1.1 Wetsvoorstel overbruggingswet box 3 & verhogen tarief box 3 naar 34% en
heffingsvrij vermogen naar € 57.000
Korte beschrijving van de maatregel
Het kabinet neemt de volgende maatregelen met betrekking tot box 3 van de inkomstenbelasting. Het stelsel
op basis van werkelijk rendement wordt met één jaar uitgesteld tot 2026. Dat betekent dat het
overbruggingsstelsel een jaar langer van toepassing is. Per 2023 wordt het heffingsvrij vermogen in box 3
verhoogd zodat het uitkomt op € 57.000. Het tarief in box 3 wordt stapsgewijs verhoogd naar 32% in 2023, 33%
in 2024 en 34% in 2025.
Kern van de raming
Het uitstel van werkelijk rendement betekent dat de eerder geraamde derving van 385 miljoen euro per jaar
voor de overbruggingswetgeving een jaar langer van kracht is.
Tabel 1: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Uitstel werkelijk rendement

-385

-385

-385

0

Verhogen tarief en heffingsvrij vermogen

84

217

350

350

Zonder maatregelen zou het heffingsvrij vermogen vanwege indexatie zijn uitgekomen op € 53.841 in 2023. De
beleidsmatige verhoging bedraagt dus € 3.159. Dit kost 49 miljoen euro. Elke verhoging van het tarief met 1%punt levert 133 miljoen euro op. Vanaf 2026 moet het nieuwe stelsel op basis van werkelijk rendement ingaan.
Het tarief in dat stelsel is nog onbekend, maar de intensivering van box 3 met 350 miljoen euro is ook beoogd
in dit stelsel.
De kosten van de overbruggingswetgeving zijn reeds geraamd, zie daarvoor de betreffende ramingstoelichting.
Er wordt een vlakke reeks verondersteld.
Bij het verhogen van het heffingsvrij vermogen en het tarief is gebruik gemaakt van aangiftegegevens uit 2019.
Deze aanpassingen moeten gezien worden in samenhang met de invoering van het overbruggingsstelsel per
2023. In 2023 gaat een nieuw stelsel in, met andere parameters dan voorzien ten tijde van de oorspronkelijke
raming van dit overbruggingsstelsel. De raming voor het overbruggingsstelsel is daarom herhaald, nu met een
hoger heffingsvrij vermogen en een hoger tarief (achtereenvolgens 32%, 33% en 34%). Zie voor de methode de
ramingstoelichting voor de overbruggingswetgeving.
Dat betekent dat het gedragseffect van 20% van het budgettaire effect wanneer positief, zoals gehanteerd voor
de overbruggingswetgeving, ook nu weer wordt toegepast voor de overbruggingswetgeving inclusief
tariefsverhoging, ten opzichte van het oude stelsel. Dat sluit aan bij de vuistregel voor gedragseffecten bij een
tariefsverhoging in box 3, die ook 20% van het budgettaire effect bedraagt.

1.2 Wetsvoorstel minimum CO₂-prijs industrie
Korte beschrijving van de maatregel
Ter uitvoering van het coalitieakkoord wordt per 1 januari 2023 een minimum CO2-prijs ingevoerd voor de
industrie. In 2022 is reeds een minimum CO2-prijs ingevoerd voor elektriciteitsproducenten die deelnemen aan
het Europese Emissiehandelssysteem (EU ETS). Nu wordt wettelijk geregeld dat deze minimumprijs ook gaat
gelden voor industriële bedrijven die deelnemen aan het EU ETS. De minimumprijs zorgt ervoor dat er een
nationale belasting wordt geheven zodra de EU ETS-termijnkoers onder een bepaald minimum zakt.
Tabel 2: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Introductie CO₂-minimumprijs industrie

2023

2024

2025

struc

Struc in

0

0

0

0

2030

Kern van de raming
De EU ETS-prijs zal naar verwachting niet onder het minimumprijspad uitkomen gedurende de ramingsperiode.
Daarmee volgen er geen opbrengsten uit de introductie van de minimum CO2-prijs industrie. In 2022 zal het
kabinet starten met een tussenevaluatie naar de hoogte van de minimum CO2-prijs industrie, tezamen met de
hoogte van de minimum CO2-prijs elektriciteitsopwekking.
Grondslag
De grondslag van de heffing is gebaseerd op cijfers van de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa). Zij hebben
eerder al in het kader van de introductie van de CO2-heffing industrie de emissies van alle relevante bedrijven in
beeld gebracht. De scope van de heffing bestaat net als de bestaande CO2-heffing industrie uit alle industriële
broeikasgasemissies binnen het EU-ETS, de CO₂-emissies van afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s) en de
substantiële lachgasemissies. In totaal worden circa 300 installaties en/of bedrijven met de heffing
geconfronteerd.
Tarief
Het kabinet kiest er voor om de minimum CO2-prijs industrie gelijk te stellen aan de minimum CO2-prijs
elektriciteitsopwekking. Aangezien het de verwachting is dat de minimum CO2-prijs structureel lager uitvalt
dan de in die jaren geldende EU ETS-prijs zal er effectief naar alle waarschijnlijkheid materieel geen heffing
gaan optreden. Zie tabel 2 hieronder voor een overzicht van de bijbehorende tarieven.
Tabel 17: overzicht bijbehorende tarieven
Minimum CO2-prijs
(in € per ton)
Projectie EU ETS-prijs
(in € per ton)1
Resulterende heffing
(in € per ton)

1

2023
16,4

2024
18

2025
19,8

2026
21,8

2027
24

2028
26,4

2029
29

2030
31,9

33,4

36,2

39,0

43,6

48,2

52,8

57,4

62,0

-

-

-

-

-

-

-

-

P. Koutstaal, B. Daniels & P. Hammingh (2021), Klimaat- en Energieverkenning 2021, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

1.3 Verhogen onbelaste reiskostenvergoeding
Korte beschrijving van de maatregel
De huidige onbelaste reiskostenvergoeding in de Wet op de loonbelasting 1964 en de Wet inkomstenbelasting
2001 bedraagt maximaal € 0,19 per kilometer. Voorgesteld wordt de onbelaste reiskostenvergoeding per
1 januari 2023 te verhogen tot € 0,21 per kilometer en per 1 januari 2024 verder te verhogen naar € 0,22 per
kilometer. Deze bedragen gelden voor zakelijke reiskosten, met inbegrip van de kosten van woon-werkverkeer.
Voor de kosten van openbaar vervoer mogen, net als nu het geval is, de werkelijke kosten worden vergoed.
De verhoging van het forfait van € 0,19 per kilometer geldt ook voor de reiskosten van IB-ondernemers en
resultaatgenieters. Ook de andere forfaits van € 0,19 per kilometer worden verhoogd. Het gaat om:
 de aftrek specifieke zorgkosten voor reiskosten ziekenbezoek;
 de kilometervergoeding voor weekenduitgaven gehandicapten;
 de giftenaftrek als een vrijwilliger afziet van reiskostenvergoeding.
Tabel 3: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Verhogen onbelaste reiskostenvergoeding met € 0,02 in 2023 en
€0,03 vanaf 2024

2023
-218

2024
-327

Struc
-327

Struc in
2024

Kern van de raming
Er zijn 5 verschillende situaties te onderscheiden waarop de verhoging van de maximale onbelaste
reiskostenvergoeding invloed heeft: 1) werknemers woon-werkverkeer, 2) werknemers dienstreizen, 3)
werknemers cafetarisering2, 4) zelfstandigen woon-werkverkeer, en 5) zelfstandigen dienstreizen
De budgettaire gevolgen van verhoging zijn geraamd door voor deze 5 doelgroepen het product van diverse
factoren te berekenen volgens de volgende formule (die iets kan afwijken per doelgroep):
arbeidsjaren * % dat reist voor werk * % met kilometervergoeding3 * aantal werkbare dagen *
aantal woon-werkkilometers4 per dag * % werkgevers dat reiskostenvergoeding verhoogt5 *
marginaal tarief * verhoging per kilometer
Ten slotte is het budgettaire effect van het verhogen van de forfaits meegenomen in de totale budgettaire
reeks, hoewel dit effect heel beperkt is. Dit is bepaald op basis van aangiftegegevens.
Werknemers & zelfstandigen (situatie 1 t/m 5)
De factor arbeidsjaren in de formule is bepaald op basis van CBS-data. Door deeltijd- en voltijdbanen om te
rekenen naar arbeidsjaren wordt rekening gehouden met parttimebanen. Er is vanuit gegaan dat een jaar 214
werkbare dagen telt, hetzelfde aantal als ook wordt aangehouden voor de regeling voor een vaste
reiskostenvergoeding. Het gebruikte marginaal tarief bedraagt 49,07%6 voor werknemers en 27,6%7 voor
zelfstandigen. Op basis van het een onderzoek van Motivaction8 naar het reisgedrag van werknemers en het

In gevallen waar de onbelaste reiskostenvergoeding niet of niet tegen het maximale onbelaste tarief per
kilometer wordt toegekend, kan fiscale uitruil van het brutoloon of eindejaarsuitkering voor een
reiskostenvergoeding mogelijk zijn.
3
Voor zelfstandigen worden de variabelen “% dat reist voor werk” en “% met kilometervergoeding” veranderd
in de variabele “% dat kilometervergoeding in aftrek neemt”.
4
Of in het geval van dienstreizen het aantal km voor dienstreizen per dag.
5
Voor zelfstandigen: percentage zelfstandigen dat voortaan een hogere kilometervergoeding in aftrek neemt.
Voor cafetarisering: percentage werknemers dat gebruik maakt van de cafetariaregeling om de
reiskostenvergoeding onbelast aan te vullen.
6
Tarief van 37,07% + 6% afbouw algemene heffingskorting + 6% afbouw arbeidskorting.
7
Gemiddelde marginale Ib-tarief voor zelfstandigen op basis van aangiftegegevens voor de zelfstandigenaftrek.
8 Motivaction (2022): Gebruik onbelaste reiskostenvergoeding.
2

gebruik van de reiskostenvergoeding is het gemiddeld aantal reiskilometers per dag berekend voor werkenden,
zelfstandigen en voor woon-werkverkeer en dienstreizen.
Werknemers (situatie 1 t/m 3)
Het percentage werknemers dat reist voor werk is geschat op basis van het onderzoek van Motivaction. 92%
van de werknemers reist voor woon-werkverkeer en 36% maakt dienstreizen. Deze percentages worden
onderbouwd door CBS-data over thuiswerken en onderzoek van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid
(KiM)9 en I&O Research10 naar onder andere dienstreizen. De enquête van Motivaction is tevens de bron voor
het bepalen van het percentage dat een kilometervergoeding krijgt op basis van een bedrag per kilometer:
56%. Dit komt overeen met bevindingen uit het Landelijk Reizigersonderzoek.11 Voor dienstreizen wordt in 33%
van de gevallen een reiskostenvergoeding op basis van kilometers geboden door werkgevers. Ten aanzien van
de mogelijkheid tot cafetarisering blijkt uit de enquête dat afgerond 13% van de werknemers momenteel
gebruikmaakt van een cafetariaregeling voor reiskosten of dat waarschijnlijk zal doen na verhoging.
Tot slot is geraamd hoeveel procent van de werkgevers naar aanleiding van de verhoging van de maximale
onbelaste kilometervergoeding zal besluiten de reiskostenvergoeding voor hun werknemers te verhogen. In het
Motivaction-onderzoek is aan werkgevers gevraagd in hoeverre zij de vergoeding zullen verhogen als de
maatregel wordt ingevoerd. 73% geeft aan dan de vergoeding voor werknemers zullen verhogen, 15% doet dit
niet en de rest twijfelt. Voor de raming is verondersteld dat 73% van de werkgevers de vergoeding zal
verhogen. Daarbij is dus impliciet aangenomen dat de 12% die nu nog twijfelt niet zal verhogen. Dit wordt
weggestreept tegen de mogelijkheid dat een aantal werkgevers de reiskostenvergoeding wel verhoogt maar
niet de volledige verhoging overneemt om zo hun kosten enigszins te beperken.
Zelfstandigen (situatie 4 en 5)
Uit de Motivaction-enquête blijkt dat 52% van de zelfstandigen een kilometervergoeding in aftrek neemt. Dit
percentage betreft 52% van alle zelfstandigen, niet alleen de zelfstandigen die reizen voor werk, omdat
wanneer er niet gereisd wordt er ook geen kilometervergoeding in aftrek wordt genomen. De variabele
“percentage dat reist voor werk” komt dus niet expliciet terug in de gebruikte formule voor zelfstandigen. Voor
zelfstandigen nemen we daarnaast aan dat alle zelfstandigen die momenteel hun reiskosten in aftrek nemen
besluiten hun reiskostenaftrek te verhogen tot het nieuwe maximale tarief per kilometer. Er zijn geen redenen
om aan te nemen dat deze groep minder forfaitaire reiskosten in aftrek zal nemen dan toegestaan en daarmee
hun eigen belastingvoordeel beperkt.
De raming kent een aantal belangrijke onzekerheden:




Omdat geen aangiftegegevens beschikbaar zijn waaruit het huidige gebruik van de onbelaste
reiskostenvergoeding kan worden afgeleid is de raming gebaseerd op diverse aannames. Deze zijn
zoveel mogelijk onderbouwd door diverse onderzoeken maar elke aanname vergroot de onzekerheid.
De belangrijkste aanname ziet op in hoeverre werkgevers besluiten om de reiskostenvergoeding voor
hun werknemers te verhogen naar aanleiding van de wettelijke verhoging, dit levert namelijk ook
extra kosten op voor werkgevers.
De raming is gebaseerd op het huidige reisgedrag van werknemers (juli 2022). Het is mogelijk dat het
reisgedrag nog verandert in de nasleep van de coronapandemie. Het huidige reisgedrag lijkt echter
een representatief beeld te geven. Het onderzoek van het KiM dat is uitgevoerd in mei van dit jaar
toont aan dat Nederlanders momenteel nog minder reizen dan voor de pandemie maar meer dan
tijdens de pandemie. De verwachting voor het aantal werkgerelateerde verplaatsingen op de lange
termijn is vergelijkbaar met de huidige situatie.

Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2022): Heeft COVID geeleid tot structureel ander reisgedrag?
KiM+brochure+Heeft+COVID+geleid+tot+structureel+ander+reisgedrag_pdfA.pdf
10
I&O Research (2021): Werkgeversenquête 2022. Werkgeversenquête 2022 | Rapport | Rijksoverheid.nl
11
Muconsult (2022): Landelijk Reizigersonderzoek 2021. Landelijk+Reizigers+Onderzoek+2021 (3).pdf
9



Er zijn geen gedragseffecten meegenomen in de raming omdat deze naar verwachting
verwaarloosbaar zijn. De maximale onbelaste reiskostenvergoeding wordt maar beperkt verhoogd,
waardoor het niet waarschijnlijk is dat werkenden hun keuze voor woon- of werklocatie of reisgedrag
hierdoor op de lange termijn zullen aanpassen en daardoor structureel meer reiskilometers zullen
afleggen. De totale kosten voor woon-werkverkeer zijn daarnaast ook afhankelijk van andere factoren
zoals brandstofprijzen.

1.4 Afschaffen oudedagreserve
Korte beschrijving van de maatregel
De oudedagsreserve houdt in dat een ondernemer voor de inkomstenbelasting onder voorwaarden jaarlijks
een deel van de winst fiscaal gefaciliteerd mag reserveren voor een oudedagsvoorziening. Een toevoeging aan
de oudedagsreserve vermindert de belastbare winst, een onttrekking vergroot de belastbare winst. Het
voordeel van de oudedagsreserve voor de ondernemer is het mogelijk behalen van een tariefvoordeel en
uitstel van belasting.
Voorgesteld wordt vanaf 2023 (onderscheidenlijk bij een gebroken boekjaar met ingang van het begin van het
eerste boekjaar dat aanvangt na 1 januari 2023) de mogelijkheid om nog een reservering toe te voegen aan de
oudedagsreserve af te schaffen. De reeds opgebouwde oudedagsreserve kan op basis van de huidige regels
worden afgewikkeld.
Tabel 4: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Transactiebasis
Lastenrelevant

2023
214
115

2024
218
115

2025
212
115

2026
206
115

2027
200
115

2028
194
115

Struc.
78
115

Struc. in
2048
2023

Kern van de raming
Het totale jaarlijkse bedrag aan toevoegingen aan de FOR is bepaald uit de aangiften inkomstenbelasting. In
2019, het meest recente voldoende gevulde jaar, bedroeg dit in totaal € 517 miljoen bij 87.000
belastingplichtigen (gemiddeld circa € 5.900 per persoon). Dit bedrag is opgehoogd met de bbp-ontwikkeling
van 2019 naar 2023 (stand CEP 2022). Dit is een groei van cumulatief 11,6% of gemiddeld 2,8% per jaar. De
raming voor 2023 komt uit op € 577 miljoen per jaar.
Het gemiddelde marginale effectieve tarief waartegen de toevoegingen aan de FOR worden afgetrokken is
bepaald uit de aangiften. Dit bedraagt 38,79%. Hierbij moet worden bedacht dat het marginale effectieve tarief
waartegen wordt afgetrokken gedrukt wordt door de MKB-winstvrijstelling van 14%. De opbrengst door het
wegvallen van de toevoegingen bedraagt dus 38,79% maal € 577 miljoen = € 224 miljoen per jaar.
Bij gebroken boekjaren kan er in 2023 nog toegevoegd worden. Daar gaat de opbrengst in 2024 in. Dit betreft
4,23% van de toevoegingen aan de FOR. De opbrengst in 2023 is hiervoor gecorrigeerd. Het gemiddelde
marginale effectieve tarief waartegen onttrekkingen worden belast is ook bepaald op basis van de aangiften en
bedraagt 25,30%. Structureel is de derving door het wegvallen van de onttrekkingen dus € 146 miljoen. De
structurele opbrengst is per saldo € 78 miljoen.
De gemiddelde termijn tussen toevoeging en onttrekking is bepaald door de gewogen gemiddelde leeftijd te
bepalen bij enerzijds degenen die toevoegen en anderzijds degenen die onttrekken, waarbij is gewogen naar
het bedrag aan toevoegingen en onttrekkingen. De gemiddelde leeftijd (over de periode 2008-2019) voor
toevoegingen komt uit 45 jaar, voor onttrekkingen op 57 jaar. De gemiddelde termijn tussen toevoeging en
onttrekking op deze wijze bepaald komt dus uit op 12 jaar.
Aangezien door de maatregel belastinginkomsten naar voren worden gehaald is de vlakke reeks met dezelfde
netto contante waarde bepaald. Er is uitgegaan van een discontovoet van 2,5%. De netto-contante waarde is
een opbrengst van € 4,713 miljard. De vlakke reeks die hierbij hoort is € 115 miljoen per jaar. Deze reeks is
ingeboekt als de lastenrelevante reeks. Er is naar verwachting geen effect op box 3. Het afschaffen van de FOR
heeft in principe geen invloed op het bedrag aan liquide middelen dat in de onderneming aangehouden kan
worden.

1.5 Verlagen zelfstandigenaftrek
Korte beschrijving van de maatregel
De zelfstandigenaftrek wordt stapsgewijs verlaagd tot € 900 in 2027.
Tabel 5: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2022
2023

2024

2025

Struc.

Verlagen zelfstandigenaftrek

504

756

648

0

252

Kern van de raming
Het budgettaire effect van deze maatregel is uitgerekend op basis van aangiftegegevens. Hierbij is het
structurele budgettaire belang van de zelfstandigenaftrek (ZA) leidend voor de berekening van het budgettaire
belang.
De ZA gaat vanaf 2023 extra omlaag met stappen van € 920 per jaar (in 2026 € 910 en in 2027 is de verlaging €
60 minder dan in het basispad was voorzien om zo op € 900 uit te komen). Zie onderstaande tabel voor een
overzicht. Daarmee komt de totale jaarlijkse daling op € 1280 per jaar (t/m 2025) en € 1270 in 2026 en € 300 in
2027. De structurele hoogte van de ZA van € 900 wordt in 2027 bereikt.
2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029
Mutatie basispad

-360

-360

-360

-360

-360

-390

-110

Extra mutatie Rutte IV

-290

-290

-290

-290

-290

-260

-495

Extra mutatie augustus

-630

-630

-630

-620

350

650

605

ZA basispad

5.950 5.590 5.230 4.870 4.510 4.120 4.010

ZA variant RA

5.660 5.010 4.360 3.710 3.060 2.410 1.805

ZA variant augustus

5030 3750 2470 1200

900

900

900

Opbrengst variant RA (mln)

79

159

238

318

397

469

604

Opbrengst augustus (mln)

173

345

518

688

598

420

255

Totale opbrengst (mln)

252

504

756 1006

996

889

859

2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 = struc
Mutatie basispad

-110

-110

-110

-110

-110

-110

-110

Extra mutatie Rutte IV

-495

110

110

110

110

110

110

Extra mutatie augustus

605

0

0

0

0

0

0

ZA basispad

3.900 3.790 3.680 3.570 3.460 3.350

3.240

ZA variant RA

1.200 1.200 1.200 1.200 1.200 1.200

1.200

ZA variant augustus

900

900

900

900

900

900

900

Opbrengst variant RA (mln)

718

688

658

627

597

567

559

Opbrengst augustus (mln)

89

89

89

89

89

89

89

Totale opbrengst (mln)

829

798

768

738

708

678

648

De belangrijkste component van de raming is het bepalen van de structurele kosten van de ZA. Die structurele
kosten zijn berekend met behulp van aangiftegegevens, waarbij 2020 het laatste jaar is waarvoor een (min of
meer) volledige dataset beschikbaar is. Op basis van deze gegevens wordt berekend hoeveel de
belastingopbrengst zou toenemen als de ZA afgeschaft zou worden, waarbij rekening wordt gehouden met het
feit dat daarmee de mkb-winstvrijstelling juist toeneemt. Die toename bedraagt € 1,76 miljard in 2020.
Op basis van de gemiddelde endogene groeivoet tussen 2015 en 2019 (voor de ZA 4,45%) en
beleidsontwikkelingen wordt dit bedrag opgehoogd naar 2023. Daarbij wordt de groeivoet in 2021 nog
verlaagd, vanwege een corona-effect. Om dit corona-effect in te schatten, wordt gebruik gemaakt van de CPBraming van de mutatie van de ZA-grondslag in de CEP2022. Daarnaast wordt rekening gehouden met de
ontwikkeling van de hoogte van de ZA, die in 2021 met € 360 daalt. De totaal geraamde groei komt voor 2021
op -1,2%. Voor 2022 en 2023 is geen rekening gehouden met een corona-effect en bedraagt de groei dus het
historisch gemiddelde van 4,45%. Per saldo komt de raming voor 2023 op € 1.496 mln (dit is niet het bedrag
dat in bijlage 9 van de Miljoenennota 2023 terug te vinden is, omdat bij dit bedrag nog geen rekening is
gehouden met de verlaging van de ZA zoals beschreven in deze ramingstoelichting).
Om tot het structurele effect te komen wordt het budgettaire belang in 2023 gecorrigeerd voor de afname van
het ZA-bedrag tot € 3.240 in het basispad t/m 2036 (per saldo - € 0,8 mrd) en het corona-effect (+ € 0,1 mrd).
Het structurele budgettaire belang van de ZA komt daarmee op € 918 miljoen bij een hoogte van € 3.240.
Een verlaging van de ZA met € 2.040 naar € 1.200 levert structureel dus 2.040 / 3.240 * € 918 mln = € 578 mln
op. Op dit bedrag is nog een afslag gedaan, omdat de eerste euro verlaging van de ZA minder oplevert dan de
laatste euro verlaging. Die afslag is geschat op 3,3% met behulp van aangiftedata voor 2019. De structurele
opbrengst komt daarmee op 559 mln. De opbrengst in de jaren 2023 t/m 2036 wordt geraamd op basis van
deze sleutel. De opbrengst piekt in 2030 op € 718 mln. Dit komt doordat de ZA conform het voorstel in dit RA
sneller wordt afgebouwd, waardoor het beoogde eindpunt van de afbouw is bereikt in 2030 in plaats van 2036.
Na deze maatregel uit het regeerakkoord zou het structurele belang van de ZA nog 918 miljoen minus 559
miljoen = 359 miljoen bedragen bij een bedrag van € 1200. Dat komt dus neer op 29,9 miljoen per € 100
zelfstandigenaftrek. Een extra verlaging van € 300 levert dus 89 miljoen euro op.12 De opbrengst in de jaren tot
en met 2029 is voor de verlaging tot € 1200 geraamd met de sleutel die ook bij de verlaging uit het RA is
gebruikt (559 miljoen / € 2.040 * € 100 = 27,4 miljoen per € 100 ZA-verlaging). Die sleutel is namelijk geschikt
om verlagingen tot € 1200 te ramen. De sleutel voor verdere verlagingen is wat hoger, omdat op basis van de
aangiftedata een inschatting is gemaakt van in hoeverre de eerste euro ZA vaker verzilverd wordt dan de
laatste euro ZA. Voor de verlaging van € 1200 naar € 900 is niet meer aangenomen dat er een verschil is in
“verzilverbaarheid” tussen de eerste en laatste euro verlaging. Anders gezegd: voor de extra verlaging is de
sleutel gebruikt voor een verlaging van € 1200 naar € 0.
Als voorbeeld de berekening van de extra opbrengst in 2029: volgens het RA zou de ZA € 1805 bedragen in
2029. Na de augustusbesluitvorming is dat € 900. Voor de verlaging van € 1805 naar € 1200 is de sleutel van
27,4 miljoen gebruikt. Voor de verlaging van € 1200 naar € 900 is de sleutel van 29,9 miljoen gebruikt.
Opbrengst: € 605 * (27,4/100) + € 300 * (29,9/100) = 166 + 89 = 255 miljoen euro.

12

Door een wat grove afronding in het ramingssheet is gerekend met 355 miljoen structureel budgettair belang.

1.6 Afschaffen middelingsregeling
Korte beschrijving van de maatregel
In de Wet Inkomstenbelasting 2001 vervalt per 1 januari 2023 de middelingsregeling. Afschaffing van deze
regeling per 2023 betekent dat 2022-2024 het laatste middelingstijdvak is waarover gemiddeld kan worden. Dit
is namelijk het laatste tijdvak waarin een jaar vóór 2023 in de middeling betrokken wordt.
Tabel 6: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Afschaffen middelingsregeling

2023

2024

2025

2026

Struc.

58

117

175

175

175

Kern van de raming
De raming van de kosten voor 2022 is gebaseerd op de cijfers tot en met 25 juli 2022. Op basis van deze cijfers
zijn de kosten van de middelingsregeling voor 2022 geraamd op € 175 miljoen. De verwachting is dat de stijging
van de kosten in de afgelopen jaren hierna tot stilstand komt. Hierbij speelt ook mee dat de effecten van het
twee-schijvenstelsel uitgewerkt zijn. Voor 2023 en latere jaren worden de kosten van de middelingsregeling
daarom geraamd op hetzelfde bedrag als in 2022, namelijk € 175 miljoen.
Op transactiebasis worden de kosten van de middelingsregeling toegerekend aan de drie jaren van het
middelingstijdvak, elk voor een derde. De opbrengst van het afschaffen is geraamd op transactiebasis, net zoals
bij alle IB-maatregelen. Dit betekent dat over 2023 nog wel de kosten over de middelingstijdvakken 2021-2023
en 2022-2024 van toepassing zijn, maar niet meer over 2023-2025. Over 2024 is alleen het middelingstijdvak
2022-2024 relevant. Met ingang van 2025 zijn er op transactiebasis geen kosten meer en is de structurele
opbrengst bereikt. In 2023 en 2024 zijn de kosten geraamd op respectievelijk een derde en twee derde van de
structurele opbrengst van € 175 miljoen.
Er zou mogelijk een anticipatie-effect kunnen optreden door het middelen over een eerder middelingstijdvak
dan men anders zou doen. Concreet: in plaats van middelen over 2023-2025 zou men kunnen proberen te
middelen over 2022-2024. Of dit voor de belastingplichtige wat oplevert en hoeveel is echter zeer onzeker.
Daarnaast zou dit gedragseffect alleen een eenmalig effect kunnen hebben, de structurele opbrengst van de
maatregel wordt er niet door beïnvloed.

1.7 Actualiseren leegwaarderatio
Korte beschrijving van de maatregel
Het kabinet stelt voor om de leegwaarderatio te updaten volgens onderstaande tabel.
Verhouding jaarlijkse huurprijs
tot WOZ-waarde
Meer dan
Minder dan

Huidige leegwaarderatio

Voorstel voor
actualisatie

0%

1%

45%

73%

1%

2%

51%

79%

2%

3%

56%

84%

3%

4%

62%

90%

4%

5%

67%

95%

5%

6%

73%

100%

6%

7%

78%

100%

7%

-

85%

100%

Daarnaast stelt het kabinet de volgende aanpassingen aan de leegwaarderatio voor.
a. De tijdelijke contracten worden uitgesloten van toepassing van de leegwaarderatio. Voor
tijdelijke contracten betekent dit in feite dat de leegwaarderatio wordt afgeschaft.
b. Bij niet-marktconforme verhuur aan gelieerde partijen wordt uitgegaan van het hoogste
percentage in de tabel van de leegwaarderatio, op basis van het voor te stellen percentage
van 100%. In de huidige systematiek werd uitgegaan van 62%. Voor verhuursituaties in
gelieerde verhoudingen betekent dit in feite dat de leegwaarderatio voorlopig wordt
afgeschaft.
Kern van de raming
In box 3 is uitgegaan van het huidige heffingsvrij vermogen en van het nieuwe box 3 stelsel zoals dat in 2023
gaat gelden. De opbrengst in box 3 is groter dan geraamd voor het regeerakkoord, omdat nu wordt uitgegaan
van het nieuwe box 3 stelsel en omdat de ramingstechniek is verbeterd. Door het uitsluiten van tijdelijke
contracten voor toepassing van de leegwaarderatio wordt in box 3 ongeveer 7 miljoen extra opgehaald. In de
erf- en schenkbelasting levert die maatregel naar verwachting tussen de 0 en 1 miljoen euro extra op. Dit is het
bedrag ten opzichte van actualisatie waarbij tijdelijke contracten niet worden uitgesloten.
Tabel 7: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Jaar

2023

2024

2025

struc

struc in

Actualiseren leegwaarderatio box 3

194

194

194

194

2026

Actualiseren leegwaarderatio schenkbelasting

2

2

2

2

2026

Actualiseren leegwaarderatio erfbelasting

5

5

5

5

2026

Box 3
De raming is gebaseerd op microdata uit de aangiftebestanden van de Belastingdienst en de WOZ-bestanden
van de Waarderingskamer uit het jaar 2019. Er is gecorrigeerd voor de waardestijging van huren en woningen
tussen 2019 en 2023. Door de aangiftewaarde te delen door de WOZ-waarde, wordt duidelijk of een
leegwaarderatio is toegepast. We nemen aan dat een leegwaarderatio van x% is toegepast wanneer
| x% * WOZ-waarde – aangiftewaarde | ≤ € 500.
Zo houden we rekening met eventuele afronding op duizendtallen door belastingplichtige. Het is momenteel
niet mogelijk om direct in aangiftedata te zien of een leegwaarderatio is toegepast, omdat de leegwaarderatio

wordt bepaald in een hulpprogramma van de aangifte en dus niet wordt opgeslagen. Dit vergroot de
onzekerheid van de raming. Voor slechts 44% van de aangiftewaarde van woningen in box 3 kan de koppeling
met de WOZ-bestanden gemaakt worden. Hiervoor is gecorrigeerd, maar dit vergroot wel de onzekerheid in de
raming.
Voor de objecten met een leegwaarderatio wordt de aangiftewaarde in box 3 vervangen door de waarde zoals
die zou worden bepaald met de nieuwe leegwaarderatiotabel, om vervolgens de box 3 belasting opnieuw te
bepalen.
We passen een gedragseffect toe van 20% van het budgettaire effect op belastingplichtigen die een sterke
prikkel ervaren om het box 3 vermogen onder of dicht bij het heffingvrije vermogen te houden. Deze grondslag
is gekozen als alle personen met ten minste € 1 miljoen aan bezittingen in box 3 die bovendien een schuld
hebben ter waarde van ten minste 80% van de waarde van de bezittingen.
Volgens Tabel 2.3 van het recent gepubliceerde onderzoek WoOn202113 is momenteel 14% van de privaat
verhuurde woningen verhuurd met een tijdelijk contract. Daarom is in het model een variabele toegevoegd die
op willekeurige wijze aan 14% van het totaal aan verhuurde woningen een leegwaarderatio van 100% toekent.
In de aangifte van de schenkbelasting wordt wel opgeslagen of een leegwaarderatio is gebruikt en of sprake is
van niet-marktconforme verhuur aan gelieerde partijen. Hier bleek dat bij 8,5% van de woningen waarbij een
leegwaarderatio is toegepast sprake is van niet-marktconforme verhuur aan een gelieerde partij. Qua aantallen
lijkt dat ook voor box 3 plausibel: dit komt overeen met 56,5% van de woningen waarop een leegwaarderatio
van 62% was toegepast. Ook hiervoor is een variabele ingebouwd.
Erf- en schenkbelasting
De raming voor de schenkbelasting is vastgesteld op basis van aangiftedata schenkbelasting voor 2020. Op
basis van de aangiften kan worden bepaald welke leegwaarderatio van toepassing is bij schenking van een
verhuurde woning omdat door de belastingplichtige in de aangifte wordt aangegeven wat de WOZ-waarde is
van de geschonken woning, of deze (deels) verhuurd is, tegen welke huurprijs en of dit een (on)zakelijke huur
betreft. Vervolgens zijn de WOZ-waarden en de huurinkomsten opgehoogd naar het niveau voor 2023. Voor de
raming is vervolgens de waarde van de woning berekend zoals die zou worden bepaald met de nieuwe
leegwaarderatiotabel. Wanneer is aangegeven bij een schenking dat sprake is van niet-marktconforme huur
aan gelieerde partijen wordt een leegwaarderatio van 100% toegepast. Om te corrigeren voor de tijdelijke
verhuur is eveneens het percentage van 14% van het totaal aan verhuurde woningen afkomstig uit het
WoOn2021 onderzoek gebruikt.
De raming voor erfbelasting kent een grote onzekerheid omdat in aangifte erfbelasting alleen de totale waarde
van alle nagelaten woningen (eigen woning en box 3-woningen) in Nederland gezamenlijk is opgenomen. Dit
betreft tevens de waarde die al gecorrigeerd is voor een eventuele toepasbare leegwaarderatio. Op basis van
de aangiften is het totale nagelaten woningvermogen bepaald over het jaar 2020, dit is vervolgens gecorrigeerd
voor de groei van de WOZ-waarde in de periode 2020 t/m 2023 . Volgens CBS-data over de totale WOZ-waarde
van woningen in 2019 gecombineerd met aangiftedata over de totale WOZ-waarde van woningen in box 3 in
2019 is verondersteld dat 6% van het nagelaten woningvermogen box 3 woningvermogen betreft.
Vervolgens is gerekend met dezelfde verdeling over de leegwaarderatio-percentages en aandeel verhuurd/niet
verhuurd als in de box 3-raming. Omdat de verdeling van verhuurde woningen over de leegwaarderatiopercentages volgens de box 3 aangiftedata en volgens de schenkingsaangiften redelijk gelijk is, lijkt deze
inschatting betrouwbaar. Voor tijdelijke verhuur en niet-marktconforme verhuur is eveneens gecorrigeerd voor
percentages van 14% respectievelijk 8,5%. Er is geen gedragseffect toegepast voor de erfbelasting. De waarde
van de nalatenschap neemt weliswaar iets toe door de hogere leegwaarderatio-percentages, maar dit leidt
naar verwachting niet tot een prikkel om een woning al deels gespreid te schenken voor overlijden. Schenk- en
erfbelasting spelen slechts een heel beperkte rol in de totale financiële afweging rondom het verhuren van
woningen.

13

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2021): Woononderzoek Nederland. Link

1.8 Aanpassen culturele multiplier voor partners
Korte beschrijving van de maatregel
In de Wet Inkomstenbelasting 2001 wordt de wettekst per 2023 in lijn gebracht met de uitvoeringspraktijk: de
culturele giften van fiscale partners worden samengevoegd en dit bedrag wordt vervolgens verhoogd met 25%,
maar ten hoogste met € 1.250. Op grond van de huidige wet bedraagt de culturele multiplier voor fiscale
partners maximaal € 2.500. Het is de bedoeling om de multiplier voor de belastingjaren vanaf 2017 tot en met
2022 toe te passen overeenkomstig de huidige wet.
Tabel 8: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Aanpassen culturele multiplier
voor partners

2023

2024

2025

2026

Struc.

-6

0

0

0

0

Kern van de raming
De wetswijziging heeft naar de toekomst geen budgettaire gevolgen, omdat de wettekst in lijn wordt gebracht
met de uitvoeringspraktijk.
Op basis van gegevens uit de aangiften Inkomstenbelasting waren er in de afgelopen jaren jaarlijks ongeveer
1.500 gevallen waarbij fiscale partners gezamenlijk meer dan € 5.000 giften aan culturele ANBI’s hebben
gedaan. Het toepassen van een multiplier van maximaal € 2.500 voor fiscale partners in plaats van € 1.250 voor
de belastingjaren 2017 tot en met 2022 brengt kosten met zich mee. Deze worden in één keer gedekt in
Belastingplan 2023. Hiervoor wordt € 6 miljoen gereserveerd.

1.9 Afbouwen inkomensafhankelijke combinatiekorting
Korte beschrijving van de maatregel
Voorgesteld wordt om vanaf 2025 nieuwgeboren kinderen niet meer mee te tellen voor de
inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK). Dat betekent dat ouders vanaf 2025 alleen IACK ontvangen als
zij een kind hebben dat geboren is in 2024 of eerder en op 1 januari van het belastingjaar nog geen 12 jaar oud
is. Op deze manier wordt de IACK gedurende een periode van 13 jaar uitgefaseerd. De overige voorwaarden
van de IACK blijven gedurende deze periode gelden.
Kern van de raming
De budgettaire effecten van de maatregelen zijn gebaseerd op berekeningen in het microsimulatiemodel
Mimosi dat is ontwikkeld door het Centraal Planbureau. Er is gebruik gemaakt van de versie van Mimosi van
het CEP 2022, die is gebaseerd op de IPO-steekproef van het Centraal Bureau voor de Statistiek uit 2018.
Tabel 9: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Uitfaseren IACK

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

62

171

288

409

523

640

766

913

1065

2034

2035

2036

2037

Structureel

Structureel in

1234

1434

1661

1772

1772

2037

De recentere maatregelen, zoals het verhogen van de algemene heffingskorting, zijn in de startpositie van de
raming meegenomen. Het model is 13 keer gedraaid in het jaar 2025, waarbij een in het micromodel
ingebouwde leeftijdsondergrens voor de IACK steeds met een jaar wordt verhoogd. De structurele situatie
komt overeen met afschaffing van de IACK.
Om IACK te kunnen ontvangen, moet het kind ten minste 6 maanden van het kalenderjaar op het adres van de
belastingplichtige staan ingeschreven. Daarom ontvangen ouders alleen IACK in het geboortejaar van het kind,
als het kind in de eerste helft van het jaar wordt geboren. Dit verklaart waarom het budgettaire effect in 2025
relatief klein is (circa de helft) ten opzichte van de stappen in volgende jaren. In de jaren tot 2032 is de
budgettaire stap vervolgens steeds ongeveer € 120 mln. Dit budgettaire effect wordt gedempt doordat veel
nieuwgeboren kinderen een oudere broer of zus hebben die nog geen 12 jaar oud is, waardoor deze ouders
toch IACK blijven ontvangen. In de jaren vanaf 2033 is sprake van een inhaaleffect, wanneer oudere broers en
zussen de 12 jaar passeren en ouders alsnog recht op IACK verliezen.
Vanwege het grote financiële belang van de geboortedatum van het kind voor ouders, kan er sprake zijn van
een gedragseffect. Mogelijk leidt deze maatregel tot iets meer geboortes eind 2024 en iets minder begin 2025.
We schatten dit effect in als nihil en hebben het niet meegenomen in de berekening.
Ook niet meegenomen is dat de IACK tot doel heeft de arbeidsparticipatie van minstverdienende partners te
bevorderen. Het aantal gewerkte uren zal daarom door de afschaffing van de IACK naar verwachting dalen.
Hier staat tegenover dat deze maatregel niet los kan worden gezien van de intensivering van de
kinderopvangtoeslag, wat mogelijk een positief effect op het arbeidsaanbod heeft. Uit de CPB Notitie
Arbeidsaanbodeffecten van beleidsvarianten uit het IBO Toeslagen blijkt dat het structurele
arbeidsaanbodeffect van afschaffing van de IACK destijds op -0,4% ingeschat werd. Hierdoor daalt de
opbrengst van de inkomstenbelasting. Dit negatieve inverdieneffect is ex-post en wordt derhalve conform de
ramingsregels niet meegenomen.

1.10 Afbouwen algemene heffingskorting
Korte beschrijving van de maatregel
De algemene heffingskorting (AHK) wordt momenteel afgebouwd met het inkomen uit werk en woning. Het
voorstel is om vanaf 2025 af te bouwen met het verzamelinkomen. Dit betekent dat naar het inkomen in box 1
ook het inkomen in box 2 en box 3 wordt meegenomen om het recht op AHK te bepalen.
Tabel 10: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Algemene heffingskorting
afbouwen met verzamelinkomen

2022

2023

2024

2025

Struc.

0

0

0

352

352

Kern van de raming
De afbouw van de AHK met verzamelinkomen is in MIMOSI geraamd door het inkomen in box 2 en box 3 op te
tellen bij het inkomen waarmee de AHK nu al afbouwt. Hierbij is geen rekening gehouden met het nieuwe
stelsel op basis van werkelijk rendement in box 3, omdat nog niet bekend is hoe dit stelsel eruit gaat zien. Voor
het afbouwtraject van de AHK is uitgegaan van dezelfde inkomensgrenzen die nu al gelden (maar nu dus
gemeten zijn in termen van box 1 inkomen). Uit de raming volgt dat ongeveer 85% van het totale budgettaire
effect is toe te schrijven aan inkomen in box 3 (en de resterende 15% dus aan inkomen uit box 2).

1.11 Oudedagsverplichting aanwenden ter verkrijging van een lijfrente
Korte beschrijving van de maatregel
Momenteel kan de oudedagsverplichting (ODV) in een bv niet meer fiscaal geruisloos omgezet worden in een
lijfrente als de belastingplichtige ouder is dan de AOW-gerechtigde leeftijd plus vijf jaar. Dit blijkt in de praktijk
te knellen, omdat dit mensen op gevorderde leeftijd dwingt een bv in stand te houden. De voorgestelde
maatregel houdt in dat de ODV ook na vijf jaar na AOW-leeftijd nog fiscaal geruisloos omgezet kan worden in
een lijfrente. Dit is reeds goedgekeurd in een beleidsbesluit. Voorliggende maatregel is de codificatie hiervan.
Tabel 11: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
ODV aanwenden voor lijfrente

2023
0

2024
0

2025
0

2026
0

2027
0

Struc.
0

Kern van de raming
Bij de omzetting van een ODV naar een lijfrente blijft de fiscale claim intact. Het maakt voor de verschuldigde
belastingen en premies niet uit of de uitkering wordt gedaan door een bv of door een verzekeraar. De
maatregel heeft dus geen budgettaire effecten.

1.12 Introduceren twee schijven box 2
Korte beschrijving van de maatregel
 Inkomen uit aanmerkelijk belang wordt momenteel in box 2 van de inkomstenbelasting tegen een tarief
van 26,9% belast.
 Per 1 januari 2024 worden twee tariefschijven in box 2 geïntroduceerd:
o Schijf 1: Inkomen tot € 67.000 wordt belast tegen een tarief van 24,5%.
o Schijf 2: Inkomen boven € 67.000 wordt belast tegen een tarief van 31%.
Tabel 12: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Transactiebasis
Lastenrelevant

2023
468

2024
-278
71

2025
-119
71

2026
-39
71

2027
1
71

2028
40
71

Struc.
80
71

Struc. in
2029
2024

Kern van de raming
Inleiding
De raming bestaat in essentie uit drie onderdelen: het bepalen van de structurele grondslag van box 2, het
bepalen van de gedragseffecten als gevolg van de maatregel en het bepalen van de budgettaire reeks op
transactiebasis en de lastenrelevante reeks.
Structurele grondslag box 2
In figuur 1 is de ontwikkeling getoond van de grondslag in box 2 tussen 2008 en 2019. Duidelijk zichtbaar zijn de
grote gedragsreacties rond 2014 (tijdelijke tariefsverlaging) en in 2019 (anticipatie op de tariefsverhoging per
2020 en het wetsvoorstel excessief lenen).14 Het is niet uit te sluiten dat ook in 2018 al anticipatie plaatsvond.
Voor de inschatting van het structurele box-2-inkomen te maken is daarom uitgegaan van 2017, namelijk een
bedrag van € 11,865 miljard. Geïndexeerd met de bbp-ontwikkeling15 naar het jaar 2023 komt de structurele
grondslag volgens deze raming uit op € 13,981 miljard per jaar.
Figuur 1: Ontwikkeling grondslag, belastingopbrengst en aantal box 2

Voorts is van belang de verdeling van de grondslag over de voorgestelde schijven. Dit wordt getoond in
onderstaande tabel waarbij bij partners uit is gegaan van de dubbele schijflengte, aangezien zij het box 2inkomen kunnen verdelen.16

Zie Th. de Jong, Ondernemers anticiperen op verhoging box 2-tarief, ESB 105(4787), p.3.
Volgens CEP 2022.
16
Uitgaande van de voorgestelde schijfgrens in 2024, teruggerekend met mutatie in cpi naar 2017.
14
15

Tabel 13: Verdeling grondslag over de schijven (2017)
Alleenstaanden

Paren

Totaal

Totaal relatief

Lage schijf

322

2.755

3.077

26%

Hoge schijf

2.208

6.580

8.788

74%

Totaal

2.530

9.335

11.865

100%

Bij deze verdeling van de grondslag over de schijven zou de opbrengst van de maatregel zonder
gedragseffecten uitkomen op € 338 miljoen per jaar.
Gedragseffecten
Er is gerekend met twee soorten gedragseffect: het substitutie-effect en het anticipatie-effect. Daarnaast is
verondersteld dat partners rationeel het box-2 inkomen zullen verdelen over beide partners. Aangezien er door
invoering van de conserverende aanslag bij emigratie in principe geen lek meer is voor de box 2-claim is er
geen structureel gedragseffect verondersteld.
Substitutie-effect: het substitutie-effect is het effect dat hoge box 2-inkomens meer worden uitgesmeerd over
de tijd om op die manier in een zo laag mogelijke tariefschijf te vallen. Het is namelijk bekend dat ab-houders
zich niet jaarlijks hoge sommen dividend uitkeren. Een verondersteld substitutie-effect is op microniveau
doorgerekend. Daarbij is ervan uitgegaan dat bij elke ab-houder die in 2017 box 2–inkomen heeft opgegeven
dit bedrag na de tariefswijziging wordt uitgesmeerd over vijf jaar. Dit komt ruwweg overeen met de verhouding
totaal aantal ab-huishoudens (circa 400.000)17 ten opzichte van de jaarlijkse uitkeerders (83.500 in 2017):
gemiddeld keert een ab-houder eens in de vijf jaar uit. Er is met oog op het anticipatie-effect verondersteld dat
het uitsmeren al in de jaren voor invoering optreedt (zie ook aanname hieronder dat het substitutie-effect voor
anticipatie-effect komt).
In tabel 3, is het substitutie-effect getoond. Door het uitsmeren daalt het aandeel grondslag in de hoogste
schijf van 74% naar 46%. De opbrengst van de maatregel daalt door dit substitutie-effect van € 338 miljoen
naar € 80 miljoen. De verdeling is afhankelijk van de aanname dat gemiddeld over vijf jaren uitgesmeerd wordt.
Tabel 14: Verdeling uitgesmeerde grondslag over de schijven (op basis van 2017)
Lage schijf

Alleenstaanden
910

Paren
5.527

Totaal
6.437

Totaal relatief
54%

Hoge schijf

1.620

3.808

5.428

46%

Totaal

2.530

9.335

11.865

100%

Anticipatie-effect: Figuur 1 illustreert reeds dat er grote anticipatie-effecten te verwachten zijn. Op basis van
het gedrag in 2014 wordt het anticipatie-effect bepaald op 22% verschuiving van de grondslag per procentpunt
tariefsaanpassing. De 22% is bepaald op basis van het verschil van de grondslag in 2014 met de gemiddelde
jaarlijkse grondslag over de periode 2011-2017.
Er is verondersteld dat eerst substitutie volledig heeft opgetreden waarna de anticipatie optreedt. Oftewel: de
rationele ab-houder zal eerst voor zichzelf uittekenen hoe hij in het nieuwe stelsel gaat uitkeren en bepaalt
daarna wat hij nog kan doen voor het stelsel ingaat. Bij een tariefswijziging voor een bepaalde schijf is het
anticipatie-effect bepaald door te berekenen welk deel van de structurele grondslag in die schijf eerder wordt
uitgekeerd.

17

Vergelijk IBO Vermogensverdeling, 2022, tabel 3.2, op basis van dezelfde data, daar op huishoudniveau.

In de jaren na invoering wordt de anticipatie weer ingehaald. Er wordt aangenomen dat dit volgens het
volgende schema gebeurt. Dit schema is ook gebruikt in vorige doorrekeningen van maatregelen in box 2, zoals
in bijvoorbeeld de Bouwstenen.18
t-1

t

t+1

t+2

t+3

t+4 Struc.

Dynamiek 100% -45% -25% -15% -10% -5% 0%

Het anticipatie-effect is voor beide schijven afzonderlijk bepaald. Door het anticipatie-effect treedt er voor de
onderste schijf uitstel op aan grondslag van 2023 naar latere jaren, maar voor de bovenste schijf juist een
verschuiving naar voren. Per saldo treedt een verschuiving van € 1,74 miljard aan grondslag naar 2023 op.
Daardoor stijgt de opbrengst in box 2 in 2023 met € 468 miljoen. In de jaren daarna is er een derving.
Budgettaire reeks op transactiebasis en lastenrelevante reeks
In de budgettaire tabel is de budgettaire reeks op transactiebasis getoond, waarin zichtbaar is dat in het jaar
voor invoering een stijging van de opbrengst met € 468 miljoen wordt verwacht en een derving in de jaren
daarna. Structureel stijgt de opbrengst met € 80 miljoen per jaar.
Aangezien door de maatregel belastinginkomsten naar voren worden gehaald is de vlakke reeks met dezelfde
netto contante waarde bepaald, beginnend in het jaar van invoering. Dit is de lastenrelevante reeks. Er is
uitgegaan van een discontovoet van 2,5%.19 De netto-contante waarde is een opbrengst van € 2,919 miljard. De
vlakke reeks die hierbij hoort is een reeks van € 71 miljoen per jaar vanaf 2024. De lastenrelevante opbrengst is
iets lager dan de structurele opbrengst doordat in de lastenrelevante opbrengst meeweegt dat door het
anticipatie-effect per saldo een deel van de grondslag nog tegen een lager tarief afgerekend kan worden.

18
19

Bouwstenen voor een beter belastingstelsel, 2020.
Conform de laatste vergrijzingsstudie van het CPB en conventie bij andere ramingen.

1.13 Beperken 30%-regeling
Korte beschrijving van de maatregel
In de Wet op de Loonbelasting 1964 wordt de 30%-regeling voor ingekomen werknemers per 1 januari 2024
beperkt tot de zogenoemde Balkenende-norm. Hiermee wordt verwezen naar de bezoldigingsnorm voor
topfunctionarissen in de Wet normering topinkomens (WNT-norm).20 In 2022 bedraagt deze WNT-norm €
216.000 op jaarbasis.
De voorgestelde maatregel houdt in dat het toepassen van de 30%-regeling jaarlijks wordt gemaximeerd op
30% van de WNT-norm. Internationale schoolgelden vallen hierbuiten. Als een werknemer slechts een deel van
het kalenderjaar kwalificeert voor toepassing van de 30%-regeling, vindt herrekening naar tijdsgelang plaats.
De aftopping geldt per dienstverband. Het blijft mogelijk om – ook boven 30% van de WNT-norm – in plaats
van het 30%-forfait de ETK op declaratiebasis te vergoeden.
Beoogd is dat de aftoppingsmaatregel per 1 januari 2024 in werking treedt. Er wordt een overgangsregeling
voorgesteld op basis waarvan voor ingekomen werknemers bij wie de 30%-regeling over het laatste loontijdvak
van 2022 is toegepast geldt dat de aftopping van de 30%-regeling pas toepassing vindt vanaf 1 januari 2026.
Tabel 15: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Beperken 30%-regeling

2023

2024

2025

2026

Struc.

0

26

44

88

88

Kern van de raming
Het aftoppen van de 30%-regeling per 1 januari 2024 levert structureel € 88 miljoen op vanaf 2026. Als gevolg
van overgangsrecht bedraagt de opbrengst € 26 miljoen in 2024 en € 44 miljoen in 2025.
Bij de raming van de kosten van aftopping is uitgegaan van het gebruik van de 30%-regeling in 2021. De kosten
hiervan bedragen in 2021 € 715 miljoen. Per dienstverband is het loon bepaald waarover de 30%-regeling mag
worden toegepast. Vervolgens is gekeken op welk deel van het jaar de regeling van toepassing is. Als de
regeling niet het hele kalenderjaar van toepassing is, heeft dit invloed op het maximaal in aanmerking te
nemen forfait (30% van het bedrag van de WNT-norm). Betreft het slechts een deel van het kalenderjaar,
bijvoorbeeld een half jaar, dan is het normbedrag waaraan het maximaal binnen de regeling te vergoeden
bedrag moet worden getoetst om de vrijstelling te bepalen, de helft van het maximaal in aanmerking te nemen
forfait. Bij alle ruim 67 duizend gebruikers van de 30%-regeling in 2021 is berekend wat het vrijgestelde bedrag
zou zijn zonder en met aftopping. Bij ongeveer 4.400 gebruikers daalde het vrijgestelde bedrag, in totaal met €
230 miljoen. Met een marginaal tarief van 49,5% levert dit € 114 miljoen op.
Bij het berekenen van de opbrengst is er van uit gegaan dat de groep waarbij aftopping van toepassing zou zijn
hetzelfde loon behouden en dat er loonbelasting afgedragen gaat worden over het vanwege de aftopping niet
langer vrijgestelde deel van het loon. In de praktijk zal dit lang niet altijd gebeuren. Mogelijke reacties zijn dat
werkgevers (deels) gaan bruteren (in welk geval de kosten van 30%-regeling gelijk blijven, maar het bedrag aan
loonbelasting nog iets toeneemt) of de hogere vergoeding ten laste van de vrije ruimte laten komen. Ook
kunnen expats uit Nederland vertrekken dan wel minder snel hiernaartoe komen. In welke mate dat gaat
gebeuren valt moeilijk te zeggen. Dat is mede afhankelijk van regelingen voor expats in andere landen. De
gedragseffecten worden ingeschat op 30%. Een gedragseffect van 30% betekent dat slechts 70% van de
potentiële opbrengst wordt gerealiseerd, zijnde 70% van € 114 miljoen = € 80 miljoen.

20

Artikel 2.3 WNT.

In de jaren vóór corona was een grote stijging te zien van 8% à 10% van het aantal expats dat gebruikmaakt van
de 30%-regeling en van de daaruit voortvloeiende kosten. Door loonstijgingen en een verwachte beperkte
stijging van het aantal gebruikers van de 30%-regeling wordt van 2021 op 2022 en van 2022 op 2023 een groei
van de kosten verwacht van 5%, waarvan het grootste deel loonontwikkeling betreft en een beperkt deel
volumestijging. Hiervoor is, behalve de aanzienlijke groei in de periode 2012-2019, geen onderbouwing te
geven. Uitgaande van een jaarlijkse groei van 5% komen de structurele kosten in prijzen 2023 uit op € 88
miljoen (€ 80 miljoen x 1,05 x 1,05). Omdat de bedragen in prijspeil 2023 zijn en er bij de getroffen expats
nauwelijks sprake is van volumeontwikkeling, is de grondslag voor de raming voor de jaren ná 2023 constant
gehouden. De volumestijging zat in het verleden voor het overgrote deel bij de lagere inkomens (die niet
getroffen worden door de aftopping).
De regeling gaat pas per 2024 in. Voor 2023 zijn er dus geen kosten. Voor bestaande gevallen geldt een
overgangsregeling: voor degenen die vóór 1 januari 2023 gebruikmaakten van de regeling (dat wil zeggen dat
de 30%-regeling over het laatste loontijdvak van 2022 is toegepast) geldt aftopping pas vanaf 1 januari 2026.
Voor degenen die vanaf 2023 naar Nederland komen geldt dat zij met aftopping te maken krijgen. Door de
overgangsregeling is er een ingroei van de opbrengst, totdat in 2026 de gehele opbrengst wordt gerealiseerd.

1.14 Verlaging schijfgrens vennootschapsbelasting
Korte beschrijving van de maatregel
De Vennootschapsbelasting (Vpb) kent twee tarieven, over de eerste €395.000 winst wordt 15% belasting
betaald en over het meerdere 25,8%. Deze schijfgrens in de Vpb wordt verlaagd van €395.000 naar €200.000.
Tabel 16: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Verlaging schijfgrens VPB naar €200.000

2023

2024

2025

struc

Struc in

1309

1309

1309

1309

2023

Kern van de raming
De raming is gebaseerd op gegevens uit de aangiften vennootschapsbelasting (Vpb) tot en met 2019. De
grondslagontwikkeling voor de schijfverlaging na 2019 is berekend met de raming van het ministerie van
Financiën voor de totale Vpb-ontvangsten. Deze raming is gebaseerd op verwachte economische ontwikkeling
uit het CEP2022 en de daaruit voortvloeiende ontwikkeling van winstgrondslag. In de raming wordt rekening
gehouden met aanwezige grondslagverbredende maatregelen.
Doordat de schijfgrens lager wordt neemt het voordeel van de lage schijf af en is er een minder sterke neiging
voor bedrijven om activiteiten op te splitsen in verschillende ondernemingen. Aangenomen is dat hierdoor de
opbrengst van deze maatregel met 20% toeneemt. Voor dit percentage is gekeken naar het aantal bedrijven
met een winst boven de € 200.000 euro, op basis waarvan de inschatting is gemaakt dat de ordegrootte van dit
effect in de buurt van 20% zal liggen.

1.15 Verhogen lage tarief vennootschapsbelasting
Korte beschrijving van de maatregel
De Vennootschapsbelasting (vpb) kent twee tarieven, over de eerste €395.000 winst wordt 15% belasting
betaald en over het meerdere 25,8%. In het Belastingplan 2023 wordt de schijfgrens in de Vpb verlaagd van
€395.000 naar €200.000. Deze situatie is als het uitgangspunt genomen voor de raming. Dit betekent dat het
lage tarief over de eerste €200.000 winst wordt verhoogd naar 19%.
Tabel 17: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Verhoging lage tarief naar 19%

2023

2024

2025

struc

Struc in

1515

1527

1528

1549

2042

Kern van de raming
De raming is gebaseerd op gegevens uit de aangiften vpb tot en met 2019. De grondslagontwikkeling voor de
tariefverhoging na 2019 is berekend met de raming van het ministerie van Financiën voor de totale vpbontvangsten. Deze raming is gebaseerd op verwachte economische ontwikkeling uit het CEP2022 en de daaruit
voortvloeiende ontwikkeling van winstgrondslag. In de raming wordt rekening gehouden met aanwezige
grondslagverbredende maatregelen uit eerdere wetsvoorstellen. Daarnaast is in deze raming rekening
gehouden met het grondslageffect van de maatregel ‘afschaffen doelmatigheidsmarge gebruikelijk loon’ uit dit
Belastingplan.
Doordat het lage tarief wordt verhoogd neemt het voordeel van de lage schijf af en is er een minder sterke
neiging voor bedrijven om activiteiten op te splitsen in verschillende ondernemingen. Aangenomen is dat
hierdoor de opbrengst van deze maatregel met 20% toeneemt. Voor dit percentage is gekeken naar het aantal
bedrijven met een winst boven de € 200.000 euro, op basis waarvan de inschatting is gemaakt dat de
ordegrootte van dit effect in de buurt van 20% zal liggen.

1.16 Afschaffing en verlagen schenkingsvrijstelling eigen woning
Korte beschrijving van de maatregel
Iedere verkrijger tussen 18 en 40 jaar kan volgens de huidige regelgeving eenmaal in zijn leven per schenker
een beroep doen op een verhoogde vrijstelling schenkbelasting van maximaal € 106.671 (bedrag 2022) bij een
schenking ten behoeve van een eigen woning (hierna: EW) van de verkrijger.
Het Coalitieakkoord d.d. 15 december 2021 voorziet in afschaffing van de vrijstelling EW per 1 januari 2024.
Vooruitlopend op deze afschaffing wordt de vrijstelling per 1 januari 2023 verlaagd tot € 27.231. In samenhang
met de verlaging per 1 januari 2023 en afschaffing per 1 januari 2024 vervalt de huidige spreidingsmogelijkheid
voor schenkingen EW die voor het eerst in 2023 worden gedaan en wordt de spreidingsmogelijkheid voor
schenkingen EW die voor het eerst in 2022 zijn gedaan, beperkt tot in totaal twee jaar. Dit laatste betekent
concreet dat een bij een schenking in 2022 onbenut gebleven deel van de maximumvrijstelling nog kan worden
benut voor een schenking in 2023, maar niet meer voor een schenking in 2024.
Tabel 18: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Afschaffen schenkingsvrijstelling
Verlagen schenkingsvrijstelling in 2023
Totaal

2023
-

2024
0

2025
8

2026
16

7
7

7
7

7
15

7
24

~

2042
148

2043
156

2044
164

struc
164

7
155

0
156

0
164

0
164

Kern van de raming
Er zijn drie effecten te onderscheiden als gevolg van het afschaffen van de schenkingsvrijstelling eigen woning:
1) Een in de tijd verspreide derving in box 1 wegens extra hypotheekrenteaftrek bij de verkrijger omdat
er met minder schenkingen minder wordt afgelost op de hypotheekschuld;
2) Een in de tijd verspreide opbrengst in box 3 omdat er minder vermogen wordt verplaatst van box 3 bij
de schenker naar box 1 bij de verkrijger; en
3) Een in de tijd te verspreiden opbrengst schenkbelasting en erfbelasting vanwege extra toekomstige
schenkingen en nalatenschappen.
Binnen plausibele marges vallen effect 1) en 2) tegen elkaar weg.21 Wanneer de onderliggende variabelen
fluctueren kan een beperkte extra opbrengst of derving ontstaan van hoogstens een paar procent van de
budgettaire opbrengst van de maatregel. Per saldo resteert de opbrengst in de schenk- en erfbelasting
vanwege extra toekomstige schenkingen en nalatenschappen.
Deze opbrengst is geraamd op basis van aangiftegegevens schenkbelasting. Sinds invoering van de verhoogde
schenkingsvrijstelling EW in 2017 fluctueert het gebruik. De raming is gebaseerd op aangiftes uit 2017; in 2018
werd aanzienlijk minder geschonken onder de vrijstelling maar het gebruik lijkt in 2019 en 2020 weer toe te
nemen.22 Per schenking in 2017 is berekend welk deel van het geschonken bedrag dat voorheen was vrijgesteld
na afschaffen van de schenkingsvrijstelling eigen woning voortaan belast zal worden.
Hierbij is rekening gehouden met de nog bestaande jaarlijkse vrijstellingen in de schenkbelasting. Voor
schenkingen van ouders aan kinderen resteert in de toekomst ook nog de eenmalige verhoogde
schenkingsvrijstelling van € 28.947 (bedrag 2023). In de raming is op basis van het historische gebruik van deze
algemene eenmalige vrijstelling verondersteld dat voortaan 50% van de schenkingen die eerder plaatsvonden

Wanneer 50% van het geschonken bedrag wordt besteed aan aflossing van de hypotheek, het
hypotheekrentepercentage 3% is en het tarief in box 1 37,05% bedraagt levert dit een derving in box 1 op van
0,6% van het totale geschonken bedrag. Bij een gemiddeld forfaitair rendement in box 3 van 2% tegen een
tarief van 31% is de additionele opbrengst in box 3 ook 0,6% van het totale geschonken bedrag.
22
Aangiftegegevens over deze jaren zijn nog niet volledig.
21

onder de eigenwoningvrijstelling nu alsnog gedaan zullen worden tot het bedrag van algemene verhoogde
vrijstelling.
De additionele belastingopbrengsten van het afschaffen van de regeling zijn vervolgens geraamd door de
grondslagen te vermenigvuldigen met het toepasselijke marginale tarief per schenking, ook berekend op basis
van aangiftegegevens. Tot slot zijn de opbrengsten gecorrigeerd voor ingang van de maatregel per 2024 door
middel van de bbp-deflator van het CPB.
Een verhoging van de progressiviteit van de erf- en schenkbelasting geeft huishoudens een sterkere prikkel om
de overdracht van grote vermogens te spreiden over meerdere jaren. Daarom is in de raming een
gedragseffect toegepast van 20% van het ex-ante budgettair effect. Omdat de belastingopbrengsten
hoofdzakelijk afkomstig zijn uit toekomstige erfenissen wordt voor de opbrengst tevens een ingroeipad van 20
jaar verondersteld. Deze gedragseffecten worden gebruikelijk toegepast bij het beperken van vrijstellingen in
de schenk- en erfbelasting.
Er kan een anticipatie-effect worden verwacht omdat in het Coalitieakkoord eind 2021 al is aangekondigd dat
de schenkingsvrijstelling eigen woning zal worden afgeschaft. Dat het aantal schenkingen dat wordt gedaan
onder de vrijstelling gevoelig is voor anticipatie-effecten blijkt uit de grote toename in schenkingen bij de
tijdelijk verhoging in 2013-2014. Anticipatie leidt er naar verwachting toe dat men in 2022 wanneer mogelijk
vaker een schenking onder de schenkingsvrijstelling EW zal doen om nog van de regeling te kunnen profiteren.
Voor de raming is aangenomen dat het aantal schenkingen in 2022 daardoor verdubbelt.
Deze aanname is gebaseerd op de verdubbeling in het aantal woningtransacties door afschaffen van de
overdrachtsbelasting voor starters in januari 202123 en door een verlaging van de overdrachtsbelasting in
200224. Door het anticipatie-effect ontstaat een budgettaire derving vanwege het naar voren halen van de
schenkingen, die verspreid over 20 jaar wordt gerealiseerd. Structureel is er geen effect op de budgettaire
opbrengst.
Het verlagen van de schenkingsvrijstelling eigen woning tot € 28.947 in 2023 is geraamd door de opbrengst van
volledig afschaffen te schalen naar het gedeelte van de vrijstelling dat wordt beperkt: voor schenkingen van
ouder aan kind betreft de verlaging de facto afschaffing, omdat het bedrag niet uitkomt boven de reguliere
algemene vrijstelling. Voor schenkingen in overige relaties resteert wel nog een beperkte
schenkingsmogelijkheid. In totaal betekent dit dat 93% van de budgettaire opbrengst van afschaffen van de
schenkingsvrijstelling EW al per 2023 wordt behaald door de verlaging. Ook hier wordt een ingroeipad van 20
jaar verondersteld en is een anticipatie-effect in de raming verwerkt.

Kadaster (2021): Wat doet aanpassing overdrachtsbelasting met woningmarkt. Wat doet aanpassing
overdrachtsbelasting met woningmarkt? - Kadaster.nl zakelijk
24
CPB (2020): Evaluatie verlaging overdrachtsbelasting 2011-2012. Evaluatie verlaging overdrachtsbelasting
2011-2012 (cpb.nl)
23

1.17 Verhogen algemene tarief overdrachtsbelasting van 8% naar 10,4%
Korte beschrijving van de maatregel
Het verhogen van de algemene tarief in de overdrachtsbelasting van 8 naar 10,4 procent.
Tabel 19: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Verhogen algemene tarief
overdrachtsbelasting naar 10,4%

2022

2023

2024

2025

Struc.

0

1081

1081

1081

1081

Kern van de raming
Idealiter zou de budgettaire opbrengst van deze maatregel worden geraamd middels een de volgende P*Qberekening: grondslag (= aantal transacties * marktwaarde) * verandering van het tarief. De benodigde data
over de grondslag ontbreekt echter, omdat bij de aangifte van overdrachtsbelasting tot recent niet werd
geregistreerd onder welk tarief een transactie valt. Hierdoor is geen zicht op het aantal transacties en de
bijbehorende marktwaarde onder het algemene OVB-tarief en over de scheiding tussen woningen- en nietwoningen hierbinnen.
Daarom wordt teruggevallen op de bij differentiatie vastgestelde grondslagen op basis van een – hiervoor
speciaal uitgevraagd – databestand van het Kadaster. Deze grondslagen worden vervolgens opgehoogd voor de
ontwikkeling van de transactieprijzen (woningen) en, bij een gebrek aan een prijsindex voor niet-woningen, de
ontwikkeling van de prijs bbp (niet-woningen). Bij het ophogen wordt uit gegaan van een verdeling van de
grondslag van het algemene tarief van 30% woningen (niet-hoofdbewoning) en 70% niet-woningen. Omdat de
transactieontwikkeling voor de ramingsjaren erg beperkt is wordt hiervan geabstraheerd. Tot slot wordt de
grondslag voor 2021 gecorrigeerd voor het feit dat gecombineerde transactieprijs- en inflatieontwikkeling
hoger is dan bij differentiatie vastgesteld, en wordt de grondslag voor 2022 gecorrigeerd voor de invoering van
de VoV-vrijstelling. Deze laatste correctie verlaagd de grondslag in 2022 met bijna een half miljard euro.
Het gehanteerde gedragseffect bedraagt een grondslagdaling van 6% per %-punt verhoging van het algemeen
tarief. Dit gedragseffect is gebaseerd op een empirische studie uit het Verenigd Koninkrijk25 die ook als
uitgangspunt is gehanteerd in het Dialogic rapport26 en de raming ten tijde van de differentiatie. Het
grondslageffect leidt tot een daling van de grondslag met 1,7 miljard euro. De geschatte grondslag voor het
algemene OVB-tarief komt daarmee uit op 45,3 miljard in 2023. Doen we dit getal keer de tariefsaanpassing
van 2,4 procentpunt, dan leidt deze verhoging tot een verwachte stijging van het de opbrengsten van 1081
miljoen euro.
Deze raming is hoogst onzeker doordat deze is gebaseerd op cijfers van het Kadaster van 2018, terwijl de
woningmarkt sindsdien sterk is veranderd. Daarnaast betreffen de omvang van de OVB-vrijstellingen een
inschatting bij gebrek aan aangiftedata. Het gedragseffect volgt uit de literatuur, maar het is niet met zekerheid
te zeggen hoe representatief deze is voor de Nederlandse situatie. Door aanpassing van het aangiftebiljet komt
vanaf 2022 langzaam meer data beschikbaar, waaronder de verdeling van grondslagen over het verlaagde en
algemene tarief en over het gebruik van vrijstelling. Hierdoor kan in de toekomst een beter onderbouwde
raming worden gemaakt.

25

UK Finance (2016-2019) Mortgage Trends Updates.

26

https://www.dialogic.nl/2020/06/18/verkenning-differentiatie-overdrachtsbelasting-naar-tweede-kamer/

1.18 Algemene btw-tarief op lachgaspatronen
Korte beschrijving van de maatregel
Op basis van een recente gerechtelijke uitspraak is het verlaagde btw-tarief van toepassing op de verkoop van
N2O-capsules (lachgas) voor de bereiding van slagroom. Eerder is in een beleidsbesluit het standpunt
ingenomen dat lachgascapsules voor de bereiding van slagroom niet opgaan in de slagroom en dat het
verlaagde tarief daarom niet van toepassing is. Een gevolg van de uitspraak is dat ook op de verkoop van
lachgas voor gebruik als partydrug het verlaagde btw-tarief van toepassing is. Dit wordt gerepareerd door
wettelijk te regelen dat alle lachgas (zowel capsules als flessen)met uitzondering van medische toepassingen
worden uitgesloten van het verlaagde btw-tarief
Kern van de raming
Voor het aantal gebruikers is ten eerste gekeken naar het gebruik van lachgas als roesmiddel, aangezien hier
naar verwachting de bulk van het gebruik zal zitten. Uitgangspunt voor de raming is de Nationale Drug Monitor
2019 van het Trimbos Instituut. Dit rapport bevat gegevens over het aantal gebruikers in het afgelopen jaar en
een verdeling van de frequentie van gebruik (bijv paar keer per jaar of maandelijks). Op basis hiervan en cijfers
over het aantal lachgaspatronen dat per keer wordt gebruikt is een inschatting gemaakt van de totale
consumptie van lachgas per jaar. Omgerekend naar patronen komt dat neer op ruim 17,5 miljoen per jaar.
Naast gebruik van lachgas als roesmiddel wordt het ook gebruikt door (hobby)koks voor slagroomspuiten. Voor
zover dit zakelijk gebruik betreft (horecagelegenheden) heeft de maatregel geen budgettair effect, omdat de
btw in dit geval aftrekbaar is. Wat betreft recreatief gebruik door particulieren gaan we uit van beperkt
gebruik, in ieder geval niet meer dan het gebruik als roesmiddel.
Voor de prijs per consumptie zijn verschillende websites bezocht die lachgaspatronen dan wel lachgastanks
aanbieden. Op basis hiervan is de gemiddelde prijs ingeschat op € 0,45 per patroon.
De eenmalige budgettaire derving volgens bovenstaande berekeningen bedraagt € 0,9 mln in 2022. Daarbij is
geen rekening gehouden met opname van lachgas op de Opiumlijst per medio 2022. Het gebruik zal hierdoor
afnemen, we gaan uit van een halvering van de budgettaire derving. Daar komt wel bij de derving vanwege het
particuliere gebruik van lachgas bij voedselbereiding. We prikken de raming op € 1 mln. Omdat per 2023
herstelwetgeving in werking treedt is er vanaf dat jaar geen sprake meer van derving.

1.19 Btw-nultarief op de levering en installatie van zonnepanelen
Korte beschrijving van de maatregel
De levering en de installatie van zonnepanelen op woningen is thans belast met 21% btw. In de praktijk levert
dit voor zonnepaneelhouders en de Belastingdienst een aanzienlijke (administratieve/uitvoerings-) last op.
Zonnepaneelhouders zijn namelijk btw-ondernemer omdat zij stroom tegen vergoeding aan het energiebedrijf
leveren.27 Het btw-ondernemerschap brengt administratieve lasten met zich mee.
De voorgenomen toepassing van een btw-nultarief op de levering en installatie van zonnepanelen op woningen
leidt tot lastenverlichting voor particuliere zonnepaneelhouders en uitvoeringsverlichting voor de
Belastingdienst. Door de toepassing van een btw-nultarief drukt geen btw meer op de aanschaf en de
installatie van de zonnepanelen waardoor er geen teruggaafbelang ontstaat bij de particuliere
zonnepaneelhouders.
Kern van de raming
Voor particulieren geldt dat zij bij de installatie van zonnepanelen op hun woning eenmalig een forfaitaire btwheffing moeten betalen over de levering aan het elektriciteitsnet. Deze heffing valt straks weg omdat
particulieren geen btw-aangifte meer doen; zij hebben immers geen aftrekbelang meer. Voor de raming is van
belang om te weten het aantal zonnepaneelhouders dat per jaar de btw-heffing afdraagt (Q) en de hoogte van
de forfait die zij moeten afdragen (P). Voor het aantal zonnepaneelhouders kijken we naar het aantal
aanmeldingen van zonnepaneelhouders voor de Kleineondernemersregeling (KOR).
Dit zijn de zonnepaneelhouders die na aanschaf van zonnepanelen zich aanmelden voor ontheffing van de
verplichting om btw-aangifte te doen. Zij ontvangen een teruggaaf van de betaalde btw bij de aankoop van
zonnepanelen en moeten eenmalig een forfaitair bedrag betalen aan btw over de levering aan het
elektriciteitsnet. In 2021 waren er omgerekend bijna 213.000 nieuwe aanmeldingen (Q), in 2020 waren dit er
zo’n 190.000.
Er is een stijgende trend in het aantal aanmeldingen en het is niet uit te sluiten dat dit de komende jaren nog
toeneemt. Omdat het aantal in 2021 wel erg hoog is in vergelijking met eerdere jaren en omdat er ook een
limiet zit aan het aantal daken waarop installaties geplaatst kunnen worden, gaan we voor de raming uit van
het aantal in 2021 en geen verdere stijging.
Zonnepaneelhouders die zich aanmelden bij de Belastingdienst betalen eenmalig een forfaitaire heffing,
waarvan de hoogte afhankelijk is van het vermogen van de zonnepaneelinstallatie. Op basis van gegevens van
de Belastingdienst kan afgeleid worden hoeveel btw (forfait) zonnepaneelhouders hebben betaald. Deze
gegevens zijn beschikbaar voor een beperkte subgroep maar we nemen aan dat dit niet significant afwijkt van
de totale groep zonnepaneelhouders. Bijna drie kwart van de populatie betaalt tussen de 60 en 100 euro aan
forfaitaire btw-heffing. Dat correspondeert met een zonnepaneelinstallatie met een vermogen tussen de 2000
en 5000 Wattpiek per jaar (tussen de 7 en 16 zonnepanelen per jaar). Gemiddeld bedraagt de verschuldigde
omzetheffing ruim € 91 per jaar (P). Dit correspondeert met een gemiddeld opgesteld vermogen aan
zonnepanelen van tussen de 3000 en 5000 Wattpiek per jaar. Die inschatting lijkt redelijk; volgens CBS cijfers
over het opgesteld vermogen bij woningen bedraagt het gemiddelde vermogen per installatie ruim 3500
Wattpiek.
Op basis van bovenstaande cijfers voor Q en P komt de budgettaire derving door het wegvallen van de
forfaitaire btw-heffing uit op € 19,4 miljoen. We verwachten geen gedragseffecten; zonnepanelen worden naar
verwachting niet duurder of goedkoper door de maatregel, de particulier hoeft nu alleen geen aangifte meer te
doen om de btw terug te krijgen. Er zou extra derving optreden als er particulieren zijn die zonnepanelen
aanschaffen maar geen aangifte doen. We verwachten dat dit aantal nihil of zeer beperkt zal zijn vanwege het
financiële belang van de btw-teruggaaf.

27

HvJ 20 juni 2013, C-219/12 (Thomas Fuchs), ECLI:EU:C:2013:413.

Woningcorporaties en andere verhuurders van woningen kunnen straks ook aanspraak maken op het nultarief
wanneer zij zonnepanelen of zonnepanelen als dakbedekking (laten) installeren op of in de onmiddellijke
nabijheid van woningen. Een beperkt gedeelte van de woningcorporaties en andere verhuurders van woningen
kan nu de btw op deze kosten niet in aftrek brengen. Er zijn geen harde cijfers over het aantal
woningcorporaties dat hiermee te maken heeft, ook Aedes (de brancheorganisatie voor woningcorporaties)
kon hierover geen informatie leveren. Uit een rapport over de fiscale gevolgen voor woningcorporaties die
zonnepanelen plaatsen blijkt dat er wel veel mogelijkheden zijn om de plaatsing van zonnepanelen als belaste
prestatie onder te brengen.
Met dit gegeven en gezien het financiële belang van het kunnen aftrekken van de btw voor verhuurders gaan
we uit van slechts een beperkt deel dat nu geen aftrekrecht heeft. In die gevallen leidt het nultarief tot een
budgettaire derving omdat de overheid geen btw meer ontvangt op de aanschaf van zonnepanelen door deze
verhuurders. We prikken het percentage van niet-aftrekgerechtigde verhuurders op 10%. Het aantal
woningcorporaties dat jaarlijks zonnepanelen plaatst ramen we op 67.000, namelijk gelijk met het aantal dat
uit de meest recente meting bleek.
Daar komen nog overige verhuurders bij, dat aantal rekenen we uit als het verschil tussen het totaal aantal
installaties minus het aantal door particulieren geïnstalleerde installaties minus de installaties geplaatst door
woningcorporaties. In totaal gaan we uit van ruim 108.000 verhuurders die per jaar zonnepanelen plaatsen.
Voor de prijs van zonnepaneelinstallaties gaan we uit van de gemiddelde prijs per Wp (€ 1,45) en het
gemiddelde vermogen per zonnepaneelinstallatie in 2021 (3539 Wp), dit bedrag wordt geïndexeerd om uit te
komen op de prijs voor 2023. Uitgaande dat 10% van de verhuurders geen aftrekrecht heeft komt de
budgettaire derving uit € 10,2 mln
Het nultarief wordt ook van toepassing op zonnepanelen die tevens als dakbedekking gebruikt worden, ook wel
geïntegreerde zonnepanelen. Een btw-nultarief op zonnepanelen als dakbedekking leidt tot een extra
budgettaire derving van ca. 2/3e van de aanschaf-btw per installatie. Kopers van zonnepanelen als
dakbedekking kunnen de aanschaf-btw namelijk voor minimaal 1/3e aftrekken omdat het aftrekrecht wordt
beperkt voor de dakbedekkingsfunctie (geen aftrek) en het privégebruik van de zonnepanelen (geen aftrek).
De extra budgettaire derving is waarschijnlijk beperkt omdat het huidige marktaandeel van zonnepanelen als
dakbedekking in de totale markt van zonnepanelen nog relatief gering is. Een recente studie naar de markt
voor geïntegreerde zonnepanelen schatte het huidige aandeel van deze toepassing in de totale markt op zo’n
2% (zie informatiebronnen).
Hiernaast is het zo dat zonnepanelen als dakbedekking in de regel worden toegepast bij nieuwbouwwoningen,
waarbij het niet mogelijk is om het zonnepaneel als dakbedekking als een afzonderlijke levering aan te merken
maar deel uitmaakt van de levering van de nieuwbouwwoning (21% btw). In de berekening gaan we uit van 2%
van het totale aantal zonnepaneelinstallaties en dat 75% van de installaties plaatsvindt bij
nieuwbouwwoningen. Voor de prijs gaan we uit van de prijzen van reguliere zonnepaneelinstallaties. Rekening
houdend met het beperkte aftrekrecht bedraagt de budgettaire derving € 1,0 miljoen.

1.20 Aanscherpen CO₂-heffing industrie
Korte beschrijving van de maatregel
De CO2-heffing industrie is in 2021 geïntroduceerd om de emissiereductiedoelstelling voor de industrie uit het
klimaatakkoord te borgen. In de Memorie van Toelichting behorende bij het toenmalige voorstel voor de Wet
CO2-heffing industrie is een herijking in 2022 aangekondigd.28 Het kabinet grijpt deze herijking aan om de CO2heffing industrie met ingang van 1 januari 2023 aan te scherpen voor de hogere emissiereductiedoelstelling uit
het coalitieakkoord. Hierdoor worden er jaarlijks door de NEa minder dispensatierechten toegekend. De
industrie wordt met deze aanscherping gestimuleerd om de uitstoot van broeikasgasemissies met een extra 4
Mton te verminderen in 2030. Dit komt bovenop de reductiedoelstelling van 14,3 Mton uit het klimaatakkoord.
Tabel 20: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Aanscherpen reductiedoelstelling CO₂-heffing
industrie

2023

2024

2025

Struc

Struc in

0

0

0

0

2030

Kern van de raming
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft recent in navolging van eerdere tariefstudies (Koelemeijer et
al. 2019; 2020) opnieuw geanalyseerd29 welk tarief voor de CO₂-heffing industrie naar verwachting nodig is om
de huidige emissiereductiedoelstelling van 14,3 Mton CO₂-reductie in 2030 voor de industrie te kunnen halen.
Aanvullend is door PBL ook onderzocht welk tarief nodig zou zijn om een aangescherpt doel van in totaal 18,3
Mton in 2030 voor de industrie te borgen.
In deze actualisatie concludeert PBL dat het huidige tarief van de CO2-heffing industrie ad. 125 euro per ton in
2030 waarschijnlijk toereikend is om de bestaande emissiereductiedoelstelling ad. 14,3 Mton te realiseren. En
dat een aangescherpt heffingsdoel ad. in totaal 18,3 Mton een tarief zou vergen van rond de 175 euro per ton
in 2030, uitgaande van het huidige ondersteuningskader.
Het kabinet acht het vooralsnog niet opportuun om het tarief van de CO2-heffing industrie te verhogen op basis
van de verhoogde emissiereductiedoelstelling uit het Coalitieakkoord. Dit in de eerste plaats omdat de
industrie door de verdere aanscherping van de reductiefactor per 1 januari 2023 al geleidelijk wordt
gestimuleerd om aan de verhoogde emissiereductiedoelstelling te voldoen. Dit in de tweede plaats omdat
verschillende (subsidie)maatregelen uit het coalitieakkoord voor de industrie nog onvoldoende zijn uitgewerkt
en derhalve ook nog niet in de actualisatie van PBL zijn meegewogen.
Denk hierbij onder meer aan de middelen uit het Klimaatfonds en ontwikkeling van andere subsidieinstrumentarium (zoals DEI+ en VEKI), waarvan nog niet duidelijk is hoe deze zullen worden ingezet. En aan
subsidiemiddelen vanuit de EU, zoals die uit het EU-innovatiefonds en de Recovery & Resilience Facility die
door PBL niet in de tariefstudie zijn meegenomen, omdat niet duidelijk is hoeveel daarvan ten goede kan
komen aan industriële verduurzamingsprojecten in Nederland.
Dit terwijl in algemene zin geldt dat hoe meer subsidies er beschikbaar zijn voor investeringen in emissie
reducerende technieken, hoe groter de kans op doelbereik. Immers, er hoeft in dat geval een minder grote
prijsprikkel van de CO2-heffing industrie an sich uit te gaan om het voor bedrijven financieel aantrekkelijk te
maken om te gaan investeren in emissie reducerende technieken in plaats van de heffing af te dragen.
Het kabinet verwacht dan ook dat de heffing, tezamen met de beschikbare subsidiemiddelen, de industrie nog
steeds voldoende prikkel geeft om op termijn daadwerkelijk uitstoot te gaan minderen in plaats van de heffing
af te dragen. Niet voor alle emissies hoeft te worden betaald. Een deel van de emissies is vrijgesteld, hiervoor
worden door de NEa dispensatierechten toegekend. Richting 2030 neemt het vrijgestelde deel geleidelijk af.

28
29

Kamerstukken II 2020/21, 35575, nr. 3, p. 10.
R. Koelemeijer, M. van Hout & B. Daniëls (2022), Analyse tarief CO2-heffing industrie, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

Verder vergroot de mogelijkheid van het verhandelen van rechten de kans dat de totale belastbare grondslag
van de heffing uiteindelijk tot nihil wordt gereduceerd.
In 2024 zal het kabinet opnieuw het tarief van de CO2-heffing industrie (tezamen met de reductiefactor)
herijken. Dit op basis van een nieuwe PBL tariefstudie waarin rekening gehouden kan worden met het op dat
moment uitgewerkte klimaatbeleid.

1.21 Pakket EB- en ODE-tariefmaatregelen
Korte beschrijving van de maatregel
Ter invulling van de afspraken in het Coalitieakkoord stelt het kabinet in het pakket BP2023 voor de Wet
belasting op milieugrondslag en de Wet opslag duurzame energie- en klimaattransitie als volgt te wijzigen:









Schuif EB 1e schijf gas en elektriciteit: Het EB-tarief 1e schijf gas wordt in de periode 2024-2029
geleidelijk verhoogd met in totaal 5,23 cent/m3 en het EB-tarief 1e schijf elektriciteit wordt in dezelfde
periode geleidelijk verlaagd met in totaal 5,23 cent/kWh. Hierdoor wordt het verbruik van elektriciteit
ten opzichte van aardgas aantrekkelijker gemaakt;
Het minder degressief maken van de tariefstructuur van de EB: door de EB-tarieven in de hogere
verbruiksschuiven voor gas en de vierde verbruiksschijf elektriciteit vanaf 2024 te verhogen wordt de
tariefstructuur van de EB minder degressief;
Het verlagen van het ODE-tarief 2e en 3e schijf elektriciteit: de EB-tarieven in schijf 2 en 3 elektriciteit
worden vanaf 2024 verlaagd om elektrificatie te stimuleren;
Het verhogen van de belastingvermindering per elektriciteitsaansluiting: de vermindering van de
energiebelasting per elektriciteitsaansluiting wordt structureel vanaf 2023 verhoogd ter compensatie
van de gestegen gasprijs als gevolg van de bijmengverplichting van groen gas.
Integratie van de ODE in de EB: De ODE-tarieven worden herijkt en geïntegreerd in de
energiebelasting. De ODE vervalt per 1 januari 2024 als aparte heffing.

Verder heeft het kabinet besloten om de tijdelijke verlaging van de energiebelasting in 2022 voort te zetten en
te intensiveren in 2023. In de EB worden huishoudens in 2023 tegemoetgekomen voor de forse stijging van de
energierekening via lagere tarieven in de eerste schijf aardgas (-6,31 ct/m3 excl. btw) en elektriciteit (-7,06
ct/kWh excl. btw) en een verhoging van de belastingvermindering (+ € 284,39 excl. btw). Tot slot is de EB-schuif
1e schijf gas en elektriciteit ten opzichte van het Coalitieakkoord met een jaar uitgesteld van 2023 naar 2024.
Tabel 21: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Struc in

Verhoging EB tarief 1e schijf aardgas

0

280

327

501

2030

Verhoging EB tarief 2e schijf aardgas

0

108

190

190

2025

Verhoging EB tarief 3e schijf aardgas

0

117

240

240

2025

Verhoging EB tarief 4e schijf aardgas

0

13

25

25

2025

Verlaging EB tarief 1e schijf elektriciteit

0

-579

-711

-1.232

2030

Verlaging EB tarief 2e schijf elektriciteit

0

-135

-293

-293

2025

Verlaging EB tarief 3e schijf elektriciteit

0

-153

-207

-207

2025

Verhoging EB tarief 4e schijf elektriciteit

0

13

45

45

2025

Verhoging EB belastingvermindering ter compensatie
bijmengverplichting groen gas

-225

-225

-225

-225

2023

Interactie EB tariefmaatregelen BP2023 en uitstel
afbouw salderingsregeling met 2 jaar30

7

-14

5

0

2026

Het betreft hier het inboeken van additionele budgettaire gevolgen als gevolg van het meenemen van de interactie-effecten tussen het
uitstellen van de afbouw van de salderingsregeling met 2 jaar en de nieuwe integrale EB-tarieven in schijf 1 en 2 elektriciteit. Met deze
interactie-effecten kon namelijk nog geen rekening worden gehouden bij indiening van de NvW van het wetsvoorstel ‘Wijziging
Elektriciteitswet 1998 en WBM’ op 1 juli 2022, aangezien de nieuwe integrale EB-tarieven in schijf 1 en 2 elektriciteit destijds nog niet
bekend waren voor de relevante jaren 2023 t/m 2025.
30

Incidentele verlaging EB-tarief 1e schijf aardgas

-728

0

0

0

2024

Incidentele verlaging EB-tarief 1e schijf elektriciteit

-1.689

0

0

0

2024

Incidentele verhoging EB belastingvermindering

-2.342

0

0

0

2024

Uitstellen schuif energiebelasting op elektriciteit naar
gas naar 2024

246

0

0

0

2024

Totaal

-4.732

-575

-604

-956

2030

Kern van de raming
De raming is grotendeels gebaseerd op grondslaggegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
Het CBS heeft voor het jaar 2020 een uitsplitsing gemaakt van het verbruik van aardgas en elektriciteit door
bedrijven naar de verschillende verbruiksschijven van de energiebelasting (EB). Hier is het aardgas- en
elektriciteitsverbruik van huishoudens in 2020 aan toegevoegd. Daarbij is aangenomen dat het volledige
energieverbruik van huishoudens aan de eerste verbruiksschijf kan worden toegerekend.
Aangezien de voorgestelde tariefaanpassingen voor aardgas en elektriciteit in de EB pas per 1 januari 2023 of
1 januari 2024 van kracht worden is het totale energieverbruik van huishoudens en bedrijven in 2020
geëxtrapoleerd naar 2030 met de geprognosticeerde groei van het energieverbruik dat uit de Klimaat- en
Energieverkenning 2021 (KEV2021, PBL) volgt. Vervolgens zijn voor elk jaar in de periode 2023 tot en met 2030
afzonderlijke sleutels voor de verbruiksschijven van aardgas en elektriciteit vastgesteld. Voor het berekenen
van de sleutels is derhalve rekening gehouden met de ontwikkeling van de grondslag. Deze sleutels zijn zowel
op EB als ODE tariefmutaties van toepassing. Dit komt doordat de EB en ODE een identieke grondslag, een
identieke lengte van de verbruiksschijven en dezelfde vrijstellingen kennen.
Voor de raming van de verhoging van de belastingvermindering is gebruik gemaakt van data van de
Belastingdienst om de realisatie van de aangiftepost belastingvermindering vast te kunnen stellen. De realisatie
van deze post bedroeg in 2020 circa € 3,5 miljard. De belastingvermindering bedroeg in 2020 per aansluiting
€ 435,68 (excl. btw). Derhalve kan geconcludeerd worden dat er in deze jaren in totaal circa 8,1 mln
aansluitingen (€ 3,5 mld / € 435,68) waren. Tot het jaar van verhoging van de belastingvermindering (2023)
wordt daarbij cf. de KEV2021 nog de zichtbare endogene groei van het totaal aantal woningen in Nederland
meegenomen hetgeen resulteert in een sleutel van € 82 mln per 10 euro (excl. btw) wijziging van de
belastingvermindering.
Tot slot zijn de voorgestelde EB- en ODE-tariefmutaties voor aardgas en elektriciteit en de verhoging van de EB
belastingvermindering vermenigvuldigd met de bijbehorende sleutels. De raming is met name onzeker voor de
wat langere termijn. Dit komt doordat het onzeker is in hoeverre burgers en bedrijven onder meer naar
aanleiding van de bovenstaande maatregelen zullen overstappen naar duurzame warmte- en/of
investeringsopties. Voor de raming is gerekend met een constante vaste prijselasticiteit van -0,2 voor het
energieverbruik van huishoudens en bedrijven. Dit gedragseffect is afgeleid uit het PBL rapport
”Kostenefficiëntie van beleidsmaatregelen ter vermindering van broeikasgasemissies” uit 2016, waarbij het
effect van een belastingschuif is geïllustreerd.
Alleen voor de tariefmaatregelen die zijn afgesproken in het kader van het incidentele EB compensatiepakket in
2023 ad. € 4,76 miljard wordt geen gedragseffect meegenomen. Dit omdat deze maatregelen enkel in 2023
gelden. De prikkels op het energieverbruik van dit pakket worden daarom, net als de budgettaire
consequenties daarvan, verwaarloosbaar klein verondersteld en een correctie daarvoor wordt achterwege
gelaten.

1.22 Verhogen vliegbelasting
Korte beschrijving van de maatregel
De vliegbelasting wordt met € 17,95 per jaar verhoogd van € 8,48 (tarief 2023 inclusief indexatie) naar een
tarief van €26,43. Dit levert een extra opbrengst op van € 354 miljoen in 2023 oplopend naar € 416 miljoen in
2024. De grondslag van de vliegbelasting verandert niet. Transferpassagiers blijven dus uitgezonderd.
Tabel 22: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
Verhoging vliegbelasting

2023

2024

2025

struc

Struc in

354

416

416

416

2024

Kern van de raming
Op basis van AEOLUS is berekend hoeveel de vliegbelasting moet stijgen om de taakstelling uit het
coalitieakkoord van een additionele jaarlijkse opbrengst van € 400 miljoen op te halen.
Door de gevolgen van de COVID-19-pandemie zijn de opbrengsten van de vliegbelasting nog relatief laag in
2023. Daarom is gekeken hoe over de periode 2023-2025 het tarief zo kan worden verhoogd dat er in die jaren
gemiddeld € 400 miljoen per jaar extra wordt opgehaald. Voor het inkomstenkader is de opbrengst € 354
miljoen in 2023 en vanaf 2024 € 416 miljoen. De endogene ontwikkeling na 2024 blijft buiten beschouwing in
het inkomstenkader.
Uit de berekening volgt een verhoging van het tarief met € 17,95 per jaar in constante prijzen 2023.

1.23 Verhogen verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken
Korte beschrijving van de maatregel
De verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken wordt met ingang van 1 januari 2023 verhoogd met € 11,37
naar € 20,20 per hectoliter. Eveneens wordt mineraalwater met ingang van 1 januari 2024 uitgezonderd van de
verbruiksbelasting van alcoholvrije dranken. Daarnaast wordt per 1 januari 2024 het tarief per liter alcoholvrije
dranken extra verhoogd met € 2,47 per hectoliter naar € 22,67 per hectoliter.
Het laagste tarief in de bieraccijns (voor de lichte bieren) komt overeen met het tarief van de
verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken. Het laagste accijnstarief op bier zal daarom met ingang van 2023 en
2024 met dezelfde bedragen worden verhoogd als het tarief op alcoholvrije dranken. Dit betreft een klein
aandeel van de totale bierconsumptie.
Tabel 23: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Struc in

Verhogen verbruiksbelasting alcoholvrije dranken

300

300

300

300

2023

Verhogen laagste tarief bieraccijns

3

4

4

4

2024

Kern van de raming
Om € 300 miljoen extra opbrengst te genereren is een tariefsverhoging van €11,37 per hectoliter nodig in 2023.
Dit is berekend op basis van de geraamde opbrengst in 2023 bij het huidige tarief en een standaard
gedragseffect van 20%. De geraamde opbrengst in 2023 is € 291 miljoen.
In 2024 wordt mineraalwater uitgezonderd. Hierdoor daalt de opbrengst bij het huidige tarief met ongeveer €
52 miljoen. Dit is bepaald op basis van aangiftegegevens uit 2018, 2019 en 2020. Als hier rekening mee wordt
gehouden is vanaf 2024 een verhoging van €13,84 per hectoliter nodig om een opbrengst van € 300 miljoen te
genereren. Dit resulteert in een additionele verhoging van €2,47 per hectoliter. Hierbij is ook gerekend met een
standaard gedragseffect van 20%.
De verhoging van het minimumtarief bij de bieraccijns heeft een budgettaire opbrengst van € 3 miljoen in 2023
en € 4 miljoen in 2024 . Uit de aangiftedata van de douane uit 2019 volgt dat 290.273 hectoliter in de laagste
platocategorie is aangegeven. Het aantal hectoliter wordt vermenigvuldigd met de verhoging van €11,37 in
2023 en €13,84 vanaf 2024.

1.24 Verhogen tabaksaccijns
Korte beschrijving van de maatregel
Met de voorgestelde maatregel wordt de tabaksaccijns zodanig verhoogd dat de gemiddelde verkoopprijs voor
een pakje sigaretten van 20 stuks in 2024 op ongeveer € 10 uitkomt. Dit gebeurt in twee gelijke, opvolgende
stappen van €50,33 per 1000 sigaretten per 1 april 2023 en 1 april 2024. Dit komt neer op een verhoging €1,01
per pakje sigaretten van 20 stuks. Het tarief van accijns op rooktabak (vooral shag) per kilogram wordt met
ingang van dezelfde datum in absolute zin net zoveel verhoogd als het tarief van de accijns op sigaretten. Het
tarief van accijns op sigaren wordt twee keer met 1% verhoogd.
Tabel 24: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Struc in

Verhoging accijns op sigaretten en rooktabak

147

392

490

490

2025

Verhoging accijns op sigaren

1

2,5

2,8

2,8

2025

Kern van de raming
Verhoging accijns sigaretten en rooktabak
Op basis van de raming van de totale opbrengsten van de tabaksaccijns en een gedragseffect van 65% is de
opbrengst berekend van de verhoging (voor beide stappen).
De verhoging gaat steeds in per 1 april. Daarom wordt de opbrengst van de verhoging in 2023 en 2024 met
9/12 vermenigvuldigd. Daarnaast is extra voorraadvorming verondersteld, omdat over de voorraad nog het
oude accijnstarief geldt. Daarom is de opbrengst in het eerste jaar vermenigvuldigd met een factor van 0,8.
De opbrengst van de accijnsverhoging is afhankelijk van het aantal verkochte tabaksproducten en daarmee van
het aantal rokers en het aantal gerookte producten. Op basis van analyses van het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) wordt aangenomen dat de door CBS en RIVM geobserveerde trendmatige
daling van het aantal rokers (en gerookte producten) de komende jaren doorzet.
Het gedragseffect is bepaald op basis van wetenschappelijke studies uit het buitenland en gelijk aan de raming
van de verhoging van de tabaksaccijns per 1 april 2020 met €1. De effecten van de verhoging per 1 april zijn
geëvalueerd via een studie van het RIVM31 en via een Empty pack survey van de Douane32. Deze resultaten
geven geen aanleiding om het gedragseffect aan te passen. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de
resultaten van de onderzoeken moeilijk te interpreteren zijn door de tussenkomst van COVID-19.
De voornaamste onzekerheid in de raming zit in de gedragseffecten. Het gaat daarbij om de mogelijke afname
van het aantal rokers en het aantal sigaretten per roker, het effect op legale koop van sigaretten buiten de
grens van Nederland en het effect op de illegale handel van sigaretten.
Verhoging accijns op Sigaren
Op basis van de opbrengst uit 2021 en een standaard gedragseffect van 20% komt de opbrengst van de accijns
op sigaren uit op € 1,4 miljoen per procentpunt.

31
32

Kamerbrief over rapportage grenseffecten accijnsverhoging tabak | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Kamerbrief over periodiek monitoren van grenseffecten | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

1.25 Beëindigen vrijstelling bpm bestelauto’s ondernemers, aanpassing
grondslag bpm bestelauto’s en verhoging van het tarief in de
motorrijtuigenbelasting voor bestelauto’s ondernemers
Korte beschrijving van de maatregel
In het Belastingplan wordt voorgesteld om de vrijstelling van de bpm voor bestelauto’s van ondernemers af te
schaffen in 1 stap per 2025. De maatregel wijkt op een paar punten af van wat in het coalitieakkoord is
opgenomen.





De grondslag is aangepast van catalogusprijs naar CO2-uitstoot, omdat de catalogusprijs voor de uitvoering
zeer moeilijk handhaafbaar bleek te zijn. De formule die gehanteerd gaat worden is € 66,91 x CO2-uitstoot
(WLTP). Dit bedrag is in prijzen 2023 (en wordt nog opgehoogd met de tabelcorrectiefactor tot dat de
formule in 2025 daadwerkelijk in werking treedt).;
De invoering is in één keer per 2025 in plaats van in 3 stappen per 2024, omdat in 3 stappen voor de
uitvoering erg lastig bleek te zijn;
Omdat door de aanpassingen en de herijking van de raming de opbrengst lager uitkwam dan geraamd voor
het coalitieakkoord is een additionele maatregel genomen om het inkomstenkader weer te sluiten: de mrb
voor bestelauto’s van ondernemers wordt in 2025 verhoogd met 15%.33 In 2026 worden de tarieven
vervolgens nog eens met 6,96% verhoogd (in totaal dus een verhoging van 23%). In 2025 geldt vanuit het
Klimaatakkoord een kwarttarief voor EV-bestelauto’s van ondernemers t.o.v. de tarieven voor fossiele
bestelauto’s voor ondernemers, en vanaf 2026 geldt hetzelfde tarief als voor fossiele bestelauto’s.

Kern van de raming
Voor de raming wordt uitgegaan van doorrekeningen van Revnext met het rekenmodel gemaakt voor
bestelauto’s.34 In dit model zit zowel het wagenpark als de nieuwverkopen van bestelauto’s. Door het
rekenmodel te gebruiken voor de raming kan ook goed rekening gehouden worden met het effect van
maatregelen op de belasting van personenauto’s en motorrijwielen (bpm), motorrijtuigenbelasting (mrb),
brandstofaccijnzen en energiebelasting.
Bij deze raming wordt in het gebruikte model rekening gehouden met gedragseffecten (verschuivingen binnen
segmenten naar goedkoper/zuiniger/lichter en naar parallelimport) en anticipatie-effecten (een fossiele
bestelauto kopen voordat de afschaffing van de vrijstelling wordt ingevoerd). Bij parallelimport ligt de bpm
lager doordat al snel afschrijving wordt toegepast.
Voor de berekeningen wordt gebuikt gemaakt van profielen/segmenten voor bestelauto’s (klein, middel, groot,
extra groot en pick up), waarbij per profiel gekeken is naar voertuigkenmerken (zoals catalogusprijs, gewicht,
CO2-uitstoot) en gebruik (zoals jaarkilometrages). Er is ook gekeken naar het rijbereik van emissievrije
bestelauto’s en de gemiddelde afstanden die per dag gereden worden om te bepalen of een emissievrije
bestelauto praktisch gezien een goed alternatief is voor een fossiele bestelauto.
De opbrengst van het afschaffen van bpm voor bestelauto’s van ondernemers komt niet overeen met het
budgettaire beslag zoals gerapporteerd in bijlage 9 van de Miljoenennota. Dit komt doordat in de
Miljoenennota geen gedragseffecten worden meegenomen, die wel plaatsvinden als de regeling wordt
afgeschaft en waar in deze raming wel rekening mee gehouden is. Het bedrag in de Miljoenennota is het
bedrag dat gemoeid is met de aantallen nieuwverkopen en de daarbij behorende bpm die is vrijgesteld.
Verder wordt in de raming van het beleidseffect, conform de begrotingsregels, ook rekening gehouden met het
effect van de bpm-maatregel op andere autobelastingen, zoals de mrb, brandstofaccijns en energiebelasting.
Onderstaande tabel geeft de budgettaire effecten van de twee afzonderlijke maatregelen en het totaal.

Dit komt bovenop de verlaging van de tarieven in 2025 met 4,34% uit de Wet fiscale maatregelen Klimaatakkoord, waardoor de
tarieven in 2025 in totaal met 10,01% verhoogd zullen worden.
34
Zie Revnext, 2022, Achtergrondrapport bestelautomodel Revnext voor toelichting op het model. Zie Revnext 2022, Effectenstudie:
Afbouw BPM-vrijstelling bestelauto’s ondernemers voor meer details over deze specifieke raming.
33

Tabel 25: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Struc

Bpm-maatregel

0

510

407

341

246

154

70

-111

Mrb-verhoging

0

80

140

144

149

153

154

176

Totaal

0

591

547

485

395

307

224

65

Door afronding kunnen verschillen ontstaan in de optelling.

1.26 Verlengen verlaging accijns op brandstof
Korte beschrijving van de maatregel
De accijnstarieven op ongelode benzine, diesel en LPG blijven per 1 januari 2023 gelijk aan de tarieven die sinds
1 april 2022 gelden. Dit komt neer op een verlaging van de accijns op benzine met 22,5 eurocent per liter, de
accijns op diesel met 15,43 eurocent per liter en de accijns op LPG met 5,3 eurocent per liter ten opzichte van
het basispad. In het basispad zouden de tarieven per 1 januari 2023 zijn geïndexeerd en zou daarbovenop de
dieselaccijns met 1 eurocent per liter zijn verhoogd (conform Klimaatakkoord). Per 1 juli 2023 worden de
tarieven voor de rest van het jaar met respectievelijk 8,65 eurocent, 5,55 eurocent en 2,0 eurocent per liter
verlaagd ten opzichte van het basispad.
Tabel 26: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Struc in

Verlaging 1 januari t/m 30 juni 2023

-877

0

0

0

NVT

Verlaging 1 juli 2023 t/m 31 december 2023

-327

0

0

0

NVT

Totaal

-1204

0

0

0

NVT

Kern van de raming
Op basis van de meest recente raming (MEV) is geraamd hoeveel de opbrengst van de accijns op de minerale
olie in 2023 zou bedragen zonder tariefswijziging. Aan de hand van aangiftegegevens van de belastingdienst is
daarnaast bekend welk deel van de opbrengst uit accijnzen op minerale oliën afkomstig is van dieselaccijns en
welk deel afkomstig is van LPG-accijns.
Deze opbrengst is vermenigvuldigd met de procentuele verlaging. Vervolgens is een standaard gedragseffect
toegepast van 20%. Het gaat daarbij voornamelijk om veranderingen in autogebruik en prikkels tot
grenstanken. De afslag van 20% is geprikt op basis van studies van CE Delft en PBL, aangevuld met
expertinschattingen en modelsimulaties. In onderstaande tabel wordt de derving per brandstofsoort incl.
gedragseffect gegeven.
Derving in euro miljoen per brandstofsoort

Jan-Jun

Jul-dec

Totaal

Benzine

-459

-176

-635

Diesel

-409

-147

-556

LPG

-9

-4

-13

Totaal

-877

-327

-1204

De voornaamste onzekerheid volgt uit de raming van de accijnsopbrengsten in het basispad, die onder de
huidige prijsomstandigheden lastig te ramen is. Daarnaast gaan de geschatte gedragseffecten met onzekerheid
gepaard, vanwege de tijdelijkheid maar ook de omvang van de tariefsaanpassing en onzekerheid over
aanpassingen en andere landen. Tot slot zit er een beperkte onzekerheid in de verdeling van de accijnzen over
diesel en LPG.

1.27

Brandstofaccijnzen buitenwerking stellen artikel 84a

Korte beschrijving van de maatregel
Op grond van de wet (artikel 84a WA) dient bij een accijnsverhoging aangifte te worden gedaan voor de
brandstof die in voorraad ligt en waarover eerder accijns tegen lagere tarieven is betaald. Door het verschil in
accijns bij te betalen, wordt over de voorraad het nieuwe accijnstarief betaald. In de wet is een drempel van €
250 opgenomen. Om uitvoeringstechnische redenen wordt deze bepaling buiten werking gesteld bij de
verhogingen per 1 juli 2023 en 1 januari 2024.
Tabel 27: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

struc

Struc in

Vervallen derving door verlenging tariefsverlaging

31

0

0

0

NVT

Buitenwerking stellen artikel 84a WA per 1 juli
2023

-22

0

0

0

NVT

-14

0

0

NVT

-14

0

0

NVT

Buitenwerking stellen artikel 84a WA per 1 januari
2024
Totaal

9

Kern van de raming
Bij de accijnsverlaging per 1 april 2022 is een derving van € 31 miljoen geraamd voor het buitenwerking stellen
van artikel 84a WA per 1 januari 2023. Deze raming was gedaan op basis van teruggaafverzoeken die gedaan
konden worden bij de accijnsverlaging per 1 april over veraccijnsde voorraden en een 100% gedragseffect35. In
het huidige voorstel blijven de tarieven per 1 januari 2023 gelijk aan de tarieven per 1 april 2022. Hierdoor
vervalt de derving van €31 miljoen.
In het huidige voorstel gaan de tarieven in 2 stappen terug naar het basispad. De eerste stap is per 1 juli 2023
en de tweede stap is per 1 januari 2024. Bij deze stappen wordt artikel 84a WA buiten werking gesteld. Op
basis van de eerder berekende derving van €31 miljoen en de relatieve verandering van de tarieven is een
derving berekend van € 22 miljoen per 1 juli 2023 en een derving van € 14 miljoen per 1 januari 2024. Hierbij is
gerekend met een gedragseffect van 80% ipv 100%. De stappen zijn per keer kleiner, waardoor de prikkel
kleiner is om extra voorraad aan te houden.
De raming is onzeker. Enerzijds heeft de consument vlak voor een verhoging van de accijns een prikkel om zijn
brandstoftank nog vol te tanken tegen het lage tarief (zorgt voor afname voorraden), anderzijds hebben
pompstations een prikkel om extra voorraad aan te houden tegen het lage tarief. Voor landbouw en industriële
bedrijven met een mogelijkheid om brandstof op te slaan is er een prikkel om zoveel mogelijk voorraad op te
slaan. Al is dit ook afhankelijk van de verwachting over de ontwikkeling van de totale brandstofprijs na 1 juli
2023 en 1 januari 2024. Tot slot is niet bekend in hoeverre bedrijven die in minerale olie handelen extra
veraccijnsde voorraden zullen creëren vlak voor de verhoging.

Zie voor een uitgebreide toelichting op deze raming Ramingstoelichting bij de Wet aanvullende fiscale koopkrachtmaatregelen 2022 |
Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
35

1.28 Fiscale maatregelen koopkrachtpakket Belastingplan 2023
Korte beschrijving van de maatregel
In het Belastingplan 2023 zijn enkele maatregelen in de inkomstenbelasting (IB) opgenomen die de lasten (op
arbeid) van burgers beïnvloeden (a t/m o). De maatregelen vloeien grotendeels voort uit het regeerakkoord.
Van enkele maatregelen is tijdens de augustusbesluitvorming besloten de maatvoering aan te passen.
a) Verlagen zelfstandigenaftrek (aparte ramingstoelichting);
b) Geleidelijk afschaffen van de inkomensafhankelijke combinatiekorting (aparte ramingstoelichting);
c) Verlaging tarief eerste schijf (TES) ter compensatie van hogere zorgpremies (0,06%-punt in 2023 en
0,04%-punt extra in 2025);
d) Verhoging tarief eerste schijf in pakket wml-huurtoeslag (0,01%-punt in 2025).
Pakket lastenverlichting middeninkomens:
e)
f)
g)
h)
i)

Doorwerking hoger wettelijk minimumloon (wml) op grenzen arbeidskorting terugdraaien;
Arbeidskorting (AK) generiek verhogen (met € 384 bij knikpunten 1 en 2, met €434 bij knikpunt 3);
Arbeidskorting sneller afbouwen (toename afbouwpercentage met 0,54%-punt);
Verkorten eerste schijf inkomstenbelasting (met € 740);
Tarief eerste schijf verhogen (sluitpost pakket lastenverlichting middeninkomens, met 0,05%-punt in
2023 en 0,08%-punt extra in 2025)

Augustusbesluitvorming + Voorjaarsnota:
j)
k)
l)
m)

Extra verlaging zelfstandigenaftrek (aparte ramingstoelichting);
Verhoging tarief eerste schijf ter compensatie van lagere zorgpremies (0,06%-punt in 2023);
Doorwerking eerdere en snellere verhoging wml op grenzen arbeidskorting terugdraaien;
Arbeidskorting extra verhogen en steiler afbouwen (verhoging met € 89 bij knikpunten 2 en 3 en
0,11%-punt steilere afbouw)
n) Verlaging tarief eerste schijf (met 0,17%-punt in 2023 en nog eens 0,08%-punt in 2028);
o) Algemene heffingskorting afbouwen met verzamelinkomen (aparte ramingstoelichting);
Kern van de raming
De budgettaire effecten van de maatregelen waarop deze ramingstoelichting betrekking heeft zijn gebaseerd
op berekeningen in het microsimulatiemodel MIMOSI van het Centraal Planbureau (CPB). Het model is
gebaseerd op gegevens uit de IPO-steekproef uit 2018 van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Dit is een
betrouwbaar model dat ook gebruikt wordt door het CPB. De onzekerheid in de ramingen is daarom naar
verwachting relatief beperkt.
De reeksen van maatregelen c t/m i staan in Tabel 1 (in prijzen jaar van invoering). Deze zijn gebaseerd op de
versie van MIMOSI op basis van het Centraal Economisch Plan 2022.

Tabel 28: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

Struc

Struc
in

In
prijzen

c. Verlagen TES (zorg)

-243

-243

-426

-426

2025

2023

d. Verhogen TES (wml-ht)

0

0

45

45

2025

2025

e. Terugdraaien doorwerking
verhogen WML op grenzen AK

0

25

8

-9736

2037

2024

f. Arbeidskorting verhogen

-3211

-3211

-3211

-3401

2023

2023

g. Arbeidskorting sneller afbouwen

438

438

438

438

2023

2023

h. Verkorten eerste schijf

234

234

234

234

2023

2023

i. Verhogen TES

198

198

539

539

2025

2023

Het aanvullende pakket uit de augustusbesluitvorming is geraamd op de versie van MIMOSI op basis van de
concept-Macro-Economische Verkenning 2023, waarin de maatregelen c) t/m i) en o) al verwerkt zijn. De
volgorde van doorrekenen is k), l), m), n). Nadat maatregel k) uitgerekend was met MIMOSI, is de wmlverhoging van 8,05% in 2023 in MIMOSI verwerkt. Dit is geen fiscale maatregel, maar deze maatregel heeft wel
invloed op de raming van maatregelen l) tot en met n).
De budgettaire effecten van de maatregelen uit het augustuspakket staan in Tabel 2 (wederom in prijzen jaar
van invoering).
Tabel 29: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

Struc

Struc
in

In
prijzen

k. Verhogen TES (zorg)

245

245

245

245

2023

2023

l. Terugdraaien doorwerking
verhogen WML op grenzen AK*

118

28

1

-7

2037

2023

m. Arbeidskorting verhogen en
sneller afbouwen

-526

-526

-526

-526

2023

2023

n. Verlagen TES (sluitpost)

-705

-705

-705

-1036

2028

2023

*Terugdraaien doorwerking verhogen wml op grenzen arbeidskorting
In het coalitieakkoord was afgesproken dat de wml-verhoging in twee stappen zou plaatsvinden in 2024 en
2025. De doorwerking op de arbeidskorting terugdraaien heeft dus in Tabel 1 effect vanaf 2024. Bij de
voorjaarsbesluitvorming is besloten om de wml-verhoging naar voren te halen: 2,5% in 2023, 2,5% in 2024 en
2,32% in 2025. Dat had ook effect op het terugdraaien van de doorwerking op de grenzen van de
arbeidskorting, die maatregel krijgt dan ook een budgettair effect vanaf 2023. In het augustuspakket is de wmlverhoging in zijn geheel naar voren gehaald en verhoogd naar 8,05% in 2023. De reeks in Tabel 2 is het effect
van zowel de voorjaarsbesluitvorming als het augustuspakket.

Dit getal is veel groter dan in 2025 vanwege een sterk interactie-effect met de IACK door verzilveringsproblemen. De wml-verhoging
verschuift de grenzen van de AK zo veel op, dat er € 700-800 mln aan arbeidskorting wordt verschoven van inkomens in het
opbouwtraject naar inkomens in het afbouwtraject. Het budgettaire saldo van de verschuiving is klein in 2024 en 2025.
36

In het Belastingplan 2023 komt uiteindelijk één budgettaire tabel waarin een aantal reeksen bij elkaar is
opgeteld en alle bedragen in prijzen jaar van invoering staan, zie Tabel 23.
Tabel 30: Budgettaire effecten maatregel
Bedragen in mln euro, ‘+’ = saldoverbeterend/lastenverzwarend
2023

2024

2025

Struc

Struc
in

In
prijzen

TES mutaties regeerakkoord (c, d, i)

-45

-45

156

156

2025

2023

Terugdraaien doorwerking verhogen
WML op grenzen AK (e, l)

118

53

8

-102

2037

2023

AK verhogen regeerakkoord (f)

-3211

-3211

-3211

-3401

2023

2023

AK sneller afbouwen (g)

438

438

438

438

2023

2023

Verkorten eerste schijf (h)

234

234

234

234

2023

2023

TES mutaties augustus (k, n)

-460

-460

-460

-791

2028

2023

AK verhogen en sneller afbouwen
augustus (m)

-526

-526

-526

-526

2023

2023