Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 242

VERSLAG VAN EEN RONDETAFELGESPREK
Vastgesteld 28 februari 2017
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Economische Zaken hebben
op 13 februari 2017 gesprekken gevoerd over imvo-convenanten.
Van deze gesprekken brengen de commissies bijgaand geredigeerd
woordelijk verslag uit.
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Vermeij
De griffier van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Van Toor

kst-26485-242
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

1

Voorzitter: De Roon
Griffier: Wiskerke
Aanwezig zijn vier leden der Kamer, te weten: Geselschap, Van Laar, De
Roon en Voordewind.
Aanvang 14.03 uur.
Deelsessie 1: Maatschappelijke organisaties en vakbonden
Gesprek met:
–
–
–
–
–

Suzan van der Meij, coördinator MVO Platform
Marjolein Groenewegen, mvo-adviseur CNV Internationaal
Peter Ras, beleidsadviseur Oxfam Novib
Gerard Oonk, senior beleidsadviseur Stop Kinderarbeid
Suzan Cornelissen, coördinator politiek en bedrijfsleven Schone Kleren
Campagne

De voorzitter:
Goedemiddag dames en heren. Hartelijk welkom bij dit rondetafelgesprek
van de Tweede Kamercommissie van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking met als onderwerp internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen. De commissie had er al een aantal maanden
geleden toe besloten dat ze nog eens met een aantal stakeholders
daarover wilde overleggen. Het heeft misschien iets langer geduurd dan
de bedoeling was toen de commissie dat besluit nam, maar in ieder geval
zitten we hier vandaag daartoe bij elkaar. Ik heet u allen hartelijk welkom,
uiteraard in de eerste plaats degenen die hier in het eerste blok als
inspreker zullen fungeren. Dat zijn vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en vakbonden.
Ik maak even melding van het feit dat van deze hoorzitting ook een
verslag zal worden gemaakt door de Dienst Verslag en Redactie van de
Tweede Kamer. Ik maak ook melding van het feit dat de Minister
binnenkort nog een brief over het internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen naar de Kamer zal sturen. Wij noemen dat een
verzamelbrief en ik verwacht niet dat die brief nog voor de verkiezingen in
deze commissie behandeld zal worden, maar de brief zal mogelijk wel
aanleiding zijn om daar na de verkiezingen met een Minister over te
spreken. Ten slotte moet ik er melding van maken dat de heer Voordewind
het laatste half uur van deze middag niet bij ons kan zijn.
Voor het eerste blok met maatschappelijke organisaties en vakbonden
hebben we een uur de tijd uitgetrokken, dus tot 15.00 uur. U zit hier met
zijn vieren. Ik stel u voor om zich te beperken tot een inspreektijd van
ongeveer vijf minuten. Dat was u ook van tevoren al gevraagd. U krijgt
achter elkaar de gelegenheid om te zeggen wat u van belang acht.
U hebt allen, of bijna allen, ook van tevoren een stuk ingezonden naar de
commissie. U gaat uiteraard over uw eigen woorden, maar het is niet heel
zinvol om dat stuk nog een keer voor te lezen. Ik laat het aan uzelf over, als
het maar binnen vijf minuten gebeurt. Daarna gaan de leden u vragen
stellen. Daar gaat het ons voornamelijk om, dus daar gaan we de rest van
de tijd voor gebruiken.
Als eerste geef ik het woord aan mevrouw Van der Meij, coördinator van
het MVO Platform.
Mevrouw Van der Meij:
Voorzitter. In de eerste plaats hartelijk dank voor de uitnodiging om hier te
mogen spreken vandaag. Ik waardeer het dat de Kamer zo kort voor de
verkiezingen dit rondetafelgesprek organiseert. Dat illustreert dat dit
belangrijk gevonden wordt en dat vinden wij heel prettig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

2

Ik zie de noodzaak om met iets te beginnen wat helemaal niet in onze
schriftelijke bijdrage staat en wat voortkomt uit een grote zorg van de
maatschappelijke organisaties die betrokken zijn bij de convenanten. Wij
zijn bezorgd over de voortgang van het hele beleid, omdat blijkt dat het
bedrijfsleven wetgeving, in het bijzonder de Wet zorgplicht kinderarbeid,
beschouwt als een ondermijning van de convenanten. We lezen dat onder
andere in de schriftelijke bijdragen die voor het laatste blokje zijn
ingediend en we hebben dat geluid ook al gehoord binnen de convenantenprocessen.
We vragen ons af hoezo deze wet ondermijnend is. Wij zien geen enkele
objectieve reden waarom de wet zelf schadelijk zou zijn voor de convenanten. Wij zien alleen een mogelijkheid tot ondermijning in de reactie
van het bedrijfsleven. Dit zou dus een selffulfilling prophecy kunnen zijn.
We vragen ons daarom af – misschien kunnen de leden daar in het derde
blokje naar vragen – of het bedrijfsleven nu de handdoek in de ring gooit.
Wij zien daar geen enkele reden toe, integendeel. Wij zien convenanten en
wetgeving als aanvullend op elkaar. Een wet kan de ondergrens leggen.
Een wet geeft aan wat minimaal verwacht wordt en vervolgens kunnen
convenanten werken aan het hoe en bedrijven helpen, een praktijk op te
bouwen waarmee aan de wet wordt voldaan. Wij hebben ook binnenskamers de indruk gekregen dat bedrijven pas gemotiveerd raken als er
meer duidelijkheid komt dat het de politiek menens is en dat dit beleid
verdergaat dan het idee van één Minister. Wetgeving bevestigt dat ook in
onze ogen. Wij zien wetgeving en convenanten als elkaar versterkende
instrumenten, ook om die reden.
Het zou heel ernstig zijn als het bedrijfsleven zich nu terugtrekt en we
moeten beginnen met een achterhaald debat over de vraag of mvo
vrijwillig is of een verplichting. 15 jaar geleden ging het mvo-debat alleen
maar over die vraag. Het leek er sterk op dat we over die discussie heen
waren, onder andere omdat inmiddels ook in internationale normen is
vastgelegd dat bedrijven verantwoordelijkheid dragen voor de productieketen. Wij zien gelukkig dat sommige bedrijven en sectoren daar heel
serieus mee aan de slag willen gaan.
Dagelijks worden de rechten van onnoemelijk veel mensen geschonden
en hun leefomgeving aangetast. Dat geldt zeker voor de ketens in de
risicosectoren. Daarom is het hard nodig om dit beleid voort te zetten.
Minister Ploumen stelde met dit beleid de aanpak van die risico’s en
schendingen centraal en zij constateerde dat de mvo-richtlijnen op dit
punt onvoldoende worden nageleefd. Het doel van dit beleid wordt
daarom zeer gesteund door maatschappelijke organisaties. Dat doel moet
wel stevig overeind blijven en het resultaat van het beleid moet
afgemeten gaan worden aan het concreet verminderen van schendingen
en risico’s. We krijgen namelijk de indruk dat heel veel draait om
processen, om gesprekken, bijeenkomsten, handtekeningen, een dialoog,
een vooroverleg voor een dialoog of een teken dat men misschien wel
een dialoog wil. Dat wordt op dit moment allemaal meegeteld als
resultaat. Ik zou erop willen aandringen dat we gaan kijken naar de echte
resultaten. Die moeten meetbaar zijn en een vermindering van schendingen laten zien, en die resultaten zijn er vooralsnog niet.
Ook waar convenanten al getekend zijn, is er nog steeds flink werk aan de
winkel om tot resultaten te komen. Wij hebben in onze schriftelijke
bijdrage een ook eerder heel veel aspecten genoemd waarop het beter
kan. Ik zal daar nu niet uitgebreid op ingaan, want daar heb ik geen tijd
voor, maar ik wil één aspect eruit lichten, en wel de kennis van de
OESO-richtlijnen. Hierover heeft de Kamer pas gedebatteerd, want uit
onderzoek bleek dat de OESO-richtlijnen bij bedrijven toch nog flink
onbekend zijn en dat ook de implementatie ervan achterblijft bij de
doelstelling. Wij merken dat ook aan de onderhandeltafels van de
convenanten. De kennis over mvo-richtlijnen is echt onvoldoende en wij
verwachten dat de overheid dan een rol speelt en toelicht wat van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

3

bedrijven verwacht wordt. Helaas gebeurt dat niet en blijkt dat maatschappelijke organisaties richtlijnen moeten toelichten aan de onderhandeltafel
of zelfs die richtlijnen moeten heronderhandelen in de convenantenprocessen. Dat is één van de redenen waarom het lang duurt en soms
moeizaam gaat. We verwachten op dit punt en op veel andere punten die
u hier vanmiddag zult horen, een actieve rol van de overheid en we willen
daar heel graag meer inspanning op zien. Daar wil ik het voor nu bij laten.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Groenewegen van
CNV.
Mevrouw Groenewegen:
Voorzitter. Het is een genoegen hier vandaag met u in gesprek te gaan
over de voortgang en toekomst van de imvo-convenanten, waar wij als
CNV al vanaf het eerste begin samen met onze collega’s van FNV nauw bij
betrokken zijn. Ik zit hier namens CNV en haar internationale afdeling CNV
international, maar ook namens onze partnervakbondsorganisaties in 14
landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Ik zit hier ook namens de leden
van deze partnervakbonden, 1,8 miljoen georganiseerde werkenden,
mannen en vrouwen, in de formele en de informele economie van hun
landen. Naaisters in textielfabrieken in Cambodja, suikerrietkappers in
Guatemala, mijnwerkers in uraniummijnen in Niger, vanilleboeren in
Madagaskar, jonge werknemers in de havens van Senegal. Allemaal
hebben deze mensen te maken met internationale productie- en handelsketens. In feite zijn het machtsketens, waarbij wij als consument,
opdrachtgevers en investeerders veel macht hebben en de producent aan
het begin van de keten nauwelijks enige manoeuvreerruimte heeft. Onze
vakbondspartners in deze veertien landen organiseren en vormen deze
mensen en helpen hen juridisch, zodat ze zich kunnen beroepen op
wetgeving en internationale afspraken en in georganiseerde vorm de
dialoog kunnen aangaan over onterecht ontslag, niet-betaling van salaris,
ziekmakende werkomstandigheden, seksuele intimidatie, kinderarbeid of
zelfs doodsbedreiging.
Gisterenmiddag kwam ik terug uit Guatemala, waar we met onze partners
werken aan verbetering van de sociale dialoog op nationaal niveau en op
bedrijfsniveau. Daar gaf onze partner aan dat de ruimte voor de sociale
dialoog steeds meer afneemt, het aantal arbeidsrechtenschendingen
alleen maar toeneemt en dat de vraag om juridische bijstand bijna niet
meer bij te benen is.
Het lichtpuntje in dit alles is dat wij in Europa een verschil kunnen maken.
Met de mvo-convenanten hebben wij een middel in handen om als
opdrachtgever, investeerder en consument ruimte te creëren voor
menselijkheid aan het begin van de keten. Soms lijkt dit abstract, maar het
kan heel concreet, heb ik zelf gezien. Een Nederlands bedrijf in de
kledingindustrie dat niet meer op korte termijn maar op een iets langere
termijn een order plaatst bij een fabriek aan Cambodja, draagt zo bij aan
voorkoming dat textielarbeidsters overuren draaien en zelfs in nachtploegen moeten werken. Een Nederlands bedrijf dat oog heeft voor
seksuele intimidatie op de werkvloer, vraagt zijn bedrijf in Indonesië om
samen met de vakbond een systeem op te zetten dat seksuele intimidatie
bespreekbaar maakt en tegengaat op de werkvloer.
Als CNV geloven wij in de convenantsprocessen, gebaseerd op multistakeholderssamenwerking, en een vrijwillig, maar niet vrijblijvend
commitment van bedrijven. We hebben enorme waardering voor de
branches en de bedrijven die hun nek uitsteken om due diligence in de
ketens vorm te geven, die proberen om andere bedrijven mee te krijgen
en openstaan voor de adviezen en de informatie die wij als vakbondsorganisaties of ngo’s kunnen bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

4

We vragen u, als Tweede Kamerleden, om nu en ook na de verkiezingen te
pleiten voor voortzetting van het convenantenbeleid, omdat wij als
Nederland daarmee een unieke vorm van samenwerking tussen het
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en de overheid op de kaart
zetten als direct antwoord op sociaal-economische problemen in de
landen waar wij economisch mee verbonden zijn.
De heer Ras:
Voorzitter. Heel hartelijk dank voor de uitnodiging. Ik voel me zeer vereerd
om hier vandaag onze visie op het imvo-convenantenproces uiteen te
zetten.
Oxfam Novib steunt het beleid van de overheid ten aanzien van
imvo-convenanten tussen bedrijven, met een actieve rol voor de overheid,
vakbonden en ngo’s om milieurisico’s en sociale risico’s en misstanden
tegen te gaan. Wij zijn zelf direct betrokken bij de onderhandelingen over
twee convenanten, voor de verzekeringssector en voor de voedingssectoren, en wij waren betrokken bij de onderhandelingen over en zijn nu
betrokken bij de implementatie van het bankenconvenant. Daarnaast zijn
we als stakeholder bij enkele convenanten betrokken.
Als ik u één boodschap mee zou mogen geven, dan zou dat zijn: continueer alstublieft de steun aan het imvo-convenantenproces. Om meerdere
redenen is het een uniek proces. Het is een innovatief proces. Het kan
grote, positieve voordelen bieden, ook aan de grond. We kunnen hiermee
internationaal een level playing field op een hoger niveau creëren. We
weten dat er interesse is vanuit andere landen. Die moeten we nog verder
zien te vergroten.
Daarnaast is ook wel belangrijk om de effectiviteit van de rol van de
overheid binnen convenantprocessen hier en daar wat te vergroten en
aan te scherpen. Heel erg belangrijk vind ik het volgende. Accepteer het
alstublieft niet dat bedrijven proberen om imvo-convenantenprocessen te
gebruiken als argument tegenover maatschappelijke organisaties en
vakbonden om niet langer hun reguliere activiteiten uit te voeren.
Ten slotte vinden we een wortel-en-stokbenadering van belang. Steun
waar mogelijk bedrijven, branches die hun nek uitsteken, die wel de
handschoen opnemen en actief met overheid, ngo’s en vakbonden de
dialoog zijn aangegaan om tot verbeterprocessen te komen en, hopelijk,
tot resultaten. Daar is een aantal mogelijkheden voor. Daarnaast zijn er
ook bedrijven die wij de «onwelwillenden» noemen, degenen die niet
meewerken, die ondanks vele gesprekken en vele contacten na vele jaren
nog steeds geen actie hebben ondernomen en nog niet bereid zijn om via
een multistakeholderdialoog tot een gezamenlijk proces en een
gezamenlijk doel te komen. Het is belangrijk dat men bereid is om dan ook
de stok op te nemen. Ik wil graag refereren aan de motie-Smaling/
Voordewind (32 852, nr. 24) die op 29 april 2015 is ingediend. Die is nog
steeds niet uitgevoerd. Ik verzoek u dringend om deze motie alsnog uit te
laten voeren.
In hoeverre kan de rol van de overheid nog effectiever worden? Het is van
groot belang dat niet alleen brancheorganisaties maar ook bedrijven zelf
de convenanten formeel steunen of formeel ondertekenen. Er moet geen
genoegen worden genomen met enkel brancheorganisaties. Het is
belangrijk dat de ambities van de overheid niet te laag zijn en erop te
staan dat ook kritische partners waar mogelijk worden betrokken bij het
convenantproces. Als zij dat niet willen, probeer dan in ieder geval input
van hen te krijgen en die mee te nemen.
Zo ben ik wat bezorgd over de ontwikkelingen rondom het houtconvenant. Er wordt te veel gekeken naar het verhogen van het percentage
van certificering en te weinig naar de eigenlijke definitie van duurzaam
hout. Zijn de bestaande certificeringen, zoals PEFC-hout, wel afdoende om
misstanden overal in de wereld daadwerkelijk tegen te gaan in deze
sector? De OESO-richtlijnen en de UNGP’s dienen als minimumcriteria

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

5

beschouwd te worden. Het is belangrijk om waar nodig aanvullende
criteria op te stellen. Neem de landrechten. Landrechten staan helaas nog
niet in de OESO-richtlijnen. Als je convenantprocessen enkel tot de
OESO-richtlijnen zou beperken, dan vallen landrechten dus buiten de
boot. Dat is echt een issue, gelet op het feit dat Nederland de zesde
grootste landopkoper en landleaser is wereldwijd.
Voorkom versplintering van convenantprocessen en stimuleer krachtige
samenwerking tussen deelsectoren. Wij weten dat sommige brancheorganisaties in deelsectoren heel erg vooruitstrevend zijn en graag convenanten willen helpen opzetten, maar probeer waar mogelijk processen
samen te laten gaan, zodat er niet allerlei kleine deelconvenantjes komen.
Steun als overheid de dertien minimumkernelementen voor
imvo-convenanten van de SER en eis dat convenanten hieraan voldoen.
Ga niet akkoord met inperking van de scope van imvo. Voor banken is het
geen nieuws als ik hier meld dat ngo’s best blij zijn met het
imvo-convenant voor de bankensector over mensenrechten, maar ook
teleurgesteld omdat de scope is beperkt tot mensenrechten omdat banken
de scope eenvoudigweg niet verder wilden verbreden naar milieu en
klimaat bijvoorbeeld.
Het is belangrijk dat de overheid een actieve rol speelt tijdens de hele
onderhandelingsperiode van een convenant en ook een actieve
medestander is om er bijvoorbeeld voor te zorgen dat er niet onder de
OESO-richtlijnen uit wordt gegaan of dat een deel van de sector of een
deel van een bedrijf niet meeondertekent, bijvoorbeeld een holding
waarvan alleen de Nederlandse afdeling of het Nederlandse hoofdkantoor
het convenant ondertekent terwijl buitenlandse afdelingen buiten schot
blijven. Dat soort dingen zou moeten worden voorkomen.
Tot slot. Gelukkig kan ik vandaag vooral praten over de welwillenden,
maar er zijn helaas ook nog onwelwillende sectoren en bedrijven. Over
die onwelwillenden wil ik nog zeggen: zet concrete stappen ten aanzien
van handelsmissies, duurzaam inkoopbeleid, de verplichting van
rapporteren over due diligence et cetera om de druk te vergroten op de
onwelwillenden. En noem een einddatum waarop convenanten voor alle
risicosectoren zoals benoemd in de KPMG-analyse in opdracht van de
overheid, ontwikkeld moeten zijn. Dank u wel.
Mevrouw Cornelissen:
Beste commissieleden, ook ik spreek graag eerst mijn dank uit voor de
mogelijkheid om hier vandaag te spreken. Aangezien we dit onderwerp
vandaag voor de laatste keer met deze Kamer bespreken, maak ik graag
van de gelegenheid gebruik om kort terug te blikken op wat er is bereikt in
de afgelopen kabinetsperiode en om de huidige situatie in productielanden te bespreken aan de hand van een aantal actualiteiten. Ik zal
vervolgens afsluiten met een aantal aanbevelingen.
Minister Ploumen heeft zich sinds het begin van haar ministerschap
enorm ingezet om iets te doen aan de erbarmelijke omstandigheden in de
kledingindustrie. Ze was nog maar een paar weken Minister toen er brand
uitbrak in de fabriek van Tazreen Fashions in Bangladesh, waarbij meer
dan 100 arbeiders om het leven kwamen. Nog geen halfjaar later vond de
ramp in het Rana Plaza plaats. Het onderwerp kwam hoog op de politieke
agenda te staan en de Minister stond aan de basis van het Bangladeshakkoord. Ze sprak zich sterk uit over kledingmerken die het akkoord in
eerste instantie niet ondertekenden.
Het Bangladesh-akkoord is voor de Schone Kleren Campagne een
voorbeeld van een akkoord dat echt een verschil kan maken. In het
netwerk van de Clean Clothes Campaign noemen we zo’n akkoord een
enforceable brand agreement. Er zijn heldere afspraken gemaakt over het
verbeteren van de veiligheid in de fabrieken, het is duidelijk waar de
verantwoordelijkheid ligt tussen de fabrieken, de merken en de overheid,
en het akkoord is afdwingbaar en juridisch bindend. Maar het akkoord is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

6

alleen gefocust op Bangladesh en op de fabrieksveiligheid. Er staan geen
afspraken in over een leefbaar loon of over vakbondsvrijheid. Deze
onderwerpen komen wel aan bod in het Convenant Duurzame Kleding en
Textiel. Alleen kan de Schone Kleren Campagne zich met betrekking tot
deze overeenkomst niet voldoende vinden in de helderheid van de
afspraken en in het gebrek aan lokale betrokkenheid, onafhankelijke
controle en de afdwingbaarheid van het convenant. Hierdoor voldeed het
voor ons niet aan de ondergrens en hebben wij uiteindelijk besloten om
het convenant niet te ondertekenen. Dat neemt niet weg dat we de inzet
van de Minister gedurende haar ministerschap zeer waarderen.
Hoe staat het er nu voor in de productielanden? Niet heel goed, helaas.
Men is op weg om ongeveer 90% van de doelstellingen van het
Bangladesh-akkoord te bereiken voor het passeren van de deadline in
2018, maar er lopen nog steeds fabrieken en merken achter met het
doorvoeren van de verbeteringen. Daarom zal 10% van de doelstellingen
niet gehaald worden. Ten aanzien van andere essentiële onderwerpen,
zoals een leefbaar loon en vakbondsvrijheid, is er nog erg veel werk aan
de winkel. Ik noem bijvoorbeeld de huidige crackdown in Bangladesh,
waar eind vorig jaar demonstraties plaatsvonden voor een hoger
minimumloon. De gevolgen waren zeer ernstig. Minstens 24 vakbondsleiders en mensenrechtenactivisten werden gearresteerd en zij zitten
vandaag de dag, twee maanden later, nog steeds vast. Minstens twee van
hen werden ernstig fysiek mishandeld en één werd zelfs met de dood
bedreigd. Afgelopen vrijdag bereikte ons het bericht dat nog eens tien
vakbondsleiders waren gearresteerd. Zij zijn toevallig vandaag vrijgelaten.
Het werk van vakbonden wordt compleet onmogelijk gemaakt, terwijl juist
vakbondsvrijheid essentieel is bij het toewerken naar een leefbaar loon.
Dit probleem speelt in de hele kledingindustrie. Vorig jaar publiceerde de
Schone Kleren Campagne in samenwerking met de Landelijke India
Werkgroep een onderzoek naar lonen in Indiase fabrieken waar Nederlandse merken kleding laten produceren. Het is daar zelfs geen uitzondering als arbeiders minder dan het wettelijk minimumloon verdienen.
Een paar weken geleden presenteerden SOMO en Stop Kinderarbeid een
onderzoek naar de invloed van leefbaar loon op kinderarbeid, waaruit
wederom blijkt hoe essentieel een leefbaar loon is bij het bestrijden van
kinderarbeid. Ook het onderzoek van SOMO in Myanmar toont wederom
aan dat een leefbaar loon ook daar een ware utopie is. Hoeveel onderzoeken, hoeveel demonstraties, hoeveel arrestaties en hoeveel ontslagen
zijn er nog nodig om in deze specifieke sector een beweging te krijgen
naar een leefbaar loon? Dat geldt overigens ook voor andere sectoren. Het
onderwerp staat al heel lang op de agenda, maar er gebeurt weinig.
Ik kom op de aanbevelingen. Wij vinden dat er nu actie moet worden
ondernomen ten aanzien van de huidige situatie in Bangladesh. Daarom
bevelen wij de Nederlandse regering aan om de huidige financiering aan
BGMEA, de werkgeversorganisatie van de textielbranche in Bangladesh,
tijdelijk op te schorten. Die organisatie ontvangt veel financiële steun, ook
van de Nederlandse overheid, voor de verduurzaming van de sector, maar
zij onderneemt naar onze opvatting weinig om verbeteringen tot stand te
brengen. Zij is eerder onderdeel van het probleem. De financiering zou
opgeschort moeten worden, totdat deze organisatie stappen zet om aan te
dringen op de vrijlating van de arrestanten, het laten vallen van de
aanklachten, het terugnemen van de 1.500 ontslagen arbeiders en het
respecteren van de vakbondsvrijheid. Daarnaast dringen we ook bij de EU
en haar lidstaten aan op een onderzoek door de Europese Commissie naar
de mate waarin de regering van Bangladesh de «Everything But Arms»voorwaarde heeft geschonden ten aanzien van de vakbondsvrijheid. We
verzoeken de Minister om de situatie in Bangladesh op te nemen met de
kledingmerken en ketens waarvan het hoofdkantoor in Nederland is
gevestigd en die hun kleding laten produceren in Bangladesh, zoals ook is
te lezen in de brief die wij hebben meegestuurd. Daarnaast willen we de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

7

komende maanden pleiten voor voortzetting van het Bangladesh-akkoord.
90% van de doelstellingen is dus bereikt. De overige 10% is ook bittere
noodzaak. Daarbij moeten de fabrieken ook veilig blijven. Het akkoord
moet dus verlengd worden onder in ieder geval dezelfde voorwaarden,
maar we willen ook graag betere afspraken over vakbondsvrijheid, gezien
de huidige situatie in Bangladesh.
Daarnaast pleiten we voor wetgeving op het gebied van transparantie om
kledingmerken aan te kunnen spreken op misstanden. Om wetten zoals de
wet tegen kinderarbeid, die afgelopen dinsdag is aangenomen, beter
toepasbaar te maken, is er wetgeving nodig over transparantie. We pleiten
ervoor dat de kledingmerken daarom hun productielocaties vrijgeven.
Tot slot. Niet alleen de convenantpartijen zouden due-diligenceprocessen
moeten gaan uitvoeren, ook de achterblijvers moeten verplicht worden
gesteld om de risico’s in hun keten in kaart te brengen en constant te
mitigeren.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Cornelissen. De Kamerleden krijgen nu de
gelegenheid om elk twee vragen te stellen. Ik verzoek hun om daarbij
specifiek aan te geven van wie zij een antwoord zouden willen krijgen.
Nadat hun vragen zijn geïnventariseerd, ga ik weer het rijtje insprekers
langs. De tijd die we dan nog overhouden, moet ik ongeveer gelijk
verdelen tussen u allen, dus blijft het van belang dat u zo beknopt maar
uiteraard zo duidelijk mogelijk reageert.
Als eerste is het woord aan de heer Van Laar van de Partij van de Arbeid.
De heer Van Laar (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de insprekers voor hun aanwezigheid. Het is goed dat
we in deze laatste weken van deze Kamerperiode nog aandacht geven aan
mvo. Het is ook wel nodig, want ik deel de analyse dat er te weinig
gebeurt en er te weinig vooruitgang zichtbaar is. Mijn eerste vraag is voor
CNV Internationaal over leefbaar loon. Jullie hebben het textielconvenant
ondertekend, terwijl er geen duidelijke afspraak over leefbaar loon in
staat. Hoe zien jullie dat? Kun je een succesvol convenant hebben zonder
dat de convenantpartijen uiteindelijk een leefbaar loon realiseren? Zo nee,
hoe denken jullie dan dat dat in de komende jaren gestalte gaat krijgen?
Mijn tweede vraag is voor het MVO Platform. U sprak over de wet tegen
kinderarbeid, oftewel de Wet zorgplicht kinderarbeid, die mij ook enigszins
bekend is. U zei dat die wet volgens de werkgevers het convenantproces
ondermijnt. Wat vertellen ze dan aan tafel? Ik heb er nog nooit een
onderbouwing bij gezien; ook in de brief staat geen onderbouwing. Het
wordt gesteld, maar verder niet uitgelegd. Ik vroeg me af of u daar meer
over kunt zeggen en of u voor vanmiddag een goede vraag voor hen
heeft.
De heer Geselschap (VVD):
Ook van mijn zijde dank voor alle verhalen en alle inbreng. Hoe praktischer de aanbevelingen hoe prettiger ook. Wat een beetje doorklinkt, is
dat het polderen toch wel erg lang duurt. Dat is ook altijd mijn irritatie,
maar met polderen bereik je meestal toch wel het meest. Daarom is het
leuk om te horen dat er juist ook in het buitenland hiervoor aandacht is. Ik
was met name getriggerd door de opmerking over de «wortel-enstokbenadering», omdat ik altijd geleerd heb dat je met stroop meer
vliegen vangt dan met azijn. Ik zou daarom graag van eenieder, maar
zeker van Oxfam Novib, horen welke incentives wij kunnen bieden aan
bedrijven om mee te doen. Hoe kunnen wij ze verleiden?
Mijn tweede vraag heeft betrekking op een dilemma. De vraag hoe diep je
gaat en hoeveel normen je stelt versus de vraag hoe breed je wilt dat het
is. Ook ben ik geïnteresseerd in de vraag hoeveel kritische massa, hoeveel
bedrijven in een sector, je eigenlijk nodig hebt, zodat het meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

8

normstellend en een echt succes wordt. Hebt u het gevoel dat in de
sectoren waarin we actief zijn, die groep groot genoeg is?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank voor uw komst naar de Kamer. Mevrouw Van der Meij zei eigenlijk
dat de resultaten van de imvo-convenanten en van het MVO Platform tot
nu toe zeer beperkt zijn. Kan zij daar wat meer over zeggen? Welke
resultaten vloeien er op dit moment voort uit zo’n textiel convenant, los
van het feit dat we er dertien tot stand zouden brengen en we er maar
anderhalf voor elkaar hebben gekregen? Datzelfde geldt voor de
bekendheid van de OESO-richtlijnen bij het bedrijfsleven. Die richtlijnen
zijn nog niet bij heel veel bedrijven bekend. Op dat vlak ligt er dus nog een
taak voor de overheid.
De vraag van collega Van Laar aan het CNV over leefbaar loon steun ik
van harte. In het kader van de wet van de heer Van Laar heeft de Kamer
vorige week een motie van ons aangenomen om het leefbaar loon als
voorwaarde te stellen voor de imvo-convenanten en voor het inkoopbeleid van de overheid. Ik weet niet of dat allemaal goed is doorgekomen.
Dat moet natuurlijk allemaal zijn beslag krijgen. We wachten de resultaten
daarvan af. We zullen daarop aandringen.
In de motie-Smaling/Voordewind wordt om een evaluatie van de
imvo-convenanten gevraagd. We willen dat nog steeds, maar het proces
is natuurlijk erg vertraagd. We zullen af en toe de stand van zaken met de
Minister bespreken, maar het heeft weinig zin om dat nu al te doen
aangezien we nog maar anderhalf convenant hebben. Wat zou volgens de
heer Ras wel een goed moment zijn om die evaluatie van de grond te
krijgen? We moeten immers wel een bepaalde kritische massa hebben om
een goede evaluatie te kunnen uitvoeren.
De heer Ras zei dat de rol van de overheid bij processen met betrekking
tot de convenanten versterkt zou moeten worden. Hoe ziet hij dat voor
zich? Hoe kijkt hij tegen de rol van de SER aan? In andere stukken staat dat
die te faciliterend en te weinig sturend of richtinggevend is. Ziet de heer
Ras mogelijkheden om de rol van de overheid, misschien via de SER, te
versterken?
De voorzitter:
We gaan weer luisteren naar de insprekers, te beginnen met mevrouw
Van der Meij.
Mevrouw Van der Meij:
Dank u wel. Ik ga eerst in op de vraag over de wetgeving. Op welke
manier is die ondermijnend? Ja, dát weet ik ook niet; dat is het probleem.
Wij zien dat terug in verschillende uitingen. Zoals ik al zei, is dat geluid
ook aan de onderhandelingstafels gehoord. Er is sprake van geheimhouding, dus ik weet niet wat dat precies behelst. Als coalitie zitten wij
daar zelf niet aan tafel. Wij horen dat van onze leden. Ik denk dat dat iets is
wat zeker in het derde blokje aan de orde kan komen.
Wij zien die wetgeving zelf juist niet als ondermijnend. Zeker voor
bedrijven die al koploper zijn, zou het heel eervol moeten zijn als wat zij al
doen, tot norm wordt verheven. Wij zien dat als een voordeel. Er zijn
bedrijven, koplopers, die ook zeggen dat ze daar blij mee zijn en dat zij
behoefte hebben aan dat level playing field. Zij hebben er in ieder geval
behoefte aan dat die ondergrens op een iets hoger niveau komt te liggen.
Dat geluid hoor je wel in het bedrijfsleven – ik heb dat onder andere
gehoord van leden van MVO Nederland; ik denk dat ik dat hier wel mag
zeggen – maar helaas klinkt dat geluid nooit door in de uitingen naar
buiten toe, in de brieven die de Kamer bereiken. Het gaat dus om een
kleinere groep of een groep die zich niet durft uit te spreken, maar een
deel van het bedrijfsleven ziet dat wel degelijk zo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

9

Met betrekking tot die wetgeving is ook het argument naar voren gebracht
dat die zulke hoge kosten met zich brengt. Ik ben daar heel bezorgd over,
want dat betekent eigenlijk dat bedrijven nog helemaal moeten beginnen
met het op orde brengen van hun keten. Dan is er inderdaad sprake van
hoge kosten. De wet op zich lijkt niet veel extra te kosten – dat is allemaal
berekend – maar het vergt een flinke interne inspanning om je internationale mvo-beleid op orde te krijgen.
Ik kan daar nog lang over praten, maar ik wil overgaan naar de wortel en
de stok. Dat kan vooral worden vormgegeven door in allerlei ander beleid
beloningen dan wel mogelijkheden tot uitsluiting op te nemen. Daarbij
denk ik aan wel of geen toegang tot subsidies, aan andere vormen van
overheidssteun, aan advisering, aan hulp bij ambassades, aan handelsmissies en uiteraard aan overheidsinkoop, waarbij duurzaam wordt
ingekocht. Je kunt bij de stok ook denken aan fiscale maatregelen, aan
toezicht en aan het opleggen van boetes. Er is een heel brede waaier van
mogelijkheden om in allerlei ander beleid een koppeling te maken met de
convenanten. In verschillende brieven hebben we daarvoor suggesties
gedaan. Die kan ik nog eens toesturen.
Ik kom bij de vragen over de resultaten. Wat is een resultaat in dit beleid?
In onze schriftelijke inbreng hebben we gemeld dat anderhalve risicosector van de dertien nu een convenant heeft. Dat is eigenlijk niet wat ik
bedoel met resultaat. Waar het heel erg aan ontbreekt is aan een manier
waarop dit beleid uiteindelijk getoetst wordt. Aan de hand van input van
KPMG is geconstateerd dat dertien sectoren een aanzienlijke hoeveelheid
risico’s in hun keten hebben. Daaraan moet iets worden gedaan. Het
resultaat zou eigenlijk gemeten moeten worden aan de hand van
daadwerkelijk verminderde schendingen of daadwerkelijk op tijd
aangepakte risico’s, zodat schendingen zijn voorkomen. Dat is een hele
uitdaging, maar dat is op dit moment op geen enkele manier in het beleid
verweven. Er wordt per convenant bekeken hoe monitoring plaatsvindt,
maar een soort overkoepelende monitoring van de doelstellingen, waarbij
vaststaat hoe die worden gemeten, ontbreekt. Die zou wel heel erg
helpen, ook in het licht van de motie die Peter Ras net aanhaalde, waarin
wordt uitgesproken dat aanvullend beleid nodig is als er onvoldoende
gebeurt. Je hebt dan iets tastbaarders om aan te toetsen.
Mevrouw Groenewegen:
Ik antwoord graag op de vragen van de heren Van Laar en Voordewind
over leefbaar loon. De opmerking dat leefbaar loon geen belangrijk thema
zou zijn in het textielconvenant verbaast mij enigszins. Ik heb kunnen
constateren dat het juist een enorm belangrijk thema gevonden wordt. De
werkgroep die inmiddels van start is gegaan op dat vlak, heeft overmatige
belangstelling hiervoor en bestaat uit een mooie multistakeholdervertegenwoordiging. Binnen het textielconvenant wordt momenteel gewerkt
aan de ontwikkeling van werkplannen door de bedrijven. Daarnaast wordt
binnenkort, ergens in de komende maanden, een inventarisatie van de
productielocaties gepresenteerd. Dat is een mooie basis om op te
reflecteren in hoeverre leefbaar loon al meegenomen wordt in de praktijk.
Tegelijk wordt in de werkgroep voor leefbaar loon gezocht naar instrumenten om dat leefbaar loon te concretiseren en in de werkplannen te
versterken.
Ondersteunend daaraan zijn instrumenten, die al bestaan, die bijvoorbeeld door de Fair Wear Foundation ontwikkeld zijn en in het Living Wage
Lab ontwikkeld worden. Die worden meegenomen in het hele traject. Ze
zijn nauw betrokken bij het textielconvenant. Zelf nemen we deel aan een
strategisch partnerschap met Fair Wear Foundation en FNV. Daarin
werken we heel sterk aan leefbaar loon. Dat nemen we mee in het
textielconvenant. Zelf werken we natuurlijk ook aan de versterking van de
vakbonden, met name in Azië, om binnen de textielbranches te kunnen
onderhandelen over leefbaar loon, om dus van onderop dat leefbaar loon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

10

te kunnen realiseren. Op die manier proberen we vanuit verschillende
invalshoeken het leefbaar loon heel serieus op de kaart te zetten. Ik heb
gezien dat ook in andere sectoren en in andere onderhandelingstrajecten
die nu gaande zijn, leefbaar loon juist een enorm belangrijk issue
gevonden wordt.
De opmerking van de heer Voordewind om leefbaar loon ... Sorry,
voorzitter, maar mag ik dit eerst afronden?
De voorzitter:
Ik geef er inderdaad de voorkeur aan dat dit eerst wordt afgerond. Ik kan
me wel voorstellen dat er prangende vragen zijn, maar voor het stellen
daarvan geef ik liever de gelegenheid na afloop van uw beantwoording.
Gaat u verder.
Mevrouw Groenewegen:
De opmerking van de heer Voordewind om leefbaar loon als voorwaarde
te stellen in de imvo-convenantprocessen lijkt me heel waardevol. We
willen natuurlijk geen obstakels opwerpen, maar dit is wel een zeer
belangrijk thema, dat we graag willen onderstrepen.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb me waarschijnlijk onzorgvuldig uitgedrukt. Ik bedoelde niet dat het
leefbaar loon niet in de convenanten staat, maar dat er geen resultaatverplichting in staat en dat bedrijven zich er ook niet aan committeren. En het
laatste wat ze zeggen is dat ze in 2030 misschien een leefbaar loon gaan
betalen. Dan denk ik: wat is dan het convenantproces? U beschrijft
inderdaad een heel proces, maar het komt op mij over alsof het gewoon
voor ons uit wordt geduwd. Hoelang moet je studeren op een leefbaar
loon? Mensen moeten eten, ziektekosten betalen en onderwijs betalen.
Als we daar eens beginnen, dan hoef je niet heel lang te studeren en dan
weet je hoe het omhoog moet. Dus waar is al die studie voor nodig, waar
is dat proces voor nodig anders dan voor tijdrekken?
Mevrouw Groenewegen:
Dat is een beetje een ziekte: veel onderzoek en veel vooruitschuiven. soms
ook om dan toch maar tot overeenstemming te komen. Dat is ook onze
zorg. We moeten echt een grens, een datum gaan stellen waarop we
resultaten gaan zien. Daarom zeggen we: er moet ook een stok zijn. Dat
geldt ook voor de convenanten die zijn afgesloten. Er is een grens, een
moment waarop je resultaten moet gaan zien. We pleiten daarom ook
voor tussentijdse evaluaties om een stand van zaken op te maken, zodat
we kunnen zien of we nog op de goede weg zijn of dat het geen zin heeft.
De heer Ras:
Hoeveel bedrijven in een sector heb je nodig om normstellend te worden?
Een van de sterke kanten van het bankenconvenant vond ik allereerst dat
de drie grootbanken in Nederland zelf ook meeonderhandelden en van het
begin tot het eind betrokken waren bij het onderhandelingsproces.
Uiteindelijk hebben – ik zeg het uit mijn hoofd – veertien banken nu het
bankenconvenant getekend. Misschien zijn het er inmiddels meer; dat
weet ik niet uit mijn hoofd. In ieder geval waren het er veertien,
waaronder de drie grootbanken en FMO, dus de banken die het grootste
risico lopen om ongewild betrokken te raken bij mensenrechtenschendingen. Ik denk dat dat zeker een voorbeeld is van voldoende body binnen
de sector om normstellend te zijn.
Dat geldt niet voor alle convenanten. Er zijn ook convenantprocessen
waarbij de key players niet zelf aan tafel zitten en waarbij dus voornamelijk door de brancheorganisaties wordt gepraat, of waarbij de hoofdrolspelers nog niet meedoen, of waarbij onduidelijk is of die nog gaan
tekenen. Dan is er wel een probleem. Ik kan alleen maar zeggen dat ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

11

hoop dat bij het verzekeringsconvenant de actoren met grote buitenlandse
afdelingen zullen tekenen op holdingniveau en dat de buitenlandse
afdelingen, waar we een hoop aantoonbare risico’s zien, dus niet buiten
het convenant zullen vallen. Je kunt wel zeggen dat je 90% of 95% van de
Nederlandse verzekeringsmarkt binnenhaalt als deelnemer aan het
convenant, maar als een paar grote spelers niet meedoen of als van een
paar grote spelers alleen de Nederlandse afdeling meedoet, dan vind ik
dat niet normstellend genoeg.
De heer Voordewind vroeg wat het juiste moment is voor een evaluatie. In
de aangenomen Kamermotie wordt gerefereerd aan het feit dat de
regering voornemens was om voor de zomer van 2016 een evaluatiemoment in te stellen. Dat heeft de regering ook gedaan. Er is ook een
overzicht naar de Kamer gestuurd. De onderverdeling was grofweg:
processen die goed lopen, ver zijn of zelfs al tot een convenant hebben
geleid, processen die eraan lijken te komen en enkele sectoren en
bedrijven daarbinnen die gewoon weigeren. Laten we het beestje ook
gewoon bij de naam noemen. De oliesector, Shell, wil geen convenant. De
pensioensector werkt niet mee. Ik heb lof voor de bankensector, die zo
snel na de kledingsector de handschoen heeft opgenomen, wél de dialoog
aan is gegaan en het wél aandurfde om een multistakeholderdialoog ten
gunste van een imvo-convenant aan te gaan. Hulde. Maar de pensioensector blijft achter. Ten aanzien van Shell weet ik dat er onderzoek van het
NCP loopt naar mogelijke betrokkenheid bij schendingen van de
OESO-richtlijnen in de oliesector. Dat duurt heel lang. Het Kamerdebat
was in juni en in november heeft het NCP de formele opdracht gekregen
om dat onderzoek te gaan uitvoeren. Het duurt nog in ieder geval een
halfjaar voordat daarvan resultaten bekend worden. Het is een heel lang
proces, waarvan de uitkomst erg ongewis is. Er wordt altijd gezegd:
vrijwillig maar niet vrijblijvend. Ik hoop dat de evaluatie die de regering in
juni naar de Kamer heeft gestuurd, of eventueel een geüpdatete versie die
in de komende weken naar de Kamer zou kunnen worden gestuurd, de
basis kan zijn voor uitvoering van de motie. Maar als daar nu weer uit
blijkt – ik denk dat dat heel duidelijk zal blijken – dat enkele sectoren niet
willen, dan moet je daar wel iets mee doen. Je moet hen daarmee niet
weg laten komen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Uiteraard heb ik die evaluatie ook gezien. Ik vond dat meer een stand van
zaken. De convenanten stonden erin, groen, oranje of rood gekleurd, met
een korte toelichting. Dat was mooi als stand van zaken, maar onder een
evaluatie versta ik: wat zijn de bereikte resultaten tot nu toe van de
gesloten convenanten? Een stand van zaken over de andere convenanten
is prima, maar uiteindelijk gaat het natuurlijk om de resultaten. Daarover
zei ik zonet in mijn termijn dat we bijvoorbeeld halverwege 2017 nog eens
moeten bekijken of het textielconvenant en het bankenconvenant al
concrete resultaten hebben opgeleverd. Daarvan kunnen we weer leren
voor de volgende convenanten.
De heer Ras:
De meeste convenantprocessen hebben een duur van drie tot vijf jaar. Na
drie tot vijf jaar zou je dus inderdaad concrete resultaten willen en moeten
kunnen zien. Binnen een jaar zie je misschien ook al iets, maar ik denk niet
dat er al wonderen van verwacht kunnen worden. Misschien zouden er
twee soorten evaluaties moeten komen, namelijk een van bestaande
convenanten – werken die goed en naar tevredenheid of moeten die nog
anders en beter? – en een van het proces: wie werkt mee en wie niet, en
wat doe je met onwelwillenden, dus degenen die niet meewerken? Dat
zou in onze ogen al vanaf nu moeten gebeuren. Het zou spijtig zijn als we
nog een jaar of twee jaar zouden wachten met uitvoering geven aan de
motie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

12

Mevrouw Cornelissen:
Ik ga in op de vraag of je bedrijven moet motiveren of verleiden om mee
te doen. De problemen in de textielsector zijn al decennialang bekend. We
brengen dit al sinds 1989 naar voren. Je ziet beweging op het moment dat
er een ramp plaatsvindt, zoals bij Rana Plaza in Bangladesh, en er een
Minister is die daaraan wat wil doen, de betrokkenen bij elkaar haalt en
heel heldere afspraken maakt over concrete verbeteringen in de fabrieken.
Er moet duidelijk worden gemaakt bij welke partij – merken, fabrieken of
overheid – de verantwoordelijkheid ligt. Het moet echt heel concreet zijn.
Dan kun je heel concreet de voortgang meten, zien wat er is bereikt en
zien welke fabrieken veilig zijn. Dat is het succes van het Bangladeshakkoord voor ons.
We waren in het begin betrokken bij de onderhandelingen in het
convenantproces. Op zich is het natuurlijk goed om al die betrokkenen
weer bij elkaar te krijgen en wederom duidelijke afspraken te maken over
onderwerpen als een leefbaar loon en vakbondsvrijheid. Die twee gaan
echt hand in hand met elkaar. Dat zie je ook in Bangladesh. Wij zagen
echter terughoudendheid bij branches om daarover net als in het
Bangladeshakkoord heel concrete, duidelijke afspraken te maken. We
hopen dat die afspraken er uiteindelijk wel komen in de werkgroepen en
werkplannen die nu binnen het convenant tot stand gebracht gaan
worden. Er wordt ook een roadmap geschreven. Daar heeft de Minister
ook over gecommuniceerd. We kijken daarnaar uit. Wij zien echter wel dat
als wij bedrijven waarvan wij weten dat ze in bepaalde fabrieken in
Bangladesh produceren, aanspreken op de ontwikkelingen in Bangladesh,
er gezegd wordt: we hebben het convenant ondertekend. Maar ik heb het
convenant zich nog niet horen uitspreken over de huidige situatie in
Bangladesh. Juist als je zo veel merken bij elkaar hebt in een convenant
zou je een duidelijk geluid kunnen laten horen richting de werkgeversorganisaties, fabrieken en de overheid in Bangladesh, namelijk dat we dit
niet accepteren.
De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van deze ronde, tenzij er nog een
urgente vraag is. Dat is kennelijk het geval bij de heer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb de heer Ras gevraagd wat de versterkte rol van de overheid bij de
convenanten zou kunnen zijn in verband met de SER.
De heer Ras:
Ik zou het op prijs stellen als de overheid voldoende ambitieniveau blijft
tonen. Het doel is niet om zo snel mogelijk tot zo veel mogelijk convenanten te komen. Het moeten ook goede convenanten zijn. Als keyspelers
in een bepaalde sector geen rol spelen, hetzij bedrijven uit de sector, hetzij
belangrijke maatschappelijke actoren, dan moet je iets doen als overheid.
Dan moet je het er niet bij laten zitten, omdat de rest, de makkelijkere
partijen, wel meedoet. Stel aan de processen zowel inhoudelijk als qua
participatie voldoende voorwaarden aan kwaliteit, ambitie en het feit dat
de juiste spelers aan tafel zitten. Neem bijvoorbeeld het houtconvenant.
Dat zou de overheid niet moeten laten gebeuren. Het gaat om heldere
afspraken over het versterken van certificering en het tegengaan van
problemen. Het gaat niet alleen om zo veel mogelijk certificeringen. Ik
hoop dat we in het verzekeraarsconvenant de overheid als medestander
vinden. Uiteindelijk is het doel dat Nederlandse bedrijven maximaal
bijdragen aan het tegengaan van schendingen. Als belangrijke actoren
binnen een sector buiten schot blijven of niet mee willen doen, dan
verwacht ik een helder geluid en druk vanuit de overheid.
De heer Voordewind (ChristenUnie):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

13

We krijgen zo de SER hier aan tafel. Vindt u dan ook dat de rol van de SER
verstevigd zou moeten worden en misschien scherper moet zijn?
De heer Ras:
We vinden het heel belangrijk dat de SER zelf vasthoudt aan die dertien
minimumcriteria en daar ook over waakt. De SER moet niet alleen een
passieve waarnemer zijn ten aanzien van die dertien kenmerken, maar ook
sturen, handhaven en maximale druk uitoefenen; verzin er maar het juiste
woord bij. Dat is belangrijk. Ik denk dat de SER een heel belangrijke,
positieve rol speelt. Ik hoop van harte dat de SER die zal blijven spelen.
Het is duidelijk een partij die de verschillende rollen en geledingen van de
verschillende actoren die meespelen bij een convenantproces, steeds
beter leert kennen. De SER is ook een goede bruggenbouwer. Ik hecht dus
heel veel waarde aan het behoud van de rol van de SER. Ook voor de SER
lijkt het mij relevant dat keystakeholders en keyspelers vanuit sectoren
aan tafel zitten, actief meedoen en een evenwichtige rol hebben.
De voorzitter:
Hartelijk dank mevrouw Van der Meij, mevrouw Groenewegen, mevrouw
Cornelissen en mijnheer Ras voor uw inbreng in dit eerste uur. We sluiten
deze ronde nu af, want we krijgen een wisseling aan tafel voor de tweede
ronde. Daarin spreken we met vertegenwoordigers uit onderzoek- en
adviesorganen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Deelsessie 2: Onderzoek en adviesorganen
Gesprek met:
–
–
–
–

Mariëtte Hamer, voorzitter SER
Philip Schleifer, Assistant Professor in Transnational Governance,
Universiteit van Amsterdam
Gisela ten Kate, onderzoeker Stichting Onderzoek Multinationale
Ondernemingen (SOMO)
Michiel van Yperen, sectormanager Textiel MVO Nederland

De voorzitter:
Wij gaan door met de tweede ronde. Zoals gezegd is dit een deelsessie
met vertegenwoordigers van onderzoeks- en adviesorganen. Allereerst
heet ik mevrouw Hamer van de SER welkom en de heer Schleifer van de
Universiteit van Amsterdam. Ik merk even op dat de heer Schleifer het
woord zal voeren in het Engels. Vragen die specifiek voor hem bestemd
zijn, dient u in het Engels te stellen. Ook heet ik welkom mevrouw Ten
Kate, onderzoeker van de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO), en de heer Van Yperen, sectormanager Textiel MVO
Nederland. Ik dank allen voor hun bereidheid om hier met de Kamerleden
van gedachten te wisselen over het internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen en specifiek over de convenanten daaromtrent.
Ook hier geldt weer dat ik allen een spreektijd van ongeveer vijf minuten
gun, zoals tevoren afgesproken. Daarna inventariseren wij een rondje
vragen van de Kamerleden. Vervolgens krijgt u successievelijk de
gelegenheid om daarop te reageren. Ik geef het woord als eerste aan
mevrouw Hamer.
Mevrouw Hamer:
Om te beginnen dank ik de Kamer voor gelegenheid om namens de SER
iets te mogen zeggen over de stand van zaken. Wij hebben de afgelopen
tijd al vaker met de Kamer daarover van gedachten gewisseld, maar
misschien is het goed om de laatste stand der dingen aan te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

14

Laat ik beginnen met een notie vooraf. Wij zijn in 2016 begonnen met het
afsluiten van convenanten. In Nederland zit je op zo’n moment helemaal
in wat je aan het doen bent. Vaak helpt het heel goed als het buitenland
dan eens even bekijkt wat je precies aan het doen bent. Ik begin dus
vooraf met de notie dat het heel bijzonder is dat partijen – werkgevers,
werknemers en nadrukkelijk ook de maatschappelijke organisaties – bij
het afsluiten van die convenanten hun nek uitsteken op een zodanige
manier dat het buitenland daar verbaasd en met veel bewondering naar
staat te kijken. Wij hopen iets van die bewondering om te zetten in acties
in het buitenland, want dat is ook nodig. Het is misschien goed om met
dat inkijkje van buiten naar binnen te beginnen.
Wij zijn na een heel proces – want dit is allemaal begonnen met meerdere
adviezen van de SER – in 2016 begonnen met het afsluiten van de
convenanten. De Sociaal-Economische Raad is daarbij intermediair en
heeft van tevoren gezegd aan welke doelstellingen de convenanten
moeten voldoen. Het is heel belangrijk dat de SER dus naast zijn rol als
intermediair ook nadrukkelijk bewaakt wat de SER zelf gezegd heeft. Ik
hoorde dat net al even in de vorige ronde. De SER ontplooit activiteiten
voor de convenanten, maar heeft daarnaast ook nog steeds een
commissie imvo die heel goed bewaakt wat er in het andere deel van het
huis gebeurt; ik zal het zo maar zeggen. Wij zullen daar overigens nog een
verdere evaluatie van externe partijen op loslaten.
In 2016 zijn er inderdaad twee convenanten afgesloten. Het was voor het
bestuur van de SER belangrijk om eerst deze twee convenanten af te
sluiten en dan te bekijken of die gingen werken. Het waren twee grote
convenanten op het terrein van kleding en textiel en in de bancaire sector.
Dat zijn beide buitengewoon ingewikkelde sectoren. Die hebben ons
eigenlijk het vertrouwen gegeven om verder te gaan. Op het ogenblik
wordt heel hard gewerkt aan convenanten in de sectoren verzekeringen,
voedingsmiddelen, natuursteen en goud. Bovendien zijn we net begonnen
met de verkenning voor de metallurgische sector. In een aantal andere
sectoren zijn inleidende gesprekken gaande. Uiteraard wordt er ook buiten
de SER – want niet alles gebeurt binnen de SER – gewerkt aan enkele
convenanten.
Wij hadden twee jaar geleden gehoopt dat wij er nu al bij wijze van
spreken tien af zouden kunnen hebben, maar wij merken dat het proces
taaier is dan wijzelf soms verwacht hadden. Dat heeft te maken met
verschillen in tempo of verwachtingen, de bekendheid met internationale
richtlijnen en de ervaring bij partners met multistakeholderprocessen. Bij
de twee convenanten die wij nu gemaakt hebben, merkten wij dat er veel
tijd nodig is om kennis te vergaren en om begrip te krijgen voor elkaars
positie om zo tot een soort gezamenlijke ambitie te komen. Dat merken
wij ook op andere plekken in de SER. Vaak kost dat de meeste tijd. Als je
dat eenmaal hebt, is het makkelijker om afspraken te maken. Dus dat kost
tijd. Het is ook niet zo dat je wat wij bedacht hebben voor de sector textiel
of de bancaire sector een-op-een kunt vertalen naar de andere sectoren,
omdat elke sector toch weer zijn eigen problematiek en dynamiek kent.
Maar we zijn hard aan het werk en de ambitie daarin laten we niet los.
Verder is het belangrijk te zien dat het vertrouwen tussen partijen om
hieraan te werken in de loop van de jaren gegroeid is. Dus vanuit het
gezamenlijk maken van dit advies komen tot daadwerkelijke concrete
afspraken in de vorm van een convenant. Deze agenda is ook iets wat
werkgevers, werknemers en ngo’s bindt.
Ik zei zo-even al dat het pionieren is. Het is ook een type samenwerking
tussen overheid, bedrijven, vakbonden en maatschappelijke organisaties
die wereldwijd uniek is en die op veel internationale belangstelling mag
rekenen. Daarom proberen we ook heel goed alles wat we aan ervaringen
en inzet opdoen, op te schrijven en transparant te maken, zodat we ook
anderen daarmee kunnen helpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

15

Waar het gaat om de sectoren waar we nu voor werken in het kader van
het convenant, hebben we met de partijen nadrukkelijk de afspraak
gemaakt dat we lopende het proces geen mededelingen doen over hoe
het ermee staat en over de inhoudelijke onderwerpen. Dat hebben we ten
aanzien van de sectoren textiel en banken ook niet gedaan. Dus het is stil
zolang we aan het broeden zijn.
In de mij nog resterende tijd lijkt het mij goed om u nog iets te vertellen
over de twee convenanten die nu lopen. Als je het convenant hebt, wil dat
nog niet zeggen dat het dan ook klaar is. Als het convenant er is, begint
het eigenlijk pas. Wij zijn dan ook heel druk aan het werken in diverse
werkgroepen, bijvoorbeeld in de sector textiel, aan bevordering van het
recht op vrije onderhandelingen door onafhankelijke vakbonden, aan
leefbaar loon en aan veilige en gezonde werkomstandigheden. Ook
werken partijen samen om kinderarbeid, discriminatie en gedwongen
arbeid tegen te gaan. In het kader van het textielconvenant is verder
afgesproken dat er wordt gekeken naar de vermindering van de negatieve
milieu-impact van grondstoffen, het voorkomen van dierenleed en het
verminderen van gebruik van water, energie, chemicaliën, chemisch afval
en afvalwater. Nadat deze onderwerpen waren gedefinieerd als de
onderwerpen waar dit convenant naar zou gaan kijken, hebben we vrij
snel een secretariaat ingericht dat nu druk bezig is om de partijen te
ondersteunen die nu aan de slag gaan met de implementatie voor de
komende drie tot vijf jaar. De partijen zijn nu bezig met het opstellen van
jaarlijkse plannen van aanpak en het bijstellen daarvan. De eerste ronde
voor het textielconvenant is in juli, waarbij we dan moeten gaan kijken of
hetgeen in het convenant is afgesproken operationeel gemaakt is en of we
daarmee verder kunnen.
Belangrijk om bij u onder de aandacht te brengen, is ook dat we in dit
convenant afspraken hebben gemaakt over de financiering op langere
termijn en dat ook nog gezocht wordt naar manieren om de financiering
ook echt vorm te kunnen geven. De overheid en de branches zijn daarnaar
gezamenlijk aan het kijken.
Het convenant van de bancaire sector is later afgesloten dan het textielconvenant, te weten in oktober 2016. Dat convenant bevat afspraken die
banken beter in staat stellen om bij zakelijke leningen en projectfinanciering ervoor te zorgen dat mensenrechten worden gerespecteerd.
Centraal daarbij staat dat de banken, vakbonden, ngo’s en de overheid
overeenkomen om de individuele kennis en ervaring die er is op het
gebied van mensenrechten en risico’s te bundelen en te delen. Daarvoor
is nu een stuurgroep ingesteld. Ook daar is men nu het pad voor de
implementatie van de afspraken aan het opzetten. We hebben
afgesproken dat een onafhankelijke monitoringcommissie toezicht zal
houden op de voortgang daarvan.
Er zijn inmiddels vier werkgroepen opgezet die werken onder de verantwoordelijkheid van die stuurgroep, die zich bezighouden met respectievelijk de opzet van een database, informatie over de mensenrechtensituatie in een specifieke regio en het in kaart brengen van een aantal
waardenketens, om te beginnen de cacaoketen gevolgd door de palmolie
en het goud. De derde werkgroep is bezig met het mogelijk maken van de
toegang tot herstel en het verhaal halen bij een ontstane negatieve impact
op mensenrechten. De vierde werkgroep houdt zich ten slotte bezig met
het verkrijgen van meer invloed op bepaalde mensenrechtensituaties die
spelen bij klanten van de banken.
Ook hier wil ik het belang van continuïteit noemen. Dat is natuurlijk voor
de convenanten echt ontzettend van belang. Er zijn mensen die denken:
leuk dan ben je een halfjaartje bezig, dan heb je het convenant en dan is
het klaar. Nee, het is echt een langdurig proces waarin het convenant ook
verder invulling zal moeten krijgen. Wij willen de Nederlandse overheid
veel lof toekennen, omdat zij in vergelijking met andere landen toch echt
een voorloper is. Zowel bewindspersonen als ambtenaren spannen zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

16

ontzettend in om hier een succes van te maken. Dat maakt het voor de
SER ook mogelijk om het werk te doen.
Aan de andere kant zien wij dat de rol die de overheid heeft in de
convenanten, nog wel versterkt kan worden. Daar hebben we in het
SER-advies ook iets over gezegd. Ik zou drie lijnen willen noemen. Ik
noem allereerst het voeren van een consistent beleid ten aanzien van
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzame
ontwikkeling, handel, ontwikkelingssamenwerking en duurzaam inkopen.
Dat is eigenlijk toch de basis, dat duurzame beleid, waarbinnen dit valt. Ik
noem ten tweede het gericht ondersteunen van de processen die uit de
convenanten voortvloeien. Ik noem ten derde het feit dat de overheid
natuurlijk zelf ook partij bij de convenanten is. Dat is ook belangrijk om te
noemen. Die overheid moet voldoende interne capaciteit reserveren om
haar rol daarin te kunnen vervullen.
Ik breng graag onder de aandacht dat om dit allemaal goed te kunnen
doen, we natuurlijk heel vaak tegen mededinging en tegen het samenwerken aan duurzaamheid aanlopen. Dat geldt overigens niet alleen voor
imvo maar dat zien we soms ook gebeuren bij energietransitie. Wij willen
echt het belang benadrukken dat er verder gezocht moet worden naar
werkzame afspraken, met name ook op internationaal niveau en voor het
internationaal agenderen van het vraagstuk van de mededinging.
Er ligt ten slotte een grote relatie met de SDG’s. Wij denken dat het sluiten
van de convenanten een concrete manier is waarop er aan die doelen
vorm kan worden gegeven. De bijdrage van bedrijven aan duurzame
ontwikkeling is maximaal als de invloed ook wordt aangewend waar de
risico’s op een negatieve impact in de keten het grootst zijn. Wanneer een
bedrijf aan de slag wil met de SDG’s, is de due diligence conform de
OESO-richtlijn een eerste basisvereiste. Wij zien het imvo-convenant dus
als een belangrijk instrument voor het behalen van die SDG’s. Wij denken
dat het heel erg van belang is dat de overheid en andere partijen deze
agenda’s, die van de SDG’s en imvo, duurzaam aan elkaar verbinden en
dat ook internationaal uitdragen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Schleifer van de
Universiteit van Amsterdam. Hij is Assistant Professor in transnational
governance.
Mister Schleifer, welcome. The floor is yours for about five minutes.
De heer Schleifer:
Thank you very much. It is really a great pleasure to be here and to make
a statement. To begin, I would like to say that I have not been directly
involved in the process leading up to the convenants, so I do not have
detailed knowledge about the process itself. So my perspective today is
more that of an informed external observer of these processes.
I would like to make a couple of remarks on the convenants, starting with
the general remark that I find that the convenants are a really fascinating
and innovative approach. You are following a risk analysis. The Dutch
government is systematically bringing together stakeholders in different
industry sectors. As we know, in the garment and textile industry, as well
as in the banking sector, this has resulted in the first concrete agreements
that set out clear goals with clear timeframes. I do see a lot of potential
here. This could really increase the coherence and also the leverage of
corporate responsibility, of the initiatives of firms in the Netherlands and
ultimately also of the effectiveness of these initiatives. To my knowledge
the Dutch convenants stand out in international comparison, so the
Netherlands are internationally really taking somewhat of a leadership
role on these issues. I would hope that this could also serve as a role
model for other countries.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

17

Having said that I would like to make three more specific remarks on the
convenants themselves that came to my mind when I was reading the
documents. One specific remark concerns stakeholder participation. I
think it is very important and laudable that these convenants take this
distinct multi-stakeholder structure and that they systematically involve
stakeholders from the private sector as well as from civil society and the
public sector. However, after looking at the documents I was left with the
impression that for example stakeholders from producer countries or
developing countries have not been actively or directly involved in these
agreements. Basically these are the countries where most of the adverse
impacts on human rights and the environment occur which these
agreements try to mitigate or address. I think this is problematic.
In recent years we have seen growing resistance in a number of industries
and in developing countries against western led CSR initiatives. I think
there’s a risk here that at the end of the day this could reduce the
effectiveness of these agreements. My recommendation for moving
forward would be that the stakeholder participation strategy should be
reviewed and potentially elaborated, in particular with regard to participation from stakeholders from developing countries or producer
countries.
The second point I would like to make concerns the scope of the convenants and in particular the scope of the banking sector agreement. I
noticed that it does not cover environmental issues. It was not entirely
clear to me, as an outsider, why this is the case. The banking sector,
through its financing activities, is at least indirectly implicated in
processes that produce environmental externalities. In my opinion there’s
also a responsibility arising from the firms in that industry to tackle this
issues. For me it would be important that the convenants do not leave out
environmental issues. My advice would be that past and present
convenants cover human rights aspects and labour rights aspects, but
also environmental issues, if this is relevant for the industries in question.
I think it probably will be the case for most of them.
I would like to make a last point concerning the leverage of the convenants. Of all I believe that this approach, in particularly the active
involvement of the state, has great potential to increase the leverage of
corporate responsibility initiatives of firms in the Netherlands. In
particularly if one compares this to the status quo. However, given the
relatively small size of the Dutch economy, it remains limited none the
less, which obviously has implications for the effectiveness of this
agreements to really induce change on this issues in producing countries.
I think it would be important to scale them up. I believe there are already
initiatives going in this direction. I think it would be important that the
government, together with its partners and like-minded governments as
well, would try to create similar initiatives at EU-level, for example where
sufficient political and economic leverage would really be there to make a
difference in this industries on a global scale. These were my points.
De voorzitter:
Thank you very much for your contribution, Mr. Schleifer. En nu gaan we
luisteren naar mevrouw Ten Kate van de Stichting SOMO.
Mevrouw Ten Kate:
Dank u wel, voorzitter. Ook mijn dank voor de uitnodiging om hier een
bijdrage te komen leveren. Mijn inbreng zal iets breder zijn dan alleen de
convenanten zelf. Wij doen al tientallen jaren onderzoek in drie van de
sectoren die nu officieel «risicosectoren» worden genoemd, namelijk
kleding, elektronica en voedsel. Wat je in die sectoren ziet – en dan heb ik
het over het internationale plaatje – is dat er dankzij maatschappelijke en
politieke druk sommige bedrijven wel degelijk stappen zetten. Om een
voorbeeld te geven: sommige bedrijven zijn nu bereid om hun eerste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

18

schakelleveranciers transparant te maken. Helaas leiden heel veel van dit
soort inspanningen nog niet tot een echte omslag. Er is nog geen sprake
van een structurele verbetering in dit soort sectoren. Als wij onderzoek
doen, moeten wij eigenlijk steeds weer opnieuw bewustzijn creëren bij
bedrijven. Als we onderzoek doen naar Bangladesh, gaat de aandacht van
bedrijven daarnaartoe, maar komen we even later weer een case tegen uit
de kledingsector in Myanmar, dan blijkt dat de risico’s die daar spelen
toch nog helemaal niet op het netvlies staan van bedrijven. Ook de
deelname aan een heel grote verscheidenheid van initiatieven – van
gedragscodes tot multistakeholderinitiatieven tot certificering – leidt
helaas nog niet tot een garantie op de juiste impact.
Wij pleiten voor een internationaal verbindend verdrag en nodigen
Nederland uit om zich daarin veel actiever op te stellen. Het lijkt alsof
nauwelijks doordringt tot de Nederlandse politici en beleidsmakers dat
daarover op dit moment op VN-niveau wordt gesproken. Ik denk wel dat
juist daar, op internationaal niveau, de echte resultaten bereikt kunnen
worden. Wetgeving kan echter zeker ook op EU-niveau of op nationaal
niveau. Dat laten allerlei toegespitste voorbeelden nu zien. Op nationaal
niveau toont de Wet zorgplicht kinderarbeid dat aan, die er hopelijk gaat
komen. Wij hopen dat deze tendens zal doorzetten en dat die zal leiden tot
verplichtende bredere due-diligencewetgeving. Die zorgt dan voor echte
ketentransparantie, waarbij niet alleen de eerste schakels bekend worden,
maar waar de hele toeleveringsketen transparant wordt. We hopen ook
dat wetgeving uiteindelijk zal leiden tot aansprakelijkheid. Het blijft voor
ons een heel gekke situatie dat bedrijven wel aansprakelijk gesteld kunnen
worden voor de veiligheid van producten, maar niet voor mensenrechten.
Dan de convenanten. SOMO hoopt dat met die convenanten echt betere
perspectieven geboden worden dan de verscheidenheid aan zelfregulering die er al is. Wij hopen vooral dat de meerwaarde hem zit in
resultaatafspraken zoals ook in het SER-advies heel duidelijk naar voren is
gebracht. Wij vinden twee andere elementen belangrijk daarbij, namelijk
dat die afspraken bindend zijn, het liefst juridisch bindend, en dat er
onafhankelijke controle is, waarbij de lokale arbeiders en de lokale
gemeenschappen betrokken worden. Je kunt uiteindelijk maar op één
manier verifiëren of de inspanningen, of alles wat er binnen convenanten
getracht wordt te doen, ook echt tot een betere situatie leidt, namelijk
door de partijen die het betreft of hun vertegenwoordigers erbij te
betrekken.
Ook zou het goed zijn als de overheid veel scherper erop let dat bedrijven
die meedoen aan convenanten, goede risicoanalyses maken voordat ze
bijvoorbeeld overstappen naar een andere fabriek, een andere regio of
een ander land. Dat hebben we net bij het recente rapport over Myanmar
gezien: zorg er voordat je zo’n overstap maakt voor dat je de risico’s goed
in kaart hebt. Van ons mag de overheid er ook een leidende rol in spelen
dat dit een belangrijk element wordt.
Ik wil nog op één specifiek onderwerp ingaan, namelijk duurzaam
inkopen. Dat is een beleidsterrein waar imvo in mijn ogen bindend zou
kunnen worden gemaakt, maar waar nu nog niets gebeurt. Het beleid ten
aanzien van internationale sociale voorwaarden – dat is dus het deeltje
duurzaam kopen dat specifiek over imvo gaat – wordt nu wel langzaam
omgevormd tot een soort due-diligence-eis binnen de risicosectoren,
maar het is nog steeds geen mechanisme waarmee je bedrijven die het
beter doen, kunt belonen. Ik denk dat het belangrijk is om dat wel te gaan
doen. Bovendien is recent een manifest ondertekend door zestig
ministeries, provincies en gemeenten, maar tot mijn verbazing laat dit de
ondertekenaars vrij om die internationale sociale voorwaarden toe te
passen. Mensenrechtenbescherming lijkt dus ineens weer een keuze. Ik
denk dat er nog heel grote kansen liggen om duurzaam inkopen te
koppelen aan het convenantenbeleid, want dat gebeurt nog onvoldoende.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

19

Samenvattend: SOMO pleit voor een mix van vrijwillig en verplicht. Wij
denken dat het een het ander niet hoeft uit te sluiten en wij hopen dat er
langzaam maar zeker ook echt toe wordt gewerkt naar een internationaal
verdrag dat wereldwijd een gelijk speelveld zal garanderen.
De heer Van Yperen:
Voorzitter. Dank u wel voor de gelegenheid om hier te spreken namens
MVO Nederland, een bedrijvennetwerk met ruim 2.500 aangesloten
bedrijven, waaronder een hoop textiel- en leerbedrijven.
In de afgelopen vier jaar hebben wij binnen het imvo-programma heel
sterk ingezet op innovatie bij bedrijven, waarbij ook echt vanuit concrete
coalities aan de slag wordt gegaan met het verbeteren van de keten en
wordt gezocht naar andere business- en verdienmodellen, dus ook naar
andere systemen. Tegelijkertijd en parallel daaraan hebben we in het
voortraject van het convenant de procesbegeleiding verzorgd voor het
plan van aanpak. Daarbinnen hebben wij al heel veel ervaring opgedaan
en hebben wij een aantal coalities van bedrijven en daaraan gekoppelde
stakeholders aan het werk gezet.
Wij hadden het in de vorige ronde al een klein beetje over de impact
daarvan en de thermometer: is er op dat punt iets gebeurd? Afgelopen
september heb ik met mijn team bekeken of wij op basis van die negen
thema’s binnen het textielconvenant een boekje konden samenstellen. Wij
hebben ruim 100 tips, best practises, goede voorbeelden en goede
initiatieven kunnen ontsluiten door die te bundelen in het boekje Mode die
goed zit. Dat gaf ons eigenlijk wel goede moed. Er is toch wel beweging
gaande, zoals dat boekje laat zien. Dat boekje zouden wij vier jaar geleden
niet hebben kunnen samenstellen, gewoon vanwege een gebrek aan
goede voorbeelden. Daar zit dus wel een bepaalde beweging in. Is het
genoeg? Nee, maar het is wel een start. Je ziet dat zo’n sector, in
vergelijking met sommige andere sectoren, binnen zo’n convenantentraject vanaf de positie van een notoire achterloper uiteindelijk langzaam
opschuift naar een middenpositie. Daar is dus al een inslagslag gemaakt.
Hoe zou je die beweging nog verder kunnen stimuleren, waarvan zien wij
in onze achterbannen dat het heel goed werkt in de transitieaanpak die wij
toepassen en wat werkt nog belemmerend? Ik heb een boek geschreven
over de transitieaanpak die wij hebben toegepast. Daarin heb ik een aantal
lessen die wij hebben getrokken, opgetekend. Ik zal ze even voorlezen. De
eerste les is: blijf vooral de markt stimuleren. Die marktprikkel is heel
belangrijk voor bedrijven om echt tot versnelling te komen, met name met
de duurzame innovatie die zij zelf ontwikkelen. We hebben ook gezien dat
de rijksoverheid een heel belangrijke rol heeft gespeeld om innovaties die
aanvankelijk in een niche blijven hangen, versneld naar «mainstream» te
brengen.
De rijksoverheid heeft als inkoper van bedrijfskleding en categoriemanager een geweldige versnelling veroorzaakt, met name bij de bedrijfskleding, door het aan te durven om in al haar aanbestedingen om
circulaire content te vragen en daaraan allerlei socialecompliancebedingen te koppelen. Door dit beleid zijn gemeenten en private bedrijven
nu min of meer aangezet tot circulaire inkoop. In de bedrijfskledingmarkt
heeft dit wel degelijk een eerste markttransitie veroorzaakt, gewoon
omdat producenten echt omzet gaan missen als zij geen circulaire vezels
kunnen aanbieden.
De overheid zou dit circulair inkopen eigenlijk ook als krachtig instrument
moeten aanwakkeren bij de gemeenten of andere aanbestedende
diensten. Dat geldt wat ons betreft ook voor de andere imvo-convenanten.
Voor het circulair maken van bijvoorbeeld een kledingketen is verregaande ketenintegratie nodig. In tegenstelling tot wat veel mensen
denken, heeft dit ook een geweldige sociale impact.
Pas verder stimulerende maatregelen toe die eenzelfde markttransitie in
de mode veroorzaken. Die blijft namelijk achter, hoewel we ook daarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

20

verschuivingen zien, ook bij de grote retailers en bijvoorbeeld in de
denim- en sportkledingmarkt. Wel speelt daar heel erg de vraag hoe
allerlei innovaties en de producten die daaruit voortkomen, verder kunnen
worden beloond, en hoe het voor de consument makkelijker kan worden
gemaakt om die kleding aan te schaffen.
Ook zien we de suggestie om de convenanten heel sterk te koppelen aan
de Sustainable Development Goals. Ik sluit mij hiermee aan bij wat de
SER hierover zegt. De bedrijven blijken die SDG’s een heel praktisch en
aantrekkelijk framework te vinden om mee te werken, meer dan de OESOof ILO-richtlijnen, of de Ruggie Principles. Heel belangrijk is het creëren
van ruimte voor de onderstroom. We zien dat veel innovatieprogramma’s
zijn gericht op de gevestigde orde, dus op de grote partijen. Er is in
Nederland echter ook een soort onderstroom van designers en sociale
ondernemers die vaak als eersten, op een heel ondernemende manier,
maatschappelijke problemen aan het oplossen zijn, die hun nek uitsteken,
en die hier zelf kapitaal in stoppen, dus zonder enige subsidie werken. We
zien ook dat zoiets snel kan doodbloeden als het niet snel genoeg uit de
niche wordt gehaald. Het zou heel mooi zijn om die nichepartijen via het
convenant aan de mainstream te koppelen, en hen zo versneld naar de
gevestigde wereld te brengen.
Samenvattend: wij zien het convenant als een platform waarmee vooral
die urgentie moet worden gecreëerd. Dat moeten we blijven doen, want
zonder urgentie komt er geen transitie op gang. Verder moet er sprake zijn
van een multistakeholderaanpak. Blijf, naast de risicoaanpak, ook
innovaties stimuleren, en koppel die aan de Sustainable Development
Goals. Ga het ook dóén, dus ga experimenteren in kleine coalities. En
werk hierbij vooral samen, conform SDG nummer 17. Het is heel
belangrijk om met de ketenpartners samen te werken. Maak er internationale coalities van. Gebruik het convenant als opschalingsplatform, door
businessmodellen die werken, ook echt naar andere partijen op te
schalen. Werk ook aan capacity building in de productielanden zelf. Het
kan heel goed worden gekoppeld aan Holland branding en aan de export
van Dutch design. Nederland is heel goed in die circulaire aanpak. We zijn
die nu bijvoorbeeld aan het opschalen en toepassen in Bangladesh.
De voorzitter:
Dank u wel. Gezien de tijd gaan we nu snel naar de Kamerleden. Ik zie dat
de heer Van Laar zijn twee vragen wil stellen.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb eigenlijk heel veel vragen, dus ik moet snel kiezen. Mijn eerste
vraag is voor de vertegenwoordiger van SOMO. Jullie pleiten altijd voor
transparantie. In jullie rapporten zijn jullie ook altijd heel duidelijk over
waar misstanden zijn. Daar zit een spanning tussen. H&M wordt in het
algemeen best gezien als een koploper in textiel. Het is transparant over
waar het produceert, maar daardoor wordt het ook heel vaak genoemd in
rapporten. Hoe zien jullie die spanning? Moet je niet vriendelijker zijn voor
bedrijven die transparant zijn, omdat ze daarmee hun nek uitsteken en
zichzelf extra kwetsbaar maken? Ik ben benieuwd hoe jullie dat zien.
Mijn tweede vraag is voor de heer Van Yperen en gaat over innovatie. Ik
vind het een heel mooi pleidooi. Het is een nieuwe manier om ernaar te
kijken. Tot nu toe zien we innovatie echter vooral in het terughalen van
productie, waarna er hier met behulp van robotisering kleding wordt
gemaakt. Dan heb je daar geen misstanden meer. Daar wordt de situatie
in ontwikkelingslanden echter niet beter van. Die innovatie krijgt alleen
maar een kans als het volledig onverantwoord produceren onmogelijk
wordt, of op de een op andere manier ontmoedigd wordt. Hoe ziet de heer
Van Yperen die spanning?
De heer Geselschap (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

21

Dank wederom voor alle inbreng. Hoeveel tijd kost het om tot goede
convenanten te komen? Vooral van de kant van de SER hebben we
gehoord wat er allemaal bij komt kijken. In het vorige blok werd ook
gevraagd of het wel snel genoeg gaat. De term «tijdrekken» viel zelfs. Mijn
vraag is in het bijzonder gericht aan mevrouw Hamer en aan de heer Van
Yperen. Kan het sneller? Of moeten we gewoon accepteren dat dit soort
processen tijd kost? Zijn er slimmigheden waardoor we kunnen
versnellen, zonder dat we de waardevolle zaken verliezen?
Furthermore I have a question for Mr Schleifer. You are calling for
EU-level framework. Are you talking about voluntary cooperation, of are
you also calling for more EU-level legislation? Should that happen right
now, or should we reach an agreement on legislation more on a UN-level,
like the spokesperson for SOMO suggested?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dank voor jullie input. Het is goed om van de SER een stand van zaken
over de convenanten te krijgen. In de vorige ronde hebben we even naar
de SER gekeken en hebben we gehoord dat de SER een belangrijke rol
speelt bij die dertien kenmerken, bijvoorbeeld als het gaat om het om de
tafel krijgen van de key stakeholders. Ziet mevrouw Hamer nog een
versterkte rol voor de SER bij het meer sturen op die dertien kenmerken?
Heeft de SER marge om nog sterker te sturen dan op dit moment het
geval is? Ik denk aan het aanscherpen van heel concrete doelstellingen.
We hebben het net bijvoorbeeld gehad over een leefbaar loon in het
textielconvenant. Vindt mevrouw Hamer dat het convenantproces op dit
moment naar tevredenheid verloopt? Het loopt namelijk achter. Het is
soms moeilijk om bedrijven mee te krijgen. Zelfs bij textiel hebben we nog
maar 50% van de bedrijven mee. Ziet zij in de toekomst ruimte voor het
juridisch bindend maken van de afspraken, zoals SOMO eigenlijk heeft
voorgesteld?
Ik ga nog even door op het juridisch bindend maken. Mevrouw Ten Kate
wijst in haar schriftelijke bijdrage op het belang van transparantie in de
keten. We hebben nu de registratie van collega Van Laar. Zou transparantie in de keten de volgende juridische stap moeten zijn om op het
gebied van imvo als stok achter de deur te kunnen functioneren voor de
bedrijven? Mevrouw Ten Kate zei dat je naast de convenanten, misschien
wel parallel eraan, moet werken aan verdere juridisering van de regels en
aan het omzetten van de internationale regels naar wetgeving. Vindt zij
dat die zaken prima naast elkaar kunnen bestaan? Wij krijgen hier weleens
het commentaar dat wij eerst het ene moeten afwachten en dan pas met
het andere moeten beginnen. Dat commentaar komt overigens niet van
mij, maar van andere partijen.
My last question is to mister Schleifer. You mentioned the southern
stakeholders to be connected and involved in the IMVO-process. Don’t
you recognize that the ngo’s are connecting their southern partners at this
moment to the negotiations? Or do you think it is very important to
connect the southern partners directly to this process?
De voorzitter:
Dank, mijnheer Voordewind. Het zijn toch weer veel vragen. We hebben
nog twintig minuten de tijd, dus ik moet een beetje streng zijn bij de
tijdbewaking. Ik vraag u om even naar de klok te kijken als u begint. Dan
weet u hoeveel tijd u nog over hebt terwijl u spreekt. Mevrouw Hamer, ga
uw gang.
Mevrouw Hamer:
Er zijn een paar vragen aan mij gesteld, vooral over het tijdsaspect: kan
het sneller? Wij hopen bij elk traject bij de SER dat het sneller kan. We
zitten overigens in de beginfase. We hebben nu twee heel grote convenanten gehad. Ook wij hebben veel geleerd over wat er nodig is om dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

22

proces zo snel mogelijk te laten verlopen. In die zin kan er een zekere
versnelling bij de volgende convenanten zijn. Maar zoals ik net al aangaf,
moeten partijen dat proces samen met elkaar doen. Dus of het heel veel
sneller kan, hangt echt af van de situatie per convenant.
U vroeg wat zou kunnen helpen. Dat is met name de ondersteuning aan
de ngo’s. Die moeten heel veel dingen doen, vaak met mensen die dat
vrijwillig doen of daar beperkt tijd voor hebben. Zij zijn essentieel in de rol
die zij te vervullen hebben. Bij ons is het allemaal wel op orde. De
werkgevers en de vakbeweging hebben daar ook hun mogelijkheden voor.
Maar ondersteuning zou de ngo’s nog verder kunnen helpen.
In de vorige ronde was er nog even discussie over ons advies. De SER
vervult eigenlijk twee rollen. Wij hebben in ons advies aangegeven
waaraan de convenanten moeten voldoen. Dat proberen wij natuurlijk ook
te bewaken. We hebben de aparte SER-commissie die meekijkt wat er in
die convenanten gebeurt. Tegelijkertijd zijn wij intermediair. Wij proberen
bij de agendasetting voortdurend die dertien punten in de gaten te
houden.
Loopt het naar tevredenheid? Als je tevreden bent, dan ga je achterover
zitten, dus dat moet je nooit doen. Het is een beetje hetzelfde antwoord
als op de vraag of het sneller kan. Ja, dat proberen we wel. Wij proberen
het nog beter te krijgen. Ik was wel blij van de spreker naast mij te horen
dat wij heel goed moeten beseffen dat we hier ongelofelijk vooroplopen.
SOMO vraagt terecht aandacht voor een aantal dingen. We kunnen hier
nog zo veel leuks verzinnen, maar het moet uiteindelijk elders goed
landen. We vragen bijvoorbeeld van onze vakbeweging om te kijken naar
de lokale situatie en we gebruiken de netwerken om resultaten op te
halen. Daarmee hebben we met elkaar heel veel op onze hals gehaald. Ik
ben er trots op dat we dit allemaal doen.
Een heel belangrijk punt voor ons, zeg ik in reactie op de vragen over
zowel de tevredenheid als de snelheid, is dat we door kunnen gaan. Voor
ons treedt er in zekere zin een onzekere periode in. We hebben nu een
Minister die ons bij wijze van spreken elke dag belt of het goed gaat – ik
chargeer even – maar dat zet wel heel veel druk en tempo vanuit de
overheid en uw Kamer. Straks komen we misschien wel in een lange
periode terecht waarin dat allemaal demissionair is. Zoals ik al eerder heb
gezegd, hoop ik dat de Kamer ons de gelegenheid biedt om die tijd te
benutten en die extra stoot te geven die nodig is en dat het allemaal niet
stilvalt.
De voorzitter:
Hartelijk dank.
Mr Schleifer, two questions for you.
De heer Schleifer:
Thank you very much. There was the question on the EU-level framework.
The reason I mentioned it in the beginning, was that I believe that it is
important in order to really create the leverage that would be necessary to
induce change on these issues. The question was whether this should
take the form of voluntary agreements or more that of direct or hard
legislation. That is a very good question. I do not have a full answer to it
at the moment. A combination of these two would probably be good. In
some areas we might want to see legislation. And, actually, we already do
see this happening. In 2014 the EU had the non-financial reporting
directive, for instance – that is binding legislation, if you like – which
requires companies to report on due diligence issues related to human
rights and to environmental impacts as well. In other areas we may want
to see this complemented with voluntary agreements. Here, I think,
potentially the Dutch-style agreements could be a role model for such
European-level initiatives. If one looks at other countries, in particular in
the European Union, there seems to be some political momentum for this

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

23

kind of policies at the moment. So maybe this could be an opportune
moment for the Dutch government to pursue this issue on the European
level as well.
The second question was about the inclusion of southern stakeholders in
these processes and whether or not it is enough that this is already
happening by proxy through the NGOs that are involved. I am not entirely
sure that this really addresses the problem, because we see at the
moment that the resistance against such initiatives is growing, particularly
from the state in developing countries. One example to illustrate this is
the palm oil industry, where the Indonesian state started creating
standards and initiatives that compete with existing Western-led initiatives
and can hamper their effectiveness significantly in the end. So I think it
would be important to open a direct channel to the important stakeholders in these countries, in order to guarantee that existing initiatives
can succeed. Having said that, this is obviously a slippery slope and a fine
line needs to be drawn between involving stakeholders and being
inclusive on the one hand, and process efficiency on the other. I also think
that there is no silver bullet here, but I still consider it important to take
these issues into account.
Mevrouw Ten Kate:
Mijn twee vragen gaan allebei over transparantie. De eerste vraag ging
over het spanningsveld: als bedrijven meer informatie gaan geven over
hun toeleveranciers, geeft dat SOMO of andere dan meteen de kans om
de link met cases duidelijk voor het voetlicht te brengen? Allereerst is het
een goede taak voor ons om, als bedrijven bereid zijn om transparanter te
zijn, in onze rapportage duidelijk te maken wat dat oplevert en welke
bedrijven het nog niet doen. Hopelijk slagen wij daar tot nu toe wel in,
maar als je met algemene wetgeving voor alle bedrijven een bepaalde
mate van transparantie verplicht, ondervang je het probleem dat
sommige bedrijven al verdergaan en daardoor eerder het risico lopen om
zich kwetsbaar op te stellen. Dat is alleen maar meer reden om voor
wetgeving te pleiten.
Ik wilde ook nog even benadrukken dat wij niet alleen voor wetgeving
pleiten omdat ngo’s hun werk dan beter kunnen doen. Ik denk ook dat
beleggers en andere spelers daarom zitten te springen. Misschien nog wel
het belangrijkste is dat de arbeiders, de communities en de mensen die de
nadelige gevolgen van een en ander ondervinden, echt meer tools nodig
hebben. Zij moeten weten op welke andere deuren zij kunnen kloppen
anders dan die van de fabriek waar ze voor werken en waar ze misschien
geen gehoor vinden. Die transparantie-eis van ons heeft zeker ook
daarmee te maken.
Dus ja, transparantiewetgeving zou wat ons betreft een goede volgende
stap zijn, zeg ik ook in antwoord op de vraag van de heer Voordewind.
Zoals ik al aangaf in mijn praatje, kan dat soort stappen zeker parallel
lopen aan andere initiatieven. Dat kan elkaar zelfs versterken. Het is goed
om daar nu al mee te beginnen. Ik hield ook een pleidooi voor dynamiek
op VN-niveau. Wat dat betreft zou ik zeggen: laat dat alsjeblieft alvast
parallel lopen aan wat Nederland doet.
Dan was de vraag of bijvoorbeeld de kinderarbeidwet van Van Laar en de
convenanten op gespannen voet met elkaar kunnen komen te staan.
Zolang de wetgevende stappen zich richten op de internationale kaders en
de OESO-richtlijnen als basis nemen, zie ik niet in hoe je in elkaars
vaarwater zou kunnen komen te zitten. Uiteindelijk wil je alle bedrijven
met de neus in dezelfde richting krijgen. Dan doel ik op de verantwoordelijkheid die bedrijven hebben voor een hele keten en alle onderwerpen die
in de OESO-richtlijnen staan. Uiteindelijk wil je dat als ondergrens, als
richtsnoer.
Tot slot wil ik nog even aanhaken op de non-financial reporting. Dat is ook
transparantiewetgeving. Die is nu geïmplementeerd. Ik vroeg mij – dit is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

24

even een uitstapje – het volgende af. De overheid heeft geen nationale
autoriteit om die wetgeving verder te controleren. Dat ligt bij accountants,
voor zover ik weet. Soms vraag ik mij af waarom die stukjes wetgeving,
bijvoorbeeld over non-financial reporting, conflictmineralen en kinderarbeid, niet onder één nationale autoriteit worden geschaard die wat meer
in handen krijgt dan het hoogstnoodzakelijke en die het een en ander bij
elkaar kan brengen, waardoor ook daar meer winst valt te behalen door
de boel kritisch te controleren.
De heer Van Yperen:
Ik reageer op twee vragen. Kan het sneller? En heeft innovatie voldoende
impact in de productielanden? Dat heeft met elkaar te maken. Kan het
sneller? Ja, door marktwerking te stimuleren, door initiatieven die hier
allemaal in staan beter te belonen, door betere toegang te geven tot
financiering of door een btw-verlaging te geven voor een product of wat
dan ook. Dat zijn allerlei financiële instrumenten waar de Kamer meer van
af weet dan ik.
Leidt innovatie tot genoeg impact? En vindt die innovatie niet te veel
alleen in Nederland plaats? Ja en nee. Ik zal dit toelichten aan de hand van
een voorbeeld. De rijksoverheid vraagt nu heel erg om circulaire kleding,
hetgeen een enorme marktprikkel geeft. Dat is iets wat in Bangladesh niet
kan. Maar dat kan ook niet in Nederland. We hebben de textielsector zo
lang uitbesteed dat we zelf niet meer weten hoe we die producten moeten
maken. Er zijn partijen in Nederland die het weer hebben opgepakt en
ermee aan de slag zijn gegaan. Zij hebben daaruit met elkaar een
compleet concept weten te destilleren. Dat is de voorfase om het
vervolgens in de productielanden te kunnen implementeren. Als je het in
Nederland of in Europa houdt, bijvoorbeeld in Italië of Spanje, blijven de
volumes te klein en de prijzen te hoog. De productielanden zijn dus alleen
al voor de schaal nodig.
Een consortium is nu bezig om een circulaire pilot plant in Dhaka of
Gazipur neer te zetten. De BGMEA wordt daar inderdaad buiten
gehouden. In dat Nederlands-Bengaals consortium wordt gewerkt met
spinners en wevers. De doelstelling is om de garens die daaruit voortkomen, goedkoper te laten zijn dan de virgin garens die normaal
gesproken worden afgenomen door de Bengaalse bedrijven. De
Bengaalse bedrijven zullen enorm geïnteresseerd zijn in die nieuwe
garens, want die zijn goedkoper. Die hefboom kun je ook inzetten om de
sociale agenda te adresseren door te zeggen: je mag die garens bij ons
inkopen, maar dan moet je ook de SDG’s optellen en daarop impact
creëren. Dan kom je tot een totaalconcept. De export van wat we Dutch
Design zijn gaan noemen, is heel belangrijk. Marktwerking is een
belangrijke versneller en de overheid is als inkoper een heel belangrijk
instrument.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb nog een vraag aan mevrouw Ten Kate. Aangezien we nog even de
tijd hebben, wil ik die graag stellen. Zij gaf antwoord op de vraag, maar zij
ontweek die ook. Zij gaf aan dat er sprake is van een spanning, maar die
zal volgens haar verdwijnen als er een wet komt. Dat is inderdaad zo,
maar hoe gaat zij met die spanning om, zolang die er nog is? Dat was de
vraag. Zolang we die wet niet hebben en niet alle bedrijven transparant
zijn, hoe gaat zij dan om met shaming versus het stimuleren van
transparantie? Zolang je aan shaming doet, stimuleer je volgens mij geen
transparantie.
Mevrouw Ten Kate:
Dat ervaar ik niet zo, want wij merken wel degelijk dat bedrijven er steeds
meer oren naar hebben om wel transparant te worden. Wij hebben nog
niet vaak gehoord dat bedrijven daaraan niet willen meedoen, omdat ze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

25

anders in een nadelige positie terechtkomen. Volgens mij weten bedrijven
donders goed wat de voordelen zijn als ze koploper worden in het volledig
transparant maken van de toeleveringsketen. Zoals ik zojuist al zei, zijn er
bedrijven die dat al doen. Wij hopen dat ze daarmee doorgaan en dat ze
dit doorbreken, ook al blijft dat vrijwillig. Wij moedigen dat aan en wij
zullen dat altijd onderschrijven.
De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van het tweede blok. Ik dank
mevrouw Hamer, mevrouw Ten Kate, de heer Schleifer en de heer Van
Yperen hartelijk voor hun bijdrage aan dit gesprek. We gaan even kort
pauzeren. Ik vraag de deelnemers van het laatste blok, het bedrijfsleven,
om alvast naar deze kant van de tafel te komen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Deelsessie 3: Bedrijfsleven
Gesprek met:
–
–
–
–
–

Marhijn Visser, secretaris beleidsteam Internationaal Economisch en
Sociaal Beleid VNO-NCW en MKB-Nederland
Floor Uitterhoeve, manager duurzaamheid Federatie Nederlandse
Levensmiddelenindustrie (FNLI)
Jeroen van Dijken, secretaris Vereniging van Grootwinkelbedrijven in
Textiel (VGT)
Richard Kooloos, hoofd Duurzaam Bankieren ABN AMRO
Arnoud van Vliet, Corporate Social Responsibility (CSR) & Quality
manager Zeeman

De voorzitter:
We gaan verder, helaas zonder de heer Voordewind, maar wel met een
extra inspreker. Bij de vorige rondes waren het er vier maar nu zijn het er
vijf. Qua tijd houdt dat elkaar een beetje in balans, hoop ik. Ik heet ook de
insprekers in deze ronde uiteraard van harte welkom. We gaan snel van
start.
U hebt gezien hoe het werkt. Als eerste is het woord aan de heer Visser
van VNO-NCW en MKB-Nederland.
De heer Visser:
Dank voor de uitnodiging. We zijn natuurlijk blij dat de Tweede Kamer
aandacht heeft voor dit belangrijke onderwerp. VNO-NCW en
MKB-Nederland hebben al een schriftelijke inbreng geleverd, dus ik zal het
vrij kort houden, ook omdat er branches en bedrijven aanwezig zijn. Als
die spreken, dan past het de koepelorganisatie om haar mond te houden.
Voor ons, voor VNO-NCW en MKB-Nederland, is het SER-advies uit 2014
leidend. In de SER is men met sociale partners tot een goede invulling
gekomen van inhoud en werking van die mvo-convenanten. We stimuleren daarom de uitwisseling tussen branche en bedrijven over de
convenanten. Dat doen we ook samen met MVO Nederland. We nodigen
daartoe de branches en bedrijven geregeld uit om van gedachten te
wisselen. Duurzaamheid zit diep in de vezels van het Nederlandse
bedrijfsleven en dus ook bij ons. Het past in onze campagne NL Next
Level waarin duurzaamheid en inclusiviteit speerpunten zijn. Om optimaal
te opereren op imvo-vlak kan het bedrijfsleven niet zonder de overheid en
de ngo’s. Complexe situaties van risico’s op schendingen in opkomende
marken en ontwikkelingslanden kan het bedrijfsleven maar gedeeltelijk
zelf oplossen. Zoals de UN Guiding Principles ook tot uitdrukking brengen
is imvo een gedeelde verantwoordelijkheid voor bedrijfsleven en de
overheid. Conform het SER-advies bepalen bedrijven en branches zelf of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

26

een imvo-convenant passend is of dat men andere initiatieven wil
ontplooien. Een imvo-convenant is een middel, geen doel, maar maatwerk
is daarbij geboden.
Ik wil graag een compliment geven aan de rol van de ngo’s. Zij zijn nodig
om in ketens te helpen de due diligence op orde te krijgen en kunnen
specifieke kennis aanleveren over situaties in landen. Mevrouw Hamer
noemde net al het onderwerp mededinging, een lastig onderwerp. De SER
heeft daarover een advies uitgebracht aan de Minister van Economische
Zaken. Deze heeft een wetsvoorstel aangekondigd waarmee duurzaamheidsinitiatieven algemene gelding kunnen krijgen. Ik zeg er heel
nadrukkelijk bij dat wij daar nog geen oordeel over hebben, ook omdat het
wetsvoorstel nog niet bekend is, maar wij vinden dat zaken als draagvlak
aandacht verdienen.
Ik sprak net al over maatwerk. Sommige convenanten vinden plaats
binnen de SER, sommige convenanten daarbuiten. Maatwerk moet ook
geboden zijn bij bijvoorbeeld financiering en ondersteuning. Voor een AO
medio vorig jaar over imvo hebben wij een lange lijst van initiatieven
gestuurd die het Nederlandse bedrijfsleven uitvoert. Waar precies bestaat
het imvo-beleid van een bedrijf uit? We hebben intern, ook ter voorbereiding op deze rondetafel, de klacht gekregen dat het bedrijfsleven
misschien onvoldoende duidelijk maakt waar het imvo-beleid bij een
bedrijf of een sector precies uit bestaat. We hebben weliswaar een heel
lange lijst gestuurd, maar als de Kamer daarin geïnteresseerd is,
organiseren wij graag een event waarin bijvoorbeeld een multinational
vertelt hoe precies zijn imvo-beleid eruitziet. Bedrijven zeggen namelijk:
wij doen al heel veel. Convenanten zijn in die zin een middel. Zij kunnen
daarbij helpen maar zijn geen doel. Ik doe graag deze uitnodiging.
De voorzitter:
Dank u zeer. Wij gaan nu luisteren naar mevrouw Uitterhoeve. Zij is
manager duurzaamheid bij de Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie.
Mevrouw Uitterhoeve:
Dank voor de uitnodiging om hier vandaag een bijdrage te mogen
leveren. Voor de duidelijkheid: de Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie is de koepelorganisatie van ongeveer 450 bedrijven die voedsel
of ingrediënten voor voedsel verwerken, verpakken en verkopen. Het is
natuurlijk een heel internationale sector. Het thema imvo staat bij ons dus
al jarenlang hoog op de agenda.
Het is heel goed dat de Tweede Kamer in gesprek gaat met partijen uit het
veld voordat zij belangrijke beslissingen neemt. Ik moet eerlijk zeggen dat
de timing van deze bijeenkomst mij een beetje verbaasde, aangezien die
is gepland nadat vorige week de Wet zorgplicht kinderarbeid is aangenomen in plaats van ervoor. Maar goed, dat heeft vast te maken met
drukke agenda’s. Er werd net al verwezen naar de Wet zorgplicht
kinderarbeid. Door die wet aan te nemen, hebt u als Kamer wel een flinke
beslissing genomen. U kiest daarbij voor de rol van de overheid als
handhaver, terwijl we in het kader van de convenanten eigenlijk juist naar
partnerschap toewerken. Op die manier proberen we om gezamenlijk met
de overheid, de ngo’s en vakbonden aan hardnekkige problemen in
internationale ketens te werken. Die twee rollen, de overheid als
handhaver en de overheid als partner, zijn voor ons best wel moeilijk te
rijmen. Als je wetgeving inzet als convenanten niet blijken te werken, dan
zeg ik: fair enough! Dat zou ik ook doen. Het is ook een heel goed idee om
de beweging die de koplopers en het peloton met convenanten inzetten
door middel van wetgeving breed te verankeren. Maar in de sector, in
ieder geval in onze sector, heerst toch wel enige verbijstering over het feit
dat er alvast wetgeving wordt klaargelegd, terwijl we eigenlijk net
begonnen zijn met het inzetten op convenanten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

27

Dat geldt in ieder geval voor de FNLI. Wij zijn van de zomer begonnen met
een traject samen met het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel – dat is
de brancheorganisatie van de Nederlandse supermarkten – de Nederlandse Vereniging voor de Specerijhandel, negen ngo’s, twee vakbonden,
twee ministeries en – ik moet even spieken, want er zijn een heleboel
partijen bij betrokken – IDH. Dat gebeurt onder goede en bezielende
begeleiding van de SER en voorzitter Pierre Hupperts. Over het proces zelf
kan ik niet zo veel zeggen. Mevrouw Hamer zei dat net ook al: daarover
treden we niet naar buiten. Ik kan wel zeggen dat het proces om elkaar te
leren kennen en elkaar te leren vertrouwen, en het feit dat dit gesprek nu
op deze manier met elkaar wordt aangegaan, heel erg waardevol en nuttig
zijn. Ook voor ons als branchevereniging, als koepelorganisatie, is het
heel erg belangrijk om het gesprek aan te gaan met al die verschillende
bedrijven die bij ons zijn aangesloten zijn en te proberen te bewerkstelligen dat al die bedrijven, van Unilever tot een stroopwafelbakker in
Oost-Groningen, een gezamenlijk doel voor ogen hebben en nastreven.
We zijn dus heel blij dat we dat convenantentraject hebben ingezet.
Als FNLI hebben wij daarnaast heel veel behoefte aan een praktische
duiding van de internationale richtlijnen die door de OESO en de VN zijn
neergelegd. Die richtlijnen bestaan al een tijdje, maar wat staat er nu
eigenlijk? Wat mag je concreet van een bedrijf in zijn dagelijkse bedrijfsvoering verwachten? Hoe diep moet een bedrijf terug de keten in? Wat
moet een bedrijf concreet doen als het in de keten iets tegenkomt wat niet
pluis is? Welke maatregelen kan het nemen? Over dat soort praktische
zaken kun je heel goed afspraken maken in de convenanten. Datzelfde
geldt voor de activiteiten en de verantwoordelijkheden van de overheid en
ngo’s daarbij, want bedrijven kunnen het niet alleen; dat moge duidelijk
zijn.
In de Wet zorgplicht kinderarbeid wordt de heel lastige vraag wat due
diligence in de praktijk is, eigenlijk even geparkeerd in een AMvB. Je zou
dus kunnen denken dat we die maar even moeten afwachten, want het is
in ieder geval mij nog niet helemaal duidelijk hoe die convenantsgesprekken zich daartoe verhouden. Als we niet oppassen, kan die wet
volgens mij tot een soort papieren werkelijkheid leiden, waarbij bedrijven
als het gaat om wetgeving vooral gaan voor compliance, tick the box,
ervoor zorgen dat je geen gedoe krijgt met de handhaver of de toezichthouder, terwijl we in het convenant nu juist streven naar continue
verbeteringen op een veelheid aan thema’s.
Dat vergt maatwerk. De helft van de omzet in de levensmiddelenindustrie
wordt gegenereerd door het mkb. Dat staat voor heel andere uitdagingen
op het gebied van imvo dan multinationals, die natuurlijk ook een
belangrijke rol spelen in onze sector. Die uitdagingen zijn geen excuus. Elk
bedrijf kan en moet op zijn manier ketenverantwoordelijkheid nemen,
maar maatwerk is echt cruciaal evenals een goed instrumentarium. Als we
binnen afzienbare tijd concrete verbeteringen met die convenanten willen
realiseren, dan is het dus heel belangrijk om voort te bouwen op
bestaande standaarden, platforms en keteninitiatieven zoals RSPO, UTZ,
BSCI, Fair Trade en noem maar op. We beginnen niet bij nul; dat moge
duidelijk zijn.
Wat willen wij nu als FNLI? Wij streven er vooral naar dat alle bedrijven in
de sector due diligence steeds meer gaan verankeren in hun bedrijf, niet
omdat het van de overheid moet, niet omdat ze anders in de krant komen,
maar omdat het onderdeel is van een toekomstbestendige bedrijfsvoering, net als voedselveiligheid en kwaliteit. We moeten ook transparant
en eerlijk zijn: we kunnen nooit garanties geven. Misstanden in complexe
ketens zijn nooit uit te sluiten. Een effectieve aanpak van kinderarbeid,
gedwongen arbeid, lage lonen, ontbossing en noem maar op, vergt veel
meer dan bedrijven in Nederland die zeggen dat ze het liever niet hebben.
Het vergt overheidscapaciteit in productielanden zelf, economische
ontwikkeling, markttoegang, infrastructuur, onderwijs et cetera. Het is echt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

28

alle hens aan dek. Met het convenant zetten we een klein deel van de
beweging, van dat groeiproces, verder in gang. We hopen vooral dat we
dit met de overheid samen kunnen doen als partner. Met wetgeving staan
we tegenover elkaar; met een convenant kunnen we naast elkaar staan.
Op een gegeven moment moeten we kiezen.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mevrouw Uitterhoeve.
Het woord is aan de heer Van Dijken, secretaris van de Vereniging van
Grootwinkelbedrijven in Textiel (VGT).
De heer Van Dijken:
Ik spreek hier vandaag tevens namens INretail en Modint, ook twee
brancheorganisaties. Gezamenlijk vertegenwoordigen wij de hele textielen kledingsector in Nederland.
Het voordeel van een van de eerste convenanten sluiten, is dat ons
convenant al vaak besproken is. Ik wil vandaag opnieuw het kernpunt
benadrukken dat ons convenant vooral bedoeld is om op basis van een
gezamenlijke agenda krachten te bundelen omdat tot nu toe niemand van
ons voldoende impact heeft gehad om ketens echt structureel te verduurzamen. Dat is uiteindelijk de basis. Het belang van voldoende leverage en
voldoende impact is vandaag al een paar keer langsgekomen. Ook in de
schriftelijke inbreng die we hebben geleverd hebben we nogmaals
benadrukt wat het belang ervan is dat ons plan naar Europees niveau
getild wordt. We hebben gelukkig gezien dat in Duitsland een vergelijkbaar plan is gestart, ook een multistakeholderinitiatief met een
gedeelde agenda. We zien nu dat het proces op Europees niveau, waar
eerst veel actie was, wat in het slop raakt. Vooral in het Europees
Parlement herhaalt men de stappen die wij de afgelopen jaren al met
elkaar hebben gezet. Straks met een nieuw kabinet en een nieuwe Tweede
Kamer zal denk ik moeten worden ingezet op het naar een hoger niveau
brengen van de individuele plannen zodat we uiteindelijk naar een
Europees niveau kunnen. We denken dat dit uiteindelijk nodig is, want we
hebben ambitieuze doelen om in ieder geval voldoende impact in
Nederland te krijgen. We willen dat volgend jaar de helft en in 2020 80%
van de markt in Nederland is aangesloten. We kunnen dat alleen halen als
voldoende internationale bedrijven die ook actief zijn in Nederland, en
bijvoorbeeld de helft van de modedetailhandel in handen hebben, erbij
aansluiten, zodat we voldoende impact krijgen.
Er werd in een eerdere ronde naar leefbaar loon gekeken. De doelen in
ons convenant zijn niet voor 2030, maar voor 2020, dus tien jaar eerder.
De heer Ras zei in die eerdere ronde dat we in de zomer van 2017 nog
weinig kunnen zeggen over het succes van ons convenant, anders dan dat
bedrijven aan due diligence hebben gedaan, plannen van aanpak hebben
opgesteld en productielocaties hebben gepubliceerd. De echte doelen
worden pas na drie jaar en na vijf jaar bereikt. Ik onderbouw het pleidooi
om vooral na drie jaar en na vijf jaar na te gaan wat er concreet is bereikt.
We zijn nu nog volop bezig met de individuele bedrijven om verder aan
due diligence te doen, om de productielocatielijsten klaar te maken voor
publicatie en om de individuele plannen van aanpak te schrijven. Aan de
achterkant komen we toch nog heel veel problemen tegen, die we samen
met de SER oplossen. De SER kan die zaken in andere convenanten weer
doorgeven. Het gaat daarbij van confidentiality agreements tot
non-disclosure agreements. Zelfs het Amerikaanse mededingingsrecht
komt nog langs in discussies, net als de Wet openbaarheid van bestuur.
Dat zijn allemaal zaken waar we achter de schermen tegenaan lopen en
die we proberen op te lossen. Andere convenanten gaan daar denk ik ook
voordeel van hebben. In juli 2017 publiceren wij een geïntegreerd plan
van aanpak van alle bedrijven. Ook liggen er dan een productielocatielijst
en de doelen voor de komende jaren. De Tweede Kamer en andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

29

partijen kunnen daarop toezicht houden en toetsen of wij die daadwerkelijk gaan halen.
De voorzitter:
Dank u zeer, mijnheer Van Dijken.
Het woord is aan de heer Kooloos, hoofd Duurzaam Bankieren ABN
AMRO.
De heer Kooloos:
Geachte commissieleden, dank voor de uitnodiging om hier vandaag
aanwezig te zijn. Het imvo-convenantproces is een belangrijke stap van de
Nederlandse regering om invulling te geven aan de twee meest prominente internationale richtlijnen op dit gebied: de OESO-richtlijnen en de
Guiding Principles on Business and Human Rights, die beter bekend zijn
als het Ruggie Framework. Deze richtlijnen gelden voor alle bedrijven die
internationaal opereren, dus ook voor banken. Nederlandse banken lopen
in hun sector al decennialang internationaal voorop in maatschappelijk
verantwoord ondernemen.
Dat komt door de internationale oriëntatie van Nederlandse banken en het
ver ontwikkelde bewustzijn in Nederland van het belang van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Bij de verstrekking van kredieten aan
Nederlandse en buitenlandse klanten komen banken in aanraking met
mensenrechtenschendingen. Daarom nemen banken al lange tijd hun
klanten en de ketens van hun klanten onder de loep om mogelijke
misstanden of risico’s op misstanden inzichtelijk te krijgen. Daarmee
pakken banken een actieve rol om hun klanten aan te spreken op
misstanden bij deze klanten zelf of in hun ketens. Via hun eigen
duurzaamheidsbeleid kunnen banken bovenwettelijke eisen opleggen aan
bedrijven, binnen de grenzen die de internationale bancaire concurrentie
daarvoor toelaat. Door zijn beleid te publiceren, geeft een bank klanten,
het publiek en andere banken inzicht in de normen die hij stelt. Door ook
de resultaten te publiceren geeft de bank inzicht in de praktijk. Een
voorbeeld hiervan is ons onlangs uitgebrachte mensenrechtenrapport, dat
wij als een van de eerste bedrijven wereldwijd hebben gepubliceerd
conform de UN Guiding Principles Reporting Framework. Met het
imvo-convenantproces zet de Nederlandse overheid stappen in het
implementeren van de OECD guidelines en het Ruggie Framework. Dat is
het lastige gebied. Na de inzet van de Minister heeft de NVB de
handschoen opgepakt om als een van de eerste sectoren tot een
imvo-convenant te komen: het convenant banken.
Ook anderen hebben gesproken over de verwachtingen die we met zijn
allen mogen hebben. Ik wil die toch nog nader duiden. In veel gevallen
waarbij mensenrechten worden geschonden, heeft de eerste lijn van
verweer, te weten de lokale overheid en de lokale rechterlijke macht,
gefaald. Daarnaast is vaak ook de invloed van buitenlandse overheden
onvoldoende gebleken en heeft ook de invloed van de Verenigde Naties
tot onvoldoende resultaat geleid. Als de overheidstaak om mensenrechten
te beschermen, onvoldoende wordt ingevuld, hebben bedrijven een
nadrukkelijkere rol om hun invloed ten goede aan te wenden. Het is aan
banken om die bedrijven daarin te faciliteren, aan te moedigen en waar
nodig bij te sturen. Het is echter niet reëel om te verwachten dat het
daarmee mogelijk is om alle misstanden de wereld uit te krijgen, hoe
graag we dat ook allemaal willen en hoe hard we daar met alle stakeholders gezamenlijk ook ons best voor doen.
Ik kom op het convenantproces. Vanaf het begin is ABN AMRO een
enthousiast en betrokken lid van het imvo-convenant banken. Het
oorspronkelijke doel was om eind 2015 al een imvo-convenant banken
getekend te hebben. Dat doel is helaas niet gehaald. Dat had naar ons
idee een aantal oorzaken. Het is, ten eerste, een van de eerste conve-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

30

nanten die getekend is. Daardoor is er veel leergeld betaald, zoals ook
door andere sprekers is genoemd.
Ten tweede waren er ook verschillende verwachtingen bij aanvang. Voor
banken was het doel om via het convenantproces hun due diligence, hun
klantenonderzoeksproces, te verbeteren door kennis en de netwerken van
overheid, vakbonden en ngo’s toe te voegen aan de bestaande praktijk en
om de impact van hun engagement te vergroten door samen te engagen.
Immers, samen kun je meer en weet je meer. Andere convenantspartijen
bleken andere verwachtingen te hebben. De tip voor andere convenanten
is om verwachtingen van convenantspartijen vooraf helder met elkaar te
delen.
Ten derde was er het lage vertrouwen. Banken en ngo’s zaten al jaren in
stevige discussies, wat aan beide zijden een sterk defensieve houding tot
gevolg had. Hierdoor ontstond de behoefte om alles precies vast te
leggen. Banken hadden oorspronkelijk de verwachting dat het convenant
een heel beknopt document zou zijn waarin de gezamenlijke doelen en de
onderzoeksopzet zouden zijn beschreven. Andere convenantspartijen
verwachtten een document waarin concrete resultaatsverplichtingen
zouden worden opgenomen. De tip voor andere convenanten is om waar
nodig aandacht te besteden aan de zachte kant van het proces, om elkaar
in het begin goed te leren kennen.
Ten vierde was het proces governancegericht. Er is veel tijd en grote
aandacht besteed aan het borgen van het convenantproces: werkgroepen,
een stuurgroep, rapportageverplichtingen et cetera. Volgende convenanten kunnen gebruikmaken van deze opgedane kennis.
Ten vijfde noem ik enkele juridische aspecten. Ondanks het feit dat het
convenant banken niet het eerste convenant was, liepen we wel tegen
allerlei juridische obstakels op, zoals het mededingingsrecht in Amerika
en in Nederland, het borgen van de vertrouwelijkheid van gegevens,
bijvoorbeeld in relatie tot de Wet openbaarheid van bestuur, zoals al
genoemd – volgende convenanten kunnen ook daarop voortbouwen – en
de impactrisico’s. Nadat de convenanttekst was afgerond, is er nog
vertraging ontstaan doordat niet alle partijen bereid waren om te tekenen
zonder dat de impact van de eigen, internationale organisatie voldoende
was onderzocht. De convenanttekst zou bijvoorbeeld strijdig kunnen zijn
met lokale wetgeving van buitenlandse dochters. De tip voor volgende
convenanten is om de impactassessments tijdens het convenantsproces
te doen.
Ten slotte. De overheid heeft ook een actieve rol bij de implementatie van
de convenanten in haar eigen activiteiten. Via Atradius Dutch State
Business verstrekt de Staat exportkredietgaranties. Het is belangrijk dat de
toetsing van Atradius helemaal in lijn is met het imvo-convenant.
Datzelfde geldt natuurlijk voor de nieuw op te richten nationale investeringsbank Invest-NL. Hetzelfde geldt ook voor het verstrekken van
exportvergunningen. De huidige praktijk is nogal eens dat wij als bank
striktere bovenwettelijke eisen stellen dan overheidsdiensten. Dat is heel
moeilijk uit te leggen aan klanten. De tip is dus om bij de volgende
convenanten ook actief voor alignment te zorgen op dit punt.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mijnheer Kooloos. Ik geef het woord nu aan de heer Van
Vliet, Corporate Social Responsibility (CSR) & Quality manager bij de
firma Zeeman.
De heer Van Vliet:
Voorzitter. Ook ik bedank de commissie voor de uitnodiging. Ik begin met
een korte introductie van Zeeman. Zeeman is een familiebedrijf met 540
filialen in Nederland. Europees gezien zijn er 1.300 filialen, waarin meer
dan 8.000 mensen werkzaam zijn op dit moment. Jaarlijks bedienen we
zo’n 60 miljoen klanten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

31

Bij het duurzaam inkoopbeleid stuurt Zeeman op langetermijnrelaties. Wij
vinden het belangrijk om direct samen te werken, zonder tussenschakels.
Op deze manier willen wij samen werken aan verbetering in de sector en
proberen om de toeleveringsketen elk jaar inzichtelijker te krijgen. Andere
inkooppraktijken zijn dat Zeeman geen claimcultuur heeft bij vertragingen
en geen betalingstermijnen hanteert, maar betaalt bij verscheping. Om de
langetermijnrelatie te onderstrepen, werken we met 50 leveranciers die al
langer dan 5 jaar verantwoordelijk zijn voor 71% van de inkoopwaarde.
Jaarlijks rapporteren we ook over onze duurzaamheidsinspanningen. De
Kamer heeft daarvan de mvo-rapportage ontvangen. Ook nemen we deel
aan de transparantiebenchmark die wordt georganiseerd door Economische Zaken. Daarin wordt het verslag ook als transparant gezien. Dat
vinden wij belangrijk, vandaar ook onze aanwezigheid hier. Wij gaan
graag de dialoog aan met alle partijen, daarom hebben we ook het
convenant ondertekend. Ook de voorloper van het convenant, het
nationaal plan van aanpak, heeft Zeeman destijds onderschreven, net als
het Bangladeshakkoord. Wij geloven gewoon dat we, ook al zijn we voor
Nederlandse begrippen een grote retailer, andere partijen nodig hebben
om de samenwerking te intensiveren. Dat is een heel sterk voordeel van
het convenant dat er nu ligt. Wij hebben er ook veel vertrouwen in dat dit
vruchten gaat afwerpen. Zeeman is actief deelnemer aan de werkgroep
veilige werkomstandigheden binnen het convenant.
Zeeman vindt het wel belangrijk dat er een lobby op gang blijft om ook
andere bedrijven uit te nodigen om het convenant te ondertekenen. Het
zijn nu iets meer dan 70 bedrijven, maar er is nog een groot aantal
bedrijven dat blijkbaar weigert het convenant te ondertekenen. Zoals ik
net aangaf, is Zeeman actief in zeven Europese landen. Het convenant is
gericht op de Nederlandse textielsector. Wij pleiten er dus voor dat het
uitgroeit tot een Europees convenant. Zeeman gelooft in die zin ook meer
in convenanten dan in dwingende wetgeving. Het thema leefbaar loon,
dat al eerder genoemd is, staat ook bij Zeeman hoog op de agenda. Dat is
juist een thema waarop we de samenwerking willen aangaan met
collega-bedrijven en met andere ngo’s, die ons daarbij kunnen ondersteunen. Ook hierbij is het belangrijk dat er een gelijk speelveld blijft voor
bedrijven die stappen willen zetten op het gebied van leefbaar loon. Zeker
voor een bedrijf als Zeeman, dat concurreert op prijs en kwaliteit, ligt dat
heel gevoelig.
Zeeman is naast een leefbaar loon ook actief op milieuaspecten. Daarom
zijn wij begonnen met het inkopen van duurzame katoen. Ook dat is een
grote uitdaging voor ons. Wij willen tegen scherpe prijzen inkopen, en nu
dus ook duurzame katoen. Daarin zijn de eerste stappen gezet.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mijnheer Van Vliet. Dan gaan we nu naar de Kamerleden.
We zitten wat ruimer in de tijd en er zijn minder leden, dus daarom mag u
drie vragen stellen als u dat wilt. Als eerste geef ik het woord aan de heer
Van Laar.
De heer Van Laar (PvdA):
Mijn eerste vraag is voor de FNLI en VNO-NCW. In de schriftelijke inbreng
zegt VNO-NCW dat de Wet zorgplicht kinderarbeid een ondermijning is
van het convenantproces, maar dat wordt niet onderbouwd. Naar die
onderbouwing ben ik wel benieuwd. U zegt bijvoorbeeld ook dat in het
samenspel tussen alle stakeholders betere resultaten worden bereikt. Ik
ben wel benieuwd welke resultaten er in de afgelopen vijf jaar bereikt zijn
om kinderarbeid uit de ketens te bannen. Welke vindt u aansprekend? U
noemt zelf het convenant duurzame kleding en textiel, maar u zegt ook dat
dit een middel is en geen doel. Het is nog geen resultaat. Daarmee
hebben we nog geen kledingstuk schoner gemaakt. Ik ben dus wel
benieuwd naar die onderbouwing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

32

Ik ben ook benieuwd naar het voorbeeld van Zeeman. Zeeman is een
koploper in de textielsector volgens mij. In zekere zin loopt Zeeman dus
voorop in een markt waarin een scherpe prijs heel belangrijk is, zoals
Zeeman zelf zegt. Hebt u enig idee hoeveel concurrentienadeel qua prijs u
ondervindt van uw imvo-inspanningen? Wat zit er aan extra prijs in uw
producten wat uw concurrenten niet hebben? En hebt u dan niet juist
behoefte aan een gelijker speelveld? Wilt u dan niet dat we ook van uw
concurrenten vragen dat zij fatsoenlijk omgaan met de keten? Hebt u niet
juist behoefte aan een wet – ook al zegt u dat u er niet voor bent – die in
ieder geval het minimale van bedrijven vraagt? De Wet zorgplicht
kinderarbeid vraagt het minimale van bedrijven: doe een onderzoek en
maak een plan van aanpak zodat je de risico’s zo veel mogelijk bestrijdt.
Deze vraag stel ik ook aan de FNLI. Als je een convenant ondertekent of uit
jezelf al iets hebt gedaan, dan voldoe je al aan die wet en heb je van die
wet niets te vrezen. Waarom is die wet zo eng? Zo lijkt het soms
tenminste. Ik denk namelijk, net als Nestlé, Tony’s Chocolonely en kleine
ondernemers, dat de wet juist gaat helpen omdat je niet meer hoeft te
concurreren met bedrijven die de bocht afsnijden. Ik ben benieuwd naar
jullie inzichten.
De heer Geselschap (VVD):
Wederom dank. U hebt mij al eerder vragen horen stellen en het zal u
daarom niet verbazen dat ik ook nu soortgelijke vragen aan u stel. In
hoeverre zou het proces van de convenanten sneller kunnen? Ik ben ABN
erg dankbaar voor allerlei praktische tips. Die kunnen zeker helpen, maar
zijn er nog meer?
Ik vraag me ook af wat uw oordeel is over de omvang die een convenant
zou moeten hebben om echt succesvol te zijn en voldoende mensen mee
te krijgen. Hoe groot moet je zijn om impact te hebben? Hoe kunnen we
anderen nog verleiden of laten zien dat het nuttig is om aan zo’n
convenant mee te doen? Ik hoorde al dat financiering fijn zou zijn. Maar
goed, we willen allemaal wel wat geld. Zijn er ook andere zaken dan
financiering waarmee we mensen zouden kunnen verleiden om mee te
doen?
Een andere vraag ligt op het gebied van het mkb. Ik kan me voorstellen
dat het voor het mkb nog een stuk lastiger is dan voor grote ondernemingen als Zeeman. Is er naar jullie oordeel in de convenanten voldoende
oog voor het aangehaakt krijgen van het mkb, ook rekening houdend met
wat daar speelt?
De voorzitter:
Voor de duidelijkheid: met de omvang van de convenanten bedoelt u het
aantal deelnemers.
De heer Geselschap (VVD):
Correct, voorzitter.
De heer Visser:
Over de wet zorgplicht kinderarbeid kan ik eigenlijk vrij simpel zijn.
Niemand is voor kinderarbeid; wij ook niet. Daar moet geen enkel
misverstand over bestaan. U zult geen bedrijf in Nederland vinden dat
zegt dat kinderarbeid een goede zaak is. Mijn voorzitter, Hans de Boer, was
ook bij de lancering van het Fonds Bestrijding Kinderarbeid dat door de
heer Van Laar geïnitieerd is. Dat zeg ik alleen maar ter onderstreping van
het belang dat wij daaraan hechten. Wij zouden misschien een gesprek
moeten voeren over een manier waarop wij dat fonds verder kunnen
opkrikken, maar dat is een ander verhaal.
Wij zijn benaderd door branches en bedrijven die zeggen: als deze wet
erdoor komt, ga ik achterover leunen. Dat is het punt. Bedrijven hechten
aan het vrijwillige karakter, het oorspronkelijke idee van het SER-advies en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

33

de convenanten. Maar de overheid wil daar kennelijk niet op wachten en
komt nu met wetgeving. Bedrijven zeggen daarom: ik wacht wel af waar
de wetgever mee komt. Dat is het punt. Men gaat in de achteruitstand, in
de afwachtstand, staan en pakt de convenanten niet meer op. In zoverre is
dit ondermijnend voor het convenantproces. Men ziet dat het vrijwillige
karakter wordt ingehaald door een verplicht traject. Nu gaat het om
kinderarbeid, maar straks gaat het om leefbaar loon, dwangarbeid of een
andere ILO-standaard. Bedrijven denken daarom: ik ga me niet aan zo’n
convenant vertillen als de wetgever toch met wetgeving komt. Zo simpel
is het. Ingewikkelder kan ik het niet maken.
Nu kom ik op het mkb-punt van de heer Geselschap. Dat is inderdaad een
aandachtspunt. Wij doen dat voornamelijk via de brancheorganisaties die
aangesloten zijn bij MKB-Nederland. Imvo is een onderwerp, maar de
eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de gemiddelde mkb’er natuurlijk geen
CSR-officer heeft zoals de multinationals. Wij steken voornamelijk in op
samenwerking met bijvoorbeeld MVO Nederland. Dat spreekt veel
branches aan. Op die manier proberen wij branches naar een hoger
niveau te tillen. Wij hebben het nu veel gehad over banken en textiel,
maar er zijn ook enkele convenanten op veel kleinere schaal in de maak,
waarbij veel meer mkb-bedrijven aangesloten zijn. Maar het is absoluut
een aandachtspunt. Voor het mkb is imvo best een lastig onderwerp. Wij
zijn blij dat wij bijvoorbeeld met de SER en MVO Nederland kunnen
samenwerken op dat vlak.
Mevrouw Uitterhoeve:
In aanvulling op wat Marhijn Visser zei, ga ik ook in op de wet zorgplicht
kinderarbeid. U zei dat bedrijven niets te vrezen hebben als ze meedoen
aan een convenant of als ze allerlei dingen ondernemen op het gebied van
kinderarbeid. Dat is echter nog niet helemaal duidelijk. Een stuk van de
wet is nog niet ingevuld en dat is een van de redenen waarom er wat
verwarring is ontstaan in de sector. Wat is de zorgplicht concreet?
Wanneer voldoe je daaraan en wanneer niet? Hierdoor wordt men toch
een beetje zenuwachtig. Men vraagt zich af of men op de goede weg is
met het convenant of juist niet en of men daarop moet wachten. Want
dadelijk hebben wij een convenant en daarnaast ook nog eens wetgeving
waaraan wij moeten voldoen. Dus vooral de verwarring leidt tot discussie,
zo merk ik, en niet zozeer de angst. Het zou zo jammer zijn als wij de
komende tijd vooral gaan focussen op het voldoen aan die wet. Dan zitten
wij in de compliancemodus; Marhijn had het daar al even over. Dan is er
veel negatieve energie, terwijl wij nou juist op een heel positieve manier
met elkaar in gesprek zijn over wat wij daadwerkelijk kunnen doen om de
veelheid aan issues in onze ketens aan te pakken. Kinderarbeid is een
issue, maar er zijn er nog veel meer. Ik zou graag die positieve energie
willen vasthouden. Zodra het om wetgeving gaat, schieten bedrijven in
een andere stand. Daar ben ik bang voor, want dat zou gewoon jammer
zijn.
Inhoudelijk gaan er nog een aantal vragen met de wetgeving gepaard,
bijvoorbeeld over definities. Wat is bijvoorbeeld een eindgebruiker?
Wanneer voldoe je aan de wet als je van leveranciers buiten Nederland
afneemt? Van dat soort dingen is het relevant om te weten wat de
wetgever daarvan vindt voordat we er in een convenant ook afspraken
over gaan maken. Dus geen angst maar vooral verwarring.
Dan de vraag over het mkb. Het betreft hier een heel belangrijk punt voor
ons. Eigenlijk is het voor ons de belangrijkste reden om als branchevereniging, als koepel met een convenantstraject te starten, teneinde ervoor
te zorgen dat niet alleen de koplopers en de grote jongens aan de slag
gaan en blijven maar dat we ook de juiste kaders neerzetten voor het mkb.
Individueel is de capaciteit van het mkb vaak beperkt maar gezamenlijk
heeft het wel een enorme power. Mkb’ers zijn ook vaak heel erg gericht op
toekomstbestendig ondernemen. Het zijn vaak familiebedrijven die ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

34

wat meer nadenken over de lange termijn. Dat moet je ook benutten. Het
mkb heeft wel behoefte aan heel praktische instrumenten, dus aan
concrete stappenplannen en tools. Het is ook van belang om veel meer te
kijken naar collectieve vormen van due diligence. Het ontslaat niet elk
individueel bedrijf van de noodzaak om in zijn eigen keten te duiken, maar
als de buurman uit dezelfde regio dezelfde grondstoffen haalt en daar
kennis over heeft, laten we die kennis dan vooral delen in brancheverband, zodat je niet allemaal hetzelfde aan het doen bent. Ook daar kan
een convenant de goede kaders voor bieden.
De heer Van Dijken:
Om voort te bouwen op wat er is gezegd over het wetsvoorstel over
kinderarbeid het volgende. Als sector hebben we twee keer gesproken
met de heer Van Laar. We hebben daarbij ook eerlijk gezegd twijfels te
hebben over de effectiviteit ervan maar dat we niet tegen het voorstel zijn,
omdat wij denken met het convenant er al invulling aan te kunnen geven.
Om daar meteen het mkb-aspect aan te koppelen: ons convenant is zo
geschreven dat ook een mkb’er, een zelfstandige onderneming deel kan
nemen aan het convenant. Dat zal voor de een een grotere uitdaging zijn
dan voor de ander. Als je als winkelier 50 merken verkoopt, is het veel
lastiger om daarmee aan de slag te gaan dan als je importeur bent en je
direct zelf fabrieken bezoekt waar je ook inkoopt. Het convenant is
geschreven voor een zelfstandig ondernemer maar ook voor in principe
het grootste bedrijf. Iedereen kan eraan deelnemen. Dat is meteen een
klein puntje van kritiek op wetgeving in het algemeen, wat in wezen ook
geldt voor het wetsvoorstel kinderarbeid; er zit altijd een drempel in
wetgeving waarom een mkb’er wel of niet, vaak om administratieve
redenen, aan een wet behoeft te voldoen. Ons convenant is ervoor om
iedereen erbij te betrekken terwijl in een wetsvoorstel vaak een drempel
zit in de zin van: u bent mkb’er, u hoeft eigenlijk niet. In die zin kan ik wel
meevoelen met het commentaar op wetsvoorstellen, dat je altijd een deel
van het bedrijfsleven ontslaat van bepaalde verplichtingen. In ieder geval
kun je ze met die wet niet verplichten om deel te nemen.
Dan de vraag hoe het sneller kan. Over ons convenant hebben we bijna
een jaar onderhandeld. We zitten nu in de uitvoeringsfase. Ik denk dat het
ook niet heel veel sneller kan omdat er veel partijen bij betrokken zijn en
veel agenda’s op elkaar afgestemd moeten worden. Als ik het goed heb, is
het wetsvoorstel kinderarbeid als initiatief gepubliceerd in juni 2014 en nu,
tweeënhalf jaar later is het door de Tweede Kamer aangenomen en moet
het nog door de Eerste Kamer. Dergelijke processen kosten helaas tijd om
alles zo veel mogelijk sluitend en werkend te krijgen.
Dan de vraag hoe je bedrijven kunt verleiden tot deelname aan convenanten. Het idee van btw-differentiatie is niet nieuw, want volgens mij
zitten de heer Voordewind en een aantal andere Kamerleden en ook
fracties daarbovenop. Kun je in de prijzen die wij uiteindelijk aan onze
consumenten rekenen in Nederland, niet een voordeel geven aan die
bedrijven die een bepaalde status of een bepaald doel bereiken op het
vlak van duurzaamheid? Zou je hun niet een voordeel kunnen geven, in de
zin dat zij hun producten tegen een lagere prijs kunnen verkopen,
waardoor de consument die bezig is met duurzaamheid en zich daarvoor
wil inspannen, dat extra voelt in zijn of haar portemonnee, zodat de
duurzamere producten beter op de markt gezet kunnen worden? Dus die
mogelijkheden rond btw-differentiatie zijn er al en zouden ook ingezet
kunnen worden rond de convenanten.
De heer Kooloos:
Ik ga even in op de kant van het mkb. Wij zien voor onszelf ook expliciet
een rol om daar mkb’ers in te ondersteunen. Wij hebben wel zo’n
duurzaamheidsafdeling, wij hebben wel allemaal specialisten die soms al
meer dan tien tot vijftien jaar expert zijn voor een bepaalde sector. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

35

proberen dat soort kennis dus ook te vertalen naar echte guides, dus
gidsen of handboeken voor mkb-ondernemers. Het gaat om vragen als:
hoe vul ik mijn duurzaamheidsbeleid in en met wie moet ik schakelen? Dat
is voor ons ook weer een manier om uiteindelijk ook onze ketenanalyses
te verbeteren. Immers, hoe beter onze klanten hun ketens op orde en
inzichtelijk hebben, hoe beter wij ons due-diligenceproces kunnen doen.
Er is voor ons dus ook een eigenbelang om dat bij onze klanten te
stimuleren. Er zijn naast diverse platforms ook andere incentives
waardoor mkb’ers geholpen kunnen en zullen worden door grotere
partijen om die ketens beter inzichtelijk te krijgen en op dat gebied meer
vooruitgang te boeken.
De heer Van Vliet:
Ik kom terug op de vraag van de heer Van Laar over nadelen voor de
concurrentiepositie. Tot nog toe ervaart Zeeman niet dat de
mvo-activiteiten die het bedrijf onderneemt nadelig zijn voor de concurrentiepositie. Een voorbeeld is dat Zeeman in augustus 2014 zelf besloten
heeft om te stoppen met het weggeven van gratis plastic draagtassen,
omdat wij wisten dat er wetgeving aankwam. Die was echter nog niet in
werking getreden. Wij zagen zelf dat dat een voordeel zou opleveren. In
die zin was wetgeving op dat vlak voor ons niet noodzakelijk. Ik kan me
wel voorstellen dat er bij een thema als leefbaar loon, waarbij een gelijk
speelveld heel belangrijk is, naar gekeken moet worden als dat in het
convenant niet gewaarborgd zou zijn.
Een ander onderwerp is het vrijgeven van productielocaties. We hebben
geïnvesteerd in langetermijnrelaties met leveranciers en in de kwaliteit
van de productie. Als we die gegevens zouden prijsgeven, zou dat
informatie kunnen zijn waar onze concurrentie ook wat aan heeft. In die
zin koesteren we die informatie. Binnen het convenant wordt die
informatie overigens wel gedeeld, maar worden fabrieken niet gelinkt aan
een bepaald merk of een bepaalde retail.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik constateer dat we nog tijd hebben voor aanvullende
vragen.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb nog twee opmerkingen naar aanleiding van de inbreng van de
FNLI. Als er verwarring is, is dat nooit goed. Ik nodig de vertegenwoordiger van de FNLI in ieder geval graag uit om te proberen die verwarring
weg te nemen. Mocht daar behoefte aan zijn, dan kan ik gewoon met
bedrijven in gesprek gaan over wat de wet wil en hoe dat zou kunnen. Wij
hebben in ieder geval in de wet alleen maar het minimum gevraagd en
het juist aan sectoren overgelaten om precies in te vullen wat dat
minimum is. Het is eigenlijk op precies dezelfde manier als in het
textielconvenant geregeld, zodat je daar inderdaad vanaf eenpitter tot
multinational invulling aan kunt geven en er ook mee uit de voeten kunt.
Ik had inderdaad graag gezien, mijnheer Van Dijken, dat alle bedrijven
onder de wet zouden vallen. Tot nu toe is dat ook nog zo. Maar er is wel
een AMvB in opgenomen die de regering de mogelijkheid geeft om daar
drempels in aan te brengen. Ik hoop nog steeds dat dat niet gaat
gebeuren, omdat de OESO-richtlijnen er ook van uitgaan dat je daar altijd
aan kunt voldoen en dat je nooit gehouden bent aan iets anders dan wat
redelijk is. Dan zou dat dus moeten kunnen. Er was echter toch vrees dat
dat te veel lasten zou opleveren voor juist heel kleine bedrijven. Daar
wordt dus naar gekeken. Die discussie is zeker nog niet beslecht. Dus blijf
vooral pleiten voor een wet die iedereen bij elkaar houdt!
De heer Geselschap (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

36

Ik blijf vooral pleiten voor een wet die niet allerlei nodeloze kosten voor
het bedrijfsleven met zich meebrengt. Dat debat hebben we echter al
gevoerd; we gaan het hier niet overdoen.
De heer Van Laar (PvdA):
De bestrijding van kinderarbeid is natuurlijk nooit nodeloos, mijnheer
Geselschap.
De heer Geselschap (VVD):
Maar het gaat om de effectiviteit, waarover we eerder spraken. Mijn vraag
ligt meer in het verlengde van die effectiviteit. Ik hoorde de sprekers een
aantal keer de oproep doen om op Europees niveau meer aan convenanten te trekken. Dat zou nu een beetje in het slop geraakt zijn en het EP
zou eigenlijk dingen doen waarmee Nederland al een paar jaar geleden is
begonnen. Is naar jullie oordeel een actieve rol van de Nederlandse
regering noodzakelijk om op Europees niveau een proces vergelijkbaar
aan ons convenantproces los te trekken?
De voorzitter:
Dit zijn voor een deel wat brede vragen. U bent niet verplicht om op alles
te reageren, vooral niet als de vraag niet specifiek aan u is gericht. Als u
wilt reageren, krijgt u daarvoor uiteraard de ruimte. Het woord is aan de
heer Visser.
De heer Visser:
Ik reageer op de vraag van de heer Geselschap. Ja, wij zien dit hele
gebeuren graag naar Europees niveau getrokken worden. Ik moet zeggen
dat de Minister dat ook zeker heeft geprobeerd, ook tijdens het
EU-voorzitterschap van Nederland. Er is onder andere een grote conferentie georganiseerd waarmee de convenantenaanpak duidelijk in de
etalage is geplaatst. Dat heeft ook succes. Vorige week kwam er bijvoorbeeld een delegatie uit Duitsland over. In Duitsland leven in de textielsector, maar ook in andere sectoren, ideeën om dit verder op te pakken.
Ook van Franse zijde is er veel belangstelling. Meestal trekken we veel op
met de Duitsers, maar dit is een onderwerp waarbij we misschien ook met
de Fransen en de zuidelijke landen kunnen optrekken. Wij zien dat dus
graag. Op dit punt worden gewoon inspanningen geleverd door het
kabinet. We zien dat graag gecontinueerd, want dat levert uiteindelijk ook
een level playing field op dat gunstig is voor onze bedrijven. Wij hebben
nu eenmaal het geluk dat we hierin koploper zijn in Europa. De kunst is
om de rest van Europa mee te trekken.
Mevrouw Uitterhoeve:
Ik reageer nog even kort op het punt van de heer Van Laar dat de
wetgeving het minimum beoogt. Ik begrijp de intentie achter de wet
volledig en onderschrijf die intentie ook. Ik wil waarschuwen voor het
volgende. Als er een wet wordt gemaakt waarin het minimum wordt
vastgelegd, terwijl we draagvlak aan het verzamelen zijn om veel meer te
doen, dan is dat een groot risico.
De heer Van Dijken:
Ik zeg kort iets over de noodzaak om het naar EU-niveau te tillen. Het is
inderdaad waar dat Nederland een plan heeft en dat Duitsland een
vergelijkbaar plan heeft. De Europese Commissie is naar aanleiding van
Rana Plaza met een heel ambitieus initiatief gekomen en werd nogal
overvallen door de eigen ambities, waarna het weer werd gedownplayd.
Wij hebben toch een impact op EU-niveau nodig. Daar wordt ook het
handelsbeleid bepaald. Daar geven we handelsvoordelen aan landen als
ze voldoen aan een bepaalde standaard. Dat is dus echt de plek waar het
moet gebeuren. Gelukkig zet Minister Ploumen zich volop hiervoor in. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

37

neem wel de vrijheid om een oproep te doen aan de Kamerleden hier om
hun collega’s in het Europees Parlement op te roepen om die beweging te
steunen, zodat dit echt naar een Europees niveau kan worden getild.
Dan zeg ik nog heel kort iets over het midden- en kleinbedrijf en
wetgeving. In het convenant dat we nu hebben, houden we ook rekening
met de administratieve lasten. Voor een mkb’er zullen die compleet
anders zijn dan voor een groot bedrijf, omdat de verwachtingen anders
zijn. Als we naar de wetgeving en de impact kijken – over dat laatste heb
ik zonet helemaal niets gezegd – valt mij het volgende op. Het
wetsvoorstel van Minister Kamp over algemene gelding dat nu in
voorbereiding is en dat eigenlijk bedoeld is om de Mededingingswet te
omzeilen bij duurzaamheidsinitiatieven, kan ook heel goed worden
gebruikt als je een bepaald niveau bereikt. 75% van de bedrijven schaart
zich vrijwillig achter een duurzaamheidsinitiatief. De regering kan zo’n
bottom-upinitiatief dan verplicht stellen voor de rest, eventueel via het
parlement, waardoor er alsnog een gelijk speelveld ontstaat. Dat vind ik
persoonlijk een veel mooiere manier om iets gedaan te krijgen dan te
proberen om het van bovenaf, met wetgeving, gedaan te krijgen. Daar
zitten ook altijd haken en ogen aan die wij volgens mij beter kunnen
ondervangen met het convenant en vergelijkbare afspraken.
De heer Kooloos:
Een level playing field is uiteraard zeer belangrijk, zeker in een internationale wereld waarin wij allen opereren. Dat geldt zeker voor de
financiële wereld. Ik zou er alleen wel op willen wijzen dat het niet gaat
om het middel, imvo-convenanten, maar om het doel. Wat ons betreft
gaat het daarbij om de Sustainable Development Goals. Het zou dus heel
goed zijn als we de Sustainable Development Goals vaart en focus kunnen
geven, waarbij imvo-convenanten een middel zouden kunnen zijn om die
doelen dichterbij te brengen, maar wij moeten niet weer een eigen
agenda gaan beargumenteren.
De heer Van Vliet:
Ik heb hier geen aanvulling op.
De voorzitter:
De heer Geselschap heeft nog een aanvullende vraag.
De heer Geselschap (VVD):
Ik heb mij bewust niet uitgelaten over het aanbod om een event hierover
te organiseren, omdat ik na 15 maart niet meer in de Kamer zit. Ik zou
echter wel willen meegeven dat het misschien leuk is om naast een
multinational en een brancheorganisatie een mkb’er zelf te laten vertellen
hoe het hem lukt om dit in de praktijk toe te passen.
De voorzitter:
Ook dat is genoteerd door onze verslagleggers. Ik zal de griffier vragen
om na de verkiezingen, wanneer deze commissie wellicht een andere
samenstelling heeft, het aanbod van de heer Visser, inclusief de
opmerking van de heer Geselschap, onder de aandacht van die wellicht
nieuwe commissie te brengen.
Mevrouw Uitterhoeve, mijnheer Visser, mijnheer Kooloos, mijnheer Van
Vliet en mijnheer Van Dijken, allemaal hartelijk dank voor uw bereidheid
om hier vanmiddag met ons te spreken over dit onderwerp. Ik dank de
leden voor hun inbreng en de geïnteresseerden voor de belangstelling
voor deze sessie.
Sluiting 16.49 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 485, nr. 242

38