Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 293

Primair Onderwijs

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 351

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2016
In deze brief bericht ik u over groepsgrootte in het basisonderwijs en
voortgezet onderwijs in 2016. In mijn brief aan uw Kamer van
15 november 2012 heb ik aangekondigd dat ik jaarlijks de ontwikkeling
van de groepsgrootte in het basisonderwijs in beeld zal brengen.1
Daarnaast heb ik u op 2 februari 2015 geschreven dat ik een vervolgonderzoek naar groepsgrootte in het voortgezet onderwijs laat uitvoeren.2
De gemiddelde groepsgrootte in het basisonderwijs is op dezelfde manier
vastgesteld als in voorgaande jaren. Wederom heeft de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO) de gemiddelde groepsgrootte vastgesteld door middel
van een representatieve steekproef.3 Ik heb door Regioplan een onderzoek
laten uitvoeren naar de ontwikkeling ten aanzien van groepsgrootte in het
voortgezet onderwijs.4 Na een meer algemene inleiding worden hierna de
bevindingen uit beide onderzoeken besproken.
Groepsgrootte als factor voor de kwaliteit van het onderwijs
De grootte van de groep is een belangrijk onderwerp voor veel leerkrachten, ouders en leerlingen. Ouders die ervaren dat de groep van hun
kind relatief groot is, vragen zich af of dit niet ten koste gaat van de
aandacht voor het kind. Daarom vind ik het belangrijk om de ontwikkeling
van de groepsgrootte in het funderend onderwijs in de gaten te houden
en te volgen of scholen en besturen verstandige keuzes rondom de
groepsindeling maken. Tegelijkertijd staat voor mij de kwaliteit van het
1

Kamerstuk 31 293, nr. 150.
Kamerstuk 31 293, nr. 241.
CentERdata, instituut voor dataverzameling en onderzoek, heeft de berekening van DUO
gevalideerd en concludeert dat de steekproef representatief is voor Nederland, de correcties op
de BRON-data op een juiste wijze zijn gemaakt en de berekening van de gemiddelde groepsgrootte correct is uitgevoerd. De brief van CentERdata is als bijlage opgenomen bij deze brief.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Dit onderzoek is als bijlage bij deze brief gevoegd. Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2
3

kst-31293-351
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

1

onderwijs centraal. Groepsgrootte heeft hier wel enig effect op, maar de
kwaliteit van leraren is hiervoor veel meer bepalend. Daarom stuurt OCW
niet specifiek op de omvang van groepen.
Uit onderzoeken die ik eerder heb laten uitvoeren blijkt dat scholen en
besturen de indeling van groepen serieus nemen en dat de kwaliteit van
het onderwijs hierbij leidend is.5 Daarom is het van belang dat scholen de
vrijheid hebben om de groepsindeling te bepalen. Zo zijn er basisscholen
die bewust voor grotere groepen kiezen zodat er binnen de formatie
ruimte is voor intern begeleiders, extra (vak)leerkrachten, klassenassistenten en dergelijke. Daarnaast houden scholen rekening met de context
van de school en schoolspecifieke factoren. Zo kan een stijging of daling
van het leerlingenaantal van invloed zijn op de groepsgrootte, omdat het
aanpassen van de formatie niet gelijk oploopt met de instroom van
leerlingen. De kenmerken van individuele leerlingen en de kwaliteiten van
de leerkrachten bepalen mede de wenselijke omvang van groepen. De
samenstelling van jaarcohorten en de mogelijkheid van het schoolgebouw
kunnen tot praktische keuzes rondom de groepsgrootte leiden.
Het uitgevoerde onderzoek in het voortgezet onderwijs laat een grote
diversiteit in groepsgrootte zien. Daarbij is gebleken dat leraren, schoolleiders, leerlingen en ouders in de regel tevreden zijn met de omvang van
de groepen. Wanneer groepen te groot (of te klein) dreigen te worden,
worden hier op schoolniveau doorgaans praktische oplossingen voor
gevonden. De kansen die de modernisering van de onderwijstijd in het
voortgezet onderwijs en ict bieden, worden nog niet altijd benut, maar wel
steeds meer gezien.
Gemiddelde groepsgrootte in het basisonderwijs in 2016
Tot 2013 was er sprake van een stijging van de gemiddelde groepsgrootte
in het basisonderwijs. In 2013, 2014 en 2015 was de gemiddelde groepsgrootte 23,3 leerlingen. Dit jaar heeft een basisschoolgroep gemiddeld
23,4 leerlingen. Hiermee is dit gemiddelde vier jaar op rij nagenoeg
stabiel. In figuur 1 is de gemiddelde groepsgrootte weergegeven.
De gemiddelde groepsgrootte in de onderbouw en bovenbouw fluctueren
meer dan het totale gemiddelde. Sinds 2013 ligt het gemiddelde in de
bovenbouw ongeveer 1 leerling hoger dan het totale gemiddelde. Het
gemiddelde in de onderbouw ligt ongeveer 1 leerling lager dan het totale
gemiddelde.
Figuur 1. Gemiddelde groepsgrootte

Scholen en besturen maken verschillende keuzes bij het indelen van de
groepen. Er is dan ook een grote variatie in groepsgrootte. Deze variatie is
5

Kamerstuk 31 293, nrs. 189 en 241.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

2

weergegeven in figuur 2. Dit jaar heeft bijna 65 procent van de groepen in
het basisonderwijs minder dan 26 leerlingen en 6,6 procent van de
groepen heeft meer dan 30 leerlingen. Vorig jaar had 5,7 procent van de
groepen meer dan 30 leerlingen.
Figuur 2. Percentage groepen naar grootte van de groep

Groepsgrootte per school
De variatie in groepen beperkt zich niet tot variatie tussen scholen. Ook
binnen scholen zijn de groepen niet allemaal even groot. Wel wijkt de
gemiddelde groepsgrootte per school in de meeste gevallen niet veel af
van de landelijke gemiddelde groepsgrootte. Dit is te zien in figuur 3.
Ruim 66 procent van de basisscholen heeft een gemiddelde groepsgrootte
tussen de 20 en 25 leerlingen. Minder dan 1 procent van de basisscholen
heeft een gemiddelde groepsgrootte van 30 leerlingen of meer. Dit zijn
ook vaak scholen die vanuit visie en passend bij het onderwijsconcept
bewust kiezen voor grote groepen. Hierna ga ik hier verder op in, bij
«vernieuwende onderwijsconcepten en groepsgrootte».
Figuur 3. Percentage scholen naar gemiddelde groepsgrootte per school

De variatie in groepsgrootte op schoolniveau is te verklaren door de zeer
diverse context van scholen. Zo komen grote groepen in de vier grote
steden minder vaak voor dan in de overige gemeenten.6 Daarnaast
hebben scholen met kleinescholentoeslag gemiddeld kleinere groepen.
Naarmate scholen meer gewichtengelden ontvangen, is de gemiddelde
groepsgrootte lager.
6

Percentage groepen groter dan 30 leerlingen: G4 3,5%, G33 8,0%, overige gemeenten 6,7%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

3

Vernieuwende onderwijsconcepten en groepsgrootte
Ik zie steeds vaker scholen met vernieuwende onderwijsconcepten waarbij
de traditionele groep en het klassikale onderwijs los gelaten worden. Ook
in deze steekproef zijn zulke scholen aanwezig. Dit zijn scholen waarbij
soms meer dan veertig leerlingen samen een stamgroep vormen. Op deze
scholen wordt de instructie vaak in kleine groepjes gegeven, waardoor
iedere leerling instructie krijgt op zijn of haar eigen niveau. Die kleinschaligheid zorgt ervoor dat ieder kind de benodigde aandacht krijgt tijdens de
instructie. De overige leerlingen uit de stamgroep werken zelfstandig
onder begeleiding van een andere leerkracht of onderwijsassistent. Zij
kunnen vragen stellen en aanvullende instructie krijgen indien nodig.
Deze scholen kiezen omwille van kwaliteit en onderwijskundige visie dus
juist voor grote stamgroepen. De inrichting van het onderwijs leidt ertoe
dat iedere leerling de aandacht krijgt die hij of zij verdient. Deze scholen
laten zien dat grote groepen goed samen kunnen gaan met kwaliteit, mits
het onderwijs goed georganiseerd is.
Groepsgrootte in het voortgezet onderwijs in 2016
Anders dan in het basisonderwijs wordt voor het voortgezet onderwijs
niet jaarlijks landelijk onderzoek gedaan naar de (gemiddelde) groepsgrootte. Dat heeft in belangrijke mate te maken met de inherent andere
organisatie van het voortgezet onderwijs. Hoe groot een groep of klas in
de praktijk is hangt samen met onder meer de schoolsoort (beroepsonderwijs of algemeen vormend onderwijs), de fase in de schoolloopbaan
(onderbouw of examenjaar) en het vak. Zo zitten leerlingen bij examenvakken als Grieks of Latijn of bij praktijkvakken in het vmbo in de regel in
een substantieel kleinere groep dan bijvoorbeeld bij Nederlands in de
havo-onderbouw. Ook is de pedagogisch-didactische variatie in het
voortgezet onderwijs groter dan in het basisonderwijs. Hoewel de
«traditionele klas» in elk geval bij de algemeen vormende vakken ook in
het voortgezet onderwijs nog steeds dominant is, zien we in deze sector
steeds meer andere vormen om het onderwijs te verzorgen, bijvoorbeeld
op leerpleinen, in een collegezaalachtige setting of met projecten en
stages.
Er is dan ook niet één datasysteem waaruit ontwikkelingen ten aanzien
van groepsgrootte in het voortgezet onderwijs af te leiden is. Hiervoor
moet gericht onderzoek uitgevoerd worden. In 2013 is dit voor de eerste
keer gebeurd door CapGemini.7
Nieuw onderzoek
In 2016 is opnieuw onderzoek uitgevoerd naar ontwikkelingen ten aanzien
van groepsgrootte in het voortgezet onderwijs, ditmaal door Regioplan.8
Daarbij zijn, net als bij het onderzoek in 2013, niet alleen de kwantitatieve
situatie en de ontwikkelingen daarin in kaart gebracht, maar is ook en
vooral gekeken naar motieven en beweegredenen die scholen hanteren
bij het samenstellen van hun klassen. In aanvulling daarop is in 2016 ook
de tevredenheid van schoolleiders, leraren, leerlingen en ouders over de
hierbij gemaakte keuzes in beeld gebracht. Ook is bekeken in hoeverre op
scholen ruimte wordt gezien om met de nieuwe wettelijke kaders voor

7

Schoenmakers, N., de Groot, M. & van Puijenbroek, T. (2013), Onderzoek naar groepsgrootte in
het vo. Utrecht: Cap Gemini; Kamerstuk 31 293, nr. 189.
8
Van Bergen, K., Paulussen – Hoogeboom, M., Mack, A., Rossing, H. & van der Ploeg, Y. (2016),
Groepsgrootte in het voortgezet onderwijs. Amsterdam: Regioplan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

4

onderwijstijd in het voortgezet onderwijs en / of ict te komen tot meer
optimale groepsgrootten.
Stabiel beeld
Het onderzoek van Regioplan laat een stabiel beeld zien voor wat betreft
de ontwikkeling in groepsgrootte in het voortgezet onderwijs. De
gemiddelde groepsgrootte is ten opzichte van voorgaande schooljaren
min of meer gelijk gebleven. De gemiddelde groepsgrootte zegt echter
niet alles aangezien het te grote groepen zijn die als problematisch
ervaren kunnen worden. Groepen met meer dan 30 leerlingen in één
lokaal komen wel voor, maar het algemene beeld is dat dit niet bijzonder
vaak het geval is. Figuur 4 laat zien dat de gemiddelde groepsgrootte in
verreweg de meeste gevallen kleiner is dan 30 leerlingen.9
Figuur 4. Mate waarin, over alle leerjaren heen, groepen van verschillende groepsgrootte voorkomen op het rooster

Wel zijn er uitschieters te zien. Vooral in vwo-1 (36 procent van de
groepen), havo-4 (21 procent) en overige brugklassen havo en vwo (16–19
procent) worden relatief vaak (ook) groepen samengesteld met 30 of meer
leerlingen, zoals te zien is in Figuur 5.10 Scholen stellen echter voor havo
en vwo zelf gemiddeld als maximumgrens 30 respectievelijk 31 leerlingen.
Regioplan constateert dat er in het havo weliswaar soms groepen zijn van
30 (de gemiddelde maximumgrens in havo) of meer leerlingen, maar
geeft ook aan dat de geschatte gemiddelde groepsgroottes in geen van de
havo-leerjaren boven de 31 leerlingen uitkomen. Verder merkt Regioplan
op dat de geschatte gemiddelde groepsgroottes in het vwo in de regel
inderdaad niet hoger zijn dan 30 of 31 leerlingen, de gemiddelde eigen
maximumgrens voor vwo. Een belangrijk deel van de groepen van 30 of
meer leerlingen zal dan ook niet groter zijn dan wat scholen zelf als
maximum hebben gesteld. Bij de grotere groepen komen ook groepen
voor met een andere onderwijskundige inrichting dan een «traditionele»
klas, hetgeen het beeld iets kan vertekenen.

9
10

Figuur 3.1 in het onderzoeksrapport (p. 18).
Deze figuur is gebaseerd op Tabel 3.3 – 3.7 in het onderzoeksrapport. Onder vmbo-b wordt in
de figuur verstaan vmbo-beroepsgericht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

5

Figuur 5. Aandeel van groepen met 30 of meer leerlingen

klas 1
klas 2
klas 3
klas 4
klas 5
klas 6

pro

vmbo-b

vmbo-t

havo

vwo

0%
0%
0%
0%
–
–

0%
7%
15%
5%
–
–

6%
2%
4%
14%
–
–

16%
17%
14%
21%
9%
–

36%
19%
5%
10%
5%
3%

Grote diversiteit
Het rapport bevestigt dat de gemiddelde groepsgrootte in het voortgezet
onderwijs varieert naar onderwijssoort, leerjaar en vak. Hoe «hoger» het
niveau, hoe groter de gemiddelde groep is. De gemiddelde groepsgrootte
is het laagst in het praktijkonderwijs. Ook geldt dat groepen in de eerdere
leerjaren van het voortgezet onderwijs (met name in de brugklas) in de
regel gemiddeld groter zijn dan in latere leerjaren (in het bijzonder ook
examenjaren). Ook is sprake van variatie tussen verschillende vakken.
Kleine groepen komen bijvoorbeeld voor bij beroepsgerichte vakken, bij
de kunstvakken en bij de talen (zoals Frans en Spaans), terwijl grote
groepen vooral voorkomen bij algemeen vormende kernvakken zoals
wiskunde, Engels en Nederlands. Het aantal leerlingen dat bij die (voor
alle leerlingen verplichte) kernvakken bij elkaar in één klas zit komt dan
overeen met hun stamklas (bijvoorbeeld Havo 4c), terwijl de groepen bij
andere, «kleinere» vakken bestaan uit de leerlingen uit die stamklas die
deze (keuze)vakken hebben gekozen.
Tevredenheid van ouders en leerlingen
Respondenten (leraren en schoolleiders, en in de casestudies die voor het
onderzoek zijn uitgevoerd ook vertegenwoordigers van medezeggenschapsraden) gaven in het onderzoek aan zelden of nooit signalen van
leerlingen en ouders te krijgen over groepsgrootte. In landelijke onderzoeken naar de tevredenheid van ouders en leerlingen over het onderwijs
worden weliswaar vaak zorgen geuit over te grote klassen, omdat het in
een (te) grote klas moeilijker is om alle leerlingen voldoende aandacht te
geven. De meeste ouders en leerlingen zien echter kennelijk niet of
nauwelijks aanleiding om hierover te klagen over en bij de eigen school.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

6

Afwegingen en randvoorwaarden bij het bepalen van de groepsgrootte
Bij het bepalen van de groepsgrootte in het voortgezet onderwijs zijn
volgens het onderzoek onderwijskundige en pedagogische afwegingen
dominant, de financiële ruimte is daarbij primair een randvoorwaarde. In
de praktijk kiezen middelbare scholen om verschillende redenen bewust
voor verschillende groepsgrootten: onderwijskundige redenen, de
mogelijkheid om een breder vakkenpakket aan te bieden, de samenstelling van de leerlingenpopulatie op de school, functiedifferentiatie, de
visie van de school, de aard van een vak, praktische redenen, en dergelijke.
Naast de meer kwantitatieve analyses hebben telefonische interviews en
casestudies ook verdiepende kwalitatieve informatie opgeleverd. Het
beeld dat hieruit naar voren komt is dat leraren en schoolleiders (redelijk)
tevreden zijn met groepsgrootte in de praktijk: ruim de helft is overwegend positief, ongeveer een derde neutraal en zo’n 10 procent is
overwegend negatief.11 Leraren en schoolleiders zouden soms wel
(enigszins) kleinere groepen willen inrichten, maar realiseren zich dat het
beschikbare budget en de beschikbare formatie de mogelijkheden
begrenzen.
Praktisch probleem, praktische oplossingen
Als groepen te groot (of te klein) dreigen te worden, wordt dat door
betrokkenen in de scholen vooral gezien als een praktisch probleem
waarvoor men, binnen de beschikbare mogelijkheden, naar praktische
oplossingen zoekt en deze in de regel ook vindt. Waar toch sprake is van
(te) grote groepen kan dat doorgaans op schoolniveau worden opgelost.
Scholen hebben die ruimte. De kansen die de modernisering van de
onderwijstijd en ict bieden worden steeds meer gezien, hoewel nog in
beperkte mate aangegrepen. Daar is nog winst te boeken.
Ten slotte
Al met al geven de bevindingen geen aanleiding tot ingrijpen vanuit de
rijksoverheid. Juist omdat scholen verschillen, is maatwerk van belang.
Scholen moeten, in samenspraak met ouders en leerkrachten, de ruimte
hebben om te bepalen hoe zij het beste onderwijs kunnen bieden. Scholen
doen dit ook. Ik vertrouw erop dat scholen ook in de toekomst weloverwogen afwegingen blijven maken bij het samenstellen van groepen.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

11

Zie pp. 9/10 van het Regioplanonderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 293, nr. 351

7