Analyse waterveiligheidsopgave IJssel

Datum
Status

19 oktober 2011
Eindrapportage

Analyse waterveiligheidsopgave Ijssel

Datum
Status

19 oktober 2011
Eindrapportage

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Colofon

Uitgegeven door
Informatie
Telefoon
Fax
Uitgevoerd door
Opmaak
Datum
Status
Versienummer

Ministerie van infrastructuur en Milieu
F.H. Wagemaker (WD); Fred.Wagemaker02@rws.nl
J.P.A. Luiten (PDR); Hans.Luiten@rws.nl

Rijkswaterstaat - Waterdienst
19 oktober 2011
eindrapportage

Pagina 4 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Inhoud

Samenvatting analyse 7
1.

Aanleiding 12

2.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
2.6.
2.7.

Beschrijving waterveiligheidsprojecten langs de IJssel 14
Hoofdkeuzes hoogwaterveiligheid 14
Gebiedsbeschrijving IJssel 16
Concrete korte termijnopgave waterveiligheid IJssel 17
Samenhang binnen het programma 18
Huidig maatregelenpakket Ruimte voor de Rivier 19
Stand van zaken realisatie 20
Relatie waterveiligheid en gebruiksfuncties 22

3.
3.1.
3.2.
3.3.

Samenhang met projecten buiten het programma 23
Autonome projecten meegenomen in de P KB 23
Vegetatiebeheer uiterwaarden (voorheen Stroomlijn) 23
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP 1 en 2) 24

4.
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.

IJssel algemeen 26
Proces 26
Optimalisaties binnen PKB-programma 27
Dijkversterking als alternatief 27
Extra vegetatiebeheer 30

5.
5.1.
5.2.
5.3.
5.4.
5.5.
5.6.

Maatregelen bij Kampen 32
Situatieschets 32
Balgstuw Ramspol 33
Zomerbedverlaging 35
Hoogwatergeul Kampen 35
aanvullingen en alternatieven bij de verkorte zomerbedverlaging 37
Beperking van opwaaiing als alternatief 40

6.
6.1.
6.2.

Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld 42
PKB-maatregel 42
Alternatieven op maatregelniveau 43

7.
7.1.
7.2.
7.3.

Rivierverruiming rond Zutphen 45
PKB-maatregel 45
Alternatieven en aanpassingen 46
Lange termijn maatregel Tichelbeekse Waard 46

8.
1.

Literatuur 49
Bijlage: Overzicht van het PKB-maatregelpakket 51

Pagina 5 van
52 5 van 52
Pagina

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

Pagina 6 van 52

Pagina 6 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

Samenvatting analyse
Aanleiding
Tijdens het Algemeen Overleg Waterkwantiteit op 16 en 20 juni 2011 is aan de
Tweede Kamer een analyse van de waterveiligheidsopgave in het IJsselgebied
toegezegd.
Daar waar van toepassing zijn eventuele alternatieven beschreven. Dit is
vooral gebeurd bezien vanuit technische mogelijkheden en inschatting van
kosten. Eventuele alternatieven vragen hernieuwde afstemming met de
omgeving. Inzet op alternatieven zal er toe leiden dat het bereiken van de
waterveiligheid niet in 2015 behaald zal worden en enige jaren zal vertragen.
Ruimte voor de Rivier algemeen
Op grond van de waterwet stelt de Minister telkens voor een periode van 6
jaar vast welk uitgangspunt geldt voor hoogwaterstanden en
overschrijdingskansen van primaire keringen. De basis is statistiek over de tot
dan werkelijk opgetreden afvoeren vanaf 1901. In 2001 leverde deze analyse
een vastgestelde maatgevende afvoer op met een terugkeertijd van eens per
1250 jaar van 16.000 m3/s bij Lobith als gevolg van de hoogwaters 1993 en
1995. De toename met 1000 m3/s ten opzichte van de tot dan geldende
maatgevende afvoer van 15.000 m3/s was aanleiding voor de PKB Ruimte
voor de Rivier.
Het kabinet en Eerste en Tweede Kamer hebben in 2006 met de vaststelling
van de PKB Ruimte voor de Rivier voor een nieuwe benadering van
waterveiligheid gekozen. In plaats van reageren op waterstandstijging door
dijkverhoging is waterstanddaling het doel. Rivierverruimende maatregelen
zijn gekozen vanwege hun toekomstvastheid en beperken de schade bij
overstroming.
Gesteld is dat de maatregelen die voor de korte termijn worden gekozen, ook
op de lange termijn hun functie moeten behouden (geen spijt) én dat op
dezelfde locatie niet twee keer een maatregel mag worden uitgevoerd (“in één
keer goed”). Daarnaast is dijkversterking slechts daar toegepast waar
rivierverruiming niet mogelijk bleek of onverantwoord kostbaar. De totale
kosten voor alle Rijntakken en de Beneden Maas zijn in 2003 geraamd op 2,2
miljard euro voor een aanpak via rivierverruiming tegen 1,6 miljard euro voor
389 km dijkversterking op basis van de toenmalige ontwerpuitgangspunten en
kostenschattingen. In HWBP 2 is de ervaring dat het landelijk gemiddelde
tussen de 7 en 10 miljoen € per kilometer bedraagt, waardoor het
kostenverschil tussen rivierverruiming en dijkversterking kleiner wordt.
Tegelijk wordt de noodzakelijke dijkversterking aanvullend op ruimte voor de
rivier duurder. Waterkeringen - waaronder dijken - blijven deel uitmaken van
het veiligheidssysteem. Periodiek wordt de actuele veiligheid getoetst en
zullen, waar nodig, waterkeringen moeten worden aangepast. Daartoe dient
het hoogwaterbeschermingsprogramma.
Een uitgangspunt in de PKB is de tijdige en volledige uitvoering van Stroomlijn
(uitvoeren van het achterstallig vegetatieonderhoud in de uiterwaarden) en
zeven in de PKB genoemde NURG- maatregelen. Deze blijven dus ook nodig
om het waterveiligheidsdoel te bereiken.

Pagina 7 van 52

Pagina 7 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

De PKB kende ook een intensief regioproces, waarin talloze mogelijke
maatregelen zijn beoordeeld. Dit heeft geleid tot een advies voor een
samenhangend pakket op basis van effectiviteit, toekomstvastheid en
draagvlak.

IJssel algemeen
Langs de IJssel zijn voor 2015 acht samenhangende maatregelen nodig om te
voldoen aan de veiligheidsopgave. Deze maatregelen hebben als doel om de
waterstand op de IJssel met 20 tot 45 centimeter te verlagen. Maatregelen
voorzien elk voor een specifiek traject in de waterstandverlaging en zijn
daardoor niet onderling uitwisselbaar.
Bij vier van de acht maatregelen is al een projectbeslissing door de
Staatssecretaris genomen (SNIP3-beslissing). Dit betreft de twee maatregelen
bij Zwolle en de twee maatregelen bij Deventer. De PKB-maatregelen langs de
IJssel kosten gezamenlijk ca. 550 miljoen euro (prijspeil 2011), circa 50
miljoen meer dan in de PKB geraamd als gevolg van extra maatregelen rond
de zomerbedverlaging. Inmiddels is hiervan ca. 200 miljoen euro reeds belegd
is in grondaankoop, realisatie en aanbestedingen. Hierbij is 18 miljoen euro
investering van derde partijen voorzien voor aanvullende infrastructuur. Voor
drie maatregelen is de projectbeslissing voorzien in het najaar van 2011 (de
hoogwatergeul Veessen-Wapenveld, de dijkverlegging Cortenoever en de
dijkverlegging Voorsterklei te Zutphen.
In de keuze en uitwe rking van maatregelen langs de IJssel is veel op behoud
van de landbouwfunctie gestuurd. Verdere optimalisatie langs de IJssel kan
nog 50-150 hectares extra behoud van landbouwfunctie opleveren. Voor het
totale maatregelenpakket van de PKB (bijvoorbeeld langs de Neder-Rijn)
bedraagt de optimalisatie maximaal 100-300 hectares.
Voor de IJssel was de inschatting 272 miljoen euro (prijspeil 2004) voor 108
km dijkversterking (kostenschatting 2,5 miljoen € per kilometer) tegen een
PKB-pakket van ca. 500 miljoen euro. Vanwege de toekomstvastheid en
mogelijkheden voor verbetering landschappelijke kwaliteit is de afweging
gemaakt voor rivierverruiming. Op basis van actuele toetsinzichten (in de
Landelijke Rapportage Toetsing) is met hulp van de betrokken waterschappen
geschat dat aanvullend na Ruimte voor de Rivier voor ca. 38 km dijk langs de
IJssel nog maatregelen nodig zijn voor verbetering van de stabiliteit van deze
dijken. De uitwerking en programmering is onderdeel van het nieuwe
hoogwaterbeschermingsprogramma . Zonder Ruimte voor de Rivier zijn meer
ingrijpende versterkingsmaatregelen nodig vanwege de dan niet gerealiseerde
waterstanddaling.
Langs de IJssel betekent volledig dijkversterking in plaats van rivierverruiming
dat ca. 70 km dijk versterkt zou moeten worden. Zoals destijds in het
referentiealternatief dijkversterking ook geraamd, is het alternatief
dijkversterking op korte termijn in een aantal gevallen goedkoper. Naar
verwachting zal een financieel voordeel op langere termijn teniet gedaan
worden door omvangrijker afgekeurde dijkvakken bij een verdere verhoging
van de maatgevende afvoer. Overstappen op dijkversterking of andere
alternatieven betekent ook het opnieuw doorlopen van planstudies en
beslistrajecten. Ook alternatieven kennen weerstanden en kritische factoren.

Pagina 8 van 52

Pagina 8 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

Alternatieve maatregelen leiden tot vertraging van enkele jaren en zijn dus
niet tijdig gereed.
Samenhang lange termijn en korte termijn
Het kabinet heeft, anticiperend op de lange termijnopgave (een afvoer van
18.000 m3/s bij Lobith), besloten voor twee maatregelen de uitwerking voor
2015 te starten: de hoogwatergeul Kampen en een buitendijkse geul in de
Tichelbeeksewaard (Zutphen). De belangrijkste argumenten daarvoor
zijn/waren aansluiting op regionale ruimtelijke ontwikkelingen en
synergievoordeel. De bijdrage vanuit het Rijk voor de hoogwatergeul Kampen
is maximaal 189 miljoen euro (50 miljoen vanuit waterveiligheid en 22 miljoen
euro vanuit Nota Ruimte voor fase 1 vóór 2015 en daarnaast 117 miljoen euro
na 2020). Ten behoeve van de gebiedsontwikkeling draagt de regio zelf 100
miljoen bij aan de hoogwatergeul. Voor de geul in de Tichelbeekse waard bij
Zutphen is vanuit het Rijk 29,5 miljoen euro beschikbaar, waarvan 20 miljoen
euro gefinancierd wordt uit de Nota Ruimte.
Situatie bij Kampen
De zomerbedverlaging bij Kampen voorziet in de korte termijnopgave van
waterveiligheid ter hoogte van Zwolle. De maatregel heeft geen relatie met de
veiligheid van Kampen zelf. Tijdens het opstellen van de PKB zijn veel
alternatieve maatregelen in beschouwing genomen. Verlaging van
uiterwaarden biedt weinig effect voor veel geld. Dat geldt ook voor de 'bottlenecks' bij Kampen - in casu de brug en het stationsgebied - waarmee slechts
enkele centimeters van de benodigde 41 centimeter waterstandverla ging bij
Zwolle kan worden behaald.
Voor de zomer is gebleken dat de voorgenomen zomerbedverlaging aanleiding
geeft tot neveneffecten op de drinkwaterwinning bij Zwolle. Op dit moment
wordt gekeken naar mitigerende maatregelen en alternatieven zoals een
kleinere zomerbedverlaging. Met een verkleinde zomerbedverlaging kan de
korte termijn taakstelling niet geheel worden gerealiseerd. Aanvullende
maatregelen kunnen zijn uiterwaardverlaging, dijkversterking bij Zwolle of de
hoogwatergeul bij Kampen eerder (geheel of gedeeltelijk) gebruiksklaar
maken. Inmiddels heeft de regio daarover een advies ingediend. Aanvullende
maatregelen zijn in ieder geval niet tijdig gereed.
De analyse van mitigerende maatregelen en alternatieven is nog niet volledig
uitgekristalliseerd. Een combinatie met dijkversterking tussen Zwolle en
Kampen wordt hierin bekeken. Helder is dat van de mogelijke alternatieve
maatregelen de uiterwaardverlaging het duurst zijn en het lastigst te
realiseren (Natura 2000); dijkversterking is sneller en eenvoudiger te
realiseren dan uiterwaardmaatregelen. Het gaat extra om circa 12 km dijk.
Een eerdere inzet van de hoogwatergeul vraagt om het naar voren halen van
de investering van de inlaat en vraagt om een nadere oplossing voor wat
betreft de afvoercapaciteit en kwaliteitseffecten vanwege de afvoer via de
Veluwerandmeren. Een combinatie met een verkorte zomerbedverlaging en
start van de hoogwatergeul is het snelst te realiseren.
Zonder start van de hoogwatergeul vervalt de bijdrage van de regio van ruim
95 miljoen €.
Kampen zelf wordt meer bedreigd door stormopzet vanuit het Ketelmeer
(opwaaiing) dan door hoge rivierafvoeren. Eventuele maatregelen tegen de

Pagina 9 van 52

Pagina 9 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

effecten van opwaaiing zijn geen alternatief voor Ruimte voor de Riviermaatregelen omdat ze geen effect bij Zwolle hebben.
De windkracht en windrichting spelen een sleutelrol in de veiligheidssituatie in
zowel de IJsseldelta als de benedenloop van de Vecht en het Zwarte Water.
De balgstuw Ramspol is in 2002 in gebruik genomen om bij stormopzet in het
Ketelmeer de ingang van het Zwarte Meer af te sluiten en zo het
achterliggende gebied van het Zwarte Water tot aan Zwolle te beschermen.
Naar verwachting zal de situatie gemiddeld één maal per jaar zo dreigend zijn
dat de balgstuw in actie moet komen. Elke stormvloedkering heeft een kans op
falen die in het ontwerp is meegenomen, zo ook de balgstuw, maar er wordt
permanent aan gewerkt om deze faalkans zo minimaal mogelijk te houden. De
balgstuw functioneert daarom in de praktijk goed.
Er is geen noodzaak tot substantiële dijkversterking bij Kampen langs de IJssel
(beperkte opgave bij oude Zuiderzeehaven) gelet op de resultaten van de 3 e
toetsronde. Pas bij een eventueel toekomstig besluit tot verhoging van het
winterpeil op het IJsselmeer kunnen aanvullende maatregelen tegen opwaaiing
aan de orde zijn. Dit kunnen dan zeer ingrijpende maatregelen zijn.
Brede overstroombare dijken (deltadijken) vormen een nieuwe benadering in
het denken over hoogwaterveiligheid. Deze vragen meer ruimte en hogere
investerin gen. Voor de IJssel ligt toepassing niet zo snel in de rede omdat de
kosten van aanleg vrijwel zeker aanzienlijk hoger zullen zijn dan op grond van
de kwetsbaarheid (bevolkingsdichtheid en geïnvesteerd vermogen) realistisch.
De hoogwatergeul Kampen past in de regionaal gewenste gebiedsontwikkeling.
In de PKB was deze opgenomen als lange termijnmaatregel. De hoogwatergeul
is nu ook in beeld als korte termijnmaatregel als alternatief omdat de
zomerbedverlaging niet volledig kan worden uitgevoerd. Er is ook sprake van
synergievoordeel omdat zand uit zomerbedverlaging benut wordt voor de
dijkaanleg en door de regionale financiële bijdrage vanwege de gelijktijdige
regionale ontwikkeling. Fasering in de planuitwerking moet de onzekerheden
ondervangen rond dimensionering van de hoogwatergeul vanwege
toekomstige ontwikkelingen zoals het IJsselmeerpeil. Het uitstellen van de
hoogwatergeul Kampen levert tot 2020 een besparing op van 50 miljoen € (en
22 miljoen € Nota Ruimte budget). In de periode na 2020 nemen de kosten
dan met 95 miljoen € toe vanwege het wegvallen van de regiobijdrage.
Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld
Deze zeer effectieve maatregel voorziet in de korte termijn waterstanddaling
(PKB-taakstelling is 63 centimeter) over een grote lengte van de IJssel to t
bovenstrooms van Deventer, waar nog een effect van ca 20 centimeter
optreedt. Alternatieven in de uiterwaarden of vergroting van het rivierbed door
dijkverlegging die in de PKB in beschouwing zijn genomen zijn duurder, strijdig
met natuurwetgeving en hebben een grotere sociale impact (ontruiming van
meer bedrijven en woningen). Bij verhoging van de maatgevende afvoer op
langere termijn bleek geen van de alternatieven toereikend en zal alsnog een
binnendijkse maatregel nodig zijn en zouden de maatregelen o verbodig
worden. De argumenten waarop in de PKB voor de hoogwatergeul VeessenWapenveld is gekozen zijn nog steeds onveranderd van kracht.
Het gebied van de hoogwatergeul blijft voor de landbouw beschikbaar en de
herinrichting levert een bijdrage aan de a grarische structuurvernieuwing.

Pagina 10 van 52

Pagina 10 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

De hoogwatergeul Veessen-Wapenveld is niet uitwisselbaar met de
hoogwatergeul Kampen, omdat ze een ander doelgebied betreft. De
hoogwatergeul bij Kampen zorgt voor waterstanddaling van Kampen tot
Veessen; de hoogwatergeul Veessen zorgt voor een waterstanddaling van
Veessen tot Zutphen. De hoogwatergeul kan ook niet vervangen worden door
het uitvoeren van Stroomlijn. Extra vegetatiebeheer bovenop dat programma
kan lokaal mogelijk enkele centimeters extra waterstanddaling realiseren,
maar kan de hoogwatergeul niet vervangen.
Dijkversterking in plaats van de hoogwatergeul betekent 22 km extra
dijkaanpassing. De dan noodzakelijke dijkversterking zal (zeker bij Deventer)
door de cultuurhistorische randvoorwaarden extra realisatietijd en geld vragen
en ook een grote impact hebben. Er zal met dit alternatief weinig tot geen
financieel voordeel te behalen zijn. Een hogere afvoer in de toekomst zal extra
dijkversterkingen of rivierverruiming vragen.
Situatie bij Zutphen
In de PKB is rond Zutphen gekozen voor 2 dijkverleggingen (Cortenoever en
Voorsterklei). Deze maatregelen zorgen voor de waterstanddaling rond
Zutphen en bovenstrooms tot aan Doesburg (van 35 centimeter respectievelijk
29 centimeter). Door optimalisatie van het oorspronkelijke PKB-ontwerp blijft
de inrichting van het gebied grotendeels ten dienste van landbouwkundig
gebruik: de geplande vergravingen in de twee dijkverleggingsgebieden zijn bij
de laatste optimalisatieslag gehalveerd. Dit heeft een besparing opgeleverd
van zo’n 10 tot 20 miljoen euro.
Buitendijkse alternatieven bleken aanzienlijk duurder (300 miljoen euro), in
strijd met Natura2000, scheepvaarteisen en/of niet toekomstvast.
Niet uitvoeren van de dijkverleggingen betekent voor de korte termijn langs de
IJssel en Twentekanaal een toename van circa 5 km waarvoor dijkversterking
nodig is.
In de PKB is voor de lange termijn een reservering opgenomen voor een extra
maatregel (een hoogwatergeul om de wijk De Hoven). Op initiatief van de
regio is nadien gestudeerd op diverse alternatieven met het oog op het kunnen
laten vervallen van de ruimtelijke reservering. De uiterwaardvergraving in de
Tichelbeekse Waard is als eerste stap voor de lange termijn uitgewerkt in een
ontwerpplan Voor deze maatregel heeft I&M 29,5 miljoen euro gereserveerd,
waarvan 20 miljoen euro uit het Nota Ruimte budget. De ingreep in de
Tichelbeekse Waard en de dijkverleggingen maken onderdeel uit van de
grotere integrale gebiedsontwikkeling IJsselsprong. Over dat integrale plan
heeft recent in de regio een heroriëntatie plaatsgevonden.
Voor de korte termijn is de geul in de Tichelbeekse waard niet noodzakelijk.
Daarnaast zijn er geen synergievoordelen te behalen, die gelijktijdige
uitvoering wenselijk zouden maken. Wanneer de geul in de Tichelbeekse
Waard nu nog niet wordt gerealiseerd en de functie niet wordt gewijzigd blijft
de uiterwaard voorlopig volledig voor de landbouw beschikbaar.
De regio zal in november de uitkomsten van de heroriëntatie van het integrale
plan IJsselsprong aa n het Rijk kenbaar maken.

Pagina 11 van 52

Pagina 11 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

1.

Aanleiding

Tijdens het Algemeen Overleg Waterkwantiteit op 16 en 20 juni 2011 is aan de
Tweede Kamer een analyse van de waterveiligheidsopgave in het IJsselgebied
toegezegd. In de brief d.d. 28 juni 2011 aan de Tweede Kamer (kst
27625.226) geeft de Staatssecretaris de onderwerpen aan waar in die analyse
aandacht aan zal worden besteed.
1.
Een beschrijving van de samenhang tussen de projecten in het
gebied van de IJssel vanaf Zutphen tot en met de IJsselmonding
bij Kampen die nod ig zijn om de huidige waterveiligheidsopgave te
halen (= korte termijnopgave: afvoer van 16 000 m3/sec, uit te
voeren uiterlijk eind 2015). Ook de hoogwatergeul VeessenWapenveld maakt daar deel van uit. Daarin worden ook de andere
doelen meegenomen.
2.
De relatie van de maatregelen bij Kampen en Zutphen die reeds
anticiperen op de lange termijnopgave (18 000 m3/s) en de
maatregelen voor de korte termijnopgave (16 000 m3/s).
3.
Te bezien of er een mogelijkheid is tot het combineren van
maatregelen met dijkherstel tussen Zwolle en Kampen, met de
aanleg van bredere overstroombare dijken waardoor extreem hoge
afvoeren gecontroleerd kunnen worden afgeleid naar de
randmeren.
4.
Kijken of de bottlenecks rond Kampen op een kosteneffectieve
manier kunnen worden verminderd .
5.
Mogelijke maatregelen bekijken om het opwaaien vanuit het
IJsselmeer te verminderen (zowel in de monding van de IJssel zelf
als verder weg in het Ketelmeer).
6.
De effecten van de uitvoering van «Stroomlijn» betrekken.
7.
Tot slot: een overzicht van de inve steringen, waarbij een verdeling
wordt gemaakt tussen kosten voor waterveiligheid en kosten voor
onder andere natuur en recreatie.
Vraagstelling en uitgangspunten
Door DG Water is aan de Waterdienst van Rijkswaterstaat gevraagd deze
analyse voor de IJssel op te leveren. De analyse is een feitelijke weergave van
de samenhang tussen de PKB-maatregelen en de bijdrage in realisatie van de
waterveiligheidsopgave. De nota geeft antwoord op de bovenvermelde vragen
en beschouwt mogelijke alternatieven en optimalisaties binnen het PKBprogramma. De beoordeling vindt plaats ten opzichte van de
referentiesituatie ; namelijk uitvoering van de PKB.
In het debat in het AO in de Tweede Kamer heeft de Staatssecretaris
aangegeven dat ook de balgstuwproblematiek en Zutphen specifiek bekeken
zal worden. Daar is in de analyse aandacht aan gegeven.
Aan de hand van nu beschikbare informatie uit lopende en in voorbereiding
zijnde programma’s en verkenningen (Hoogwaterbeschermingsprogramma,
Ruimte voor de rivier, Deltaprogramma) zijn de hiervoor genoemde
onderwerpen beschreven en van context voorzien. De uitvoering van de PKB is
uitgangspunt voor het bestuursakkoord water en het Deltaprogramma.
Er wordt in de vergelijking steeds gerefereerd aan de totaalkosten voor het
volledig e programma langs de IJssel. Omdat een deel van de maatregelen nog

Pagina 12 van 52

Pagina 12 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

aanbesteed gaan worden kunnen geen ramingen van individuele maatregelen
in de vergelijking worden toegepast. Bij de beschouwde alternatieven wordt
gekeken naar dijkversterking langs de IJssel zelf.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 en 3 van de analyse wordt een overzicht gegeven van het
besluitvormingstraject en de afwegingen voor de PKB, de stand van zaken van
het maatregelprogramma en samenhang binnen en buiten het programma.
Daarmee wordt inzicht gegeven in vraag 1, 2, 6 en 7.
In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op alternatieven voor rivierverruiming op het
niveau van de gehele IJssel en de mogelijkheden van extra inzet op
vegetatiebeheer. Dit geeft een antwoord op vraag 3 en 6.
In de hoofdstukken 5, 6 en 7 wordt ingegaan op de afzonderlijke
projectgebieden langs de IJssel (Kampen, Veessen-Wapenveld en Zutphen).
Dit geeft een antwoord op de vragen 3, 4, 5 en de Balgstuwproblematiek.

Pagina 13 van 52

Pagina 13 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

2.

Beschrijving waterveiligheidsprojecten langs de IJssel

2.1.

Hoofdkeuzes hoogwaterveiligheid

Na het hoogwater van 1993 en 1995 is de tot dan geldende maatgevende Rijnafvoer
van 15.000 m3/s bij Lobith verhoogd naar 16.000 m3/s. Zonder maatregelen leidt
een hogere maatgevende afvoer automatisch tot hogere maatgevende
waterstanden. In de Planologische Kernbeslissing (PKB) Ruimte voor de Rivier zijn
maatregelen opgenomen die noodzakelijk zijn om in 2015 te voldoen aan het
wettelijk vastgelegde beschermingsniveau voor de Rijntakken en het
benedenstroomse deel van de Maas bij een maatgevende afvoer van 16.000 m3/s
bij Lobith.
Tijdens het maken van de PKB zijn een aantal sleutelkeuzes vastgesteld. Zo wordt
voor de korte termijn de verdeling van de bovenafvoer over de verschillende
riviertakken niet gewijzigd. Voor de lange te rmijn wordt ervan uitgegaan dat de
maatgevende afvoer over de NederRijn niet meer toeneemt; de Waal en de IJssel
zullen naar verhouding de toename op zich nemen. Ook is gesteld dat de
maatregelen die voor de korte termijn worden gekozen, ook op de lange termijn
hun functie moeten behouden (geen spijt) én dat op dezelfde locatie niet twee keer
een maatregel mag worden uitgevoerd (“in één keer goed”). Tot slot worden in de
PKB ruimtelijke reserveringen vastgelegd als voorzorgsbeginsel zodat
rivierverruimende maatregelen voor de lange termijn (bij een stijging van de afvoer
naar 18.000 m3/s bij Lobith) mogelijk blijven. De PKB is op 7 juli 2006 goedgekeurd
door de Tweede Kamer en op 19 december 2006 door de Eerste Kamer.
In het Hoogwateractieplan Rijn is tijdens de Ministersconferentie op 8 oktober 2007
door de bewindslieden van de Rijnoeverstaten afgesproken dat er maatregelen
worden getroffen om de waterstanden bij hoogwater te verlagen. Als richtwaarde is
opgenomen een verlaging tot 70 centimeter bij Lobith, te bereiken in het jaar 2020.
Dijkversterking zal slechts daar worden toegepast waar rivierverruiming niet
mogelijk is of onverantwoord kostbaar. Bij de opstelling van de PKB is in
samenwerking met de waterschappen een zogenaamd Referentie Alternatief
Dijkversterking (RAD) opgesteld waarbij alleen op dijkversterkingen als maatregel
werd ingezet. Dijkversterking zou dan noodzakelijk zijn bij verschillende stedelijke
gebieden, zoals de Hanzesteden langs de IJssel, bij Nijmegen, Dordrecht etc. De
totale kosten voor alle Rijntakken en de Beneden Maas zijn in 2003 geraamd op 1,6
miljard euro voor 389 km dijkversterking tegen 2,2 miljard euro voor een aanpak
via rivierverruiming. Voor de IJssel was de inschatting 272 miljoen euro voor 108
km dijkversterking tegen een PKB-pakket van ca. 500 miljoen euro. Opgemerkt
dient te worden dat naar de huidige inzichten de kosten voor sijkversterkingen
aanzienlijk hoger uitvallen.
Met name vanwege de toekomstvastheid en mogelijkheden om de ruimtelijke
kwaliteit te versterken en/of te verbeteren is toen de afweging gemaakt voor
rivierverruiming. Zo heeft het Kabinet willen anticiperen op toekomstige
ontwikkelingen en een oplossing bieden tegen bedreigende hoogwaterstanden. Het
accent is daarmee verschoven van dijkversterking naar rivierverruiming.
Op de locaties waar ruimtelijke maatregelen voor de veiligheid worden genomen,
wordt de herinrichting zoveel mogelijk aangegrepen om de ruimtelijke kwaliteit te

Pagina 14 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

verbeteren. De uitwerking is in eerste instantie gezocht in buitendijkse
rivierverruiming om maatschappelijke gevolgen te beperken. Op een aantal plaatsen
waren de mogelijkheden daarvoor echter te beperkt en is gekozen om binnendijks
gebied in te richten voor tijdelijke hoogwaterafvoer. Dit gebeurt door het rivierbed
te vergroten door dijken te verplaatsen (dijkteruglegging) en aanleg van
hoogwatergeulen. Deze laatste zijn in de normale omstandigheden droog en in
gebruik voor landbouw, bij extreme hoogwaterafvoer stromen de geulen vol en
benut voor waterafvoer.
Maatgevende afvoer
Op grond van (artikel 2.3 van) de Waterwet moet de Minister telkens voor een
bepaalde periode (6 jaren) vaststellen welke relatie uitgangspunt moet zijn tussen
hoogwaterstanden en overschrijdingskansen van primaire waterkeringen.
De beheerder van de waterkeringen moet op basis daarvan het waterkerend
vermogen van de primaire waterkering bepalen. Indien de kering niet voldoet,
moeten maatregelen worden getroffen. Iedere zes jaren wordt zo de maatgevende
hoogwaterstand bepaald die weer wordt gebaseerd op de afvoer van de Rijn en de
Maas waarmee rekening moet worden gehouden.
In de Hydraulische Randvoorwaarden HR1996 is de maatgevende afvoer voor Lobith
vastgesteld op 15.000 m3/s. Dit is gebeurd op basis van een statistische analyse
van de historische afvoergegevens van 1901 tot en met 1992. De procedure die is
gevolgd kwam voort uit het werk van de Commissie Toetsing Uitgangspunten
rivierdijkversterkingen, met als voorzitter Boertien (‘de commissie Boertien I’). De
procedure is dat de afvoeren statistisch worden gefit aan verschillende zogenaamde
extreme waarde verdelingen (om precies te zijn, een Gumbel, Pearson-III, Lognormaal en Pareto-verdeling). Door extrapolatie kan uit deze verdelingen dan de
afvoer met een terugkeertijd van 1:1250 verkregen worden. De uitkomsten worden
gemiddeld, en vervolgens afgerond. Het resultaat van deze analyse was een
maatgevende afvoer met een terugkeertijd van 1250 jaar van 15.000 m3/s bij
Lobith.
Voor het HR2001 is dezelfde analyse uitgevoerd, maar toen voor de uitgebreide
reeks van 1901 tot en met 1996. In deze reeks zaten de hoge afvoeren van 1993
(11.100 m3/s) en 1995 (12.060 m3/s). Deze hoge afvoeren hebben er toe geleid
dat bij de verschillende fits ook een hogere 1:1250 afvoer hoorde. Dat had als
gevolg dat ook dat het afgeronde gemiddelde hoger uitkwam. De analyse liet
uiteindelijk zien dat de maatgevende afvoer uitkwam op 16.000 m3/s. Deze
verhoging van 1.000 m3/s is de aanleiding geweest van het programma Ruimte
voor de Rivier. De verhoging is direct te wijten aan het meenemen van de hoge
afvoeren van 1993 en 1995. Wat tevens meespeelde is dat in HR2001 in de
historische reeksen is uitgegaan van de daadwerkelijk opgetreden piekwaarden (in
plaats van de gemiddelde dagwaarden die voor HR1996 zijn gebruikt) en dat er een
extra statistische verdeling is toegevoegd (de Exponentiële verdeling).
In 2001 (en 2006) is door de Minister van Verkeer en Waterstaat dus bepaald dat
rekening moet worden gehouden met een afvoer van 16.000 m3/s op de Rijn.
De maatregelen die genomen moeten worden om het wettelijke veiligheidsniveau te
bereiken, moeten er aldus voor zorgen dat het riviersysteem 16.000 m3/s water
veilig kan afvoeren.

Pagina 15 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

De PKB was ook een intensief regioproces. Ongeveer 700 projecten zijn ingediend.
Alle projecten zijn op dezelfde manier beoordeeld in een open planproces. Hieruit is
op basis van effectiviteit, toekomstvastheid en draagvlak een samenhangend pakket
van 39 maatregelen gekozen.
Het CPB heeft in 2005 een kosten-batenanalyse van Ruimte voor de Rivier
uitgevoerd. Het CPB concludeert in zijn algemeenheid, maar ook specifiek voor het
pakket langs de IJssel, dat het programma kosteneffectief is.
2.2.

Gebiedsbeschrijving IJssel

De IJssel stroomt vanaf Arnhem noordwaarts richting Deventer en doorsnijdt daarbij
een hoger gelegen zandgebied. Na Deventer vormt de rivier een overgang tussen de
hooggelegen Veluwe en het lager gelegen Salland. Vervolgens stroomt de rivier na
Zwolle door een open poldergebied. Diverse cultuurhistorische Hanzesteden liggen
verspreid aan de oostzijde en hebben een stadfront gericht op de rivier. Diverse van
hen hebben gekozen voor stadsuitbreiding aan de overkant.
De uiterwaarden zijn veelal kleinschalig ingericht met afwisselend landbouw en
natuur. Ook wordt voorzien in de behoefte aan recreatieve uitloop van het stedelijk
gebied.
De IJssel onderscheidt zich ten opzichte van de andere Rijntakken door het belang
van de zijdelingse aanvoer vanuit diverse beken en riviertjes. Alleen in de IJssel
levert de afvoer van zijrivieren onder hoogwateromstandigheden een substantiële
bijdrage aan de maatgevende hoogwaterstanden.
De maatgevende afvoer is in 2001 vastgesteld op 16.000 m3/s bij Lobith: 1000
m3/s meer. Daarvan gaat 15% over de IJssel (150 m3). Deze afvoerverdeling is in
de PKB vastgesteld. Gelijktijdig is toen voor de HR2001 op basis van voortschrijdend
inzicht de zijdelingse aanvoer voor de IJssel met 200 m3/s naar boven bijgesteld.
Benedenstrooms van Deventer heeft de IJssel daardoor een opgave van 350 m3/s
extra. Dit is dus een aanzienlijk grotere taakstelling dan sec op basis van de
verhoogde maatgevende afvoer bij Lobith. Daarnaast compliceert dit de
voorspelbaarheid van hoogwater omdat de afvoer van neerslag in het regionale
achterland niet exact samenvalt met een hoge afvoer va nuit het internationale
stroomgebied van de Rijn.
De huidige ruimtelijke kwaliteit van het hele IJsselgebied, en met name van het
buitendijkse gebied, is hoog. Conform het Regionaal Ruimtelijk Kader zijn er slechts
beperkt mogelijkheden voor het treffen van maatregelen.
De combinatie van een hoge taakstelling en hoge ruimtelijke kwaliteit maakt het
selecteren van maatregelen langs de IJssel tot een specifiek probleem. Het betekent
dat de taakstelling niet alleen buitendijks kan worden opgelost en dat er dus naar
binnendijkse maatregelen is gekeken. De keuze voor de korte termijn maatregelen
is daardoor, meer dan bij andere riviertakken, afgeleid van de lange termijn visie.
Daar komt nog bij dat de oplossing niet gevonden kan worden in de maatregelen
obsta kelverwijdering en kribverlaging. Langs en in de IJssel bevinden zich weinig

Pagina 16 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

hydraulische obstakels. Gezien de beperkte lengte en de geringe ‘overhoogte’ van
de kribben biedt de maatregel kribverlaging ook weinig soelaas.
Bijlage 1 toont de IJssel en geeft een overzicht van de locaties van de verschillende
projecten uit het PKB-pakket, inclusief de ruimtelijke reserveringen voor de lange
termijn opgave.
2.3.

Concrete korte termijnopgave waterveiligheid IJssel

De taakstelling voor de rivierverruiming langs de IJssel is dat een toename van de
maatgevende afvoer van 15.000 m3/s bij Lobith naar 16.000 m3/s bij Lobith niet
leidt tot een toename van maatgevende waterstanden. Dat betekent concreet terug
naar de maatgevende waterstanden van Hydraulische Randvoorwaarden 1996
(HR1996). De gewenste verlaging van de maatgevende waterstanden naar het
niveau van HR1996 leidt in de IJssel tot de met de rode lijn aangegeven
hydraulische taakstelling langs de rivier in onderstaande figuur (figuur 1). De
blauwe lijn is de s ituatie na uitvoering van PKB-maatregelen. Hydraulisch wordt
door het maatregelpakket het oppervlak boven de nullijn weg gewerkt.

Figuur 1: Taakstelling rivierverruiming langs de IJssel. De rode lijn geeft de taakstelling langs de rivier ten
opzichte van de HR1996, de blauwe lijn is het effect van het PKB- maatregelpakket langs de IJssel (PKBBlokkendoos, versie 11). De piekjes bij Zwolle en Deventer berusten op modeltekorten (interactie
maatregelen). Uit de pakkettoets blijkt dat over het gehele traject, uitgezonderd de zomerbedverlaging, aan
de doelstelling voldaan zal worden met het nu uitgewerkte maatregelpakket (Deltares, 2011)

Het effect van rivierverruiming wordt aangegeven in centimeters waterstanddaling.
Hiervoor geeft de PKB per maatregel de vereiste waarde én de locatie waar die
waterstanddaling gerealiseerd dient te worden. Dat is gebaseerd op berekeningen
met hydraulische modellen met de kennis ten tijde van de voorbereiding van de
PKB.
Nadien hebben nieuwere gegevens en betere inzichten inzake het systeem geleid tot
aanpassing van de modellen. Om die nieuwere modellen te kunnen gebruiken,
zonder afbreuk te doen aan de veiligheid waarin de PKB voorziet, diende een
vertaalslag gemaakt te worden. Daarom is per maatregel een werktaakstelling
berekend met de nieuwe modellen, zodanig dat de veiligheid die de PKB beoogt ook
daadwerkelijk bereikt gaat worden. Ook kan door onderlinge interactie van
individuele maatregelen het totaaleffect op programmaniveau lager uitkomen. Om

Pagina 17 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

deze reden zijn de centimeters waterstanddaling vaak iets afwijkend van de in de
PKB genoemde waarden.
De taakstelling varieert over de loop van de rivier. Bovenstrooms van Doesburg is
dat van enkele centimeters tot maximaal 20 centimeter Van Doesburg naar Zutphen
loopt de taakstelling langzaam op van ca. 20 naar ca. 30 centimeter, en daarna
onder invloed van afwatering vanuit de regionale wateren, snel naar meer dan 40
centimeter. Tot Zwolle blijft die dan redelijk constant. Na Zwolle neemt die weer af,
eerst over 5 km naar 20 centimeter, blijft dan bijna 10 km lang tot Kampen op ca.
20 centimeter. Bij Kampen neemt de taakstelling af tot nul.
2.4.

Samenhang binnen het programma

Het gehele pakket is zodanig samengesteld dat de taakstelling optimaal wordt
gerealiseerd. In principe zijn voor iedere mogelijke maatregel (locatie) minimaal 2
oplossingen bedacht: een behoudsvariant (huidig gebruik behouden door beperkte
ingrepen) en een ontwikkelvariant (eventueel andere functies door meer
vergravingen).
Elk van de maatregelen levert een bijdrage op een specifieke manier, afhankelijk
van de locatie en omvang. Zo is voor de maatregel Veessen-Wapenveld de
effectcurve berekend als in figuur 2 aangegeven. Hierbij is ter plaatse van de inlaat
het effect het grootst en werkt die vooral naar bovenstrooms door. Benedenstrooms
van de uitstroom is het effect op de waterstand vrij snel nihil.

Figuur 2: Weergave van de grote stroomopwaartse effectiviteit van de rivierverruimende maatregelen
Veessen- Wapenveld (links) en Zutphen (midden) in relatie tot de taakstelling (rode lijn) (PKB-Blokkendoos,
versie 11).

Vanwege de bovenstroomse effectiviteit en de relatief grote bijdrage van enkele
maatregelen is onderlinge uitwisseling niet mogelijk. Figuur 3 illustreert hoe langs
de IJssel de waterstandve rlaging zal zijn als in het PKB-pakket de Hoogwatergeul
Veessen-Wapenveld wordt verwijderd. Figuur 4 toont het effect als de
hoogwatergeul wordt vervangen door de Hoogwatergeul Kampen. De rest van het
pakket is daarbij ongewijzigd gelaten. Het blijkt dat over het traject van Wapenveld
tot Zutphen de taakstelling niet meer gehaald wordt.
Het lokaal niet uitvoeren van een rivierverruimende maatregel en vervangen door
dijkverhoging brengt met zich mee dat in het betreffende traject geen verlaging van
de maatgevende hoogwaterstanden optreedt. Het gehele traject wat door de
maatregel zou worden verlaagd, zal dan als alternatief mogelijk met dijkverhoging
moeten worden opgelost. Voor Veessen-Wapenveld zal dan ongeveer op de helft
van het werkingsgebied de dijken verhoogd en versterkt moeten worden, waaronder

Pagina 18 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

de stad Deventer. Dat betekent nieuwe maatregelen, een nieuw uitwerkingstraject
en dus vertraging in de realisatietermijn van 2015 van tenminste 5 jaar.

Figuur 3: Taakstellingslijn na PKB- pakket, maar zonder Veessen- Wapenveld (PKB- Blokkendoos, versie 11).

Figuur 4: Waterstandsdaling (blauwe lijn) na omwisseling Veessen- Wapenveld voor Hoogwatergeul Kampen
resulteert in een tekort (midden) op de taakstelling tot aan Zutphen toe. (PKB-Blokkendoos, versie 11).

2.5.

Huidig maatregelenpakket Ruimte voor de Rivier

In de PKB is gekozen voor acht maatregelen om de waterstandverlaging langs te
IJssel te realiseren: Dijkverlegging Cortenoever, dijkverlegging Voorster Klei,
Uiterwaardvergravingen Bolwerksplas, Worp en Ossenwaard , Keizers - en
Stobbewaarden en Olsterwaarden, Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld,
Uiterwaardver-graving Scheller en Oldeneler Buitenwaarden, Dijkverlegging
Westenholte , Zomerbedverlaging Beneden-IJssel. De maatregelen zijn aangeduid in
de kaart in bijlage 1. In de PKB Ruimte voor de Rivier, bijlage 1 zijn de locaties,
benodigde waterstanden, aard van de maatregelen en toekomstige functie
vastgelegd.
In de PKB zijn ook twee maatregelen aangegeven die kunnen dienen als alternatief
voor maatregelen uit het basispakket. Het zijn:
•
Hoogwatergeul Zutphen, als alternatief voor de twee dijkverleggingen
Cortenoever en Voorster Klei;
•
Hoogwatergeul Kampen, als alternatief voor Zomerbedverlaging BenedenIJssel.

Pagina 19 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 18 oktober 2011

Beide alternatieve maatregelen leveren overigens ook een bijdrage aan de veiligheid
op langere termijn. Om die reden is in de PKB een ruimtelijke reservering voor die
hoogwatergeulen opgenomen. In geval alsnog aan een van de alternatieven de
voorkeur zou worden gegeven, dient een zogenaamd omwisselbesluit genomen te
worden.
Bij beide maatregelen is besloten om de PKB-maatregelen (Cortenoever en
Voorsterklei, zomerbedverlaging) te handhaven. Vanuit zowel Zutphen als Kampen
is een verzoek gedaan om de uitwerking van de lange termijn maatregelen naar
voren te halen om zo integrale gebiedsontwikkeling mogelijk te maken.
2.6.

Stand van zaken realisatie

De maatregelen langs de IJssel zijn thans in vergevorderd stadium van
planvoorbereiding en realisatie. Twee maatregelen zijn reeds in uitvoering, twee
reeds aanbesteed, voor de overige is de planning dat dit in 2012 gaat gebeuren.
Daarmee wordt realisatie voor 2015 zo veel mogelijk gewaarborgd.
In de tabel 2 is de stand van zaken gespecificeerd naar procedures en voortgang in
planvoorbereiding en vastgoed. Van de ca. 550 miljoen € aan geraamde kosten
voor de projecten langs de IJssel is op dit moment 200 miljoen reeds verplicht /
geïnvesteerd. De nu geraamde kosten zijn ca. 50 miljoen hoger dan in de PKB
geraamd vanwege de extra voorziene kosten rond de zomerbedverlaging. Dit zal
binnen het programma worden opgevangen.
Met het PKB-pakket wordt de beoogde waterveiligheid voor eind 2015 gehaald.
Langs de IJssel zullen de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld en de beide
dijkverleggingen bij Zutphen (Cortenoever en Voorsterklei) nog niet eind 2015
volledig zijn opgeleverd. Met beheersmaatregelen en aanbestedingsprikkels wordt
gestuurd op een zo kort mogelijke oplevertermijn na 2015.

Pagina 20 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Tabel 2 stand van zaken planprocedure en investeringen

Maatregel

Dijkverlegging
Cortenoever
Dijkverlegging
Voorsterklei
Uiterwaardvergraving
Bolwerksplas, Worp en
Ossenwaard
Uiterwaardvergraving
Keizers - en
Stobbewaarden en
Olsterwaard
Hoogwater-geul VeessenWapenveld
Uiterwaardvergraving
Scheller en Oldeneler
Buitenwaarden
Dijkverlegging
Westenholte
Zomerbedverlaging

Pagina 21 van 52

Projectbeslissing
(SNIP3)

Bestemmingsplan

Gunning

Verwerving ha
vastgoed (%)

Investering derden
(miljoen €)

najaar 2011

in voorbereiding

2012

35

0

najaar 2011

in voorbereiding

2012

45

0

2010

vastgesteld

September 2011

100

0

2010

vastgesteld

September 2011

100

11,4

najaar 2011

in voorbereiding

2012

55

5,2

2010

vastgesteld

oktober 2011

75

0

2010

vastgesteld

oktober 2011

95

2,0

medio 2012

in voorbereiding

2012

n.v.t.

0

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

2.7.

Relatie waterveiligheid en gebruiksfuncties

De in de PKB gemaakte keuze voor ruimtelijke maatregelen ten behoeve van de
veiligheid betekent in veel gevallen een verandering in gebruiksfuncties, doordat er
geulen gegraven worden, het maaiveld verlaagd wordt en/of (zomer)kades verlaagd
of verwijderd worden. Door het graven van geulen verdwijnt landbouw ter plaatse.
Maaiveldverlaging kan tot gevolg hebben dat de grond ook te nat wordt om
rendabele landbouw te bedrijven. Ook kadeverlaging leidt tot een frequentere en
langduriger overstroming van de uiterwaard. In dergelijke situaties wordt de nieuwe
gebruiksfunctie veelal natuur. Door de vernatting en versnippering is dit dan in feite
een bijproduct van rivierverruiming.
Bij de maatregelen Veessen-Wapenveld , Cortenoever en Voorsterklei blijft de
bestemming landbouw behouden; de overstromingsfrequentie is daar op afgestemd.
In het Programma Ruimte voor de Rivier draagt de tweede doelstelling zorg voor het
planologisch inpassen en realiseren van de in de PKB gemaakte keuzes van typen
maatregelen en gebruiksfuncties. Ruimtelijke kwaliteit vraagt aandacht voor het
integrale ontwerpproces en ontwerpresultaat waarin doelen en belangen verenigd
worden, passend bij het rivierenlandschap. Uit een recente evaluatie van de
ontwerpprocessen (Ecorys, 2011) blijkt dat deze integrale werkwijze leidt tot
doelmatige en kosteneffectieve oplossingen, die passen bij het natuurlijke karakter
van het rivierengebied en een bijdrage leveren aan economische functies
(landbouw, recreatie, toerisme).
In het ontwerpproces worden regelmatig voorstellen vanuit de regio ingebracht om
lokale wensen te vervullen. Waar dit de normale inpassing in de omgeving te boven
gaat, is daarvoor financiële dekking door de regio zelf noodzakelijk. Voor de
projecten langs de IJssel geeft tabel 2 de investeringen door derden.
Zo is, naar aanleiding van de Motie Eigeman (Eerste kamer, 2006), voor Veessen
een samenhangend herinrichtingsplan voor het gebeid van en rondom de
hoogwatergeul opgesteld, dat recht doet aan de landbouwkundige waarden, de
landschappelijke kwaliteit en de hoogwateropgave. De onderdelen die samenhangen
met de inpassing van de hoogwatergeul zijn opgenomen in het Rijksinpassingsplan
voor deze maatregel. De onderdelen daarbuiten worden door de gemeente Heerde
nader uitgewerkt. De provincie Gelderland en gemeente Heerde hebben daar begin
2011 5,2 mln Euro voor beschikbaar gesteld.

Pagina 22 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

3.

Samenhang met projecten buiten het programma

3.1.

Autonome projecten meegenomen in de PKB

Al voor de vaststelling van de PKB waren er rivierprojecten in voorbereiding waarbij
er onder meer sprake was van rivierverruiming. Deze projecten zijn in de PKB als
uitgangspunt meegenomen waar deze ook een bijdrage leveren aan de
hoogwaterveiligheid. Langs de IJssel betreft dit:
1. Uiterwaardvergravingen Welsumer- en Formonderwaarden (nabij Olst).
De financiering komt uit NURG-budget. Deze projecten leveren 6
respectievelijk 8 centimeter waterstand¬verlaging op. Het inrichtingsplan
wordt gefaseerd uitgevoerd. Delen zijn al uitgevoerd. Hiermee is een deel
van de taakstelling al gerealiseerd. De resterende werkzaamheden worden
naar verwachting uiterlijk eind 2015 afgerond. De hieraan ten grondslag
liggende planning gaat uit van onteigening. Er is met een aanpassing van
het bestemmingsplan gestart om een eventuele onteigening mogelijk te
maken. Vrijwillige verwerving is een reële mogelijkheid en kan leiden tot
een snellere uitvoering.
2. Obstakelverwijdering landhoofd Spoorbrug Zwolle.
De financiering komt vanuit de Hanzelijn. Dit project levert 6 centimeter
waterstandverlaging op en is inmiddels in een afrondende fase. Vanwege de
aanleg van de Hanzelijn (Lelystad-Kampen-Zwolle) door Prorail is de
bestaande spoorbrug vervangen door een nieuwe, hogere spoorbrug. De
aanwezige aardebaan in de uiterwaarden is verwijderd waardoor de
watervoerende capaciteit van de IJssel ter plaatse is toegenomen. De
nieuwe spoorbrug ligt op pijlers.
Bij de vaststelling van de opgave voor het programma Ruimte voor de Rivier is het
verlagend effect op de maatgevende waterstanden door deze projecten
ingecalculeerd. Het niet uitvoeren van deze projecten leidt dus tot de noodzaak van
aanvullende rivierverruiming bovenop het huidige basispakket van de PKB.
Het KRW-programma dat in de IJssel wordt uitgevoerd heeft geen opgave voor
hoogwaterveiligheid. De KRW-maatregelen worden uitgevoerd zonder neveneffecten
voor hoogwaterveiligheid en scheepvaart (binnen rivierkundig beoordelingskader).
3.2.

Vegetatiebeheer uiterwaarden (inclusief Stroomlijn)

In de afgelopen jaren is het rivierengebied verruwd door het uitgroeien van
vegetatie. Dit heeft een opstuwend effect op de maatgevende waterstanden. Veelal
was dit het gevolg van een verandering van beheer in de vorm van een
terugtrekkende agrarische sector en een toename van natuurontwikkeling.
Daarnaast was er wegens het ontbreken van een juridisch instrumentarium weinig
mogelijkheid om op te treden tegen de zich ontwikkelende vegetatie op percelen
van derden.
Recent is in onderzoek (Alterra, 2011) geconstateerd dat zonder ingrijpen in het
beheer van vegetatie de hoogwaterstanden over 10 tot 30 jaar langs een groot deel
van IJssel ongeveer 40 centimeter hoger kunnen zijn dan nu, met uitschieters naar

Pagina 23 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

60 centimeter. Dit is een toename in dezelfde orde van grootte als nu met de PKB
aan waterstanddaling gerealiseerd zal moeten worden. Adequaat vegetatiebeheer is
dus van groot belang om de verdienste van Ruimte voor de Rivier ook voor de lange
termijn zeker te stellen. Voor het uitvoeren van vegetatiebeheer is een solide
juridisch instrumentarium (normatief kader, legger en wettelijke grondslag voor
onderhoudsplicht) nodig en actieve handhaving van het vereiste onderhoudsniveau.
Op dit moment wordt de relatie met de Natura2000-doelstellingen verder
uitgewerkt.
Het programma vegetatiebeheer uiterwaarden beoogt verdergaande
vegetatieontwikkeling te stuiten, en waar nodig via een inhaalslag (Stroomlijn) de
vegetatie weer in overeenstemming te brengen met de uitgangspunten voor
hoogwaterveiligheid van de PKB Ruimte voor de Rivier en project Maaswerken.
Grosso modo is dat een areaal en mate van verruwing zoals die in 1997 aanwezig
was.
De opgetreden verruwing op de IJssel leidt tot ca. 4 centimeter
waterstandverhoging met enkele lokale “uitschieters” tot 8 centimeter. Deze
verhoogde waterstand dient door de inhaalslag stroomlijn teniet worden gedaan.
Indien dit programma niet wordt uitgevoerd zal dit leiden tot een tekort bij het
behalen van de veiligheidsdoelstelling van de PKB, en dus eventueel tot aanvullende
rivierverruiming bovenop het huidige basispakket van de PKB.
3.3.

Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP 1 en 2)

Waterkeringen worden periodiek getoetst aan de wettelijke veiligheidseisen. Dat is
gebeurd in 2001 en 2006 (1e resp. 2e toetsronde). De hoogwaterbeschermingsprogramma’s 1 en 2 zijn bedoeld om de dijken op orde te brengen voor de
wettelijke norm en wel bij een afvoer van 15.000 m3/s (HWBP 1) en 16.000 m3/s
bij Lobith (HWBP 2). De opgave voor het programma Ruimte voor de Rivier gaat uit
van een afvoer van 16.000 m3/s bij Lobith. De keringen die niet voldoen aan de
norm worden in het hoogwaterbeschermingsprogramma verbeterd. In de
programmering van het HWBP wordt afgestemd waar de uitvoering van PKBmaatregelen de noodzakelijke dijkversterking kan ondervangen.
Voor de IJssel en de IJsselmonding nabij Kampen zijn momenteel geen
dijkversterkingsmaatregelen meer gepland zoals te zien is in bijgevoegde kaart over
de stand van zaken van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (figuur 5).
Dijkversterkingen bij Windesheim (Zwolle), Elterweg (Zutphen), Stadsgracht
(Doesburg) en Schaapsdijk (Arnhem) zijn inmiddels voltooid. Alleen een beperkte
aanpassing van de schutssluizen bij Roggebotsluis is momenteel nog in realisatie. Er
liggen dus geen kansen meer voor meekoppeling van Ruimte voor de Rivier aan
lopende verbeterwerkzaamheden.

Pagina 24 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Figuur 5 : overzicht uitvoering HWBP 2

Pagina 25 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

4.

IJssel algemeen

4.1.

Proces

Hoewel vergevorderd in de planvoorbereiding zijn nog niet alle PKB-maatregelen
voor de korte termijn langs de IJssel al in de realisatiefase. De 2 maatregelen bij
Deventer zijn al gegund, de 2 maatregelen bij Zwolle zijn aanbesteed. Het ligt niet
in de rede om daar nog aanpassing te overwegen. Voor de overige maatregelen is
het in theorie mogelijk om aanpassingen door te voeren. Dit kunnen verschuivingen
zijn binnen het ontwerp (inrichtingsniveau), maar ook alternatieven die de aard van
de maatregel ingrijpend wijzigen (zoals dijkversterking in plaats van
rivierverruiming of locatiewijziging). Optimalisaties binnen de maatregel kunnen
veelal binnen het planproces zonder noemenswaardige vertraging in de oplevering.
Bij meer ingrijpende alternatieven, zoals een principieel ander type maatregel, zal
de invloed op het planproces groter zijn. Principiële veranderingen zullen leiden tot
vertraging op de beoogde realisatietermijn en verlies op een deel van de al
gemaakte voorbereidingskosten vanwege het vergevorderde stadium van
planvoorbereiding.
Daarnaast zullen wijzigingen in de voorgenomen maatregelen opnieuw in een
regionaal proces besproken en verder uitgewerkt moeten worden. Ingrijpende
aanpassing van de aard van de maatregelen heeft een langere doorlooptijd tot
gevolg (zeker 5 – 10 jaar vertraging) omdat nieuwe planstudies en procedures
opgestart moeten worden). Al gestarte (ruimtelijke) planprocedures moeten worden
opgeschort en bestuurlijke overeenkomsten mogelijk worden herzien of opgezegd.
Dit heeft gevolgen voor de bestuurlijke samenwerking (decentrale uitvoering PKB)
en imago overheid (koersvastheid na jarenlange voorbereiding). Bovendien beteke nt
het nog langere onzekerheid voor bewoners en (agrarische) ondernemers in deze
gebieden. In de dan ontstane verhoudingen zal het meer moeite kosten om
hernieuwd tot bestuurlijke overeenstemming te komen. Aanpassing op de IJssel
heeft ook gevolgen voor rivierverruiming op andere riviertakken
(precedentwerking).
Naast de PKB-maatregelen voor de korte termijn worden nu twee lange termijn
maatregelen uitgewerkt
• Hoogwatergeul kampen
• Uiterwaardvergraving Tichelbeekse Waard bij Zutphen
Voor beide maatregelen moet nog een projectbeslissing worden genomen. Daar is
ruimte tot aanpassing dan wel uitstel van realisatie mogelijk omdat er geen
realisatievereiste ligt voor 2015.
Zonder vooruit te willen lopen op de analyses en afwegingen in het kader van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en Deltaprogramma wordt in onderstaande
analyse in algemene zin naar de alternatieven dijkversterking en extra
vegetatiebeheer gekeken.

Pagina 26 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

4.2.

Optimalisaties binnen PKB-programma

Bij de nadere uitwerking van de planstudies is er enige ruimte om het toekomstig
landgebruik anders in te vullen dan in de PKB is voorzien. Aan de groeiende wens
om landbouwgebied zoveel mogelijk te sparen, kan wellicht op enkele plaatsen
invulling gegeven worden. Een tussenvorm van landgebruik is agrarisch
natuurbeheer. Hierbij blijft het gebied beschikbaar voor de landbouw, zij het op een
extensieve manier. Voorbeelden waar dit principe is of kan worden toegepast, zijn
Deventer (de Natuurderij), in de ecologische zone westelijk van de hoogwatergeul
Veessen-Wapenveld en wellicht ook langs de andere riviertakken.
Ook bij andere maatregelen is gezocht naar mogelijkheden om de agrarische
activiteit zo veel mogelijk te sparen c.q. mogelijk te maken. Langs de IJssel kan
hiermee alsnog zo’n 50-100 ha extra als landbouwgrond beschikbaar blijven
4.3.

Dijkversterking als alternatief

Bij de opstelling van de PKB is in samenwerking met de waterschappen een
zogenaamd Referentie Alternatief Dijkversterking (RAD) opgesteld waarbij alleen op
dijkversterkingen als maatre gel werd ingezet (Arcadis, Royal Haskoning en Fugro,
2003). Voor de IJssel was de inschatting 272 miljoen euro (prijspeil 2004) voor 108
km dijkversterking (kostenschatting gemiddeld 2,5 miljoen € per kilometer) tegen
een PKB-pakket van ca. 500 miljoen euro. De huidige kosteninschattingen voor
dijkversterking, gebaseerd op het HWBP2 liggen landelijk gemiddeld op 7 tot 10
miljoen € per kilometer. Ervaringen binnen het programma Ruimte voor de Rivier
laten orde grootte 5 miljoen € per kilometer voor dijkversterking zien. In zijn
algemeenheid lijken de kosten met een factor 2 tot 3 te stijgen ten opzichte van
oorspronkelijke inschattingen. Op grond daarvan ligt een actuele kosteninschatting
voor de IJssel in de range van 5 tot 7 mln 1 € per kilometer en zouden de geraamde
kosten voor 108 km aanzienlijk hoger uitvallen (orde 500-700 miljoen €). Daarmee
wordt de vergelijking 500-700 miljoen euro voor dijkversterking en 550 miljoen
euro voor rivierverruiming.
Vanwege vooral de toekomstvastheid is destijds de afweging gemaakt voor
rivierverruiming. Zo heeft het Kabinet willen anticiperen op toekomstige
ontwikkelingen en een oplossing bieden tegen bedreigende hoogwaterstanden. Het
accent is daarmee verschoven van dijkversterking naar rivierverruiming.

1

In de basisrapportage hoogwaterbeschermingsprogramma valt te lezen dat op 89 plaatsen sedert 2006
herstelmaatregelen gerealiseerd, in uitvoering of nog in voorbereiding zijn (basisrapportage HWBP2, 2011). Totaal
voor Nederland omvat het HWBP 2 ca. 367 km te versterken dijklengte voor een totaal budgetbedrag van 3.180
miljoen euro. Dit bedrag is inclusief a anpassing van een aantal kunstwerken. Gezien de bandbreedte in de raming is
de verwachting dat de uitgaven tussen 2,5 miljard en 3,8 miljard euro uitkomen. Qua kostenomvang
verkeert het merendeel van de projecten (67%) nog in de planstudiefase. In de ramingen en realisatiebedragen per
km zit een zeer grote variatie afhankelijk van de aard van de versterking en de lokale omstandigheden. Gebaseerd
op de hierboven genoemde verwachte uitgaven ligt het landelijk gemiddelde op ca. 7 -10 miljoen € per kilometer.
Voor lastiger uitvoerbare versterkingen, bijvoorbeeld bebouwde dijken of vanwege zachte ondergrond of noodzaak
voor toepassing van constructies zoals damwanden en schermen lopen de bedragen op tot 10-30 miljoen €/km. De
adviescommissies ten heuvelhof inzake financiering primaire waterkeringen (2010) hanteert als eenheidsprijs voor
het bovenrivierengebied 2-7 miljoen €/km (prijspeil.

Pagina 27 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Inmiddels zijn de toetsresultaten van de 3 e ronde beschikbaar in de vorm van
provinciale rapportages. De resultaten geven de actuele veiligheidssituatie weer. In
de toetsing wordt niet geanticipeerd op nog lopende programma’s zoals de PKB (die
de noodzaak tot dijkverste rking deels zullen ondervangen) en ook niet op
toekomstige ontwikkelingen zoals de 18.000 m3/s afvoer bij Lobith (die de
noodzaak voor dijkversterking in de toekomst zou kunnen meewegen). Op weg naar
het realisatieprogramma wordt wel bekeken waar maatregelen wel en niet nodig zijn
vanwege de te leveren waterstandverlaging door Ruimte voor de Rivier. Dit proces
van programmering is voorzien in 2012 en 2013.
Uit de provinciale rapportages (provincie Overijssel, 2011 en provincie Gelderland,
2011) kan worden afgeleid dat 70 km van de dijken langs de IJssel nu niet voldoet.
Uitgaande van de eerder genoemde eenheidsbedragen voor bovenrivieren impliceert
dat een kostenniveau in de orde van 500 miljoen €. In figuur 6 is ingezoomd op de
IJssel. Rond Zwolle en aan de oostelijke oever tussen Zwolle en Deventer liggen de
grootste dijklengten langs de IJssel die niet aan de huidige norm voldoen. Uit de
toetsingsrapportages valt op te maken dat de waterkeringen in deze regio niet
alleen te laag zijn, maar vooral ook een sterktetekort hebben. Het hoogtetekort
wordt door het programma Ruimte voor de Rivier opgelost. Het sterktetekort wordt
door de waterstanddaling van Ruimte voor de Rivier verzacht zodat minder
ingrijpende maatregelen nodig zijn. Dat dit nu pas zichtbaar w ordt, is het gevolg
van het ontbreken van een oordeel uit de vorige toetsingsronde. Nu de
dijkbeheerders in de 3e toetsingsronde wel een oordeel hebben kunnen geven, blijkt
dat de stabiliteit vaak niet voldoet aan de gestelde normen. Dit varieert van grote
problemen (piping) tot kleine tekortkomingen: ontoereikende kwaliteit
grasbekleding.

Pagina 28 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Figuur 6 : resultaten 3e ronde LRT, ingezoomd op de IJssel
In het referentiealternatief dijkversterking (RAD) was voor de IJssel de te
versterken lengte geschat op 108 km. Het verschil is te verklaren uit enerzijds de
inschatting op basis van de destijds (2003) veel beperkter aanwezige feitelijke
informatie over de toestand van de dijken en anderzijds dat het RAD een vooruitblik
van 50 jaar hanteerde, dus als het ware toekomstige ontwikkelingen wel mee heeft
genomen. Dit weegt bij de huidige toetsing niet mee. Ondanks dit verschil levert het
geen wezenlijk ander zicht op de onderlinge kostenverhouding tussen
dijkversterking en rivierverruiming.
Op basis van informatie van en in afstemming met de waterschappen is geschat dat
voor ca. 32 km van de afgekeurde dijken het hoogte - of sterkteprobleem wordt
opgelost door Ruimte voor de Rivier. Daarmee worden de kosten van het HWBP 3
200-300 miljoen € lager dan zonder Ruimte voor de Rivier. Op ca. 38 km is
aanvullend op Ruimte voor de Rivier dijkversterking nodig. Op een deel van het
traject leveren de PKB-maatregelen een dusdanig waterstanddaling (>50 cm) dat
door de lagere hydraulische belasting ook een positief effect op het sterktetekort
verwacht mag worden.
Programma dijkversterking
De toetsingsresultaten vormen de basis voor de voorbereiding van het nieuwe HWBP
3. Als de keuze gemaakt is voor welke dijkvakken versterking nodig is, is de vraag
met welke urgentie en op welke wijze dat kan gebeuren.
Nu is nog het beleid de dijken integraal en robuust te verbeteren als ze worden
aangepakt. Dat wil zeggen dat conform de leidraad ontworpen en versterkt vanuit
een zichtperiode van 50 jaar robuustheid. De kosten van reguliere dijkversterking
zijn mede daardoor snel aanzienlijk. Met de kabinetsreactie op het advies van de
commissie ten Heuvelhof wordt aangekondigd dat men in de toekomst naar meer
flexibiliteit en maatwerk in dijkversterking zoekt.
Normconforme dijkversterking
In het advies van de commissie ten Heuvelhof (2010) wordt geadviseerd in
specifieke situaties (voor de grotere maatregelen) in de verkenningenfase te
onderzoeken of gekozen kan worden voor een robuust ontwerp of dat kan worden
volstaan met een soberder uitvoering in de vorm van een normconform ontwerp. Dit
laatste kan kostenbesparingen op de korte termijn opleveren. De praktijk laat echter
zien dat zodra de dijk ‘toch open’ ligt, er voor betrekkelijk weinig meerkosten
robuust kan worden versterkt en verhoogd. Nadeel van een beperkte dijkversterking
is dat bij verdere toename van de hydraulische belasting op de keringen dan relatief
snel een volgende dijkversterking moet worden uitgevoerd. In het nieuwe HWBP
wordt nagegaan hoe deze normconforme dijkversterking kan worden toegepast.
Normconforme dijkversterking heeft slechts zin indien dit tegen beperkte kosten
mogelijk is en de overlast voor de omgeving beperkt blijft. Indien hoge kosten
gemaakt moeten worden blijft de aanbeveling om ontwerpen te maken die
waarschijnlijk lange tijd meekunnen (robuuste ontwerpen).

Pagina 29 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Deltadijken
Ten behoeve van toekomstige hoogwaterbescherming zijn zogenaamde
overstroombare dijken en daarnaast heel sterke deltadijken in onderzoek. Er
circuleren verschillende definities en namen voor dit type dijken: overstroombare
dijk, overslagbestendige dijk, klimaatdijk en doorbraakvrije dijk. De naam deltadijk
is geïntroduceerd door de Deltacommissie (2008).
De essentie van een deltadijk is dat deze zo stevig en stabiel is dat de kans
praktisch nul is dat deze in extreme omstandigheden doorbreekt. Voor die
doelstelling moet een rivierdijk uitgevoerd als deltadijk breder en sterker zijn dan de
huidige dijken om piping of afschuiven te voorkomen. De dijk hoeft niet per definitie
veel hoger te zijn dan de huidige: er mag onder extreme maatgevende
omstandigheden enig water (golfoverslag) over de dijk gaan. Het is echter niet
bedoeld als een permanente overlaatconstructie. Hierdoor ontstaat wateroverlast en
zelfs waterschade aan en achter de dijk, maar die is van een veel beperkter omvang
dan bij een overstroming bij een dijkdoorbraak omdat ook in en bovenmaatgevende
situatie het overgrote deel van de hoogwaterafvoer door de dijken gekeerd en via
het rivierbed wordt afgevoerd. De regionale berging- en/of afvoercapaciteit dient
dan vergroot en de afvoer zal dan via de Veluwerandmeren plaats moeten vinden.
Het is de vraag of deze daarvoor voldoende afvoercapaciteit hebben.
Het onderzoek naar deltadijken is nog niet afgerond. Er zijn nog geen breed
gedragen of vastgestelde definities of ontwerpcriteria voor deltadijken. Toch zijn er
al deltadijken avant la lettre aanwezig in de Nederlandse praktijk (diverse duinen en
in enkele stedelijke gebieden). Specifieke lokale omstandigheden kunnen blijkbaar
tot de conclusie leiden dat een deltadijk op dat moment realiseerbaar is. In het
Deltaprogramma wordt de bredere toepasbaarheid van deltadijken verder
onderzocht. Deltadijken bieden kansen als robuuste oplossing. Nadelen zijn het
extra ruimtebeslag en de hogere investeringskosten. Dat maakt de toepassing van
deltadijken langs de IJssel minder logisch; de extra investeringen zijn snel hoger
dan de vermeden schade omdat in het IJsselgebied geen sprake is van hoge
bevolkingsconcentraties of veel geïnvesteerd vermogen (Planbureau voor de
leefomgeving, 2011). Bij realisatie is een solide juridische basis nodig om gedogen
of onteigening voor een volgens de huidige richtlijnen ‘bovenmaatse’ dijkversterking
in voorkomende gevallen te kunnen toepassen. Toepassing van deltadijken is op dit
moment vanuit kennis en toepasbaarheid nog geen gelijkwaardig keuzealternatief.
4.4.

Extra vegetatiebeheer

Minder vegetatie leidt tot minder opstuwing en dus tot waterstanddaling. Indien alle
uiterwaarden volledig glad worden gemaakt, dat wil zeggen als alle vegetatie hoger
dan 30 centimeter in de winterperiode wordt verwijderd of afgemaaid, dan heeft dit
maximaal 10 centimeter waterstanddaling tot gevolg bovenop de al verdisconteerde
4 centimeter gemiddelde taakstelling van de huidige inhaalslag (Stroomlijn). Extra
vegetatiebeheer op zichzelf is daarmee ontoereikend om taakstelling te realiseren,
dus aanvullende maatregelen blijven nodig.

Pagina 30 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Het is een niet realistisch alternatief. De waterstanddaling zal zeer moeilijk en alleen
tegen hoge kosten bereikt kunnen worden, maar waarschijnlijk niet vergunbaar zijn
vanwege (Europese) natuurwetgeving en maatschappelijke ontwikkelingen rond
uiterwaarden. Ook het juridisch instrumentarium is nog in ontwikkeling, wat een
extra uitvoeringsrisico betekent. Daarnaast is de financiering van het beheer dan
een extra groot probleem omdat gladdere uiterwaarden duurder zijn dan het huidig
uiterwaarden beheer. De kans is groot dat geen partij zich er echt voor
verantwoordelijk gaat voelen voelt. Immers de natuurwaarde is gering en tegelijk is
het ongeschikt voor landbouw.

Pagina 31 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

5.

Maatregelen bij Kampen

5.1.
Situatieschets
De hoogwaterveiligheidssituatie bij Kampen kenmerkt zich door een overgang van
afvoergedomineerd (bovenstrooms Kampen) naar een stormgedomineerde
veiligheidsopgave (benedenstrooms Kampen).
Hoogwater wordt in de benedenloop van de IJssel en Vecht bepaald door twee
factoren: hoge rivierafvoeren en hoge waterstanden in het IJsselmeer. De
maatgevende omstandigheden die de waterkeringen moeten kunnen keren worden
per dijkvak bepaald en vastgelegd bij ministeriële regeling in zogenaamde
hydraulische randvoorwaarden. De maatgevende omstandigheden langs de IJssel
worden in de huidige situatie tot een aantal kilometers bovenstrooms van Kampen
(ongeveer vanaf kilometer 986) volledig door de rivierafvoer bepaald. Van ongeveer
kilometer 986 tot kilometer 996 is sprake van een overgangsgebied, waarin de
rivierafvoer en de opwaaiing vanuit het IJsselmeer gecombineerd de maatgevende
waterstand (behorend bij een overschrijdingskans van 1/2000 per jaar) bepalen.
Het IJsselmeerpeil beïnvloedt altijd in meer of mindere mate de waterstand op de
rivier omdat deze wordt opgestuwd, maar de maatgevende waterstanden worden
hier bepaald door de rivierafvoer.
De maatgevende omstandigheden langs de benedenloop van de IJssel worden vanaf
Kampen (kilometer 996) tot aan de IJsselmonding (kilometer 1002) vrijwel volledig
bepaald door een hoge IJsselmeerwaterstand. Een hoge rivierafvoer in dit gebied
kan weliswaar tot verhoogde waterstanden leiden maar deze liggen ver onder de
maatgevende waterstanden als gevolg van een maatgevende storm. Hoge
waterstanden in de benedenloop worden veroorzaakt door de combinatie van een
hoog peil en noordwesterstorm. De waterstanden op het Ketelmeer, in de IJsseldelta
en in de Vechtmonding kunnen door zware storm meer dan 3 meter opgestuwd
worden. Hoge waterstanden in het IJsselmeer werken door in het Ketelmeer,het
Zwarte Meer, het Zwarte Water en de Vecht (totdat de balgstuw Ramspol sluit). De
balgstuw Ramspol is in 2002 in gebruik genomen om bij stormopzet in het
Ketelmeer de ingang van het Zwarte Meer af te sluiten en zo het achterliggende
gebied van het Zwarte Water tot aan Zwolle te beschermen. Begin 2000 is in de
stad Kampen zelf de waterkering op hoogte en sterkte gebracht. Dit was in het
kader van het Deltaplan Grote rivieren.
Het stormgedomineerd gebied (figuur 7) is niet volledig statisch. Bij een hoger
meerpeil of door de beoogde verlaging van de waterstanden in de rivier ten gevolge
van de PKB-maatregelen zal het gebied zich opnieuw instellen. De verwachting is
dat het stormgedomineerde gebied stroomopwaarts zal opschuiven.
De maatregelen die in het programma Ruimte voor de Rivier zijn opgenomen bij
Kampen zijn niet bedoeld voor de veiligheid van Kampen zelf (bij Kampen zijn de
maatgevende waterstanden stormbepaald en hangen niet a f van de rivierafvoer)
maar dienen dus voor de veiligheid bovenstrooms, ter hoogte van Zwolle (waar
rivierafvoer de maatgevende waterstanden bepaalt). Tijdens het opstellen van de
PKB zijn veel projecten in de IJssel in beschouwing genomen. De meeste
uiterwaardoplossingen bieden weinig effect voor veel geld. Dat geldt ook voor de

Pagina 32 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

'bottle-necks' bij Kampen - in casu de brug en het stationsgebied - waarmee enkele
centimeters van de benodigde 41 bij Zwolle kan worden behaald. Voor de korte
termijn is gekozen voor een zomerbedverlaging.
Voor de lange termijn (bij een maatgevende afvoer van 18.000 m3/s bij Lobith) zijn
nog een aantal maatregelen noodzakelijk. In de PKB is voorzien dat het voor de
lange termijn gaat om een hoogwatergeul bij Kampen, een dijkverlegging bij
Noorddiep (ten noorden van Kampen) en het vergraven van een aantal
uiterwaarden tussen Zwolle en Kampen.

Figuur 7: stormgedomineerde en rivier gedomineerde deel huidige situatie IJsseldelta Bron: Beschrijving
hydraulische analyses en dijkontwerp, 2006 DHV

5.2.

Balgstuw Ramspol

De balgstuw Ramspol is in 2002 in gebruik genomen om bij stormopzet in het
Ketelmeer de ingang van het Zwarte Meer af te sluiten en zo het achterliggende
gebied van het Zwarte Water tot aan Zwolle te beschermen. Maatregelen langs de
vecht blijven nodig . In 1998 is het drie weken lang hoog water geweest waarbij de
waterstanden hoger stonden dan het toetspeil. Dit is verwerkt in de HR2006
waarmee de 3 e ronde landelijke toetsing is gedaan. De nodige dijken langs de Vecht
zijn daarop afgetoetst en zullen moeten worden versterkt. In 2007 is ook een nieuw
beschermingsniveau voor primaire waterkeringen langs de Vecht vastgesteld. De
provincie Overijssel geeft invulling aan het nieuwe beschermingsniveau door middel
van het programma ‘Ruimte voor de Vecht’ en de daaruit volgende
uitvoeringsmaatregelen.

Pagina 33 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Figuur 8 Locatiekaart IJsseldelta bij Kampen

Onder de waterspiegel, dus volledig aan het zicht onttrokken, liggen drie immense
balgen van elk tachtig meter lang, gemaakt van flexibel doek van rubber en
nylonvezel. De balgen liggen keurig opgevouwen op geleiderollen. Dreigt een
overstroming, dan worden de balgen met lucht en water gevuld, waardoor ze
opbollen en uiteindelijk zo’n vier meter boven de waterspiegel uitstijgen. Het
volledig in bedrijf stellen duurt ongeveer een uur. Zolang de Balgstuw is gesloten, is
het scheepvaartverkeer gestremd
De Balgstuw treedt automatisch in werking. Dit gebeurt in de meeste gevallen als de
waterstand in het Ketelmeer hoger komt dan NAP +0.50 me ter. Daarnaast wordt
rekening gehouden met de uitstroom vanuit het Zwartemeer. Door een
noordwestenstorm wordt het water vanaf het IJsselmeer en Ketelmeer opgestuwd
richting het Zwartemeer. Daardoor stijgt het water bij Ramspol snel. Als er veel
afvoer is vanaf het Zwartemeer - dus vanaf de andere kant - en het blijft uitstromen
richting het Ketelmeer, dan sluit de Balgstuw nog niet, ook al is de NAP +0.50 m
bereikt. Zodra er sprake is van instroming, dus vanaf het Ketelmeer richting het
Zwartemeer, en het waterpeil is boven de NAP +0.50 m, dan treedt de Balgstuw
automatisch in werking. De Balgstuw is ontworpen op de verwachting dat gemiddeld
1 keer per jaar de situatie zo dreigend is dat de Balgstuw in actie moet komen.
Elke stormvloedkering heeft een kans op falen die in het ontwerp is meegenomen,
zo ook de balgstuw, maar er wordt permanent aan gewerkt om deze faalkans zo
minimaal mogelijk te houden. Daarom is bijvoorbeeld de stroomvoorziening

Pagina 34 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

aangepast naar voeding vanuit twee verschillende systemen. De balgstuw
functioneert daarom in de praktijk goed.
De balgstuw levert in theorie bij Kampen een extra opstuwing op van 20 centimeter
Daarvoor zijn maatregelen genomen. Alle buitendijkse huizen bij Kampen kregen
een schotje van 20 tot 40cm hoog.
5.3.

Zomerbedverlaging

Voor de korte termijn is in de PKB voorzien in verlaging van het zomerbed van de
IJssel over 22 km (tussen Zwolle en het Ketelmeer) met ongeveer 1,5 meter.
Zomerbedverlaging is een zeer kosteneffectieve maatregel en zou 41 centimeter
wate rstandverlaging als effect op moeten leveren bij Zwolle.
De zomerbedverlaging blijkt bij lage afvoeren echter te leiden tot verdrogingseffecten in de omgeving: de beheergebieden van de Waterschappen Groot-Salland
en Veluwe. In het Engelse Werk bij Zwolle – beheergebied van Waterschap GrootSalland – zijn drinkwaterputten van drinkwaterbedrijf Vitens gelegen. Gebleken is
dat deze grondwaterwinning mogelijk in de toekomst vervuild kan raken doordat de
verlaging van het grondwaterpeil leidt tot het versneld aantrekken van een
grondwaterverontreiniging nabij het spooremplacement van Zwolle. Ook is het
waarschijnlijk dat stroomdalgraslanden aangetast kunnen worden door verdroging,
wijziging van overstromingsfrequentie en beperking van aanvoer van kalkrijk
sediment.
In samenwerking met belanghebbende partijen zijn worden mitigerende
maatregelen onderzocht. Daarbij is met voorrang gekeken naar maatregelen om de
problemen met de drinkwaterwinning te voorkomen, omdat hieraan
volksgezondheidsrisico’s verbonden zijn. Er blijken ter plekke van de waterwinning
en de verontreinigingbron geen technische maatregelen denkbaar waarbij een
verhoogde kans op verontreiniging van de drinkwaterputten kan worden voorkomen
bij gelijkblijvende omvang van de zomerbedverlaging en de waterwinning. Het
beperken van de omvang van de waterwinning kan volgens de regionale partijen
alleen als het tekort van elders wordt aangevuld.
Om het probleem van drinkwaterverontreiniging te voorkomen lijkt verkorting van
de zomerbedverdieping op dit moment de meest haalbare oplossing. De verkorte
zomerbedverlaging voorkomt effecten op de drinkwaterwinning en verdroging en
verkleint aanzienlijk de effecten op natuur. Daarmee lijkt de verkleinde
zomerbedverlaging ook uitvoerbaar binnen het kader van de
Natuurbeschermingswet.
5.4.

Hoogwatergeul Kampen

In het gebied ten zuiden en westen van de stad Kampen is in de PKB Ruimte voor
de Rivier een planologische reservering opgenomen voor een hoogwatergeul van de
IJssel naar het Vossemeer. De regio heeft in 2006 het initiatief genomen om dit
gebied integraal te ontwikkelen, met een woningbouwlocatie, de Hanzelijn (nieuw
station), de verbreding van de N50 en de waterveiligheidsopgave (hoogwatergeul)

Pagina 35 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

met een recreatievaarweg door de geul. Het kabinet heeft in september 2009
besloten bij te willen dragen aan de gecombineerde uitvoering van
zomerbedverdieping in het kader van de PKB Ruimte voor de Rivier en een
hoogwatergeul in het kader van het project IJsseldelta -Zuid (brief aan de TK, 12
januari 2010, 30080-43).
De aanleg van een hoogwatergeul bij Kampen is in elk geval noodzakelijk bij een
afvoer van 18.000 m3/s bij Lobith. In het project IJsseldelta-Zuid worden de
hoogwatergeul, woningbouw, natuurontwikkeling, recreatie, infrastructuur en
agrarische structuurversterking in samenhang gerealiseerd. Door de uitvoering van
de zomerbedverdieping en de hoogwatergeul te combineren wordt geanticipeerd op
hogere rivierafvoeren, wordt integrale gebiedsontwikkeling mogelijk gemaakt én kan
werk met werk worden gemaakt. Dit besluit is genomen op basis van de volgende
argumenten:
de aanpak, waarin de veiligheidsopgave gecombineerd wordt met andere
maatschappelijke opgaven sluit aan op de Nota Ruimte en de werkwijze die
voor het Deltaprogramma wort bepleit.
de integrale aanpak biedt ook financiële voordelen: de provincie Overijssel
en de gemeente Kampen dragen ruim 95 miljoen € bij. Uit het Nota Ruimte
budget is 22,4 miljoen euro toegekend, waarmee het kabinet de
wenselijkheid van de integrale gebiedsontwikkeling bevestigt.
er is sprake van een gefaseerde aanpak. Eerst worden de dijken aangelegd
in de periode 2013–2015, zodat zand uit de zomerbedverdieping kan
worden gebruikt in de dijken. Dit levert een synergievoordeel op van ruim €
30 miljoen. De kunstwerken worden in de periode 2021–2023 aangelegd,
waardoor het ontwerp kan worden afgestemd op de keuzes voor het
IJsselmeerpeil en de normering voor waterveiligheid. Ook wordt bij de
uitwerking van de hoogwatergeul rekening gehouden met flexibiliteit naar
de toekomst.
De aanleg van de hoogwatergeul is in 2 fases geknipt. In fase 1 wordt het gehele
gebied ontwikkeld, inclusief aanleg van de dijken. In fase 2 worden de 2 benodigde
kunstwerken aangelegd, een nieuwe sluis op een nieuwe locatie in het Vossemeer
en een inlaatwerk voor de hoogwatergeul. Daarvoor is nu 117 miljoen euro
gereserveerd in de periode 2021-2023.
Tabel 3: O verzicht investeringen Hoogwatergeul Kampen

Totaal
- Rijksbijdrage veiligheid
- Rijksbijdrage Nota Ruimte
- bijdrage regio

Investering Voor 2016
(miljoen euro)
167
50
22
95

Investering na 2016
(miljoen euro)
117
117

Er is onderzoek gedaan naar de mogelijke gevolgen van het advies van de
Deltacommissie voor de hoogwatergeul bij Kampen. Dit heeft geleid tot het rapport
«Toekomstvastheid van de hoogwatergeul in de IJsseldelta», dat in april 2009 is
afgerond door de Waterdienst van Rijkswaterstaat. Uit dit onderzoek is gebleken dat
de geul ook bij een hoger IJsselmeerpeil tot maximaal 1,5 m een substantiële

Pagina 36 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

bijdrage levert aan waterstanddaling op de IJssel, tot zeker bovenstrooms van
Zwolle.
Bij een verhoging van het IJsselmeerpeil met meer dan 0,5 m zijn drastische
maatregelen nodig in de monding van de IJssel, het Zwarte Water en de Vecht.
Hiervoor zijn zes scenario’s uitgewerkt. De hoogwatergeul blijkt geen belemmering
te vormen voor dergelijke maatregelen en in drie van de zes scenario’s zelfs
complementair te zijn.
Het door het CPB in 2009 uitgebrachte en in 2010 aangevulde advies over de
hoogwatergeul Kampen aan de Tweede Kamer is niet positief (CPB, 2010). Het CPB
stelt dat de hoogwatergeul niet toekomstvast is en niet een ‘geen spijt’ maatregel
omdat de locatie van de bypass niet robuust is voor aanscherpen van
veiligheidsnormen en/of voor peilverhoging IJsselmeer.
Het kabinet heeft in reactie (kst- 30080-46[1], 2010) aangegeven dat het, waar
mogelijk en kosteneffectief, wil anticiperen op hogere rivierafvoeren én integrale
gebiedsontwikkeling wil stimuleren. De fasering en latere aanleg van kunstwerken
zorgt voor adaptief vermogen waarmee flexibiliteit naar de toekomst is geborgd.
Bij een eventuele IJsselmeerpeilstijging van 1,5 m zijn goede oplossingen mogelijk
voor de monding van de IJssel, waarbij de geul niet aangepast hoeft te worden én
een forse bijdrage blijft leveren aan de waterveiligheid. Het kabinet is alles
overwegende dan ook van mening, dat met de huidige ligging van de hoogwaterg eul
een forse bijdrage aan de waterveiligheid van de toekomst wordt geleverd, rekening
houdend met de integrale ruimtelijke ontwikkeling van het gebied en de
investeringskosten. Een meer zuidelijke inlaat blijft in principe mogelijk omdat ten
zuiden van de hoogwatergeul geen stedelijke ontwikkelingen worden gepland.
5.5.

Aanvullingen en alternatieven bij de verkorte zomerbedverlaging

Met een verkorte zomerbedverdieping zal circa de helft van de beoogde
waterstanddaling bij Zwolle wordt bereikt (figuur 9). Daarvoor zal aanvulling moeten
worden gezocht om aan de taakstelling te voldoen. In het geval van aanvulling door
andere maatregelen, zal ongeveer voor 21 centimeter aan extra waterstanddaling
gezocht moeten worden om voor onderlinge interactie effecten o p programmaniveau
te compenseren. De regio heeft hierover inmiddels een advies ingediend.
Er is een aantal opties in studie als alternatief:
1. Een verkorte zomerbedverlaging met als aanvulling een op korte termijn
volledig operationele hoogwatergeul (goed voor 30 centimeter extra
waterstandverlaging ter hoogte van Zwolle; dit is 10 centimeter meer dan
voor de korte termijn is vereist)
2. Een verkorte zomerbedverlaging gekoppeld aan een op korte termijn
gedeeltelijke inzet van de hoogwatergeul, dat wil zeggen dat de inlaat gaat
functioneren als de waterstanden op de IJssel ondanks zomerbedverlaging
gaan stijgen, dat is bij een afvoer vanaf ongeveer 16.500 m3/s gekoppeld
aan tijdelijke hoogwaterafvoer via de Veluwerandmeren (goed voor 10
centimeter extra waterstandverlaging bij Zwolle; dit is 10 centimeter minder
dan benodigd voor de korte termijn waterveiligheid, waardoor nog verdere
aanvullende maatregelen nodig zijn)

Pagina 37 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

3. Een verkorte zomerbedverlaging aangevuld met rivierverruimende
maatregelen door uiterwaardvergra vingen Zalkerbos en de Welle,
Scherenwelle en Koppelerwaard en Naters (alle bij elkaar goed voor ca. 18
centimeter waterstandsverlaging bij Zwolle; dit is enkele centimeters minder
dan benodigd voor de korte termijn veiligheid, waardoor nog verdere
aanvullende maatregelen nodig zijn)
4. Een verkorte zomerbedverlaging aangevuld met dijkversterking ter hoogte
van Zwolle (opvangen tekort waterstanddaling via dijkversterking)
Daarnaast zijn ook andere alternatieven denkbaar waarbij dijkversterking hetzij als
volledig alternatief voor zomerbedverlaging wordt ingezet, hetzij ingezet in een
combinatie met enkel een volledig operationele hoogwatergeul Kampen. Realisatie
van een gedeeltelijke zomerbedverlaging blijft echter op zichzelf een
kosteneffectieve maatregel en op korte termijn te realiseren als bijdrage aan de
vereiste hoogwaterveiligheid. Bij alternatieven zonder hoogwatergeul vervalt de
regionale bijdrage van 95 miljoen €.

Figuur 9: Verschil waterstandseffect van een ingekorte zomerbedverlaging ten opzichte van HR1996
(Deltares, 30-08-2011)

Pagina 38 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

De analyses zijn nog niet afgerond en hebben op dit moment nog niet geleid tot een
afweging. De verschillende alternatieven hebben elk hun specifieke consequenties
en overwegingen.
Het alternatief eerdere benutting hoogwatergeul Kampen (optie 1) vraagt om
eerdere realisatie van fase 2 van de hoogwatergeul kampen. Deze is nu pas
voorzien na 2020. Het operationeel maken inlaat en verplaatsen Roggebotsluis
vraagt het naar voren halen van ca. 117 miljoen euro investering en betekent
vertraging in het leveren van het gewenste veiligheidsniveau tot tenminste 2018.
Het gedeeltelijk opleveren van de hoogwatergeul (optie 2) door een deel van de
inlaat al af te ronden betekent dat een afvoer van maximaal 250 m3/s door de
hoogwatergeul verwerkt kan worden en afgevoerd via de Veluwerandmeren. Deze
optie is door de regio als voorkeursalternatief geadviseerd (regioadvies, 2011).
Tegelijk blijkt er nog de nodige discussie omdat de haalbaarheid nog niet zeker is in
verband met de huidige beperkte afvoercapaciteit in de Veluwerandmeren en het
weerstandsprofiel in de vaargeul ten behoeve juist de afremming van de stroming.
Daarnaast is ook de vraag of de waterkwaliteit niet te veel zal verslechteren als
gevolg van een dergelijke grote afvoergolf met IJsselwater. Ook neemt de
flexibiliteit af ten opzichte van toekomstige onzekerheden, die juist met de
gefaseerde aanleg van de kunstwerken is beoogd. Dat vraagt nog nadere analyse.
Dit levert een effect van ca. 10 cm extra waterstandverlaging bij Zwolle. De kosten
zijn begroot op 20-25 miljoen euro. Dit bedrag komt dan bovenop de kosten die nu
al voorzien zijn uit te geven aan fase 1 van de hoogwatergeul, namelijk 50 miljoen
euro.
Vergraving van de diverse uiterwaarden (optie 3) is reeds in de PKB-fase
onderzocht. De meest kansrijke is Zalkerbos en de Welle die een
waterstandsverlaging van 10 cm oplevert bij Zwolle. De kosten bedragen ca. 45
miljoen euro. Inzet van alle mogelijke uiterwaardvergravingen levert een effect van
ca. 18 centime ter bij Zwolle tegen een kostenniveau van tenminste 115 miljoen
euro. Dat betekent al gebruik maken van reservering voor maatregelen lange
termijn. Dergelijke maatregelen zijn duur, risicovol voor wat betreft de
toelaatbaarheid vanuit natuurwetgeving en bovendien pas ruim na 2015 te
realiseren.
Een verkorte zomerbedverlaging leidt op zich niet tot een grotere lengte aanvullend
te versterken dijk (optie 4) ten opzichte van de in de referentiesituatie
noodzakelijke km dijkversterking bij een volledige zome rbedverdieping. Ter hoogte
van de zomerbedverlaging zelf is er ook bij een verkorte zomerbedverlaging nog
een ruime waterstandverlaging waardoor er ook dan een aanzienlijke verlaging van
de hydraulische belasting optreedt direct bovenstrooms van Kampen. Dit verkleint
de noodzaak voor (ingrijpende) dijkversterking op die gedeeltes. Vooral rond Zwolle
waar het tekort zich het meest duidelijk manifesteert, vraagt een verkorte
uitvoering wel meer substantiële dijkversterkingen omdat de hydraulische belasting
minder afneemt dan bij een volledige zomerbedverdieping. Als dijkversterking
overwogen wordt om het tekort op de taakstelling aan te vullen, is het vanuit
kostenefficiency logisch het alternatief volledige dijkversterking bij Zwolle in de
beschouwing te betrekken. Dit betekent ca. 12 km dijkversterking extra.

Pagina 39 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

5.6.

Beperking van opwaaiing als alternatief

Voor dijkversterking benedenstrooms van Kampen is beperking van de opwaaiing
vanaf het IJsselmeer in theorie een alternatief voor maatregelen in de
IJsselmonding. Voor de maatregelen bovenstrooms van Kampen is het geen
volwaardig alternatief omdat deze maatregelen bedoeld zijn voor verlaging van de
waterstanden ter hoogte van Zwolle. De waterstanden bij Zwolle worden volledig
bepaald door de rivierafvoer, dus heeft beperking van opwaaiing daarvoor geen
positief effect.
De dijken langs de IJssel benedenstrooms van Kampen voldoen op dit moment
overwegend aan de norm (het dijkvak bij de oude Zuiderzeehaven op het
industrieterrein van Kampen voldoet niet). Voor de korte termijn is er daarom
vanuit de 3e toetsing geen sterke noodzaak om tot zeer ingrijpende maatregelen
over te gaan. Buiten de IJsselmonding, langs de IJsselmeer- en Randmeerdijken
liggen wel een aantal dijklengten die volgens de toetsing niet aan de
veiligheidsnorm voldoen.
De toekomstige opgaven in het IJsselmeergebied en het gebied rondom het Zwarte
Water worden momenteel in het Deltaprogramma onderzocht. Hierin staat op dit
moment de probleemanalyse centraal en is het nog veel te vroeg om al te kijken
naar concrete maatregelen, zoals een schermdijk in het Ketelmeer of een
stormkering bij de Ketelbrug. Over de probleemanalyse wordt in het
Deltaprogramma 2012 gerapporteerd. Daarna worden mogelijke kansrijke
strategieën uitgewerkt, op weg naar een voorstel voor de Deltabeslissing over het
IJsselmeerpeil in het Deltaprogramma 2015, dat in september 2014 aan de Tweede
Kamer wordt aangeboden.
Een eventuele toekomstige stijging van het winterpeil IJsselmeer werkt door in het
peil van de IJsselmonding. Volgens het Nationaal Waterplan is dat op zijn vroegst na
2035 pas aan de orde. In de eerder genoemde studie naar de toekomstvastheid van
de hoogwatergeul Kampen zijn een aantal mogelijke strategieën voor beperking van
de effecten van opwaaiing geanalyseerd. Uit de analyse blijkt dat het type
maatregelen zeer ingrijpend en kostbaar is (investering 0,5-2,2 miljard euro).

Pagina 40 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Pagina 41 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

6.

Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld

6.1.

PKB-maatregel

In de PKB is gekozen voor een hoogwatergeul tussen twee aan te leggen parallelle
dijken van 8 kilometer lang die bij extreme waterstand een groot deel van de
IJsselafvoer moet kunnen verwerken. De geul heeft een overstromingsfrequentie
van eens in een mensenleven en daarmee blijft het overgrote deel van het
plangebied (660 ha) bruikbaar voor landbouw. Er is circa 200 ha nodig om dijken
aan te leggen. Ten behoeve van de maatregel moeten 9 agrarische bedrijven en 6
woningen worden gesloopt. Daarvan zijn inmiddels 8 bedrijven en 2 woningen
aangekocht.
Deze maatregel is zeer effectief ove r een zeer lang traject: van 70 centimeter bij
Veessen tot circa 20 centimeter waterstanddaling bij Deventer (zie ook figuur 2).

Figuur 10: Ontwerp van de hoogwatergeul Veessen- Wapenveld

Redenen voor die keuze waren dat er buitendijks weinig mogelijkheden zijn voor de
noodzakelijke rivierverruiming; zeker voor de lange termijn. Er zijn weinig
hydraulische obstakels, de kribben zijn kort en laag en de zomerbedverlaging heeft
teveel negatieve effecten op de morfologie. De aanwezige infrastructuur aan
bruggen en pijlers en uiterwaardvergravingen leveren lang niet voldoende
waterstanddaling op en uiterwaardvergravingen conflicteren sowieso al met de
status als Natura2000-gebied.
De regionale Stuurgroep (Provincie, waterschap Veluwe en de gemeente Heerde),
heeft in juni 2011 het plan ingediend voor de projectbeslissing (SNIP3). Recent

Pagina 42 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

hebben de regionale partijen een manifest opgesteld waarin de invulling van de
landschapszone is overeengekomen. Men streeft ernaar om elders de voor de
aanleg benutte landbouwgrond te compenseren.
6.2.

Alternatieven op maatregelniveau

De Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld kan niet vervangen worden door de
hoogwatergeul Kampen. De hoogwatergeul Veessen-Wapenveld zorgt voor
waterstanddaling van Wapenveld tot Zutphen, terwijl die bij Kampen zorgt voor
waterstanddaling van Kampen tot Wapenveld.
Voor de Hoogwatergeul zijn de volgende alternatieven onderzocht:
- Dijkversterking
- Dijkverleggingen
- Buitendijkse maatregelen
Dijkversterking
Omdat de hoogwatergeul over een lang traject de waterstand tot voorbij Deventer
verlaagt, zal ook dijkversterking tot voorbij Deventer moeten plaatsvinden. Het zou
dan hetzelfde veiligheidsniveau kunnen opleveren tegen ongeveer vergelijkbare
kosten en maatschappelijke onrust op andere plaatsen, vanwege onder meer de
noodzakelijke verhoging van de kade van Deventer. Het uitwisselen van de
hoogwatergeul voor dijkversterking betekent 22 km extra te versterken dijklengte
en meer ingrijpende versterkingsmaatregelen op bestaande trajecten. De kosten
daarvan liggen in dezelfde orde van grootte als voor de hoogwatergeul en daarmee
lijkt dus weinig tot niet op korte termijn te besparen. Een hogere afvoer in de
toekomst zal extra dijkversterkingen of rivierverruiming vragen.
Dijkverleggingen
Hiervoor zijn mogelijkheden, bijv. bij Marle of Herxen, maar leiden tot meer verlies
van woningen en bedrijven (ca. 16 tot 100 tegenover 9 bedrijven en 6 woningen bij
Veessen) en leiden tot meer verlies van landbouwgronden.
Buitendijkse maatregelen
Maatregelen in de uiterwaarden hebben het voordeel dat er geen opstallen
(bedrijven en woningen) verwijderd hoeven te worden. Wel zijn ze ca. 30 miljoen
euro duurder en veroorzaken negatieve effecten op natuur en landschap. Daarmee
is het zeer de vraag of deze vergunbaar zijn vanuit natuurwetgeving.
Deze louter buitendijkse oplossing is ook een allerminst duurzame oplossing. Zodra
de maatgevende afvoer verder stijgt dan 16.000 m3/s bij Lobith, zijn alsnog
binnendijkse maatregelen nodig, waarbij de dan gerealiseerde buitendijkse
rivierverruiming overbodig wordt.
Daarom heeft het parlement in 2006 ingestemd met de afweging om bij Veessen
een hoogwatergeul aan te leggen. De nota “Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld in
het Basispakket” die opgesteld is ten behoeve van de behandeling van de PKB in het
parlement (Projectdirectie Ruimte voor de Rivier, 2006) geeft over deze afweging
meer detailinformatie.

Pagina 43 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Pagina 44 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

7.

Rivierverruiming rond Zutphen

7.1.

PKB-maatregel

Bij Zutphen ligt een aantal uiterwaarden, waarvan grote delen behoren tot de blijf-af
gebieden uit het strategisch kader Vogel- en Habitatrichtlijn (Cortenoever
buitendijks, Rammelwaard, Ravenswaard). Veel van de uiterwaarden zijn
ongeschonden en zijn kleinschalig ingericht met bijzondere morfologische
structuren. Ook zijn er cultuurhistorische waardevolle structuren en elementen als
gebouwen, heggen en verkavelingspatronen. Dit deel van de IJssel kenmerkt zich
door dijkoverschrijdende landgoederen. In het Regionaal Ruimtelijk Kader wordt
daarom voor de uiterwaarden tussen Zutphen en Deventer gekozen voor de
behoudsstrategie. Volgens het Regionaal Ruimtelijk Kader bestaat ter plaatse van
Cortenoever en de Voorsterklei de mogelijkheid het rivierlint te verbreden door
vergroting van de overstromingsvlakte.
Rekening houdend met de bestaande waarden en Vogel- en Habitatrichtlijn bestaan
buitendijks onvoldoende mogelijkheden de taakstelling in te vullen. Ook bleken
buitendijkse alternatieven aanzienlijk duurder (300 miljoen euro). Op de lange
termijn zijn volgens de PKB tussen Zutphen en Deventer drie maatregelen nodig: de
dijkverleggingen Cortenoever en Voorsterklei en de hoogwatergeul Zutphen. De
regio zag mogelijkheden binnen de contouren van de hoogwatergeul stedelijke
uitbreiding te realiseren.
Voor het basispakket in PKB is gekozen voor de twee dijkverleggingen. De
hoogwatergeul Zutphen is vanwege hoge kosten en onvoldoende realisatiezekerheid
voor 2015 niet opgenomen in het korte termijn pakket. De ruimte voor de
hoogwatergeul Zutphen is gereserveerd voor de lange termijnopgave.
Een buitendijks pakket is in de afweging afgevallen om eerder genoemde redenen,
maar ook vanwege de relatie met het lange termijn pakket: de maatregelen zouden
overbodig worden op lange termijn.

Figuur 11: Dijkverlegging Voorster Klei

Figuur 12: Dijkverlegging Cortenoever

Pagina 45 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

De dijkverleggingen, zoals in de PKB opgenomen zijn in figuren 11 en 12
aangegeven. In groen zijn de buiten te dijken gebieden aangegeven. Het ontwerp is
gericht op zoveel mogelijk voortzetten van de landbouw. De twee dijkverleggingen
realiseren een waterstanddaling van 35 (Cortenoever) resp. 29 cm (Voorsterklei).
7.2.

Alternatieven en aanpassingen

Dijkversterking
Uit de recente provinciale rapportage over de toetsing van de dijken tussen
Doesburg en Zutphen blijkt dat momenteel circa 10 km dijk langs de IJssel en
Twentekanaal (DR 49, 50, 51 en 52) niet in staat is de afvoer van 16.000 m3/s te
keren (provincie Gelderland, 2011). Door Ruimte voor de Rivier wordt daarvan circa
5 km opgelost, de overige 5 kilometers blijven als restopgave bestaan. Dit beeld
wijkt af van wat ten tijde van het RAD als de dijkversterkingsopgave voor het
werkingsgebied van deze maatregel is aangenomen.
Destijds is ondanks het mogelijke kostenvoordeel toch gekozen voor
rivierverruiming vanwege de toekomstvastheid en beperking van schade. De
argumentatie daarvoor blijft bestaan. Daarvan afwijken zou leiden tot het later weer
opnieuw op deze locatie moeten terugkomen voor maatregelen, vertraging en het
introduceren van een grote, aanhoudende onzekerheid voor bewoners en
(agrarische) ondernemers in het gebied.
Optimalisatie
Bij de maatregelen Cortenoever en Voorsterklei is er sinds de PKB gezocht naar een
optimalisatie tussen benodigde waterstanddaling, behoud van
landbouwmogelijkheden, overstromingsfrequentie en mate van aanvullende
vergravingen. Ten opzichte van de referentie -ontwerpen die ten behoeve van de
PKB waren opgesteld is gekozen voor een uitwerking waarin ten behoeve van de
landbouw een overstromingsfrequentie van 1x per 25 jaar is aangehouden en zo
beperkt mogelijke vergravingen. De dijk is daarvoor westelijker komen te liggen dan
in de PKB referentie-ontwerpen. De landbouwmogelijkheden zijn zo veel beter
geworden dan bij de jaarlijkse overstroming, waar in de PKB van uit werd gegaan.
In de laatste optimalisatieslag zijn de vergravingen gehalveerd. Hiermee blijft voor
alle gronden de landbouwfunctie behouden en wordt een besparing op het
grondwerk van 10-20 miljoen euro gerealiseerd.
7.3.

Lange termijn maatregel Tichelbeekse Waard

In de PKB was voor de lange termijn een hoogwatergeul voorzien om de wijk De
Hoven heen. De ruimte hiervoor is dan ook gereserveerd. Op voorspraak van de
regio is nadien gestudeerd op diverse alternatieven met het oog op het kunnen
laten vervallen van de ruimtelijke reservering. De uiterwaardvergraving in de
Tichelbeekse Waard is als eerste stap voor de lange termijn uitgewerkt in een
ontwerpplan. Voor deze maatregel heeft I&M 29,5 miljoen euro gereserveerd,
waarvan 20 miljoen euro uit het Nota Ruimte budget.

Pagina 46 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Figuur 13: Uiterwaardvergraving Tichelbeekse waard

De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heeft eind december 2009
ingestemd met een gecombineerde uitwerking van de plannen voor de
dijkverleggingen Cortenoever en Voorsterklei en een smalle buitendijkse geul in de
Tichelbeekse Waard. Daarbij is echter de eis gesteld dat eerst onderzocht dient te
worden welke robuustheid er voor de lange termijn nodig is en of de regiovariant
daarin kan voorzien, voordat de binnendijkse reservering voor de lange termijn zou
kunnen worden geschrapt.
Recente (nog niet gerapporteerde) studie resulteert tot de conclusie dat de
regiovariant alléén niet aan de lange termijn opgave kan voldoen. Hydraulisch
gezien zijn er aanvullende maatregelen mogelijk om de opgave voor de lange
termijn te realiseren. De reservering voor de binnendijkse hoogwatergeul kan
vooralsnog niet worden geschrapt. In het kader van het Deltaprogramma Rivieren
zullen Rijk en regio verdere mogelijkheden en randvoorwaarden voor de
gebiedsontwikkeling samen uitwerken.
De ingreep in de Tichelbeekse Waard en de dijkverleggingen maken onderdeel uit
van de grotere integrale gebiedsontwikkeling IJsselsprong. Over het integrale plan
daarvoor heeft recent in de regio een heroriëntatie plaatsgevonden, vanwege de
veranderde omstandigheden qua woningbouwbehoefte en budgetten voor natuur en
de veranderde inzichten t.a.v. de robuustheid voor de lange termijn. De wens tot
gehele of gedeeltelijke uitvoering van de Tichelbeekse Waard op de korte termijn is
daarbij ook aan de orde gesteld. Daarover is nog geen keus gemaakt. Wel heeft de
gemeente aangegeven te willen blijven streven naar mogelijkheden voor extensieve
recreatie in dit gebied nabij de stad.
Voor de korte termijn is de geul in de Tichelbeekse waard niet noodzakelijk. De
synergievoordelen, die in 2009 werden voorzien door gelijktijdige aanleg van de
dijkverleggingen en de Tichelbeekse Waard, blijken in de nadere uitwerking te zijn
vervallen. Uit nader onderzoek is gebleken dat een klein deel van de vrijkomende

Pagina 47 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

grond uit de Tichelbeekse Waard toepasbaar is als erosiebestendige klei voor de
dijken.
Als de geul in de Tichelbeekse Waard nu nog niet wordt aangelegd blijft de volledige
uiterwaard voor de landbouw beschikbaar.
De regio zal in november de uitkomsten van de heroriëntatie van het integrale plan
IJsselsprong aan het Rijk kenbaar maken.

Pagina 48 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

8.

Literatuur
1. Brief Staatsecretaris I&M aan de Tweede Kamer, 28 juni 2011, kst 27625226
2. Ministerie Verkeer en waterstaat, 19 december 2006 - Planologische Kern
Beslissing Ruimte voor de Rivier, deel 4, Vastgesteld besluit.
3. Projectorganisatie Ruimte voor de Rivier, september 2004 - Een scherpe blik
op de Sallandse IJssel, Een beschouwing van de binnendijkse mogelijkheden
voor rivierverruiming en de effecten daarvan op maatschappelijk niveau,
ruimtelijke kwaliteit en kosten.
4. Projectorganisatie Ruimte voor de Rivier, 26 juni 2006 - Hoogwatergeul
Veessen-Wapenveld in het Basispakket, een analyse naar aanleiding van de
inspraak.
5. Projectorganisatie Ruimte voor de Rivier, 15 september 2005 - Situatie
rondom Zutphen, Een analyse naar aanleiding van de inspraak.
6. Motie Eigeman inzake een mogelijke hoogwatergeul Veessen-Wapenveld en
de Europese Richtlijn Hoog water, 19 december 2006, (EK 30.080E)
7. Ministerie VenW; rapportnummer 2009-05, 8 april 2009 - Toekomstvastheid
van de hoogwatergeul in de IJsseldelta.
8. Rijkswaterstaat-Waterdienst, Ralph Schielen, 3 mei 2009 - De gevolgen van
de IJsselmeerpeilstijging en een rivierafvoer voor de IJsseldelta.
9. Brief Staatssecretaris V&W aan de Tweede Kamer, 12 januari 2010, kst
30080-043
10. Brief Staatsecretaris I&M aan de Tweede Kamer, 19 augustus 2010, kst
30080-046[1]
11. Arcadis, Royal haskoning en Fugro, 17 juni 2003, Referentie alternatief
dijkversterking (RAD)
12. CPB-notite, 3 mei 2010 - Aanvulling op beoordeling project IJsseldelta -Zuid
13. Provincie Overijssel, januari 2011 - Toetsrapport veiligheid primaire
waterkeringen, verslag 3e toetsronde.
14. Provincie Gelderland, januari 2011 - Toets op veiligheid, verslag 3e
toetsronde.
15. Deltares, 30 augustus 2011, kenme rk 1002047-042-ZWS-0019 - Tussenpakkettoets ingekorte zomerbedverlaging.
16. DHV, 2006 - Hydraulische analyses en dijkontwerp hoogwatergeul Kampen.
17. regioadvies aan de Staatssecretaris I&M inzake zomerbedverdieping IJssel,
26 september 2011
18. Ecorys, oktober 2011 - Evaluatie ontwerpproces Ruimte voor de Rivier
19. Alterra, 2011, Bart Makaske, Gilbert J. Maas, Claus van den Brink and Henk
P. Wolfert - The Influence of Floodplain Vegetation Succession on Hydraulic
Roughness: Is Ecosystem Rehabilitation in Dutch Embanked Floodplains
Compatible with Flood Safety Standards?
20. Basisrapportage HWBP2, 26 september 2011

Pagina 49 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Pagina 50 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

1.

Bijlage: Overzicht van het PKB-maatregelpakket

Pagina 51 van 52

Analyse waterveiligheidsopgave IJssel, 19 oktober 2011

Pagina 52 van 52