Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

35 165

Verkiezingen

Nr. 64

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 november 2023
Onze democratische rechtsstaat is een kostbaar bezit dat we moeten
koesteren en beschermen. Verkiezingen nemen binnen deze democratische rechtsstaat een bijzondere plek in, omdat ze burgers in staat stellen
op democratische wijze mee te bepalen wie hen vertegenwoordigt.
Gekozen volksvertegenwoordigers verkrijgen zo legitimiteit. Dit betekent
ook dat als verkiezingen openlijk of heimelijk worden beïnvloed of er
twijfels ontstaan over de uitslag, dit de legitimiteit van de volksvertegenwoordiging negatief beïnvloedt. Tot nu toe is daar geen sprake van
geweest in Nederland. De ervaringen in landen om ons heen leren ons
echter dat we waakzaam moeten blijven. Het verkiezingsproces moet, nu
en in de toekomst, ongestoord verlopen, vrij van ongewenste
beïnvloeding en inmenging. Deze brief bevat daarom een overzicht van
mogelijke risico’s voor het verkiezingsproces en de maatregelen die zijn
genomen om ons hierop voor te bereiden. Met dit overzicht wil het
kabinet bijdragen aan de weerbaarheid van burgers en de samenleving
tegen deze risico’s, en daarmee aan de weerbaarheid van het verkiezingsproces. Tot slot noem ik, mede namens de Staatssecretaris van Digitalisering en Koninkrijksrelaties, een aantal vervolgstappen die komende
maanden verder worden onderzocht en waarover wij uw Kamer nader
zullen informeren. Met deze brief komen wij tegemoet aan de toezegging
van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 4 okt. jl.1
Robuustheid van ons verkiezingsproces
Na afloop van de Tweede Kamerverkiezing van 2021 vond 79% van de
Nederlandse burgers dat de verkiezing eerlijk was verlopen. Daarmee
behoort Nederland tot de groep Europese landen waarin het vertrouwen

1

kst-35165-64
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

TZ202310–047 (Kamerstuk 35 228, nr. 46)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

1

in de verkiezingen het grootst is.2 Een verklaring hiervoor ligt onder meer
in ons evenredig kiesstelsel.3 Bij verkiezingen leidt dit tot relatief veel
partijen in de Kamer, maar niet tot een «winner takes all»-situatie.
Daarnaast is de kwaliteit van het verkiezingsproces de basis voor het
vertrouwen dat veel Nederlanders hebben in de verkiezingen. Daarom
zetten wij ons consequent in voor de transparantie, controleerbaarheid en
weerbaarheid van het verkiezingsproces. Het verkiezingsproces is voor
burgers transparant doordat het Ministerie van BZK, de Kiesraad en
gemeenten in begrijpelijke taal communiceren over, onder andere, de
wijze van stemmen en het vaststellen van de uitslag. Daardoor begrijpen
kiezers hoe het verkiezingsproces werkt. Het proces is controleerbaar
omdat de werkzaamheden van de stembureaus, gemeentelijke stembureaus, hoofdstembureaus en het centraal stembureau worden vastgelegd
in een proces-verbaal. Dat proces-verbaal en de digitale optelbestanden
van de Ondersteunende Software Verkiezingen (OSV2020) worden online
gepubliceerd. Daarnaast is het voor kiezers is toegestaan als waarnemer
aanwezig te zijn in het stemlokaal of de ruimte waar het gemeentelijk
stembureau zitting houdt. Dat kan zowel tijdens de stemming als tijdens
het tellen van de stemmen. Tot slot is het verkiezingsproces weerbaar.
Weerbaar tegen ongewenste digitale beïnvloeding door het handmatig
invullen van de stemformulieren. En tegen fysieke beïnvloeding door de
decentrale organisatie van de verkiezingen, met een groot aantal
stembureaus verspreid over het land en een nog groter aantal vrijwilligers
die goed getraind het verkiezingsproces waarborgen.
Ons kiesstelsel en het verkiezingsproces zijn dus robuust. Toch is het
belangrijk oog te houden voor risico’s waarvan het «voorstelbaar» is dat
ze de verkiezingen kunnen beïnvloeden, ook als er geen concrete
aanwijzingen zijn dat iets staat te gebeuren. Als omstandigheden
veranderen en er wel concrete dreigingen zijn, moet het kabinet snel en
met de juiste partners maatregelen kunnen treffen. Om de dreiging weg te
nemen, maar ook om mogelijke gevolgen te beperken. Daarom organiseert het Ministerie van BZK in aanloop naar de verkiezingen verkiezingstafels voor vertegenwoordigers van de Vereniging Nederlandse
Gemeenten, de Kiesraad en alle veiligheidspartners. Aanwezigen
identificeren en bespreken mogelijke risico’s die ondermijnend zijn voor
het verkiezingsproces, zoals maatschappelijke verstoringen rond het
stembureau of de verspreiding van desinformatie. De verkiezingstafel kan
ook bijeenkomen bij concrete dreigingen. Ook heeft het ministerie
webinars georganiseerd voor gemeenteambtenaren om hen te informeren over, en voor te bereiden op, veiligheidsrisico’s rondom de
verkiezingen. Naast deze algemene maatregelen heeft het kabinet
verschillende maatregelen genomen om specifieke risico’s voor het
verkiezingsproces te verkleinen. Daarbij signaleert het kabinet drie
risicogebieden rondom de weerbaarheid van het verkiezingsproces.
1) Maatschappelijke verstoringen van het verkiezingsproces;
2) Heimelijke pogingen om uitkomst kiesproces te beïnvloeden;
3) Twijfels over de integriteit van het proces en de verkiezingsuitslag.
Hieronder wordt uitgelegd waar deze risico’s uit bestaan en welke
maatregelen zijn genomen om ons hierop voor te bereiden.
Maatschappelijke verstoring
Het is belangrijk dat iedereen die mag en wil stemmen tijdens de Tweede
Kamerverkiezing, dit kan doen zonder fysiek gehinderd te worden. Het is
2

Carolien van Ham en Toine Fiselier, Vertrouwen in eerlijke verkiezingen: Een verkenning van de
Nederlandse publieke opinie, november 2021.
3
Birch, S. (2008). Electoral institutions and popular confidence in electoral processes: A crossnational analysis. Electoral Studies, 27, 305–320.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

2

voorstelbaar dat dit gebeurt. Dit kan in de eerste plaats door acties of
demonstraties in of rondom het stemlokaal, of door een grootschalige
reden voor onrust op of vlak voor de verkiezingsdag. In de verkiezingstafel
en de webinars zijn deze scenario’s en de passende reacties daarop
besproken. Daarbij zijn gemeenten geadviseerd tolerantiegrenzen voor
demonstraties rond het stemgebouw op te stellen in de veiligheidsdriehoek.
Ten tweede is het voorstelbaar dat des- of misinformatie wordt verspreid
over, bijvoorbeeld, geweld of aanslagen rondom stemlokalen. Dit kan
mensen afschrikken om naar het stembureau te gaan. Het kabinet gaat
desinformatie rondom het verkiezingsproces allereerst tegen met de
Rijksbrede strategie voor de effectieve aanpak van desinformatie.4
Daarnaast kan het kabinet, indien nodig, desinformatie ook actief
weerspreken via de eigen communicatiekanalen. Tot slot kan het
Ministerie van BZK in bijzondere gevallen haar trusted flagger status
inzetten, waardoor meldingen door sociale media platformen met
prioriteit worden behandeld. De sociale mediabedrijven maken hierbij
altijd hun eigen onafhankelijke afweging of er sprake is van een
overtreding van de gebruikersvoorwaarden en dus of actie gerechtvaardigd is. Het ministerie heeft geen bevoegdheid bepaalde content te
laten verwijderen. Het ministerie zet deze status zeer terughoudend in op
basis van een standaard werkinstructie. Meldingen worden achteraf
openbaar gemaakt.5 X heeft het Ministerie van BZK recentelijk geïnformeerd dat hun Partner Support Portal is opgeheven, dus het Ministerie
van BZK heeft geen trusted flagger status meer bij X. De Staatssecretaris
van BZK wil X voor de verkiezingen bevragen op de consequenties
hiervan en zal het platform wijzen op de verplichtingen binnen de Digital
Services Act (DSA).
Om te kunnen reageren op des- of misinformatie over het verkiezingsproces moet het in beeld gebracht worden. Het Ministerie van BZK
analyseert vroegtijdig berichtgeving van media of factcheckers over
mogelijke des- of misinformatie over het verkiezingsproces. Daarnaast
doen de AIVD en MIVD onderzoek naar statelijke actoren en in welke mate
zij een dreiging vormen voor de nationale veiligheid. In dat onderzoek kan
ook worden gestuit op pogingen tot beïnvloeding, manipulatie of
verstoring van de verkiezingen, of het gebruik van desinformatie als
tactiek of middel. Als dit het geval is kunnen de AIVD en MIVD partners
voor wie dit relevant is informeren, zodat deze hiernaar kunnen handelen.
Tot slot neemt de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) de
Nederlandse verkiezing van 22 november mee in hun onderzoek naar
Foreign Information Manipulation and Interference (FIMI),6 waarbij EDEO
kijkt naar actoren van derde landen en daaraan gelinkte bronnen. EDEO
heeft de opdracht voor het analyseren van FIMI verkregen in verschillende
beleidsdocumenten en Raadsconclusies.7 EDEO onderzoekt al accounts
die door hen zijn aangemerkt als verspreiders van FIMI, zoals officiële
sociale media accounts van de Russische overheid, Russische staatsmedia
en outlets gelieerd aan de Russische inlichtingen-en veiligheidsdiensten.8
Hierbij heeft EDEO komende tijd specifiek aandacht voor manipulatief
4

Kamerstukken II, 2022–2023, 30 821, nr. 173.
Kamerstukken II, 2023–2024, 35 165, nr. 61, bijlage 15.
6
Binnen de EU wordt voor ongewenste buitenlandse inmenging in de informatieruimte de term
FIMI gebruikt. Onder FIMI-campagnes vallen ook technieken als doxing en het overspoelen van
de informatieruimte waardoor bepaalde informatie onderbelicht raakt. Een FIMI-campagne
maakt vaak onderdeel uit van een bredere hybride campagne.
7
Het Actieplan tegen Desinformatie; het Europees Democratie Actieplan; het EU Strategisch
Kompas; de Raadsconclusies over buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI)
8
https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/2023/EEAS-DataTeam-ThreatReport2023..pdf
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

3

gedrag en narratieven over de Nederlandse verkiezing verspreid door
deze accounts. De resultaten van deze analyse worden besproken in de
evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing.
Ongewenste inmenging en beïnvloeding
Om ervoor te zorgen dat iedere stem daadwerkelijk evenveel telt, is het
belangrijk dat niemand de uitkomst van het kiesproces openlijk of
heimelijk kan beïnvloeden. Ik signaleer verschillende risico’s waarop dit
zou kunnen gebeuren en heb hier maatregelen tegen getroffen. Ten eerste
kan het kiesproces worden beïnvloed door heimelijk geld te schenken aan
een kandidaat of een politieke partij. Dit risico is verkleind doordat de Wet
financiering politieke partijen is aangescherpt. Zo zijn per 1 januari 2023
giften van niet-Nederlanders niet meer toegestaan, is er een maximumdonatie van € 100.000 en dienen giften boven de € 10.000 binnen drie
werkdagen gemeld te worden bij het Ministerie van BZK.
Ten tweede zou het kiesproces beïnvloed kunnen worden als kwetsbare
(diaspora-)gemeenschappen door statelijke actoren onder druk gezet
worden om op een bepaalde kandidaat of partij te stemmen. Dit is
volstrekt onwenselijk. Burgers in Nederland moeten in vrijheid hun eigen
keuzes kunnen maken zonder door autoriteiten van andere landen in die
keuzes te worden beperkt. Het kabinet wil daarom een zo laag mogelijke
drempel voor burgers om een melding te doen over van ongewenste
buitenlandse inmenging. Dit doen we door verschillende ingangen aan te
blijven bieden voor het doen van een dergelijke melding. Zie de geïntensiveerde aanpak OBI voor meer informatie over deze en andere maatregelen om ongewenste buitenlandse inmenging tegen te gaan.9
Ten derde zouden mensen het kiesproces kunnen beïnvloeden door
politieke tegenstanders publiekelijk te beschadigen met desinformatie of
doxing. Maatregelen voor de aanpak van desinformatie zijn besproken
onder «maatschappelijke verstoring». Slachtoffers van doxing kunnen dit
al melden bij sociale media platformen. Het wetsvoorstel doxing dat dit
jaar is aangenomen gaat ook helpen door het gebruik van persoonsgegevens voor intimiderende doeleinde vanaf 1 januari 2024 strafbaar te
stellen. Huidige en nieuwe Kamerleden kunnen op de website van
Netwerk Weerbaar Bestuur praktische tips vinden over digitale
weerbaarheid.10 Denk aan het maken van screenshots, het doen van
aangifte en het rapporteren van berichten bij sociale media platformen.
Tot slot signaleer ik een mogelijk risico rondom het ronselen van
stemmen of volmachten. Daarom is het strafbaar om een kiezer om te
kopen via een gift of een belofte. Ook waar het gaat om volmachten is het
strafbaar om kiezers te vragen of dwingen een volmacht af te geven. Bij
vermoedens van ronselen kan aangifte worden gedaan. Het is dan aan het
Openbaar Ministerie om te oordelen of er sprake is van een strafbaar feit.
Ik heb een wetsvoorstel voor de aanscherping van de strafbaarstelling van
het ronselen van volmachten in voorbereiding om de formulering uit de
Kieswet bij de tijd te brengen.
Integriteit verkiezingsproces en de uitslag
Voor de legitimiteit van de gekozen volksvertegenwoordiging en de
regering is het cruciaal dat er na de verkiezingen geen twijfels kunnen
ontstaan over de uitslag. Dit zou op de eerste plaats mis kunnen gaan
wanneer er daadwerkelijk ongeregeldheden plaatsvinden bij het tellen van
9
10

Kamerstukken II, 2022–2023, 30 821, nr. 180.
https://weerbaarbestuur.nl/index.php/producten-en-diensten/digitale-weerbaarheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

4

de stemmen. Dit risico wordt verkleind doordat het Ministerie van BZK
voor de verkiezingen proactief communiceert over het proces van
stemmen tellen, de uitslagvaststelling, en de mogelijkheden voor burgers
om het telproces bij te wonen en te controleren.
Over de afgelopen provinciale staten en Waterschapsverkiezing van maart
2023 is uw Kamer recentelijk geïnformeerd dat er geen aanwijzingen
waren voor grootschalige desinformatie campagnes. Uit onderzoek blijkt
wel dat in verschillende landen des- of misinformatie wordt verspreid
rondom de verkiezingen. Een veel verspreid narratief gaat over de
eerlijkheid van het verkiezingsproces, waardoor burgers kunnen gaan
twijfelen aan de geldigheid van de uitslag.11 Het is daarom voorstelbaar
dat dergelijke narratieven ook rondom verkiezingen in Nederland kunnen
worden verspreid. Maatregelen voor de aanpak van desinformatie zijn
besproken onder «maatschappelijke verstoring».
Vervolgstappen
Ontwikkelingen in de samenleving kunnen leiden tot nieuwe risico’s. Dit
vraagt om een constante afweging of nieuwe beleid nodig is om
verkiezingen en de democratie te beschermen en weerbaar te houden.
Daarom zetten wij nu een aantal stappen, op basis waarvan het kabinet
deze afweging kan maken.
Versterken signalering desinformatie gericht op het ondermijnen van de
democratische rechtsstaat
Nieuwe technologieën, zoals generatieve AI, kunnen veel voorspoed
brengen maar bij verkeerd gebruik ook op grote schaal desinformatie
produceren en onze democratische rechtsstaat ondermijnen. Deze zorgen
leven niet alleen bij
het kabinet, maar ook breed binnen de EU en in VS.12 Daarnaast
waarschuwt de AIVD voor (online) narratieven die het vertrouwen in de
democratie kunnen ondermijnen.13 Gezien deze ontwikkelingen en de
snelheid waarmee zij elkaar opvolgen, is het de vraag of de Rijksoverheid
op deze manier desinformatie over de kernprocessen van de democratie
ook in de toekomst voldoende in beeld kan brengen om effectief te blijven
handelen. Voor het kabinet is dat bijvoorbeeld van belang rondom het
verkiezingsproces. Daarom gaan we onderzoeken of onze beleidsinzet op
desinformatie met oog op de nieuwe technologieën moet worden
aangepast. Daarbij hebben we aandacht voor de werkwijzen van andere
EU-lidstaten.
Moderatie door sociale media platformen
Vanaf 25 augustus 2023 is de Digital Services Act van toepassing op zeer
grote online platformen (very large online platforms, VLOPs).14 In de DSA
is vastgelegd dat VLOPs mitigerende maatregelen moeten nemen tegen
systeemrisico’s, waaronder dreigingen voor het verkiezingsproces, en
illegale inhoud moeten verwijderen wanneer daar melding van wordt
gedaan. De VLOPs staan primair onder toezicht van de Europese
Commissie. De Commissie neemt die taak serieus en is voornemens de
11

Zie bijvoorbeeld: https://cedmohub.eu/fact-checking/fact-checking-briefs/#1697197085722cd2f04a5-5c6b
12
https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/30/fact-sheetpresident-biden-issues-executive-order-on-safe-secure-and-trustworthy-artificial-intelligence/
13
Kamerstukken II, 2022–2023, 30 977, nr. 169.
14
O.a. Google, Facebook, Instagram, TikTok, X.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

5

DSA ten volle te handhaven.15 Mede naar aanleiding van recente
ontwikkelingen in Israël heeft de Commissie in het toezicht om ondersteuning gevraagd van (beoogd) toezichthouders in lidstaten. In
Nederland is zij daarover in gesprek met de ACM. Ook spreekt de
Commissie in Den Haag met Google, Meta, TikTok en X. Het Ministerie
van BZK is hierbij aanwezig en zal hierover rapporteren in de evaluatie
van de verkiezing. Het kabinet wijst daarnaast grote én kleine platformen
op hun verantwoordelijkheden.16 Het is de ambitie om een structurele
dialoog te beleggen met de internetsector om deze problematiek – en
oplossingen hiervoor – te bespreken, naast de al bestaande inspanningen
in de publiek-private samenwerking «online content moderatie».
Verdergaande maatregelen jegens partijen die zich blijven onttrekken aan
deelname aan (inter)nationale samenwerking worden daarbij niet
uitgesloten.
Versterken multi-stakeholder aanpak
Bij de aanpak van desinformatie steunen we op een multi-stakeholder
aanpak. Rondom verkiezingen zien we dat veel partners ook hun
verantwoordelijkheid pakken. Zo besteedt isdatechtzo.nl aandacht aan de
verkiezingen in speciale artikelen17, en zijn er verschillende factcheckinitiatieven. Ook het Ministerie van BZK communiceert proactief over het
verkiezingsproces. De vraag is of dit voldoende om alle burgers in staat te
stellen zichzelf weerbaar te maken tegen desinformatie over dit proces. Ik
laat onderzoeken of alle betrokken partners nog voldoende zijn toegerust
om de samenleving te bereiken.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.M. de Jonge

15

Dit blijkt o.a. uit recente brieven aan X/Twitter, Meta, YouTube en TikTok. In die brieven wijst de
Commissie ook hun verantwoordelijkheid rondom desinformatie over verkiezingen.
Voor kleine platformen wordt de DSA op 17 februari 2024 van toepassing.
17
https://www.isdatechtzo.nl/nieuws-media/verkiezingen/waar-moet-je-extra-op-letten-bij-deverkiezingen/
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 64

6