Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 272

Initiatiefnota van de leden Ellian en Bikker over
de aanpak van antisemitisme – de volgende stap

Nr. 5

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 1 februari 2024
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de initiatiefnemers over de initiatiefnota van
13 december 2022 over de aanpak van antisemitisme – de volgende stap
(Kamerstuk 36 272, nr. 2).
De vragen en opmerkingen zijn op 21 april 2023 aan de initiatiefnemers
voorgelegd. Bij brief van 1 februari 2024 zijn de vragen beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Van Nispen
De adjunct-griffier van de commissie,
Meijer

kst-36272-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

1

Inhoudsopgave
Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van
de initiatiefnemers

2

1.

2

2.
3.
4.
5.

Vragen en opmerkingen vanuit de VVD-fractie en
reactie van de initiatiefnemers
Vragen en opmerkingen vanuit de D66-fractie en
reactie van de initiatiefnemers
Vragen en opmerkingen vanuit de CDA-fractie en
reactie van de initiatiefnemers
Vragen en opmerkingen vanuit de GroenLinks- en
PvdA-fractie en reactie van de initiatiefnemers
Vragen en opmerkingen vanuit de Volt-fractie en
reactie van de initiatiefnemers

5
10
13
17

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
initiatiefnemers
Inleiding
Voordat initiatiefnemers overgaan tot beantwoording van de vragen van
de leden van de commissie, hechten zij er aan enkele woorden te wijden
aan de ontwikkelingen van de afgelopen twee maanden. Na de gruwelijke
aanval van Hamas van 7 oktober, en de daaropvolgende oorlog is
antisemitisme in Nederland explosief toegenomen. Het aantal meldingen
van antisemitisme bij het CIDI is met 818% toegenomen1, terecht noemde
burgemeester Halsema dit een nationale schande.2 De afgelopen weken
zagen we herdenkingen die werden afgelast, Joodse gedenkplekken die
werden beklad of vernield en moesten Joodse scholen tijdelijk de deuren
sluiten. Het is lang geleden dat de positie van de Joodse gemeenschap in
Nederland zo onder druk heeft gestaan als in het najaar van 2023.
Nu het bestaansrecht van een kleine gemeenschap in ons land op zo’n
fundamenteel niveau wordt bedreigd is het van belang om op te staan.
Als samenleving, maar ook als Kamer. Nooit meer is nu.
1. Vragen en opmerkingen vanuit de VVD-fractie en reactie van
de initiatiefnemers
De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling en interesse
kennisgenomen van de initiatiefnota van de leden Ellian en Bikker over de
aanpak van antisemitisme – de volgende stap (hierna: de initiatiefnota) en
onderkennen het probleem van antisemitisme in Nederland. Deze leden
hechten veel belang aan de veiligheid en vrijheid van de Joodse gemeenschap en onderstrepen de stelling dat juist de veiligheid en vrijheid van
deze groep in Nederland in toenemende mate onder druk staat. Deze
initiatiefnota stelt dan ook terecht een volgende stap voor in de aanpak
van antisemitisme. Deze leden zien in deze initiatiefnota verschillende
nieuwe concrete voorstellen en maatregelen, maar ook voorstellen die
voortbouwen op de bestaande inzet op de aanpak van antisemitisme,
zoals eerder voorgesteld in de initiatiefnota van de voormalige leden
Yeşilgöz-Zegerius en Segers over een effectievere aanpak van antisemitisme (Kamerstuk 35 164, nr. 2). Deze leden hebben nog enkele vragen
over de maatregelen die worden voorgesteld in de initiatiefnota.
1
2

Zorgelijke stijging antisemitische incidenten in Nederland • CIDI.
Burgemeester Halsema, op bezoek aan Auschwitz, schrikt van toegenomen antisemitisme:
«Kom op voor je Joodse buren, vrienden en stadgenoten» (parool.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

2

3.2 Antisemitisme in Nederland
De leden van de VVD-fractie lezen dat de meldingsbereidheid onder de
Joodse gemeenschap laag is en dat daarom het aantal geregistreerde
antisemitische discriminatiezaken in Nederland waarschijnlijk lager uitvalt
dan het werkelijke aantal antisemitische incidenten. Kunnen de initiatiefnemers hier nader op ingaan? Is bij de initiatiefnemers bekend wat de
achterliggende factoren van de lage meldingsbereidheid zijn? Zien zij
mogelijkheden om deze meldingsbereidheid te verhogen binnen de
Joodse gemeenschap? Zo ja, welke?
Antwoord:
De indieners hebben gesprekken gevoerd met verschillende leden van de
Joodse gemeenschap. Uit deze gesprekken is gebleken dat slachtoffers
vaak weinig vertrouwen hebben in een adequate afhandeling van
mogelijke aangiftes. Diverse slachtoffers hebben aangegeven dat ze geen
geloof hebben in de zinvolheid en effectiviteit van het doen van aangifte
tegen antisemitisme. Dit is zeer betreurenswaardig volgens de indieners.
Naast het feit dat aangifte noodzakelijk is voor het opsporen en vervolgen
van daders, willen de indieners benadrukken dat antisemitische
incidenten altijd serieus genomen moeten worden en dat de Joodse
gemeenschap dit ook zo moet ervaren. De indieners zien de lage
aangiftebereidheid binnen de Joodse gemeenschap weerspiegeld in de
statistieken. Slechts een kwart van de Joodse bevolking in Nederland doet
daadwerkelijk aangifte van antisemitisme bij incidenten.
Helaas blijven de meeste antisemitische incidenten hierdoor buiten het
gezichtsveld van politie en justitie. Om te zorgen voor een effectievere
opvolging en aanpak van antisemitisme is het daarom essentieel om de
bereidheid tot aangifte binnen de Joodse gemeenschap te vergroten. De
indieners beschouwen het vereenvoudigen van de registratie van
antisemitisme als een belangrijke stap in deze richting. Het melden en
identificeren van de antisemitische aard van een incident is momenteel
een ingewikkeld en omslachtig proces. Daarom willen de indieners dat er
een aparte nationale projectcode wordt gecreëerd voor discriminatoire
misdrijven, waar antisemitisme onder valt. Met behulp van deze code kan
elk antisemitisch incident worden geregistreerd in de politiesystemen.
Door te werken met een aparte projectcode kunnen er na de standaardvragen bij het opnemen van aangiftes specifieke vragen worden gesteld
aan slachtoffers, waardoor de antisemitische aard van strafbare feiten
beter kan worden vastgelegd en opgevolgd.
4.1 Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding
De leden van de VVD-fractie hebben vernomen dat de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (hierna: NCAB) zijn werkplan afgelopen
oktober heeft gelanceerd met daarin maatregelen voor 2022–2025. Hoe
zien de initiatiefnemers de maatregelen die zij voorstellen ten opzichte
van het werkplan van de NCAB? Hoe verhouden de voorstellen van de
initiatiefnemers zich tot de maatregelen van de NCAB?
Antwoord:
De indieners willen benadrukken dat ze de Nationaal Coördinator
Antisemitismebestrijding (NCAB) beschouwen als een essentiële
drijvende kracht en schakel in de aanpak van antisemitisme. De NCAB
speelt een onmisbare rol in de strijd tegen antisemitisme in Nederland en
moet volgens de indieners een blijvende rol hebben en behouden in de
aanpak van antisemitisme. Met deze initiatiefnota beogen de indieners het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

3

mandaat van de NCAB te verbreden, met als doel om het Joodse leven
een blijvende plek te geven in het huidige en toekomstige Nederland. De
indieners willen met de voorgestelde maatregelen de huidige inzet van de
NCAB versterken, verder uitbreiden en waar mogelijk nader concretiseren.
Ze zien hun inspanningen als ondersteunend en aanvullend op de huidige
en toekomstige inspanningen van de NCAB. Bijvoorbeeld het concrete
voorstel van de indieners om een aparte projectcode in te voeren voor
discriminatoire feiten, waaronder antisemitisme, sluit aan bij de ambitie
van de NCAB om de bereidheid van slachtoffers van antisemitisme om
melding te maken te vergroten. Ook sluiten de indieners met hun
voorstellen om educatie over de Holocaust en antisemitisme in het
onderwijs te versterken aan bij de inzet van de NCAB om onderzoek te
doen naar mogelijke effectieve onderwijsvormen ten aanzien van de
Holocaust en om aandacht te besteden aan de ontwikkeling van docenten.
6. Antisemitisme en sport: werken aan een veilige voetbalcultuur
De leden van de VVD-fractie onderschrijven de stelling van de initiatiefnemers dat de Nederlandse voetbalsport en -cultuur een belangrijke
voedingsbodem is voor hedendaags antisemitisme in Nederland. Ook
spreken de initiatiefnemers, terecht, van het loskoppelen van de
vermeende Joodse identiteit en de cultuur bij voetbalclubs. Zien de
initiatiefnemers hier ook een speciale rol weggelegd voor voetbalclub
Ajax, wiens supporters zich de geuzennaam «(super)joden» hebben
toegeëigend en daarmee ook een belangrijke rol spelen in het verspreiden
van antisemitisch gedachtegoed onder voetbalsupporters in Nederland?
Antwoord:
De indieners beschouwen het wegnemen van de voedingsbodem die
voortkomt uit de sterke associatie tussen antisemitisme en voetbal als een
essentieel onderdeel in de strijd tegen hedendaags antisemitisme in
Nederland. In deze nota benadrukken de initiatiefnemers dat het
toe-eigenen van de Joodse identiteit door supporters van bepaalde
voetbalclubs leidt tot antisemitische uitingen en bijdraagt aan het
normaliseren van antisemitisme binnen de Nederlandse (voetbal)cultuur.
Zolang de Joodse identiteit actief wordt geassocieerd met supporters van
voetbalclubs, wordt de aanmoediging gegeven aan supporters van
rivaliserende clubs om antisemitische leuzen te scanderen en andere
geuzennamen te gebruiken die verband houden met het Jodendom. De
initiatiefnemers willen benadrukken dat ze niet beweren dat het scanderen
van antisemitische leuzen en geuzennamen binnen en buiten voetbalstadions automatisch stopt zodra de vermeende Joodse identiteit wordt
losgekoppeld van voetbalclubs. Ze zijn wel van mening dat het loskoppelen van de vermeende Joodse identiteit van voetbalclubs kan bijdragen
aan het wegnemen van de voedingsbodem voor antisemitisme.
Met deze intentie in gedachten, zien de initiatiefnemers een speciale rol
weggelegd voor voetbalclub Ajax, gezien het feit dat een deel van de
supporters zich identificeert met Joden en Israël en deze identiteit actief
uitdraagt voor, tijdens en na voetbalwedstrijden. Een deel van de
Ajax-supporters heeft bijvoorbeeld de geuzennaam «(super)jood»
aangenomen en er worden regelmatig supportersliederen over Joden
gezongen door de fans van de Amsterdamse club. De initiatiefnemers zijn
van mening dat Ajax hierin een bijzondere verantwoordelijkheid heeft.
Inspiratie kan geput worden uit de werkwijze van Tottenham Hotspur ten
aanzien van de geuzennaam «yid army».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

4

Overig
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van recent
onderzoek van de Anne Frank Stichting waaruit blijkt dat antisemitisme op
scholen is toegenomen. Deze leden vinden de uitkomsten van het
onderzoek zorgelijk en achten het positief dat de initiatiefnemers specifiek
aandacht besteden aan maatregelen in het onderwijs. Hoe zien de
initiatiefnemers de voorgestelde maatregelen om antisemitisme in het
onderwijs tegen te gaan in het licht van de recente zorgwekkende cijfers
en onderzoeken met betrekking tot het toegenomen antisemitisme op
scholen?
Antwoord:
De initiatiefnemers delen de zorgen met betrekking tot het toenemende
antisemitisme in het voortgezet onderwijs. Uit recent onderzoek van de
Anne Frank Stichting blijkt dat ongeveer de helft van de docenten de
afgelopen jaren te maken heeft gehad met antisemitische opmerkingen of
incidenten. Dit is een zorgwekkende ontwikkeling, aangezien het de
normalisering en verspreiding van antisemitisch gedachtegoed onder
toekomstige generaties vergroot. De initiatiefnemers zien dit onderzoek
als een bevestiging van de noodzaak om antisemitisme beter te integreren
in het onderwijs.
Om aan deze behoefte te voldoen, stellen de initiatiefnemers voor om
zowel de herinneringseducatie met betrekking tot de Holocaust te
versterken als meer aandacht te besteden aan antisemitisme in lerarenopleidingen. Op deze manier kunnen docenten beter worden uitgerust om
deze onderwerpen in de klas te bespreken. Een concreet voorstel van de
indieners is om het aantal gastlessen en ervaringsverhalen over de
Tweede Wereldoorlog aanzienlijk uit te breiden, aangezien veel leerlingen
in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs momenteel nog niet
worden bereikt. De initiatiefnemers zijn van mening dat elke leerling in
Nederland minstens één keer gedurende zijn of haar schooltijd een
ervaringsverhaal en/of gastles over de Tweede Wereldoorlog moet
krijgen.
2. Vragen en opmerkingen vanuit de D66-fractie
De leden van de D66-fractie maken zich grote zorgen over het hardnekkige
antisemitisme in onze samenleving, van antisemitische spreekkoren bij
voetbalwedstrijden tot antisemitische complottheorieën online. Antisemitisme is een gif dat we overal waar het zich voordoet moeten bestrijden.
Deze leden willen hierbij dan ook waardering uitspreken voor de
initiatiefnemers, die met hun voorstellen exact dat beogen te doen.
2. Doel en strekking
De leden van de D66-fractie delen met de initiatiefnemers dat een gerichte
aanpak van antisemitisme niets af doet aan de bestrijding van andere
vormen van racisme en discriminatie. Deze leden zijn van mening dat
effectief antidiscriminatiebeleid moet bestaan uit zowel integraal beleid
dat van toepassing is op alle vormen van racisme en discriminatie, als
specifiek beleid gericht op specifieke vormen. Zij spreken dan ook
waardering uit voor de vele voorstellen die de initiatiefnemers doen om
antisemitisme gericht aan te pakken. Bij het voorstel om het opnemen van
antisemitische incidenten in de politiesystemen eenvoudiger te maken,
zijn deze leden benieuwd of de voorgestelde werkwijze ook van
meerwaarde kan zijn voor andere veelvoorkomende vormen van
discriminatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

5

Antwoord:
De indieners willen graag de leden van de D66-fractie bedanken voor hun
waardering en vragen. De leden van de D66-fractie vragen naar de
meerwaarde van het eenvoudiger registreren van antisemitische
incidenten in vergelijking met het registreren van andere vormen van
discriminatie. De indieners hebben gepleit voor de introductie van een
aparte nationale projectcode voor discriminatoire feiten, waaronder
antisemitisme, omdat dit een effectieve manier is om antisemitische
incidenten beter te kunnen registreren. Ze benadrukken dat deze code ook
zal worden gebruikt voor het registreren van andere specifieke vormen
van discriminatie, zoals discriminatie op basis van seksuele geaardheid of
geslacht, omdat het concept van discriminatoire feiten ruimte biedt voor
verschillende discriminatiegronden. Hierdoor kunnen verschillende
vormen van discriminatie adequaat worden geregistreerd en opgevolgd.
5. Voorstellen
De leden van de D66-fractie onderschrijven het belang dat de initiatiefnemers hechten aan het verbeteren van het meldings- en aangifteproces
bij de politie. De Aanwijzing discriminatie schrijft voor dat de politie
aangiften betreffende discriminatie in beginsel altijd opneemt en in
behandeling neemt en dat opsporingsonderzoek wordt verricht. Daarbovenop dient de politie bij een aangifte of melding van een commuun delict
alert te zijn op eventuele discriminatie-aspecten, ook indien deze door de
aangever zelf niet direct als discriminerend worden aangemerkt. In de
praktijk komt het echter nog te vaak voor dat aangifte van discriminatie
niet wordt opgenomen, laat staan dat er bij andere delicten voldoende
oog is voor discriminatoire aspecten. Delen de initiatiefnemers de
constatering dat, naast kennis over de uitgave «Jodendom en antisemitisme in Nederland», ook de basiskennis over de Aanwijzing discriminatie
versterkt dient te worden? Zien de initiatiefnemers, naast het verbreden
van kennis in de organisatie als geheel, ook meerwaarde in de inzet van
gespecialiseerde anti-discriminatierechercheurs?
Antwoord:
De initiatiefnemers erkennen dat het filteren van discriminatoire
elementen uit aangiftes nog niet altijd succesvol verloopt. Ze zijn echter
van mening dat het vergroten van het vertrouwen in de adequate
afhandeling van aangiftes de bereidheid tot aangifte kan vergroten. Het
vergroten van (basis)kennis over het herkennen van discriminatie- en
antisemitismesignalen kan hieraan bijdragen. Deze kennis kan vervolgens
leiden tot een duidelijk handelingskader voor gevallen van antisemitisme
en discriminatie. Hierdoor kan de politie beter in staat worden gesteld om
antisemitische en discriminatoire elementen uit verhalen te destilleren en
uiteindelijk meer kwalitatief hoogwaardige aangiftes met de juiste
elementen te registreren. Het kabinet onderzoekt op dit moment hoe er in
politieopleidingen meer aandacht kan worden besteed aan discriminatie
en gerelateerde thema’s, als aanvulling op het bestaande curriculum. De
initiatiefnemers kijken uit naar de resultaten van dit onderzoek. De uitgave
«Jodendom en antisemitisme in Nederland» van het Landelijk Joods
Politienwerk bevat veel informatie over het strafrechtelijk kader ten
aanzien van discriminatoire feiten.
Daarnaast willen de initiatiefnemers ingaan op de vraag van de
D66-fractie met betrekking tot de antidiscriminatierechercheurs. De politie
is in 2022 gestart met een vijfjarige pilot waarin gespecialiseerde
rechercheurs worden ingezet voor de aanpak van discriminatie. Deze
rechercheurs maken deel uit van het Expertise Centrum Aanpak Discrimi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

6

natie, dat binnen de hele politieorganisatie actief is. Als onderdeel van de
pilot zullen de rechercheurs expertise ontwikkelen en delen over de
opvolging van meldingen en aangiftes van discriminatie. De initiatiefnemers zien dit als een positieve ontwikkeling, omdat hierdoor meer
kennis over het herkennen, aanpakken en afhandelen van discriminatoire
feiten en antisemitisme kan worden verspreid. Om een goed oordeel te
kunnen vellen over de meerwaarde van antidiscriminatierechercheurs,
vinden de initiatiefnemers het belangrijk dat de inzet van deze gespecialiseerde rechercheurs wordt geëvalueerd. Aangezien de pilot pas een jaar
loopt en er nog geen (tussen)evaluatie heeft plaatsgevonden, hechten de
initiatiefnemers er waarde aan om de eerste evaluatie van de pilot af te
wachten. Op die manier kunnen ze de meerwaarde van de inzet van de
rechercheurs in samenhang met de effectevaluatie beoordelen.
De leden van de D66-fractie delen de grote zorgen van de initiatiefnemers
over online antisemitisme en de verspreiding van antisemitische
complottheorieën. Voor uitlatingen waarbij «om welke reden dan ook
vervolging niet in de rede ligt» stellen de initiatiefnemers voor om de
politie gesprekken te laten voeren met personen die deze uitlatingen
doen. Kunnen de initiatiefnemers toelichten of deze werkwijze reeds
wordt toegepast door de politie of dat zij daarvoor open staan? Zo nee,
achten de initiatiefnemers dit realistisch, gegeven het feit dat uitlatingen
vaak anoniem worden gedaan, zoals zij zelf ook stellen in de initiatiefnota?
Antwoord:
De indieners waarderen de vraag van de D66-fractie en gaan hier graag
nader op in. Het is de indieners niet bekend of, en zo ja in hoeverre
bovenstaande werkwijze reeds uniform wordt toegepast door de politie bij
online uitingen van antisemitisme. Uitgangspunt bij de bestrijding van
antisemitisme blijft volgens de initiatiefnemers wel dat verdachten door
het OM worden gedagvaard. Als het OM niet tot dagvaarden overgaat,
dan kan een strafbeschikking worden opgelegd of (voorwaardelijk)
worden geseponeerd. In het kader van een afdoeningsbeslissing heeft de
politie de mogelijkheid om in gesprek te gaan met betrokkenen om hen te
berispen. Wanneer bekend is bij de politie wie de antisemitische uitingen
heeft gedaan en het OM besluit af te zien van het instellen van vervolging,
dan kan het voeren van een gesprek onderdeel zijn van een (voorwaardelijk) sepotbeslissing. In zoverre kan het dus nu al voorkomen, wanneer
bij de politie bekend is wie de antisemitische uitlatingen heeft gedaan, en
het OM besluit om een verdachte niet te vervolgen, het OM kan besluiten
te seponeren onder bepaalde voorwaarden, waaronder bijvoorbeeld een
gesprek met de politie. Het komt helaas in de praktijk veel vaker voor dat
daders niet altijd gedagvaard kunnen worden omdat bijvoorbeeld een
social media bedrijf in het buitenland onvoldoende meewerkt aan het
verstrekken van identificerende persoonsgegevens zoals IP-adressen van
daders.
Zoals in de nota voorgesteld, zijn de indieners er voorstander van om een
gesprek als interventie toe te passen bij personen die zich herhaaldelijk
schuldig maken aan online uitingen van antisemitisme, indien het OM
afziet van het instellen van vervolging via het uitvaardigen van een
dagvaarding. In een dergelijk berispend gesprek kan de politie dan samen
met de persoon in kwestie in gesprek over de gevolgen van het handelen.
De indieners hechten er hierbij aan te benadrukken dat de afdoening van
strafbare feiten uiteraard aan het OM en de politie is, maar indien om
welke reden dan ook vervolging niet in de rede ligt, de indieners het
wenselijk achten dat een gesprek met betrokkenen tot de standaard
afdoeningsmogelijkheden van het OM en de politie behoort.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

7

Ook de inzet voor een betere aanpak van antisemitische en racistische
leuzen in het voetbal ondersteunen de leden van de D66-fractie. De
initiatiefnemers stellen daartoe voor om voetbalclubs te verplichten om
met een structurele clubaanpak tegen antisemitische en racistische leuzen
te komen. Zoals ook in de kabinetsreactie wordt toegelicht, is het hebben
en uitvoeren van antidiscriminatie- en antiracismebeleid een vereiste voor
betaaldvoetbalclubs (BVO’s) om te voldoen aan de licentie-eisen van de
Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB). Hoe verschilt het voorstel
van de initiatiefnemers van deze bestaande regel?
Antwoord:
De indieners delen de zorgen van de D66-fractie over het aanhoudende
antisemitisme in het Nederlandse voetbal en zijn het ermee eens dat een
strengere aanpak noodzakelijk is. Ondanks de inspanningen van het
kabinet en de KNVB blijft het aantal antisemitische incidenten binnen het
Nederlandse voetbal toenemen, wat impliceert dat de genomen maatregelen niet voldoende effectief zijn.
De indieners steunen de inzet om straffen en maatregelen op te leggen
aan voetbalclubs en supporters bij antisemitische leuzen in voetbalstadions en doen zelf ook enkele voorstellen. Ze erkennen echter ook dat
ondanks de op papier gemaakte afspraken, antisemitische leuzen en
liederen nog steeds regelmatig door voetbalstadions klinken zonder enige
consequenties voor de clubs en/of supporters. Om antisemitisme
effectiever aan te pakken, benadrukken de indieners dat een zerotolerance
beleid ten aanzien van antisemitisme moet worden gaan gelden en dat
voetbalclubs verplicht moeten worden om (nieuwe) aanvullende
maatregelen te nemen wanneer antisemitische leuzen en spreekkoren
voorkomen in stadions. Volgens de indieners zouden voetbalwedstrijden
standaard moeten worden stilgelegd bij antisemitische leuzen en
spreekkoren. Als supporters van voetbalclubs zich, ondanks genomen
maatregelen, schuldig blijven maken aan antisemitische uitingen, moeten
voetbalclubs verplicht worden om in het daaropvolgende voetbalseizoen
aanvullende maatregelen te treffen en hierover te rapporteren aan de
KNVB. Als clubs nalaten dit te doen, pleiten de indieners voor standaardstraffen zoals geldboetes of het spelen van wedstrijden zonder (uit)publiek.
7. Financiële consequenties
De leden van de D66-fractie vragen of de initiatiefnemers al nagedacht
hebben over dekking met betrekking tot de financiële consequenties van
hun voorstellen.
Antwoord:
Bij de begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
voor 2023 is een amendement aangenomen van ChristenUnie en VVD dat
raakt aan deze vraag van de leden van de D66-fractie. Met het aannemen
van het amendement van de leden Segers en Ellian (Kamerstuk
36 200 VIII, nr. 57) zijn middelen voor het vergroten van de kennis ten
aanzien van antisemitisme binnen het onderwijs toegevoegd. Deze extra
middelen dienen wat de initiatiefnemers betreft ingezet te worden voor
het verbeteren van de kennis over de Joodse geschiedenis, antisemitisme
en de Holocaust bij zowel leerlingen als docenten.
Net zoals de indieners in de initiatiefnota bepleiten, is het volgens hen
belangrijk dat ieder kind tijdens zijn of haar schooltijd minimaal één keer
een ervaringsverhaal over de Tweede Wereldoorlog hoort. Om dit te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

8

realiseren, moeten de extra middelen volgens de indieners worden
ingezet om ervaringsverhalen over de Tweede Wereldoorlog en de
Holocaust breder te delen in het onderwijs en binnen de lerarenopleidingen.
Aangezien er steeds minder Holocaustoverlevenden in leven zijn, vinden
de indieners het noodzakelijk dat leraren ervaringsverhalen van overlevenden kunnen doorgeven in het klaslokaal. Dit helpt bij het levendig
houden van de herinnering aan de Holocaust en draagt bij aan het
vergroten van begrip en kennis over antisemitisme.
Voor de NCAB zal in aanvullende dekking van 250.000E moeten worden
voorzien. Hiervoor zal en zal ruimte moeten worden gevonden binnen de
begroting van het departement. Daarbij kan waar het incidentele
financiering betreft, mede ingegeven door de suggesties van de leden van
de Volt-fractie, ook nadrukkelijk gekeken worden naar Europese middelen
die ter beschikking staan voor de bestrijding van antisemitisme.
Overige vragen
De leden van de D66-fractie achten het van belang om het bestaande
antidiscriminatiebeleid te versterken. In dat licht verbaast het hen dat de
antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s), die daarin een grote rol spelen,
niet worden genoemd in de initiatiefnota. Zien de initiatiefnemers wel een
rol weggelegd voor de ADV’s in de bestrijding van antisemitisme? Zijn de
initiatiefnemers bekend met het rapport van Berenschot over het
onderzoek naar de lokale aanpak van discriminatie in Nederland?1
Onderschrijven zij de conclusies van het rapport met betrekking tot de
huidige tekortkomingen van (het stelsel van) ADV’s? Hebben zij daarbij
een voorkeur voor een van de voorgestelde scenario’s om deze
knelpunten weg te nemen?
Antwoord:
De indieners danken de D66-fractie voor hun vraag en de geboden
gelegenheid om stil te staan bij de rol van antidiscriminatievoorzieningen
(ADV’s) in het tegengaan van antisemitisme. Dat de indieners de ADV’s
niet specifiek hebben genoemd in voorliggende nota neemt niet weg dat
zij van mening zijn dat de inzet van ADV’s kan bijdragen aan het
tegengaan van antisemitisme. Ze hechten veel waarde aan een betere
registratie van antisemitische incidenten, omdat dit ook bijdraagt aan een
effectievere aanpak van antisemitisme. Het verlagen van de drempel voor
het melden van antisemitische incidenten is een belangrijk doel voor de
indieners, en ADV’s kunnen slachtoffers ondersteunen bij het doen van
meldingen of aangiftes.
De indieners zijn op de hoogte van het rapport van Berenschot over de
lokale aanpak van discriminatie in Nederland, waarin geconstateerd wordt
dat ADV’s tekortschieten in hun huidige vorm3. Ze betreuren deze
conclusie, maar blijven van mening dat ADV’s kunnen bijdragen aan een
betere registratie van antisemitisme en discriminatie, en daarmee aan de
aanpak van antisemitisme en discriminatie. De indieners steunen het
voornemen van het kabinet om de ADV’s te versterken naar aanleiding
van bovenstaand onderzoek. De indieners achten het wenselijk om de
vaststelling van maatregelen hiervoor te bezien in samenhang met de
aangekondigde kabinetsreactie en vervolgacties.
3

Berenschot, 20 februari 2023, Inrichting, takenpakket en financiering ADV’s; Een onderzoek naar
de lokale aanpak van discriminatie in Nederland (https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2023/02/20/berenschot-rapport-inrichting-takenpakket-en-financiering-advs).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

9

3. Vragen en opmerkingen vanuit de CDA-fractie
Inleiding
De leden van de CDA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
initiatiefnota. Deze leden waarderen de inspanningen die zijn gedaan om
deze initiatiefnota op te stellen en waarderen dat de initiatiefnemers
concrete voorstellen doen om de aanpak van antisemitisme te versterken
en verbeten. Deze leden zijn van mening dat het uiterst zorgelijk is dat er
sprake is van een hernieuwde opleving van antisemitisme in Europa,
waarbij dit ook steeds vaker online plaatsvindt. Daarbij zijn deze leden het
met de initiatiefnemers eens dat het noodzakelijk is om te komen tot een
intensivering en aanscherping van de bestrijding van antisemitisme, maar
merken op dat hierbij ook een verantwoordelijkheid ligt bij de
maatschappij zelf. Deze leden maken van de gelegenheid gebruik om nog
enkele vragen te stellen aan de initiatiefnemers over deze initiatiefnota.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de onderhavige initiatiefnota
voortbouwt op de initiatiefnota van de voormalige leden YeşilgözZegerius en Segers uit 2019 (Kamerstuk 35 164, nr. 2). Deze leden vragen
of de onderhavige initiatiefnota op bepaalde vlakken verschilt van de
initiatiefnota uit 2019 en zo ja, op welke punten.
Antwoord:
De initiatiefnemers danken de CDA-fractie voor hun waardering en
vragen. De initiatiefnemers gaan graag nader op hun vragen in. Zoals
gesteld in de initiatiefnota, bouwt voorliggende nota voort op de
initiatiefnota van de leden Yeşilgöz-Zegerius en Segers en heeft voorliggende nota tot doel om te komen tot een intensivering en aanscherping
van de huidige aanpak van antisemitisme. Daartoe doen de indieners
verschillende nieuwe voorstellen die de inhoud van de voorstellen zoals
gedaan in de initiatiefnota van de leden Yeşilgöz-Zegerius en Segers
concretiseren, verbreden of juist aanscherpen.
Zo doen de indieners in voorliggende nota het concrete voorstel om het
aantal (gast)lessen van de stichting Na de Oorlog op te schalen om kennis
ten aanzien van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust beter te
verankeren binnen het basis- en voortgezet onderwijs. Voorts doen de
indieners in voorliggende nota het voorstel om het huidige mandaat van
de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB) te verbreden
tot het koesteren van het Joodse leven in Nederland. Het huidige mandaat
van de NCAB beslaat vooral het bestrijden van antisemitisme.
De indieners van voorliggende nota zijn van mening dat een breder
mandaat van de NCAB nodig is om ook als samenleving een blijvende
plek te kunnen bieden aan de Joodse gemeenschap in Nederland. Ook
binnen het sportdomein doen de indieners verschillende nieuwe
voorstellen om de huidige aanpak van antisemitisme specifiek binnen het
Nederlands voetbal te versterken. Zo willen de indieners actief inzetten op
het loskoppelen van de vermeende Joodse identiteit en voetbalcultuur bij
voetbalclubs om antisemitische leuzen, namen en spreekkoren in en
rondom voetbalstadions tegen te gaan. Ook doen indieners het voorstel
om een aparte projectcode bij de politie te introduceren en de samenwerking met Bij Leven en Welzijn te bestendigen.
Doel en strekking
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers van mening zijn
dat men soms voorbij kan gaan aan een specifiek probleem en aanpak, als
alles op één hoop wordt gelegd en er altijd sprake is van een integrale
aanpak. Kunnen de initiatiefnemers los van de aanpak van antisemitisme

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

10

andere voorbeelden noemen van vraagstukken die volgens hen beter met
een specifieke aanpak kunnen worden opgelost dan middels een integrale
aanpak?
Antwoord:
Zoals reeds aangegeven hechten de initiatiefnemers belang aan een
specifieke aanpak van antisemitisme onder meer vanwege de specifieke
karakteristieken die antisemitisme in Europa heeft, Dat laat onverlet dat te
allen tijde gestreden moet blijven worden tegen andere vormen van
discriminatie en uitsluiting. De indieners kunnen zich voorstellen dat voor
de aanpak van andere vormen van discriminatie en racisme ook wordt
gekeken naar onderdelen van de antisemitisme-aanpak die het meest
effectief blijken.
De huidige opgelopen spanningen in Europa naar aanleiding van de
gruwelijke terroristische aanval van Hamas op 7 oktober jl., laten zien dat
antisemitisme een hardnekkig probleem is waar een specifieke aanpak
voor nodig is.
3.2 Antisemitisme in Nederland
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Joodse gemeenschap vaak geen
melding maakt of aangifte doet van antisemitisme, omdat zij de hoop en
het vertrouwen zijn verloren dat de overheid het tij in de strijd tegen
antisemitisme kan keren. Deze leden vragen of de initiatiefnemers
concrete oplossingen kunnen aandragen om de aangiftebereidheid, en
daarmee ook het vertrouwen van de Joodse gemeenschap in de overheid,
te verbeteren. Deze leden benadrukken namelijk dat het belangrijk is dat
wanneer sprake is van antisemitisme er aangifte wordt gedaan, zodat het
probleem zichtbaarder wordt en een zo passende aanpak als mogelijk kan
worden ingericht.
Antwoord:
De initiatiefnemers verwijzen voor de beantwoording van deze vraag naar
de eerdere antwoorden die hierover aan de leden van de D66-fractie zijn
gegeven.
3.3.1 Extreemrechts
De leden van de CDA-fractie lezen dat sinds 2019 sprake is van een
verdere toename van het antisemitisme vanuit extreemrechtse hoek,
hetgeen verweven raakt met complotdenken. Deze leden vragen of de
initiatiefnemers ook zicht hebben op een oorzaak of oorzaken van het feit
dat het antisemitisme vanuit deze hoek toe is genomen de afgelopen
jaren.
Antwoord:
Zoals in de initiatiefnota betoogd, beschouwen de initiatiefnemers de
COVID-19 crisis als een belangrijke oorzaak van het recent toegenomen
antisemitisme vanuit extreemrechtse hoek. Zo bleek uit onderzoek dat het
destijds uitvaardigen en aanscherpen van (nieuwe) coronamaatregelen
door de overheid invloed had op bestaande anti-Joodse sentimenten en
antisemitische complottheorieën. Aanhangers van bestaande antisemitische complottheorieën leken te worden bevestigd in hun opvattingen dat
de Joodse gemeenschap verantwoordelijk was en is voor het veroorzaken
van belangrijke gebeurtenissen zoals de COVID-19 crisis om andere
groepen te onderdrukken. In dat opzicht hebben de ontwikkelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

11

rondom de COVID-19 crisis het negatieve sentiment jegens de Joodse
gemeenschap, alsmede de agressie richting deze groep versterkt. Zo
waarschuwde de VN-rapporteur voor vrijheid van religie al in 2020 dat
antisemitische hate speech schrikbarend was toegenomen sinds de
uitbraak van de COVID-19 crisis.
Het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland benoemt vooralsnog geen
toename maar wel de voortdurende dreiging vanuit rechts-extremistische
hoek. «Binnen Nederland komt de voornaamste rechts-extremistische
geweldsdreiging van online aanhangers van accelerationistisch en
vergelijkbaar rechts-terroristisch gedachtegoed.» Dit gedachtegoed is
ondergedompeld in antisemitisme en wordt verheerlijkt door aanslagplegers.4
5. Voorstellen
1. Fysieke veiligheid
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen om
de samenwerking tussen de overheid (Koninklijke Marechaussee (KMar),
politie, gemeente en Bij Leven en Welzijn) te versterken en bestendigen,
en daar waar nodig is hulp te bieden bij het upgraden van de benodigde
technische faciliteiten voor de beveiliging. Deze leden vragen of de
initiatiefnemers dit voorstel kunnen expliciteren. Wat valt concreet onder
«benodigde technische faciliteiten voor de beveiliging»?
De Joodse gemeenschap verdient het, net als iedere andere gemeenschap
in ons land, om veilig te zijn. Initiatiefnemers vinden het pijnlijk dat die
beveiliging voor een belangrijk deel moet worden opgebracht door de
gemeenschap zelf. Initiatiefnemers hebben ervoor gekozen de uitwerking
hiervan bij de uitvoering en de Minister te laten liggen. Het spreekt voor
zich dat technische faciliteiten een cruciaal onderdeel vormen van de
beveiligingsmaatregelen. Zonder die faciliteiten kan Bij Leven en Welzijn
het belangrijke werk op langere termijn niet volhouden. Te denken valt
aan de camera’s en de uitrusting van de beveiligers.
Stevige positie Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen om
het mandaat van de NCAB uit te breiden door ook «koesteren van het
Joodse leven» onder de adviesopdracht te laten vallen. Kunnen de
initiatiefnemers het begrip «koesteren van het Joodse leven» nader
afbakenen? Wat valt wel en wat valt niet onder dit begrip?
De leden van de CDA-fractie vragen ook aan de initiatiefnemers of de
onderhavige initiatiefnota is gedeeld met de NCAB en zo ja, wat de reactie
van de NCAB is op dit specifieke voorstel. Indien de NCAB hier nog
geenkennis van heeft genomen, zijn de initiatiefnemers bereid om de
initiatiefnota door te geleiden en de inhoudelijke reactie van de NCAB te
delen met de leden van de Kamer?
De Europese Unie heeft het «koesteren van Joods leven» een prominente
plek gegeven in haar in 2021 gepresenteerde strategie antisemitismebestrijding. Aanleiding is dat het gebrek aan kennis over Joods leven
antisemitismebestrijding lastiger maakt. Onbekend maakt onbemind. De
Joodse gemeenschap in Nederland is door de oorlog in omvang klein.
Hulp bij het koesteren en bekend maken van Joods leven onder breder
publiek is daarom van belang. «Koesteren van Joods leven» is om die
reden ook formeel aan de titel van Europese coördinator antisemitismebestrijding toegevoegd, alsook in Duitsland. De NCAB heeft in gesprekken
4

Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 58, p. 26.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

12

aangegeven dit onderdeel van de initiatiefnota om bovenstaande redenen
te ondersteunen.
Bij het Koesteren van Joods leven kan worden gedacht aan voorstellen
om Joods erfgoed te borgen, kennis van Joods leven en het Jodendom te
verbeteren en ruimte te geven aan Joodse kunst en culturele gebruiken.
De diepere reden om dit te doen is mooi verwoord door de NCAB in het
Werkplan: «Door de samenleving kennis te laten maken met het Joodse
leven vermindert de onbekendheid met het jodendom en wordt antisemitisme de kop ingedrukt.» Het Jodendom moet weer normaal worden
gevonden en als normaal onderdeel van de onze samenleving gezien
worden. Juist in een tijd waarin anderen uit kunnen zijn op het doen
verdwijnen van de Joodse cultuur, is het van groot belang om Joods
leven en de Joodse cultuur te behouden.
Educatie
De leden van de CDA-fractie zijn het met de initiatiefnemers eens dat de
gelanceerde Digital Services Act (DSA) een geschikt aanknopingspunt is
om een groter beroep te doen op de verantwoordelijkheid van sociale
media-platformen om antisemitische context actief te verwijderen.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen om
een gesprek met de politie als interventie in te zetten als vervolging van
antisemitische uitingen niet in de rede ligt. Deze leden vragen of de
initiatiefnemers voorbeelden kunnen noemen van gevallen waarin
antisemitische uitingen niet vervolgd zouden kunnen worden. Zal dit niet
vooral het geval zijn als de dader niet te achterhalen is? Deze leden vragen
in het verlengde daarvan in hoeverre, indien de dader van online
antisemitische uitingen niet te achterhalen is, een gesprek met de politie
over de uitingen dan vorm zou moeten krijgen.
Antwoord:
De indieners verwijzen naar het antwoord op eerdere vragen van de
D66-fractie. In aanvulling op deze antwoorden onderkennen zij dat
wanneer een dader niet te achterhalen is, inderdaad geen gesprek met de
politie kan plaatsvinden. Zij zien echter ook dat in gevallen waar een
verdachte wél in beeld is maar bijvoorbeeld niet kan worden overgegaan
tot vervolging door het openbaar ministerie, een gesprek met de politie
van meerwaarde kan zijn.
7. Financiële consequenties
De leden van de CDA-fractie lezen dat de beslispunten financiële
consequenties hebben, te weten 200.000 euro subsidie voor stichting Na
de Oorlog en 250.000 euro voor de NCAB. Kunnen de initiatiefnemers
aangeven op welke manier deze financiële consequenties worden gedekt?
Antwoord:
De indieners verwijzen naar het antwoord op eerdere vragen van de
D66-fractie over de financiële onderbouwing van het voorstel.
4. Vragen en opmerkingen vanuit de GroenLinks- en PvdA-fractie
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie hebben met bijzondere
belangstelling kennisgenomen van de initiatiefnota. Deze leden
waarderen de vasthoudendheid van de initiatiefnemers zeer om het
belang van de aanpak van antisemitisme op de politieke agenda te
houden. Zij onderschrijven daarnaast volledig de wens van de initiatiefnemers dat de Joods-Nederlandse gemeenschap een toekomst moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

13

hebben in Nederland. Zonder afbreuk te doen aan de ernst van de
bedreigingen jegens de Joods-Nederlandse gemeenschap vragen deze
leden de initiatiefnemers of zij verschillen zien in het actuele dreigingsniveau van, bijvoorbeeld, de moslim- en LHBTI-gemeenschap. Wat is de
noodzaak om specifiek een intensivering en aanscherping van de
bestrijding van antisemitisme te bepleiten en niet of minder om hetzelfde
voor andere vormen van discriminatie en racisme te vragen? Deze leden
waarderen de stellingname van initiatiefnemers dat het geenszins de
bedoeling is om andere discriminatievormen als minder ernstig te
kwalificeren, maar zijn genoemde uitsluitingsprocessen uiteindelijk niet
onderling vergelijkbaar en ligt het voor de hand om voor alle verschijningsvormen van discriminatie en racisme tot een intensivering en
aanscherping van de bestrijding te komen? Graag een bespiegeling van
de initiatiefnemers.
Met de leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie staan initiatiefnemers
pal voor de veiligheid en vrijheid van de gehele samenleving. Daarom
hechten zij eraan te benadrukken dat het geenszins de bedoeling is om
andere vormen van discriminatie, racisme of uitsluiting als minder ernstig
te kwalificeren. Er is hier geen rangorde. Wanneer alles integraal wordt
benaderd ligt er wel het risico dat specifieke problemen en de daar
bijbehorende specifieke aanpak niet, of niet afdoende, aan bod komen.
Dat risico is zeker bij antisemitisme aan de orde. Antisemitisme treft een
kleine groep (de Joodse gemeenschap) die onevenredig zwaar werd en
wordt belaagd door een specifieke vorm van racisme die zich door de
eeuwen heen en ook vandaag de dag manifesteert. De urgentie komt
bijvoorbeeld tot uiting in de constatering van de Europese Unie dat de
Joodse bevolking van Europa afneemt door migratie naar landen buiten
de Europese Unie. Dit wordt specifiek gelinkt aan veiligheidszorgen en
gebrekkige bestrijding van antisemitisme.
De huidige spanningen in heel Europa, de algehele onveiligheid van de
Joodse gemeenschap, het antisemitisme dat door het dak gaat, laat zien
dat een specifieke aanpak tegen antisemitisme zeer noodzakelijk is.
Over antisemitisme
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie lezen in de paragraaf over de
definitie van antisemitisme dat «in het discours van moderne antisemieten» de begrippen «Joden» en «Israël» doorgaans volledig samen en
«gaat woede over het Israëlisch-Palestijns conflict min of meer organisch
over in woede over de zogenaamde «tentakels van het wereldjodendom».
Deze leden zijn erg benieuwd naar de herkomst van deze vaststelling. Wat
is de precieze bron en in hoeverre is deze constatering te herleiden tot
wetenschappelijk gevalideerd onderzoek?
Daarnaast vragen deze leden in hoeverre naar het oordeel van de
initiatiefnemers kritiek op het handelen van de Israëlische autoriteiten
gelegitimeerd is en wanneer precies sprake is van de bedoelde organische
overgang in woede over de tentakels van het wereldjodendom? Wordt
hier niet al te makkelijk kritiek op misstanden gedesavoueerd, zo vragen
deze leden.
Ook vragen de leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie of de initiatiefnemers de mening delen dat kritiek op de staat Israël of – al dan niet
terechte – zorgen over de invloed van Israël mogelijk moet blijven zonder
dat dat meteen een uiting van antisemitisme is. Of achten de initiatiefnemers het Jodendom en de staat Israël zodanig met elkaar verweven dat
kritiek op de staat al snel gelijk staat met antisemitisme?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

14

Of kritiek op Israel gelegitimeerd is, is niet aan initiatiefnemers. Meningen
kunnen immers verschillen. Het staat een ieder vrij om kritiek op een staat
te hebben. Kritiek op de staat Israël staat niet gelijk aan antisemitisme en
moet ook niet met elkaar worden verward. Initiatiefnemers constateren
wel, ook op basis van gesprekken met leden van de Joodse gemeenschap,
dat kritiek op Israël kan overgaan in antisemitisme. Bijvoorbeeld in het
gebruik van stereotyperingen, waarbij op een stereotyperende en pijnlijke
manier Joden worden afgebeeld of over hen wordt gesproken. Verschillende leden van de Joodse gemeenschap gaven ook aan het als kwetsend
te ervaren dat zij te pas en te onpas worden aangesproken op Israël. Dit
sluit aan op de Europese Commissie die als voorbeelden van Israëlgerelateerd antisemitisme onder meer spreekt van: het beschuldigen van
Joodse inwoners dat zij meer loyaal zijn aan Israël of aan vermeende
Joodse wereldwijde belangen dan aan het belang van het eigen land. Ook
geeft de Commissie het voorbeeld van het collectief verantwoordelijk
houden van Joden voor acties van de Israëlische staat. Het betreffende
citaat is afkomstig uit een analyse in Volkskrant.5
Daar komt bij dat op 7 oktober jl. een gruwelijke terroristische aanval door
Hamas tegen Israël en de Joodse gemeenschap is gepleegd. Het
bestaansrecht van Israël staat volgens sommigen in Nederland zelfs op de
tocht, aangezien dat bestaansrecht te pas en te onpas ter discussie wordt
gesteld. Uitspraken zoals «From the river the sea, Palestine will be free»,
die veelvuldig tijdens demonstraties gebezigd wordt, laat zien hoe ernstig
het gesteld is met de veiligheid van de Joodse gemeenschap. Joden in
Nederland wordt belaagd, geïntimideerd, uitgescholden, gepest en het
leven onmogelijk gemaakt. Voor de Joodse gemeenschap voelt het alsof
zij terugkeren naar hele duistere dagen en dat gevoel is te begrijpen als
het onversneden publiekelijke antisemitisme op dagelijkse basis te zien is
en geuit wordt bij vele demonstraties. Initiatiefnemers voegen daad bij
woord, vooral bij de uitspraak «nooit meer», want «nooit meer» betekent
nu in actie komen.
In dat verband hebben deze leden een vraag naar aanleiding van de
passage in hun nota over The Rights Forum. De initiatiefnemers zijn van
mening dat kritiek op het handelen van de Israëlische overheid
«doorsloeg richting een WOB-verzoek met een intimiderend en antisemitisch karakter». Kunnen de initiatiefnemers nader onderbouwen waarom
dit Wet openbaarheid van bestuur (Wob)-verzoek in hun ogen een
«antisemitisch karakter» heeft?
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie vragen of de initiatiefnemers
The Rights Forum een antisemitische organisatie achten. Zo ja, waarom?
Zo nee, waarom niet? Hebben de initiatiefnemers kennisgenomen van de
achtergrond van de personen achter dit Forum? Zijn zij van mening dat de
oprichter van dit Forum, de heer Dries van Agt, of bijvoorbeeld leden van
de Raad van Advies waaronder de heer Laurens Jan Brinkhorst, mevrouw
Hedy d’Ancona, mevrouw Tineke Lodders en tal van anderen die deel
uitmaken van deze organisatie waaronder hoogleraren en een winnaar
voor de Nobelprijs voor de Vrede6 zich inlaten met een organisatie die
zich schuldig zou maken aan uitingen met een antisemitisch karakter? Zo
nee, waarom niet?
Het staat een ieder vrij een Wob-verzoek (of een Woo-verzoek) ìn te dienen
ook naar banden met Israëlische instellingen. Het betreffende verzoek
richtte zich echter ook specifiek op Joodse organisaties of organisaties
gericht op de bestrijding van antisemitisme en de herdenking van de
5
6

Antisemitisme in Europa: terug van nooit weggeweest | De Volkskrant.
https://rightsforum.org/organisatie/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

15

Holocaust. Hierbij valt te denken aan het Centraal Joods Overleg, de
Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, de International
Holocaust Remembrance Alliance en het Simon Wiesenthal Center.
Dat dit ook door mensen uit de Joodse gemeenschap als antisemitisch is
ervaren komt naar voren in reacties van Joodse medewerkers van
onderwijsinstellingen die zich geïntimideerd voelden door het verzoek.
De koepelorganisatie van Universiteiten zegt hierover dat de behandeling
en verspreiding van het Wob-verzoek binnen universiteit heeft geleid tot
gevoelens van onveiligheid, onrecht en discriminatie. Initiatiefnemers
onderschrijven dit. Dat enkele universiteiten besloten hebben geen
gehoor te geven aan dit Wob-verzoek, is dan ook veelzeggend. Het
Wob-verzoek is overduidelijk gericht op het feitelijk openbaar maken van
alle contacten die een medewerker van de universiteit heeft met Joodse
organisaties of personen. Wat initiatiefnemers betreft gaat dit alle perken
te buiten. Bovendien kan de vraag ook om gedraaid worden: waarom zou
het relevant zijn of een medewerker van een universiteit contacten heeft
met de NCAB of het CJO? Het Wob-verzoek is door velen ervaren als
«vertellen of je Joodse vrienden hebt»., daar spreken indieners zich tegen
uit.
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie kunnen instemmen met de
beslispunten die de initiatiefnemers in hun initiatiefnota hebben
opgenomen. Deze leden lezen in de brief van de Minister van Justitie en
Veiligheid van 29 maart 2023 dat het kabinet het beslispunt om er zorg
voor te dragen dat ieder kind tijdens zijn of haar schooltijd minimaal één
keer een ervaringsverhaal te horen krijgt over de Tweede Wereldoorlog
niet overneemt. De Minister meent dat, omdat de overheid terughoudendheid past als het gaat om het voorschrijven van «hoe» scholen hun
onderwijs vormgeven, dit beslispunt niet overgenomen kan worden.
Delen de initiatiefnemers de mening van deze leden dat in dezen die
terughoudendheid niet op zijn plaats is? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom
niet?
De initiatiefnemers onderschrijven in beginsel het uitgangspunt dat de
overheid terughoudendheid past waar het gaat om het voorschrijven van
de wijze waarop scholen hun onderwijs vormgeven. Zij zijn het echter met
de leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie mee eens dat die terughoudendheid hier minder passend is. Het delen van ervaringsverhalen van de
Tweede Wereldoorlog draagt bij aan overdracht van die verhalen aan
volgende generaties en van groter bewustzijn van dit deel van de
geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nederland. Initiatiefnemers
zijn blij dat in uitvoering van de motie Segers/Ellian en het amendement
Segers/Ellian de regering het lesaanbod van ervaringsverhalen voor
basisscholen heeft uitgebreid.
Kennen de initiatiefnemers het lesproject Monumenten Spreken in
Zaanstad?7 Delen zij de mening van de leden van de GroenLinks- en
PvdA-fractie dat dit project opvolging in andere steden verdient? Zo ja,
waarom? Zo nee, waarom niet?
Initiatiefnemers hebben naar aanleiding van de vragen van de
GroenLinks- en PvdA-fractie kennisgenomen van het lesproject
Monumenten Spreken in Zaanstad. Dit initiatief brengt oorlogsverhalen
dichtbij door aan te sluiten op de lokale context en geschiedenis en door
het vertonen van ervaringsverhalen. Initiatiefnemers kennen ook

7

https://www.monumentenspreken.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

16

educatievoorbeelden als het Onderwijsdossier Joods Den Haag8 waarmee
aandacht wordt gevraagd de brede geschiedenis van de Joodse gemeenschap. Initiatiefnemers kunnen zich goed voorstellen dat dergelijke
voorbeelden ook in andere gemeenten van meerwaarde kan zijn.
5. Vragen en opmerkingen vanuit de Volt-fractie
De leden van de Volt-fractie hebben de initiatiefnota van de leden Ellian en
Bikker over de aanpak van antisemitisme gelezen. Ze willen allereerst
benadrukken dat zij achter de Joodse gemeenschap staan in de strijd
tegen antisemitisme. Antisemitisme vormt niet alleen een bedreiging voor
de Joodse gemeenschappen en het Joodse leven, maar ook voor een
open en diverse samenleving. We zien namelijk een toename van
discriminatie van en haat tegen vrijwel alle minderheden. Deze leden
vinden dat de samenleving achter al deze groepen moet staan en elke
vorm van discriminatie moet bestrijden, zo ook antisemitisme. Zij danken
de leden Ellian en Bikker dan ook voor het nemen van dit initiatief. Over
de initiatiefnota hebben zij enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de Volt-fractie onderschrijven het grote belang van
bestrijding van antisemitisme. Zoals omschreven in het Werkplan
Antisemitismebestrijding 2022–2025 van de Rijksoverheid (Kamerstuk
30 950, nr. 317) ondermijnt antisemitisme het grondwettelijke gelijkheidsbeginsel en kan het leiden tot andere vormen van discriminatie, marginalisatie en radicalisering. Zoals beschreven in de «EU Strategy on
Combating Antisemitism and Fostering Jewish Life» kent onze samenleving wijdverbreide onwetendheid en onverschilligheid, waardoor
antisemitisme kan gedijen en zelfs toenemen9. Antisemitisme stijgt in
tijden van crisis en het gaat gepaard met complottheorieën.
Verder constateren de leden van de Volt-fractie dat de Anne Frank
Stichting in haar laatste onderzoeksrapport het toenemende antisemitisme in de klaslokalen omschrijft. Ook in het parlement klinken echter
steeds meer geluiden van antisemitische complottheorieën. Antisemitisme is transnationaal van aard en komt ook steeds meer online voor.
Daarom zien deze leden veel kansen voor een Europese aanpak. Die nu
ook al is ingezet met de Europese Commissie (EC) coördinator voor het
bestrijden van antisemitisme onder leiding van EC vicevoorzitter
Margaritis Schinas.10 Deze leden vragen de initiatiefnemers te schetsen of,
en zo ja, welke strategieën van de «EU Strategy on Combating Antisemitism and Fostering Jewish Life» zijn overgenomen of kunnen worden
overgenomen.
De initiatiefnemers waarderen de steun die de Volt-fractie uitspreekt voor
de Joodse gemeenschap en de erkenning dat die steun noodzakelijk. Met
de leden van de Volt-fractie onderschrijven initiatiefnemers dat
onwetendheid en onverschilligheid eneen voedingsbodem kan zijn voor
toenemend antisemitisme. In de initiatiefnota is nadrukkelijk aansluiting
gezocht bij de «EU Strategy on Combating Antisemitism and Fostering
Jewish Life». Dit komt ondermeer naar voren in de nadruk die in deze
nota wordt gelegd op het koesteren van het Joodse leven, de oproep om
ook op decentraal niveau aandacht te schenken aan Joodse gebruiken en
tradities, de aandacht voor overdracht in het onderwijs, betere registratie
8

https://www.haagshistorischmuseum.nl/nl/plan-your-visit/met-een-klas/primair-onderwijs/
joods-den-haag-van-de-17de-eeuw-tot-nu-onderwijsdossier.pdf.
9
European Commission, 5 oktober 2021, Commission presents first-ever EU Strategy on
combating antisemitism and fostering Jewish life (https://ec.europa.eu/commission/
presscorner/detail/en/ip_21_4990).
10
https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/
combatting-discrimination/racism-and-xenophobia/combating-antisemitism/coordinatorcombating-antisemitism-and-fostering-jewish-life_en.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

17

van antisemitische incidenten en aandacht voor fysieke bescherming van
plekken waar de Joodse gemeenschap samenkomt. Initiatiefnemers
moedigen verdere overname van elementen van de Europese strategie
van harte aan.
Europese dimensie
Beslispunten één en vijf uit de initiatiefnota hebben financiële gevolgen,
zo constateren de leden van de Volt-fractie. De Europese Commissie geeft
in de «EU Strategy on Combating Antisemitism and Fostering Jewish
Life» aan lidstaten te zullen ondersteunen in hun pogingen nationale
strategieën voor het tegengaan van antisemitisme te ontwerpen en
implementeren. Hiervoor zullen EU-fondsen worden gemobiliseerd. Is het
de indieners bekend in hoeverre het mogelijk is om beslispunten één en
vijf uit deze middelen te bekostigen?
Initiatiefnemers zijn ook in reactie op vragen van de D66- en de
CDA-fractie ingegaan op de financiering van deze voorstellen. In
aanvulling op dat antwoord erkennen zij dat het de moeite waard is te
bezien of en in welke mate vanuit EU-fondsen bekostiging van deze, en
wellicht ook andere of nieuwe elementen van de aanpak van antisemitismebestrijding mogelijk is.
De leden van de Volt-fractie steunen het doel van de indieners om iedere
scholier in Nederland ten minste eenmaal binnen diens schooltijd een
ervaringsverhaal van een overlevende van de Tweede Wereldoorlog te
laten horen. Daarvoor is ook een belangrijke rol weggelegd voor
gemeenten en scholen om dit te faciliteren. Hoe denken de initiatiefnemers over de rol van gemeenten en scholen?
Scholen en gemeenten hebben inderdaad een belangrijke rol bij het
faciliteren van dergelijke ervaringsverhalen. Initiatiefnemers kunnen zich
goed voorstellen dat scholen uit beschikbaar aanbod materiaal kiezen dat
bij de school aansluit. Gemeentes kunnen hierin een bijdrage leveren
bijvoorbeeld door het ontwikkelen of onder de aandacht brengen van
lesmateriaal dat aansluit op de lokale context. Het voorbeeld dat hierbij is
aangehaald door de leden van de PvdA- en GroenLinks-fractie is wat
betreft initiatiefnemers een voorbeeld van dergelijk materiaal.
Volgend uit hun wens verzoeken de indieners de Minister voor Primair en
Voortgezet Onderwijs om 200.000 euro vrij te maken voor stichting Na de
Oorlog, zodat deze meer gastlessen kan verzorgen. Aangezien dit om een
projectsubsidie gaat die in lijn is met Europese doelen, vragen de leden
van de Volt-fractie of de aanbieders hebben overwogen gebruik te maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

18

van Europese fondsen, bijvoorbeeld het CERV Equality 2023 fonds11. De
Europese Commissie spoort lidstaten en organisaties actief aan gebruik te
maken van dit fonds en andere fondsen in het implementeren van hun
antisemitisme strategieën.
In de reactie op de uitvoering van de motie Segers/Ellian (Kamerstuk
36 200-VIII, nr. 108) en het amendement Segers/Ellian (Kamerstuk
36 200 VIII, nr. 57) heeft het kabinet aangegeven ter uitvoering van beide
unaniem aangenomen voorstellen in 2023 tot een dergelijke subsidie over
te gaan. Initiatiefnemers onderschrijven de gedachtegang van de leden
van de Volt-fractie dat het wenselijk is wanneer de regering bij de nadere
uitwerking hiervan expliciet kijkt naar mogelijkheden tot gebruik van de
genoemde Europese fondsen.
De initiatiefnemers geven in hun initiatiefnota aan dat zij de Digital
Services Act beschouwen als een geschikt aanknopingspunt om een
beroep te doen op de verantwoordelijkheid van sociale media. Ook wordt
er aangeduid dat er bij de implementatie van deze regels in nationale
wetgeving expliciet moet worden gekeken naar de omvang van antisemitisme online. Hoe zien de initiatiefnemers dit voor zich? Deze leden vragen
ook of de initiatiefnemers aanknopingspunten zien met de volgende
initiatieven van uit de EU en de Raad van Europa: EU code of conduct on
countering illegal hate speech online, Recommendation on combatting
hate speech en Uitbreiding lijst van eurocrimes.
Met de Digital Services Act wordt onder meer gepoogd verspreiding van
illegale inhoud tegen te gaan, waaronder ook strafbaar gestelde discriminerende uitingen worden verstaan. Bij implementatie hiervan in uitvoeringswetgeving vinden indieners van belang dat nadrukkelijk aandacht is
voor het bestrijden van antisemitische content. Juist vanwege de
aanwezigheid van deze content op online platformen. Ook de andere
initiatieven die de Volt-fractie aandraagt kunnen als aanknopingspunt
dienen. Zeker vanwege de zorgen die voortkomen uit de evaluatie van de
EU code of conduct on countering illegal hate speech online waaruit blijkt
dat in afnemende mate snel wordt geacteerd op dergelijke online
uitingen.
Over antisemitisme (reikwijdte aanpak)
In tijden van crisis stijgt antisemitisme en dat gaat gepaard met complottheorieën, zo stellen de leden van de Volt-fractie. Een reden hiervoor is dat
complottheorieën verklaringen geven voor de huidige problemen die er
zijn in de samenleving. Wetenschappelijke verklaringen zijn meestal erg
ingewikkeld. De initiatiefnemers spreken ook hun zorg uit dat antisemi11

https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topicdetails/cerv-2023-equal;callCode=null;freeTextSearchKeyword=antisemitism;
matchWholeText=true;typeCodes=1,0;statusCodes=31094501,31094502,31094503;
programmePeriod=2021%20-%202027;programCcm2Id=43251589;
programDivisionCode=43422759;focusAreaCode=null;destinationGroup=null;
missionGroup=null;geographicalZonesCode=null;programmeDivisionProspect=null;
startDateLte=null;startDateGte=null;crossCuttingPriorityCode=null;cpvCode=null;
performanceOfDelivery=null;sortQuery=sortStatus;orderBy=asc;onlyTenders=false;
topicListKey=topicSearchTablePageState.
https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topicdetails/cerv-2023-equal;callCode=null;freeTextSearchKeyword=antisemitism;
matchWholeText=true;typeCodes=1,0;statusCodes=31094501,31094502,31094503;
programmePeriod=2021%20-%202027;programCcm2Id=43251589;
programDivisionCode=43422759;focusAreaCode=null;destinationGroup=null;
missionGroup=null;geographicalZonesCode=null;programmeDivisionProspect=null;
startDateLte=null;startDateGte=null;crossCuttingPriorityCode=null;
cpvCode=null;performanceOfDelivery=null;sortQuery=sortStatus;orderBy=asc;
onlyTenders=false;topicListKey=topicSearchTablePageState

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

19

tische complottheorieën vaker in het parlement klinken. Daarom vragen
deze leden de initiatiefnemers een regeling te treffen voor het bestrijden
van antisemitisme in het parlement.
Initiatiefnemers delen de zorgen van de Volt-fractie. Antisemitische
complottheorieën vanuit het parlement versterken antisemitisme en
anti-Joods denken in de samenleving. Zij zien dat het Reglement van Orde
op dit moment onder meer voorziet in regels ten aanzien van het ingrijpen
bij het gebruik van beledigende uitdrukkingen, het instemming betuigen
met of aansporen tot onwettige handelingen, en sinds kort ook het
bedreigen van personen. Initiatiefnemers hebben op dit moment geen
voorstel in voorbereiding een regeling te treffen specifiek ten aanzien van
antisemitisme in dit verband.
Daarnaast stijgt antisemitisme als er spanningen zijn in (de omgeving
van) Israël. Conflicten daar werken door in Nederland en dat heeft vooral
zijn impact op de Joodse jongeren. Welke voorstellen van de initiatiefnemers richten zich specifiek hierop?
Deze spanningen herkennen de initiatiefnemers. Zij wijzen op het
leiderschap dat op zulke momenten gevraagd mag worden van
bestuurders, landelijk en lokaal. Het is een grondrecht om te demonstreren, maar wel binnen de grenzen van de wet en dat moet gehandhaafd. Ook bij oplopende spanningen moet de Joodse gemeenschap in
Nederland zich veilig weten. Daarnaast is waar mogelijk de-escalatie een
belangrijke verantwoordelijkheid. In de initiatiefnota zijn onder meer
voorstellen opgenomen om bij escalaties in het Israëlisch-Palestijns
conflict scholen actief te wijzen op de dynamiek die kan ontstaan in
klaslokalen en op beschikbaar lesmateriaal. Ook in het Hoger Onderwijs is
dit van belang. De voorstellen die zien op een veilig leerklimaat voor
Joodse leerlingen en studenten mogen in dit licht worden bezien.
Aanvullende initiatieven vanuit de Volt-fractie op dit punt juichen
initiatiefnemers van harte toe.
Voormalig Kamerleden Yeşilgöz-Zegerius en Segers schreven eerder een
nota over het bestrijden van antisemitisme. Wat zijn de grootste
verschillen tussen de huidige nota en de vorige nota?
Voor de beantwoording op deze vraag verwijzen de initiatiefnemers graag
naar antwoorden op soortgelijke vragen van de CDA-fractie.
Stevige positie Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding
Tot slot hebben de leden van de Volt-fractie nog vragen over de toezichthouders. De NCAB werd aangesteld in april 2021. Binnen hetzelfde jaar
volgde de aanstelling van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie
en Racisme (NCDR). Deze leden twijfelen niet aan de noodzaak van het
werk dat beide coördinatoren verrichten. Wel vragen zij hoe deze
coördinatoren zich tot elkaar verhouden. Het College voor de Rechten van
de Mens pleitte voor één Nationaal Coördinator om versnippering van het
nationale antidiscriminatiebeleid te adresseren. Ook met het oog op
duidelijkheid voor melders van antisemitisme en andere vormen van
discriminatie, vragen zij in hoeverre de huidige rolverdeling de meest
logische en wenselijke is. Deze leden vragen of de initiatiefnemers zich
kunnen voorstellen dat twee coördinatoren voor onduidelijkheid en
ineffectief beleid kan zorgen. Kunnen de initiatiefnemers daarop reflecteren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

20

De initiatiefnemers delen de stelling van Volt dat zowel de NCAB als de
NCDR noodzakelijk is. Zij herkennen zich echter minder in de vraag of een
eigenstandige coördinator antisemitismebestrijding voor onduidelijkheid
en ineffectief beleid kan zorgen. Initiatiefnemers merken dat er groot
draagvlak is binnen de Joodse gemeenschap voor de NCAB en dat deze
ook goede bekendheid geniet. Zij hechten, mede gelet op het specifieke
karakter en de verschijningsvormen van antisemitisme aan een eigenstandig bureau dat hierop toeziet.
De leden van de Volt-fractie lezen dat de initiatiefnemers voorstellen het
mandaat van de NCAB te verbreden door ook het «koesteren van het
Joodse leven» te includeren en als gevolg ook diens budget jaarlijks met
250.000 euro uit te breiden. Tot welk concreet beleid zou een verbreding
van het mandaat van de NCAB leiden? Ook zouden deze leden willen
weten of de initiatiefnemers een idee hebben over waar de middelen voor
de permanente budget uitbreiding vandaan zouden kunnen komen.
Initiatiefnemers verwijzen voor het laatste deel van de vraag naar de
eerder gestelde vragen van de D66-fractie en de CDA-fractie/Verbreding
van het mandaat van de NCAB zou wat initiatiefnemers betreft ruimte
bieden om die onderdelen van het Werkplan van de NCAB die zien op het
«koesteren van het Joodse leven» uit te voeren. Zo kan de Coördinator
een aanjaagfunctie vervullen richting culturele organisaties, kerkgenootschappen en andere instanties om ruimte te maken voor Joodse
producties en Joods erfgoed. Ook kan gedacht worden aan het ontwikkelen van programma’s voor educatie. Verdere concrete invullingen
kunnen, in lijn met de Europese Strategie, onder meer zien op het borgen
van ruimte voor Joodse culturele en religieuze gebruiken en het
behouden van Joods cultureel erfgoed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 272, nr. 5

21