennen de term mantelzorg en de mogelijkheden tot
ondersteuning vaak niet. Daardoor zijn zij vaak aanzienlijk zwaarder belast dan autochtone
mantelzorgers. Organisaties in het eigen netwerk spelen een belangrijke rol bij het leggen van
contact met deze groep. Met deze partijen (o.a. Noom) zal verder verkend worden hoe de
ondersteuning naar deze groep mantelzorgers verbeterd kan worden en vooral hoe deze
mantelzorgers het beste bereikt kunnen worden.

Werkende mantelzorgers
Van werkende mantelzorgers worden twee dingen gevraagd: meer werken en meer zorgen. De
combinatie is vaak lastig te verenigen. Sommige mantelzorgers hebben aparte zorg- en
werkdagen; anderen moeten zorg en werk combineren op één en dezelfde dag. Werkende
mantelzorgers verlenen relatief vaker planbare hulp in tegenstelling tot niet-werkende
mantelzorgers. Werkende mantelzorgers willen het liefst gewoon blijven werken. Het werk helpt
hen om afstand te kunnen nemen van de mantelzorg. Mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid is
belangrijk om de zorg in combinatie met het betaalde werk langer vol te houden. Met
werkgeversorganisaties zal verder handen en voeten gegeven worden aan het ingezette beleid
hierop en in het verankeren in Cao afspraken.

Jonge mantelzorgers
Circa een kwart van de jongeren groeit op in een gezin met een ouder of broer/zus die chronisch
ziek of gehandicapt is of psychiatrische problemen (inclusief verslaving) heeft. VWS heeft samen
met JMZ Pro en allerlei andere partijen een aparte aanpak op deze doelgroep via de Alliantie Jonge
mantelzorg.

10

5. Wie kan ondersteuning bieden?
Gemeenten
Gemeenten hebben vanuit de Wet Maatschappelijke ondersteuning (Wmo) ook de taak om
mantelzorgers te waarderen en te ondersteunen. Het gaat om draaglast verlichtende
ondersteuning (bijvoorbeeld respijtzorg, ) en om draagkrachtversterkende ondersteuning
(bijvoorbeeld een cursus, informatie en advies, lotgenotencontact). In alle gemeenten is er beleid
gericht op het ondersteunen en waarderen van mantelzorgers. Gemeenten hebben een aanbod,
regelingen, maken voorzieningen mogelijk en in veel gemeenten zijn aparte
mantelzorgsteunpunten, of is deze functie ondergebracht bij het sociaal werk, of bij het wijkteam.

MantelzorgNL
MantelzorgNL is de landelijke vertegenwoordiging van alle mantelzorgers in Nederland. Ook
MantelzorgNL zorgt ervoor dat mantelzorgers goed worden geïnformeerd en ondersteund worden.
Er is een informatieve website waarop mantelzorgers veel informatie kunnen vinden over
alles rond mantelzorg (o.a. mantelzorg & werk, mantelzorg & wonen, mantelzorg &
financiën en mantelzorg & respijtzorg)
De Mantelzorglijn biedt mantelzorgers hulp en ondersteuning. Waar nodig, wordt het
uitzoekwerk overgenomen of wordt er contact opgenomen met betrokken instanties. Als
mantelzorgers echt vastlopen, kunnen zij terecht bij de juridisch adviseur;
Er wordt scholing en advies aan professionals gegeven die met mantelzorgers werken
en/of verantwoordelijk zijn voor het mantelzorgbeleid.

Werkgevers
Een op de 4 werkende mantelzorgers combineert het zorgen met een baan. 84% van de
mantelzorgers is over het algemeen positief over de combinatie werk en mantelzorg. Werkgevers
spelen daarom een belangrijke rol bij de ondersteuning van mantelzorgers en de overgrote
meerderheid (80%) voelt zich verantwoordelijk voor een goede combinatie tussen arbeid- en
zorgtaken voor hun werknemers Er zijn vanuit de Wet Arbeid en Zorg mogelijkheden voor
zorgverlof en er is de Wet op flexibel werk. Van verlofregelingen wordt nog weinig gebruik
gemaakt en niet iedere werksituatie leent zich voor flexibel werken. Uit onderzoek blijkt dat
contact met en begrip van leidinggevenden een belangrijke vorm van ondersteuning kan zijn voor
werkende mantelzorgers. Dit onderstreept het belang van de Stichting Werk & Mantelzorg om te
blijven investeren in ‘mantelzorgvriendelijke’ werkgevers. Er zijn inmiddels 363 erkende
organisaties. Erkende organisaties zijn organisaties die het thema werk en mantelzorg
bespreekbaar maken, medewerkers wijzen op de wettelijke verlofregelingen en flexibele
werkoplossingen en maatwerk bieden. Ook zijn er 100 erkende gemeenten. Sectoren die
mantelzorg omarmen zijn: Zorg (Actiz), Geneesmiddelensector (VIG), Metalektro (VHP2 en
Stichting Raad van Overleg in de Metalektro), Sociaal Werk, Jeugdzorg en Kinderopvang (FCB) en
Grondstoffen, Energie en Omgeving (WENB/CNV). In de startblokken staan: detailhandel, VGN,
WGV Zorg en Welzijn, FME (ondernemersorganisatie voor de technologische industrie).
In 2017 is door SZW onderzoek gedaan naar de 97 grootste cao’s inclusief de overheidsakkoorden
met afspraken over mantelzorg. Veel cao’s hebben regelingen opgenomen aangaande
calamiteitenverlof en kort- en langdurend zorgverlof. Daarnaast leggen Cao-partijen ook
bovenwettelijke verlofvormen vast in cao’s. In 2017 zijn er 28 cao’s die bepalingen hebben
opgenomen over mantelzorg.

Zorgverzekeraars
Zorgverzekeraars hebben vanuit de Zvw een rol bij het toe leiden naar de juiste zorg en
ondersteuning voor mantelzorgers. Vanuit zowel de basisverzekering als de aanvullende
verzekering zijn er ondersteuningsmogelijkheden voor mantelzorgers. Zo kent de basisverzekering

11

de mogelijkheid om ergotherapie en psychologische hulp te vergoeden. Vanuit de aanvullende
verzekering kunnen zorgverzekeraars vergoedingen opnemen als: mantelzorgmakelaar,
respijtzorg, diensten aan huis, trainingen en cursussen, logeerhuis of herstellingsoord, reiskosten
ziekenbezoek etc.
Verder werken zorgverzekeraars samen met gemeenten aan de regionale coördinatiefuncties
tijdelijk verblijf.

Zorgprofessionals
Veel mantelzorgers hebben te maken met verschillende zorg- en hulpverleners. Een goede
samenwerking tussen beroepskracht en de mantelzorger is dan ook van groot belang om de zorg
op een prettige manier vol te houden. In de praktijk blijkt goed samenwerken lastiger dan
verwacht.
Via het programma In voor mantelzorg Thuis zijn 11 regio’s in 33 pilots aan de slag met
vraagstukken rondom samenwerking tussen professionals en mantelzorgers.
Ook ontwikkelt ZonMW samen met V&VN – de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en
verzorgenden – een kwaliteitsstandaard overbelaste mantelzorgers. Deze helpt verzorgenden en
verpleegkundigen in hun dagelijkse werk de juiste ondersteuning te bieden aan mantelzorgers zelf,
alsook ten behoeve van de zorg die zij hun naasten bieden. De standaard wordt toegepast in zowel
de thuiszorg als in een ziekenhuis- of instellingsetting en is eind 2020 gereed.

12

6. Naar vroegtijdige mantelzorgondersteuning
De draaglast en draagkracht van mantelzorgers wordt bepaald door een scala van factoren, zowel
feitelijke, als morele, sociale en emotionele. Maar een evenwicht tussen draaglast en draagkracht
biedt de beste voorwaarden om goede mantelzorg te kunnen blijven geven. Dit is zowel in het
belang van de mantelzorgers, als van de zorgvragers, als in het belang van de samenleving. De
steun bij mantelzorg dient zodanig te zijn dat mensen de mantelzorg voor kortere of langere duur
in hun leven kunnen inpassen zonder overbelast te raken of dat de steun bijdraagt aan het
verminderen van de overbelasting. Naast deze landelijke aanpak is ook in andere programma’s
aandacht voor vroegtijdige ondersteuning, bijvoorbeeld in de nationale strategie dementie en in
het meerjarenprogramma Depressie waar gewerkt wordt aan een ketenaanpak ter preventie en
terugdringing van depressies bij mantelzorgers.
De landelijk aanjager respijtzorg constateert dat mantelzorgers (nog) niet erg geneigd zijn om met
hun concrete vragen hulp te zoeken. Omdat zij zichzelf niet altijd als mantelzorger herkennen zijn
zij zich ook niet altijd bewust van een (dreigende) overbelasting.
Dit heeft verschillende oorzaken: zij zijn in de situatie gegroeid, vinden de zorg vanzelfsprekend,
nemen zelf niet het initiatief om hulp te vragen, kunnen de weg naar ondersteuning niet vinden of
durven geen hulp te vragen. Mantelzorgers zijn vaak geneigd om vanuit de zorgbehoevende een
vraag te formuleren dan vanuit hun eigen behoefte; relatie en zorg zijn vaak zo nauw met elkaar
verweven dat het moeilijk is om de verschillende rollen en belangen los van elkaar te zien.
In veel situaties leidt zelfs overbelasting van de mantelzorgers niet eens altijd tot concrete vragen
om ondersteuning. Bepaalde symptomen kunnen wel op overbelasting duiden, zoals bijvoorbeeld
oververmoeidheid, depressie, gezondheidsklachten met soms uitval van de mantelzorger tot
gevolg.
Uit onderzoek van het SCP blijkt dat het delen van (mantel)zorg goede voorwaarden biedt om met
voldoening te kunnen zorgen. In netwerken waarin mantelzorgers, vrijwilligers en professionals
goed samenwerken is dat zichtbaar. In netwerken waarin die samenwerking niet slaagt en er veel
op één mantelzorger aankomt, bestaat een verhoogd risico voor overbelasting. Daarom is het
belangrijk dat mantelzorgers worden bereikt.

Uit onderzoek van onder andere Movisie is gebleken dat mantelzorgers op 8 vraaggebieden een
ondersteuningsbehoefte kunnen hebben:

13

Om de effectiviteit van de ondersteuning in deze 8 vraaggebieden te vergroten, wordt
gestimuleerd dat partijen meer en beter samenwerken zodat de ondersteuning vroegtijdig ingezet
kan worden en overbelasting voorkomen kan worden. Want niet alleen gemeenten, ook
werkgevers, zorgaanbieders en zorgverzekeraars kunnen op 1 of meerdere thema’s een
belangrijke rol spelen in de ondersteuning naar mantelzorgers toe. Zo zijn er werkgevers die
lotgenotencontact voor mantelzorgers binnen hun organisatie hebben ingericht en kunnen
zorgverzekeraars mantelzorgers helpen wegwijs maken in het zorglandschap. Ook is de rol van
huisarts, wijkverpleging en het sociaal werk, de steunpunten mantelzorg, van groot belang in de
mantelzorgondersteuning.

De ondersteuningsbehoefte vanuit de 8 vraaggebieden
6.1 Informatievoorziening
Goede informatie over tal van zaken die snel voorhanden is, vergemakkelijkt de zorg voor een
naaste. Dat betekent dat instanties informatie voor mantelzorgers moeten toevoegen op hun
website en deze makkelijk vindbaar moeten maken.
Vanuit de landelijke en regionale campagne #deeljezorg worden mantelzorgers erop gewezen
welke lokale ondersteuningsmogelijkheden er zijn en waar deze informatie lokaal snel voorhanden
is.
Actie 1: Om mantelzorger beter te informeren en door te geleiden naar de juiste ondersteuning is
het ministerie van VWS samen met gemeenten in 2020 een landelijke en regionale campagne
gestart om mantelzorgers beter bewust te maken van hun situatie en hen te wijzen op (lokale)
ondersteuningsmogelijkheden.
Actie 2: Er is een (landelijke) informatietas beschikbaar gesteld voor mantelzorgers die hen de
wegwijs maakt naar betere ondersteuning. Deze informatietas kan aangevuld worden met lokale
informatie. De tas heeft een eerste oplage van 50.000 en blijkt een groot succes tot nu toe.

6.2 Advies en begeleiding
Een groot aantal mantelzorgers heeft behoefte aan meer dan alleen informatie. Een luisterend oor
is vaak allereerst van belang. Vervolgens is het van belang iemand te ondersteunen en te
begeleiden bij het vinden van de weg in het grote aantal mogelijkheden, het zetten van stappen
naar instanties, het maken van keuzes. Iedere mantelzorger heeft de mogelijkheid om daarin
begeleid te worden. Dit kan uitgevoerd worden door loket-medewerkers, Wmo en
mantelzorgconsulenten/-makelaars, ouderenadviseurs, sociaal werkers, thuishulpen en
verzorgenden, huisartsen en POH’ers em wijkverpleegkundige.
Mantelzorgers moeten vaak opnieuw “bewijzen” bij instanties dat zij mantelzorger zijn om in
aanmerking te komen voor ondersteuning. Een ‘officieel bewijs’ dat je mantelzorger bent bestaat
niet. Toch vragen organisaties om een mantelzorgverklaring: sommige gemeenten vragen erom bij
het aanvragen van een mantelzorgwoning of parkeervergunning, woningbouwcorporaties bij het
aanvragen van medehuurderschap of een urgentieverklaring voor een huurwoning en het UWV bij
het aanvragen van een tijdelijke ontheffing van de sollicitatieplicht. De praktijk laat nu zien dat
waar de verklaring gebruikt wordt er veel onduidelijkheid is waar mantelzorgers de verklaring
kunnen aanvragen of wie ‘m afgeeft en/of waarvoor deze nodig is; ook gebruiken en vragen niet
alle gemeenten en organisaties om een verklaring. Het is daarom wenselijk om meer duidelijkheid
te verschaffen over de mantelzorgverklaring. Dit was een van de knelpunten die de Denktank
Ontregel de mantelzorg aangekaart heeft.
Actie 3: We onderzoeken gezamenlijke of een mantelzorgverklaring een haalbaar en bruikbaar
instrument is en maken afspraken over wie m afgeeft en waarvoor deze gebruikt kan worden.
Daarbij wordt ruimte gelaten aan lokale invulling. Wat we zoveel mogelijk willen voorkomen is dat
mantelzorgers voor hetzelfde doel langs verschillende loketten en instanties moeten.
Actie 4: Gemeenten en hun steunpunten mantelzorg dragen er zorg voor dat hun
ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers zichtbaar en vindbaar is en is afgestemd op de lokale
14

behoefte. De overzichtspagina die MantelzorgNL heeft ontwikkeld (en onderhoudt) met een
overzicht van alle (gemeentelijke) mantelzorgsteunpunten en hun contactgegevens is hier
behulpzaam bij. Verder wordt een zelfscan met en voor gemeenten ontwikkeld waarmee een
gemeente zelf kan onderzoeken of er (binnen de eigen mogelijkheden en prioriteiten)
aanpassingen in het lokaal ondersteuningsaanbod nodig zijn.
Actie 5: VNG, MantelzorgNL, Movisie en VWS richten een gezamenlijk adviesteam in, waar
gemeenten samen met bijvoorbeeld hun steunpuntmantelzorg op eigen verzoek gebruik van
kunnen maken. Om helder te krijgen op welke terreinen gemeenten/mantelzorgsteunpunten
vragen hebben gaan we met gemeenten en hun steunpunten in gesprek.
Een aantal vormen van mantelzorgondersteuning wordt ook geboden via de (aanvullende)
zorgverzekering. Welke vormen hangt af van de (aanvullende) zorgverzekering die mantelzorgers
hebben. Duidelijke informatieverstrekking en advies speelt daarbij een grote rol vanuit
zorgverzekeraars. Belangrijk is dat zorgverzekeraars mensen op tijd en goed doorgeleiden naar de
juiste ondersteuning.
Actie 6: Zorgverzekeraars stellen in 2020 een uniforme instructie op voor hun medewerkers om
bij vragen over mantelzorg mensen direct goed door te geleiden naar het juiste
ondersteuningsaanbod. De “Mantelzorgtest” van zorgverzekeraar CZ is daar een goed werkend
voorbeeld van en zal in samenwerking met ZN en VNG verder uitgerold worden.

De mantelzorgtest (voor mantelzorgers)
Onbewust kan te veel ‘zorg’ leiden tot overbelasting van de mantelzorger zelf. Daarom wil CZ
samen met gemeenten in hun verzorgingsgebied deze mensen ondersteunen bij het invullen van
hun mantelzorgtaken. Hiervoor is nu de online Mantelzorgtest beschikbaar. Met deze test krijgen
mantelzorgers meer zicht op de belasting die hun mantelzorgtaken met zich meebrengen en helpt
hen de balans te bewaken tussen zorg voor een naaste en aandacht en tijd voor henzelf. De
Mantelzorgtest wordt nu als eerste ingezet voor de inwoners in de regio Breda, Moerdijk en
Tilburg.
Via de mantelzorgtest krijgen mantelzorgers inzicht in de taken die ze vaak uitvoeren en de
belasting die het hen geeft. Mantelzorgers ontvangen daarop direct een hulpadvies. Dat kan
bijvoorbeeld een advies zijn om voor de administratie een vrijwilliger van een lokale
welzijnsorganisatie in te schakelen zodat er meer tijd over blijft voor andere mantelzorgtaken.
Samen met zowel lokale als regionale en landelijke partners wordt bekeken of de uitkomsten van
de mantelzorgtest aansluiten bij de behoefte van mantelzorgers. Doel is om na de pilotfase in de 3
gemeenten de mantelzorgtest eind 2020/begin 2021 landelijk uit te rollen.

Bron: CZ

Werkgevers spelen een belangrijke rol bij de ondersteuning van mantelzorgers en de overgrote
meerderheid van de werkgevers (80%) voelt zich verantwoordelijk voor een goede combinatie
tussen arbeid- en zorgtaken voor hun werknemers.

15

Waar is de meeste behoefte aan op de werkvloer:
- Aandacht en begrip 80%
- Maatwerk en flexibele werkoplossingen 62%
- Verlofregelingen en verlofsparen 30%
- Minder werken/stoppen met werken 17%/7%
Actie 7: VNO-NCW en MKB-Nederland erkennen het belang van de mogelijkheden voor
werknemers om mantelzorg te kunnen verlenen en onderschrijven het maatschappelijk belang en
de waarde van mantelzorg in de maatschappij. Daarom trekken VNO-NCW en MKB-Nederland
samen op met de ministeries SZW en VWS om hier gezamenlijk werk van de maken in de
komende jaren en hiervoor wordt een actieagenda uitgewerkt door VNO/NCW/MKB Nederland.
Deze is najaar 2020 gereed. Op deze manier willen werkgeversorganisaties een bijdrage leveren
aan het agenderen van het thema en daarmee de discussie in ondernemingen bevorderen. Tevens
willen zij ondersteunen bij het delen van ervaringen en inzichten met betrekking tot de combinatie
werk en mantelzorg in ondernemingen. In samenwerking met de Stichting Werk & Mantelzorg
wordt per branche informatie gegeven hoe bedrijven mantelzorgvriendelijk kunnen worden. De
erkende bedrijven krijgen o.a. trainingen om de combinatie werk en mantelzorg bespreekbaar te
maken en mantelzorgers te ondersteunen. Dit is nodig omdat een op de vier werkende
mantelzorgers het zorgen combineert met een baan. Dat zijn bijna twee miljoen mensen die een
baan van 12 uur per week of meer combineren met het geven van mantelzorg.
De Sociaal Economische Raad (SER) is om advies gevraagd over werk en mantelzorg, waarbij
specifiek gevraagd is om in beeld te brengen wat de arbeidsrechtelijke mogelijkheden in NL en in
internationaal perspectief zijn. Verder is aan de Raad gevraagd om voorstellen te doen hoe sociale
partners nog beter kunnen ondersteunen bij mantelzorg. Het advies van de SER is begin 2021
gereed.

6.3. Emotionele steun
Ontmoetingsbijeenkomsten voor mantelzorgers lenen zich bij uitstek voor informatieoverdracht in
combinatie met het delen van ervaringen en onderlinge emotionele steun. Herkenning en
erkenning van de situatie en ontspanning kunnen goed samen op gaan.
Actie 8: We Helpen’ organiseert samen met VWS (en de lokale /regionale partners) in 2020 en
begin 2021 25 regionale ontmoetingsbijeenkomsten voor mantelzorgers waarbij de documentaire
Moeder aan de lijn centraal staat voor het gesprek over de eigen mantelzorgervaring. Regionale
partijen en gemeenten worden uitgenodigd. Gestimuleerd wordt dat in 2020/2021 alle gemeenten
en/of regio’s een dergelijke bijeenkomst organiseren. Daarvoor is een “host your own” pakket
samengesteld waarmee gemeenten zelf een bijeenkomst kunnen organiseren.
Vanzelf zijn ook bijvoorbeeld Alzheimercafe’s en Odensehuizen behulpzaam voor het delen van
ervaringen van mantelzorgers die een naaste met dementie verzorgen. Dit wordt ook aangegeven
door de commissie Bos.

6.4 Educatie
MantelzorgNL vervult een belangrijke rol in het trainen van mantelzorgers hoe zij de zorg op een
goede manier kunnen doen. Maar ook belangenorganisaties voor specifieke ziektebeelden spelen
hier een belangrijke rol bij.
Actie 9: er wordt een training ontwikkeld voor mantelzorgers om beter te zicht te krijgen op wat
er van hen verwacht wordt bij het zorgpad. Ook professionals zullen waar nodig getraind worden
om een beter samenspel met mantelzorger te stimuleren.

6.5 Praktische hulp
Mantelzorgers kunnen om hun zorglast te verminderen ook behoefte hebben aan vormen van
praktische hulp. Deze praktische hulp is vaak gericht op de zorgbehoevende, maar geeft de
mantelzorger verlichting en vergroot de zelfredzaamheid. Vormen van praktische hulp zijn onder
andere:
• huishoudelijke hulp bij de zorgvrager;
16

• welzijns-/gemaksdiensten, klussendienst, maaltijdservice,
• vrijwillige hulp;
• administratieve hulp;
• extra kinderopvang
Voor deze vormen van ondersteuning kunnen (cliënten en) mantelzorgers terecht bij de gemeente,
sociaal werk, mantelzorgsteunpunten. Ook het platform Samen Beter Thuis biedt mantelzorgers
gerichte praktische ondersteuning via video-instructies om te leren hoe hij of zij het beste een
zorgontvanger kan begeleiden. Dit betekent meer eigen regie, meer zelfvertrouwen en minder
mentale en lichamelijk belasting.
Tot slot zijn er ook burgerinitiatieven zoals binnen Nederland Zorgt voor Elkaar, die bijdragen aan
onder andere het leveren van praktische zorg en ondersteuning voor mantelzorgers en
zorgvragers.

6.6 Respijtzorg
Respijtzorg is een verzamelbegrip voor voorzieningen die de mantelzorg tijdelijk of volledig
overnemen, zodat de mantelzorger de zorg uit handen kan geven om eigen activiteiten te
ontplooien (werk, opleiding, ontspanning). Mantelzorgers ervaren nog veel drempels om van
respijtzorg gebruik te maken. Maar eenmaal over de drempel wordt vaak verlichting ervaren. Om
werkelijk deze ruimte te ervaren hebben mantelzorgers vaak ondersteuning nodig bij het vinden
van een invulling van de tijd ter ontspanning.
Respijtzorg kan aangeboden worden in de volgende vormen:
Aan huis:
• een vrijwilliger, zoals oppas, bezoekservice, vrijwillige thuishulp, vervangende
mantelzorg;
• professioneel, zoals oppas, ondersteunende begeleiding, thuisondersteuning.
Buitenshuis:
• dagbesteding, dagopvang/behandeling, nachtopvang, zorgboerderij,
ontmoetingscentrum;
• meerdaagse voorzieningen, zoals logeerhuis, gastgezin, intervalzorg, kortdurende
opname, zorghotel, zorgboerderij;
• aangepaste vakantie, samen-op-vakantie, logeerzorg.
Aan het fenomeen, de bestaande vormen en het belang van respijtzorg moet meer bekendheid
worden gegeven.
Actie 10: partijen stellen een ‘menukaart respijtzorg’ (aanbod in de regio) op en deze zal
verspreid worden onder gemeenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars. De menukaart is lokaal
aan te passen aan de lokale regionale situatie.
Het vraagt goede informatie (over aanvraag, indicatiestelling, financiering, kwaliteiten),
begeleiding en een sterk uitnodigende benadering om gebruik van respijtzorg te maken. In
2020/21 werken we verder aan het voor mantelzorgers beter bekend maken van het
(lokaal/regionaal) aanbod van respijtzorg. Verwijzers (sociaal werkers, wijkteammedewerkers,
loket-medewerkers, cliëntondersteuners en mantelzorgconsulenten) kennen de mogelijkheden,
geven uitnodigend advies en begeleiden zo nodig bij het aanvragen, kiezen en uitproberen.
Regionale afstemming over tijdelijk verblijf
Als de mantelzorger uitvalt kan het voorkomen dat een oudere tijdelijk niet meer thuis kan wonen.
Of kunnen zij na opname in het ziekenhuis nog niet terug naar huis. Voor deze situaties is tijdelijk
verblijf (eerstelijnsverblijf, Wmo-respijtzorg (inclusief spoed), Wlz-crisisopvang of geriatrische
revalidatiezorg) ingericht. Helaas kost het zorgprofessionals, maar ook familieleden en andere
betrokkenen vaak nog erg veel tijd om een passende plek te vinden.
Ter ondersteuning van de zorgprofessionals, met name vanuit de thuissituatie, is er een landelijk
dekkend netwerk van regionale coördinatiefuncties. We willen een versnelling realiseren als het
gaat om de verbreding van de coördinatiefuncties. Deze coördinatiefuncties kunnen bijvoorbeeld
inzichtelijk maken in hoeverre er capaciteit nodig is voor personen waarvan vooraf niet duidelijk is

17

wat de zorgbehoefte of wat de juiste zorgvorm is. Dit kan flexibel in te zetten en/of
domeinoverstijgende capaciteit zijn.
Een aandachtspunt hierbij is dat in veel regio’s gemeenten nog niet zijn aangehaakt bij de
coördinatiefunctie tijdelijk verblijf waar het gaat om het aanbod van spoedzorg die onder de Wmo
2015 valt en de respijtzorg in de vorm van tijdelijk verblijf. Hierbij gaat het om respijtzorg die
zowel gepland kan zijn in de vorm van logeerzorg voor drie nachten maar ook ongepland in de
vorm van tijdelijk verblijf in de vorm van spoedzorg die onder de Wmo 2015 valt als de
mantelzorger acuut weg valt. Onduidelijk is op dit moment ook in hoeverre deze zorg is ingekocht
door gemeenten. Dat vraagt van gemeenten om te onderzoeken voor welke ouderen zij deze
vormen van tijdelijk verblijf dienen in te zetten. In overleg met de VNG en ZN en de regio’s zal
worden afgesproken hoe de vraag en het aanbod in de regio in kaart kan worden gebracht.
Actie 11: Domeinoverstijgende samenwerking start bij het gesprek op regionaal niveau tussen
zorgverzekeraars, zorgkantoren, gemeenten en regionale coördinatiefuncties, op basis van een
gedeeld regiobeeld, om verbeterstappen in de werking en domeinoverstijgende verbreding van de
coördinatiefuncties te kunnen zetten en welke capaciteit aan tijdelijk verblijf (volume, soort) nu
nodig is. Daarom zal VWS in het najaar van 2020 een bijeenkomst over dit thema faciliteren
samen met zorgverzekeraars, zorgkantoren, (het aanspreekpunt van) de gemeente(n) en de
regionale coördinatiefunctie.
Prikkelwerking budgetten gemeenten/ Wlz
In de praktijk zit er een grijs gebied tussen de Wmo/Zvw en de Wlz; mensen die prima thuis
kunnen blijven wonen met zorg en ondersteuning uit de Wmo en Zvw, maar ook in aanmerking
kunnen komen voor de Wlz. Logeerzorg is hier een voorbeeld van. Gemeenten kunnen met hun
beleid de instroom in de Wlz op verschillende manieren beïnvloeden: zo kunnen gemeenten
mensen die aantoonbaar in aanmerking komen voor een Wlz-indicatie, vragen deze indicatie aan
te vragen bij het CIZ en is het college niet verplicht een maatwerkvoorziening te verstrekken in die
gevallen. Ook kunnen gemeenten in samenwerking met zorgaanbieders en zorgverzekeraars
inzetten op vroeg signalering en preventie (bijv. valpreventie). Daarnaast kan een goed
mantelzorgbeleid van gemeenten ertoe leiden dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen, net
als een aantrekkelijk woon(zorg)aanbod.
Om deze ‘grensvlak problematiek’ te doorbreken wordt onderzocht hoe zorgkantoren, binnen de
financiële kaders, meer manoeuvreerruimte kunnen krijgen om te investeren in nietcliëntgebonden activiteiten om daarmee ook meer samenwerking in de regio mogelijk te maken.
Er zijn meerdere opties om dit financieel mogelijk te maken, variërend van een subsidieregeling
tot het aanpassen van het wettelijk kader. Over de wijze waarop voert VWS gesprekken met
betrokken partijen.

6.7. Financiële tegemoetkoming
Mantelzorgers die vanwege het zorgen in financiële problemen raken hebben behoefte aan
tegemoetkoming in de kosten. Zo kan het UWV-vrijstelling van sollicitatieplicht verlenen aan
mantelzorgers die een WW of bijstandsuitkering hebben. Ook zijn er voorbeelden van initiatieven
waar mantelzorgers betaald worden voor het leveren van zorg. Deze initiatieven kunnen helpen
om voldoende zorg en ondersteuning aan de zorgvrager te bieden. Toch is mantelzorg in principe
vrijwillig en onbetaald. Dat laat zich moeilijk verenigen met een arbeidsovereenkomst en – relatie
die ontstaat op het moment dat mantelzorgers betaalde zorg gaan geven. Mantelzorger en
zorgaanbieder zijn dan ook opeens werkgever en werknemer. De gemeente kan een mantelzorger
wel een (financiële) waardering geven. Ook is het mogelijk, via een PGB, naasten in te zetten bij
de toegewezen (niet gebruikelijke) zorg, maar dan is er eigenlijk geen sprake meer van
mantelzorg. Hoewel initiatieven van betaalde mantelzorger in een behoefte kunnen voorzien
(bijvoorbeeld in krimpgebieden waar de zorg onder druk staat) is terughoudendheid gepast en
moeten er duidelijke afspraken gemaakt worden. Die afspraken moeten er niet alleen voor zorgen
dat de kwaliteit van de zorg gegarandeerd kan worden, maar ook dat de relatie tussen cliënt,
mantelzorger en zorgverlener niet onder druk komt te staan.

18

Het mantelzorgcompliment, uitgevoerd door de gemeente, is een veel passender vorm om
mantelzorgers te waarderen.
Actie 12: Met gemeenten onderzoeken we op welke manier het instrument financiële
tegemoetkoming (waardering) voor mantelzorgers beter ingezet kan worden. Mogelijk kan het
adviesteam mantelzorg hier een rol in spelen.
Reiskostenfonds: veel mantelzorgers wonen op reisafstand van degene voor wie zij zorgen. Uit
signalen van mantelzorgers en uit onderzoek blijkt dat een tegemoetkoming in de reiskosten veel
leed en overbelasting kan besparen. Er bestaat echter geen algemene landelijke regeling voor
vergoeding van reiskosten die je als mantelzorger maakt.
Actie 13: VWS verkent in 2021 met het ministerie van Financiën de haalbaarheid van een
reiskostenfonds voor mantelzorgers. Een mogelijkheid zou kunnen zijn dat op basis van een
mantelzorgverklaring en binnen nader af te spreken kaders, mantelzorgers de reiskosten kunnen
declareren via hun belastingaangifte.

6.8 materiële hulp en E-health
Bij materiele hulp kan gedacht worden aan verschillende vormen van hulpmiddelen, werkwijzen en
technologie in de zorg. Inzet van E-health kan voor bijvoorbeeld ouderen met een chronische
ziekte of beperking van betekenis zijn, om met een goede kwaliteit van leven zelfstandig te
kunnen blijven wonen. Het draagt bijvoorbeeld bij aan veiligheid, sociale contacten en meer
integrale ondersteuning en zorg. Zo kan een mantelzorger op afstand in de gaten houden hoe het
met zijn naaste met dementie gaat. Een oudere kan door het benutten van communicatieplatforms
direct een vraag aan betrokken professionals stellen of in contact blijven met buurtgenoten. Door
slimme inzet van e-health kunnen professionals meer tijd overhouden voor goede ondersteuning
en zorg voor mensen (én wordt de druk op de arbeidsmarkt verlicht). Via de Stimuleringsregeling
E-health Thuis (SET) worden zorgoplossingen opgeschaald die ook gericht kunnen zijn op de
ondersteuning van mantelzorgers. Zo zijn er diverse partijen die zorgoplossingen bieden bij de
organisatie van mantelzorg. Bijvoorbeeld digitale agenda's die gedeeld kunnen worden met andere
familieleden om af te stemmen wie wat wanneer doet bij de zorg voor ouders. Ook zijn er
instructievideo's over de verzorging zelf of hulpmiddelen om op afstand het dagritme te
ondersteunen, te volgen of iemand voldoende eet en drinkt of de veiligheid van iemand te
bewaken. Gemeenten kunnen hier via de inkoopondersteuning voor regelen.
Actie 14: We stimuleren dat mogelijkheden voor e-health en domotica beter bekend worden
gemaakt bij mantelzorgers, de mantelzorgsteunpunten, gemeenten, zorgverzekeraars en
aanbieders van zorg en ondersteuning en sluiten voor de doorontwikkeling en
financieringsvraagstukken aan op de ontwikkeling rond e e-health en domotica binnen de zorg
breed.

19