Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 095

Wijziging van onder meer de Archiefwet 1995 in
verband met onder meer het beleggen van de
zorg over provinciale archiefbescheiden ook na
overbrenging naar een archiefbewaarplaats bij
gedeputeerde staten

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING

Het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State wordt niet openbaar gemaakt ,
omdat het zonder meer instemmend
luidt/uitsluitend opmerkingen van redactionele
aard bevat (artikel 26, vijfde lid, van de Wet op
de Raad van State)

ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
De onderwerpen van het wetsvoorstel
In het onderhavige voorstel tot wijziging van de Archiefwet 1995 (Aw) en
de Wet op het specifiek cultuurbeleid (Wsc) worden de volgende
onderwerpen geregeld:
1. De zorg over provinciale archiefbescheiden na overbrenging naar een
archiefbewaarplaats wordt verplaatst van de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) naar gedeputeerde staten.
2. De advisering door de Raad voor cultuur over ontwerp-selectielijsten
vervalt.
3. De advisering, bij de overbrenging, over de openbaarheid van
decentrale rijksarchiefbescheiden wordt verplaatst van de rijksarchivarissen naar de algemene rijksarchivaris (ARA).
Daarnaast bevat het wetsvoorstel aanpassingen van de Archiefwet BES in
dit verband.
De beleidsmatige context samengevat; de Archiefvisie
Archiefzorg en de inrichting van het archiefbestel in Nederland zijn
geregeld in de Aw. Sinds de totstandkoming van deze wet in 1995 hebben
zich op dit terrein ontwikkelingen voorgedaan die nu zodanig zijn
uitgekristalliseerd dat aanpassing van de wetgeving aan de orde is. Het
gaat daarbij om (1) de vorming van de zogenoemde regionale historische
centra (RHC’s) waarin, onder meer, het beheer over de rijksarchiefbewaarplaatsen in de provincies is ondergebracht, en de ontwikkeling van een
consensus over een zelfstandiger positie van de provincies ten aanzien
van hun eigen archieven, en (2) het inspelen op de digitalisering van
informatie, alsmede de aanpak van de achterstanden in de overbrenging
van archiefbescheiden van het Rijk naar archiefbewaarplaatsen, en de
daarmee verweven ontwikkeling van een nieuwe selectieaanpak. In de op
30 juni 2011 aan de Tweede Kamer gezonden Archiefvisie heeft de

kst-33095-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

1

regering uiteengezet dat zij een voorstander is van modernisering van de
Aw in kleine stappen, zonder grote ingrepen (Kamerstukken II 2010/11,
26 643, nr. 187, blz. 9). De regering sluit daarmee aan bij het advies van de
Raad voor het openbaar bestuur en de Raad voor cultuuruit maart 2008,
«Informatie: grondstof met toekomstwaarde». In dit advies concluderen
de beide raden onder meer dat de Aw verouderd is, maar dat het een te
grote ambitie zou zijn om nu in één keer tot geheel nieuwe wetgeving te
komen. De raden adviseren aanpassing in tranches. De regering ziet
onderhavig wetsvoorstel als de eerste van die tranches. In de Archiefvisie
geeft de regering de kaders aan waarbinnen thema’s als digitale duurzaamheid, openbaarheid, collectievorming en toegankelijkheid van de
collecties, alsmede innovatie van het archiefbestel kunnen worden
uitgewerkt in de periode 2011–2016. Daarmee is de Archiefvisie de basis
voor de beleidsontwikkeling die zal leiden tot verdere tranches in de
aanpassing van de wetgeving.
Het wetsvoorstel wordt hierna puntsgewijs toegelicht.
2.1. Zorgdragerschap over provinciale archiefbescheiden na
overbrenging verplaatst van minister van OCW naar gedeputeerde
staten
Wettelijk kader:
– Zorgdragerschap, algemeen
De archiefwettelijke betekenis van zorg of zorgdragerschap is de
algemene bestuurlijke verantwoordelijkheid van een overheidsorgaan
voor de uitvoering van de Aw op het eigen beleidsterrein. Dit betreft zowel
de verantwoordelijkheid voor het beheer van archiefbescheiden, als de
verantwoordelijkheid voor hetgeen noodzakelijk is om efficiënt en effectief
beheer mogelijk te maken, zoals geschikte huisvesting, deskundig
personeel en voldoende financiële middelen. Met beheer worden bedoeld
de feitelijke werkzaamheden in verband met inventarisatie, terbeschikkingstelling en conservering van de archiefbescheiden. Daarbij gaat het
om het in goede, geordende en toegankelijke staat brengen en bewaren
van de archiefbescheiden (Kamerstukken II 1992/93, 22 866, nr. 3, blz. 21).
– Overbrenging naar een archiefbewaarplaats
Een belangrijk moment in het systeem van de Aw is de zogenoemde
overbrenging van de archiefbescheiden. Vóór de overbrenging berusten
de archiefbescheiden onder het overheidsorgaan dat de archiefbescheiden heeft gemaakt of ontvangen. Na de overbrenging worden de
archiefbescheiden in een archiefbewaarplaats bewaard. De Aw onderscheidt vier soorten archiefbewaarplaatsen. (1) De algemene rijksarchiefbewaarplaats. Deze is gevestigd in Den Haag en is bestemd voor de
archiefbescheiden van de organen van het Rijk die rijksbreed functioneren
of hebben gefunctioneerd (ook wel de centrale rijksarchiefbescheiden
genoemd). Beheerder is de ARA. (2) Rijksarchiefbewaarplaatsen. Deze zijn
gevestigd in de provinciehoofdsteden en zijn bestemd voor de archiefbescheiden van de in die provincie gevestigde organen van het Rijk die niet
rijksbreed functioneren of hebben gefunctioneerd (ook wel decentrale
rijksarchiefbescheiden genoemd), alsmede voor de archiefbescheiden van
de organen van die provincie. Beheerders zijn de rijksarchivarissen. ARA
en rijksarchivarissen werken onder de verantwoordelijkheid van de
Minister van OCW. (3) Gemeentelijke archiefbewaarplaatsen, die zijn
bestemd voor de archiefbescheiden van de organen van de desbetreffende gemeente. Beheerder van een gemeentelijke archiefbewaarplaats is
de gemeentearchivaris, of, wanneer deze niet is aangewezen, de
gemeentesecretaris. (4) Archiefbewaarplaatsen van de waterschappen, elk
bestemd voor de archiefbescheiden van de organen van het desbetref-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

2

fende waterschap. Beheerder van een dergelijke waterschapsarchiefbewaarplaats is de waterschapsarchivaris, of, wanneer deze niet is aangewezen, de secretaris van het waterschap.
– Zorgdragerschap voor en na overbrenging, uitzonderlijke regeling voor
provincies
Voor Rijk, gemeenten en waterschappen regelt de Aw dat het zorgdragerschap over de eigen archiefbescheiden zowel vóór als na overbrenging
naar een archiefbewaarplaats is belegd op het niveau van de betrokken
overheid, dus van achtereenvolgens het Rijk, de gemeente en het
waterschap. Alleen voor de provincies is dit anders geregeld. Weliswaar
zijn gedeputeerde staten vóór overbrenging zorgdrager over de provinciale archievenbescheiden, maar ná overbrenging komen deze archiefbescheiden te berusten in een rijksarchiefbewaarplaats. Zorgdrager is dan
de Minister van OCW, die het zorgdragerschap heeft over alle archiefbescheiden die berusten in (1) de algemene rijksarchiefbewaarplaats en in
(2) de rijksarchiefbewaarplaatsen in de provincies.
De provincies dragen ook niet bij in de kosten die zijn verbonden aan de
zorg over hun archiefbescheiden na overbrenging.
Voorstel
Voorgesteld wordt om de zorg over provinciale archiefbescheiden na
overbrenging naar een archiefbewaarplaats te verplaatsen van de minister
van OCW naar gedeputeerde staten.
Onderbouwing:
– Historische context uitzonderlijke regeling provincies
Van 1802 tot 1877 bestonden er in de provinciehoofdsteden provinciale
archiefbewaarplaatsen. Daar werden de archieven van de gewestelijke
besturen van vóór 1798, en de archiefbescheiden van de provinciale
besturen van ná 1798 bewaard. Aangezien het Rijk zich beschouwde als
rechtsopvolger van de gewesten van vóór 1798 kregen de provincies een
rijkstoelage voor het beheer. Vanaf 1877 werden de provinciale archiefbewaarplaatsen omgezet in rijksarchiefbewaarplaatsen. Rond 1900 waren de
eigen taken van de provincie in omvang en gewicht toegenomen. Gezocht
werd naar een wettelijke regeling voor de provinciale archiefbescheiden
waarbij recht zou worden gedaan aan de nieuwe positie van de provincies
in het staatsbestel. Een dergelijke wettelijke regeling is echter niet tot
stand gekomen. Het stelsel van rijksarchiefbewaarplaatsen in de provinciehoofdsteden die mede zijn bestemd voor de bewaring van de provinciale archieven is in de Archiefwet 1962 bevestigd en in de Aw ongewijzigd overgenomen.
In de nota Archiefbeleid uit 1985 wordt overwogen dat de organisatie van
het openbare archiefwezen dient te zijn afgestemd op de organisatie van
het overheidsbestel en dat dit betekent dat in beginsel iedere overheidslaag blijvend zorg draagt voor zijn archieven. Geconcludeerd wordt echter
dat, hoewel theoretisch-bestuurlijke argumenten idealiter pleiten voor de
oprichting van provinciale archieven naast de bestaande rijksarchieven,
redenen van doeltreffendheid en doelmatigheid zodanig pleiten voor de
handhaving van de bestaande situatie, dat de oprichting van dergelijke
provinciale archieven moet worden afgewezen. Deze afweging gebeurt op
basis van de volgende overwegingen:
– het complementaire karakter van de decentrale rijksarchieven en de
provinciale archieven betekent dat opdeling tot hogere kosten zou
leiden, omdat er meer bewaard zou moeten worden en omdat het
bewaren en toegankelijk houden op twee locaties om bedrijfsmatige
redenen veel hogere uitgaven zou vergen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

3

–
–

de opdeling van de archieven zou het gebruik ervan bemoeilijken;
de kwaliteit van de materiële verzorging en de uitvoering van
beheersprojecten vereisen een behoorlijk en continu draagvlak
(Kamerstukken II 1984/85, 19 068, nrs. 1–2, blz. 18).

Dit standpunt is in de memorie van toelichting bij het voorstel voor de Aw
gehandhaafd:
«Zowel uit financieel oogpunt, uit het gezichtspunt van de gebruikers, als
uit een oogpunt van territoriaal draagvlak moet geconstateerd worden dat
de Nederlandse provincies te klein zijn voor drie onderscheiden niveaus
van openbaar archiefbeheer.
Daar komt bij, dat verbreking van de bij de rijksarchiefdienst reeds lang
bestaande band tussen rijks- en provinciale archieven een beduidende
overgangsproblematiek ten gevolge zou hebben. De splitsing van deze
archieven is, hoewel die in theorie eenvoudig lijkt, in de praktijk zeer
moeilijk vanwege de complexe structuur van sommige bestanden. De
hiermee gepaard gaande werkzaamheden zouden veel arbeidstijd vergen»
(Kamerstukken II 1992/93, 22 866, nr. 3, blz. 11).
– Regionale Historische Centra
In de periode na de inwerkingtreding van de Aw zijn de rijksarchiefbewaarplaatsen ingebed in de regionale culturele infrastructuur door middel
van de totstandbrenging van de RHC’s. RHC’s zijn gemeenschappelijke
regelingen op grond van de Wet gemeenschappelijke regelingen. Ze zijn
in elf provincies tot stand gebracht1, in de periode 1998–2005, met als doel
het behartigen van de archiefgerelateerde belangen van de deelnemende
partijen, en het verbeteren van de dienstverlening aan het publiek, dit
laatste door middel van schaalvergroting (Kamerstukken II 1999/2000,
26 591, nr. 13 en 2001/02, 28 000 VIII, nr. 115, blz. 10–12). Deelnemers zijn
het Rijk (dat partij is bij alle RHC’s), en daarnaast, in wisselende samenstelling, een of meer gemeenten, een provincie, en een of meer waterschappen of stichtingen. Uitgangspunt van de RHC’s is de integratie en
het in gezamenlijkheid uitvoeren van het beheer van de archiefbescheiden, onder behoud van de verantwoordelijkheid van de betrokken
overheden voor de zorg over de eigen archiefbescheiden. Het beheer van
de rijksarchiefbewaarplaatsen in de provincies is ingebracht in de RHC’s.
Het resultaat van de RHC’s is concentratie van archiefbeheer vanuit de
inbreng van verschillende zorgdragers. De RHC’s vormen daarmee een
juridische structuur waarin ook de provincies het beheer van hun
archieven, nadat zij daarover volledig zorgdrager zijn geworden, kunnen
inbrengen, op een zodanige wijze dat van versnippering van beheer geen
sprake hoeft te zijn. Aldus is een oplossing voorhanden voor de praktische
problemen die tot en met de Aw in de weg stonden aan verzelfstandiging
van de positie van de provincies ten aanzien van hun eigen archieven.

1
Niet in Zuid-Holland. Daar geldt als
bijzondere situatie dat de algemene rijksarchiefbewaarplaats functioneert als rijksarchiefbewaarplaats, en de ARA (tevens) als
rijksarchivaris.

– Decentralisatie en Regeerakkoord 2010
In het Bestuursakkoord rijk-provincies 2008–2011 wordt de gelijkwaardigheid van de bestuurslagen in de decentrale eenheidsstaat benadrukt,
evenals het belang van het optimaliseren van de bestuurlijke slagkracht
van provincies. Eén van de onderwerpen die in het Bestuursakkoord
worden aangewezen voor overdracht van taken en bevoegdheden van het
Rijk naar de provincies betreft de RHC’s. In vervolg op dat akkoord is
tussen het Rijk en de provincies gesproken over «decentralisatie van de
RHC’s». Aanvankelijk was daarbij het uitgangspunt dat de provincies de
rol van het Rijk in de RHC’s volledig zouden overnemen, dat wil zeggen
ook ten aanzien van de naar de rijksarchiefbewaarplaatsen overgebrachte
decentrale rijksarchieven. Het Rijk en de provincies werden het in de
periode 2008–2010 echter niet eens over de voorwaarden waaronder een
dergelijke overdracht van taken zou moeten plaatsvinden. In het Regeerakkoord 2010 is opgenomen dat de RHC’s worden gedecentraliseerd naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

4

de provincies met een korting op het budget van 25% (Bijlage bij het
Regeerakkoord 2010, blz. 7). Per brief van 6 december 2010 heeft de
staatssecretaris van OCW aan de Tweede Kamer laten weten dat ter
uitvoering van dit voornemen de Aw zo wordt gewijzigd dat de provincies,
net als de andere overheden, verantwoordelijkheid voor beheer en
toegankelijkheid van de eigen overgedragen archieven gaan dragen
(Kamerstukken II 2010/11, 32 500 VIII, nr. 75, blz. 5). Dit betreft nadrukkelijk
een bestuurlijke en een financiële verantwoordelijkheid. Met de provincies
is overeenstemming bereikt over het uitgangspunt dat elke bestuurslaag
de verantwoordelijkheid moet dragen voor de eigen archiefbescheiden. In
de Bestuursafspraken 2011–2015 is opgenomen dat de rijksbijdrage aan
de elf RHC’s conform het Regeerakkoord 2010 wordt gekort met
€ 5 miljoen en dat het Rijk in de Aw zal vastleggen dat provincies, net als
andere overheden, verantwoordelijk zijn voor beheer en toegankelijkheid
van de eigen overgedragen provinciale archieven (Kamerstukken II
2010/11, 32 749, bijlage bij nr. 1). De provincies gaan daartoe structureel
€ 5 miljoen per jaar bijdragen voor de eigen archieven. Tevens is
afgesproken dat het Rijk blijft deelnemen aan de bestaande gemeenschappelijke regelingen die de basis zijn van de RHC’s, en dat de provincies vrij
zijn om toe te treden tot de bestaande RHC’s, dan wel hun bijdrage te
leveren in de vorm van een bekostigingsrelatie. Hierbij dient te worden
bedacht dat de taken en bevoegdheden van het Rijk die met het onderhavige wetsvoorstel naar de provincies gaan, niet langer door het Rijk
kunnen worden ingebracht in de RHC’s. De provincies kunnen dat
natuurlijk wel. Ten slotte is in de afspraken opgenomen dat de provincies
de uitvoering van de archiefzorg bij de RHC’s laten (en, in het geval van de
provincie Zuid-Holland, bij het Nationaal Archief) en dat na vier jaar per
RHC evaluatie zal plaatsvinden. Aldus worden eventuele overgangsproblemen met betrekking tot de toegankelijkheid voor bezoekers of de
splitsing van archieven ondervangen. In de Archiefvisie wordt erop
gewezen dat door de voorgestelde verschuiving van taken de provincies
als regionale bestuurslaag nadrukkelijker in beeld komen als mogelijke
voortrekker en coördinator van innovatie binnen hun regio (Kamerstukken
II 2010/11, 26 643, nr. 187, blz. 9).
Voorgestelde aanpassing van de wet
Het wetsvoorstel strekt ertoe dat het zorgdragerschap over de provinciale
archiefbescheiden ook na overbrenging wordt belegd op het niveau van
de provincie. Daartoe wordt op dit punt voor de provincies in de Aw een
regeling getroffen (zie met name de voorgestelde artikelen 27 tot en met
29 van de Aw) die analoog is aan de regeling voor gemeenten en
waterschappen. Dit betekent dat gedeputeerde staten zorgdrager worden
en een provinciale archiefbewaarplaats aanwijzen. Deze wordt beheerd
door een provinciearchivaris die ook wordt benoemd door gedeputeerde
staten. De provinciearchivaris wordt daarnaast belast met het toezicht
over het beheer van de provinciale archiefbescheiden zolang die nog niet
zijn overgebracht naar de provinciale archiefbewaarplaats. De provincie
wordt, overeenkomstig de bestaande regeling voor gemeenten en
waterschappen, niet verplicht een provinciale archivaris (die in het bezit
dient te zijn van een diploma archivistiek) aan te stellen, maar kan ook de
secretaris deze taak opdragen. Overeenkomstig de regeling voor
gemeenten en waterschappen is de secretaris alleen belast met het
beheer van de provinciale archiefbewaarplaats, en niet met het toezicht op
de provinciale archiefbescheiden vóór de overbrenging. Al in de memorie
van toelichting bij het voorstel voor de Aw is overwogen dat de benoeming van een functionaris met een diploma archivistiek niet een zodanig
essentiële voorwaarde is voor de kwaliteit van de zorg dat dit als norm
zou moeten worden voorgeschreven (Kamerstukken II 1992/93, 22 866,
nr. 3, blz. 14). Deze afweging dient ook aan de provincies zelf te worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

5

overgelaten. Dit geldt evenzeer voor de plaats van vestiging van de
provinciale archiefbewaarplaats; die wordt niet voorgeschreven en kan
door de provincie zelf worden bepaald. De Aw bevat nu al de bepaling dat
de kosten van het zorgdragerschap van gedeputeerde staten ten laste van
de provincie komen. De betekenis hiervan wordt uitgebreid als gevolg van
de uitbreiding van het zorgdragerschap, en gaat dus ook de kosten van de
zorg ná overbrenging omvatten. De rijksarchiefbewaarplaatsen in de
provincies blijven de archiefbewaarplaatsen voor de decentrale rijksarchiefbescheiden (zie met name de aanpassing van artikel 26, tweede lid,
van de Aw).
Relatie met het wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht
Van belang is de samenhang van het onderhavige wetsvoorstel met het
wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht. In 2007 heeft de Commissie
Doorlichting Interbestuurlijke Toezichtarrangementen (de commissieOosting) in haar rapport «Van specifiek naar generiek» geadviseerd het
interbestuurlijk toezicht ingrijpend te wijzigen. Geadviseerd is het
specifieke toezicht zoveel mogelijk af te schaffen en met het generieke
toezicht te volstaan. De commissie-Oosting heeft daarbij wel als
voorwaarde gesteld dat het generieke toezicht wordt gerevitaliseerd. Het
kabinet heeft dit advies overgenomen (Kamerstukken II 2007/08, 31 200
VII, nr. 61). In verband hiermee is in mei 2010 het wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht ingediend bij de Tweede Kamer (Kamerstukken II
2009/10, 32 389). Het wetsvoorstel betreft de herziening van de in de
Provinciewet en de Gemeentewet geregelde generieke toezichtinstrumenten «indeplaatsstelling bij taakverwaarlozing» en «vernietiging».
Daarnaast wordt met het wetsvoorstel een reeks van specifieke toezichtbepalingen afgeschaft. Ook de Aw is hierbij betrokken. De desbetreffende
wijzigingen van de Aw zijn niet opgenomen in het oorspronkelijke
wetsvoorstel, maar in de nota van wijziging die in mei 2011 bij de Tweede
Kamer is ingediend (Kamerstukken II 2010/11, 32 389, nr. 8). De voorgestelde wijziging van de Aw in het kader van het wetsvoorstel revitalisering
generiek toezicht heeft de volgende onderdelen:
– De machtiging, bedoeld in artikel 7 van de Aw, komt te vervallen. Dit is
de machtiging van gedeputeerde staten (aan gemeenten of waterschappen) of van de Minister van OCW (aan de overige zorgdragers)
tot vernietiging van archiefbescheiden die in beginsel niet als te
vernietigen zijn aangemerkt.
– Het specifieke archiefwettelijke toezicht van gedeputeerde staten op
gemeenten en waterschappen komt te vervallen, zodat de voorgestelde generieke regeling van de Gemeentewet van toepassing wordt.
Daartoe worden de artikelen 33 en 34 van de Aw geschrapt (dit betreft
het toezicht op de gemeenten) en worden de artikelen 38 en 39 van de
Aw (dit betreft het toezicht op de waterschappen) vervangen door een
nieuw artikel 38 waarin de bepalingen over generiek toezicht in de
Gemeentewet van overeenkomstige toepassing worden verklaard ten
aanzien van waterschappen.
In de te schrappen artikelen over het interbestuurlijk toezicht is bepaald
dat gedeputeerde staten zich bij dat toezicht bedienen van de provinciale
inspecteur. Deze functionaris wordt in het leven geroepen door artikel 28
van de Aw. Hij is op grond van artikel 28, eerste lid, van de Aw belast met
het toezicht ten aanzien van het beheer van de provinciale archiefbescheiden vóór overdracht. Op grond van artikel 28, tweede lid, van de Aw
is een diploma archivistiek voor de provinciale inspecteur een vereiste.
Het wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht ontdoet gedeputeerde
staten/de provinciale inspecteur van hun/zijn archiefwettelijke interbestuurlijke toezichttaken en -bevoegdheden, maar laat artikel 28 van de Aw
ongemoeid. Het onderhavige wetsvoorstel pakt vervolgens artikel 28 van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

6

de Aw aan. De verplicht voorgeschreven provinciale inspecteur komt te
vervallen; voor de provincie wordt, overeenkomstig de regeling voor de
overige decentrale overheden, een niet verplichte provinciearchivaris
voorzien, wiens benoeming wordt overgelaten aan het oordeel van de
decentrale overheid zelf (gedeputeerde staten).
In de Archiefvisie is aangegeven dat voor de huidige provinciale inspecteurs een nieuwe rol wordt gezien als als kennisverspreiders en adviseurs
bij de uitvoering van de innovatieagenda (Kamerstukken II 2010/11,
26 643, nr. 187, blz. 9).
In een brief aan de Tweede Kamer van 29 juni 2011 heeft de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties laten weten dat in samenhang
met de overgang naar generiek toezicht de horizontale verantwoording en
kwaliteitszorg wordt versterkt, zoals ook past binnen de dualistische
verhoudingen, en dat naast algemene beleidskaders voor de toepassing
van de generieke toezichtinstrumenten, voor het toezicht ten aanzien van
onder meer de Aw een sectorspecifiek beleidskader wordt ontwikkeld,
waarbij het Interprovinciaal Overleg (IPO) het initiatief heeft. Daarnaast
wijst de minister erop dat in het wetsvoorstel revitalisering generiek
toezicht is voorzien in een algemene maatregel van bestuur voor
toezichtinformatie, waarin de spelregels voor interbestuurlijke informatie
worden opgenomen (Kamerstukken II 2010/11, 32 389, nr. 10).
2.2. Advies Raad voor cultuur over ontwerp-selectielijsten vervalt
Wettelijk kader
Welke archiefbescheiden in aanmerking komen voor vernietiging en welke
zijn bestemd om te worden overgebracht naar een archiefbewaarplaats
blijkt uit de voor die archiefbescheiden vastgestelde selectielijst. Aan het
vaststellen van een selectielijst gaat een proces van waardering vooraf. De
grondslag hiervan is artikel 2, eerste lid, van het Archiefbesluit 1995 (Ab),
waarin wordt opgesomd met welke belangen bij het ontwerpen en
vaststellen van een selectielijst wordt rekening gehouden. Daarnaast
schrijft artikel 3 van het Ab voor wie de zorgdrager bij het ontwerpen van
een selectielijst ten minste dient te betrekken. Daarmee is deze bepaling
de basis van het zogenoemde driehoeksoverleg over selectielijsten,
waaraan deelnemen: een deskundige over de organisatie en taken van het
overheidsorgaan, een deskundige over het archiefbeheer bij het
overheidsorgaan en de ARA. Over de ontwerp-selectielijsten brengt de
Raad voor cultuur op grond van artikel 5, tweede lid, van de Aw, advies uit
aan de minister van OCW.
Voorstel
Voorgesteld wordt de advisering door de Raad voor cultuur over
ontwerp-selectielijsten te laten vervallen.
Onderbouwing:
– «Informatie op orde»
In de Kabinetsvisie «Informatie op orde» van 29 juni 2006 is aangekondigd
dat het advies over de afzonderlijke ontwerp-selectielijsten door de Raad
voor cultuur komt te vervallen, als onderdeel van een nieuwe aanpak voor
selectie (Kamerstukken II 2005/06, 29 362, nr. 101, blz. 11 en 15). In
diezelfde periode heeft de Raad voor cultuur, per brief van 24 juli 2006,
aan de minister van OCW laten weten over te gaan tot een andere wijze
van adviseren, waarbij het advies over ontwerp-selectielijsten zoveel
mogelijk zou worden gestandaardiseerd, en advisering over hoofdlijnen
van het selectiebeleid op de voorgrond kwam te staan. Deze aanpassing is
in lijn met de veranderende positie en rol van de Raad voor cultuur,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

7

waarin sterker de nadruk is komen te liggen op strategisch beleid. Dit
heeft bijvoorbeeld zijn neerslag gevonden in het Meerjarig Werkprogramma 2006–2009 van de Raad voor cultuur uit oktober 2006.
Tot een wetswijziging op dit punt is het tot nu toe niet gekomen, omdat in
de bestaande procedure voor het ontwerpen en vaststellen van een
selectielijst de inbreng van de externe deskundigheid door de Raad nuttig
en nodig is, in afwachting van de uitwerking en implementatie van een
nieuwe selectieaanpak.
– Nieuwe selectieaanpak
Inmiddels is de nieuwe selectieaanpak verder ontwikkeld. De Tweede
Kamer is hierover per brief van 22 december 2010 geïnformeerd (Kamerstukken II 2010/11, 29 362, nr. 186, met bijlage). In die brief is het voorstel
tot het laten vervallen van het advies van de Raad voor cultuur over
ontwerp-selectielijsten opnieuw aangekondigd. De nieuwe selectieaanpak
is ontwikkeld omdat de huidige methode niet geschikt is voor toepassing
in het digitale tijdperk. Daarnaast is de nieuwe aanpak nodig voor het
wegwerken van de papieren archiefachterstanden van het Rijk.
Digitale informatie vergt een wezenlijk andere aanpak van waardering en
selectie ten opzichte van de omgang met papieren archiefbescheiden.
Waarderings- of selectiebeslissingen kunnen niet pas achteraf, laat staan
na 10 of 20 jaar (zoals bij papieren archief), worden genomen, omdat de
digitale informatie dan niet meer voorhanden, toegankelijk of vindbaar is.
Dit betekent dat die beslissingen zoveel mogelijk naar voren, dat wil
zeggen naar het moment van het ontstaan van de informatie, moeten
worden gebracht, als geïntegreerd onderdeel van digitaal documentbeheer. Daarnaast dient een bredere invulling te worden gegeven aan het
begrip waardering. De bestaande selectieaanpak is uitsluitend gericht op
beantwoording van de vraag of informatieobjecten na verloop van tijd
vernietigd dan wel voor de eeuwigheid bewaard moeten blijven. Om
daadwerkelijk te kunnen bijdragen aan de kwaliteit van de informatiehuishouding van de overheid, moet bij waardering ook rekening worden
gehouden met vraagstukken van informatiebeveiliging, actieve openbaarmaking van informatie, rubricering, vervroegde overbrenging en
openbaarheidsbeperkingen. Deze aspecten maken in de nieuwe aanpak
volwaardig onderdeel uit van het proces van waardering en selectie.

1
Het kabinet heeft in december 2008 besloten
om binnen alle ministeries de rol van Chief
Information Officer (CIO) te beleggen. De CIO
is onder meer verantwoordelijk voor de
departementale strategie voor informatievoorziening en ICT en bewaakt de toepassing van
de rijksbrede kaders (Kamerstukken II 2008/09,
26 643, nr. 135).

Onderdeel van de nieuwe aanpak is dat het huidige driehoeksoverleg
wordt vervangen door een regulier strategisch informatieoverleg dat
sturing geeft aan het integrale informatiebeheer bij een zorgdrager, en
waarin de vraagstukken worden besproken die samenhangen met
waardering en selectie, derhalve ook informatiebeveiliging en openbaarheid van de informatie. Op rijksniveau zal dit overleg bestaan uit de
Chief Information Officer (CIO)1 van het betrokken ministerie, een
onafhankelijke deskundige en de ARA, die de kwaliteit en eenheid van het
waardering- en selectiebeleid bewaakt. Voor de decentrale overheden
wordt een soortgelijk overlegmodel ontwikkeld in samenwerking met de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het IPO en de Unie van
Waterschappen. In het strategisch informatieoverleg vindt vaststelling van
het ontwerp-selectiedocument plaats. Voor de waardering die daaraan
voorgaat, is een aantal nieuwe analyse- en selectie-instrumenten
beschikbaar die met behoud van de vereiste zorgvuldigheid een eenvoudiger en sneller selectieproces mogelijk maken. Deze instrumenten
worden ook ingezet voor het versneld kunnen wegwerken van de
papieren archiefachterstanden van het Rijk.
De onafhankelijke deskundige in het strategisch informatieoverleg dient
met name de belangen van de recht- en bewijszoekende burger te
behartigen. Voor deze functie zullen historici en maatschappijweten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

8

schappers worden benaderd. De benoeming van de onafhankelijke derde
wordt geregeld in een procedure die strekt tot borging van diens
onafhankelijkheid. Deze nog te ontwerpen procedure maakt deel uit van
het voor de nieuwe selectieaanpak benodigde voorstel tot wijziging van
het Ab.
Wat betreft de transparantie van de besluitvorming over selectielijsten is
verder van belang dat op grond van artikel 4 van het Ab de uniforme
openbare voorbereidingsprocedure van afdeling 3.4 van de Algemene wet
bestuursrecht (Awb) van toepassing is, en dat een ieder over de ontwerpselectielijst zienswijzen naar voren kan brengen.
Alles bijeengenomen zijn in de besluitvorming aldus voldoende waarborgen ingebouwd voor een zorgvuldige belangenafweging, waarbij het
advies van de Raad voor cultuur op het niveau van de vaststelling van
elke afzonderlijke selectielijst niet langer noodzakelijk is.
– Beleidsadvisering door Raad voor cultuur onaangetast
Benadrukt wordt dat de Raad voor cultuur het adviescollege voor
beleidsaangelegenheden van het archiefwezen blijft, ook waar het gaat
om het selectiebeleid. Dit volgt uit de taakomschrijving van de Raad in
artikel 2a, tweede lid, van de Wsc. Daaraan verandert niets. Binnen de in
die bepaling geformuleerde brede adviestaak zijn tevens de verbanden
met de overige terreinen van de cultuur en het cultureel erfgoed te
leggen. Het vervallen van de commissie met de specifieke adviestaak ten
aanzien van de ontwerp-selectielijsten doet daaraan niet af.
Voorgestelde aanpassing van de wet
Het vervallen van het advies van de Raad voor cultuur over ontwerpselectielijsten wordt in het onderhavige voorstel gerealiseerd door in
artikel 5, tweede lid, van de Aw het voorschrift te schrappen dat de Raad
door de minister van OCW over die lijsten wordt gehoord, en door in de
Wsc, in de bepalingen over de inrichting van de Raad voor cultuur, het
voorschrift te laten vervallen dat onder de Raad een commissie ressorteert die dient ter voorbereiding van de door de minister van OCW
gevraagde adviezen ingevolge de Aw (artikel 2c, eerste lid, van de Wsc).
2.3. Openbaarheidsadvies (artikel 15, eerste lid, van de Aw)
rijksarchivarissen verplaatst naar ARA
Wettelijk kader
Op grond van artikel 15, eerste lid, van de Aw kunnen bij de overbrenging
van archiefbescheiden door de zorgdrager beperkingen aan de openbaarheid worden gesteld, na advies van de beheerder van de desbetreffende
archiefbewaarplaats. De beheerders van de rijksarchiefbewaarplaatsen –
de rijksarchivarissen en, in de provincie Zuid-Holland, de ARA – hebben
op dit moment dus een adviestaak over de openbaarheid zowel ten
aanzien van de decentrale rijksarchiefbescheiden als ten aanzien van de
provinciale archiefbescheiden. Wanneer, zoals hierboven onder 2.1 is
voorgesteld, gedeputeerde staten zorgdrager worden over de provinciale
archiefbescheiden na overbrenging, komt deze taak voor die archiefbescheiden bij de provinciearchivaris te liggen. In de nieuwe situatie zijn de
rijksarchivarissen en de ARA de adviseurs voor de openbaarheidsbeperkingen over de decentrale rijksarchiefbescheiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

9

Voorstel
Voorgesteld wordt de advisering over de openbaarheid van de decentrale
rijksarchiefbescheiden centraal te beleggen bij de ARA.
Onderbouwing:
– Algemeen
Deze concentratie van de openbaarheidsadvisering is nodig voor een
efficiënte en effectieve advisering en voor de eenheid van de openbaarheidsregelingen voor rijksarchiefbescheiden.
– Versnipperde advisering
Praktisch gezien betekent de huidige situatie bijvoorbeeld dat de minister
van Veiligheid en Justitie, als zorgdrager over de decentrale archiefbescheiden van de Raden voor de Kinderbescherming, voor het vaststellen
van openbaarheidsbeperkingen te maken heeft met advisering door
twaalf partijen, namelijk de elf rijksarchivarissen en de ARA. Deze situatie
is niet langer houdbaar waar het gaat om het wegwerken van de
archiefachterstanden van het Rijk, en past ook niet meer bij de nieuwe
selectieaanpak en de daarmee samenhangende instelling van het
strategisch informatieoverleg.
– Wegwerken archiefachterstanden Rijk
Het Rijk kampt met een hardnekkige achterstand in de overbrenging (en
de daarvoor benodigde bewerking) van zijn archiefbescheiden. In de
periode 2005–2008 is het Project Wegwerken Achterstanden Archieven
uitgevoerd. Daarin hebben de ministeries, het Nationaal Archief en de
Centrale Archief Selectiedienst (CAS) samengewerkt ten behoeve van het
wegwerken van hun archiefachterstanden uit de periode tot 1976. Eén van
de conclusies na afloop van het project was dat de overbrenging van
archieven aanzienlijk kan worden vertraagd door de bijzonder lange tijd
die het de departementen kost om de noodzaak van beperkingen op de
openbaarheid van over te brengen archieven te bepalen (Eindrapport en
-evaluatie Project Wegwerken Archiefachterstanden, april 2009). In 2009
heeft het kabinet opdracht gegeven tot het wegwerken van de rijksarchiefvoorraad 1976–2005 (Kamerstukken II 2008/09, 29 362, nr. 156). Deze
inhaalslag dient uiterlijk in 2019 te zijn voltooid. De achterstand wordt
geraamd op 300 km archief. Voor bewerking volgens de huidige
methoden zou ten minste 40 jaar nodig zijn. Omdat deze termijn niet
aanvaardbaar is, wordt gekozen voor versnelde bewerking, met
toepassing van de nieuw ontwikkelde analyse- en selectie-intrumenten
(zie hierboven onder 2.2). Een en ander betekent dat de komende jaren
grote hoeveelheden rijksarchiefbescheiden voor bewerking en overbrenging in aanmerking worden gebracht, waaronder ook decentrale
rijksarchiefbescheiden. Omdat de nieuwe bewerkingsvoorraad meer
recente archieven betreft, is de verwachting bovendien dat de openbaarheidsproblematiek – ten opzichte van het eerdere project – verhoudingsgewijs groter zal zijn. Immers, naarmate archiefbescheiden jonger zijn,
spelen er meer en gevoeliger openbaarheidsaspecten. Voor het realiseren
van de kabinetsopdracht is derhalve een efficiënte en effectieve openbaarheidsadvisering onontbeerlijk.
De openbaarheidsadvisering maakt deel uit van het proces van bewerking
dat voor de centrale en decentrale rijksarchieven gebeurt bij de daartoe
per 1 januari 2011 ingestelde bewerkingsorganisatie Doc-Direct (waarin de
CAS is opgegaan), die nauw samenwerkt met het Nationaal Archief
(Kamerstukken II 2008/09, 29 362, nr. 156, blz. 6 en bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 29 362, nr. 186, blz. 12–14). Het ligt dan voor de hand de
openbaarheidsadvisering ook centraal op één plek, bij de ARA, te
beleggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

10

– Strategisch informatieoverleg
De ARA is één van de deelnemers aan de voorgestelde strategische
informatieoverleggen op het niveau van het Rijk (zie hierboven onder 2.2).
In die overleggen komen voor zowel centrale als decentrale rijksarchiefbescheiden aspecten van openbaarheid nadrukkelijk aan de orde. Aangezien
de ARA zich in dat kader dus al met de openbaarheid voor alle rijksarchieven bezighoudt, ligt het voor de hand hem ook de gehele openbaarheidsadvisering voor het Rijk op te dragen. Hij wordt daarmee niet alleen
belast met de eenheid van het waardering- en selectiebeleid, maar tevens
met de eenheid van het openbaarheidsbeleid voor de archieven van het
Rijk.
– Eenheid van openbaarheidsbeleid
Een dergelijke eenheid van openbaarheidsbeleid is ook overigens
wenselijk. Het is moeilijk voorstelbaar dat zich bij openbaarheidsbeperkingen met betrekking tot rijksarchiefbescheiden gerechtvaardigde
regionaal bepaalde verschillen kunnen voordoen. Overigens betekent dit
geenszins dat de ARA ter zake van de advisering over de decentrale
rijksarchiefbescheiden in voorkomende gevallen geen beroep zou kunnen
doen op de expertise van de rijksarchivarissen in de provincies.
Voorgestelde aanpassing van de wet
Verplaatsing van de adviestaak van de rijksarchivarissen naar de ARA
wordt tot stand gebracht door aanpassing van artikel 15, eerste lid, van de
Aw.
3. Consultaties
Resultaten van de internetconsultatie
Een voorontwerp van het wetsvoorstel is aangeboden voor internetconsultatie. In dit kader is van drie burgers een reactie ontvangen. De inhoud
van de reacties op het voorontwerp is als volgt:
– Het laten vervallen van de commissie van de Raad voor cultuur die
adviseert ingevolge de Aw geeft reden tot zorg. Volgens de desbetreffende respondent zou daarmee het gehele archiefbeleid niet meer aan
de Raad voor cultuur te hoeven worden voorgelegd.
– Wat zijn de consequenties van de verplaatsing van het zorgdragerschap over provinciale archiefbescheiden na overbrenging naar de
provincie? Zou bijvoorbeeld de provincie kunnen beslissen het
provinciale archief in een andere plaats dan de provinciehoofdstad te
vestigen? Wat zijn de consequenties voor de provinciale acrhiefinspectie?
– Het voorstel is kruimelwerk in vergelijking tot wat nodig is, namelijk
een geheel nieuwe basis voor de documentatie van de overheid en
voor het documentair cultureel erfgoed.
– Het is niet logisch om, conform het voorstel, de archieven van de
voormalige provinciale en departementale besturen in de rijksarchiefbewaarplaatsen te laten.
Resultaten van de consultatie van het veld
Daarnaast is het voorontwerp ter consultatie toegezonden aan de VNG,
het IPO, het Landelijk overleg van provinciaal inspecteurs, het overleg van
de directeuren van de RHC’s, de Koninklijke vereniging van archivarissen
in Nederland, en de Branchevereniging Archiefinstellingen Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

11

De VNG heeft laten weten positief te staan ten opzichte van het verplaatsen van het zorgdragerschap over provinciale archiefbescheiden na
overbrenging naar gedeputeerde staten. De VNG geeft aan dat de
gemeenten hechten aan borging van de continuïteit van de RHC’s door de
voortzetting van de uitvoering van het beheer van de provinciale
archieven bij de RHC’s, bij voorkeur door toetreding van de provincies tot
de gemeenschappelijke regelingen. Het IPO heeft laten weten dat de
voorgestelde regeling van de zorgplicht van provincies voor het provinciaal archief na overbrenging in lijn is met de afspraken over de RHC’s in
het kader van de Bestuursafspraken 2011–2015.
De directeuren van de RHC’s hebben de vraag gesteld hoe in de praktijk
de ontheffing van de openbaarheidsbeperkingen, op grond van artikel 15,
derde lid, van de Aw, wordt vormgegeven wanneer de ARA gaat
adviseren over openbaarheidsbeperkingen, ook ten aanzien van decentrale rijksarchieven.
Daarnaast hebben de directeuren van de RHC’s naar voren gebracht dat
artikel 15, vierde lid, van de Aw zou moeten worden aangepast. In die
bepaling zou na «rijksarchiefbewaarplaats» moeten worden ingevoegd
«of een provinciale archiefbewaarplaats». Ook voor een provincie zou
moeten gelden dat een hogere bestuurslaag (in dit geval: de minister van
OCW) beslist over het instellen van openbaarheidsbeperkingen voor een
langere termijn dan 75 jaar.
De verdere opmerkingen uit de consultatie van het veld, die elk door meer
dan één partij naar voren zijn gebracht, kunnen als volgt worden
samengevat:
– Het wetsvoorstel heeft een ad hoc karakter, de samenhang met de
Archiefvisie is niet duidelijk.
– De gevolgen voor het toezicht, in het bijzonder voor de provinciale
inspecteur, en de relatie met het wetsvoorstel revitalisering generiek
toezicht zijn niet duidelijk. De combinatie van het onderhavige
wetsvoorstel en het wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht
betekent dat er bij het verdwijnen van de provinciale inspecteur ook
voor de uitvoering van het interbestuurlijk toezicht geen toezichthouder met diploma archivistiek meer is voorgeschreven. Het is een
omissie dat de benoeming van een gediplomeerde provinciearchivaris
net als bij gemeenten en waterschappen niet verplicht wordt.
– Provinciale archiefbewaarplaatsen moeten verplicht worden gevestigd
in de hoofdsteden van de provincies, ten behoeve van het bezoekgemak van de gebruikers.
– Voortzetting van de advisering door de Raad voor cultuur over
ontwerp-selectielijsten is wenselijk.
– Voortzetting van de advisering door de Raad voor cultuur over
archiefbeleid en -bestel is wenselijk.
– Het is de vraag of de rol van de rijksarchivaris voor de openbaarheidsadvisering kan worden gemist.
Reactie op de resultaten van de consultaties
Naar aanleiding van het gestelde in de openbare internetconsultatie dat
het niet logisch zou zijn om de archieven van de voormalige provinciale
en departementale besturen in de rijksarchiefbewaarplaatsen te laten,
wordt opgemerkt dat het Rijk zich als rechtsopvolger van de desbetreffende besturen beschouwt en deze archiefbescheiden derhalve ziet als
onderdeel van de rijkscollectie. Om deze reden blijft de minister van OCW
hierover zorgdrager.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

12

De opmerking van de directeuren van de RHC’s over artikel 15, derde lid,
van de Aw heeft niet geleid tot aanpassing van het wetsvoorstel. Die
bepaling legt de bevoegdheid tot het verlenen van een ontheffing of een
dispensatie ter zake van een openbaarheidsbeperking bij de zorgdrager
over de archiefbewaarplaats (en niet bij de beheerder die volgens artikel
15, eerste lid, van de Aw het openbaarheidsadvies uitbrengt). Volgens de
regering kan geen onduidelijkheid bestaan over de vraag aan wie de
bevoegdheid op grond van artikel 15, derde lid, van de Aw toekomt.
Het voorstel van de directeuren van de RHC’s tot aanpassing van artikel
15, vierde lid, van de Aw is overgenomen. Indien het artikel niet zou
worden gewijzigd, zouden gedeputeerde staten zelf kunnen beslissen over
het vaststellen van een langere termijn dan 75 jaar voor openbaarheidsbeperkingen op de eigen overgebrachte archieven. Dit zou niet wenselijk
zijn, en daarmee zou het regime voor de provincies ook afwijken van dat
voor gemeenten en waterschappen, waarvoor is geregeld dat die beslissing toekomt aan een hogere bestuurslaag, namelijk gedeputeerde staten.
De overige reacties uit de consultaties hebben geen aanleiding gegeven
het wetsvoorstel aan te passen. Wel zijn zij, in samenhang met het advies
van de Raad voor cultuur (zie hierna onder 4) gebruikt om de toelichting
bij te stellen en aan te vullen, ter verbetering van de onderbouwing van de
gemaakte keuzes en ter verduidelijking van de beleidsmatige, bestuurlijke
en juridische context van het wetsvoorstel.
4. Advies Raad voor cultuur
Algemeen
De Raad voor cultuur heeft met brieven van 7 en 8 juli 2011 geadviseerd
over het voorontwerp van het onderhavige wetsvoorstel zoals dat ook ter
consultatie is aangeboden (zie hierboven onder 3). De brief van 7 juli
betrof het eerste onderwerp van het wetsvoorstel, de brief van 8 juli
behelsde als onderdeel van advisering over de nieuwe selectieaanpak het
advies van de Raad ter zake van het tweede en derde onderwerp.
ad 1. Zorgdragerschap over provinciale archiefbescheiden na
overbrenging verplaatst van minister van OCW naar gedeputeerde staten
De Raad heeft aangegeven de politieke context (het Regeerakkoord 2010)
te onderkennen van het voorstel tot verplaatsing van de zorg voor de
provinciale archiefbescheiden na overbrenging van de minister van OCW
naar gedeputeerde staten. Volgens de Raad was het voorstel echter nogal
onvolledig uitgewerkt en, in het licht van de Archiefvisie, prematuur. De
Raad miste een reflectie op de historische en beleidsmatige achtergronden van de positie van de provincies. Verder meent de Raad voor
cultuur dat er eerst sprake moet zijn van een uitgewerkte en omvattende
visie op het archiefbestel voordat tot aanpassing van de wet kan worden
overgegaan. Om deze redenen heeft de Raad gemeend de voorgestelde
wijziging te moeten ontraden. De Raad adviseert om door middel van
delegatie en een daarop geënte aanvulling van de Bestuursafspraken
2011–2015 een voorziening te treffen op grond waarvan het voornemen
uit het Regeerakkoord 2010 wordt geëffectueerd en waarmee, hangende
een integrale herziening van de Aw, op dit punt de nodige ervaring kan
worden opgedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

13

ad 2. Advies Raad voor cultuur over ontwerp-selectielijsten vervalt
Volgens de Raad miskent het voorstel het belang van de samenhang in de
advisering van de Raad. Dat betreft zowel de samenhang tussen de
archiefbeleidadviezen en de adviezen over ontwerp-selectielijsten, als de
samenhang tussen de adviezen over de concrete erfgoedobjecten,
namelijk de adviezen op grond van de Aw, de Monumentenwet 1988 (Mw
1988) en de Wet tot behoud van cultuurbezit (Wbc). Verder stelt de Raad
de vraag of de inbreng van onafhankelijke deskundigheid zoals die is
vormgegeven in de constellatie van het strategisch informatieoverleg zich
kan meten met de setting van onafhankelijkheid en deskundigheid
waarbinnen de Raad zijn adviezen uitbrengt. De Raad concludeert dat het
onafhankelijk advies het best is gegarandeerd door het behoud van de
adviesfunctie over ontwerp-selectielijsten van de Raad zelf.
ad 3. Openbaarheidsadvies (artikel 15, eerste lid, van de Aw) rijksarchivarissen verplaatst naar ARA
De Raad heeft gevraagd om concretere onderbouwing van het voorstel.
Verder adviseert de Raad om, in aansluiting op het voorstel, de inbreng
van de rijksarchivarissen in de provincie in het proces te behouden,
namelijk daar waar hun regionale expertise ten aanzien van de aspecten
die aan de orde komen in het strategisch informatie-overleg het beste tot
zijn recht kan komen. Dit kan volgens de Raad voor cultuur worden
gerealiseerd door mandaatverlening door de ARA.
Reactie op de adviezen van de Raad voor cultuur
De regering heeft van de grondige adviezen van de Raad graag gebruik
gemaakt om de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel bij te stellen,
uit te breiden en te verduidelijken. Dit betreft met name de relatie tot de
Archiefvisie, de historische en beleidsmatige achtergrond van de positie
van de provincies ten aanzien van hun eigen archieven, de relatie met het
wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht, de betekenis van het
strategisch informatieoverleg en de positie van de onafhankelijke
deskundige, en de onderbouwing van het voorstel tot verplaatsing van het
openbaarheidsadvies over decentrale rijksarchiefbescheiden van de
rijksarchivarissen naar de ARA. De regering hecht eraan op te merken dat
zij de zorg van de Raad ten aanzien van het belang van de inbreng van
onafhankelijke deskundigheid in het strategisch informatieoverleg deelt
en derhalve de regeling van een benoemingsprocedure voor die
deskundige in voorbereiding heeft. Die regeling strekt tot borging van de
onafhankelijke deskundigheid.
Ten gevolge van de aanpassingen ligt nu een ten opzichte van het
voorontwerp sterk vernieuwde tekst van de memorie van toelichting voor.
Het advies van de Raad voor cultuur heeft echter niet tot aanpassing van
het wetsvoorstel zelf geleid. De regering is ervan overtuigd, ook in
aansluiting op het eerdere gezamenlijke advies van de Raad voor het
openbaar bestuur en Raad voor cultuur, «Informatie: grondstof met
toekomstwaarde», dat zij voldoende aanleiding heeft om de bestendige
ontwikkelingen met betrekking tot de RHC’s en de positie van de
provincies ten aanzien van hun eigen archieven, alsmede met betrekking
tot de nieuwe selectieaanpak nu te verankeren in de Aw en de Wsc. Dit
betekent dat de regering het advies van de Raad voor cultuur concreet op
drie punten niet volgt:
1. Het voorstel van de Raad om door middel van delegatie aan
gedeputeerde staten van het zorgdragerschap van het Rijk ten
aanzien van de overgebrachte provinciale archieven en een daarop
geënte aanvulling van de Bestuursafspraken 2011–2015 een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

14

2.

3.

voorziening te treffen op grond waarvan de korting van 25% uit het
Regeerakkoord 2010 wordt geëffectueerd, is volgens de regering
geen werkelijk alternatief. De regering is ervan overtuigd dat de
voorgestelde wijziging van de Aw te prefereren is boven een proef
met delegatie van bevoegdheden. De bezwaren tegen een situatie
waarin de provincies worden belast met de zorg voor hun overgebrachte archieven zijn inmiddels weggenomen (met de komst van de
RHC’s). Volgens de regering is het uitgangspunt dat elke overheid
voor zijn eigen archieven zorgt. De Aw moet op dit punt eenduidig
zijn. Verder is het voorstel van de Raad in strijd met de Bestuursafspraken 2011–2015. Ten slotte is voor delegatie, wanneer dit woord in
zijn formeel bestuursrechtelijke betekenis wordt gebruikt, een
wettelijke grondslag nodig, die in de huidige Aw ontbreekt. Delegatie
zou dus een wetswijziging vergen, wat de Raad nu juist niet
adviseert.
De nieuwe selectieaanpak vraagt om een andere wijze van het
organiseren van het onafhankelijk advies. De Raad beargumenteert
het behoud van de eigen adviestaak ten aanzien van ontwerpselectielijsten met (1) de niet te verbreken samenhang in de advisering door de Raad in het kader van de Wsc en (2) de stevige positie
van onafhankelijke deskundigheid bij de Raad. Dit laatste punt is
opgepakt en wordt meegenomen in de positionering van de
onafhankelijke deskundigheid in de nieuwe constellatie. Het
argument van de Raad ter zake van de samenhang in advisering
overtuigt de regering echter niet. Die samenhang wordt vooral
aangebracht via de beleidsadvisering op basis van de brede
adviestaak van de Raad, die door het wetsvoorstel niet wordt geraakt.
De specifieke advisering ter zake van erfgoedobjecten vindt steeds
plaats in de specifieke context van een erfgoedwet: de Aw, de Mw
1988, de Wbc. Waar binnen die specifieke context dat advies niet
langer noodzakelijk is, kan het vervallen, overigens zonder repercussies voor de overige specifieke adviezen.
Het voorstel van de Raad om met betrekking tot de advisering over
openbaarheid van archieven van het Rijk een mandaatconstructie te
hanteren, komt naar het oordeel van de regering niet tegemoet aan
de wensen tot efficiënte en effectieve openbaarheidsadvisering of tot
eenheid van openbaarheidsbeleid voor rijksarchieven. Op dit laatste
punt ziet de regering juist geen ruimte voor maatwerk per provincie.
Overigens zal de ARA in voorkomend geval uiteraard graag gebruik
maken van de expertise van de rijksarchivarissen. Daarvoor is een
mandaatconstructie echter niet nodig.

5. Financiële gevolgen
Conform het Regeerakkoord 2010 wordt de rijksbijdrage aan de RHC’s per
1 januari 2012 gekort met € 5 miljoen. Het wetsvoorstel strekt er onder
meer toe dat de provincies verantwoordelijk worden voor de zorg over
provinciale archiefbescheiden na overbrenging. De provincies krijgen
daarmee ook een financiële verantwoordelijkheid. In de Bestuursafspraken 2011–2015 is overeengekomen dat de provincies gezamenlijk
€ 5 miljoen gaan bijdragen aan de RHC’s en het Nationaal Archief. Over
de hoogte van de bijdrage per provincie en de financiële consequenties
per RHC zijn op bestuurlijk niveau afspraken gemaakt met de provincies.
6. Uitvoeringsgevolgen
Nationaal Archief
Het Nationaal Archief heeft aangegeven geen problemen te zien met
betrekking tot de uitvoerbaarheid van het wetsvoorstel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

15

Auditdienst van het ministerie van OCW
De Auditdienst heeft laten weten geen aanleiding te zien een uitvoeringsen handhaafbaarheidstoets te doen voor het onderhavige wetsvoorstel.
Erfgoedinspectie
De Erfgoedinspectie signaleert een risico met betrekking tot de handhaafbaarheid ten aanzien van het niet verplicht stellen van de benoeming van
een provinciearchivaris. Indien geen provinciearchivaris is benoemd, is
het beheer in handen van de secretaris. De secretaris houdt echter geen
intern toezicht. Het is niet zeker of dit wordt opgevangen in het kader van
het generieke interbestuurlijk toezicht.
De regering meent dat de beslissing over de benoeming van een
provinciearchivaris behoort tot de verantwoordelijkheid van gedeputeerde
staten. Verder wordt in het kader van de revitalisering van het generiek
toezicht vormgegeven aan de kwaliteitszorg op het gebied van het
archiefbeheer door gemeenten en provincies.
7. Administratieve lasten
Het wetsvoorstel heeft geen gevolgen voor de administratieve lasten.
8. Gevolgen voor de BES
Bezien is wat de gevolgen zouden moeten zijn voor de Achiefwet BES van
de voorgestelde wijzigingen van de Aw en de Wsc. Die gevolgen zijn
afwezig ten aanzien van de onderwerpen 1 en 3 van het wetsvoorstel,
aangezien equivalente situaties voor de BES/bepalingen in de Archiefwet
BES ontbreken (er zijn geen provincies, er is niet een onderscheid tussen
rijksarchivarissen en ARA). Anders is dit ten aanzien van onderwerp 2. Nu
in artikel 5, tweede lid, van de Aw de adviesrol van de Raad voor cultuur
ten aanzien van ontwerp-selectielijsten komt te vervallen is het niet
wenselijk deze bevoegdheid ten aanzien van de Archiefwet BES in stand
te houden. Het desbetreffende artikel 7 van de Archiefwet BES wordt dan
ook dienovereenkomstig gewijzigd. Van belang is in dit verband dat de
Wsc ook geldt voor de BES.
Een verdere aanpassing houdt verband met het feit dat van dit
wetsvoorstel gebruik wordt gemaakt om een wijziging van de Aw die
onderdeel is van het wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht
overeenkomstig aan te passen in de Archiefwet BES. Het gaat (in het
wetsvoorstel revitalisering generiek toezicht) om artikel 7 van de Aw,
waarin wordt bepaald dat voor de vervanging van archiefbescheiden door
reproducties, alsmede voor vernietiging van de originele bescheiden, een
machtiging nodig is van de minister van OCW of gedeputeerde staten,
indien het archiefbescheiden betreft die niet als te vernietigen zijn
aangemerkt. Deze machtiging vervalt. Een soortgelijke bepaling is
opgenomen in artikel 8 van de Archiefwet BES. Voorgesteld wordt ook
hier de machtiging te laten vervallen.
ARTIKELSGEWIJS DEEL
Artikel I, onderdeel A (artikel 5, tweede lid, van de Aw)
Artikel II (artikel 2c, eerste lid, van de Wsc)
Met de voorgestelde wijziging van artikel 5, tweede lid, van de Aw wordt
het advies dat de minister van OCW vraagt aan de Raad voor cultuur over
ontwerp-selectielijsten geschrapt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

16

Het vervallen van deze adviestaak heeft gevolgen voor de inrichting van
de Raad, en derhalve voor de Wsc, waarin de Raad voor cultuur zijn
grondslag heeft. De Raad kent nu drie commissies, ter voorbereiding van
adviezen die worden gevraagd door de Minister van OCW ingevolge
respectievelijk de Aw, de Mw 1988 en de Wsc. Nu de advisering ingevolge
de Aw komt te vervallen, wordt ook de desbetreffende commissie
opgeheven. Dit wordt geregeld met deze aanpassing van artikel 2c, eerste
lid, van de Wsc.
Artikel I, onderdelen B en C (artikelen 7 en 13, derde lid, van de
Aw)
Provinciale archiefbescheiden berusten nu nog in een rijksarchiefbewaarplaats. Bij inwerkingtreding van dit wetsvoorstel worden voor provinciale
archiefbescheiden provinciale archiefbewaarplaatsen aangewezen. Dit
resulteert erin dat de betekenis van de zinsnede «indien het archiefbescheiden betreft voor de bewaring waarvan een andere dan een rijksarchiefbewaarplaats is aangewezen» wordt uitgebreid met provinciale
archiefbescheiden. Voor deze archiefbescheiden wordt immers een
andere dan een rijksarchiefbewaarplaats (namelijk een provinciale
archiefbewaarplaats) aangewezen. Aangezien in de onderhavige
bepalingen van de Aw behoud van de oorspronkelijke omvang van de
betrokken archiefbescheiden is bedoeld, namelijk – kort gezegd –
archiefbescheiden die geen rijksarchiefbescheiden en ook geen provinciale archiefbescheiden zijn, wordt na «rijksarchiefbewaarplaats»
ingevoegd: of een provinciale archiefbewaarplaats.
Artikel I, onderdeel D (artikel 15, eerste en vierde lid, van de Aw)
Het eerste deel van deze wijzigingsbepaling strekt ertoe de openbaarheidsadvisering op grond van artikel 15, eerste lid, van de Aw, voor zover
deze nu gebeurt door de rijksarchivarissen, te beleggen bij de ARA.
De voorgestelde wijziging van artikel 15, vierde lid, leidt ertoe dat voor
provincies, overeenkomstig de regeling voor gemeenten en waterschappen, een hogere bestuurslaag beslist over het vaststellen van een
langere termijn dan 75 jaar voor openbaarheidsbeperkingen.
Artikelen I, onderdeel E, en III, onderdeel C (artikel 18, vierde lid,
van de Aw en 25, vierde lid, van de Archiefwet BES)
In artikel 18, vierde lid, van de Aw is abusievelijk «raadpleging en gebruik»
geschreven, waar kennelijk «uitlening» is bedoeld. Artikel 18 van de Aw
beschrijft de taken en bevoegdheden van de beheerder van een archiefbewaarplaats in verband met de uitlening van archiefbescheiden. Het vierde
lid heeft alleen een zinvolle betekenis wanneer het wordt gelezen als een
bepaling over de afwijzing van een schriftelijk verzoek tot uitlening, niet:
van een schriftelijk verzoek tot raadpleging of gebruik. Omwille van de
duidelijkheid wordt de abusievelijk gebruikte zinsnede met deze wijzigingsbepaling vervangen door de kennelijk bedoelde. De overeenkomstige bepaling in de Archiefwet BES wordt op dezelfde wijze gecorrigeerd.
Artikel I, onderdeel F (artikel 26, tweede lid, van de Aw)
In artikel 26, tweede lid, van de Aw wordt beschreven voor de bewaring
van welke archiefbescheiden de rijksarchiefbewaarplaatsen in de
hoofdsteden van de provincies zijn bestemd. Daarin zijn nu nog begrepen
de archiefbescheiden van de provinciale organen. Voor de bewaring van
deze laatste archiefbescheiden wijst dit wetsvoorstel provinciale archiefbewaarplaatsen aan. De bestemming van de rijksarchiefbewaarplaatsen
wordt dienovereenkomstig aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

17

Artikel I, onderdelen G tot en met I (artikelen 27 tot en met 29
van de Aw)
Met de onderhavige wijzigingsbepalingen wordt bewerkstelligd dat
gedeputeerde staten voortaan zorgdrager zijn over de provinciale
archiefbescheiden, niet alleen vóór, maar ook na overbrenging daarvan
naar een archiefbewaarplaats. Daartoe wordt in artikel 27, eerste lid, van
de Aw de beperking van het zorgdragerschap tot de periode voorafgaand
aan de overbrenging geschrapt, en wordt het artikel verder mutatis
mutandis in overeenstemming gebracht met de desbetreffende artikelen
voor gemeenten (30 Aw) en waterschappen (35 Aw). Voor de motivering
van de afwijking van de Awb in artikel 27, vierde lid, van de Aw, die
analoog is aan de artikelen 30, vierde lid, en 35, vierde lid, van de Aw,
wordt verwezen naar de memories van toelichting bij de Aanpassingswetten derde tranche Awb I en II (Kamerstukken II 1996/97, 25 280, nr. 3,
blz. 12; 25 464, nr. 3, blz. 2 en 18).
Artikel 28 van de Aw wordt volledig vernieuwd. De huidige regeling van
de provinciale inspecteur vervalt. Diens taak wordt overgenomen door de
provinciearchivaris, die wordt geregeld in artikel 29 van de Aw. Op grond
van het voorgestelde artikel 28 van de Aw wijzen gedeputeerde staten een
provinciale archiefbewaarplaats aan. Dit is nieuw en hangt direct samen
met de uitbreiding van het zorgdragerschap van gedeputeerde staten. De
bepaling komt mutatis mutandis overeen met de desbetreffende artikelen
voor gemeenten (31 Aw) en waterschappen (36 Aw).
De tekst van artikel 29 wordt eveneens volledig vervangen. In het
voorgestelde artikel wordt de provinciearchivaris geregeld. Ook dit is
nieuw en ook dit hangt samen met de uitbreiding van het zorgdragerschap van gedeputeerde staten. De bepaling over de provinciearchivaris
komt mutatis mutandis overeen met de bepalingen over de gemeentearchivaris (32 Aw) en de waterschapsarchivaris (37 Aw).
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 095, nr. 3

18