11
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders
Aan de orde is de behandeling van:
- Voorstel van wet van de leden Van Raak, Heijnen,
Schouw, Voortman, Segers en Ouwehand, houdende de
oprichting van een Huis voor klokkenluiders (Wet Huis voor
klokkenluiders) (33258).
De voorzitter:
Ik heet de initiatiefnemers van harte welkom: de heer Van
Raak, de heer Schouw, de heer Heijnen, mevrouw Voortman, de heer Segers, mevrouw Ouwehand en de heer Klein.
Ook hun ondersteuning heet ik van harte van welkom: de
heer Van Vollenhoven, de heer Blaakman, de heer De Wit
en de heer De Vries. Voorts heet ik welkom de heer Van
Buitenen, mevrouw De Jong, mevrouw Van den Berg, de
heer Schaap en natuurlijk de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Van harte welkom allemaal.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Ulenbelt (SP):
Voorzitter. Ik wil beginnen met mijn complimenten uit te
spreken aan alle initiatiefnemers die nu in vak-K zitten. Zij
nemen het initiatief tot het bouwen van een Huis voor
klokkenluiders. Er is een meerderheid in dit parlement voor
dit voorstel. Ik hoop oprecht dat na dit debat ook de twijfelaars overtuigd zullen zijn van het belang van dit initiatief
voor het Huis voor klokkenluiders.
In april 2000 zat ik bij de FNV achter de meldlijn klokkenluiders. Ik maakte daar kennis met de heer Spijkers, een van
de bekendste klokkenluiders waarvan we er inmiddels heel
wat hebben in Nederland. Een groot landelijk dagblad
becommentarieerde dat door te zeggen dat daar een
"meldlijn voor bedrijfsverklikkers" was opgezet. Sinds 2000
is er een hoop gebeurd. De mensen die door die krant nog
"bedrijfsverklikkers" werden genoemd, worden nu door het
overgrote deel van de Nederlandse bevolking als helden
gezien. Klokkenluiders zijn helden geworden.
Klokkenluiders doen wat wij allemaal moeten doen, namelijk
het melden van ernstige maatschappelijke misstanden. Dat
is een burgerplicht. De klokkenluiders en hun lotgevallen
bewijzen echter dat het uitvoeren van die burgerplicht maar
al te vaak een weg door de hel is. Aan de indieners wil ik
vragen wat er bijvoorbeeld met Ad Bos, Paul Schaap en
Fred Spijkers — ik kan nog een hele serie andere klokkenluiders noemen — was gebeurd als dit huis er op dat
moment al had gestaan.
Ernstige maatschappelijke misstanden schokken het vertrouwen van de mensen. In de eerste plaats raakt dat het
vertrouwen in de organisatie waar de misstand aan de orde
is. Maar het schokt ook het vertrouwen in de politiek, in het
parlement. Mensen vragen zich af hoe dit in hemelsnaam
in ons land kan gebeuren. Mensen hebben het gevoel dat
de zaak niet onder controle is en dat we geen garanties
kunnen bieden voor veiligheid, zekerheid en bescherming.

Tweede Kamer

Daarom is het melden van ernstige misstanden een zaak
van heel groot publiek belang.
De indieners zeggen dat het Huis voor klokkenluiders een
thuis moet worden voor klokkenluiders. Daar wordt hun
melding onderzocht. Vervolgens wordt de misstand
onderzocht en komen er aanbevelingen voor de organisatie
waar de misstand is. Die organisatie krijgt dus aanbevelingen over de manier waarop de misstand moet worden
opgelost. Eigenlijk is het een service aan bedrijven, ministeries en gemeentes waar iets mis is, zodat die hun problemen kunnen oplossen. Dan hoeven zij niet in gevecht met
de klokkenluider, maar worden er vanuit het Huis voor
klokkenluiders oplossingen geboden en aanbevelingen
gedaan om iets wat niemand wil, uit de wereld te helpen.
Ik heb begrepen dat de werkgeversorganisatie VNO-NCW
kritisch is, maar het Huis voor klokkenluiders onderzoekt
toch niet de schuldvraag? Daar hoeven die bedrijven toch
niet bang voor te zijn? Het huis stelt toch ook niet niet de
aansprakelijkheid vast van deze of gene in de organisatie?
De betreffende organisatie krijgt toch een aanbeveling om
de zaken, het probleem waarmee de organisatie zit, op te
lossen? Als een organisatie dat doet, zal iedere Nederlander
zeggen: die organisatie wist dit misschien niet of misschien
wel, maar het probleem is opgelost, dus complimenten
voor die organisatie! Het Huis voor klokkenluiders zal
mensen of bedrijven toch niet zwartmaken, maar juist
schoonmaken? Dat is mijn vraag aan de indieners. Als dat
zo is, heb ik de doelstelling van dit wetsvoorstel goed
begrepen.
De praktijk bewijst dat vooral de gevolgen voor de klokkenluider zelf een grote hinderpaal vormen voor het klokkenluiden, het melden van misstanden. De indieners wijzen daar
terecht op. Het melden van een misstand leidt vaak tot een
arbeidsconflict en niet zelden tot ontslag. De grote winst
van dit wetsvoorstel is volgens de SP dat de klokkenluider
bescherming krijgt tegen ontslag en hulp bij het oplossen
van de misstand en zelfs hulp van een Hoog College van
Staat.
Ik zei eerder al dat de weg van een klokkenluider vaak door
een hel gaat. Nu lees ik in het voorstel ook dat het huis, het
fonds, hulp zal gaan bieden bij het oplossen van de psychische problemen die vaak ontstaan bij de klokkenluider; de
problemen in zijn gezin en in zijn relatie. Wij kennen de
verhalen allemaal. Gaat het fonds dit zelf doen? Zijn er
instanties, organisaties, in Nederland die klokkenluiders op
een effectieve wijze op dit gebied kunnen bijstaan?
De indieners schatten de kosten op 3,5 miljoen. Is dat voldoende? Daar komt nog 1 miljoen bij voor het fonds. Ik
snap dat het schattingen zijn, maar is die prijs op voorhand
niet te laag voor het aanpakken van misstanden en voor
het beschermen van klokkenluiders? Ik zie dat een groot
aantal klokkenluiders in de zaal aanwezig is. Ik heb begrepen
dat de klokkenluiders in Nederland de indieners op grote
schaal hebben geholpen bij het maken van dit wetsvoorstel.
De klokkenluiders bewijzen opnieuw wat zij in hun leven
ook hebben gedaan met het klokkenluiden. Zij vechten door
tot het bittere eind, zodat de positie van de klokkenluiders
in dit land zal verbeteren. Ik complimenteer de klokkenluiders zeer met hun inzet. Ik hoop dat de aanwezigheid van
de klokkenluiders en hun argumenten die in het wetsvoorstel doorklinken, zullen bijdragen aan het alsnog overtuigen
van een twijfelende minderheid in deze Kamer.

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-1

In Nederland bestaat sinds kort een Adviespunt Klokkenluiders. Ik heb in het jaarverslag van 2012 gelezen dat dit
adviespunt twaalf klokkenluiders heeft erkend. Tien van de
twaalf klokkenluiders geven aan negatieve gevolgen te
hebben ondervonden van hun meldingen. Ik begrijp dat de
initiatiefnemers nu precies de negatieve gevolgen voor de
klokkenluider willen voorkomen. Kunnen de indieners duidelijk maken welke bescherming het huis zal bieden die het
bestaande Adviespunt Klokkenluiders nu niet biedt?
Mensen die zijn geïnteresseerd in het onderwerp hebben
gisteravond ongetwijfeld Knevel & Van den Brink gezien.
In die uitzending zei de heer Van Vollenhoven — hij zit er
ook bij — dat hij ervan overtuigd is dat het huis tot minder
rampen zal leiden, omdat het de bedoeling is dat het huis
zal uitnodigen tot het melden van misstanden. Ik zou de
twijfelende minderheid in deze Kamer daar nadrukkelijk op
willen wijzen. Als iemand met de reputatie van de heer Van
Vollenhoven zegt dat het huis naar zijn overtuiging zal leiden tot minder rampen, wat moet die minderheid er dan
nog van weerhouden om dit huis ten volle te omarmen?
De heer Litjens (VVD):
Hierdoor word ik toch een klein beetje uitgedaagd. Ik wil
niet de reputatie van de heer Van Vollenhoven in twijfel
trekken. Ik wil wel de heer Ulenbelt vragen of hij zijn eigen
rol als Kamerlid zo geringschat, dat hij bij een advies of
opmerking van zeer gewaardeerde personen uit het veld
ineens het denken stopzet. Hij wees immers op collegaKamerleden die kennelijk behoren tot een twijfelende minderheid.
De heer Ulenbelt (SP):
Allerminst. Ik vertolk alleen maar wat buiten de Kamer leeft.
Dat breng ik hier naar voren. Ik merk dat het u raakt, dus ik
ben blij met uw reactie. Ik zie namelijk al een beetje bij u
dat u begint te neigen naar "voor".
De heer Litjens (VVD):
Daar gaan we het zo over hebben.
De heer Ulenbelt (SP):
Daarover gaan we het in het debat vast nog hebben.
Het wordt het "Huis voor klokkenluiders" genoemd. Ik denk
dat het een burcht wordt; een "Burcht voor klokkenluiders",
misschien wel het "Kasteel voor de klokkenluiders". Ik ben
ervan overtuigd dat dit een huis zal zijn waarop wij allemaal,
als het ervan komt, apetrots zullen zijn. Wij hebben namelijk
allemaal de taak om misstanden aan te pakken, binnen het
parlement maar ook vooral buiten het parlement. We
moeten niet alleen de mensen eren als helden, maar we
moeten hun ook bescherming en hulp bieden omdat ze dat
verdienen, omdat zij opkomen voor het belangrijkste waar
wij voor staan: het voorkomen van misstanden in ons land.

Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Voorzitter. Laat ik beginnen met mijn waardering uit te
spreken voor de initiatiefnemers, in het bijzonder voor
degenen van het eerste uur. Het is immers altijd een hele
klus om een initiatiefwetsvoorstel op tafel te leggen. Ik denk

Tweede Kamer

dat vandaag ook moet worden gezegd — en ik zeg het een
beetje plat, voorzitter — dat we een volle bak hebben. Veel
mensen hebben hier hun schouders onder gezet, omdat dit
volgens hen een heel belangrijk thema is. Waardering
daarvoor dus, en ook voor de mensen die zich daarbij
hebben aangesloten. Het is namelijk terecht om te benadrukken dat klokkenluiders niet mogen worden beschouwd als
onze vijand, maar als een bondgenoot bij het signaleren
van maatschappelijke misstanden. De CDA-fractie deelt dat
uitgangspunt van de initiatiefnemers absoluut. Wij onderschrijven ook het doel van het wetsvoorstel: de verbetering
van de voorwaarden rond het melden van maatschappelijke
misstanden, door onderzoek naar die misstanden mogelijk
te maken en de melder van misstanden vele malen beter
te beschermen. Dat ligt nu op tafel. Wij steunen dit volledig.
Het gaat echter altijd om meer dan een politieke duiding of
het uitspreken van een positieve beoordeling. Als Kamerlid
zijn wij immers medewetgever. Men treft het, of niet, dat
hier een jurist staat met ook nog ervaring in uitvoeringsorganisaties in kwetsbare regio's, op kwetsbare terreinen.
Daardoor denk ik dat we dit goed moeten bekijken. Dat
heeft de commissie gedaan, maar het past mij wel om daar
ook vragen over te stellen.
Het eerste punt dat wij aan de orde stellen is de onderbrenging bij de Nationale ombudsman. De indieners stellen
namelijk voor, het Huis voor klokkenluiders organisatorisch
onder te brengen bij de Nationale ombudsman. Het huis
blijft echter een onafhankelijke organisatie met een zelfstandige wettelijke basis. Het is mijn fractie niet helemaal duidelijk wat de meerwaarde is van het onderbrengen ervan
bij de Nationale ombudsman, want de Nationale ombudsman is beperkt tot de publieke sector. Wij begrijpen en
steunen echter dat je niet alleen in deze sector, maar ook
in de private sector bescherming wilt bieden. Daar gebeuren
ook heel veel dingen die een enorme consequentie kunnen
hebben; denk aan de volksgezondheid.
De indieners willen juist een regeling treffen voor klokkenluiders in de private sector. Ook zij hebben er natuurlijk
stevig over nagedacht. Zij voeren aan dat de Nationale
ombudsman op dit moment onvoldoende mogelijkheden
heeft om maatschappelijke misstanden te onderzoeken en
dat hij klokkenluiders geen bescherming kan bieden. Daarmee is nog niet de vraag beantwoord waarom gekozen is
voor een onderbrenging bij de Nationale ombudsman, zodat
hij die mogelijkheden wel zou krijgen. Daarover spreken
wij graag met de indieners.
Ik kom te spreken over de rechtsbescherming. Collega Van
Raak vatte het doel van het wetsvoorstel in de pers als volgt
samen. Klokkenluiders zoals Edward Snowden, van het
spionagesysteem, en Ad Bos, van de bouwfraude, moeten
niet langer als klikspanen worden gezien maar als mensen
die hun burgerplicht doen. Het Huis voor klokkenluiders
moet deze mensen bescherming bieden. Daarmee is mijn
fractie het ronduit eens. Dat maatschappelijke misstanden
aan het licht moeten worden gebracht en moeten worden
onderzocht, steunen wij. Dat staat ook buiten kijf. Dat klokkenluiders daarin een belangrijke rol kunnen spelen, zien
we helaas maar al te vaak. In de korte samenvatting ontbreekt echter een beoordeling van de gesignaleerde misdaad. Niet elk probleem is een maatschappelijke misstand
en niet iedereen die zich voor klokkenluider uitgeeft, is ook
daadwerkelijk een klokkenluider die deze bescherming
verdient. Als het Huis voor klokkenluiders automatisch

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-2

rechtsbescherming biedt, kan dat aantrekkelijk zijn voor
iemand voor wie het niet bedoeld is. Onderkennen de
indieners dit reële probleem?
Ook wij hebben gisteren de heer Van Raak en de heer Van
Vollenhoven mogen horen op de televisie. Zij hebben
terecht aangegeven dat het gaat om zaken van echt ernstige
maatschappelijke misstanden, het serieuze werk, om het
zo maar even te zeggen. Ik denk wel dat wij dat hier goed
moeten uitdiepen, want dat is belangrijk voor de wetsgeschiedenis. In ons parlementaire bestel volstaat dan helaas
niet de verwijzing naar Knevel & Van den Brink. We moeten
het hier echt adresseren. Daar ligt een zorg voor ons. Ik zeg
het even heel scherp. Je ziet het weleens bij grote reorganisaties en ik heb het zelf ook ervaren. Ik doel op het risico
dat mensen, op het moment dat zij denken "deze organisatie
gaat ook over mij, het wordt mij wat heet onder de voeten",
zich met iets melden. Zij melden zich bij de ondernemingsraad waarna zij bescherming krijgen of melden zich straks
mogelijk bij het Huis voor klokkenluiders. Daarmee zou
oneigenlijk gebruik worden gemaakt van een waardevol
instituut. Dat willen wij vandaag ook adresseren.
De heer Ulenbelt (SP):
Dat risico loop je. Is dit echter niet onderkend door de
indieners? Voordat er een onderzoek plaatsvindt, zal er
namelijk een vooronderzoek zijn. In dat vooronderzoek
wordt de beslissing genomen of het een echte is of iemand
die, zoals mevrouw Van Toorenburg zegt, het gebruikt voor
zijn rechtsbescherming. Als in het vooronderzoek wordt
vastgesteld — zo begrijp ik van de indieners — dat het geen
echte klokkenluider is, is er vervolgens natuurlijk ook geen
enkele bescherming vanuit het huis. Daarmee is het probleem van mevrouw Van Toorenburg toch ondervangen?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Dat is een terechte opmerking. Het is ook de reden waarom
ik het noem vandaag. Dit gesprek wordt opgeschreven en
vervolgens kan de Eerste Kamer er notie van nemen. Ten
slotte kan er straks ook door het Huis van de klokkenluider
notie van worden genomen. Het is wel een serieus problemen. Ik heb kritisch gelezen wat hierover in de memorie
van toelichting staat en daarbij viel mij op dat het ook wel
subjectief is. Kan het iets kleins zijn, ook al lijkt het iets
groots? Ik vind het belangrijk om dit punt vandaag te
adresseren. Hoe voorkomen we dat de vluchtheuvel wordt
ingenomen door mensen voor wie deze regeling niet is
bedoeld? Ik vraag dat, omdat ik wil dat die vluchtheuvel
overeind kan blijven staan voor de mensen aan wie wij bij
deze parlementaire behandeling van het Huis van de klokkenluiders allemaal denken. Ook deze interruptie is dus
dienstbaar aan het maatschappelijk debat en daarmee aan
de wetsgeschiedenis.
De heer Ulenbelt (SP):
Ik geloof dat vriend en vijand — wie dat in dit geval ook
mogen zijn — het erover eens dat het huis niet bedoeld is
om onterecht rechtsbescherming te krijgen. Daar zijn we
het absoluut over eens. Ik denk dat de indieners dat ook
zijn, maar dat gaan we nog horen!

Tweede Kamer

Mevrouw Van Toorenburg (CDA):
Dat is waar, maar we moeten ook realistisch zijn over
mogelijke verleidingen. We zitten in een heel ingewikkelde
economische tijd met schokkende reorganisaties. Daarbij
komt dat we een kabinet hebben — ik doe even een politieke
uitspraak — dat echt een banenshredder is. Daardoor kan
het moment komen dat mensen toch naar die vluchtheuvel
grijpen, omdat daar rechtsbescherming wordt geboden
voor hun functie, ze niet kunnen worden ontslagen en ze
hun inkomen houden. Ik snap goed waarom mensen daarnaar zouden grijpen. Dit punt moeten we vandaag dan ook
adresseren.
Voorzitter. Op 1 oktober is het Adviespunt Klokkenluiders
van start gegaan. De heer Ulenbelt van de SP verwees er
al naar. Op grond van zijn eerste ervaringen heeft het
adviespunt een aantal aanbevelingen gedaan. Ik zou graag
de reactie van de indieners daarop vernemen. De eerste
aanbeveling is scheiding van de advies- en onderzoeksfunctie. Je zou kunnen zeggen dat dit punt een beetje in het
verlengde ligt van wat de heer Ulenbelt zei over mogelijke
negatieve gevolgen voor een klokkenluider. Het adviespunt
is van mening dat de adviesfunctie van het huis gescheiden
zou moeten worden van de onderzoeksfuncties, omdat deze
functies elkaar niet verdragen. Het kan niet zo zijn dat
degene die de klokkenluiders in de adviesfase adviseert,
uiteindelijk ermee aan de haal zou kunnen gaan, want dan
komt er een onderzoek waar de klokkenluider zelf nauwelijks
meer grip heeft. Ik hoor graag hoe de indieners dit zien. Bij
het adviseren staat de klokkenluider centraal, maar bij het
onderzoek de misstand. Ik denk dat we goed moeten
nadenken over de vraag of het wel zo verstandig is om die
twee functies samen te brengen. Gebeuren er daardoor
misschien ook wel dingen die onwenselijk zijn?
Voorzitter. Dan kom ik nu toe aan de verhouding met de
andere onderzoeksinstanties. In het schriftelijke verslag heb
ik al aandacht gevraagd voor de verhouding met andere
onderzoeksinstanties. Mijn vraag daarover is beantwoord,
maar eigenlijk alleen voor wat betreft onderzoek integriteit
overheid en het Openbaar Ministerie. Er wordt eigenlijk niet
ingegaan op de andere meld- en onderzoeksinstanties. De
indieners stellen namelijk dat uit diverse onderzoeken is
gebleken dat de bestaande toezichthouders en inspecties
niet altijd in staat zijn om klokkenluiders voldoende te
beschermen en maatschappelijke misstanden te onderzoeken. Ik zou graag een nadere duiding daarvan horen en dan
met name op het punt van de verhouding met het OM.
In de nota naar aanleiding van het verslag geven de indieners namelijk zelf aan dat er nadere afspraken zullen worden
gemaakt met het OM en dat het onderzoek door het Huis
van de klokkenluiders niet zou mogen dienen als bewijs in
een rechtszaak. Dat is gisteren nogmaals nadrukkelijk en
gemotiveerd aangegeven in de media. Het onderzoek is
wel bijzonder, in die zin dat er in dat onderzoek ook feiten
boven water kunnen komen die voor de hele maatschappij
van belang zijn, ook voor een strafzaak. Het lijkt er nu een
beetje op dat we iets weg willen houden bij het OM, omdat
het een doel van de klokkenluider dient. Het OM staat echter
ook voor het algemeen belang. Het moet immers zorgen
voor waarheidsvinding. We denken vaak dat het OM er
alleen maar is om iemand te vervolgen en berecht te krijgen,
maar dat is niet juist want het OM doet aan waarheidsvinding. Lopen we niet het risico dat de waarheidsvinding door
het OM, iets waaraan wij zeer hechten, wordt beperkt door

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-3

de bescherming van het Huis van de klokkenluiders. Ook
die kant moeten we willen zien. Ik krijg daarop graag een
reactie van de indieners.
Ik kom te spreken over Public Concern at Work. Het
Adviespunt Klokkenluiders verwijst naar dat Engelse voorbeeld. Het is eigenlijk een liefdadigheidsorganisatie die
volledig privaat gefinancierd wordt en al twintig jaar zeer
succesvol is in de begeleiding en bescherming van klokkenluiders en werkgevers. Wat is eigenlijk de beoordeling van
de indieners van dit mooie voorbeeld? Wat hebben zij
geleerd van het onderbrengen van de adviesfunctie? De
indieners benadrukken vooral de verschillen tussen het
Huis voor klokkenluiders en het Engelse voorbeeld, maar
zijn er geen overeenkomsten te noemen?
Mijn fractie staat zeer positief tegenover alles wat de
indieners wensen te bereiken: een stevige bescherming in
het belang van ons allen. Wij moeten echter kritisch kijken
naar de wijze waarop dat doel is uitgewerkt zodat het zo
goed mogelijk vorm krijgt. Wij hebben ook een Eerste
Kamer met niet-misselijke juristen die er kritisch naar zullen
kijken. Als wij zoiets doen, mogen er geen nadelige consequenties aan verbonden worden. Dat is onze taak en dat
vindt mijn fractie het onderwerp van debat.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ere wie ere toekomt. De eerste indiener van dit
voorstel, de heer Van Raak, zet zich al jaren in voor een
goede regeling voor klokkenluiders. Het is voor hem samen
met zijn collega-indieners dan ook bijzonder dat vandaag
een begin wordt gemaakt met de plenaire behandeling van
een wetsvoorstel over het Huis voor klokkenluiders. Namens
de SGP-fractie oprechte complimenten en waardering voor
de vasthoudendheid en de inspanning om dit thema op de
politieke agenda te houden. Gelet op de voorbereidingstijd
mogen we ook wel spreken van een redelijk voldragen
vrucht. We zullen hier en daar nog een moedervlekje aanwijzen, maar dat brengt niets in mindering op de waardering
die wij hebben voor het voorliggende voorstel. Soms kan
het met een kleine ingreep echter net eventjes iets mooier
worden.
Het doel van het wetsvoorstel krijgt de volledige steun van
mijn fractie. Het is goed dat in plaats van het bestaande
Adviespunt Klokkenluiders een nieuw instituut komt dat
aansluit bij de Nationale ombudsman. Betrokkenheid van
ervaringsdeskundigen is daarbij van groot belang, onder
meer via de Expertgroep Klokkenluiders. Ik sta stil bij twee
punten. Ik ga allereerst in op de procedure en vervolgens
besteed ik enige aandacht aan de relatie tussen het Huis
voor klokkenluiders met de andere instanties.
Wie ziet dat in sommige organisaties bepaalde misstanden
heel lang kunnen doorgaan, moet erkennen dat er soms
belemmeringen zijn om verkeerde praktijken aan de orde
te stellen. Juist in een goed functionerende organisatie
moet dat kunnen. Personeel dat merkt dat één of meer
personen binnen een bedrijf of organisatie zich niet houden
aan veiligheidseisen of milieueisen of er onoorbare praktijken op nahouden, moet dat aan de orde kunnen stellen
binnen zijn of haar eigen bedrijf. Dit is voor de SGP-fractie
een cruciaal uitgangspunt. Dat vloeit voort uit de inspiratiebron voor de SGP, de Bijbel, waarin nadrukkelijk staat dat

Tweede Kamer

klachten over en kritiek op geconstateerde ongerechtigheden allereerst besproken moeten worden met degene die
deze betreffen. Voor de kenners en geïnteresseerden onder
ons: ik verwijs naar het boek Mattheus hoofdstuk 18. Ik
beveel van harte aan om dat nog eens rustig na te lezen; ik
ben bereid om de tekst daarvan te verstrekken. Bij verkeerd
gedrag of misbruik van bevoegdheden is het uitgangspunt
dat je in de eerste plaats de betrokken persoon of de direct
leidinggevende aanspreekt. Het zou niet goed zijn als bij
voorbaat naar buiten wordt gestapt met een geconstateerd
probleem. Die interne procedure krijgt de steun van de
indieners van het wetsvoorstel. Zij geven volkomen terecht
aan dat misstanden het best binnen een organisatie kunnen
worden opgelost, geheel in lijn met wat ik zojuist betoogde.
Voor organisaties met meer dan 50 werknemers stellen zij
dan ook de verplichting voor om te zorgen voor een interne
procedure.
Toch bevat dit wetsvoorstel bij de verhouding tussen de
interne procedure en de melding bij het Huis voor klokkenluiders naar onze overtuiging nog een probleempunt. Met
warme woorden wordt de interne procedure aanbevolen,
maar toch is niet de rechtstreekse verplichting opgenomen
om in eerste instantie intern de problemen aan de orde te
stellen. Wat is daartegen nu eigenlijk het belangrijkste
bezwaar? De SGP-fractie heeft de indruk dat juist het Huis
voor klokkenluiders meerwaarde krijgt als niet de indruk
ontstaat dat je er met elk probleem naartoe stapt, maar als
het een soort beroepsinstantie wordt die optreedt als de
normale procedures geen of onvoldoende resultaat opleveren. Het enthousiasme van de indieners voor het Huis voor
klokkenluiders lijkt hier wat al te ver doorgeschoten. Wij
hebben over dit punt dan ook een amendement voorbereid,
dat zich overigens geheel binnen de beweegredenen van
de indieners van dit initiatiefwetsvoorstel beweegt. Het
zorgt niet alleen voor meerwaarde voor het huis, het zorgt
er ook voor dat organisaties in de eerste plaats zelf verantwoordelijk blijven voor het oplossen van problemen of
vermeende problemen. In principe moet het uitgangspunt
zijn dat problemen worden opgelost waar ze spelen, zonder
dat er meteen externen bij betrokken zijn. Alleen in bijzondere gevallen is het logisch dat het huis meteen onderzoek
doet, dat het de zaak in eerste instantie, meteen, in behandeling neemt. De SGP-fractie denkt daarbij bijvoorbeeld
aan gevallen waarin de veiligheid of het leven van betrokkene in gevaar komt of aan andere bijzondere omstandigheden voor de werknemer.
De oorspronkelijke tekst van het wetsvoorstel laat er nog
wat onduidelijkheid over bestaan voor wie de regeling
openstaat. Het wetsvoorstel spreekt nadrukkelijk over een
werknemer met een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk
recht of een publiekrechtelijke aanstelling. Dat is in de nota
van wijziging wat uitgebreid. Betekent de nieuwe definitie
van het begrip "werknemer" dat nu voor al die groepen die
in de reactie op Kamervragen zijn genoemd, beroep op het
huis openstaat? "Dat betreft mensen in dienstverband, maar
ook mensen met een flexibele aanstelling, stagiaires, aannemers, zzp'ers en collega's van organisaties waarmee
wordt samengewerkt" staat in de nota. Intussen is de definitie van het begrip "werkgever" niet op dezelfde manier
aangepast. De SGP-fractie heeft de indruk dat ook die definitie wat moet worden verruimd, zodat de begrippen
"werknemer" en "werkgever" zo gelijk mogelijk worden
gedefinieerd. Ik geef dit in overweging en hoor hierop graag
een reactie.

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-4

Ik kom op mijn tweede punt: de verhouding van het huis
tot andere instanties. Ik zoom daarbij vooral in op de verhouding tot het Openbaar Ministerie. De collega's hebben
in hun wetsvoorstel in artikel 9 de bepaling opgenomen
dat onderzoek bij de strafrechter een belemmering voor
het huis is om een zaak op te pakken. In de stukken lijkt het
erop dat het Huis voor klokkenluiders ook geen onderzoek
verricht als het Openbaar Ministerie al met een onderzoek
bezig is. Het werd de SGP-fractie niet helemaal duidelijk
hoe die verhouding tussen wetsvoorstel en toelichting
precies is. Graag ontvangen wij daarop een nadere toelichting. Hoe relevant dit punt is, moge blijken uit de actuele
casus in het Rotterdamse, waar een klokkenluider op nonactief is gezet of lijkt te worden gezet in verband met zijn
naar buiten treden inzake moskee-internaten, nadat hij
jarenlang intern aan de bel had getrokken.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik bestudeer het amendement van de heer Bisschop. In zijn
toelichting staat dat het Huis voor klokkenluiders vooral
moet openstaan voor werknemers nadat een interne procedure heeft gefaald of indien sprake is van zwaarwegende
omstandigheden. Volgens de heer Bisschop valt daarbij te
denken aan gevaar voor het leven of de veiligheid van de
betrokkene. Mag ik hieruit proeven dat de SGP-fractie de
angst voor bijvoorbeeld ontslag een te lichte omstandigheid
vindt om naar het Huis voor klokkenluiders te gaan?
De heer Bisschop (SGP):
Ja, ik vind dat de jurisprudentie dat verder moet uitkristalliseren. Wij hebben concreet gedacht aan een situatie dat er
een bedreiging wordt geuit zoals: als jij hiervan nog één
punt noemt, weet ik je te vinden. Met andere woorden: in
die situaties waarin het gaat om levensbedreigende situaties
of iets van dien aard. Wij willen voorkomen dat men op
lichtvaardige gronden naar buiten treedt, zoals bij een
kwestie van ontslag. Mevrouw Van Toorenburg heeft daar
ook voorbeelden van geschetst. Door deze constructie in
te bouwen, voorkom je mogelijk oneigenlijk gebruik van
deze voorziening.
Mevrouw Thieme (PvdD):
We willen hier natuurlijk geen overheids- of
bedrijfsomerta's. Die moeten ook zeker worden voorkomen,
want dat zijn allemaal heel ernstige bedreigingen. Ik denk
dat de heer Bisschop het met mij eens is dat het in de
meeste gevallen gaat om de onzekerheid bij de klokkenluider over de vraag of hij zijn baan nog wel heeft en of hij
nog wel ergens anders kan solliciteren. Dat zijn de reële
gevallen waarover we hier spreken. Een Huis voor klokkenluiders zou dan een uitstekende en veilige haven kunnen
bieden. Het lijkt echter of je dat met dit amendement een
beetje uitsluit.
De heer Bisschop (SGP):
Nee, ik denk niet dat dat met dit amendement wordt uitgesloten, want er is altijd nog een toetsing in het Huis voor
klokkenluiders zelf. Ze moeten daar afwegen of ze een zaak
ontvankelijk verklaren of niet in behandeling kunnen nemen.
Ik begrijp de reserves die er tegen een instelling als het Huis
voor klokkenluiders kunnen bestaan ook heel goed. Er kan
ook op een ongelofelijk venijnige manier misbruik van
worden gemaakt. Het gaat ons erom dat je een gebalan-

Tweede Kamer

ceerd proces krijgt, waarmee misbruik van een voorziening
die bedoeld is voor mensen die in gewetensnood raken,
wordt voorkomen. Daar gaat het eigenlijk om. Zij moeten
niet het slachtoffer worden van een bedrijfsreorganisatie,
want daarvoor zijn andere kanalen. Het gaat erom dat je
ruimte biedt aan die mensen. In principe ligt dan het contact
met de eerstverantwoordelijke, de betrokkene, voor de
hand. Als dat nergens toe leidt, treed je naar buiten en is
er een instantie die je de veiligheid en de bescherming biedt
om naar eer en geweten je werk te doen. Dat is de achtergrond van dit amendement.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik begrijp dat heel goed en ook mijn fractie wil natuurlijk
dat misbruik wordt voorkomen. Ik denk dat het ook interessant is om de initiatiefnemers te vragen daarop te reageren.
Mevrouw Van Toorenburg had het daar ook al over. Ik vraag
me echter af of een amendement nodig is om dat te
bewerkstelligen. Ik hoor dat graag van de initiatiefnemers.
De heer Bisschop (SGP):
De SGP-fractie beschouwt dit amendement in feite als een
ondersteuning van de procedure die in het initiatiefvoorstel
is uiteengezet.
Wij vragen de minister ook naar zijn visie op de toekomst
van de Onderzoeksraad Integriteit Overheid. Heeft dit
orgaan nog een zelfstandige functie naast het Huis voor
klokkenluiders, als dat wordt gerealiseerd?
Ik kom tot een afronding. In de praktijk zal nog moeten
blijken wanneer er precies sprake is van een misstand
waarbij het maatschappelijk belang ernstig in het geding
is. Dat is niet op voorhand precies af te bakenen. De praktijk
zal hier haar werk moeten doen. We hopen echter van harte
dat het huis zo min mogelijk zal hoeven optreden omdat
bedrijven en overheidsorganisaties zich aan de wet- en
regelgeving houden en er dus ook geen misstanden te
melden zijn. De SGP-fractie is ervan overtuigd dat het
wetsvoorstel, met de daarbij gemaakte opmerkingen en
gestelde vragen, een goede grondslag is voor de taakuitoefening van het Huis voor klokkenluiders en tevens voor een
fonds voor tegemoetkoming in de onkosten of schade.
Mensen die er op redelijke gronden van overtuigd zijn dat
er sprake is van een misstand, moeten dat kunnen melden
en verdienen wettelijke bescherming. De SGP-fractie biedt
die bescherming graag aan klokkenluiders.
Dank u zeer, voorzitter. Ik zie dat u het tekstgedeelte
inmiddels hebt gevonden.
De voorzitter:
Dat klopt. In dat opzicht is het goed dat er een bijbel op de
tafel van de Griffier staat.
De heer Bisschop (SGP):
Ik ben er ook een warm voorstander van dat die daar blijft
staan.

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-5

Mevrouw Berndsen-Jansen (D66):
Voorzitter. Allereerst geef ik mijn complimenten aan de
indieners die vandaag in vak-K zitten. Daarbovenop geef ik
ook complimenten aan de heer Van Raak, die als trekker
van dit wetsvoorstel al lang bezig is. Het voorbereiden en
verdedigen van een wetsvoorstel kost het nodige werk.
Namens mijn fractie dank ik de indieners en hun ondersteuning voor de geleverde inspanning. Zoals het nu lijkt, kan
een ruime meerderheid instemmen met dit wetsvoorstel.
Dat illustreert de breed gedragen wens van de Kamer om
tot een betere bescherming van klokkenluiders te komen.
Wij zijn er echter nog niet. Klokkenluiders die een maatschappelijke misstand aankaarten, riskeren soms veel: hun
baan, hun gezondheid en soms zelfs hun gezinsleven. Ik
denk aan de Amerikaanse klokkenluider Snowden die een
wereldwijd afluisterschandaal onder de aandacht bracht
en zijn land moest ontvluchten. De Nederlandse voorbeelden spreken ook tot de verbeelding: de bouwfraude, de
problemen met mijnen bij Defensie en de beveiliging van
de kernreactor in Petten. Deze klokkenluiders hebben fikse
offers moeten brengen en dat hoort niet. Mensen die misstanden melden die anders onderbelicht blijven en die een
maatschappelijk risico onder de aandacht brengen, verdienen ondersteuning en bescherming. Dit voorstel wil dat
bewerkstelligen. De D66-fractie ondersteunt de oprichting
van een Huis voor klokkenluiders.
Ondanks onze positieve houding ten opzichte van dit initiatief, heeft mijn fractie nog vragen en opmerkingen over de
werking van het huis, de rol van het Openbaar Ministerie,
de verhouding tot andere organisaties en de benoeming
van de leden van het huis.
Het huis wordt ondergebracht bij de Nationale ombudsman.
Het huis volgt ook de procedures van de Nationale
ombudsman als het een klacht ontvangt. De Ombudsman
onderzoekt echter alleen de gedragingen van bestuursorganen. Kunnen de indieners de keuze voor de Ombudsman
nogmaals toelichten? Kunnen de indieners daarnaast illustreren waarom deze procedure volgens hen voldoende
aansluit bij onderzoeken die betrekking hebben op nietbestuursorganen? In de schriftelijke behandeling van dit
voorstel, is al in grove pennenstreken geschetst hoe een
en ander in de praktijk in zijn werk zal gaan. Toch zou mijn
fractie deze grove lijnen graag verfijnd zien. Kunnen indieners, bij voorkeur met behulp van een casus, eens schetsen
hoe het hele traject van het ontdekken van een misstand
tot het aanbieden van het onderzoek aan het OM in zijn
werk gaat?
De indieners spreken in het verslag over een afstemmingsprotocol dat met het Openbaar Ministerie opgesteld wordt.
Dat is uiteraard een goede zaak. Mijn fractie moet wel constateren dat het Openbaar Ministerie de komende jaren een
kwart van zijn budget moet inleveren. Dit heeft grote
gevolgen voor de inzetbaarheid en de slagkracht van het
Openbaar Ministerie. Kunnen de indieners aangeven
waarom zij denken dat het Openbaar Ministerie in staat is
de zaken die het huis onder de aandacht zal brengen, ook
daadwerkelijk op te pakken? Is er al contact geweest met
het Openbaar Ministerie over de verwachte extra werkdruk
naar aanleiding van de oprichting van het huis?
Er zijn momenteel nogal wat organisaties die zich bezighouden met integriteit. Ook het huis ontkomt er niet aan, in de

Tweede Kamer

woorden van de indieners, zo veel mogelijk samen te werken met andere organisaties. Om welke organisaties gaat
het dan? Kunnen de indieners schetsen, hoe die samenwerking eruit gaat zien? Voorzien ze hier ook afstemmingsprotocollen?
Tegelijkertijd is sprake van enige overlap. Zo blijkt het
Adviespunt Klokkenluiders in ieder geval tot 2015 bestaan.
De volgende vraag die ik heb, is eigenlijk meer aan de
minister gericht, aangezien hij in deze termijn nog een
besluit moet nemen. Wat zijn de voornemens betreffende
het Adviespunt Klokkenluiders? Aangezien er de komende
tijd meerdere organisaties naast elkaar blijven bestaan,
hoort mijn fractie graag van de indieners hoe zij voor klokkenluiders helder gaan maken, waar zij moeten zijn met
hun melding.
De benoeming van de leden van het huis zal op voordracht
van het huis zelf plaatsvinden. Deze procedure is voor mijn
fractie nog onvoldoende duidelijk. Kunnen de indieners
aangeven, hoe bijvoorbeeld de eerste benoeming tot stand
zal komen? Wordt ook de Tweede Kamer bij andere
benoemingen betrokken? Welke rol is er in dat geval voor
de Kamer weggelegd? Zijn er mogelijk al profielschetsen
opgesteld? Zo niet, wie gaat dat dan doen? Krijgt de Kamer
die ook te zien? Uit mijn vraagstelling valt al te proeven dat
ik de rol van de Kamer hierin belangrijk vind.
Ondanks deze vragen wil mijn fractie uitspreken dat ze het
voorstel zal steunen. Een betere bescherming van klokkenluiders is bittere noodzaak. Dat kan met dit voorstel gerealiseerd worden. Nogmaals dank aan de indieners voor het
tot nu toe verrichte werk. Mijn fractie kijkt uit naar de
beantwoording en hoopt op verdere spoedige behandeling
van dit voorstel.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik wil mijn complimenten overbrengen aan de
leden die het initiatief hebben genomen, met name de heer
Van Raak, die trekker is geweest van dit wetsvoorstel. Een
wettelijke regeling voor de bescherming van klokkenluiders
is juist in deze tijd iets wat moet. Het kost veel energie, maar
het is wel de moeite waard.
Mijn fractie maakt zich met de initiatiefnemers grote zorgen
over de mogelijkheden van ambtenaren en werknemers in
de private zorg om misstanden te melden, gelet op de
problemen waarin bekende en minder bekende klokkenluiders verzeild zijn geraakt. Ik weet nog goed dat in 2010 een
control manager van de VWA werd vervolgd door de
overheid, omdat zij in 2008 een geheim rapport openbaar
had gemaakt. In dat rapport stond dat het toezicht van de
VWA op slachthuizen en diertransporten op veel punten
ernstig faalde. De toenmalige minister van LNV zag het
melden van deze misstanden niet als iets wat toegejuicht
moet worden. Ze sprak van "het lekken van vertrouwelijke
informatie en het misbruik maken van kennis uit dienstbetrekking bij de overheid met het oog op politieke doeleinden, waardoor de integriteit van de overheid schade is
toegebracht." Het rapport dat deze klokkenluider naar buiten
bracht, leidde tot verscheidene debatten in deze Kamer,
twee onderzoekscommissies en een verscherpt toezicht op
de vee- en vleessector. Als dit rapport niet door de klokkenluider naar buiten was gebracht, had de Kamer geen inzicht
gehad in het falen van deze overheidsdienst. Zelfs de VWA

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-6

gaf later in haar jaarverslag aan dat de uitwerking van het
naar buiten brengen van de informatie en de discussie die
daarop volgde, een heilzame werking had gehad. Maar
desondanks werd de bewuste functionaris vervolgd en
schuldig bevonden. Weliswaar zonder strafoplegging, maar
een overheid mag waarheidsvinding natuurlijk niet in de
weg staan.
Ik dank de initiatiefnemers dan ook van harte voor hun
voorstel ter verbetering van de positie van klokkenluiders.
Klokkenluiders vervullen een belangrijke maatschappelijke
taak en verdienen daarvoor onze steun en onze bescherming. Het initiatiefwetsvoorstel dat wij vandaag bespreken,
zal een wettelijke grondslag bieden voor deze steun en zorg.
Als een werknemer een misstand wil melden, kan hij, als
deze wet wordt aangenomen, terecht bij het Huis voor
klokkenluiders. Nu wordt de melding onderzocht en als
blijkt dat die melding gegrond is, volgt er een feitenonderzoek. De positie van de werknemer is beschermd, dus hij
hoeft niet te vrezen voor ontslag. In schrijnende gevallen
is er ook nog een fonds waar de klokkenluider een beroep
op kan doen. Terecht, dat biedt bescherming en zekerheid.
Dat is nu juist wat klokkenluiders vaak node missen.
Ik ben ook blij met de nota van wijziging, die de indieners
naar de Kamer hebben gezonden. Nu wordt het bijvoorbeeld
ook mogelijk voor aannemers en zzp'ers om misstanden te
melden. Iedereen die vaak over de vloer van een organisatie
komt, kan misstanden opmerken en de noodzaak voelen
om die aan te kaarten en te herstellen.
Een goede regeling voor klokkenluiders is cruciaal in een
democratische rechtsstaat. Bij gebrek aan een dergelijke
regeling komen belangrijke misstanden, zoals integriteitsproblemen bij het bestuur, misbruik van overheidsgeld en
bedreigingen van volksgezondheid, dierenwelzijn, veiligheid
en het milieu niet of nauwelijks aan de oppervlakte.
Tegelijk is het belangrijk om te constateren dat er bij
bedrijven en overheidsinstanties helaas nog veel te weinig
waarde wordt gehecht aan klokkenluiders. In nog te veel
gevallen worden klokkenluiders gedemoniseerd, als zouden
zij niet trouw zijn aan de organisatie. Het is te makkelijk om
ze weg te zetten als querulanten en verraders. Mijn stelling
is dat mensen die deze misstanden opgelost willen zien,
de trouwste medewerkers zijn die een werkgever zich zou
kunnen wensen. Echter, en dan citeer ik uit het artikel van
rechtsfilosoof Iris van Domselaar in de Volkskrant van
afgelopen zaterdag: "Zonder een mentaliteitsverandering
bij werkgevers en bij de overheid blijven klokkenluiders in
elk geval op de werkvloer de zondebok". Ondanks de
bescherming die een klokkenluider vanuit het huis en het
fonds zou kunnen krijgen, zal hij binnen de eigen organisatie
toch snel als persona non grata worden gezien.
Ik vraag de indieners dan ook wat het Huis voor klokkenluiders kan doen om de broodnodige mentaliteitsverandering
bij bedrijven en overheden ten opzichte van klokkenluiders
te bevorderen. In de memorie van toelichting schrijven de
initiatiefnemers dat het huis gaat bijdragen aan een cultuur
waarin mensen ernstige misstanden eerder zullen melden.
Kunnen de indieners voorbeelden geven van mogelijke
acties die het huis kan ondernemen om de cultuur bij
bedrijven en overheidsinstanties te veranderen?

Tweede Kamer

Het Huis voor klokkenluiders kan na het feitenonderzoek
aanbevelingen doen. Ik heb hierover twee vragen. Klokkenluiders kunnen uit allerlei organisaties komen. De misstanden kunnen allerlei mogelijke werkvelden bestrijken. Ik
noemde al het voorbeeld van de misstanden bij de NVWA.
Daar ging het specifiek over het falend toezicht op dierenwelzijn en voedselveiligheid. Andere misstanden kunnen
uiteraard met heel andere zaken te maken hebben. Denk
aan ernstige privacyschendingen door bedrijven en overheden. Hoe gaat het Huis voor klokkenluiders ervoor zorgen
dat het te allen tijde specifieke kennis heeft om de concrete
aanbevelingen te kunnen opstellen, waarna de misstanden
ook hersteld kunnen worden? Hoe kan de Kamer controleren
of de organisatie de aanbevelingen inderdaad goed uitvoert
en of de misstanden in de organisatie hiermee inderdaad
zijn verholpen?
Ik begrijp dat dit natuurlijk de verantwoordelijkheid van de
Kamer zelf is, maar wat zijn de gedachten van de indieners
hierover? Hoe kunnen we de implementatie van de aanbevelingen van dit huis en de resultaten hiervan monitoren?
Tot waar gaat de betrokkenheid van het huis in dezen?
Ik sluit graag af met een compliment aan de indieners voor
het agenderen van de moeilijke positie van klokkenluiders
en voor het ontwerpen van het huis en het fonds. Ze kunnen
op warme steun en instemming van mijn gehele fractie
rekenen. Onrecht dient bestreden te worden. De bestrijding
dient gefaciliteerd te worden door een democratische en
rechtvaardige overheid. In dat kader wil ik ook opmerken
dat ik voorts van mening ben dat er een einde moet komen
aan de bio-industrie.

De heer Bosma (PVV):
Voorzitter. Als dit wetsvoorstel erin slaagt om de Partij voor
de Dieren op één lijn te brengen, wie kan er dan eigenlijk
nog tegen zijn? We hebben hier de hele fractie. Dat is
opmerkelijk; volgens mij is dat nog nooit gebeurd. Dat is
een complimentje — een kleintje — waard voor de heer
Van Raak. Hij heeft er al zo veel gekregen; we moeten er
nu eens mee ophouden. De complimenten gelden ook voor
zijn gevolg en iedereen die hieraan heeft meegewerkt. Het
opstellen van een initiatiefwetsvoorstel is en blijft een van
de zwaarste dingen die een Kamerlid kan doen. Daar past
per definitie een compliment bij. Het is vaak veel werk. De
heer Van Raak heeft hier lang aan gewerkt; dat moge duidelijk zijn. Dat siert hem sowieso.
Dit is natuurlijk een onderwerp van groot maatschappelijk
belang. Er zijn al enkele voorbeelden genoemd. Ook de zaak
van de moskee-internaten in Rotterdam speelt natuurlijk
erg. Tijdens de lunch hebben we toevallig nog even contact
gehad met de desbetreffende klokkenluider. Er is een procedure tegen hem gestart en hem wacht wellicht ontslag,
terwijl dit een groot patriot betreft aan wie wij veel dank
verschuldigd zijn. Dat geeft aan hoe actueel dit initiatiefwetsvoorstel is. We zien dit natuurlijk op allerlei vlakken en aan
heel veel kanten van onze samenleving, bijvoorbeeld in de
zorg.
De weg naar de hel is echter geplaveid met goede voornemens. We hebben in dit huis in de afgelopen tientallen jaren
heel vaak regelingen en wetten aangenomen die zeer
goedbedoeld waren maar waarmee achteraf niemand nog
iets te maken wil hebben. Ik denk even aan de WAO. Dat

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-7

was natuurlijk een prachtige en zeer terechte uitvinding.
Maar ja, toen kwamen er 1 miljoen mensen in en toen
krabden wij ons achter de oren. Daar zijn heel veel voorbeelden van. Ik sta natuurlijk heel sympathiek ten opzichte van
de intentie van dit voorstel en ook wel ten opzichte van de
uitvoering. Er is echter natuurlijk van alles te verzinnen.
Misschien leg ik op alle slakken zout; dat doe ik in de praktijk
trouwens nooit, mevrouw Thieme! Ik was al vegetariër toen
mevrouw Thieme nog decennia vol biefstuk te gaan had,
hoor! Wat nou als je gewoon ruzie hebt met je baas, omdat
hij zegt dat je je werk niet doet of omdat je als salesagent
je targets niet haalt en er vanwege bezuinigingen gewoon
uit moet? Misschien weet je iets van je baas of je baas heeft
gelijk en je voldoet gewoon niet. Dan zou je kunnen zeggen:
wacht eens even, ik ben een klokkenluider. Vervolgens ga
je wapperen met een stapel e-mailtjes van twee jaar en dan
zeg je: er zijn hier allerlei misstanden; je wilt niet weten wat
dit bedrijf allemaal doet. Ben je dan een klokkenluider? En
wat is "een misstand"? Ik zie in artikel 1 van de memorie
wel allerlei voorbeelden van misstanden, maar dat zijn
voorbeelden: schending van een wettelijk voorschrift of
een gevaar voor de volksgezondheid. Collega Van Raak
noemt in de publiciteit de heer Snowden. Als ik de heer
Snowden even naast de verzameling misstanden leg, denk
ik echter dat hij daar niet onder valt. Daar ga je dus al! Ik
zeg niet dat ik hier een oplossing voor heb, maar ik wil maar
zeggen dat er all over the place glad ijs is.
Wat de verdere uitwerking betreft: de maximale termijn is
zes maanden. Dat lijkt mij erg lang. Als je een klokkenluider
bent of als je zegt dat je dat bent, moet je heel snel dat
stempel krijgen. Wie gaat dat doen? Ik moet zeggen dat ik
de definities tamelijk zacht vind. Als je ruzie hebt met je
baas en eruit wordt geknikkerd, is dit natuurlijk een hartstikke handige manier om jezelf een paar maanden uit de
wind te zetten. Hoe gaat de heer Van Raak voorkomen dat
hier enorm misbruik van wordt gemaakt, zoals in het verleden is gebeurd met allerlei andere prachtige, goedbedoelde
regelingen? Het gaat om criteria.
Er is al eerder gesproken over de rol van het OM. Daar sluit
ik mij bij aan. De rol van de Ombudsman vind ik een beetje
een vreemde constructie, maar misschien kan de heer Van
Raak die rol toelichten. Er zijn natuurlijk wel raakvlakken,
maar ik zie dit niet helemaal voor me. Heel belangrijk zijn
natuurlijk waterdichte schotten tussen de reguliere rechtsgang — of die nou plaatsvindt in het arbeidsrecht, in het
privaat recht of in welk recht dan ook — en dit huis. Wat
gebeurt er bijvoorbeeld met verklaringen? Is de vertrouwelijkheid daarvan gegarandeerd? Die moeten natuurlijk niet
gaan rondzwerven. Wat is de rechtskracht daarvan?
Ik heb Mattheus 18 er ook nog maar even bij gepakt, in het
bijbeltje van collega Bisschop. Nee, het werd me aangereikt
door mevrouw Arib, moet ik eerlijk zeggen. Daarin staat:
"Maar indien uw broeder tegen u gezondigd heeft, ga heen
en bestraf hem tussen u en hem alleen". Wat als mensen
valselijk aangifte hebben gedaan en in deze procedure
hebben gezeten? Moeten zij het geld terugbetalen? Hoe
moet ik dat voor me zien? Staan daar sancties op? En wat
als je jezelf opwerpt als klokkenluider en zegt dat er een
enorme misstand is en je vervolgens uit de wind wordt
gehouden, zodat het ontslag niet voor jou geldt? Of zeggen
we dan: niks aan de hand, zand erover?
De zaak-Snowden is wel een leuke casus. Het is heel grappig. De linkse kerk heeft jarenlang staan roepen dat Obama

Tweede Kamer

de nieuwe messias was, maar ze hadden het verkeerd verstaan: het was niet "Yes we can", maar "Yes we scan".
Mijnheer Snowden zwaait nu met van alles en werpt zich
op als klokkenluider. Ik begrijp dat de heer Van Raak zegt
dat Snowden beschermd zou worden. Gaat dit betekenen,
zo vraag ik aan de heer Van Raak, dat we allerlei buitenlandse klokkenluiders hiernaartoe halen? Dat kan toch niet
de bedoeling zijn? Ziet hij Snowden gewoon als een voorbeeld of moeten we in de Europese geste van de SP straks
wellicht heel misstandelijk Europa hiernaartoe halen? Ik zie
de heer Schouw al knikken. Voordat je het weet, is het zover.
De voorzitter geeft aan dat mijn tijd om is. Dat klopt. Dank
u wel.

De heer Litjens (VVD):
Voorzitter. Ook ik wil graag allereerst de indieners van dit
wetsvoorstel van harte complimenteren en feliciteren met
het feit dat de vrucht van hun noeste arbeid vandaag plenair
wordt behandeld en dat ze dit als indieners mogen verdedigen. De VVD prijst het vele werk dat de indieners en hun
ondersteuning in dit wetsvoorstel hebben gestoken. Dat
neemt niet weg dat ik na deze woorden toch een aantal
punten van kritiek op het wetsvoorstel zal laten horen. Ik
doe dat, omdat ik van mening ben dat die kritiek nodig is
om ervoor te zorgen dat de positie van klokkenluiders echt
verbetert. Aan het voorliggende voorstel zitten naar de
mening van de VVD namelijk te veel haken en ogen. Dat is
jammer, want de VVD onderschrijft de doelstelling van de
initiatiefnemers en wil daaraan graag een bijdrage leveren.
Deze wet heeft tot doel de voorwaarden voor het melden
van maatschappelijke misstanden te verbeteren door
onderzoek naar misstanden mogelijk te maken en melders
van misstanden beter te beschermen, zo staat in de
memorie van toelichting. Dat is een nobel doel, want zoals
al jaren geleden door oud-Kamerlid Van Gent in een algemeen overleg werd aangegeven: klokken luiden is geen
hobby van mensen. Mensen stellen pas na een lange worsteling een maatschappelijke misstand aan de kaak, vaak
tegen de verdrukking in.
Op 1 oktober jl. is het Adviespunt Klokkenluiders geopend,
een initiatief van de toenmalige minister van Binnenlandse
Zaken. Op het voorstel daartoe is destijds veel kritiek geuit,
onder anderen door de Nationale ombudsman, maar ook
door de Expertgroep Klokkenluiders en verschillende leden
van de Tweede Kamer. Het zou klokkenluiders niet helpen.
Het zou hun leven zelfs moeilijker maken. Volgens ervaringsdeskundigen zou een onafhankelijk meldpunt gemist worden. Inmiddels hebben we gelezen dat sinds het bestaan
van dit adviespunt 265 mensen contact hebben opgenomen
met het meldpunt en dat 180 van hen een verzoek om
advies hadden. Kennelijk is de drempel van het adviespunt
toch laag genoeg voor deze mensen om zich daartoe te
wenden. Hierbij gaan wij ervan uit dat het ook hier niet gaat
om mensen die zich voor de lol melden, maar om mensen
die iets serieus op hun lever hebben. Het is een mooi begin.
We zien de evaluatie in 2014 graag tegemoet.
Dat die evaluatie nog nuttige informatie met zich kan
brengen voor de indieners, zal mosterd na de maaltijd zijn.
Dat geldt ook voor de vraag of de tevredenheid over de
kwaliteit van het advies, de doorverwijzingen en de onafhankelijkheid van het adviespunt hoog zal zijn. Dat is jam-

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-8

mer. De VVD is van mening dat het beter zou zijn om het
onderhavige wetsvoorstel pas te behandelen als de resultaten van de evaluatie van het adviespunt bekend zijn en deze
meegenomen kunnen worden in een voorstel tot betere
bescherming van klokkenluiders. Die mogelijkheid is er nu
niet en dat betreuren wij.
De VVD wil een aantal zwaarwegende punten van kritiek
graag aan de indieners meegeven. Meestal zullen die punten van kritiek vergezeld gaan van een verzoek aan de
indieners om het wetsvoorstel op deze punten te wijzigen.
Bij de eerste termijn van de indieners, na het zomerreces,
zal hopelijk duidelijk worden in hoeverre de indieners hieraan tegemoet wensen te komen. Mocht het naar de mening
van de VVD onvoldoende zijn, dan zullen we op de betreffende punten te zijner tijd amendementen indienen. De
indieners hebben zich in ieder geval de kritiek van de Raad
van State ten dele aangetrokken. Een van de zwaarwegende
kritiekpunten van de Raad van State, namelijk een aanscherping van het begrip "misstand", is opgevolgd. Dat is noodzakelijk in de ogen van de VVD, omdat moet worden voorkomen dat een Huis voor klokkenluiders wordt gezien als
een vluchthaven voor mensen in een arbeidsconflict. Desalniettemin vraagt de VVD zich af of het huis er voldoende
in zal slagen die schifting ook echt te maken. Graag ontvangen wij een reactie van de indieners op dit punt.
Een van de andere kritiekpunten van de Raad van State is
dat het voorstel niet voorzag in een verplichte interne procedure, die moest worden doorlopen voordat tot behandeling door het huis kon worden overgegaan. Deze interne
procedure wordt in verschillende landen toegepast en kan
ertoe bijdragen dat organisaties ook daadwerkelijk hun
eigen verantwoordelijkheid nemen in het oplossen van hun
problemen. Bovendien blijkt uit Nederlandse rechtspraak
en uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens op het gebied van klokkenluiden het grote
belang van een interne melding voordat externe melding
wordt gedaan. Hebben de indieners daarnaar gekeken? En
"een op te richten externe instantie", zoals de Raad van
State het noemt, in dit geval het huis, zou een positie in de
tweede lijn moeten hebben en zou derhalve een aanvullende rol moeten hebben. De VVD ziet dat de indieners wel
hebben voorzien in een verplichting voor werkgevers die
meer dan 50 personen in dienst hebben om een procedure
in te stellen voor het omgaan met het melden van een vermoeden van een misstand in de organisatie. Maar waarom
wordt dan in het wetsvoorstel verder niet op die verplichting
teruggekomen? Het lijkt de VVD logisch dat mensen eerst
gebruikmaken van die interne verplichting, die interne
procedure, en zich pas tot het huis kunnen wenden als dat
niet tot resultaat leidt. Graag ziet de VVD dat de indieners
het voorstel op dit punt verwerken om eerst de verplichte
interne melding te doen.
Voor de VVD is van belang dat er een scheiding wordt
aangebracht tussen de adviesfunctie en de onderzoeksfunctie. Het moet niet zo zijn, en ik gebruik hier de woorden van
het Adviespunt Klokkenluiders, dat degene die een klokkenluider in het adviesstadium adviseert hoe hij de misstand
dient aan te kaarten zich in het onderzoekstadium tegen de
klokkenluider kan richten in het belang van de waarheidsvinding. Dat is nadrukkelijk niet in het belang van de klokkenluider, en het verbaast ons dan ook dat de indieners
deze strikte scheiding niet hebben aangebracht. De VVD
wil de indieners dan ook in overweging geven om een
strikte scheiding tussen onderzoek en advisering aan te

Tweede Kamer

brengen. Dat kan, door desnoods alleen de onderzoeksfunctie in het huis onder te brengen en de adviesfunctie bij het
adviespunt te laten.
Daarnaast wordt uit het voorstel en de memorie van toelichting voor ons niet duidelijk hoe het Openbaar Ministerie
tegen dit voorstel aankijkt. Dat is voor de VVD toch van
groot belang, zeker nu het begrip "misstand" is aangescherpt tot situaties waarin het maatschappelijk belang
ernstig in het geding is en er een gevaar voor de volksgezondheid, de veiligheid van personen of een gevaar voor
het milieu zou dreigen. Het is zeer wel denkbaar dat dergelijke misstanden leiden tot strafrechtelijke vervolging. Nu
is in artikel 9 aangegeven dat het huis geen gevolg geeft
aan een verzoek tot het instellen van een onderzoek, wanneer een procedure bij de strafrechter aanhangig is, maar
wat als tijdens het onderzoek van het huis door het Openbaar Ministerie een strafrechtelijk onderzoek wordt gestart?
Hoe wordt omgegaan met die samenloop? Kan een onderzoek door het huis schade toebrengen aan het strafrechtelijk
onderzoek? De indieners geven aan dat analoog aan de
werkwijze van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid gewerkt
zal worden met een afstemmingsprotocol. Wat vindt het
Openbaar Ministerie hiervan? Aangezien de indieners niet
zijn ingegaan op de vraag van de Partij van de Arbeid hoe
de verplichting van een ambtenaar om aangifte te doen
van een misdrijf zich verhoudt tot het melden bij het huis
en het doen van onderzoek door het huis, zou de VVD graag
ook van de indieners vernemen hoe het Openbaar Ministerie
hiertegen aankijkt.
Over zo'n zwaarwegend voorstel, waarbij juridische posities
van individuen in het geding kunnen zijn en waaraan verstrekkende gevolgen zijn verbonden, zou zeker in een vroeg
stadium afstemming hebben moeten plaatsvinden met het
Openbaar Ministerie. Wij hopen van harte dat het signaal
dat er nog geen formele afstemming met het Openbaar
Ministerie heeft plaatsgevonden, niet juist is. Aan de
minister vraag ik of door het ministerie contact is gezocht
met het Openbaar Ministerie en de vraag is gesteld hoe
hiertegen wordt aangekeken. Zo ja, tot welke conclusie is
de minister gekomen op basis van dat contact?
Ik ga nu in op de positionering van het huis. De VVD-fractie
is uitermate ongelukkig met het voorstel van de indieners
om het huis onder te brengen bij de Nationale ombudsman.
Het huis en de Nationale ombudsman hebben ieder hun
eigen taak, rol en bevoegdheden. Door het huis onder te
brengen bij de Nationale ombudsman treedt er vertroebeling op in de rolverdeling tussen huis en Ombudsman. De
melder wendt zich niet tot de Nationale ombudsman maar
tot het huis, maar omdat het huis onder leiding staat van
de substituut-ombudsman, wendt de melder zich dus toch
tot de Nationale ombudsman. Waar blijft de mogelijkheid
voor melders om klachten over het functioneren van het
huis aan te kaarten bij de Nationale ombudsman?
Bovendien ziet het huis ook toe op de private sector. De
Nationale ombudsman doet nu alleen onderzoek naar
gedragingen van bestuursorganen van het Rijk en van
andere bij of krachtens de wet aangewezen bestuursorganen. De indieners geven aan dat artikel 78a, vierde lid van
de Grondwet de mogelijkheid creëert om bij wet andere
taken aan de Nationale ombudsman toe te delen. Graag
verneemt de VVD van de minister hoe hij aankijkt tegen het
uitbreiden van de taken van de Ombudsman tot het doen
van onderzoek naar de private sector. Is de minister van

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-9

mening dat deze uitbreiding zich verdraagt met de Grondwet? De VVD is van mening dat deze uitbreiding van de
taak van de Ombudsman tot de particuliere sector geen
taak is die aan een Hoog College van Staat zou moeten
worden toegekend.
Mochten de indieners van mening blijven dat onderbrenging bij de Nationale ombudsman plaats dient te vinden,
dan geeft de VVD graag nog een en ander mee. Uit de
beantwoording door de indieners van de vragen van de
VVD is gebleken dat de indieners voornemens zijn om voor
het huis een aparte substituut-ombudsman in te stellen.
Dient als gevolg daarvan niet ook de Wet Nationale
ombudsman te worden gewijzigd? Net zoals de Kinderombudsman en de Veteranenombudsman bij wet geregeld
zijn, zou deze ombudsman naar onze mening ook in de Wet
Nationale ombudsman dienen te worden geregeld. Graag
horen wij de opvatting van de minister hierover.
In de reactie van de indieners op het advies van de Raad
van State over de positionering van het huis bij de
Ombudsman viel te lezen dat de Ombudsman veel ervaring
heeft met mediation. De indieners geven aan dat het huis
aanbevelingen doet om een misstand op te lossen, maar
dat het in de eerste plaats aan de betrokkenen is om die
aanbevelingen op te volgen en de misstand weg te nemen.
Daarbij zou mediation een rol kunnen spelen. Zijn de
indieners echt van mening dat ernstige misstanden, zoals
in het gewijzigde wetsvoorstel gedefinieerd, kunnen worden
weggenomen door middel van mediation? Zo ja, waar is
dan een Huis voor klokkenluiders voor nodig?

bleem zit 'm volgens de indieners in het feit dat bestaande
toezichthouders en inspecties niet altijd in staat zijn om
klokkenluiders voldoende te beschermen, terwijl die
bescherming hard nodig is. Maar waarom dan niet slechts
de bescherming geregeld in het wetsvoorstel, en het
onderzoek gelaten bij de vele onderzoeksinstanties die
bestaan en het advies laten bij het adviespunt dat onlangs
is gestart?
Dan kom ik op de bescherming. Het voorstel voorziet in de
bescherming van de klokkenluider. Allereerst is er een verbod om de werknemer te benadelen. Dit geldt al voor
ambtenaren, maar nog niet voor werknemers in de private
sector. Dat wordt met deze wet wel geregeld. En dat is goed.
Verder geldt er een ontslagverbod op dezelfde gronden als
het verbod om te benadelen en geldt er een ontslagverbod
gedurende het onderzoek door het huis. Daarnaast geldt
er een ontslagverbod tot een jaar na het oordeel van het
huis dat het aannemelijk is dat er sprake is van een misstand. De VVD kan zich goed vinden in de eerste drie vormen van bescherming onder de strikte voorwaarde dat de
definitie van de misstand wordt aangescherpt, maar dat
heeft inmiddels plaatsgevonden. De ontslagbescherming
tot een jaar nadat aannemelijk is geworden dat er sprake
is van een misstand is wat de VVD betreft een brug te ver,
zeker gezien de mogelijkheid dat via het fonds compensatie
voor de geleden schade wordt vergoed. Het argument dat
dit extra jaar nodig is om de klokkenluider in staat te stellen
om te zoeken naar een nieuwe baan is voor de VVD niet
doorslaggevend. De ontslagbescherming zoals die nu
geregeld is, kan op deze wijze oplopen tot meer dan twee
jaar. Dat vinden wij buiten proportie.

Er zijn in Nederland vele toezichthoudende instanties en
inspecties: instanties die onafhankelijk en deskundig
onderzoek doen en daarover vaak openbaar en transparant
verslag uitbrengen. Natuurlijk kan een inspectie zelf
betrokken zijn bij een misstand of onderwerp zijn van een
melding. Dan is er een andere inspectie of toezichthoudende
instantie die onderzoek kan doen naar deze misstand. De
indieners geven aan dat de samenwerking met bestaande
instanties zo veel mogelijk zal plaatsvinden. Ik citeer: "Het
ligt voor de hand dat als een organisatie specifieke kennis
en kunde heeft, het Huis hier nauw mee zal samenwerken
of het onderzoek zelfs (deels) zal uitbesteden." Kennelijk
spreekt hier het vertrouwen in bestaande instanties en
inspecties uit. Dat is volgens de VVD niet onterecht, zeker
omdat die specifieke kennis die bij onderzoeken vaak nodig
is niet zomaar in een sober en doelmatig ingericht huis te
vinden zal zijn. Volgens de indieners is het vervolgens ook
niet de bedoeling dat er dubbel onderzoek zal worden
gedaan. Maar als het huis geen onderzoeken mag doen, zo
betogen de indieners, naar onderwerpen waarop ook toezichthouders en inspecties actief zijn, zouden zij nauwelijks
nog onderzoeken kunnen doen. Zijn de indieners van
mening dat het huis beter onderzoek kan doen dan de
inspecties? Kennelijk niet, want anders zou de intensieve
samenwerking niet zo nadrukkelijk worden gezocht.

Ten aanzien van het fonds springt er voor ons één passage
met name uit, namelijk artikel 19 lid 2. Dat luidt als volgt:
"Een uitkering blijft achterwege indien de financiële
omstandigheden waarin de aanvrager verkeert zodanig zijn,
dat de onkosten of andere schade zonder overwegend
bezwaar door hem of degene van wie hij voor zijn onderhoud afhankelijk is, gedragen kunnen worden." Dit verhoudt
zich niet met de doelstelling van het fonds. In artikel 16
staat namelijk: "Er is een Fonds voor klokkenluiders dat tot
taak heeft om uitkeringen te verstrekken aan werknemers
die in verband met het melden van een vermoeden van een
misstand onkosten hebben gemaakt of anderszins schade
hebben geleden." Wij begrijpen dat bij sommige indieners
de wens bestaat om ook andere wetsvoorstellen te gebruiken om tot inkomenspolitiek en nivellering over te gaan,
maar dit gaat wat ons betreft wel erg ver. Wat de VVD
betreft zou het fonds, ongeacht de financiële situatie van
een melder, beschikbaar moeten zijn. Het opwerpen van
een dergelijke financiële barrière werkt contraproductief
aan het oorspronkelijke doel van het wetsvoorstel, namelijk
ervoor zorgen dat mensen die weet hebben van misstanden
deze misstanden ongeacht hun inkomenspositie melden
zodat ervan geleerd kan worden. Ik zou de indieners daarom
willen verzoeken artikel 19 lid 2 te schrappen.

Ook de Raad van State oordeelt dat instanties die over
sectorspecifieke deskundigheid en handhavingsbevoegdheden beschikken eerder in aanmerking komen om onderzoek
te doen naar een vermoeden van een misstand dan het
Huis voor klokkenluiders. De VVD zou graag zien dat de
indieners het advies van de Raad van State opvolgen en in
het wetsvoorstel een regeling opnemen die voorziet in een
verwijzing naar een dergelijke instantie in plaats van zelf
onderzoek te doen ter vermijding van dubbeling. Het pro-

Ik rond af. Als ik niet beter had geweten, had ik de indieners
gevraagd om dit wetsvoorstel in te trekken. Ik had de
indieners dan bovendien gevraagd om de evaluatie van het
adviespunt af te wachten en de goede ervaringen te
gebruiken. Dan had ik de indieners ook gevraagd om
gebruik te maken van de vele, vele onderzoeksinstanties
die er al zijn en die in staat zijn om deskundig en onafhankelijk onderzoek te doen. Dan had ik ze ook gevraagd om
wel ten aanzien van de wettelijke bescherming van klokken-

Tweede Kamer

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-10

luiders verbeteringen aan te brengen. Ik weet echter beter.
De indruk dat dit wetsvoorstel tegengehouden kan worden,
heb ik niet. De hoop en de verwachting dat de indieners op
een aantal essentiële punten met verbeteringen komen,
juist om de positie van klokkenluiders te verbeteren en tot
zorgvuldige wetgeving te komen, heb ik wel. Als dat het
resultaat van deze behandeling zou zijn, zou dat voor de
VVD een uitermate gelukkige uitkomst zijn.
Ik wens de indieners een vruchtbaar reces toe en zie uit
naar de reactie van de indieners en uiteraard ook van de
minister. Hopelijk ligt er te zijner tijd ook een gewijzigd
voorstel. Met een beetje geluk is dan ook aangegeven hoe
de dekking van de kosten van het huis en het fonds geregeld
is.
De voorzitter:
Tot slot geef ik het woord aan mevrouw Tanamal van de
PvdA-fractie. Ik merk hierbij op dat mevrouw Tanamal
vandaag haar maidenspeech houdt. Zoals gebruikelijk in
dit huis wordt er tijdens een maidenspeech niet geïnterrumpeerd.

Mevrouw Tanamal (PvdA):
Voorzitter. Dank u wel. Het is mij een eer om als eerste
vrouw van Molukse afkomst in de Tweede Kamer te mogen
staan. Mijn vader had een droom: studeren in Nederland
en officier worden in het Nederlandse leger. Samen met
mijn moeder, een Nederlandse maar geboren en getogen
in Indonesië, heeft hij zijn dromen waargemaakt, voor een
deel hier in Den Haag. Samen hadden ze nog een droom,
namelijk dat hun kinderen een succes van hun leven zouden
maken. Mijn broers en ik zijn opgevoed met het besef dat
wij trots moeten zijn op wie wij zijn, op onze familie ver
weg en op Nederland. Mijn ouders leven niet meer, maar
ik had het mijn ouders gegund om mee te maken dat ik hier
nu sta, in het hart van onze democratie. Hard studeren,
goed je best doen, kansen pakken, kansen creëren, maar
ook zorgen voor elkaar en vertrouwen in elkaar, dat kregen
wij mee.
De Kamer kent de geschiedenis, zeker de naoorlogse
geschiedenis. Zoals bekend waren de Indische Nederlanders
en de Molukkers de eerste grote groepen die naar Nederland kwamen. Door ruimtegebrek werden zij op diverse
plekken in Nederland ondergebracht in pensions, in kloosters, maar ook in barakken en kampen, zoals Kamp Westerbork. Alleen de namen werden veranderd. Zo werd Kamp
Westerbork Woonoord Schattenberg. Al vroeg zag ik dat
het leven niet aan iedereen hetzelfde bood, dat niet iedereen
een mooi huis had en dat een goede schoolopleiding niet
vanzelfsprekend was. De onrechtvaardigheid die sommigen
ten deel viel en waarvan ik getuige was, heeft mij mede
gevormd tot wie ik nu ben. Uitsluiting, niet mee kunnen
doen en aan de zijlijn staan, hebben mij van jongs af aan
beziggehouden. Ik was vastbesloten om mij daarmee te
bemoeien, later, als ik groot zou zijn. Nu sta ik dan hier als
Kamerlid, vastbesloten om precies dat te doen.
Ik ben elf jaar raadslid in Amersfoort geweest. Ik was
woordvoerder op de terreinen zorg en welzijn, maatschappelijke opvang, de Wet werk en bijstand en minimaregelingen. Het leuke was het directe contact met mensen en het
snelle resultaat. Ik was ook vakbondsbestuurder bij vakbond

Tweede Kamer

De Unie. Daar ging het ook om de mensen, om werknemers
en de behartiging van hun belangen, om medezeggenschap
van werknemers en ook om het recht om zaken aan de orde
te stellen. Daarom ben ik blij dat ik mijn maidenspeech mag
houden over het onderwerp klokkenluiders.
Om te beginnen spreek ik graag mijn waardering uit voor
de indieners van dit initiatief. Maatschappelijke misstanden
mogen niet verborgen blijven. Melders daarvan verdienen
bescherming. Daarom was de Partij van de Arbeid graag
bereid om het initiatiefwetsvoorstel mede in te dienen. Het
is van groot belang dat wij in Nederland omstandigheden
creëren waarin werknemers maatschappelijke misstanden
durven te melden. Een belangrijk element hierbij is dat
werknemers die misstanden aan de kaak stellen, daar zelf
geen nadeel van ondervinden. Daarom verdienen echte
klokkenluiders ontslagbescherming. Tegelijkertijd moet
voorkomen worden dat deze ontslagbescherming misbruikt
kan worden voor andere doeleinden. Kortom, het kaf moet
deugdelijk van het koren worden gescheiden.
Wat de fractie van de Partij van de Arbeid betreft moet dit
voorstel ertoe leiden dat het Huis voor klokkenluiders een
onafhankelijke instantie wordt die met eigen onderzoeksbevoegdheden kan optreden in de publieke en de private
sector. In dat kader heb ik de volgende vragen aan de
indieners. Deze zullen ingaan op de verhouding tussen het
adviseren en het onderzoek, op de aanzuigende werking
van de ruime ontslagbescherming en van het "Fonds voor
klokkenluiders", op de verhouding van het huis tot de toezichthouders, de inspecties en het Openbaar Ministerie, en
ook op het al dan niet verplichten van het intern melden.
Het Adviespunt Klokkenluiders stelt dat het advies- en de
onderzoeksfunctie van het huis zich niet met elkaar verdragen. Het is problematisch als de organisatie die een
potentiële klokkenluider eerst adviseert, vervolgens zelf
onderzoek gaat doen naar de misstand die de klokkenluider
meldt, zo stelt het adviespunt. De Partij van de Arbeidfractie vraagt zich af wat het standpunt van de indieners
hierover is. Zijn zij van plan om het adviesdeel zo veel
mogelijk los te koppelen van het onderzoeksdeel van het
huis?
Verschillende instanties, waaronder de Raad van State,
hebben bovendien kritiek geuit op de ruime ontslagbescherming waarin het voorstel voorziet. De Partij van de Arbeid
is voor de bescherming van klokkenluiders, maar wil tegelijkertijd een aanzuigende werking voorkomen. Hoe dient
het huis op te treden als een werknemer het melden van
misstanden inzet bij, bijvoorbeeld, een dreigend arbeidsconflict? Welke drempels biedt het wetsvoorstel om te
voorkomen dat een groot deel van de meldingen geen
maatschappelijke misstanden betreft, maar andere problemen, zoals de eerder genoemde arbeidsconflicten? Diezelfde
vragen gelden voor het Fonds voor klokkenluiders. Degenen
die daadwerkelijk ernstige misstanden aan de kaak hebben
gesteld en daardoor financieel ernstig worden geraakt,
hebben in de ogen van de Partij van de Arbeid-fractie recht
op financiële ondersteuning. Dat zijn echter uitzonderingsgevallen, hooguit enkele per jaar. Het fonds krijgt bovendien
de status van een zelfstandig bestuursorgaan. In het
regeerakkoord is afgesproken dat het aantal daarvan zal
worden teruggebracht. De Partij van de Arbeid-fractie ziet
graag dat de indieners de financiële ondersteuning van
klokkenluiders op een andere manier realiseren dan via een
fonds dat de status van een zbo krijgt. Wij hopen dat de

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-11

indieners die visie delen met de Partij van de Arbeid, anders
overwegen wij over dit onderwerp een amendement in te
dienen.
De verhouding van het huis ten opzichte van toezichthouders en inspecties is voor de Partij van de Arbeid-fractie
ook nog niet geheel duidelijk. Hoe wordt voorkomen dat
toezichthouders en het huis tegelijkertijd soortgelijke
onderzoeken doen? Hoe beoordelen de indieners de stelling
van het adviespunt dat het huis vanwege de aanwezigheid
van toezichthouders en inspecties slechts een restfunctie
zal hebben? In het verlengde hiervan heeft mijn fractie
vragen over de relatie van het huis tot het Openbaar
Ministerie. Bij ernstige misstanden is het OM vaak betrokken. Juist in deze gevallen moet er ook sprake zijn van
ontslagbescherming. Ik hoor graag van de indieners of ook
in dit soort gevallen de ontslagbescherming van toepassing
is.
Tot slot heb ik nog enkele vragen over het al dan niet verplichten van intern melden, voordat een werknemer naar
het huis stapt. De Partij van de Arbeid-fractie deelt de
opvatting dat het in uitzonderlijke gevallen mogelijk moet
zijn om zich rechtstreeks tot het huis te wenden, maar wil
tegelijk tegemoetkomen aan de kritiek van verschillende
partijen. Wat vinden de indieners van het voorstel om toch
een interne meldingsplicht op te nemen en daaraan een
hardheidsclausule te koppelen? Deze clausule stelt het huis
in staat om in uitzonderlijke gevallen toch meldingen in
behandeling te nemen, namelijk in de gevallen waarin de
klokkenluider het voor het huis duidelijk kan maken dat een
interne melding beter achterwege kan blijven. Wij hopen
dat de indieners die visie met de Partij van de Arbeid delen,
want anders overwegen wij ook over dit onderdeel een
amendement in te dienen.
De Partij van de Arbeid-fractie staat in het algemeen welwillend tegenover dit voorstel. Wel heb ik over enkele onderdelen nadere vragen gesteld. Ik hoop dat de indieners met
hun antwoorden op mijn vragen de twijfels van mijn fractie
weten weg te nemen, of beter nog: dat zij enkele van mijn
voorstellen willen overnemen.
(Applaus)
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Dank u, mevrouw Tanamal, voor deze mooie, persoonlijk
geïnspireerde speech.
Wij zijn aan het eind gekomen van de eerste termijn van
de Kamer. Ik dank de initiatiefnemers en de genodigden in
de loge. Nadat ik mevrouw Tanamal persoonlijk heb gefeliciteerd, schors ik de vergadering voor felicitaties.
De vergadering wordt van 15.30 uur tot 16.00 uur geschorst.

Tweede Kamer

27 juni 2013
Initiatiefvoorstel Huis voor klokkenluiders TK 101

101-11-12