Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 830 V

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Buitenlandse Zaken 2020

Nr. 8

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 1 juli 2021
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over
het Jaarverslag Ministerie van Buitenlandse Zaken 2020 (Kamerstuk
35 830 V, nr. 1)
De vragen en opmerkingen zijn op 8 juni 2021 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 22 juni 2021 zijn de vragen
beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Wilders
Adjunct-griffier van de commissie,
Konings

kst-35830-V-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

1

Inhoudsopgave
I

Vragen en antwoorden

2

II

Volledige agenda

25

I Vragen en antwoorden
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het jaarverslag van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2020 en het
jaarverslag 2020 van de Homogene Groep Internationale Samenwerking
(HGIS). Zij hebben hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De coronapandemie heeft het afgelopen jaar een groot effect gehad op de
wereld, en ook op het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De
VVD-fractieleden willen graag hun waardering uitspreken voor de enorme
repatriëringsactie die door het ministerie is opgezet en uitgevoerd, om
alle Nederlanders die dat wilden weer veilig naar huis te brengen. Worden
de gebeurtenissen, activiteiten en effecten geëvalueerd, om zo lessen te
leren voor de toekomst? Ziet de Minister ook mogelijkheden om na de
COVID-pandemie meer digitale (en anderszins flexibele) dienstverlening
aan te bieden?
1. Antwoord:
Ik ben verheugd dat ondanks de aanloopperikelen die een dergelijke
nieuwe operatie hebben gekenmerkt, de repatriëringsactie wordt
gewaardeerd. Ik wil graag benadrukken dat dit niet mogelijk was
geweest zonder de uitstekende samenwerking met alle betrokkenen
uit de reisbranche en de verzekeringsbranche.
De lessen die uit het Verantwoordingsonderzoek 2020 van de
Algemene Rekenkamer naar voren zijn gekomen worden waar nodig
gebruikt om het evacuatiebeleid en de protocollen aan te scherpen.
Ook gebruik ik hiervoor de lessen uit een eerder uitgevoerde interne
evaluatie en uit de externe evaluatie door het COT van het crisismanagement tijdens de Bijzondere Bijstand Buitenland (BBB) repatriëring.
Enkele reeds bestaande plannen voor uitbreiding van digitale
dienstverlening zijn door de COVID-pandemie in een stroomversnelling gekomen. Toen het aanvragen van reisdocumenten in veel
landen ernstig werd belemmerd door beperkende maatregelen m.b.t
reizen en (fysiek) contact aan de balie is het mogelijk gemaakt om
het voorkomen van verlies van Nederlanderschap digitaal te regelen.
Voorts is in het kader van project Loket Buitenland (PLB) door het
24/7 contact center van Nederland Wereldwijd (24/7 NWW) in
samenwerking met Logius een pilot uitgevoerd met het per videocall
verstrekken van een DigiD-activeringscode aan Nederlanders en
EER-burgers in het buitenland. Dit voorziet zeer in een behoefte,
omdat burgers in het buitenland hiervoor nu nog in persoon moeten
verschijnen bij 1 van de 14 balies buiten Nederland. In totaal werden
114 activeringscodes verstrekt. Overwogen wordt de pilot te
verlengen in verband met de introductie van het Digital Covid
Certificate, waarvoor een DigiD code noodzakelijk is. Na afloop zal de
(verlengde) pilot worden geëvalueerd, op basis waarvan wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

2

besloten of en zo ja hoe en wanneer deze dienstverlening structureel
kan worden aangeboden.
De leden van de VVD-fractie zijn verheugd om te zien dat er in 2020 door
de Algemene Rekenkamer geen ernstige onvolkomenheden meer
gevonden zijn bij het ministerie. Tegelijkertijd is het jammer dat er een
onvolkomenheid is bijgekomen. De ICT-problemen zijn nog steeds niet
helemaal opgelost. Wanneer verwacht de Minister alle vijf aanbevelingen
te hebben uitgevoerd, en hoe zorgt de Minister ervoor dat deze situatie in
de toekomst niet meer voor gaat komen? Zijn er voldoende stappen
genomen om datalekken in de toekomst te voorkomen?
2. Antwoord:
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken werkt continu aan verdere
verbetering van de informatiebeveiliging. Het ministerie onderschrijft ook de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer en deze
aanbevelingen worden met hoge prioriteit projectmatig opgepakt.
De resterende accreditaties betreffen systemen waar complexe
veranderingen op moeten worden doorgevoerd. De inzet is deze
verbeteringen in de loop van 2021 te realiseren.
Het project om een registratiesysteem voor beveiligingsincidenten te
implementeren is inmiddels gestart.
Het ministerie heeft maatregelen genomen om de kans op een
datalek zo klein mogelijk te maken. Zo neemt het ministerie het
advies over van de Algemene Rekenkamer om het staande beleid ten
aanzien van toegangsbeveiliging van informatie te wijzigen naar
«gesloten tenzij». Deze beleidswijziging, die al eerder was voorzien,
wordt versneld geïmplementeerd.
Om de positie van het ministerie op het gebied van informatiebeveiliging structureel te borgen en de effectiviteit te verhogen is besloten
om de huidige projectmatige aanpak uit te breiden met een volgende
fase waarin deze aspecten centraal staan.
Naast de hierboven genoemde verbeteracties zijn additionele
maatregelen genomen om veilig en verantwoord met persoonsgegevens om te gaan. Risicoanalyses op het beheer van persoonsgegevens maken een vast onderdeel uit van de levenscyclus van
ICT-systemen. Daarbij zet het ministerie zich onverminderd in om het
niveau van bewustwording onder medewerkers te verhogen. Door
(verplichte) trainingen, e-learnings en informatieberichten via
verschillende kanalen worden medewerkers geïnformeerd over hoe
om te gaan met persoonsgegevens om de kans op een datalek te
verkleinen. Ook wordt informatie verstrekt over wat een datalek
inhoudt, en hoe een datalek moet worden gemeld met als doel om
de meldingsbereidheid van de medewerkers te vergroten.
De leden van de VVD-fractie achten het van het grootste belang dat de
beveiliging van het ministerie, zowel fysiek als digitaal, goed op orde is.
Door de toenemende cyberdreiging van landen als China, Rusland, Iran,
etc. wordt een goede beveiliging van diplomatieke informatie en
communicatie steeds belangrijker. Is de Minister van mening dat hiervoor
voldoende capaciteit en kennis in huis is bij het ministerie? Hoe wordt er
op dit moment prioriteit aan cyberweerbaarheid gegeven?
3. Antwoord:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

3

Voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken is informatiebeveiliging
van cruciaal belang. Het lijdt geen twijfel dat de toenemende
cyberdreiging vergaande en ontregelende gevolgen kan hebben. De
diverse projecten, investeringen en groei in de capaciteit van het
ministerie op het gebied van informatiebeveiliging onderstrepen het
belang dat hier door de hele organisatie aan wordt gehecht.
Informatiebeveiliging (waaronder cyberweerbaarheid) is derhalve
één van de speerpunten in de ICT-Strategie van het ministerie.
De toenemende cyberdreiging is mede de reden geweest, dat reeds
voor de uitbraak van COVID-19 het ministerie gestart is met de
uitbreiding van de capaciteit in combinatie met de daarbij benodigde
kennis. Gezien de snelle ontwikkelingen op dit gebied krijgt
cyber-weerbaarheid ook structureel hoge prioriteit. Het ministerie
werkt nauw samen met diverse organisaties binnen de rijksoverheid
en ICT-leveranciers om zich te beschermen tegen de toenemende
cyberdreigingen.
Daarnaast vinden deze leden het zorgelijk dat de problemen met
betrekking tot de huisvesting zich nog steeds voortslepen. Wordt er op dit
moment gewerkt aan een oplossing voor de problemen met het
ontvangen van (buitenlandse) gasten, zowel op het gebied van veiligheid
als decorum? Hoe wordt ervoor gezorgd dat het gebouw voldoet aan de
nationale veiligheidseisen, en die van de EU en de NAVO? Kunnen
medewerkers van het ministerie na de coronacrisis op een veilige en
prettige manier werken, met voldoende geschikte werkplekken en zonder
overlast te ervaren van bijvoorbeeld geluid?
4. Antwoord:
Binnen de beperkingen die er zijn wordt er gewerkt aan het zo goed
mogelijk ontvangen van (buitenlandse) gasten. Bij ieder bezoek van
buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders wordt door Protocol
gestreefd de representatie zo optimaal mogelijk uit te voeren. Hierbij
is het afgelopen jaar uiteraard rekening gehouden met de beperkingen in verband met de corona-regels.
De mogelijkheden voor de medewerkers van de Rijksbeveiligingsorganisatie (RBO) om bij binnenkomst en vertrek Protocol bij te staan
zijn in 2018/19 verruimd.
Qua representativiteit is er een aantal, binnen de fysieke mogelijkheden van het gebouw, cosmetische aanpassingen aangebracht. Het
betreft het schilderen van de lifthallen en het herinrichten van de VIP
ontvangstruimte. Met de gemeente wordt verder overlegd over de
herinrichting van de buitenruimte aan de VIP zijde (bijv. de positionering van de vlaggenmasten).
Daarnaast is vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties een projectleider benoemd die de veiligheidsproblematiek verder in kaart brengt en scenario’s in afstemming met het
ministerie ontwikkelt om de problemen op te lossen.
Voor wat betreft het voldoen aan de nationale veiligheidseisen (en
die van NAVO en EU) is er een bewustwordingscampagne gestart
waarin wordt gefocust op de gesignaleerde risico’s. Het bestuursplein op de 7e etage is uitsluitend toegankelijk gemaakt voor BZ’ers.
Het zichtbaar dragen van de Rijkspas wordt verplicht gesteld. De
eerder genoemde projectleider kijkt specifiek ook naar deze
aspecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

4

Naast de problemen met representativiteit en beveiliging, ook van
gevoelige informatie, is het gebrek aan voldoende werkplekken nog
steeds actueel. Mede om die reden wordt samen met het Ministerie
van BZK gezocht naar een oplossing in het kader van het
zogenaamde Masterplan huisvesting Den Haag.
De leden van de VVD-fractie willen een buitenlandbeleid voor de
Nederlandse middenklasse, met focus op veiligheid en banen. Hiervoor is
het nodig dat Nederland en Europa niet afhankelijk zijn van landen als
China, maar in staat zijn om een eigen koers te varen. Dit vraagt om
gerichte intensiveringen in de samenwerking met gelijkstemde landen.
Kan de Minister aangeven welke stappen er het afgelopen jaar op dit
terrein zijn gezet, en in het bijzonder of dit ook tot andere keuzes heeft
geleid in de bemensing van ambassades of het afleggen van bezoeken?
5. Antwoord:
Het kabinet onderschrijft het belang van een zorgvuldige analyse van
de onwenselijke afhankelijkheden en kwetsbaarheden van de
Europese Unie en het belang van het vergroten van de geopolitieke
slagkracht van de EU. In dit kader levert het kabinet ook een actieve
bijdrage aan de discussie over het versterken van de open strategische autonomie van de EU.
Gezamenlijk optrekken met gelijkgezinde partners is hierbij cruciaal.
De EU heeft het afgelopen jaar werk gemaakt van intensivering van
samenwerking met gelijkgezinde landen, vooral op het gebied van
multilateralisme, klimaat en handel. Dit kwam onder andere tot
uiting tijdens het grote aantal EU-toppen met derde landen, waarvan
een aantal helaas moest worden uitgesteld of geannuleerd vanwege
de COVID-situatie. Het kabinet verwelkomt het nieuwe momentum in
de EU-VS-relatie dat tot uiting kwam tijdens de EU-VS-top van
16 juni jl. Eerder voerde de EU ook succesvolle toppen met India en
Japan. Daarnaast speelt het kabinet een aanjagende rol in ontwikkeling van een Europese strategie voor de Indo-Pacific en zet het
kabinet in op een sterk EU-Afrika partnerschap.
Ook intern staat de EU niet stil om kwetsbaarheden op het gelijke
speelveld te adresseren en de weerbaarheid van de interne markt te
vergroten. Op 5 mei jl. is de update Industriestrategie gepubliceerd,
die ingaat op het versterken van de interne markt en de noodzaak
van analyse en een proportionele aanpak van ongewenste afhankelijkheden van derde landen onderschrijft. Gelijktijdig is het wetgevende commissievoorstel uitgebracht met een instrument dat
verstorende effecten van buitenlandse subsidies op de interne markt
tegengaat en een gelijk speelveld waarborgt. Het kabinet kan de
algemene boodschap van beide voorstellen in grote mate onderschrijven, waarbij het kabinet voor het voorstel verstorende
buitenlandse subsidies een sterke aanjagende rol heeft gespeeld. De
volledige appreciaties kunt u lezen in de recentelijk gepubliceerde
BNC-fiches.
In het Regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» is afgesproken
om langs de lijnen van het AIV advies «De vertegenwoordiging van
Nederland in de wereld» het postennet te versterken. Het resultaat
hiervan is dat de afgelopen kabinetsperiode op een aantal thema’s,
zoals veiligheid, economische groeikansen, Europese samenwerking
en migratie, extra functies op de posten zijn toegevoegd. Om
inzichtelijk te maken wat deze extra inzet heeft opgeleverd, hoe ook
de samenwerking met gelijkgestemde landen heeft plaatsgevonden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

5

en wat hiermee de bijdrage is geweest aan de beleidsdoelstellingen
van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, heeft uw Kamer een toelichting ontvangen in een
aparte Kamerbrief Resultaten uitbreiding en versterking postennet
2018–2020 (Kamerstuk 32 734, nr. 51). Om de investeringen goed
zichtbaar te maken is, op basis van de hierboven genoemde
Kamerbrief ook een interactieve presentatie1 opgesteld. Hiermee kan
thematisch en per regio worden nagegaan waar de versterking heeft
plaatsgevonden, welke thema’s zijn versterkt en welke resultaten zijn
behaald.
De VVD-fractieleden zijn verheugd om te lezen dat er vooruitgang is
geboekt ten aanzien van de motie van het lid Koopmans c.s. (Kamerstuk
33 694, nr. 43) over autonome wapens en bewapende Unmanned Aerial
Vehicles. Hoe kijkt de Minister terug op de geboekte voortgang het
afgelopen jaar? Welke lessen zijn er getrokken en hoe zullen deze lessen
worden gebruikt in het vervolgtraject? De leden van de VVD-fractie
hechten hierbij in het bijzonder aan initiatieven om te voorkomen dat
gevoelige nieuwe technologieën in handen vallen van terroristen, zoals de
Minister ook aangaf in de verklaring van 6 november 2020. Welke concrete
initiatieven staan er op dit terrein gepland? Kan de Minister ook een
appreciatie geven van de berichten dat Turkse autonome drones uitgerust
met gezichtsherkenning vorig jaar in Libië aanvallen zouden hebben
uitgevoerd, en hoe deze ontwikkeling betrokken wordt bij de initiatieven
van het ministerie naar aanleiding van de motie-Koopmans?
6. Antwoord:
In de afgelopen periode zette het kabinet een intensivering op dit
dossier in waarbij via contacten binnen en buiten de overheid de
veiligheidsrisico’s van (bewapende) Uncrewed Aerial Vehicles
(UAV’s) en de impact daarvan op de verschillende beleidsterreinen
zijn verkend. Hieruit volgt dat de grote diversiteit in soorten UAV’s
zich vertaalt in uiteenlopende vraagstukken binnen het buitenlandsen veiligheidsbeleid. Voorbeelden zijn de relatie tussen deze
systemen en geopolitiek, het gebruik ervan binnen en buiten
gewapende conflicten, en de invloed van nieuwe technologieën op
de verdere ontwikkeling en inzet van deze systemen. Mijn ministerie
werkt momenteel in nauwe interdepartementale samenwerking aan
het uitwerken van een beleidslijn die deze verschillende thema’s in
samenhang benadert, rekening houdt met de actualiteit, en
onderdeel is van de bredere Nederlandse inzet om potentiële
veiligheidsrisico’s en dreigingen van nieuwe technologieën te
adresseren. De beoogde inzet bouwt voort op reeds bestaande
activiteiten zoals het voeren van een restrictief en transparant
exportcontrolebeleid, de betrokkenheid bij het opstellen van
internationale standaarden voor uitvoer en gebruik van bewapende
UAV’s en het stimuleren van best practices om te voorkomen dat
terroristen kunnen beschikken over UAV’s. Hierover zal ik uw Kamer
nader informeren.
Nederland neemt daarnaast binnen de Group of Governmental
Experts (GGE) on Lethal Autonomous Weapon Systems (LAWS)
actief deel aan de internationale discussie over autonome wapensystemen. Door de coronapandemie konden er vanaf maart 2020 en het
eerste deel van 2021 geen in person vergaderingen plaatsvinden,
waardoor er weinig voorgang is geboekt om bestaande operationele
1

https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-buitenlandse-zaken/documenten/
rapporten/2021/05/18/resultaten-uitbreiding-en-versterking-postennet-2018–2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

6

en normatieve kaders ten aanzien van het gebruik en de ontwikkeling
van autonome wapensystemen te verduidelijken. Nederland hoopt
dat deze vergaderingen snel kunnen worden hervat en steunt de
voornemens van de Belgische GGE voorzitter om gezamenlijk
concrete aanbevelingen te formuleren in aanloop naar de toetsingsconferentie van de Convention on Certain Conventional Weapons
(CCW) later dit jaar. Nederland heeft 11 juni jl. conceptaanbevelingen
ingediend om zo bij te dragen aan eenduidiger begripsvorming,
bijvoorbeeld over de toepasbaarheid van internationaal recht als
bestaand normatief kader op de ontwikkeling en inzet van autonome
wapensystemen. Daarnaast blijft Nederland een aanjagende rol
spelen om het concept betekenisvolle menselijke controle concrete
invulling te geven en om de acceptatie van dit concept binnen de
GGE te vergroten. Zoals uw Kamer eerder is geïnformeerd
(Kamerstuk 33 694 nr. 48) heeft het kabinet onderzoek door het
Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) i.s.m. het
International Committee of the Red Cross (ICRC) gesteund, dat
praktische invulling probeert te geven aan de mate van menselijke
controle die noodzakelijk is om aan het internationaal recht te
voldoen en inmiddels rondt SIPRI met steun van het kabinet hier een
vervolgstudie op af. Na het verschijnen van dit onderzoek en een
nieuw AIV/CAVV-advies over autonome wapensystemen, zal het
kabinet zijn huidige positie ten aanzien van autonome wapensystemen evalueren en waar nodig de Nederlandse inzet daarop in
internationaal verband aanvullen of aanpassen.
Het kabinet is op de hoogte van de berichtgeving over Turkse drones
in Libië die mogelijk (deels) autonoom een aanval zouden hebben
uitgevoerd. Het VN-rapport dat melding doet van de aanval stelt dat
de drones in een «autonome modus» stonden. Het is echter
onduidelijk in welke mate de drones autonoom hebben gehandeld.
In het kader van de Nederlandse inzet op autonome wapensystemen
en UAVS zal het kabinet de ontwikkelingen nauwlettend blijven
volgen.
Zoals eerder aangegeven is het Kabinet voornemens om, onder
andere op basis van EU-processen en andere consultaties met
internationale partners, een internationale conferentie te organiseren
over het verantwoord gebruik van nieuwe technologieën.
De Minister geeft aan dat er in het kader van de pilot CW3.1 in 2020 geen
voorstellen naar de Kamer zijn gestuurd met een aanzienlijk financieel
belang. Kan de Minister aangeven welke initiatieven wel zijn ondernomen
om de doelmatigheid van het beleid te verhogen? Diverse doelstellingen
van het buitenlandbeleid (veiligheid, stabiliteit, internationale rechtsorde)
zijn abstract en niet eenvoudig te kwantificeren. Waar ziet de Minister
mogelijkheden om doelstellingen te concretiseren, de effecten van beleid
meetbaar te maken, en op basis van deze informatie het beleid bij te
sturen?
7. Antwoord:
De Operatie Inzicht in Kwaliteit die dit kabinet is gestart heeft
bijgedragen aan meer aandacht voor doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid. In het kader van deze operatie is bij BZ
onder andere een departementaal initiatief uitgevoerd om instrumenten te ontwikkelen die gebruikt kunnen worden bij conflictanalyses (zie ook de Kamerbrief met de vierde voortgangsrapportage
van de operatie Inzicht in Kwaliteit, Kamerstuk 31 865, nr. 184).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

7

Daarnaast geeft de introductie van een Strategische Evaluatie
Agenda (SEA) in 2020 meer ruimte voor het formuleren van
inzichtbehoefte op het gebied van doelmatigheid en doeltreffendheid
van beleid en zal de SEA daar ook de komende jaren voor worden
ingezet.
Ook de grondige uitvoering van beleidsevaluaties door de onafhankelijke evaluatiedienst IOB leidt tot inzichten die worden toegepast
om beleid bij te sturen. Zo publiceerde IOB in 2020 bijvoorbeeld een
evaluatie van de Nederlandse inzet ten aanzien van het EU Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid en lopen momenteel
onderzoeken over onder meer effectieve Europese samenwerking en
het internationale cybersecuritybeleid.
Tevens zijn er de afgelopen jaren initiatieven gestart, die zijn
geïnspireerd op Inzicht in Kwaliteit, maar daar niet direct uit
voortkomen.
– Op het gebied van de Consulaire Dienstverlening is de informatievoorziening en -deling verder versterkt, als robuuste basis voor
de uitvoering van de consulaire processen. Daarbij wordt gebruik
gemaakt van zogenaamde Key Performance Indicators en
klanttevredenheidsonderzoek om de dienstverlening te verbeteren en de uitvoering bij te sturen.
– BZ maakt gebruik van diverse sturingsinstrumenten om abstracte
beleidsdoelstellingen te vertalen in concrete, zoveel mogelijk
meetbare acties op het niveau van beleidsdirecties en posten. Er
is een beleidskader per land opgesteld en er wordt jaarlijks per
directie en per post een jaarplan en een strategisch personeelsplan opgesteld. Via deze instrumenten wordt binnen vanuit de
redenen waarom Nederland in een bepaald land vertegenwoordigd wil zijn bepaald, welke doelstellingen hieruit voortvloeien en
wat dit betekent voor de inzet van mensen en middelen.
– De versterking van het postennet die voortvloeide uit het
regeerakkoord Rutte III is binnen BZ nauw gemonitord en was
daarnaast onderwerp van een onderzoek van de Algemene
Rekenkamer. De ADR heeft onderzocht hoe over de relatie tussen
doelen, middelen en resultaten zo goed mogelijk kan worden
gerapporteerd en heeft hiervoor aanbevelingen gedaan. Deze
aanbevelingen worden gebruikt voor mogelijke verbeteringen in
de wijze waarop BZ resultaten van het postennet in de toekomst
kan rapporteren aan de Tweede Kamer. Zie ook de Kamerbrief
uitbreiding postennet (Kamerstuk 32 734, nr. 51).
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de verantwoordingsstukken van het Ministerie van Buitenlandse Zaken over het jaar
2020. Deze leden hebben nog enkele vragen aan de Minister.
De leden van de D66-fractie lezen dat er ambassadepersoneel is
omgekomen door corona, daarom willen deze leden hun medeleven
uitspreken met de nabestaanden van omgekomen uitgezonden en lokale
medewerkers. Deze leden lezen dat de medische voorzieningen voor
ambassademedewerkers en civiel experts in veel gevallen gebrekkig zijn
en dat de vaccinatie op 5 mei jl. is gestart. Waarom is deze gebrekkig?
Kunt u dit toelichten? Worden er vaccinaties naar de posten gestuurd in
samenwerking met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport?
Wanneer verwacht u al het ambassadepersoneel, zowel uitgezonden als
lokaal, gevaccineerd te hebben? Wat is de prioritering hierbij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

8

8. Antwoord:
In verschillende landen waar Nederland diplomatieke missies heeft,
zijn de medische voorzieningen zeker niet gelijk te stellen aan de
kwaliteit van de medische voorzieningen in Nederland. Het risico dat
onze diplomaten en civiele missieleden door COVID-19 lopen,
probeert het ministerie in het kader van duty of care te reduceren
door b.v. medisch te evacueren indien nodig. Door de medewerkers
in staat te stellen om het vaccin tegen COVID-19 te krijgen, is een
belangrijk deel van het bijgekomen risico gemitigeerd. Daar waar
sprake was van onaanvaardbaar risico is overgegaan tot andere
maatregelen zoals b.v. het afschalen van een post tot kernstaf en in
een enkel geval zelfs tot tijdelijke sluiting van een post. In sommige
landen is de druk op de gezondheidszorg zo hoog, dat men ook voor
behandeling van reguliere medische klachten niet meer in het
ziekenhuis terecht kan.
Deze risico’s zijn met VWS besproken en op basis daarvan heeft
VWS vaccins toegekend voor ambassademedewerkers in landen
waar geen EMA-goedgekeurde vaccins beschikbaar zijn. Het
Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft zorggedragen voor de
verzending. Naar verwachting zijn vrijwel alle uitgezonden en lokale
medewerkers die hiervoor in aanmerking willen komen in deze
groep landen voor eind juni gevaccineerd.
Overige diplomatieke posten bevinden zich in landen waar de
gezondheidsautoriteiten – zoals in Nederland – zorgdragen voor
vaccinatie. Nog niet alle medewerkers van deze posten zijn ingeënt.
Wat voor werkafspraken en regels worden er opgesteld voor het ambassadepersoneel met betrekking tot thuiswerken in gevallen dat de pandemie
in het specifieke land onder controle is? Wanneer verwacht u het hybride
werken-programma af te ronden en geïmplementeerd te hebben?
9. Antwoord:
Voor collega’s op de posten geldt dat de lokale regels en de plannen
voor het gebruik van de ambassadegebouwen de basis zijn voor de
keuze van de postleiding tussen thuis en op kantoor werken. In deze
afweging wegen lokale omstandigheden zwaar mee, maar ook de
verantwoordelijkheid als werkgever.
Binnen het ministerie is een programmateam hybride werken
ingesteld dat samen met directies en posten uitwerkt hoe mijn
organisatie in de post-Corona situatie gaat samenwerken. Daarmee
is het ministerie (dus inclusief postennetwerk en ambassademedewerkers) goed aangehaakt bij het interdepartementale programma
hybride werken dat een tijdspad kent tot 2023.
De leden van de D66-fractie lezen dat persoonsgegevens van reizigers in
de systemen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken opgeslagen
waren op basis van het «Open, tenzij»-principe. Hoe heeft dit kunnen
gebeuren?
10. Antwoord:
Bij het aanmaken van een dossier moet worden gecontroleerd of de
aard van de informatie in het dossier afscherming vereist. Als dat
vanwege privacy of informatiebeveiliging het geval is, kan de
toegang tot het dossier worden beperkt tot specifiek geautoriseerde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

9

medewerkers. Dat had in dit geval van de persoonsgegevens van
reizigers gemoeten, maar is helaas niet gebeurd. Daardoor waren de
dossiers toegankelijk voor iedere medewerker met een BZ-account.
Inmiddels is besloten, mede op advies van de Algemene Rekenkamer, om systemen niet langer «open, tenzij» in te richten, maar
«gesloten, tenzij»: de toegang wordt alleen verleend op basis van
need to know. Uit de logging bleek overigens dat alleen geautoriseerde medewerkers en een onderzoeker van de Algemene
Rekenkamer inzage hebben gehad in het bestand.
De leden van de D66-fractie maken zich zorgen over de manier waarop
gevoelige informatie te weinig kan worden beschermd op Rijnstraat 8.
Hebben de EU- en NAVO-delegaties adviezen achtergelaten hoe dit te
verbeteren? Welke stappen zijn er concreet gezet ter verbetering sinds is
dit probleem is geconstateerd? Deze leden lezen ook dat het gebouw
grote beperkingen kent en er samen met het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties naar een oplossing wordt gezocht in het
kader van het huisvestingsplan Den Haag. Betekent dit dat er actief wordt
nagedacht over het verhuizen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
naar een andere locatie? Zo nee, wat betekent dit dan?
11. Antwoord:
Het gebouw aan Rijnstraat 8 kent verschillende zones met een
oplopend beveiligingsniveau (van publiek naar gesloten). De
zwaarder beveiligde zones zijn alleen toegankelijk voor geautoriseerde medewerkers. Het probleem is dat de toegang vanuit de
publieke zone naar de meer beveiligde zones onvoldoende is
beveiligd, waardoor niet geautoriseerde medewerkers en bezoekers
makkelijk toegang kunnen krijgen tot de beveiligde zones. In het uit
veelal open ruimtes bestaande werkgebied van het Ministerie van BZ
wordt gewerkt met gevoelige informatie; persoonsgegevens, EU- en
NAVO equivalenten hiervan. In de rapporten van de inspecties
merken zowel EU als de NAVO op dat er een risico van meelopen is.
De projectleider van BZK voor de realisatie van de fysieke veiligheidseisen op R8 is op dit moment bezig met het opstellen en
uitwerken van scenario’s om het pand te laten voldoen aan de
gestelde eisen, niet alleen van EU en NAVO maar ook aan die van
het NkBr (Normenkader Beveiliging Rijkskantoren). Een reële
inschatting van de doorlooptijd en de kosten is nog niet te geven.
Omwille van het verhoogde risicoprofiel en de veiligheidsrisico’s die
het ministerie binnen de Rijnstraat loopt, is het ministerie in gesprek
met het Ministerie van BZK om in de toekomst weer gehuisvest te
worden op een unilocatie waar de veiligheidsvereisten beter
gewaarborgd kunnen worden.
De leden van de D66-fractie lezen dat de coronacrisis volgens het
Ministerie van Buitenlandse Zaken veel secundaire effecten in landen,
organisaties en andere actoren veroorzaakt.
De leden van de D66-fractie lezen dat de vooruitzichten voor de geplande
klimaatfinanciering van de Organisatie voor Economische Samenwerking
en Ontwikkeling (OESO) voor 2020 niet gunstig zijn. Waarom niet? Heeft
dit alleen met corona te maken? Op welke manier is er geprobeerd
projecten toch doorgang te laten vinden ondanks corona? Wat is de
verwachting voor het verstandig besteden van de middelen in 2021 en
2022? Zijn er voldoende projecten in zicht om het besteedbare geld te
alloceren?
12. Antwoord:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

10

De OESO publiceert jaarlijks een rapport over de gerapporteerde
internationale klimaatfinanciering van de OESO-landen. Het rapport
definitieve cijfers over 2019 wordt deze zomer verwacht. Het betreft
het totaal aan gerapporteerde klimaatfinanciering van de OESO
landen, waardoor het lastig is om een specifieke verklaring te geven
voor een mogelijke achterblijvende groei van de collectieve
klimaatfinanciering naar de toegezegde USD 100 miljard per jaar in
2020. COVID-19 kan een factor in de verklaring zijn, maar behoeft dat
niet te zijn. Zo heeft Nederland ondanks door Corona veroorzaakte
vertragingen in de start van enkele nieuwe projecten in 2020 (zie
bijlage 6 van het HGIS-jaarverslag 2020, Kamerstuk 35 571, nr. 3)
meer klimaatfinanciering gerealiseerd dan de eerdere inschatting.
Vertragingen veroorzaakt door COVID-19 verschillen per land en
soort project. Voor het lopende kalenderjaar is er voor Nederland
geen indicatie dat vertragingen ten gevolge van COVID-19 aan het
halen van de HGIS-nota 2021 genoemde verwachtingen in de weg
staan. Om het totale verwachtte bedrag te halen zijn er voldoende
projecten. Voor 2022 wordt voor de Nederlandse bijdrage een
verwachting uitgesproken in de HGIS-nota 2022. Maar ook hier zijn
er geen indicaties dat COVID-19 leidt tot neerwaartse bijstelling van
de verwachtingen ten opzichte van het lopende kalenderjaar.
De leden van de D66-fractie lezen dat de nieuwe regering van Suriname
nog geen officieel verzoek heeft ingediend bij de Europese Commissie
voor visumliberalisatie. Kan de Minister in het kader van het Makandraprogramma en de technische assistentie van overheid naar overheid
Suriname ondersteunen bij het benaderen van de Europese Commissie
voor visumliberalisatie? In hoeverre helpt Nederland met het in orde
brengen van de praktische zaken rondom visumliberalisatie (zoals
biometrische ID-kaarten en andere juiste apparatuur)? Kan de Minister
deze zaken bespreken in de volgende ontmoeting met haar Surinaamse
ambtsgenoot?
13. Antwoord:
Het is aan Suriname om te besluiten of, en zo ja wanneer, zij
opnieuw een verzoek tot onderzoek naar mogelijke visumliberalisatie
indient bij de Europese Commissie. Er heeft reeds op diverse
momenten overleg plaats gevonden met Suriname over de manier
waarop Nederland kan assisteren bij het proces van visumliberalisatie. Dit zal de Nederlandse regering blijven doen. Vanuit het
Makandra-programma bestaat de mogelijkheid technische ondersteuning te bieden ten aanzien van de voorwaarden waaraan
Suriname moet voldoen om in aanmerking te komen voor visumliberalisatie. Momenteel worden met Suriname concrete projecten
besproken die in het kader van dit programma van start kunnen
gaan. Een van de voorgestelde projecten is gericht op de
voorwaarden voor visumliberalisatie, het is echter aan Suriname om
de prioriteiten te bepalen en te kiezen met welke projecten nu eerst
wordt gestart.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben enkele vragen en opmerkingen over
de verantwoordingsstukken van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
over het jaar 2020.
De leden van de PVV-fractie vinden het uiterst pijnlijk dat er in 2020
middels de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
wederom miljarden zijn overgemaakt aan de EU. Geld dat voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

11

aanzienlijk deel voorgoed verdwijnt uit het zicht van de Nederlandse
belastingbetaler. De belastingbetaler die zodoende de kas spekt van de
Italiaanse maffia.2 Of de zakken vult van corrupte Roemenen.3 Uiteraard
beseffen deze leden dat dit schriftelijk overleg daar geen verandering in
zal brengen, maar het is de morele plicht om verzet te blijven aantekenen
tegen deze verspilling van belastinggeld: een verkwisting die zal doorgaan
zolang Nederland zich blijft committeren aan de EU en de Euro. Want
zolang dat zo blijft, zal de Nederlandse belastingbetaler blijven opdraaien
voor de maatschappelijke en economische wanorde in Zuid- en
Oost-Europa.
Niet veel vrolijker worden de leden van de PVV-fractie van de paragraaf
over «het bevorderen van een goed functionerende internationale
rechtsorde met een blijvende inzet op mensenrechten». Niet alleen wordt
de onderdrukkende rol van de islam voor honderden miljoenen mensen
wereldwijd niet benoemd, Nederland blijft onder het mom van deze leus
ook tijd en geld steken in zinloze organisaties. De leden van de PVV-fractie
hoeven alleen maar naar de falende Mensenrechtenraad van de Verenigde
Naties te wijzen: een orgaan waar Israël structureel wordt veroordeeld,
maar echte mensenrechtenschendingen zoals in China onbesproken
blijven. Dat terwijl Nederland toch echt een verschil zou kunnen maken.
Namelijk door duidelijker stelling te nemen tegen onzinnige resoluties, of
door de Mensenrechtenraad in zijn geheel de rug toe te keren. Dat laatste
heeft de voorkeur van de leden van de PVV-fractie en zou Nederland ook
moeten doen ten aanzien van kleinere initiatieven, organisaties of
bijeenkomsten.
Specifiek willen de leden van de PVV-fractie het in dit kader hebben over
de Durban IV-conferentie, die dit najaar aan de zijlijn van de
VN-jaarvergadering wordt gehouden. Bij eerdere edities bleef Nederland
weg bij deze conferentie, die ronduit antisemitisch en anti-Israël is. Om
die reden blijven de Verenigde Staten, Canada, Australië en het Verenigd
Koninkrijk ook dit najaar weg bij Durban IV.4 Helaas hebben de leden van
de PVV-fractie van Nederlandse zijde nog geen vergelijkbaar bericht (lees:
afmelding) gekregen. Bij deze bieden wij de Minister graag de kans dat
wel te doen. Is zij bereid om net als voornoemde landen de Durban
IV-conferentie te boycotten? Zo nee, waarom wijkt zij af van de praktijk om
niet te gaan?
14. Antwoord:
Alle vormen van racisme en discriminatie, op welke grond dan ook,
zijn onacceptabel. Nederland zal zich hiervoor blijven inzetten, zowel
binnen EU als VN verband. In de Durban Declaration and Program of
Action (DDPA) uit 2001 wordt in een viertal paragrafen gerefereerd
aan het Palestijnse volk en het Midden Oosten-conflict. Het kabinet
vindt de focus op één politiek conflict in een thematische conferentie
over de aanpak van racisme oneigenlijk. Een eenzijdige focus op
Israël in VN-conferenties, -resoluties, en -verklaringen is ongewenst.

2

EUObserver, 7 april 2021, «Italy’s mafias – boosted by Covid, now eyeing EU’s billions»
(https://euobserver.com/coronavirus/151460).
3
NRC, »11 miljard aan EU-geld niet besteed aan Donaudelta» (https://www.nrc.nl/nieuws/2021/
05/09/11-miljard-aan-eu-geld-niet-besteed-aan-donaudelta-a4043023).
4
Jewish News, 2 juni 2021, «UK to confirm boycott of Durban IV conference amid antisemitism
concerns» (https://jewishnews.timesofisrael.com/uk-set-to-confirm-boycott-of-durban-ivconference-amid-antisemitism-concerns/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

12

Tijdens het onderhandelingsproces voorafgaande aan de Durban
bijeenkomst dit najaar zet Nederland, samen met EU lidstaten, in op
het tegengaan van een dergelijke eenzijdige focus. Op het moment
van schrijven zijn de onderhandelingen over de modaliteiten en de
uitkomsten van de Durban bijeenkomst nog gaande. Nederland zal
op basis van de onderhandelingen en de voorziene uitkomsten
besluiten over Nederlandse deelname dit najaar.
Als het gaat over de internationale rechtsorde en mensenrechten, wordt
ook vaak gesproken over het Internationaal Strafhof. Ook zo’n internationaal gebeuren dat niet of nauwelijks functioneert en geen reclame is
voor het bevorderen van de internationale rechtsorde en mensenrechten.
Wat door het Hof wel bevorderd wordt, is het salaris van de rechters en
het wangedrag bij het personeel van het Strafhof. De leden van de
PVV-fractie maakte daar eerder tijdens een debat een groot punt van.
Maar nu over het jaarverslag. Uit de feitelijke vragenronde is gebleken dat
Nederland in 2020 meer dan één miljoen euro extra aan het Strafhof
betaalde in verband met een «liquiditeitsbehoefte» bij het Hof die wordt
veroorzaakt door «achterstallige contributies van Verdragspartijen».
Oftewel, Nederland springt in de bres voor wanbetalers. Dat roept een
aantal vragen op die de leden van de PVV-fractie graag afzonderlijk
beantwoord willen zien: 1) Waarom vult Nederland dit gat op en is dit
gebeurd op verzoek van het Strafhof? 2) Welke landen lopen achter met
het betalen van contributie, en op welke wijze worden deze wanbetalers
daarop aangesproken? 3) Kunt u toezeggen dat als er dit kalenderjaar
weer een «liquiditeitsbehoefte» ontstaat, Nederland niet wéér de gaten
dicht die de wanbetalers achterlaten?
15. Antwoord:
1) Van een extra betaling is geen sprake geweest. Wel is een deel
van de Nederlandse contributie voor 2021 op verzoek van het
International Strafhof alvast eind 2020 betaald. Dit vanwege de
liquiditeitsbehoefte die was ontstaan door achterstallige betaling
van andere verdragspartijen. Financiële tekorten bij het Strafhof
kunnen ertoe leiden dat zij geplande activiteiten niet meer kunnen
uitvoeren of dat zij niet meer aan contractuele verplichtingen
kunnen voldoen. Nederland zet zich er als gastland van het
Internationaal Strafhof voor in dat het Hof haar werk op een
onafhankelijke en veilige manier en naar behoren kan uitvoeren.
Het Hof is een belangrijk instrument in de strijd tegen straffeloosheid voor de meeste ernstige internationale misdrijven. Daar
hoort ook bij dat het Hof over een toereikend budget kan
beschikken en dat alle Verdragspartijen hun verschuldigde
contributie voldoen.
2) Betalingsachterstanden van verdragspartijen vormen helaas een
terugkerend probleem voor het Strafhof. Te veel landen hebben
een betalingsachterstand, soms al van enkele jaren. Nederland
spreekt de landen die betalingsachterstanden hebben daar
regelmatig op aan, individueel en in samenwerking met andere
landen, onder andere tijdens de jaarlijkse Assembly of State
Parties (ASP). Zo vroeg Minister Blok hier in zijn bijdrage tijdens
de ASP van 2020 expliciet aandacht voor. Overzichten van
betalingsachterstanden zijn te vinden op de website van de
Assembly of State Parties van het ICC, zie hier: https://asp.icccpi.int/iccdocs/asp_docs/ASP19/ICC-ASP-19–15-ENG-CBF-35report.pdf (overzicht augustus 2020).
3) Het gaat hier zoals gezegd in antwoord op vraag 1 niet om extra
betalingen. Nederland betaalt zijn afgesproken contributie op tijd
en blijft zich inzetten om te zorgen dat alle overige verdragspartijen eveneens aan hun contributieverplichtingen voldoen. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

13

sluit helaas niet uit dat het Strafhof een dergelijk verzoek
nogmaals zal doen. Mocht dat het geval zijn, zal ik dat verzoek op
dat moment beoordelen.
Ook ten aanzien van een andere post uit het jaarverslag over het jaar 2020
hebben de leden van de PVV-fractie een aantal vragen. In het kader van
«Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties asiel en migratie» werd onder
artikel 4.2. een bedrag van 696.495,40 euro aan contributie overgemaakt
aan de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). Dit werd niet
vermeld in het jaarverslag, terwijl het gehele bedrag onder dat subartikel
wel aan deze organisatie ten goede kwam. Waarom werd de IOM niet
specifiek vermeld als de begunstigde van dit bedrag?
En is de Minister voortaan – in de desbetreffende verslagen/begrotingen –
bereid specifiek te berichten over de contributie aan het IOM, zodat de
Kamer blijvend kan controleren hoeveel belastinggeld naar deze organisatie gaat? Elke euro is er namelijk één te veel, omdat de migratiepolitiek
die het IOM voorstaat, onze identiteit, veiligheid en economie ernstig
bedreigt.
16. Antwoord:
In het jaarverslag worden alle uitgaven onder artikel 4.2 verantwoord, waaronder bijdragen aan internationale organisaties voor
asiel en migratie. De totale bijdrage aan internationale organisaties
voor asiel en migratie bestond in 2020 inderdaad alleen uit de
bijdrage aan de IOM. Conform de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV)
worden bijdragen in het jaarverslag echter niet per ontvangende
organisatie gespecificeerd, tenzij er grote afwijkingen zijn ten
opzichte van de begroting (zie: https://rbv.rijksfinancien.nl/modellen/
2021/verantwoording/3–22e). De specifieke contributie aan de IOM
wordt, evenals bijdragen aan andere ontvangers, langs andere weg
bekend gesteld, via het daartoe bestemde overzicht. Zie daarvoor:
https://www.rijksfinancien.nl/open-data/overzicht-datasets.
De dataset «Financiële instrumenten (2016–2020)» toont de
Rijksbrede bijdragen uitgesplitst per jaar, ontvanger en
artikelonderdeel.
Niet alleen aan internationale organisaties wordt te veel geld uitgegeven.
Ook op het ministerie zelf wordt geld uitgegeven alsof het gratis is. Maar
gratis geld bestaat niet. En dus is op kosten van de belastingbetaler 75.000
euro uitgegeven voor het uitbreiden van het assortiment aan theesmaakjes op het ministerie. 75.000 euro voor vijf smaken thee extra.
Het is een klein voorbeeld van een groot probleem: de janboel op het
Ministerie van Buitenlandse Zaken en de onachtzaamheid waarmee
belastinggeld wordt uitgegeven.
17. Antwoord:
Voor de renovatie, het onderhoud en exploitatie van de Rijnstraat 8
is destijds door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en het Ministerie van Financiën gekozen voor een
zgn. Publiek Private Samenwerking (PPS) constructie. Dat is een
langlopend contract van 25 jaar. Het (financieel) beheer ligt bij het
Ministerie van BZK en het Rijksvastgoedbedrijf als eigenaar van het
DBFMO-contract met het consortium. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is samen met I&W, IND, COA en DT&V gebruiker van
Rijnstraat 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

14

Het betreft een uitbreiding met vijf smaken. Daarmee is het aanbod
op verzoek van de vijf bewoners van Rijnstraat 8 in lijn gebracht met
wat in andere Rijkskantoren gangbaar is. Voor verdere details moet
ik doorverwijzen naar BZK.
De Algemene Rekenkamer was er duidelijk over, er mankeert van alles. De
leden van de PVV-fractie zijn van de zaken die de Rekenkamer aankaartte
onder meer ernstig bezorgd over de informatie- en toegangsbeveiliging.
Het ministerie is hierover op de vingers getikt door de EU en NAVO.
Inzake de toegangsbeveiliging is het probleem dat de toegang vanuit de
publieke zone naar de meer beveiligde zones onvoldoende is beveiligd.
Kwaadwillenden kunnen betrekkelijk eenvoudig in beveiligde zones en bij
vertrouwelijke informatie komen. Kwaadwillende actoren kunnen in plaats
van een ingewikkelde cyberoperatie, gewoon met een kopje koffie van
Den Haag Centraal naar binnen wandelen.
Dat gegeven, is het extra verontrustend dat de leden van de PVV-fractie uit
de beantwoording op vragen totaal geen urgentie kunnen opmaken, om
de toegangsbeveiliging weer op orde te brengen en het «risico op
meelopen» weg te nemen. Ja, er is een onderzoek aangekondigd door het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, maar er wordt
aan dat onderzoek geen enkele termijn gekoppeld. De leden van de
PVV-fractie willen – juist omdat dit probleem al jaren speelt – een
onmiddellijke aanpak van dit probleem en willen dat het onderzoek nog
deze zomer wordt afgerond, zodat uiterlijk dit najaar de benodigde
maatregelen genomen kunnen worden en concrete stappen worden gezet
ter verbetering. Als er versneld wordt opgetreden om het United Nations
Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East
(UNRWA) of Internationaal Strafhof te redden, dan kan er voor deze
problematiek toch ook wel versneld een pakket aan geld en middelen
worden vrijgespeeld? Of is het staand beleid om andermans problemen
eerst op te lossen?
18. Antwoord:
Zie het antwoord op vraag 11
Gelukkig is niet alles kommer en kwel op het ministerie. De leden van de
PVV-fractie willen de diplomaten en medewerkers die zich tijdens de
coronacrisis 24/7 voor Nederland en Nederlanders hebben ingezet enorm
bedanken. In veel gevallen hebben zij voortreffelijk werk verricht, in een
turbulente tijd.
Laten we alleen niet vergeten dat de coronacrisis en zijn gevolgen voor
een groot deel te wijten zijn aan China: het land waar het virus vandaan
kwam. China zette de gehele wereld op het verkeerde been door met
desinformatie te strooien en geen openheid van zaken te geven over het
virus en de oorsprong ervan. Dat China de verantwoordelijkheid draagt –
maar deze ontwijkt – was de voornaamste reden dat de leden van de
PVV-fractie al in november 2020 een motie indienden om China aansprakelijk te stellen (Kamerstuk 35 570 V, nr. 24).
De laatste weken druppelen steeds meer berichten binnen die goed
kunnen verklaren waarom China voor het pad van misleiding en bedrog
heeft gekozen. Mogelijk – en misschien wel waarschijnlijk – is het virus
ontsnapt uit een laboratorium in Wuhan. Daarvoor zijn steeds meer
aanwijzingen, zo wordt het bevestigd in een Amerikaans rapport.5 Ook de
5

The Wall Street Journal, 8 juni 2021, «U.S. Report Found It Plausible Covid-19 Leaked From
Wuhan Lab» (https://www.wsj.com/articles/u-s-report-concluded-covid-19-may-have-leakedfrom-wuhan-lab-11623106982?mod=mhp).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

15

wetenschap wijst naar het lab in Wuhan.6 Net zoals inlichtingendiensten,
waaronder de Britse.7
Daarom stellen de leden van de PVV-fractie de vraag in hoeverre
Nederland de zogenoemde «lab-theorie» waarschijnlijk acht. Zijn er
aanwijzingen, wetenschappelijk inzichten of rapporten met Nederland
gedeeld die hinten op, of bewijzen dat, het Wuhan Institute of Virology het
startpunt was van de corona-pandemie?
19. Antwoord:
Nederland ziet de noodzaak tot een gedegen onderzoek naar de
oorsprong van het SARS-CoV2 virus. Concrete informatie over de
precieze bron van het virus kan helpen om gerichter dit soort
uitbraken in de toekomst te voorkomen. Het belang van dit brononderzoek is zeer groot, en Nederland wil dat er alles aan wordt gedaan
om de oorsprong boven tafel te krijgen.
Het team van de WHO heeft inmiddels fase 1 van de oorsprongsmissie afgerond, waarbij de meest waarschijnlijke routes van
transmissie zijn afgewogen. Ook de «lab-theorie» is geëvalueerd, en
deze wordt niet als meest waarschijnlijke gezien. De verschillende
afwegingen en bronnen hierover staan vermeld in het rapport dat op
30 maart werd gepresenteerd bij de WHO. Uiteraard zijn voor de
volgende fase van het brononderzoek alle aanwijzingen die kunnen
leiden tot het ontwaren van het allereerste startpunt van de
pandemie uiterst relevant. Mochten die er zijn, dan dringt het kabinet
erop aan dat die worden meegenomen in het vervolgonderzoek.
Uit antwoorden op de feitelijke vragen is inmiddels duidelijk geworden
dat op 6 januari 2020 op het departement al werd gecorrespondeerd over
het coronavirus dat toen nog een «nieuwe longziekte» heette. En dat
vanaf 28 januari ook in het officiële berichtenverkeer van het Ministerie
van Buitenlandse Zaken melding werd gemaakt van wat op dat moment
het nieuwe coronavirus werd genoemd. De vraag blijft wel of ook de
«lab-theorie» vanaf januari 2020 tot op heden in het berichtenverkeer van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken ter sprake is gekomen. Zo ja, wat is
er precies gecommuniceerd, met wie, en wat is er met deze informatie
gedaan?
20. Antwoord:
Vanaf januari 2020 tot heden is in BZ-berichtenverkeer in zeven
berichten iets opgemerkt over de mogelijkheid dat het SARS-CoV2
virus uit een laboratorium afkomstig zou zijn. In alle gevallen betreft
het rapportages van posten aan verschillende directies binnen het
Ministerie van Buitenlandse Zaken en andere departementen in Den
Haag. In geen van de gevallen vormde de vermelding van de
«lab-theorie» aanleiding tot nadere acties.

6

The Wall Street Journal, 6 juni 2021, «The Science Suggests a Wuhan Lab Leak» (https://
www.wsj.com/articles/the-science-suggests-a-wuhan-lab-leak11622995184?mod=hp_opin_pos_2).
7
Business Insider, 30 mei 2021, «UK spies believe the theory that COVID-19 escaped from a
Wuhan lab is «plausible» and are trying to recruit darknet sources as they investigate it, says
report» (https://www.businessinsider.com/china-uk-spies-say-theory-covid-19-leaked-fromwuhan-lab-is-plausible-2021–5).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

16

Op 20 maart 2020 verstuurde Ambassade Sofia een bericht over
binnenlandse ontwikkelingen in Bulgarije in het licht van COVID-19.
In het bericht wordt melding gemaakt van een opiniepeiling waaruit
blijkt dat 64% van de respondenten denkt dat het coronavirus in een
laboratorium is gemaakt.
Op 23 maart 2020 verstuurde Ambassade Caracas een bericht over
binnenlandse ontwikkelingen in Venezuela in het licht van COVID-19.
Daarin wordt gerefereerd aan berichtgeving over een televisietoespraak van Maduro waarin hij zou hebben gezegd dat het coronavirus in een laboratorium was gemaakt op basis van het hiv-virus, en
waarin hij homeopathische en natuurlijke geneeswijzen aanbeval om
het virus te bestrijden.
Op 27 maart 2020 verstuurde Ambassade Peking een bericht over de
impact van COVID-19 op de betrekkingen tussen China en de VS. Het
bericht maakt melding van een gepubliceerd interview met de
Chinese ambassadeur in de VS waarin hij afstand leek te nemen van
een theorie dat het coronavirus uit een CIA-laboratorium afkomstig
zou zijn.
Op 20 mei 2020 verstuurde Ambassade Peking een bericht over de
impact van COVID-19 op de wijze waarop andere Aziatische landen
tegen China aankijken. Hierin wordt melding gemaakt van een felle
strijd op Twitter tussen Chinezen en Thai naar aanleiding van de
theorie dat het coronavirus uit een Chinees laboratorium afkomstig
zou zijn.
Op 20 januari 2021 verstuurde Ambassade Sarajevo een bericht over
de impact van COVID-19 op de veiligheid en stabiliteit in de
Westelijke Balkan. In het bericht wordt melding gemaakt van een
opiniepeiling in Albanië waaruit blijkt dat 70% van de respondenten
gelooft dat het coronavirus in een laboratorium in China is gemaakt.
Op 2 april 2021 verstuurde de Permanente Vertegenwoordiging in
Genève een bericht over de presentatie van het rapport van de
WHO-onderzoeksmissie in China naar de oorsprong van het
coronavirus. In het bericht wordt melding gemaakt van de bevinding
van de onderzoekers dat er geen aanwijzingen zijn gevonden dat het
coronavirus via een laboratorium zou zijn overgebracht. Ook is de
opmerking van DG Tedros opgetekend dat de hypothese van het
laboratorium nog robuuster onderzocht zou moeten worden. Tot slot
wordt er melding gemaakt van spanningen tussen de VS en China
naar aanleiding van de Amerikaanse stellingname dat het belangrijk
is de hypothese dat het virus uit het laboratorium in Wuhan kan zijn
ontsnapt verder te onderzoeken.
Op 11 juni 2021 verstuurde Ambassade Washington een bericht over
mondiale gezondheidsveiligheid als nieuwe prioriteit in het
buitenlandbeleid van de VS. In het bericht wordt op basis van
gesprekken met Amerikaanse autoriteiten opgetekend dat de
Biden-regering met een bredere blik naar de «laboratoriaongelukkendiscussie» kijkt dan de vorige regering deed; dat een
dergelijk ongeluk overal ter wereld kan gebeuren, ook in de VS en in
Europa; dat er in de wereld duizenden laboratoria zijn die met
gevaarlijke pathogenen werken waarvan zeker honderd met SARS
corona; dat het daarom geen onrealistische hypothese is dat de
huidige pandemie uit een laboratorium is ontstaan; dat dit de
urgentie van uniforme standaarden op het gebied van transparantie,
good practices en personeel onderstreept.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

17

Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de verantwoordingsstukken van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken over het jaar 2020.
De leden van de CDA-fractie complimenteren het ministerie en de
ambassades voor het snelle en adequate optreden bij de repatriëring van
Nederlanders in de coronacrisis, in samenwerking met partijen uit de
reisbranche. Er zijn in het voorjaar en de zomer van 2020 bijna 12.400
mensen die in het buitenland gestrand waren succesvol gerepatrieerd.
Waarbij 54 speciale vluchten vanuit diverse delen van de wereld zijn
georganiseerd.
Voor het vierde jaar op rij constateert de Algemene Rekenkamer een
onvolkomenheid bij de informatiebeveiliging van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken. Het gaat daarbij met name om accreditatie van
ICT-systemen, het accrediteren van de toegang tot zeer vertrouwelijke
informatie. Het ministerie voldoet niet aan de binnen de rijksoverheid
geldende regelgeving voor informatiebeveiliging. Welke structurele
maatregelen worden genomen om de onvolkomenheden rond informatiebeveiliging en toegangsbeveiliging in 2021 weg te werken?
21. Antwoord:
Zie het antwoord op vraag 2.
De Algemene Rekenkamer spreekt van mogelijke consequenties wanneer
accreditaties voor informatiebeveiliging niet afdoende zijn. Kan de
Minister aangeven of er consequenties in de internationale samenwerking
zijn wanneer het ministerie niet voldoet aan de geldende regelgeving voor
informatiebeveiliging? Zo ja, welke en zijn deze al in de praktijk aan de
orde geweest?
22. Antwoord:
Eind 2019 hebben zowel de EU als NAVO afzonderlijk een reguliere
inspectie uitgevoerd die betrekking had op het werken met informatie, systemen en werkplekken met internationale informatie. Over
de uitkomst is de Kamer geïnformeerd in de brief van september
2020 (Kamerstuk 35 570 V, nr. 4).
Het monitoren en het onderhouden van de beveiliging van de
systemen is een continu proces bij het ministerie. Er zijn geen
consequenties aan de orde geweest voor de internationale
samenwerking.
De leden van de CDA-fractie zijn kritisch naar aanleiding van het oordeel
van de Algemene Rekenkamer over de tekortkomingen rond de
huisvesting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Op het gebied van
werkplekkentekort, bouwtechnische problemen, fysieke beveiliging en
ontvangst van hoogwaardigheidsbekleders zijn nog steeds problemen,
ondanks de sinds 2017 doorgevoerde verbeteringen.
De Algemene Rekenkamer constateert dat er weinig mogelijkheden zijn
om geconcentreerd te werken en om discreet te werken met vertrouwelijke informatie; de meeste werkplekken bevinden zich in open ruimten.
Uit het onderzoek blijkt dat de Minister de huidige normstelling wil
loslaten en toe wil werken naar een norm van 0.9 werkplek/fte. Het is
echter niet duidelijk op welke termijn dat gerealiseerd zal worden en welk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

18

financiële consequenties daarmee samenhangen. Kan de Minister hierop
ingaan? Hoe beoordeelt de Minister de werkpleknorm en de wijze waarop
medewerkers binnen open ruimten werken met vertrouwelijke informatie
en een gebrek aan concentratie? Wat gaat de Minister hieraan doen?
23. Antwoord:
Het ministerie is in gesprek met het Ministerie van BZK en het
Rijksvastgoedbedrijf over de urgentie van de 0,9 werkplek/FTE norm.
Dat heeft in elk geval geleid tot de toezegging dat de werkpleknorm
van 0,7 naar 0,9 gaat waardoor er meer gesloten werkplekken
beschikbaar komen. Het ministerie is voor de wijze waarop dit kan
worden gerealiseerd afhankelijk van het huisvestingsaanbod in de
portefeuille van het Rijksvastgoedbedrijf. Op dit moment is er nog
geen definitieve oplossing en derhalve is er ook nog geen zicht op de
bijkomende kosten.
Ook internationaal worden eisen gesteld aan het werken met vertrouwelijke gegevens en persoonsgegevens. Voldoen de werkplekken aan de
internationale eisen die daaraan gesteld worden door de NAVO en de EU?
24. Antwoord:
Zie het antwoord op vraag 11.
Al meer dan zes jaar is de Rijnstraat ongeschikt, onveilig en onvoldoende
representatief voor de ontvangst van buitenlandse delegaties. De
Algemene Rekenkamer merkt op dat het zowel beveiliging, toegang tot
het gebouw, representatieve ruimten en representatie-aspecten zijn die
hierbij als problematisch worden ervaren. Hoe beoordeelt de Minister de
aandachtspunten die de Rekenkamer meegeeft? Welke mogelijkheden ziet
de Minister om een beter visitekaartje af te geven?
25. Antwoord:
Ik onderschrijf de aandachtspunten van de Algemene Rekenkamer.
Met de benoeming van een projectleider door Ministerie van BZK die
de veiligheidsproblemen en de representatieve functie van het
Ministerie moet aanpakken en mogelijke bouwkundige oplossingen
hiervoor gaat aandragen, gaan wij ervanuit dat deze problemen,
binnen de beperkingen van het bestaande gebouw, zoveel en zo snel
alsmogelijk opgelost worden. Voor de langere termijn streeft het
ministerie naar huivesting waar alle onderdelen van het departement
kunnen worden gehuisvest en dat voldoet aan de benodigde
functionele en veiligheidseisen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de verantwoordingsstukken over het jaar 2020, dat in het teken stond
van de wereldwijde Covid-19 uitbraak. In het bijzonder willen de leden van
PvdA-fractie aandacht vragen voor het harde werk dat er is verzet om de
repatriëringsoperatie van gestrande Nederlanders van de grond te krijgen.
Met name in Marokko zat een groot aantal Nederlandse Marokkanen voor
een langere tijd vast vanwege het schrappen van vlucht- en bootverbindingen, met alle gevolgen van dien. Hoe kijkt de Minister specifiek terug
op de repatriëring uit Marokko? Hoe komt het dat sommige Nederlandse
Marokkanen voor een lange tijd niet terug konden reizen naar Nederland?
En, specifiek gelet op de aanpak van onder andere België en Frankrijk, wat
zijn volgens de Minister de geleerde lessen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

19

26. Antwoord:
Door de sluiting van het luchtruim vanwege COVID strandde vorig
jaar een grote groep reizigers in Marokko. De Nederlandse regering
heeft zich tot het uiterste ingespannen hen te laten terugkeren naar
Nederland. Dit is een majeure operatie geweest. In de uitvoering is
nauw contact onderhouden en samengewerkt met verschillende
EU-partners. Zo is het bijvoorbeeld in goed overleg gelukt om enkele
schrijnende gevallen via Franse vluchten te laten terugkeren.
Omgekeerd heeft ook Nederland waar mogelijk ruimte geboden aan
de repatriëring van Europese burgers op door Nederland geregelde
repatriëringsvluchten. Voor de terugkeer van gestrande reizigers via
bootverbindingen is nauw opgetrokken met onder andere Duitsland,
Italië, en Spanje. De aanpak van andere EU-landen was vergelijkbaar,
hoewel de aantallen verschilden.
BZ heeft in de Staat van het Consulaire 2020 teruggeblikt op
geleerde lessen, deze zijn ook van toepassing op de repatriëring
vanuit Marokko. Zoals de noodzaak van een beter en veiliger
systeem om registraties af te handelen, waar externe geautoriseerde
partners ook in kunnen werken. Daarnaast bleek het snel opstarten
van EU-samenwerking van meerwaarde. In de nog te verschijnen
Staat van het Consulaire 2021 zal nader worden ingegaan op de
geleerde lessen in de repatriëring, waaronder die uit Marokko.
De leden van PvdA-fractie hebben daarnaast enkele vragen over de relatie
tussen Nederland en grootmachten als Rusland en China. Ten opzichte
van Rusland, is er gepoogd om de consultaties met Rusland in 2020 op
een alternatieve wijze vorm te geven? Op welke manier zal deze dialoog,
waarvoor reeds afspraken zijn ingepland, worden vormgegeven en welke
invloed heeft de agressievere houding van Rusland tegenover dissidenten
en de oppositie, specifiek de zaak Navalny, op deze bilaterale dialoog? Met
het oog op de inhoudelijke behandeling van het MH-17-proces, welke
lessen kunnen er worden getrokken uit de in 2020 ondernomen pogingen
om Rusland te bewegen tot het vinden van een oplossing die recht doet
aan het leed en de toegebrachte schade voor het neerhalen van vlucht
MH-17?
27. Antwoord:
Dialoog met Rusland vindt via zowel multilaterale als bilaterale weg
plaats; ambtelijke consultaties kunnen daar onderdeel van uitmaken.
De houding van Rusland tegenover dissidenten en oppositie heeft
vanzelfsprekend invloed op de manier waarop er invulling wordt
gegeven aan het beleid. Zo heeft NL zich, ook in EU-verband,
duidelijk uitgesproken over de arrestatie en veroordeling van
Navalny.
De individuele klachtprocedures van de nabestaanden bij het EHRM,
de statenklacht bij het EHRM, het strafproces tegen vier verdachten
en het strafrechtelijk onderzoek, en de trilaterale onderhandelingen
van Australië en Nederland met de Russische Federatie, zijn separate
trajecten die bijdragen aan het streven naar waarheidsvinding,
gerechtigheid en rekenschap voor alle 298 slachtoffers en hun
nabestaanden.
Op 25 mei 2018 hebben Australië en Nederland gezamenlijk Rusland
aansprakelijk gesteld en opgeroepen om in onderhandelingen te
treden teneinde een oplossing te vinden die recht doet aan het
enorme leed en de toegebrachte schade, veroorzaakt door het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

20

neerhalen van vlucht MH17. Begin 2019 heeft het kabinet bekendgemaakt dat Australië en Nederland in gesprek zijn getreden met de
Russische Federatie en in daaropvolgende brieven is aan uw Kamer
gemeld dat dit proces loopt. Op 15 oktober 2020 maakte Rusland het
eenzijdige besluit bekend om de trilaterale onderhandelingen inzake
het neerhalen van vlucht MH17 tussen Australië en Nederland
enerzijds en de Russische Federatie anderzijds te staken. Het kabinet
betreurt deze stap, en blijft Rusland oproepen om dit besluit te
herzien en terug te keren aan de onderhandelingstafel. Een volgende
stap in dit proces kan zijn om het geschil voor te leggen aan een
internationale rechter of organisatie. Het gaat hier om een lopend
proces, waarvan de processtrategie vertrouwelijk is. Het kabinet acht
het derhalve op dit moment te vroeg om lessen te trekken uit het
proces tot nu toe.
Op welke manier is het China Kennisnetwerk vormgegeven en de kennis
over en bewustwording van China bij rijksambtenaren en decentrale
overheden vergroot? Spelen deze nu een actieve rol bij het voorlichten
van gemeenten en andere lagere overheden over het aangaan van een
samenwerkingsverband met China? En krijgen bedrijven en onderwijsinstellingen actieve voorlichting over de mogelijke risico’s van samenwerking met China? Welke gevolgen heeft de situatie in Xinjiang gehad
voor de relatie met China? En welke gevolgen heeft de situatie in Hong
Kong gehad voor de relatie met China?
28. Antwoord:
Naar aanleiding van de in mei 2019 gepresenteerde China Notitie is
er een China Kennisnetwerk opgericht. Dit kennisnetwerk staat ter
beschikking van de hele overheid en heeft tot doel samen met
experts de kennis over China te vergroten om zo effectiever beleid te
ontwikkelen en om maatschappelijke partners beter te kunnen
adviseren. Dit doet het China Kennisnetwerk door het vormen van
een netwerk van China experts, het organiseren van relevante
thematische sessies en masterclasses over het Nederlandse
Chinabeleid en door het faciliteren van beleidsrelevant Chinaonderzoek. Het secretariaat van het Kennisnetwerk fungeert daarbij
als «kennismakelaar» waar vraag en aanbod van kennis op elkaar
worden afgestemd. Sinds 26 mei 2021 is het secretariaat van het
China Kennisnetwerk na een Europese aanbestedingsprocedure
belegd bij het Instituut Clingendael.
In het afgelopen jaar zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd ten
behoeve van het China Kennisnetwerk die direct of indirect kennis
over en bewustwording van China bij rijksambtenaren en decentrale
overheden vergroot. Een voorbeeld hiervan is de behoeftestudie
over decentrale samenwerking tussen Nederland en China die de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten Internationaal (VNGi) in
opdracht van het China Kennisnetwerk van de rijksoverheid heeft
uitgevoerd. Naar aanleiding van deze studie hebben er reeds een
drietal informatiebijeenkomsten met medeoverheden plaatsgevonden, waar werd gesproken over zaken die spelen in China en in
de relatie met China. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken en
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) hebben regelmatig
contact met medeoverheden over de banden met China. Ook is
onlangs het Informatie- en Contactpunt (ICP) bij de RVO ingesteld.
Het doel van het ICP is het creëren van overzicht en synergie ten
aanzien van de vele inkomende bezoeken uit China, en het fungeren
als eerste aanspreekpunt voor en informeren van decentrale
overheden over het Nederlandse beleid t.a.v. China. Daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

21

worden relevante rapporten en onderzoeken over China via het ICP
verspreid onder medeoverheden. Decentrale overheden kunnen ook
terecht bij BZ voor vragen over het aangaan van een samenwerkingsverband met China.
Het kabinet zet in op verhoging van kennisveiligheid, zoals
beschreven in de Kamerbrief kennisveiligheid hoger onderwijs en
wetenschap van november 2020 van de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (Kamerstuk 31 288, nr. 894). Om bewustwording over risico’s van internationale samenwerking bij kennisinstellingen te verhogen is vanuit de rijksoverheid een gespreksronde
langs alle universiteiten en onderzoeksinstituten gestart, de zgn.
kennisveiligheidsdialoog. Binnenkort gaat een ronde langs
hogescholen en universitair medisch centra van start.
De Nederlandse overheid kan kennisinstellingen in voorkomende
gevallen bijstaan bij het maken van een afweging tot het aangaan
van een internationale samenwerking, onder andere door middel
van informatie-uitwisseling en kennisdeling. Het kabinet wil
kennisinstellingen (en bedrijven) daarin nog meer ondersteunen en
het makkelijker maken advies en expertise in te winnen. Om
kennisinstellingen te ondersteunen bij de afwegingen die zij vanuit
hun verantwoordelijkheid maken, wil het kabinet daarom een
expertise- en adviesloket op het vlak van kennisveiligheid inrichten.
Naast de stappen die vanuit de overheid worden genomen, zet de
sector ook zelf stappen. Zo is er in VSNU-verband een werkgroep
kennisveiligheid actief met deelnemers vanuit de aangesloten
universiteiten.
Tot slot zijn er in 2020 in het kader van de kennisopbouw over de
samenwerking met China twee onderzoeken geweest op het terrein
van onderwijs en wetenschap. Beide onderzoeken, van het Instituut
Clingendael en RVO, leveren waardevolle inbreng op die meegenomen wordt in het vormgeven van de samenwerkingsrelatie met
China zoals beschreven in de Kamerbrief Samenwerking met China
op het gebied van onderwijs en wetenschap (Kamerstuk 35 207, nr.
38).
Bedrijven kunnen terecht bij BZ, het postennetwerk in China en de
RVO voor vragen over risico’s van samenwerking met China. De RVO
licht op diverse manieren bedrijven voor over de risico’s bij het
zakendoen met China, zoals risico’s op het gebied van IPR en IMVO.
RVO organiseert bijvoorbeeld webinars, en er is een voorlichtingsprogramma ontwikkeld dat speciaal gericht is op voorlichting van
bedrijven die interesse hebben voor de Chinese markt (International
Business Academy). Daarnaast spreekt BZ regelmatig met bedrijven
over IMVO-risico’s m.b.t. zakendoen in China. BZ heeft samen met
VNO-NCW en andere stakeholders de afgelopen periode een aantal
IMVO-sessies voor Nederlandse bedrijven georganiseerd over
risico’s in het zakendoen met China, waarin specifiek aandacht werd
besteed aan de mensenrechtensituatie.
De relatie met China vraagt om een continue afweging van
belangen, van kansen en risico’s. De kern van het beleid is dat
Nederland niet om China heen kan en wil, dus we blijven ons
engageren met het land, zowel economisch als politiek. In de
economische relatie met China heeft de situatie in Xinjiang geleid tot
een sterkere nadruk op bewustmaking vanuit de Nederlandse
overheid van bedrijven van IMVO-risico’s in China. Op verschillende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

22

manieren is de boodschap overgebracht dat, mochten bedrijven niet
in staat zijn gepaste zorgvuldigheid naar behoren uit te voeren, zij
dan, in lijn met de OESO-richtlijnen, moeten overwegen de relatie
met hun leverancier(s) te verbreken. Op politiek vlak leidt de
aandacht voor de situatie in Xinjiang regelmatig tot spanning en
onder andere tot het opschorten van de bilaterale mensenrechtendialoog door China. Nederland blijft de ernstige zorgen over de
(mensenrechten)situatie in Xinjiang consequent overbrengen, in
zowel bilateraal als multilateraal verband. Verder nam de EU op
22 maart jl. een breed pakket sancties aan onder het mede op
initiatief van Nederland tot stand gekomen
EU-Mensenrechtensanctieregime, met sancties tegen vier individuen
en een entiteit in China in verband met hun actieve rol in het
ontwerp en de uitvoering van Chinees beleid in Xinjiang. De
aantasting van de democratie en de rechtsstaat in Hongkong,
waaronder de inperking van burgerlijke en politieke vrijheden, die de
implementatie van de Nationale Veiligheidswet tot gevolg heeft
gehad, heeft ook zijn weerslag op de positie van het internationale
bedrijfsleven in Hongkong. De onafhankelijkheid en onpartijdigheid
van de rechtspraak zijn belangrijke pijlers van het internationale
succes van Hongkong. Als daarover twijfels zouden ontstaan, zal de
aantrekkelijkheid van Hongkong als internationale vestigingsplaats
afnemen. Het kabinet is voorstander van een eensgezind
EU-optreden ten aanzien van Hongkong. Dat optreden moet
gebalanceerd zijn, en er zeker niet toe leiden dat de democratie en de
rechtsstaat in Hongkong verder worden ondermijnd.
Naast restrictieve maatregelen, zoals het opschorten van overeenkomsten, is het daarom ook van belang de dialoog te blijven voeren
en daarbij ook onze zorgen te benoemen. Die dialoog moet zo breed
mogelijk worden ingericht, en zich uitstrekken tot het bedrijfsleven
en het maatschappelijk middenveld – zij hebben een belangrijke rol
bij het in stand houden van de rechtsstaat. Daarnaast acht het
kabinet het van belang om ook met de centrale autoriteiten in
Peking, die uiteindelijk de hoeder zijn van het Eén Land, Twee
Systemen-model, in gesprek te blijven over de ontwikkelingen in
Hongkong.
De leden van de PvdA-fractie maken zich daarnaast zorgen over de impact
van Covid-19 op de situatie van gestrande migranten en vluchtelingen, en
specifiek over het feit dat lopende programma’s van Nederland om deze
groepen te beschermen vertraging hebben opgelopen. Op welke manier is
gepoogd de consequenties hiervan op te vangen en wat gaat de Minister
doen om deze vertraging in te lopen en deze groepen in 2021 beter bij te
staan? Op welke manier is daarnaast de omgang van migranten en
asielzoekers in detentiecentra in Libië aan bod gekomen in het platform
Internationale Follow-Up Committee for Libya (IFCL)?
29. Antwoord:
De gevolgen van de COVID-19-maatregelen tonen de kwetsbaarheid
van migranten, vluchtelingen en intern ontheemden aan. In het
afgelopen jaar is gebleken dat de Integrale Migratieagenda dan ook
onverminderd prioritair is. De maatregelen van het kabinet maken
het mogelijk om te blijven inzetten op zowel bescherming van
migranten, vluchtelingen en ontheemden wereldwijd, de aanpak van
grondoorzaken van irreguliere migratie, als ondersteuning aan
landen in de regio. De organisaties waar Nederland mee samenwerkt
om kwetsbare migranten en vluchtelingen te assisteren, zoals IOM
en UNHCR, hebben ook last van de impact van COVID-19. Toch ging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

23

de uitvoering van de programma’s door, waar nodig in aangepaste
vorm of met een langere looptijd om vertragingen in te halen.
Nederland is samen met Zwitserland en UNSMIL co-voorzitter van
de International Humanitarian Law & Human Rights (IHL/HR)
werkgroep van de IFCL, het platform dat toeziet op implementatie
van de in januari 2020 in Berlijn gemaakte internationale afspraken
omtrent Libië. De werkgroep richt zich op tastbare verbetering van
de humanitaire en mensenrechtensituatie in Libië en zet zich in voor
voldoende aandacht voor deze onderwerpen binnen het politieke
proces. De werkgroep doet dat in samenwerking met IFCL-leden en
Libische actoren, waaronder zowel de Libische autoriteiten als het
maatschappelijk middenveld en onafhankelijke partijen. Hoewel de
werkgroep over de mensenrechten van alle personen in Libië gaat,
vraagt Nederland waar mogelijk aandacht binnen het mandaat van
de werkgroep voor de mensenrechten- en humanitaire situatie van
migranten en vluchtelingen. Zo heeft Nederland in het afgelopen jaar
een bijeenkomst georganiseerd over arbitraire detentie, waarin ook
de situatie van migranten in detentiecentra aan bod is gekomen.
Nederland, evenals de EU, bespreekt tevens in bilaterale gesprekken
met de Libische autoriteiten het belang en de noodzaak van het
waarborgen van mensenrechten van migranten in detentiecentra en
daarbuiten.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van antwoord 9 in
de feitelijke vragen met betrekking tot INSTEX, waaruit blijkt dat maar één
transactie heeft plaatsgevonden via dit instrument. Wat is volgens de
Minister de reden voor het geringe gebruik van dit «special purpose
vehicle»? Mochten de hernieuwde onderhandelingen over de JCPOA
mislukken, wat is er dan voor nodig om INSTEX wel tot een succes te
maken? En wat is de huidige stand van zaken van de onderhandelingen en
welke rol speelt Nederland hierbij?
30. Antwoord:
Zoals eerder met uw Kamer gedeeld, kent de oprichting van INSTEX
uitdagingen; op welke termijn en in welke mate het mechanisme op
grotere schaal zal functioneren hangt af van verschillende variabelen. Zo is INSTEX in zekere mate afhankelijk van de medewerking
van Europese commerciële banken. Deze banken zijn echter in de
afgelopen jaren juist terughoudender geworden in het faciliteren van
transacties met Iran. Verder werkt INSTEX met een zgn. clearing and
settlement-mechanisme, waarbij geen betalingen naar Iran plaatsvinden maar Europese betalingsvorderingen vloeiend uit exporten
en importen naar en van Iran tegen elkaar worden weggestreept.
Voor het duurzaam functioneren van het mechanisme is daarom ook
import uit Iran nodig via INSTEX» Iraanse spiegelmechanisme STFI.
Tot op heden faciliteerden de Iraanse autoriteiten nog geen
transactie van Iran naar Europa via deze route. INSTEX werkt
momenteel aan – voor nu bedrijfsvertrouwelijke – voorstellen om
dergelijke uitdagingen te adresseren, waarbij bepaalde knelpunten
buiten de invloedssfeer van het bedrijf liggen. Daarnaast faciliteerde
het Ministerie van Buitenlandse Zaken in het afgelopen jaar in
samenwerking met het Ministerie van Financiën een dialoog tussen
medewerkers van INSTEX en Nederlandse financiële instellingen.
Deze dialoog kan bijdragen aan draagvlak onder financiële dienstverleners voor medewerking aan eventuele toekomstige transacties met
INSTEX.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

24

Sinds begin april 2021 komt het overlegorgaan van het JCPOA (de
Joint Commission) in verschillende rondes bijeen in Wenen om te
onderhandelen over een terugkeer van alle partijen (incl. de VS) naar
volledige naleving van het JCPOA en de implementatie van de
afspraken uit het nucleaire akkoord door Iran. Op het moment van
beantwoording is de zesde onderhandelingsronde gaande.
Nederland is geen ondertekenaar van het JCPOA en is om deze
reden niet betrokken bij de onderhandelingen. Nederland steunt de
inspanningen van betrokken partijen en roept op tot naleving van de
afspraken uit het akkoord.
Daarnaast zijn de leden van de PvdA-fractie, in het kader van het
prioritaire thema de internationale rechtsorde/strijd tegen straffeloosheid,
de Minister erkentelijk voor het overnemen van het idee van de leden van
de PvdA-fractie om een bewijzenbank te beginnen voor Belarus. Wat is de
huidige stand van zaken van het bevorderen en financieren van deze
bewijzenbank en op welke termijn wil de Minister dat deze bewijzenbank
actief wordt? Wanneer verwacht de Minister daarnaast dat de in de
Europese Raad overeengekomen sancties naar aanleiding van de recente
kaping van een passagiersvliegtuig van kracht zullen zijn?
31. Antwoord:
Nederland heeft op 24 maart jl. een «International Accountability
Platform for Belarus» opgezet samen met een groep gelijkgezinde
landen. Deze zogenaamde «bewijzenbank» is een samenwerkingsverband van onafhankelijke internationale en Belarussische NGO’s
onder leiding van de Deense NGO «DIGNITY». Zij zijn inmiddels
begonnen met het verzamelen, bewaren, analyseren en verifiëren
van bewijsmateriaal van mensenrechtenschendingen. Daardoor
kunnen de daders van mensenrechtenschendingen in de toekomst
voor een rechter komen te staan, of op een andere manier te
verantwoording worden geroepen.
De sancties tegen Belarus die op Europese Raad van 24 en 25 mei jl.
werden aangekondigd zullen naar verwachting bij de Raad Buitenlandse Zaken van 21 juni worden aangenomen. Het verbod voor
Belarussische luchtvaart om naar en over de EU te vliegen is reeds
op 5 juni jl. ingegaan.
II Volledige agenda
Jaarverslag Ministerie van Buitenlandse Zaken 2020. Kamerstuk
35 830 V, nr. 1
Antwoorden op feitelijke vragen over het Jaarverslag Ministerie
van Buitenlandse Zaken 2020. Kamerstuk 35 830 V, nr. 6
Aanbieding van het rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Kamerstuk 35 830 V, nr. 2
Antwoorden op feitelijke vragen inzake rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2020 bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Kamerstuk 35 830 V, nr. 7
Jaarverslag 2020 van de Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS). Kamerstuk 35 571, nr. 3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

25

Antwoorden op feitelijke vragen inzake Jaarverslag 2020 van de
Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS). Kamerstuk
35 571, nr. 4
Kabinetsreactie ten aanzien van de evaluatie van het NFRP
Politieke Partijen Programma (NPPP). Kamerstuk 35 570 V, nr. 70
Resultaten uitbreiding en versterking postennet 2018–2020.
Kamerstuk 32 734, nr. 51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 830 V, nr. 8

26