Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Aan de Directeur-Generaal van de Volksgezondheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Mw. drs. A. Berg
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

VOLKSGEZONDH2TJD
WELZIJN EN SPORT

-5 FEB. 2018

CC Aan de Directeur-Generaal Agro en Natuur
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Mw. drs. M. Sonnema
Postbus 20401
2500 EK DEN HAAG

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
F 030 274 29 71
info@rivm.nl
Ons kenmerk
014/2018 LCI JvD/AT/IS
Behandeld door
LCI
T (030) 274 7000
F (030) 274 4455
lci@rivm.nl

Datum
Onderwerp

2 februari 2018
Begeleidende brief bij Adviesbrief DB-Z Brucellose met erratum

Geachte mevrouw Berg, geachte mevrouw Sonnema,
In de adviesbrief n.a.v. deskundigenberaad-zoönosen (DB-Z) Brucellose d.d. 15
december j l . (kenmerk 064/2017 LCI JvD/AT/IS) zijn, ondanks een zeer
zorgvuldige procedure om tot een advies te komen, enkele onjuistheden ontdekt
die in relatie staan tot de (internationale) veterinaire wetgeving.
Ik heb de adviesbrief aangepast. U treft de herziene versie, met opgenomen
errata, bijgaand aan.
Bij toekomstige DB-Z's zal ik speciale aandacht besteden aan de aanwezigheid van
expertise met betrekking tot (internationale) veterinaire wetgeving.
Tot een nadere mondelinge toelichting ben ik gaarne bereid.
Hoogachtend,

Directeur CIb

Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Aan de Directeur-Generaal van de Volksgezondheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Mw. drs. A. Berg
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

CC Aan de Directeur-Generaal Agro en Natuur
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Mw. drs. M. Sonnema
Postbus 20401
2500 EK DEN HAAG

Datum
2 februari 2018
Onderwerp Adviesbrief n.a.v. deskundigenberaad-zoönosen (DB-Z): brucellose

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683 •
T 030 274 91 11
F 030 274 29 71
info@rivm.nl
Ons kenmerk
013/2018 LCI JvD/AT/IS
Behandeld door
LCI
T (030) 274 7000
F (030) 274 4455
lci@rivm.nl
Bijlage
Deelnemerslijst
deskundigenberaad

Herziening adviesbrief (d.d. 15 d e c e m b e r 2 0 1 7 ) : Erratum 2 februari 2 0 1 8
Aanpassing formele brucellastatus (pagina 2)
Verwijderen van beschrijving illegale import (pagina 3)
Vervanging 'bestrijdingsplicht' door 'aangifteplicht' (Adviezen B. canis en
B. suis) + toevoeging 'bestrijdingsmaatregelen hierop van toepassing te laten
zijn' (pagina's 3 en 5)
Vervanging 'positief bevestigde gevallen [mogen] verplicht gecastreerd
[worden]' d o o r ' i s het advies bevestigde gevallen te castreren' en VS is als
land verwijderd (pagina 3)
Het volgende advies is komen te vervallen: 'Het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) te verzoeken de kwaliteit en indicaties voor
gebruik van de verschillende brucellose-sneltesten zoals gebruikt in OostEuropese landen te laten inventariseren. Tevens zou het raadzaam zijn om op
Europees niveau te informeren of regelgeving voor dergelijke testen bestaat
en of deze, bij afwezigheid, opgesteld kan worden.' (pagina 3)
I d e m : 'Het ministerie van LNV te verzoeken om Brucella spp. als ziekte toe te
voegen aan formele gezondheidsverklaringen die gebruikt worden voor
honden die verhandeld worden binnen de Europese Unie (EU).' (pagina 3)

Geachte mevrouw Berg, geachte mevrouw Sonnema,
Zoals bekend hebben wij op 27 oktober 2017 een deskundigenberaad-zoönosen
(DB-Z) belegd over brucellose, waarbij separaat is gesproken over Brucella canis
(B. canis) en Brucella suis (6. suis). Tijdens dit beraad is, door deskundigen van
het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb) en deskundigen uit het veld op
veterinair en humaan gebied, de huidige stand van zaken op het gebied van de
potentiële risico's voor de volksgezondheid van B. canis en B. suis besproken.
Hieronder geef ik een samenvatting van dit beraad, gevolgd door de conclusies en
adviezen.

Pagina 1 van 5

Brucella

canis

Actuele situatie veterinair
Sinds eind 2016 zijn er 13 gevallen van 6. can/'s-infecties vastgesteld bij honden
afkomstig uit Oost-Europa. De meesten vertoonden klinische klachten van
discospondylitis. Twee infecties zijn middels kweek bevestigd, de anderen
serologisch of via PCR. Van de 13 honden zijn er 3 geëuthanaseerd, 4 honden zijn
behandeld en worden op dit moment klinisch vervolgd door de Faculteit
Dierengeneeskunde (FD) en de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA)
in samenwerking met Wageningen Bioveterinary Research (WBVR). De overige 6
honden zijn bekend bij de NVWA, maar worden verder niet meer gevolgd. De
NVWA heeft wel'de mogelijkheid de eigenaren te benaderen als dat noodzakelijk
is.

Datum
2 februari 2018
Ons kenmerk
013/2018 LCI JvD/AT/IS

Het referentielaboratorium voor de veterinaire diagnostiek van Brucella
waaronder B. canis is WBVR. Er zijn daarnaast enkele andere laboratoria die
veterinaire diagnostiek voor Brucella (kunnen) uitvoeren; er is echter
onvoldoende zicht op de kwaliteit van deze diagnostiek. Daarbij is niet duidelijk of
de meldingsplicht na een positieve uitslag voldoende nageleefd wordt.
Tot voor de melding van de gevallen eind 2016 was Nederland, voor zover
bekend, vrij van B. canis. Op dit moment is de exacte situatie van 6. canis bij
honden in Nederland onduidelijk omdat er geen importcontrole of monitoring
plaatsvindt. Mogelijk is er sprake van een onderschatting van het werkelijk
voorkomen van deze verwekker. Complicerende factoren zijn dat de
incubatieperiode van B. canis zeer lang kan zijn, de klachten van een Brucellainfectie aspecifiek zijn, een deel van de infecties zonder klachten verloopt en er
onvoldoende inzicht in de kwaliteit van de diagnostiek is (zie bovenstaand).
Daarnaast is er onvoldoende kennis van het voorkomen van transmissie en de
transmissiekans onder honden.
Het merendeel van Oost-Europese landen - waar een groot deel van.de
ingevoerde honden vandaan komt - rapporteert geen infecties, maar het
aantonen van fi. can/'s-infecties onder de geïmporteerde honden uit OostEuropese landen maakt duidelijk dat fi. canis in deze landen voorkomt.
Actuele situatie h u m a a n
Overdracht van fi. canis van hond naar mens komt weinig voor. In de literatuur
worden infecties met fi. canis beschreven in andere Europese landen, waarbij in
een aantal gevallen ook de relatie wordt gelegd met import van honden uit landen
waar fi. canis endemisch voorkomt. In 2015 waren er wereldwijd 52 gevallen van
brucellose door S. canis beschreven. Het grootste deel daarvan ( n = 3 8 ) is
vastgesteld in de VS, waar fi. canis endemisch voorkomt. Transmissie van mensop-mens van fi. canis lijkt uiterst zeldzaam.
Sinds 2003 zijn er in Nederland in totaal 70 gevallen van brucellose gemeld.
Hiervan ging het merendeel om importgevallen van infecties met fi. abortus en
6. melitensis uit landen als Irak en Turkije. Van alle gevallen waren er 7 die de
ziekte hadden opgelopen in Nederland. Bevestiging geschiedde voornamelijk door
kweek. Identificatie middels MaldiTof maakt geen onderscheid tussen de
verschillende Brucella spp. of levert een misidentificatie op: de stam wordt
benoemd als Ochrobactrum. Tot op heden zijn er geen meldingen van fi. canis bij
mensen in Nederland, ook niet onder contacten van de positief geteste honden.
Serologisch onderzoek van mensen is bij 6. canis van beperkte waarde door het
ontbreken van een specifieke gevalideerde test. In de gangbare
firure//a-serologie
bij humane patiënten, waarbij gebruik wordt gemaakt van fi. abortus- of
S. me/Vrens/'s-antigeen, wordt een infectie met 6. canis gemist.

Pagina 2 van 5

Knelpunten
1. Onbekendheid m.b.t. geïmporteerde
honden
Het is lastig om inzicht in het aantal geïmporteerde honden in Nederland te
krijgen. Er lijkt een trend te zijn dat er meer honden vanuit Oost-Europese landen
worden geïmporteerd.
De NVWA geeft daarnaast aan dat er in een aantal Oost-Europese landen een
sneltest voor Brucella spp gebruikt wordt bij de import van honden. Uitslagen van
deze testen zouden dan bepalen of een hond wel of niet verhandeld wordt en dus
Nederland binnenkomt. Het is onbekend welke sneltesten hiervoor gebruikt
worden, door wie, wat de kwaliteit ervan is en of ze aan bepaalde
kwaliteitscriteria moeten voldoen. Het DB-Z constateert dat er onvoldoende
bekend is m.b.t. deze testen en m.b.t de regelgeving in landen waar deze testen
gebruikt worden.

Datum
2 februari 2018
Ons kenmerk
013/2018 LCI JvD/AT/IS

2. Onbekende B. canis-epidemiologie onder de hondenpopulatie in Nederland
Voor deze vraagstelling zou een seroprevalentie-onderzoek onder geïmporteerde
honden uit risicogebieden uitkomst kunnen bieden om zodoende inzicht te krijgen
in de seroprevalentie van B. canis van deze honden. Als aanvulling op het
seroprevalentie-onderzoek zou een retrospectief onderzoek op bloedmonsters uit
veterinaire serumbanken inzicht kunnen bieden in de seroprevalentie van B. canis
voor de jaren voorafgaand aan 2016, om na te gaan of de ziekte al eerder
aanwezig was onder honden in Nederland.
3.

Een effectieve behandeling van B. canis-pos/'t/'eve honden ontbreekt door
relapse en het ontbreken van verplichte bestrijdingsmaatregelen
bij honden
De huidige wetgeving voorziet niet in een bestrijdingsplicht voor
gezelschapsdieren, in tegenstelling.tot landbouwhuisdièren. De maatregelen die
het Incident Crisiscentrum (NVIC) van de NVWA n.a.v. een melding betreffende
huisdieren adviseert, kunnen alleen op vrijwillige basis door dierenarts en
eigenaar worden opgevolgd. Positief geteste honden, ook degenen die nog
infectieus zijn, kunnen uit beeld raken en de ziekte verder verspreiden. Dit is niet
wenselijk. Bijkomend probleem is dat de kosten voor diagnostiek bij de hond
vrijwel altijd voor rekening van de eigenaar zijn ( ± € 5 0 ) , wat de drempel tot
aanvragen van testen kan verhogen. In andere landen is er wel een
bestrijdingsplicht: in landen als het Verenigd Koninkrijk is het advies bevestigde
gevallen te castreren (testis is plaats van vermeerdering van Brucella) o f t e
euthanaseren.
Advies
Het deskundigenberaad adviseert o m :
Brucella spp., inclusief B. canis, ook bij gezelschapsdieren aangifteplichtig te
maken en bestrijdingsmaatregelen hierop van toepassing te laten zijn, met
als doel het voorkómen van verspreiding van Brucella spp. (inclusief B. canis)
onder honden en het beperken van transmissie van Brucella spp. van hond
naar mens; .
een (lab-)inf@ctbericht te versturen voor betere informatievoorziening over
de diagnostische mogelijkheden voor B. canis aan humane zijde en ter
alertering van infectiolpgen en microbiologen; aan veterinaire zijde is het
advies meer aandacht aan dit onderwerp te besteden in de vakliteratuur van
dierenartsen;
een seroprevalentie-onderzoek van B. canis onder geïmporteerde honden in
Nederland uit te voeren met als doel inzicht in de verspreiding van B. canis
onder deze honden te krijgen; eventueel kan dit onderzoek aangevuld worden
met onderzoek van bloedmonsters uit veterinaire serumbanken om te kijken
of B. canis ook al voorafgaand aan 2016 circuleerde onder honden in
Nederland.

Pagina 3 van 5

Brucella

suis

Actuele situatie veterinair
In november 2016 is er bij een hond een infectie vastgesteld met B. suis biovar 1
De hond is geëuthanaseerd. De geïnfecteerde hond had geen buitenlandse
anamnese en ook geen contact met wilde zwijnen of varkens. Nader onderzoek
door de NVWA en WBVR toont aan dat de meest waarschijnlijke bron rauwe
vleesvoeding is, t.w. hazen afkomstig uit Argentinië waar B. suis biovar 1
endemisch voorkomt onder hazen. WBVR heeft bij deze hazenkarkassen B. suis
biovar 1 aangetoond na onderzoek op verzoek van de NVWA. Drie containers met
hazen uit Argentinië zijn inmiddels door de NVWA positief bevonden middels PCR,
in één geval kon dit bevestigd worden met kweek. Het hazenvlees uit de
containers was voor zowel humane als veterinaire consumptie bedoeld.

Datum
2 februari 2018
Ons kenmerk
013/2018 LCI JvD/AT/IS

Actuele situatie h u m a a n
Voor zover bekend zijn er geen humane gevallen van B. suis in Nederland
geconstateerd. De mensen in Nederland die een verhoogd risico hebben op het
oplopen van een infectie met B. suis zijn bijvoorbeeld jagers en vleesverwerkers
of eigenaren van geïnfecteerde honden. In 1969 is het laatste geval van B. suis
biovar 1 in Nederland vastgesteld, waarna Nederland in 1973 formeel als
B. su/'s-vrij verklaard is door de Europese Unie.
Blootstelling aan B. suis vindt mogelijk plaats door direct contact met
geïnfecteerde honden of via onvoldoende verhit (rauw) besmet voedsel.
Distributie van met B. suis besmet vlees, zoals nu is aangetroffen, lijkt nieuw en
ongewenst met het oog op mogelijke risico's voor de volksgezondheid.
Knelpunten
Onvoldoende inzicht in-herkomst en kwaliteit van rauwvleesvoeding voor honden
en de humane consumptie
Hazenvlees wordt al langere tijd uit Argentinië geïmporteerd. Onbekend is of dit
vlees in het verleden ook al besmet was met B. suis of niet. Het lijkt afgelopen
jaren een trend dat hondeneigenaren hun honden rauw vlees aanbieden, mogelijk
ontstaat daarom juist nu blootstelling van honden en komt de 6. su/'s-besmetting
van geïmporteerd hazenvlees daardoor aan het licht. Bovendien is er ook B. suis
aangetoond in vleesconsumptie voor de humane populatie. Hierbij is het risico op
besmetting laag indien het vlees voldoende wordt verhit (en keukenhygiëne
voldoende in acht wordt genomen).
Omdat er recent een aantal positief geteste containers uit Argentinië is
aangetroffen, is het gewenst een goed beeld te krijgen van de handel en
herkomst van rauw vleesvoeding uit landen waar B. suis endemisch is, zoals
Argentinië.
Advies
Het deskundigenberaad adviseert o m :
in Europees verband afstemming te zoeken over de eisen die gesteld worden
aan de import van hazenvlees inclusief bijproducten, uit landen waar B. suis
onder de dierèn endemisch voorkomt;
in Nederland de mogelijkheden te onderzoeken om de regels aan te scherpen
ten aanzien van de import van vlees met betrekking tot het risico van B. suis.
De deskundigen adviseren om de huidige controles van vlees uit te breiden en
om naast de controles op Sa/mone/Va-infecties het vlees ook te gaan
controleren op Brucella spp.;
voorlichting te verstrekken aan hondeneigenaren over nsico's gepaard gaande
met het aanbieden van rauw vlees aan honden;
Brucella spp., inclusief B. suis, bij gezelschapsdieren aangifteplichtig te
maken en daarop bestrijdingsmaatregelen van toepassing te laten zijn;

Pagina 4 van 5

-

een (lab-)inf@ctbericht te versturen voor betere informatievoorziening met
betrekking tot diagnostische mogelijkheden voor B. suis aan humane zijde en
ter alertering van infectiologen en microbiologen vanwege het pathogene
beloop bij mensen.

Indien de ontwikkelingen daar aanleiding toe geven, zal opnieuw een
deskundigenberaad worden belegd en zullende voornoemde adviezen worden
heroverwogen.

Datum
2 februari 2018
Ons kenmerk
013/2018 LCI JvD/AT/IS

Tot een nadere mondelinge toelichting ben ik gaarne bereid.
Hoogachtend,

Pagina 5 van 5

Bijlage: deelnemerslijst deskundigenberaad

Deelnemerslijst deskundigenberaad-zoönose Brucella,
27 oktober 2 0 1 7

Prof. d r . J . f . v a n Dissel (voorzitter)
Directeur Centrum Infectieziektebestrijding
RIVM, CIb
Prof. d r . J.A. S t e g e m a n (vicevoorzitter)
Hoogleraar Gezondheidszorg Landbouwdieren
Universiteit Utrecht, faculteit Diergeneeskunde
Dr. A . T i m e n (secretaris)
Hoofd LCI, arts infectieziektebestrijding
RIVM, CIb, LCI

Drs. J . H . Bongers
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Dr. E.M. Broens
Universiteit Utrecht, faculteit Diergeneeskunde
Dr. L. Dieste Pérez
Gezondheidsdienst voor Dieren
Dr. I.H.M. F r i e s e m a
RIVM, CIb, EPI
Dr. J . W . B . v a n der G i e s s e n
RIVM, CIb, Z&O
Drs. P.H.A. J a c o b s
GGD Limburg-Noord
Drs. L.M. Kortbeek
RIVM, CIb, IDS
Dr. C.B.M. M a a s s e n
RIVM, CIb, Z&O
Dr. H.J. Roest
WUR Bioveterinary Research Bacteriologie en Epidemiologie
Drs. C M . S w a a n
RIVM, CIb, LCI Preventie & Bestrijding
Dr. P. Vellema
Gezondheidsdienst voor Dieren
Drs. V.X.N. V i s s e r
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

D r s . I . S c h r e u d e r (notulist)
Beleidsadviseur infectieziektebestrijding
RIVM, CIb, LCI