Verkenning van mogelijkheden voor
Europese specialisatie van
dienstverlening van nationale
meetstandaardeninstituten
Een oriëntatie op haalbaarheid

John Boog; Paul van der Zeijden; Laura de Haan
Zoetermeer , april 2016
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.
Ver.: JB

Inhoudsopgave
Summary

5

Samenvatting

11

1

Inleiding

17

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Aanleiding
Onderzoeksvragen en afbakening
Analysekader
Aanpak
Leeswijzer

17
17
19
19
21

2

Metrologie in Nederland

23

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding
Metrologie en het belang van metrologie
Metrologiewet
Het nationaal metrologisch instituut VSL
Recente ontwikkelingen

23
23
24
25
28

3

Huidige Europese infrastructuur en specialisatie

33

3.1
3.2
3.3
3.4

Inleiding
Huidige Europese infrastructuur metrologie
NMI’s in Duitsland, Verenigd Koninkrijk en Frankrijk
Huidige mate van specialisatie

33
33
38
42

4

Toekomstige Europese infrastructuur en specialisatie 47

4.1
4.2
4.3

47
47

4.4
4.5

Inleiding
Mate van noodzaak verdergaande Europese specialisatie
Factoren om rekening mee te houden bij verdergaande Europese
specialisatie
Denkrichtingen bij verdergaande Europese specialisatie
Eerste vereisten bij verdergaande Europese specialisatie

5

Synthese en conclusies

57

5.1
5.2
5.3
5.4

Inleiding
Haalbaarheid van verdergaande Europese specialisatie
(Rand)voorwaarden voor verdergaande Europese specialisatie
Resultaten van verdergaande Europese specialisatie

57
57
62
63

Bijlage
Bijlage 1

48
52
53

65
Lijst met afkortingen

65

3

Summary
Background
As part of the Spring Agreement and the Coalition Agreement Rutte II , a savings
target has been assigned to the Ministry of Economic Affairs (EZ). In this context,
overall savings targets have also been imposed on autonomous administrative bodies
and legal entities with statutory tasks from EZ, including the National Metrol ogy
Institute (NMI) of the Netherlands, VSL.
EZ wishes to perform exploratory research along two tracks, to find out how this
savings target for VSL could possibly be achieved in the coming years:
1. 1st track: an exploratory study of the actual scope for fu rther European
specialisation, which could lead to lower costs for national measurement standard
institutes in the development and maintenance of measurement standards.
2. 2nd track: an exploratory study of alternative sources or models for financing.
The research on which this report is based, relates to the first track. The research for
the second track is to be performed by EZ itself.
Research questions
The study focuses on the following three questions:
1.

To what conditional extent is further specialisation in the development and
maintenance of measurement standards and further specialisation in services of
standard national measurement institutes in Europe achievable?

2.

What is needed to achieve this further specialisation?

3.

If further specialisation is achievable, with which speed can this be achieved and
what will be the possible (financial) effects for the measurement standard
institutes involved and can further specialisation be used for the completion of the
savings target for VSL?

In order to be able to answer these questions, the view of measurement standard
institutes in several neighbouring countries is of great importance, as well as the view
of those who are politically involved in ministries within these countries, such as the
Dutch business community and the European Commission.
As a precondition, it is stated that further European specialisation should not lead to a
decrease in the quality of services in the field of measurement standards, and should
not lead to a situation in which Dutch companies are faced with unreasonably high
tariffs for the services of measurement standard institutes.
In the exploratory research the facts, ideas, concerns and views are gathered on the
subject through desk research. In addition, internet searches are carried out and
interviews are held with representatives from VSL, foreign NMIs, foreign ministries,
European Commission (EC), EURAMET, Council of Experts (Rvd), companies in the
Netherlands that do business with VSL and industry associations.
Metrology in Netherlands
Metrology
Businesses, consumers and governments need to feel confident in that measurements
are accurate and that the same units of measurement are use d everywhere with a

5

sufficient degree of accuracy. This is done by making these measurements traceable
(through calibration and reference materials) to measurement standards with absolute
reliability (fundamental metrology). In addition, some measuring instruments placed
on the market have to comply with statutory provisions (legal metrology).
Accurate measurements based on precise measurement standards are also of great
importance to technical developments and innovations. In the Netherlands, metrology
is established in the Metrology Law.
This exploration is limited to the measurement standards (and the traceability to these
standards by calibrations and reference materials), and th erefore to the fundamental
metrology. Legal metrology is disregarded.
The National Metrology Institute VSL
In the Netherlands, VSL is the National Metrology Institute. VSL is a private company
with a public task. Commissioned by the Dutch government, VSL maintains and
develops the national measurement standards. VSL makes measurement results of
companies and organisations directly traceable to international measurement
standards. In the fields of technology, VSL makes a distinction between technologies
in which it intends to invest (spearheads) and technologies in which they limit the
investments to necessary maintenance (fit for purpose). VSL provides the following
services to companies, institutions and laboratories: calibration, reference materials,
interlaboratory comparisons, customisation (including the provision of experts and
expertise to customers), certification and training. VSL is funded for approximately
55% by the Dutch government, 33% by the market and 12% from EU subsidies.
Recent developments
Recent policy developments have focused on the strategic direction for the
maintenance of measurement standards in the Netherlands and its funding. In 2013,
the Council of Experts released the "Strategic vision maintenance of measurement
standards 2013-2016". The Ministry has imposed a savings target to VSL and VSL has
responded to this request with a long-term plan for 2016-2019. In the long-term plan
adopted by VSL, cuts in the maintenance of measurement standards are not
considered feasible and additional resources are needed for the growing demand and
increasing complexity. Making cuts in the maintenance of measurement standards
would reduce the competitiveness of the Netherlands, and the development of the
Dutch economy.
Current European infrastructure and specialisation
Current European infrastructure metrology
In Europe, each country has a national metrology institute that is tasked with
developing measurement standards and the maintenance and provision of traceability.
In some countries there are also designated institutes that perform subtasks. The
current European metrology infrastructure is characterised by sharp differences
between the NMIs in size, development, tasks, legal form, government control,
competences, etc. This has grown historically and is closely related to the nature of
the economies (industrial country versus commercial country), the development of
these economies (high-tech country versus emerging economies) and the needs (of
companies and of society). The institutes range from large, highly developed institutes
with extensive research and development of measurement standards, to small
institutes that restrict the activities to what is necessary within a country. In most
cases, NMIs are in one way or another part of the national government or have a
strong connection with it.

6

International cooperation
EURAMET is a European alliance with a mission to develop an integrated, efficient and
competitive metrological infrastructure in Europe that involves the needs of
businesses and governments. Currently, 37 NMIs and 75 Designated Institutes are
members of EURAMET. EURAMET is responsible for the implementation of the
European Metrology Research Programme (EMRP) and the European Metrology
Programme for Innovation and Research (EMPIR). Within these programmes, research
programmes in the field of metrology are implemented through European funding and
the cooperation of several NMIs.
The International Bureau of Weights and Measures (BIPM) is the global coordinator for
international measurement standards. Approximately 60 national metrology institutes
are affiliated. BIPM attributes itself an important role in the development of a
worldwide technical and organisational infrastructure of the International System of
Units (SI) as the basis for the global traceability of measurement results.
NMIs in Germany, UK and France
The study paid particular attention to the NMIs of Germany (PTB), the UK (NPL) and
France (LNE). These concern more prominent NMIs that are potentially relevant to the
Netherlands in terms of specialisation. They differ greatly in size, structure, activities,
funding, etc. and also show strong differences with VSL in the Netherlands, such as:


The sizes of the NMI's differ because of the size of the country and the activities of
the NMIs (only fundamental metrology or even legal metrology);



PTB, LNE and NPL are government organisations, while VSL is a private company
with a public task.



The metrology activities in the United Kingdom and France are spread across
laboratories over different locations, while VSL operates from a single location.
Almost all activities are located at one location at PTB.



VSL focuses almost exclusively on traceability, as well as NPL. PTB and LNE have
more tasks, such as conformity assessments, which relate to legal metrology. At
PTB and LNE, fundamental metrology and legal metrology are therefore ,
represented in a single institute.



VSL is more market oriented than PTB, LNE and NPL.

Current degree of specialisation
The current degree of specialisation and European cooperation is still very limited.
Cooperation and specialisation mainly take place on research and development within
EMRP and EMPIR programmes. In addition, divestment of activities and services that
are taken over by other NMIs, is very limited. This happens for example, because
some NMIs do not have the highest accuracy for certain measurement standards and
therefore, use other NMIs. Additionally in some cases, services to companies and
institutions are transferred to another NMI. Generally this goes well, however,
sometimes a decision is reversed because it was not working sufficiently, in which
cases reinvestments and the rebuilding of services are needed.
Future European infrastructure and specialisation
Need further European specialisation
The interviewees from the NMIs and authorities indicate that further European
specialisation is necessary and according to some, even inevitable. Important reasons
are: the pressure from national governments on budgets, the growing complexity of
technology and increasing demand thereof, the required efficiency and the necessary
shift from a national approach towards a European approach. On the other hand, the

7

business community in the Netherlands sees predominant drawbacks. In the case of
further specialisation and divestment of activities, companies expect bottlenecks when
they need to contact foreign NMIs for metrology services (such as transport costs and
risks, language and cultural differences). This is espec ially true for small and medium
sized enterprises.
Issues to consider in further European specialisation
The interviews have yielded several issues that can hinder and delay the process of
further European specialisation. These are:


Strong national-oriented attitude of NMIs (historically grown from national public
tasks with national public funds);



Barriers to divest activities (related to public tasks, large investments, fear of
abandonment of negotiation room, it must refer clients to othe r NMIs, the need for
using multiple technology areas, loss of international reputation and some
technology areas are related to national security);



The importance of the metrology infrastructure for its own economy and
innovation, the importance of proximity of NMIs for customers and the importance
of NMIs as knowledge institutes in countries;



Strong differences between countries in shaping the metrology infrastructure and
NMIs;



The fear that competitively sensitive information may end up in the hands of
foreign competitors.

Preconditions for further European specialisation
The following requirements were mentioned during interviews, which are important for
further European specialisation:


Increase of the awareness of the importance of European specialisation and
cooperation;



More European thinking instead of national thinking;



Better understanding of the strengths of NMIs;



European co-operation and control of processes and initiating discussion;



Bottom-up rather than top-down processes towards more specialisation and
European cooperation;



More confidence of NMIs in each other;



Contracts to ensure long-term accessibility, quality and tariffs for customers who
need to switch to foreign NMIs for metrology services;



Maintaining an adequate number of high level NMIs.

These aspects ensure that the processes for further European cooperation and
specialisation require a long lead time.
Conclusions
Feasibility of further European specialisation
1. To what conditional extent is further specialisation in the development and maintenance
of measurement standards and further specialisation in services of standard national
measurement institutes in Europe achievable?
In the study various directions of thought emerged on how further European
specialisation and cooperation could take place. These are not exclusive options, as
combinations of these can also be options for the future. A qualification in time has
also been given on the feasibility of each separate direction of thought:

8

1. Not all NMIs maintain and manage certain measurement standards at the highest
level. Per measurement standard, there are for example, three or four NMIs that
maintain them. Other NMIs link themselves to these NMIs through agreements so
that they are also linked to the highest measurement standard level.
In practice this is already occurring to a limited extent. This could gradually expand over
the years to more areas of technology and in particular, new areas of technology and
new measurement standards. Forecast: gradual development is feasible within five to ten
years.
2. An NMI stops an activity (e.g. a service such as calibration or reference material in a
specific technology area) and concludes an agreement with an NMI in another country
who takes over this activity and the customer.
In practice, this is currently very limited. This direction of thought takes time because
NMIs are reluctant to divest activities and to ensure adequate service provision to clients
abroad, arrangements are needed for access, quality and prices. Forecast: gradual
development is feasible within five to ten years.
3. The establishment of centres of excellence where NMIs distribute the work with particular
regard to R & D, as a starting point towards further (conscious) distribution. The basis
for this has already been laid in EMRP and EMPIR.
This is a long-term viable option for new areas of technology and new measurement
standards. NMIs do not need to divest activities. It involves making firm agreements on
the efficient distribution of new activities, including coordination. Forecast: gradual
development in the medium-term (ten to fifteen years) is feasible.
The direction of thought regarding the establishment of a central European NMI,
whether or not with offices in different countries, is also in the medium-term, not
considered to be realistic.
Further European specialisation and cooperation can grow over a period of five to ten
years. This will take a longer period of time to reach full maturity with bottom-up
processes, due to the many barriers that have to be overcome. There will be a gradual
growth path where mainly the development of new areas of technology and new
measurement standards will provide opportunities for agreements on the efficient
allocation of activities between NMIs. Initially this will be on the development of new
measurement standards, followed by the maintenance of the new measurement
standards and services. Specialisation in the area of existing measurement standards
is much more difficult. A consequence of this will be that activities will need to be
divested and alternatives for customers at other NMIs will have to be found to
guarantee accessibility, quality and prices. This has yet to be designed and will also
take a longer period of time.
Preconditions for further European specialisation
2. What is needed to achieve this further specialisation?
For further specialisation and European cooperation it is important to search for
solutions to overcome the barriers. This will require a change in the attitudes of NMIs
and national governments (from national to European thinking). Coordination will be
needed and EURAMET has been named as the party that could play an important role
herein. The European Commission could also play a possible role in bringing the
parties together to initiate the discussions. The feasibility of further European
specialisation (including the three directions of thought in the previous section)
strongly depends on the willingness of the parties to overco me the obstacles. At
present, the willingness is difficult to ascertain.

9

To ensure that companies can access NMIs in other countries with the same
accessibility, quality and prices as in their own country, it is important that NMIs
conclude mutual agreements to ensure these issues in the long run. However, it is
questionable whether this can be shaped sufficiently, because customers who have to
switch to a foreign NMI, will be confronted with additional transportation risks and
costs and could suffer from language and cultural differences, which are difficult to
overcome in contracts. An increase in trust of NMIs will also be needed when activities
are handed over to other NMIs.
Results of further European specialisation
3. If further specialisation is achievable, with which speed can this be achieved and what
will be the possible (financial) effects for the measurement standard institutes involved
and can further specialisation be used for the completion of the savings target for VSL?
As noted above, major obstacles will have to be overcome before further European
specialisation and cooperation can be achieved. The current strong national metrology
infrastructures and strong national interests limit the potential for a rapid increase in
European specialisation. Aligning different cultures and achieving a more European
attitude will take time. Specialisation needs to grow and therefore, major effects are
not considered to be realistic in the short term.
It is expected on the one hand, that a process for further European specialisation and
cooperation in the long-term will lead to a more efficient European metrology
infrastructure. On the other hand, the demand for metrology services will increase and
technologies will be more complex. Because of these opposing effects European
specialisation will not ultimately lead to a substantial restriction on the use of public
funds in the next five to ten years and therefore can hardly be used for the completion
of the savings target of VSL in the next five to ten years.

10

Samenvatting
Aanleiding
In het kader van het Lenteakkoord en het Regeerakkoord Rutte-II is aan het Ministerie
van Economische Zaken (EZ) een taakstelling toebedeeld. In het kader daarvan zijn
ook algemene taakstellingen opgelegd aan zelfstandige bestuursorganen en
rechtspersonen met een wettelijke taak ressorterend onder EZ, waaronder het
Nationaal Metrologisch Instituut (NMI) van Nederland, VSL.
EZ wil aan de hand van twee sporen, verkennend onderzoek uitvoeren hoe mogelijk
invulling kan worden gegeven aan de taakstelling aan VSL in de komende jaren :


1 e spoor: een verkennend onderzoek naar de feitelijke mogelijkheden voor
verdergaande Europese specialisatie, dat bij ontwikkeling en beheer van
meetstandaarden zou kunnen leiden tot lagere kosten voor nationale
meetstandaardeninstituten.



2 e spoor: een verkennend onderzoek naar alternatieve bronnen of modellen voor
financiering.

Het onderzoek waar deze rapportage verslag van doet heeft betrekking op het eerste
spoor. Het onderzoek conform het tweede spoor voert EZ zelf uit.
Onderzoeksvragen
In het onderzoek staan de volgende drie vragen centraal:
1. In hoeverre is onder randvoorwaarden een verdergaande specialisatie in de ontwikkeling
en het beheer van meetstandaarden en verdergaande specialisatie in de dienstverlening
door nationale meetstandaardeninstituten in Europa haalbaar?
2. Wat is er voor nodig om deze verdergaande specialisatie te realiseren?
3. Als verdergaande specialisatie haalbaar is, in welk tempo kan zij dan worden
gerealiseerd en welke (financiële) effecten kan dit opleveren bij de betrokken
meetstandaardeninstituten en kan een verdergaande specialisatie worden benut voor de
invulling van de bezuinigingstaakstelling voor VSL?

Bij het beantwoorden van de vragen is de mening van belang van de grote
meetstandaardeninstituten in enkele omliggende landen en degenen die in die landen
binnen ministeries beleidsmatig betrokken zijn, het Nederlandse bedrijfsleven en de
Europese Commissie.
Als randvoorwaarden zijn gesteld dat verdergaande Europese specialisatie niet mag
leiden tot een afname van de kwaliteit van dienstverlening op het gebied van
meetstandaarden en niet mag leiden tot een situatie waarbij Nederlandse bedrijven
geconfronteerd worden met onredelijk hoge tarieven voor de diensten van
meetstandaardeninstituten.
In het oriënterende onderzoek zijn door middel van deskresearch, internetsearch en
interviews met vertegenwoordigers van VSL, buitenlandse NMI’s, buitenlandse
ministeries, Europese Commissie (EC), EURAMET, Raad van deskundigen (Rvd),
bedrijven in Nederland die zaken doen met VSL en brancheorganisaties, feiten,
ideeën, overwegingen en visies over het onderwerp verzameld.

11

Metrologie in Nederland
Metrologie
Bedrijven, consumenten en overheden moeten erop kunnen vertrouwen dat me tingen
juist zijn en dat overal dezelfde meeteenheden worden gebruikt met een voldoende
mate van nauwkeurigheid. Dat gebeurt door deze metingen herleidbaar te maken door
middel van kalibraties en referentiematerialen (fundamentele metrologie). Daarnaast
moeten sommige meetinstrumenten die op de markt gebracht worden voldoen aan de
wettelijke bepalingen (wettelijke metrologie). Nauwkeurige metingen gebaseerd op
nauwkeurige meetstandaarden zijn ook van groot belang voor technische
ontwikkelingen en innovaties. In Nederland is een en ander hiervoor vastgelegd in de
Metrologiewet.
Deze verkenning beperkt zich tot de meetstandaarden en de herleidbaarheid naar
deze standaarden door middel van kalibraties en referentiematerialen en dus tot de
fundamentele metrologie. De wettelijke metrologie blijft buiten beschouwing.
Het nationaal metrologisch instituut VSL
In Nederland is VSL het Nationaal Metrologisch Instituut. VSL is een privaat bedrijf
met een publieke taak. In opdracht van de Nederlandse overheid beheert en
ontwikkelt VSL de nationale meetstandaarden. VSL maakt meetresultaten va n
bedrijven en instellingen direct herleidbaar naar internationale meetstandaarden. Bij
de technologiegebieden maakt VSL onderscheid tussen technologieën waarop het wil
investeren (speerpunten) en technologieën waarop ze de investeringen beperken tot
noodzakelijk beheer (fit for purpose). VSL levert de volgende diensten aan bedrijven,
instellingen en laboratoria: kalibraties, referentiematerialen, ringvergelijkingen,
maatwerk (waaronder het leveren van experts en expertise aan klanten), certificering
en trainingen. VSL wordt voor circa 55% gefinancierd door de Nederlandse overheid,
33% door de markt en 12% vanuit EU-subsidie.
Recente ontwikkelingen
Recente beleidsontwikkelingen hebben vooral betrekking op de strategische richting
voor het meetstandaardenbeheer in Nederland en de financiering daarvan. De Raad
van deskundigen heeft in 2013 de ‘Strategische visie meetstandaardenbeheer 20132016’ uitgebracht. Het ministerie heeft VSL een taakstelling opgelegd en VSL heeft
hier op verzoek op gereageerd met een meerjarenplan voor 2016 -2019. In het
meerjarenplan is door VSL vastgesteld dat bezuinigingen op het
meetstandaardenbeheer niet haalbaar zijn en dat eigenlijk extra middelen nodig zijn
voor de toenemende vraag en toenemende complexiteit. Bezuiniging op het
meetstandaardenbeheer zou ten koste gaan van het concurrentievermogen van
Nederland en van de ontwikkeling van de Nederlandse economie.
Huidige Europese infrastructuur en specialisatie
Huidige Europese infrastructuur metrologie
In Europa is per land een nationaal metrologisch instituut actief dat de taak heeft om
meetstandaarden te ontwikkelen en te beheren en herleidbaarheid te leveren. Bij
sommige landen is daarnaast sprake van aangewezen instituten die deeltaken
verrichten. De huidige Europese infrastructuur voor metrologie kenmerkt zich door
sterke verschillen tussen de NMI’s in omvang, ontwikkeling, taken, juridische
vormgeving, overheidsaansturing, bevoegdheden, etc. Dit is historisch gegroeid en
hangt sterk samen met de aard van economieën (industrieel land versus handelsland),
de ontwikkeling van economieën (hightech land versus opkomende economie) en de
behoeften (van bedrijven en van de samenleving). De instituten variëren van grote,
sterk ontwikkelde instituten met uitgebreid onderzoek en ontwikkeling van

12

meetstandaarden tot kleine instituten die de activiteiten beperken tot wat noodzakelijk
is in een land. In de meeste gevallen zijn de NMI’s op de een of andere wijze
onderdeel van de landelijke overheid of hebben daar een sterke band mee.
Internationale samenwerking
EURAMET is een Europees samenwerkingsverband met als missie om een
geïntegreerde, efficiënte en competitieve metrologische infrastructuur te ontwikkelen
in Europa, waarbij de behoeften van bedrijfsleven en overheden worden betrokken.
Momenteel zijn 37 NMI’s en 75 Designated Institutes lid van EURAMET. EURAMET is
verantwoordelijk voor de uitvoering van de European Metrology Research Programme
(EMRP) en het European Metrology Programme for Innovation and Research (EMPIR).
Binnen deze programma’s worden met Europese subsidie onderzoeksprogramma’s
uitgevoerd op het gebied van metrologie, waarbij verschillende NMI’s samenwerken.
Wereldwijd coördineert Het Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) de
internationale meetstandaarden. Circa 60 nationale meetinstituten zijn aangesloten.
BIPM dicht zich een belangrijke rol toe in de ontwikkeling van een wereldwijde
technische en organisatorische infrastructuur van het Internationaal Stelsel van
Eenheden (SI) als basis voor de wereldwijde herleidbaarheid van meetresultaten naar
meetstandaarden.
NMI’s in Duitsland, VK en Frankrijk
In het onderzoek is specifieke aandacht besteed aan de NMI’s van Duitsland (PTB),
het Verenigd Koninkrijk (NPL) en Frankrijk (LNE). Dit betreft grotere vooraanstaande
NMI’s die mogelijk voor Nederland relevant zijn bij specialisatie. Ze verschillen
onderling sterk qua omvang, structuur, activiteiten, financiering, etc. en vertonen ook
sterke verschillen met VSL in Nederland, zoals:


De omvang van de NMI’s verschilt sterk door de grootte van de landen en de
activiteiten die de NMI’s uitvoeren (alleen fundamentele metrologie of ook
wettelijke metrologie);



PTB, NPL en LNE zijn overheidsorganisaties, terwijl VSL een private organisatie is
met een publieke taak.



De metrologie-activiteiten in het Verenigd Koninkrijk en in Frankrijk zijn gespreid
over laboratoria op verschillende locaties terwijl VSL vanuit één locatie opereert.
Bij PTB is vrijwel alles op één locatie gevestigd.



VSL houdt zich vrijwel alleen met herleidbaarheid bezig, evenals NPL. PTB en LNE
hebben meer taken, bijvoorbeeld de conformity assessments, die tot de wettelijke
metrologie behoren. Bij PTB en LNE zijn daardoor fundamentele metrologie en
wettelijke metrologie in één instituut vertegenwoordigd.



VSL is zakelijker en marktgerichter dan PTB, NPL en LNE.

Huidige mate van specialisatie
De huidige mate van Europese specialisatie en samenwerking is nu nog zeer beperkt.
Samenwerking en specialisatie vinden vooral plaats op het gebied van onderzoek en
ontwikkeling binnen de programma’s EMRP en EMPIR. Daarnaast is op zeer beperkte
schaal sprake van afstoten van activiteiten en diensten, die overgenomen worden door
andere NMI’s. Dat gebeurt bijvoorbeeld doordat sommige NMI’s niet de hoogste
nauwkeurigheid voor sommige meetstandaarden hebben en daarvoor gebruik maken
van andere NMI’s. Daarnaast komt het in enkele gevallen voor dat ook dienstverlening
aan bedrijven en instellingen wordt overgedragen aan een ander e NMI. Dat gaat soms
goed, maar het komt ook voor dat een beslissing is teruggedraaid omdat het niet
werkte. Dan moet weer opnieuw worden geïnvesteerd en opgebouwd.

13

Toekomstige Europese infrastructuur en specialisatie
Mate van noodzaak verdergaande Europese specialisatie
De geïnterviewden vanuit de NMI’s en overheden geven aan dat verdergaande
Europese specialisatie noodzakelijk is of volgens sommigen zelfs onontkoombaar.
Belangrijke redenen zijn: de druk op budgetten vanuit de nationale overheden, de
toenemende complexiteit van technologieën en toenemende vraag, de benodigde
efficiency en de benodigde verschuiving van een nationale insteek naar een Europese
insteek. Aan de andere kant ziet het bedrijfsleven in Nederland vooral nadelen, omdat
bedrijven bij verdergaande specialisatie en afstoting van activiteiten niet meer in het
eigen land terecht kunnen voor metrologiediensten en knelpunten zien wanneer zij
naar een buitenlandse NMI moeten (zoals transportkosten en –risico’s, taal- en
cultuurverschillen). Dit geldt vooral voor de kleine en middelgrote bedrijven.
Factoren om rekening mee te houden bij verdergaande Europese specialisatie
De gesprekken hebben verschillende factoren opgeleverd die het proces van
verdergaande Europese specialisatie kunnen belemmeren en vertragen, namelijk:


Sterk nationaal gerichte houding van NMI’s (historisch gegroeid vanuit nationale
publieke taken met nationale publieke middelen);



Belemmeringen voor afstoten activiteiten (in verband met publieke taken, grote
investeringen gedaan, angst voor het opgeven van onderhandelingsruimte, het
moeten doorverwijzen van klanten naar andere NMI’s, de noodzaak van het gebruik
van meerdere technologiegebieden, verlies aan internationale reputatie en voor
sommige technologiegebieden de nationale veiligheid);



Het belang van de metrologie-infrastructuur voor de eigen economie en innovatie,
dichtbij en in eigen land voor klanten en van NMI’s als kennisinstituten in landen ;



Sterke verschillen tussen landen in vormgeving metrologie-infrastructuur en NMI’s;



De angst dat concurrentiegevoelige informatie bij buitenlandse concurrenten
terecht zou kunnen komen.

Eerste vereisten bij verdergaande Europese specialisatie
In gesprekken zijn de volgende vereisten genoemde die van belang zijn voor
verdergaande Europese specialisatie:


Toename van besef van het belang van Europese specialisatie en samenwerking;



Meer Europees denken in plaats van nationaal denken;



Beter inzicht in de kracht van NMI’s;



Europese samenwerking en regie van processen en initiëren van discussie;



Bottom-up in plaats van top-down processen naar meer Europese specialisatie en
samenwerking;



Meer vertrouwen van NMI’s in elkaar;



Contracten om langdurige toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven te garanderen
voor klanten die naar buitenlandse NMI’s moeten voor de metrologiediensten;



Behoud van voldoende NMI’s op niveau.

Deze aspecten zorgen ervoor dat de processen naar verdergaande Europese
specialisatie en samenwerking een lange doorlooptijd vereisen.

14

Conclusies
Haalbaarheid van verdergaande Europese specialisatie
1. In hoeverre is onder randvoorwaarden een verdergaande specialisatie in de ontwikkeling
en het beheer van meetstandaarden en verdergaande specialisatie in de dienstverlening
door nationale meetstandaardeninstituten in Europa haalbaar?

In het onderzoek zijn verschillende denkrichtingen naar voren gekomen over de wijze
waarop verdergaande Europese specialisatie en samenwerking zou kunnen
plaatsvinden. De denkrichtingen zijn daarbij geen uitsluitende opties, want ook
combinaties van deze denkrichtingen kunnen opties zijn voor de toekomst. Bij elk van
de denkrichtingen is een kwalificatie gegeven over de haalbaarheid, ook in de tijd :
1. Niet alle NMI’s onderhouden en beheren bepaalde meetstandaarden op het hoogste
niveau. Per meetstandaard zijn er bijvoorbeeld drie of vier NMI’s die deze
onderhouden. Andere NMI’s sluiten hier middels overeenkomsten op aan, zodat zij
gelinkt zijn aan het hoogste niveau.
Dit gebeurt al voor een beperkt deel in de praktijk. Deze kan in de loop der jaren
geleidelijk uitbreiden naar meer technologiegebieden, met name nieuwe
technologiegebieden en nieuwe meetstandaarden. Verwachting: geleidelijke
ontwikkeling binnen vijf tot tien jaar haalbaar.
2. Een NMI stopt een activiteit (bijvoorbeeld een dienst als kalibratie of
referentiemateriaal in een bepaald technologiegebied) en sluit een overeenkomst
met een NMI uit een ander land die deze activiteit en de klanten daarvoor
overneemt.
Dit komt nog maar in zeer beperkte mate voor. Deze denkrichting kost tijd omdat
NMI’s terughoudend zijn met het afstoten van activiteiten en er voor de garantie
dat klanten in het buitenland adequaat worden geholpen afspraken nodig zijn over
toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven. Verwachting: geleidelijke ontwikkeling
binnen vijf tot tien jaar haalbaar.
3. Het opzetten van centres of excellence, waarbij NMI’s het werk verdelen, vooral
ten aanzien van Research & Development als opstapje naar een verdere (bewuste)
verdeling. De basis daarvoor is al gelegd in EMRP en EMPIR.
Dit is op termijn een reële optie voor nieuwe technologiegebieden en nieuwe
meetstandaarden. NMI’s hoeven hierbij geen activiteiten af te stoten. Het gaat om
het maken van goede afspraken over efficiënte verdeling van nieuwe activiteiten,
waarbij ook regie van belang is. Verwachting: geleidelijke ontwikkeling op
middellange termijn (tien tot vijftien jaar) haalbaar.
Denkrichtingen over het vormen van één centrale Europese NMI, al dan niet met
vestigingen in verschillende landen, zijn gezien de belemmeringen ook op de
middellange termijn niet realistisch om te komen tot verdergaande Europese
specialisatie.
Verdergaande Europese specialisatie en samenwerking kan op een termijn van vijf tot
tien jaar groeien. Gezien de vele barrières die moeten worden overwonnen zal dit
langere tijd in beslag nemen voor dit tot vollere wasdom komt en de processen zullen
bottom-up plaatsvinden. Er zal sprake zijn van een geleidelijk groeipad waarbij vooral
de ontwikkeling van nieuwe technologiegebieden en nieuwe meetstandaarden kansen
bieden voor afspraken over efficiënte verdeling van activiteiten tussen NMI’s, in eerste
instantie over de ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden, gevolgd door het beheer
van de nieuwe meetstandaarden en de dienstverlening. Specialisatie op bestaande

15

meetstandaarden is veel lastiger. Dit betekent namelijk dat activiteiten moeten
worden afgestoten en voor klanten alternatieven bij andere NMI’s gezocht moeten
worden met garantie voor toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven. Dit moet nog
worden vormgegeven, wat ook langere tijd in beslag zal nemen.
(Rand)voorwaarden voor verdergaande Europese specialisatie
2.

Wat is er voor nodig om deze verdergaande specialisatie te realiseren?

Van belang voor verdergaande Europese specialisatie en samenwerking is het
overwinnen van en het zoeken naar oplossingen voor de genoemde belemmeringen.
Dit vergt aanpassingen in de houdingen van NMI’s en nationale overheden (van
nationaal naar Europees denken). Vervolgens is regie of sturing nodig, waarbij
EURAMET is genoemd als de partij die daar een belangrijk rol in kan spelen. Mogelijk
kan ook de Europese Commissie een rol spelen door partijen bij elkaar te brengen en
discussie op gang te helpen. De haalbaarheid hiervan en dus ook van verdergaande
Europese specialisatie (waaronder de drie denkrichtingen in de voorgaande paragraaf)
hangen sterk af van de bereidheid van partijen om de belemmeringen te overwinnen
en de mogelijkheden om partijen daadwerkelijk in beweging te krijgen. Dit is op dit
moment moeilijk in te schatten.
Om te zorgen dat bedrijven bij NMI’s in andere landen terecht kunnen met dezelfde
toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven als in hun eigen land is het van belang dat
NMI’s onderling contracten sluiten om deze issues te garanderen voor langere tijd. Het
is echter de vraag of dit in voldoende mate kan worden vormgegeven, omdat klanten
die naar een buitenlandse NMI moeten overstappen extra transportrisico’s en -kosten
zullen hebben en last kunnen hebben van taal- en cultuurverschillen, die met
contracten lastig zijn te ondervangen. Ook toenemend vertrouwen in andere NMI’s is
nodig wanneer activiteiten aan andere NMI’s overgelaten moeten worden.
Resultaten van verdergaande Europese specialisatie
3. Als verdergaande specialisatie haalbaar is, in welk tempo kan zij dan worden
gerealiseerd en welke (financiële) effecten kan dit opleveren bij de betrokken
meetstandaardeninstituten en kan een verdergaande specialisatie worden benut voor de
invulling van de bezuinigingstaakstelling voor VSL?

Zoals hiervoor is aangegeven moeten voor verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking belangrijke belemmeringen worden overwonnen. De hu idige sterk
nationale metrologie infrastructuren en sterk nationale belangen beperken de
mogelijkheden voor een snelle toename van Europese specialisatie. Het tot elkaar
komen van de verschillende culturen en het bewerkstelligen van een meer Europese
houding kost tijd. Specialisatie moet groeien. Daardoor lijken geen grote effecten op
korte termijn reëel. Het is wel te verwachten dat aan de ene kant een proces van
vergaande Europese specialisatie en samenwerking op termijn leidt tot een meer
efficiënte Europese metrologie-infrastructuur. Aan de andere kant zal de vraag naar
metrologiediensten toenemen en zullen technologieën complexer worden. Door deze
tegengestelde effecten zal Europese specialisatie de komende vijf tot tien jaar per
saldo niet leiden tot een substantiële beperking van het beroep op publieke middelen
en kunnen deze effecten de komende vijf tot tien jaar daarom moeilijk worden benut
voor de invulling van de bezuinigingstaakstelling van VSL.

16

1
1.1

Inleiding
Aanleiding
Metrologiewet, EZ en VSL
De Minister van Economische Zaken (EZ) heeft conform de Metrologiewet één in
Nederland gevestigde instelling aangewezen die tot taak heeft zorg te dragen voor het
verwezenlijken en beheren van de nationale meetstandaarden. VSL is als privaat
bedrijf door de Minister aangewezen als de instantie die verantwoordelijk is voor de
uitvoering van deze publieke taak. VSL is daarmee het Nationaal Metrologisch
Instituut (NMI) van Nederland.
Bezuinigingstaakstelling
In het kader van het Lenteakkoord en het Regeerakkoord Rutte-II is aan het Ministerie
van Economische Zaken een taakstelling toebedeeld. In het kader daarvan zijn ook
algemene taakstellingen opgelegd aan zelfstandige bestuursorganen en
rechtspersonen met een wettelijke taak ressorterend onder EZ.
EZ heeft ook aan VSL een bezuinigingstaakstelling opgelegd. Het ministerie wil aan de
hand van twee sporen, verkennend onderzoek uitvoeren hoe mogelijk invulling kan
worden gegeven aan de taakstelling aan VSL in de komende jaren , namelijk:


1 e spoor: een verkennend onderzoek naar de feitelijke mogelijkheden voor
verdergaande Europese specialisatie, dat bij ontwikkeling en beheer van
meetstandaarden zou kunnen leiden tot lagere kosten voor nationale
meetstandaardeninstituten.



2 e spoor: een verkennend onderzoek naar alternatieve bronnen of modellen voor
financiering.

Het onderzoek waar deze rapportage verslag van doet heeft betrekking op het eerste
spoor, verkennend onderzoek naar de feitelijke mogelijkheden voor
verdergaande Europese specialisatie. Het onderzoek conform het tweede spoor
voert EZ zelf uit.
De uitkomsten van de verkenningen zal EZ gebruiken voor de besluitvorming hoe
mogelijk invulling kan worden gegeven aan de taakstelling aan VSL voor de jaren na
2016 en informatie daarover aan de Tweede Kamer.

1.2

Onderzoeksvragen en afbakening
Onderzoeksvragen
In het onderzoek staan de volgende drie vragen centraal:
1. In hoeverre is onder randvoorwaarden een verdergaande specialisatie in de ontwikkeling
en het beheer van meetstandaarden en verdergaande specialisatie in de dienstverlening
door nationale meetstandaardeninstituten in Europa haalbaar?
2. Wat is er voor nodig om deze verdergaande specialisatie te realiseren?
3. Als verdergaande specialisatie haalbaar is, in welk tempo kan zij dan worden
gerealiseerd en welke (financiële) effecten kan dit opleveren bij de betrokken
meetstandaardeninstituten en kan een verdergaande specialisatie worden benut voor de
invulling van de bezuinigingstaakstelling voor VSL?

17

Bij de eerste onderzoeksvraag heeft het ministerie de volgende twee randvoorwaarden
genoemd voor verdergaande internationale specialisatie:
1. Verdergaande internationale specialisatie mag niet leiden tot een afname van de
kwaliteit van dienstverlening op het gebied van meetstandaarden. Hierbij gaat het
enerzijds om de kwaliteit in metrologische zin en anderzijds om de kwaliteit in de
zin van de snelheid waarmee industriële en andere klanten worden bediend door
een meetstandaardeninstituut. Buitenlandse klanten van een nationaal
meetstandaardeninstituut zouden even goed moeten worden bediend als
binnenlandse klanten (non-discriminatie). Daarnaast gaat het erom dat de
continuïteit van de kwalitatief hoogwaardige dienstverlening ten aanzien van
meetstandaarden ook naar de toekomst toe verzekerd dient te zijn.
2. Verdergaande internationale specialisatie mag niet leiden tot een situatie waarbij
Nederlandse bedrijven geconfronteerd worden met onredelijk hoge tarieven voor de
diensten van meetstandaardeninstituten.
Voor een goede beantwoording van de centrale vragen is onder andere van belang:


in kaart te brengen in hoeverre nu sprake is van specialisatie op het gebied van
meetstandaarden-ontwikkeling en -beheer in Europa;



te verkennen wat de mogelijkheden zijn voor een verdergaande specialisatie onder
Europese meetstandaardeninstituten op het gebied van dienstverlening aan
bedrijven, waarbij de mening van de volgende partijen van belang is:
a. Wat zijn de mogelijkheden voor een verdergaande specialisatie, uitgaande van
wederkerigheid, onder Europese meetstandaardeninstituten op het gebied van
dienstverlening aan bedrijven volgens de grote meetstandaardeninstituten in
enkele omliggende landen, zoals PTB (Duitsland), NPL (Engeland) en LNE
(Frankrijk) en degenen die in die landen binnen ministeries beleidsmatig
betrokken zijn bij strategische keuzen ten aanzien van het
meetstandaardenbeheer?
b. Deelt het Nederlandse bedrijfsleven de mening dat een verdergaande
specialisatie onder Europese meetstandaardeninstituten wenselijk is onder de
hierboven genoemde randvoorwaarden of gelden volgens het bedrijfsleven
andere of aanvullende randvoorwaarden?
c. Hoe ziet de Europese Commissie de mogelijkheden voor een verdergaande
specialisatie onder Europese meetstandaardeninstituten en hoe denkt de
Europese Commissie dat deze het beste zou kunnen worden gerealiseerd? Ziet
de Europese Commissie daarbij een rol voor zichzelf weggelegd?

Afbakening van het onderzoek
Ten aanzien van de afbakening van het onderzoek kan het volgende worden
opgemerkt:


De focus van het onderzoek ligt op de eerste twee onderzo eksvragen.



De focus met betrekking tot specialisatie ligt in het onderzoek op dienstverlening
door NMI’s.



Ten aanzien van de beantwoording van de onderzoeksvragen is het onderzoek in
principe gericht op (de NMI’s in) Nederland, Duitsland, Frankrijk en Verenigd
Koninkrijk.



Het onderzoek is bedoeld als een verkenning van de haalbaarheid van
verdergaande internationale specialisatie. Het gaat in dit stadium niet om een
uitvoerige en concrete uitwerking hoe deze specialisatie eruit zou moeten of
kunnen zien.

18

1.3

Analysekader
Panteia heeft de onderzoeksvragen verder uitgediept en uitgebreid en weergegeven in
het analysekader in figuur 1. Daarbij maken we onderscheid tussen: (1) de
doorlichting van het huidige veld, (2) de haalbaarheid van verdergaande Europese
specialisatie en (3) de effecten door verdergaande specialisatie. Zoals in het
voorgaande is aangegeven ligt de focus op de haalbaarheid van verdergaande
Europese specialisatie op het niveau van metrologiediensten. Het analysekader is
vooral gebruikt om richting te geven aan de gegevensverzameling en interviews.
figuur 1

Analysekader van het onderzoek

ANALYSEKADER

Doorlichting huidige veld









Wat is het belang van metrologie?
Hoe is de positie van het nationaal metrologisch instituut VSL?
Welke (beleids)ontwikkelingen zijn er op het gebied van metrologie in
Nederland?
Welke belangrijke nationale metrologische instituten zijn er in Europa?
Hoe ziet de Europese samenwerking eruit?
Welke specialisaties zijn er nu al bij deze instituten en hoe werkt dat?
Doen nationale bedrijven nu al een beroep op buitenlandse
standaardeninstituten?
Welke effecten zijn er door de huidige specialisatie?

Haalbaarheid verdergaande Europese specialisatie







Welke denkrichtingen zijn er voor verdergaande specialisaties?
In hoeverre zijn de denkrichtingen haalbaar?
Welke randvoorwaarden gelden?
Welke belemmeringen zijn er?
Wat is er voor nodig om deze verdere specialisatie te realiseren?
Hoe zou invoering mogelijk zijn en met welke snelheid?

Effecten door verdergaande specialisatie








1.4

Wat is het effect op toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven?
Wat is het effect op gelijkwaardige binnenlandse en buitenlandse
bediening en dienstverlening?
Wat is het effect op de Nederlandse handelspositie en innovatie?
Wat zijn mogelijke effecten voor NMI’s?
Wat zijn de mogelijke effecten voor bedrijven?
Wat zijn de mogelijke effecten voor nationale overheden?
Wat is de mogelijke bijdrage aan de taakstelling van VSL?

Aanpak
In het onderzoek zijn de volgende stappen doorlopen:
1. Inventarisatie huidig veld en oriëntatie op (verdergaande) Europese specialisatie ;
2. Consultatie van stakeholders over verdergaande Europese specialisatie;
3. Analyse en rapportage.

19

Inventarisatie huidig veld en oriëntatie op (verdergaande) Europese
specialisatie
De activiteiten in de eerste onderzoeksstap waren specifiek gericht op een adequate
start van het onderzoek en het verzamelen van materiaal. De activiteiten betroffen:


Deskresearch: bestuderen van relevante documenten;



Internetsearch: (specialisaties van) meetstandaardeninstituten;



Oriënterende interviews met VSL en de European Association of National Metrology
Institutes (EURAMET).

Consultatie van stakeholders over verdergaande Europese specialisatie
In een consultatieronde met diverse stakeholders zijn interviews gehouden om:


de mogelijkheden te verkennen voor een verdergaande specialisatie onder
Europese meetstandaardeninstituten op het gebied van dienstverlening aan
bedrijven;



dieper inzicht te verkrijgen in de werking van de reeds bestaande specialisatie:



de verschillende criteria voor de haalbaarheid van verdergaande specialisatie en
het oordeel daarover te achterhalen, alsmede de effecten voor de instituten en
voor bedrijven.

De vertegenwoordigers van de volgende organisaties zijn (vrijwel allemaal face-toface) geïnterviewd:


drie grote buitenlandse meetstandaardeninstituten (PTB, NPL en LNE);



ministeries, die beleidsmatig betrokken zijn bij strategische keuzen ten aanzien
van het meetstandaardenbeheer in Duitsland, Frankrijk en Engeland;



Raad van deskundigen;



Europese Commissie;



brancheorganisaties (VNO-NCW, FME, FHI);



zes bedrijven/organisaties die zaken doen met VSL.

Analyse en rapportage
In deze fase zijn de resultaten uit de eerdere fases van het onderzoek met elkaar in
verband gebracht. De kwalitatieve aspecten betroffen het beoordelen en confronteren
van de visies van verschillende typen stakeholders, onder meer snelheid en
inhoudelijke aspecten, gelijkwaardige binnenlandse en buitenlandse bediening in
dienstverlening, wenselijkheid, toegankelijkheid, effect op de Nederlandse
handelspositie en innovatie, voorwaarden voor invoering, mogelijke knelpunten e.d.
Een synthese van deskresearch en uitkomsten van interviews heeft geleid tot
beantwoording van de door de opdrachtgever geformuleerde onderzoeksvragen. Op
basis van deze analyse zijn conclusies geformuleerd over de mogelijkheden van
verdergaande Europese specialisatie en de mogelijke effecten voor VSL en het
Nederlands bedrijfsleven. De onderzoeksresultaten zijn weergegeven in deze
rapportage. Een concept van deze rapportage is voorgelegd aan de opdrachtgever en
vervolgens aan VSL.

20

1.5

Leeswijzer
Het volgende hoofdstuk gaat over metrologie in het algemeen, de metrologieinfrastructuur in Nederland (net name het Nederlandse metrologisch instituut, VSL) en
de (beleids)ontwikkelingen op dit gebied in Nederland. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan
op de metrologie-infrastructuur in Europa en in enkele specifieke landen (Duitsland,
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk). Tevens wordt een beschouwing gegeven over de
reeds bestaande Europese specialisatie en samenwerking op het gebied van
metrologie. Hoofdstuk 4 gaat over verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking. Daarbij komen aan bod de mate van noodzaak van verdergaande
specialisatie, factoren om rekening mee te houden bij verdergaande specialisatie,
denkrichtingen bij verdergaande specialisatie en eerste vereisten bij verdergaande
specialisatie. In het afsluitende hoofdstuk zijn de synthese en conclusies opgenomen
en worden de onderzoeksvragen over haalbaarheid, randvoorwaarden en resultaten
beantwoord. In Bijlage 1 is een lijst met afkortingen opgenomen.

21

2
2.1

Metrologie in Nederland
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op metrologie en het belang van metrologie in het
algemeen. Daarna komt de metrologie-infrastructuur in Nederland aan bod. Daarvoor
worden eerst de relevante artikelen uit de Metrologiewet kort beschouwd. Vervolgens
wordt ingegaan op de kenmerken van het nationale metrologische inst ituut in
Nederland, VSL. Tenslotte komen recente beleidsontwikkelingen aan de orde.

2.2

Metrologie en het belang van metrologie
Metrologie
Belang van metrologie
Metrologie is onder te verdelen in fundamentele metrologie (meetstandaarden en
herleidbaarheid naar deze standaarden) en wettelijke metrologie (geregelde
meetinstrumenten).
Bedrijven, consumenten en overheden moeten erop kunnen vertrouwen dat me tingen
juist zijn en dat overal dezelfde meeteenheden worden gebruikt met een voldoende
mate van nauwkeurigheid. Als bedrijven in verschillende landen met elkaar zaken
doen is het van belang dat de bedrijven van dezelfde nauwkeurigheid van
meeteenheden kunnen uitgaan. Of als een arts een infuus gebruikt moet hij er bij de
dosering van uit kunnen gaan dat deze met zekerheid nauwkeurig kan worden
ingesteld. Dat gebeurt door deze metingen herleidbaar te maken door middel van
kalibraties en referentiematerialen naar meetstandaarden met een absolute
betrouwbaarheid (fundamentele metrologie).
Meetinstrumenten dienen een correct meetresultaat aan te geven. Als de consument
ergens een kilo van koopt moet hij ook zeker weten dat het echt een kilo is. En een
liter benzine dient ook een liter te zijn. Daarom zijn er voor sommige
meetinstrumenten wettelijke bepalingen opgenomen in de regelgeving (wettelijke
metrologie). In Nederland is een en ander hiervoor vastgelegd in de Metrologiewet,
waarbij het ministerie de volgende doelen heeft geformuleerd 1:


consumenten beschermen;



het vertrouwen in meetinstrumenten vergroten;



voorwaarden stellen voor een eerlijke handel;



zorgen voor rechtszekerheid.

Nauwkeurige metingen gebaseerd op nauwkeurige meetstandaarden zijn ook van
groot belang voor technische ontwikkelingen en innovaties. Daarom zijn de
ontwikkelingen op het gebied van meetstandaarden in een land ook van wezenlijk
belang voor de economische ontwikkelingen van het land.
Deze verkenning beperkt zich tot de meetstandaarden en dus tot de fundamentele
metrologie. De wettelijke metrologie wordt buiten beschouwing gelaten.
Meetstandaarden
Het Système international d’unités, het SI-eenhedenstelsel is een stelsel van
internationale meetstandaarden, waarnaar gebruikte meeteenheden herleidbaar
moeten zijn. Het eenhedenstelsel definieert zeven SI-grondeenheden, te weten:
1

Zie: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/certificaten-keurmerken-enmeetinstrumenten/inhoud/metrologie.

23



de seconde (tijd)



meter (lengte)



kilogram (massa)



Kelvin (temperatuur)



candela (lichtsterkte)



mol (hoeveelheid stof) en



ampère (elektrische stroom).

Naast deze SI-grondeenheden zijn er afgeleide SI-eenheden, zoals kubieke meter per
seconde, etc. Vanuit de definities van deze SI-eenheden worden meetstandaarden
ontwikkeld die in de praktijk gebruikt kunnen worden. Het gaat daarbij om
meetstandaarden die gebruik maken van en herleidbaar zijn naar meerdere SIgrondeenheden of afgeleide SI-eenheden door middel van kalibraties of
referentiematerialen. In de loop der jaren is de complexiteit van de meetstandaarden
toegenomen. De complexiteit van het realiseren en kunnen gebruiken van een
samenhangend geheel aan meetstandaarden, is groter geworden. Niet alleen zijn er
veel verschillende meeteenheden, elk met een eigen standaard, maar het meetbereik
per eenheid is bovendien groter. Om aan de toenemende behoefte van klanten aan
hoge betrouwbaarheid en grote nauwkeurigheid te voldoen, is het essentieel dat de
meetonzekerheid zeer laag is (veel cijfers achter de komma).
Europese wetgeving
Het gebruik van meeteenheden in de EU is vastgelegd in Richtlijn 80/181/EEC, die is
gewijzigd door Richtlijn 2009/3/EC. In deze richtlijnen staan naast de SI-eenheden
overzichten van afgeleide SI-eenheden. De richtlijnen leggen de Europese lidstaten de
wettelijke verplichting op deze SI-eenheden te gebruiken. Deze richtlijnen zijn
geïncorporeerd in het Meeteenhedenbesluit 2006.

2.3

Metrologiewet
Wettelijk gebruik van meeteenheden
In Nederland is het gebruik, het beheer en de verwezenlijking van meetstandaarden
geregeld in de Metrologiewet, namelijk in hoofdstuk 2 van de Metrologiewet (artikel 2
tot en met 4), en het Meeteenhedenbesluit 2006. Op grond van artikel 2 van de
Metrologiewet en het Meeteenhedenbesluit 2006 zijn meeteenheden vastgesteld die
wettelijk mogen worden gebruikt.
Aanwijzing instituut voor beheer en verwezenlijking van meetstandaarden
Artikel 3 van de Metrologiewet geeft aan dat de Minister van Economische Zaken één
in Nederland gevestigde instelling aanwijst die tot taak heeft zorg te dragen voor het
verwezenlijken en beheren van nationale meetstandaarden. Het aangewezen instituut
dient de taken onafhankelijk te kunnen vervullen (artikel 3, lid 2b.). Artikel 3 li d 4
bepaalt dat de aangewezen instelling de meetstandaarden van aangewezen instanties
en toezichthouders op hun verzoek herleidt naar de nationale meetstandaard van de
betrokken grootheid. Per meetstandaard wordt een instituut aangewezen. In
Nederland is VSL voor alle meetstandaarden het aangewezen instituut.
Toezicht en advies
Artikel 4 van de Metrologiewet bepaalt dat er een Raad van deskundigen is die tot
taak heeft:

24



toezicht uit te oefenen op de verwezenlijking en het beheer van nationale
meetstandaarden en over dat toezicht jaarlijks verslag uit te brengen aan Onze
Minister en hem overigens van raad te dienen;



advies uit te brengen over aangelegenheden in verband met de meetstandaarden
van grootheden.

2.4

Het nationaal metrologisch instituut VSL
VSL, privaat bedrijf met publieke taak
In Nederland is VSL het Nationaal Metrologisch Instituut. VSL is een privaat bedrijf
met een publieke taak. In opdracht van de Nederlandse overheid beheert en
ontwikkelt VSL de nationale meetstandaarden. VSL maakt meetresultaten van
bedrijven en instellingen direct herleidbaar naar internationale meetstandaarden. Bij
VSL werken circa 110 medewerkers.
De missie van VSL
De missie van VSL, zoals vermeld op de website van VSL, luidt: ‘VSL maakt
meetresultaten van bedrijven, laboratoria en instellingen direct herleidbaar naar
internationale meetstandaarden. VSL beheert en ontwikkelt in opdracht van de
Nederlandse overheid dé nationale meetstandaarden en levert een belangrijke
bijdrage aan de betrouwbaarheid, kwaliteit en innovatie van producten en processen
in bedrijfsleven en samenleving.’
De missie geeft beknopt de rol en de taken van VSL weer. Het bieden van
herleidbaarheid naar internationale meetstandaarden en het beheer en de
ontwikkeling van meetstandaarden betreffen de kerntaken (publieke taak) van VSL. In
het tweede deel van de missie bevindt zich tevens het belang van VSL en zijn taken
voor de Nederlandse samenleving.
Primaire proces
In het Meerjarenplan 2016-2019 van VSL (waarop hierna nog nader wordt ingegaan)
heeft VSL het primaire proces van VSL beschreven. D it is weergegeven in figuur 2.
Belangrijke elementen van het primaire proces zijn 2:


Ontwikkelingen in de maatschappij en opkomende behoeften van de Nederlandse
industrie en samenleving staan aan de basis van het primaire proces;



Hierop wordt gereageerd met de procesketen Research – Ontwikkeling – Beheer;



In ontwikkelingsprojecten worden succesvolle researchresultaten uitgewerkt tot
bruikbare/toepasbare meetmethodes en meetopstellingen;



Daarnaast worden verbeteringen van bestaande meetstandaarden en
meetmethodes ontwikkeld (zoals bredere meetbereiken, lagere meetonzekerheden,
efficiëntere meetprocedures);



Ontwikkelde meetstandaarden en meetmethodes worden ‘in beheer genomen’
(indien bewezen goed en toepasbaar);



Met de meetstandaarden worden metrologische diensten (kalibraties,
referentiematerialen, consultancy, ringvergelijkingen, training, etc.) aangeboden
aan bedrijven, kalibratielaboratoria, overheden en andere partijen.

2

Bron: VSL Meerjarenplan 2016 - 2019, Publieke versie t.b.v. EZ, 14 september 2015.

25

figuur 2

Het primaire proces van VSL

Bron: VSL Meerjarenplan 2016 - 2019, Publieke versie t.b.v. EZ, 14 september 2015.

Speerpunten
De middelen die VSL ter beschikking heeft zijn niet onbeperkt. VSL moet daarom
keuzes maken op welke terreinen VSL investeert. Bij de keuze van deze speerpunten
spelen de behoeften van het bedrijfsleven en de samenleving een essentiële rol.
Ofwel: wat heeft de markt nodig? VSL maakt onderscheid tussen
technologieëngebieden waarop het wil investeren (speerpunten) en
technologiegebieden waarop ze de investeringen beperken tot het noodzakelijke
beheer (fit for purpose). Daarnaast zijn er inmiddels reeds enkele technologiegebieden
afgestoten, die minder relevant werden geacht voor Nederland.
De vijf huidige technologische speerpunten waarop VSL internationaal wil excelleren
en die aansluiten op maatschappelijke of economische prioriteiten in Nederland zijn:


Chemie (gasanalyse)



Volumetrie (flow, zowel gas als vloeistof)



Vermogensmetingen (onderdeel van de technologie Elektriciteit)



Nano- en micrometrologie (onderdeel van de technologie Lengte)



Radiometrie (onderdeel van de technologie Optica).

De ‘fit for purpose’-doelstelling betreft de volgende technologieën:

26



Elektrische metrologie (DC en Laag Frequent (DCLF) en Hoog Frequent (HF))



Ioniserende Straling



Massa, Druk en Viscositeit



Lengte en dimensionele metrologie



Optische metrologie



Temperatuur en Vocht



Tijd en Frequentie.

Tenslotte zijn er inmiddels reeds enkele technologiegebieden afgestoten, die minder
relevant werden geacht voor Nederland, zoals pyrometrie. En er zijn
technologiegebieden waarop VSL sowieso niet actief is, zoals biologische
meetstandaarden.
Diensten
VSL levert de volgende diensten aan bedrijven, instellingen en laboratoria:


Kalibraties (VSL voert kalibraties uit voor klanten waarvoor een hoge mate van
nauwkeurigheid essentieel is. Andere kalibraties worden uitgevoerd door
geaccrediteerde, commerciële bedrijven of instellingen. De nauwkeurigheid en de
herleidbaarheid van de hoogste meetstandaard naar lagere meetstandaarden is
weergegeven in de piramide in figuur 3);



Referentiematerialen;



Ringvergelijkingen;



Maatwerk (waaronder het leveren van experts en expertise aan klanten);



Certificering;



Trainingen.

figuur 3

Herleidbaarheidspiramide

VSL
Reference
lab
1st tier
Reference lab
2nd tier

Leveranciers

Gebruikers

Hoeveelheid
Bron: Panteia, gebaseerd op VSL Meerjarenplan 2016 -2019, publieke versie, 14 september 2015.

Klanten
VSL levert elk jaar ruim 3.500 certificaten af (voornamelijk kalibraties en
referentiematerialen) aan ruim 640 verschillende klanten, waarvan 46% in Nederland
en 54% in het buitenland. De buitenlandse omzet bestaat voor circa driekwart uit flow
en chemie (speerpunten van VSL). In Nederland behoort 44% van de klanten tot het
MKB.

27

Financiering
VSL wordt als volgt gefinancierd:


Financiering door het ministerie van Economische Zaken voor de procesketen
Research – Ontwikkeling – Beheer;



Private betaling door klanten voor de diensten van VSL;



Financiële middelen van de Europese Commissie voor het uitvoeren van research in
het kader van EMPIR.

Volgens opgave van VSL is sprake van een netto-omzet van € 15 miljoen, die globaal
als volgt is verdeeld:


Nederlandse overheid: 55%



Markt: 33%



EU-subsidie: 12%.

VSL als kennisinstituut
Door de grote mate van technologisch onderzoek bij VSL, veelal samen met
innoverende bedrijven, is VSL ook van belang als kennisinstituut op het gebied van
metrologie. Daarmee speelt VSL een rol bij de totstandkoming van innovaties van
bedrijven. Immers, voor veel innovaties zijn betrouwbare meetresultaten van groot
belang, terwijl het beschikbare instrumentarium van VSL soms nog niet is
toegesneden op de herleidbaarheid van die innovaties. In dat geval ontwikkelt VSL
instrumenten voor het leveren van herleidbaarheid, veelal samen met de klant, en
draagt daarmee bij aan de kennisontwikkeling in Nederland en daarmee aan de
innovativiteit van Nederland.

2.5

Recente ontwikkelingen
In Nederland is de afgelopen jaren sprake van verschillende (beleids)ontwikkelingen
gericht op de strategie ten aanzien van de metrologie-infrastructuur in Nederland en
VSL en de financiering daarvan. Hier wordt eerst ingegaan op de strategische visie
standaardbeheer 2013-2016 van de Raad van deskundigen. Daarna komen de reacties
van de minister van EZ daarop en Kamervragen over bezuinigingen op VSL aan bod.
Tot slot wordt ingegaan op het VSL Meerjarenplan 2016-2019.
Strategische visie meetstandaardenbeheer 2013-20163
De Raad van deskundigen voor de nationale meetstandaarden is een onafhankelijk
adviescollege van de regering en het parlement in de zin van de Kaderwet
adviescolleges. De Rvd adviseert over de metrologische infrastructuur in Nederland en
in het bijzonder over aangelegenheden die verband houden met meetstandaarden en
internationale herleidbaarheid. Daarnaast houdt de Rvd toezicht op het technische en
wetenschappelijke niveau van de verwezenlijking van de meetstandaarden. De laatste
strategische visie van de Rvd dateert van juli 2013 en betreft de strategische visie
meetstandaardenbeheer 2013-2016.
De Rvd adviseert daarin onder meer de samenwerking met Europese meetinstituten,
onderwijsinstellingen en bedrijfsleven te intensiveren vooral ten aanzien van de
nieuwe gebieden. Het beeld van de Rvd ten aanzien van VSL is per technologie


Chemie. VSL heeft een internationale toppositie op het gebied van gasanalyses.
Deze positie is zeer belangrijk voor de Nederlandse economie en moet daarom

3

Strategische visie standaardenbeheer, Advies aan de Minister van Economische Zaken door de Raad van
deskundigen voor de nationale meetstandaarden, Uitgangspunten voor een strategisch vierjarenplan voor de
periode 2013 – 2016, juli 2013.

28

behouden blijven. Het blijft noodzakelijk te investeren op het gebied van
gasanalyses (lagere detectiegrenzen en hogere nauwkeurigheden) om de toppositie
te behouden.


Elektriciteit en magnetisme. Het blijft van belang om het uitvoeren van kalibraties
voor alle gangbare elektrische grootheden in de top van de herleidbaarheidsketen
te continueren. Nieuwe ontwikkelingen die plaatsvinden op het gebied van
efficiency van nieuwe technologieën, intelligentie in elektriciteitsnetwerken en
specifieke stroom- en spanningskenmerken van apparatuur zorgen voor nieuwe
gebieden en daarom ook nieuwe kansen.



Tijd en frequentie. De internationale positie op het gebied van tijd en frequentie
kan als goed worden gekarakteriseerd, zonder in de breedte de technologische top
te bereiken. In het veld wordt veel belang gehecht aan de blijvende
beschikbaarheid van de bestaande faciliteiten op hoog niveau.



Ioniserende straling. Op dit terrein is sprake van een enorme toename op
speciaalgebieden waar kansen liggen.



Massa. Het zwaartepunt van het internationale massagerelateerd onderzoek betreft
de nieuwe definitie van de massastandaard en ligt buiten Nederland. Het huidige
kalibratie- en automatiseringsniveau voor massa, druk en viscositeit is goed. De
activiteiten zijn vooral gericht op service en dienen gezien het belang, d e behoefte
en tevredenheid vanuit de markt te worden voortgezet.



Lengte. Het verkleinen van de meetonzekerheid van lengte in algemene zin behoeft
niet de hoogste prioriteit. VSL heeft, mede op advies van de Raad, gekozen voor
concentratie op specifieke gebieden zoals High Tech Systems en
micronanotechnologie.



Thermometrie en vochtigheid. De vaste temperatuurpunten worden op een goed
niveau door VSL onderhouden en op sommige punten is er een leidende positie.



Optica. VSL heeft een sterke positie opgebouwd op het gebied van radio- en
fotometrie. Benut de expertise en verken nieuwe onderwerpen.



Volumetrie. Blijf aandacht besteden aan het onderhoud van de lage druk gas
meetstandaard en verdere reductie van de gerealiseerde onzekerheden van de
nieuwe faciliteiten voor hoge druk gas en minerale oliën. Werk aan een verdere
reductie van de onzekerheid van de primaire LNG meetstandaard. Blijf werken aan
de verdere ontwikkeling van een primaire meetstandaard voor micro- en nanoflow
met een lage onzekerheid. Volg nauwlettend de ontwikkelingen op het terrein van
gasemissies. Zorg dat er herleidbaarheid kan worden aangeboden zodra
betrouwbare industriële meetinstrumentatie op de markt beschikbaar komt.

De Rvd spreekt zijn zorg uit over de voortdurende bezuinigingen door de overheid op
de budgetten voor metrologie, mede in vergelijking tot de ons omringende landen.
Reactie Minister Kamp op de Strategische visie meetstandaardenbeheer 4
De adviezen ten aanzien van het voortzetten van de reeds ingezette ontwikkelingen en
verkenningen neemt de minister van de Rvd over, maar de vraag uit de markt en de
beschikbaarheid van (externe) financiering moet scherp in het oog gehouden worden.
Een verkenning van het ministerie heeft duidelijk gemaakt dat er op dit moment te
weinig draagvlak is voor een platform voor metrologie en een brede hoogleraar
algemene metrologie. Wel wordt de kleinschalige benadering met gastdocenten en
gespecialiseerde deeltijdhoogleraren ondersteund door de minister, waarbij de
financiële ruimte gevonden moet worden binnen de huidige randvoorwaarden.

4

Brief minister EZ als reactie op de Strategische visie standaardenbeheer 2013-2016, 9 mei 2014.

29

Ten aanzien van de bezuinigingen op metrologiebudgetten geeft de minister aan dat
het metrologiebudget de afgelopen jaren in beperktere mate geraakt is door
taakstellingen dan andere terreinen. De minister vraagt VSL om de gevolgen van de
bezuinigingen op het beheer en de ontwikkeling van de nationale meetstandaarden en
de investering in het onderwijs inzichtelijk te maken in een VSL Meer jarenplan voor de
jaren 2016-2019. Op basis daarvan kunnen dan mogelijk keuzes gemaakt worden ten
aanzien van de implementatie van de adviezen van de Rvd en een eventuele
verdergaande specialisatie, in samenhang met de beschikbaarheid van
meetstandaarden en herleidbaarheid in de ons omringende landen.
Reactie Minister Kamp op Kamervragen voorgenomen bezuinigingen VSL 5
In zijn reactie op Kamervragen gaat de minister onder meer in op de voorgenomen
taakstelling voor VSL op een budget van 9,8 miljoen euro (zie tabel 1).
tabel 1

De taakstelling voor VSL

Jaar (cijfers in €)

2016

2017

2018 e.v.

Lenteakkoord

-85.000

-130.000

-407.000

Rutte II

-282.000

-642.000

-783.000

Totaal

-367.000

-772.000

-1.190.000

Bron: Beantwoording vragen over de bezuinigingen op het nationale standaardenlaboratorium, 16 juni 2015.

Op het moment van reageren had de minister al de beschikking over het concept VSL
Meerjarenplan 2016-2019. De minister geeft aan dat aan de hand daarvan nader
overleg zal plaatsvinden met VSL en met het bedrijfsleven en geeft de minister aan
dat de Tweede Kamer in het voorjaar van 2016 over de uitkomsten daarvan zal
worden geïnformeerd. Voor de korte termijn geeft hij aan het budget in 2016 gelijk
aan dat van 2015 te houden, waardoor de dienstverlening van VSL aan het
bedrijfsleven op het niveau van 2015 blijft.
VSL Meerjarenplan 2016-20196
Op verzoek van EZ heeft VSL het Meerjarenplan 2016-2019 opgesteld. In dit plan
wordt een aantal scenario’s geschetst en worden de effecten van de door EZ
opgelegde taakstelling (budgetreductie) geanalyseerd. In het Meerjarenplan zijn vier
reductiescenario’s opgenomen. Dit betreft:
1. Scenario A: alle niet-speerpunten opheffen (Elektriciteit Hoogfrequent, Ioniserende
Straling, Massa, Druk, Viscositeit, Vocht, Tijd en Frequentie)
2. Scenario B: bezuinigen bij alle technologieën. Hierbij blijven alle basisfaciliteiten
behouden, maar wordt er over de gehele breedte van het metrologieprogramma
gekort.
3. Scenario C: combinatie van zowel invulling geven aan de Metrologiewet als
rekening houden met de marktpositie, wat leidt tot het ophef fen van relatief veel
(sub)faciliteiten, namelijk: Elektriciteit HF, Ioniserende Straling, Druk, Viscositeit
en Vocht.
4. Scenario D: het volledig opheffen van één van de technologieën die nu speerpunt
is: Elektriciteit DCLF, Lengte of Optica.
VSL acht deze vier scenario’s onverantwoord, omdat ze de continuïteit van VSL
bedreigen, er niet meer aan de wettelijke taak kan worden voldaan, de commitering
5

Tweede Kamer, Handelingen 2014-2015, nummer 2575. Vragen ingezonden door Kamerlid De Liefde (VVD) op
22 mei 2015 over de bezuinigingen op het nationale standaardenlaboratorium VSL en beantwoord door de
Minister van Economische Zaken op 16 juni 2015.
6
VSL Meerjarenplan 2016-2019, publieke versie, 14 september 2015.

30

van EZ aan de EC betreffende EMPIR niet kan worden nagekomen en vele Nederlandse
klanten niet meer bediend zouden kunnen worden.
VSL wil zich liever baseren op het scenario dat gebaseerd is op de ‘Strategische Visie
Standaardenbeheer van de Raad van deskundigen’ (‘Rvd-scenario’). Dit Rvd-scenario
gaat uit van vijf speerpunten en het fit-for-purpose houden van de andere
technologieën op de andere metrologische gebieden. De vijf speerpunten zijn:


Chemie: Onderzoek naar zuiverheidsanalyse en cilinderwandcoatings en nauwere
samenwerking met de academische wereld.



Elektriciteit DCLF: Ontwikkelingen richten op elektrische efficiëntiemetingen
(standby power, converters, solid state lighting) en elektriciteitsnetresearch (Phase
Measurement Units), power quality, HV-transformatoren, load loss).



Lengte: Verder ontwikkelen van en onderzoek naar toepassingen van Atomic Force
microscopy, inclusief medische diagnostiek, zoals op het gebied van
‘microvesicles’) en onderzoek naar optische karakterisering.



Optica: Meetstandaarden (verder) ontwikkelen voor ‘solid state lighting’ (LEDs en
OLEDs) en voor de ruimtevaart (aardobservatie, meten van klimaateffecten met
behulp van satellieten).



Volumetrie: Onderzoek richten op LNG (lagere onzekerheden), micro -flow (met
name ‘drug delivery’) en gasemissies.

Dit houdt volgens VSL een uitbreiding van het budget in en niet een reductie. Per
technologie zijn er twee nieuwe innovatieve ontwikkelingen. De jaarlijkse extra kosten
per innovatie bedragen naar schatting € 100.000. In totaal zou bovenstaande volgens
VSL juist een extra budget vergen van € 1.000.000 per jaar.
Een mogelijke optie is volgens VSL ook een verdergaande specialisatie binnen Europa,
waarbij niet meer alle nationale instituten een volledig pakket aan diensten leveren,
maar zich voornamelijk richten op hun eigen speerpunten met de daarbij behorende
internationale dienstverlening. Specialisatie zou een efficiencyverbetering op kunnen
leveren, omdat de noodzakelijkerwijs hoge vaste kosten ‘verrekend’ kunnen worden
over een groter ‘afzetgebied’ dan alleen het eigen land.
Dit vereist volgens VSL de bereidheid om enerzijds te spec ialiseren op
technologiegebieden die nationaal van belang zijn, maar anderzijds af te zien van
technologiegebieden waarin andere metrologische instituten een grotere meerwaarde
hebben. Daarnaast vereist dit dat de dienstverlening op Europees niveau uitgevo erd
wordt zonder nationale voorkeuren of het ‘voortrekken’ van nationale instellingen.
Hiervoor is volgens VSL een goede Europese afstemming noodzakelijk en het
onderlinge vertrouwen dat ook onder ‘moeilijke omstandigheden’ toch gevolg gegeven
wordt aan de afgesproken toezeggingen en verplichtingen. Deze bereidheid en dit
vertrouwen zouden er momenteel nog niet zijn.
Volgens VSL is het niet verstandig om vooruitlopend op een dergelijke ontwikkeling,
nu al eenzijdig bepaalde technologiegebieden, meetstandaa rden of diensten te staken
of af te bouwen die van belang zijn voor Nederland, omdat:


de nationale bedrijven en instellingen op achterstand gezet zouden worden.



de onderhandelingspositie van Nederland bij het uitwisselen van specialismen en
diensten daarmee erg verzwakt zou worden.



de eigen onafhankelijke positie op een aantal gebieden wordt opgegeven voordat
duidelijk is wat de consequenties zijn.



het afbouwen van een metrologische activiteit snel kan gaan maar de opbouw van
een goede kennis- en ervaringspositie, vele (soms tientallen) jaren kost.

31

Indien gekozen wordt voor een Europese specialisatie, zal volgens VSL op bestuurlijk
niveau gevolg gegeven moeten worden aan deze wens. Tot die tijd moet voorkomen
worden dat er ongewenste onomkeerbare processen ingezet worden. De opgelegde
bezuinigingen zullen volgens VSL uitgesteld moeten worden, totdat duidelijk wordt wat
de consequenties zijn. Of men zal, totdat een werkelijke Europese specialisatie
gestalte krijgt, een andere manier moeten vinden om de nationa le kosten voor de
metrologische infrastructuur te financieren.
Effecten van taakstelling volgens VSL
Een significante reductie van het metrologiebudget kan volgens VSL alleen als de
ontwikkeling en het beheer van diverse meetstandaarden gestopt wordt en d e
bijbehorende metrologische diensten (bijvoorbeeld kalibraties) voor ‘de markt’
gestaakt worden. Om de genoemde budgetkortingen (EZ-opdracht en marktomzet) te
verdisconteren zal het metrologisch werkprogramma dat VSL in opdracht van EZ
uitvoert, zeer sterk gereduceerd moeten worden, veel meer dan bovenstaande
budgetkortingen suggereren. De reductie van dit werkprogramma zal volgens VSL
naar schatting minimaal 25% bedragen, omdat:


op de vaste kosten (circa 30% van de gehele begroting) niet bezuinigd kan
worden. Deze kosten zijn vanwege de aard en complexiteit van de wettelijke taak
hoog en onafwendbaar. Dientengevolge zullen alle kortingen opgevangen moeten
worden in de variabele kosten, voornamelijk personeel.



EZ een deel van het metrologiebudget (1,65 M€ per jaar) gecommitteerd heeft aan
de EU voor deelname in het EMPIR programma (2014-2024). De toezegging van de
Minister van EZ aan de EC kan dan niet meer gestand gedaan worden.



de kostenstijgingen (inflatie, loonontwikkeling) gecompenseerd zullen moeten
worden door reducties in het werkprogramma.



in het integrale kostprijsmodel dat EZ met VSL overeengekomen is, alle
overheadkosten omgeslagen worden naar een integraal kostprijstarief per uur.
Door de significante personeelsreductie zal het aantal ‘uren’ sterk teruglopen. De
overheadkosten moeten omgeslagen worden over minder uren, waardoor het
kostprijstarief stijgt. Om binnen het budget te blijven moet het werkprogramma
(uren) weer verder gereduceerd worden etc. VSL geeft aan hierdoor in een
neergaande spiraal met een aanzienlijk continuïteitsrisico te komen.



budgetreductie bij VSL geen bezuiniging voor Nederland op zou leveren, maar een
verlies aan concurrentievermogen en, gezien de Benefit Cost Ratio voor metrologie,
een daling van het BNP.

32

3

Huidige Europese infrastructuur en
specialisatie

3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de huidige Europese infrastructuur voor metrologie
(research & development, kalibratie, herleidbaarheid, e.d.). Eerst wordt ingegaan op
de nationale NMI’s in Europa, hun overeenkomsten en verschillen en de
samenwerking. Daarnaast wordt ingegaan op de Europese organisatie en de Europese
programma’s. Vervolgens worden drie grote NMI’s (in Duitsland, het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk) kort beschreven en vergeleken met VSL in Nederland. Het
hoofdstuk sluit af met een beschouwing over de huidige mate van Europese
specialisatie en samenwerking.

3.2

Huidige Europese infrastructuur metrologie
Nationale metrologische instituten
Grote variëteit
In Europa is per land een nationaal metrologisch instituut actief die de taak heeft om
meetstandaarden te ontwikkelen en te beheren en herleidbaarheid te leveren. Bij
sommige landen is daarnaast sprake van aangewezen instituten die deeltaken
verrichten. De aard en kenmerken van de verschillende NMI’s verschillen sterk tussen
de landen, qua omvang, ontwikkeling, taken, juridische vormgeving, aansturing vanuit
de overheid, bevoegdheden, etc. Een en ander is historisch gegroeid en hangt sterk
samen met de aard van economieën (bijvoorbeeld industrieel land versus
handelsland), de ontwikkeling van economieën (bijvoorbeeld hightech land versus
opkomende economie) en de behoeften (van bedrijven en van de samenleving). De
instituten variëren van grote, sterk ontwikkelde instituten met uitgebreid onderzoek
en ontwikkeling van meetstandaarden (waaronder PTB in Duitsland, NPL in het
Verenigd Koninkrijk en LNE in Frankrijk) tot kleine instituten die de a ctiviteiten
beperken tot wat noodzakelijk is in een land (zoals de Baltische staten). Deze laatste
groep doet (vrijwel) niet aan onderzoek en ontwikkeling. Tussen de uitersten is sprake
van een breed scala aan instituten.
Rangorde NMI’s
In interviews is gevraagd naar een rangorde van NMI’s in Europa. Door de grote
variëteit van NMI’s is een echte rangorde moeilijk aan te geven. Op basis van de
interviews met EURAMET, RvD, bedrijven, ministeries en de NMI’s van Duitsland, VK
en Frankrijk kan hier in grote lijnen het volgende over worden gezegd. De instituten
van Duitsland, VK en Frankrijk behoren tot de top, gevolgd door Nederland, Finland,
Zweden, Denemarken, Zwitserland, Oostenrijk en Italië. De instituten in de
Balkanlanden zijn klein en doen alleen wat strikt noodzakelijk is. Bulgarije is geen
hightech economie en heeft daarom maar een kleine NMI. Ook instituten in landen als
Portugal en België zijn klein. Belgische bedrijven (uit Wallonië) maken bijvoorbeeld
gebruik van het NMI in Frankrijk.
Meest publieke organisaties
In de meeste gevallen zijn de NMI’s op de een of andere wijze onderdeel van de
landelijke overheid of hebben daar een sterke band mee. VSL is een van de weinige
instituten in Europa die is geprivatiseerd. NPL in het Verenigd Koninkrijk wa s in het

33

verleden geprivatiseerd, maar maakt sinds 1 januari 2015 weer deel uit van de Britse
overheid.
Concurrentie, samenwerking en grensoverschrijdende dienstverlening
De NMI’s zijn over het algemeen sterk nationaal gericht, omdat gewerkt wordt met
nationale publieke middelen en de opgedragen taken ook over het algemeen gericht
zijn op het eigen land. De sterke mate van nationale oriëntatie van de NMI’s leidt er
mede toe dat er nauwelijks sprake is van concurrentie tussen NMI’s op het gebied van
dienstverlening. Er is hooguit sprake van wetenschappelijke concurrentie tussen NMI’s
als kennisinstituten op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. Ook de
grensoverschrijdende dienstverlening is over het algemeen beperkt. Bedrijven geven
wel aan naar NMI’s in andere landen te gaan indien in het eigen land de benodigde
kennis niet aanwezig is. In interviews met bedrijven en brancheorganisaties wordt
opgemerkt dat NMI’s in meer of mindere mate voorrang geven aan klanten uit het
eigen land. De geïnterviewde NMI’s geven aan daar niet in te discrimineren. Of het wel
of niet het geval is, is in het onderhavige onderzoek niet vast te stellen.
Samenwerking tussen (met name de grote, sterk ontwikkelde) NMI’s vindt vooral
plaats op het gebied van onderzoek en kennisuitwisseling. NMI’s en overheden merken
daarbij op dat dit zich nog redelijk in een beginstadium bevindt. Op de Europese
samenwerking wordt hierna nog nader ingegaan bij de bespreking van het EMPIR programma. Ten aanzien van de diensten geven deze organisaties aan dat er veel
minder sprake is van samenwerking.
Mutual recognition
Ter ondersteuning van de wederzijdse erkenning van certificaten is in 1999 de Mutual
Recognition Arrangement (MRA) van kracht geworden. Doel van deze overeenkomst is
om inzicht te geven in de mate van gelijkwaardigheid van de meetstandaarden tussen
de verschillende meetstandaardeninstituten om zodoende de wederzijdse erkenning
van elkaars test- en kalibratiecertificaten te faciliteren. De wederzijdse erkenning van
meetresultaten en certificaten tussen nationale metrologie-instituten wordt
ondersteund door deelname aan ringvergelijkingen (Key Comparisons), waarmee de
meetcapaciteiten (Calibration and Measurement Capability, CMC ) op een bepaald
gebied worden onderbouwd. De resultaten van Key Comparisons en de CMC’s van de
nationale metrologie-instituten worden gepubliceerd in een door het BIPM beheerde
openbare database (zie http://kcdb.bipm.org/) als onderdeel van de MRA.
Europese organisatie en Europese samenwerking
EURAMET
EURAMET is een Europees samenwerkingsverband 7 met als missie om een
geïntegreerde, efficiënte en competitieve metrologische infrastructuur te ontwikkelen
in Europa, waarbij de behoeften van bedrijfsleven en overheden in ogenschouw
worden genomen. Momenteel zijn 37 NMI’s en 75 Designated Institutes (DIs) lid van
EURAMET.
Op de website geeft EURAMET aan dat zij de samenwerking van nationale NMI’s in
Europa coördineert op gebieden als onderzoek in de metrologie, de herleidbaarheid
van metingen naar de SI-eenheden, internationale erkenning van nationale
meetstandaarden en aanverwante kalibratie- en meetmogelijkheden (Calibration and
Measurement Capabilities). Daarnaast geeft EURAMET aan de ontwikkeling van de

7

34

Een vereniging zonder winstoogmerk volgens Duits recht, www.euramet.org.

nationale metrologie-infrastructuren te faciliteren door middel van kennisoverdracht
en samenwerking tussen de NMI’s.
In 2015 heeft EURAMET een strategiedocument opgesteld, EURAMET Strategy 20 208.
Hierin wordt als grootste uitdaging benoemd dat de eisen die gesteld worden aan
NMI’s, vaak de capaciteit en de kunde van individuele NMI’s overstijgen. Daarnaast
dwingen de bezuinigingen in veel landen NMI’s de laatste jaren tot meer
samenwerking. In het document constateert EURAMET ook dat metrologie in de
verschillende landen in verschillende fases verkeert en dat de nationale eisen sterk
verschillen. EURAMET ziet een belangrijke rol voor samenwerking tussen NMI’s om de
uitdagingen en nieuwe ontwikkelingen het hoofd te kunnen bieden. EURAMET ziet
daarbij ook een belangrijk rol voor zichzelf in de totstandkoming en coördinatie van
samenwerking.
EURAMET is verantwoordelijk voor de uitvoering van de European Metrology Research
Programme (EMRP) en het European Metrology Programme for Innovation and
Research (EMPIR).
EMRP: European Metrology Research Programme
EMRP 9 is een programma gericht op samenwerking in onderzoeksprojecten tussen
Europese metrologische instituten. Het is een Europees programma dat tot doel heeft
om een nauwere integratie van nationale onderzoeksprogramma’s op het gebied van
R&D te bewerkstelligen. Het EMRP wordt gezamenlijk ondersteund door de Europese
Commissie en de deelnemende landen binnen EURAMET. In totaal zijn in de periode
2009-2013 119 onderzoeksprojecten geselecteerd. De projecten duren ongeveer drie
jaar. Het programma wordt gefinancierd door 23 landen en wordt ondersteund door de
Europese Unie. Het budget voor de periode 2009-2013 bedroeg € 400 miljoen,
waarvan € 200 miljoen gefinancierd door de participerende landen en € 200 miljoen
door de Europese Commissie.
EMPIR: European Metrology Programme for Innovation and Research
EMPIR10 is de opvolger van EMRP. EMPIR heeft een bredere thematische omvang, in
lijn met de EUROPA 2020 strategie en naar aanleiding van de EMRP tussentijdse
evaluatie 11. Het budget voor de periode 2014-2020 bedraagt € 600 miljoen, waarvan
€ 300 miljoen gefinancierd door de participerende landen en € 300 miljoen door de
Europese Commissie. Een doelstelling binnen EMPIR is het gat tussen landen met een
sterk ontwikkeld metrologisch systeem en landen met een minder sterk ontwikkeld
systeem te overbruggen 12.
De algemene doelstellingen van het EMPIR luiden als volgt 13:
“(1) het leveren van geschikte, geïntegreerde metrologische maatoplossingen
ter ondersteuning van innovatie en industrieel concurrentievermogen alsook
van meettechnologieën voor het aanpakken van maatschappelijke uitdagingen
zoals gezondheid, milieu en energie, met inbegrip van de ondersteuning van
beleidsontwikkeling en -uitvoering.
8

EURAMET Strategy 2020, Version 1.1(2015-05) (http://www.euramet.org/publications-mediacentre/documents-and-publications/).
9
www.euramet.org/research-innovation/emrp.
10
http://www.euramet.org/research-innovation/empir.
11
Strategic Research Agenda for Metrology in Europe. Draft version for consultation. Draft version 2.0
(08/2015). Beschikbaar: http://www.euramet.org/research-innovation/strategic-research-agenda/
12
http://www.euramet.org/research-innovation/empir/
13
BESLUIT VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende de deelneming van de Unie aan een door
verscheidene lidstaten gezamenlijk opgezet Europees programma voor innovatie en onderzoek op het gebied
van de metrologie. Brussel, 10.7.2013; COM(2013) 497 final

35

(2) het opzetten van een geïntegreerd Europees systeem voor metrologisch
onderzoek met kritische massa en actieve betrokkenheid op regionaal,
nationaal, Europees en internationaal niveau.”
Als onderdeel van de effectanalyse die voorafging aan het besluit tot EMPIR, heeft een
openbare raadpleging plaatsgevonden. De resultaten van deze raadpleging bevestigen
de uitkomsten van de EMRP tussentijdse evaluatie. 97% van de respondenten ziet het
belang van metrologisch onderzoek voor het aanpakken van grote uitdagingen op het
gebied van bijvoorbeeld gezondheidszorg en klimaatverandering. Daarnaast was de
meerderheid het eens over 15 specifieke fundamentele problemen (zie figuur 4). De
resultaten van de consultatie laten zien dat capaciteitsverschillen, samenwerking en
toegang tot infrastructuur door een aanzienlijk deel van de respondenten als (erg)
belangrijk probleem worden aangemerkt en dat het Europees bestel voor onderzoek
en innovatie op het gebied van de metrologie versnipperd is.
figuur 4

Uitkomsten van de openbare raadpleging: probleemstellingen voor het Europees bestel voor
metrologisch onderzoek in afnemende volgorde van belangrijkheid

1. Te geringe investering in metrologie-onderzoek over de hele linie
2. Te weinig metrologie-onderzoek m.b.t. grote uitdagingen
3. Gebrek aan samenwerking met partners uit het bedrijfsleven
4. Gebrekkige coördinatie en onnodig dubbel werk
5. Gebrek aan samenwerking met de bredere wetenschappelijke
gemeenschap
6. Zwakke interdisciplinaire onderzoekspraktijken
7. Zwakke commerciële exploitatie
8. Gebrek aan gekwalificeerde onderzoekers en formele loopbanen
9. Enorme capaciteitsverschillen tussen EU-lidstaten
10. Onttoerekende samenwerking wereldwijd
11. Onttoereikende toegang tot gespecialiseerde infrastructuren
12. Onvoldoende wetenschappellijke niveau van metrologie-onderzoek in ...
13. Onvoldoende betrokkenheid bij Europese standaardisatie
14. Onvoldoende bewegelijkheid van onderzoekers binnen de NMI's
15. Gebrek aan een enkele stem binnen het wereldwijde netwerk
Heel belangrijk

Belangrijk

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Niet zo belangrijk Onbelangrijk Geen mening

Bron: Europese Commissie (2013). WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE, Samenvatting
van de effectbeoordeling, Begeleidend document bij het Voorstel voor een BESLUIT VAN HET EUROPEES
PARLEMENT EN VAN DE RAAD betreffende de deelneming van de Unie aa n een door verscheidene
lidstaten gezamenlijk opgezet Europees programma voor innovatie en onderzoek op het gebied van de
metrologie. Brussel, 10.7.2013, SWD(2013) 250 final.

36

BIPM en internationale vergelijkingen
Wereldwijd is de vergelijkbaarheid en herleidbaarheid van meetstandaarden relevant.
Het Bureau International des Poids et Mesures (BIPM) 14 coördineert de internationale
meetstandaarden. Het bureau is in 1875 opgericht en is uitvoeringsorgaan van de
Meterconventie. Ongeveer zestig nationale meetinstituten zijn bij het BIPM
aangesloten. BIPM heeft als missie het verzorgen en het bevorderen van de
internationale vergelijkbaarheid van metingen, waaronder het realiseren van een
coherent internationaal systeem van eenheden ten behoeve van:


wetenschappelijk onderzoek en innovatie,



industriële productie en de internationale handel,



het behoud van de kwaliteit van leven en het mondiale milieu.

BIPM dicht zich een belangrijke rol toe in de ontwikkeling van een wereldwijde
technische en organisatorische infrastructuur van het Internationaal Stelsel van
Eenheden (SI) als basis voor de wereldwijde herleidbaarheid van meetresultaten naar
meetstandaarden.
Een belangrijk element van de activiteiten van BIPM betreft de internationale
ringvergelijkingen (Key Comparisons), waarbij de meetresultaten van de kalibraties
van de verschillende NMI’s met elkaar worden vergeleken qua meetnauwkeurigheid.
Deze ringvergelijkingen zijn nodig voor de vergelijkbaarheid en herleidbaarheid van
meetresultaten. De resultaten van de ringvergelijkingen publiceert BIPM op zijn
website. Met de resultaten van de ringvergelijkingen kunnen NMI’s van de
verschillende landen per meetstandaard worden vergeleken. Er wordt gekeken hoe ver
een meting van een NMI afwijkt. In figuur 5 is een willekeurig voorbeeld van een
internationale ringvergelijking gegeven. Het geeft aan hoe nauwkeurig de
meetresultaten van de verschillende nationale NMI’s zijn voor bepaalde
meetstandaarden.

14

www.bipm.org

37

figuur 5

Key Comparison Nitrogen monoxide in Nitrogen

CCQM-K1.c, EUROMET.QM-K1.c and APMP.QM-K1.c
MEASURAND : Amount-of-substance fraction of Nitrogen monoxide in Nitrogen
NOMINAL VALUE : 100 µmol/mol
Degrees of equivalence D i and expanded uncertainty U i (k = 2) expressed in µmol/mol

Bron:http://kcdb.bipm.org/AppendixB/KCDB_ApB_result_dtl.asp?cmp_idy=187&cmp_cod=EUROMET%2EQM%2
DK1%2Ec&search=1&cmp_cod_search=&page=1&met_idy=2&bra_idy=5&epo_idy=1&cmt_idy=1&ett_idy
_org=2&lab_idy=&rta_idy=543&rta=ge

3.3

NMI’s in Duitsland, Verenigd Koninkrijk en Frankrijk
In het onderzoek is specifieke aandacht besteed aan de NMI’s van Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Dit betreft grotere vooraanstaande NMI’s die
mogelijk voor Nederland relevant zijn bij specialisatie. De instituten van deze landen
worden hierna kort besproken.
Duitsland: PTB
Het Duitse NMI
Het NMI van Duitsland is PTB, de Physikalisch-Technische Bundesanstalt 15. PTB is het
oudste en grootste NMI in Europa. PTB is een overheidsinstelling.

15

38

https://www.ptb.de

Bij PTB werken ongeveer 1.500 werknemers. PTB is georganiseerd naar
technologiegebieden, waarbinnen zowel R&D, ontwikkeling en beheer van
meetstandaarden, metrologiediensten, conformity assessments, etc. plaatsvinden. In
de gepubliceerde cijfers van PTB zijn geen aparte cijfers voor meetstandaarden
beschikbaar.
Activiteiten
In Duitsland is wettelijk bepaald dat PTB metrologiediensten moet verlenen en
daarvoor een infrastructuur in stand moeten houden. PTB is actief op vrijwel alle
technologiegebieden. Op chemie zit PTB wat minder. Daarnaast zijn er gebieden
waarbij PTB voor de herleidbaarheid gebruik maakt van NMI’s in andere landen
(bijvoorbeeld op het gebied van neutron technologie bij NPL).
PTB houdt zich niet alleen bezig met meetstandaarden. PTB verzorgt ook tot de
wettelijke metrologie behorende conformity assessments van meetinstrumenten
(Europese richtlijnen: MID, NAWI) voor bedrijven die meetinstrumenten op de markt
willen brengen. Daarbij richt PTB zich op de complexere instrumenten.
Financiering en besteding van middelen
PTB krijgt jaarlijks € 150 miljoen van de Duitse overheid. Dit wordt jaarlijks door het
Duitse parlement goedgekeurd. Daarnaast ontvangt PTB nog ongeveer € 30 miljoen
uit andere bronnen (zoals EMPIR). Voor de diensten van PTB moeten klanten betalen.
Daarvoor zijn calculatieschema’s opgesteld om de tarieven vast te stellen. Deze
tarieven zijn niet kostendekkend. De inkomsten die PTB voor de diensten ontvangt
van klanten gaan naar de Duitse staatskas. PTB heeft dus geen commerciële prikkels.
Volgens het jaarverslag van PTB 2014 gaat 60% van de middelen naar research en
development en 40% naar andere publieke taken. Echter, het gaat hier niet alleen om
meetstandaarden. PTB is georganiseerd naar technologiegebieden. In de
gepubliceerde cijfers van PTB zijn geen aparte cijfers voor activiteiten op het gebied
van meetstandaarden beschikbaar.
Verenigd Koninkrijk: NPL
Het Britse NMI
Het Verenigd Koninkrijk kent het National Measurement System 16 (NMS). Dit is een
netwerk van laboratoria en processen. In het Verenigd Koninkrijk is het National
Physical Laboratory 17 (NPL) het NMI, waarbij ongeveer 500 wetenschappers werkzaam
zijn. Sinds begin januari 2015 zijn de aandelen in NPL van een privaat bedr ijf
overgedragen aan het Department for Business, Innovation en Sciences (BIS). In de
praktijk betekent dit dat NPL sinds die tijd weer tot de overheid behoort. Naast NPL
bestaat het NMS uit:


het National Measurement & Regulation Office (NMRO), dat onderde el uitmaakt van
BIS. Het doel is het vereenvoudigen van regelgeving voor het Britse bedrijfsleven .
NMRO voert ook wettelijke metrologie uit. NMRO heeft 90 werknemers. Budget:
onderdeel van BIS.



het LGC, dat gespecialiseerd is in life sciences. Het budget bedraagt: £ 5-6 miljoen.



Het NEL Glasgow een onafhankelijk bureau dat metingen, testen en kalibraties,
onderzoek en ontwikkeling, training services uitvoert op het gebied van olie en gas.
Zij zijn de houders van Britse National Standards voor flow measurement. Het
budget is £ 2-3 miljoen.

16
17

https://www.gov.uk/guidance/national-measurement-system--2
http://www.npl.co.uk/

39



het National Gear Metrology Laboratory (NGML) in Newcastle (University). Budget:
£ 0,1 miljoen.



het National Institute for Biological Standards and Control (NIBSC). Budget op
basis van WHO-gelden.

Activiteiten
NMS is een netwerk van laboratoria en processen die voorzien in meetstandaarden en
die kalibratiefaciliteiten bieden. De instellingen binnen het NMS onderhouden de
meetinfrastructuur, vertegenwoordigen de positie van het Verenigd Koninkrijk
internationaal en beïnvloeden de ontwikkeling van normen. NPL houdt zich alleen met
meetstandaarden en herleidbaarheid bezig.
Financiering en besteding van middelen
Het NMS wordt gefinancierd door BIS en ondersteunt innovatie in het bedrijfsleven
door het aantonen van de compliance van nieuwe producten en processen en maakt
verbeteringen aan bestaande producten mogelijk. BIS investeert £ 60 miljoen per jaar
in het NMS. Dit budget wordt besteed aan: metrologie infrastructuur (39%),
onderzoek en ontwikkeling (19%), strategisch vermogen (10%), op lange termijn SI
(8%), kennisoverdracht (7%), wettelijke en politieke verplichtingen (6%),
internationale verplichtingen (6%) en beheer en formulering (5%).
Het budget van NPL vanuit de overheid bedraagt £ 50 miljoen. De andere instellingen
die met NPL het NMS vormen ontvangen samen £ 10 miljoen. NPL heeft daarnaast nog
£ 30 miljoen aan inkomsten uit dienstverlening. Het is niet bekend of de andere
instellingen ook nog inkomsten uit dienstverlening hebben.
Frankrijk: LNE
Het Franse NMI
De Franse metrologie-infrastructuur bestaat uit het Franse NMI, LNE 18, Laboratoire
National de Métrologie et d'Essais en een aantal aangewezen instituten. Het gaat om
aparte juridische eenheden met verschillende laboratoria die elk hun eigen
technologiegebied hebben. LNE is zelf verantwoordelijk voor meetstandaarden in
relatie tot elektriciteit-magnetisme, dimensionele metrologie, massa en aanverwante
(druk, kracht, torsie, akoestiek, accelerometrie, viscositeit, dichtheid), optische
straling, chemie, temperatuur en warmte.
De werkzaamheden van de negen aangewezen instituten liggen op specifieke terreinen
en zijn complementair aan die van LNE. De aangewezen instituten zijn in te del en in
twee categorieën, namelijk naast LNE, de drie andere nationale metrologie laboratoria
en de zes geassocieerde laboratoria.
De drie andere nationale metrologie laboratoria, naast LNE zijn:


The National Institute of Metrology at the Conservatoire National des Arts et
Métiers, the LNE-INM/CNAM, houdt zicht bezig met de metrologievelden: lengte,
massa, optische straling en temperatuur.



The Laboratoire National Henri Becquerel at the French Atomic Agency
(Commissariat à l’Energie Atomique), the LNE-LNHB/CEA, is verantwoordelijk voor
referenties met betrekking tot ioniserende straling, in het bijzonder dosimetrie en
radioactiviteit.

18

40

www.lne.eu.



The laboratory of Time-Space Reference Systems at the Observatoire de Paris
(Paris Observatory) the LNE-SYRTE/OP, is verantwoordelijk voor referenties op het
gebied van tijd en frequentie.

De geassocieerde laboratoria zijn:


The Ecole Nationale Supérieure d’Arts et Métiers of Paris, the LNE-ENSAM voor
dynamische druk.



The Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire, the LNE-IRSN voor
neutronendosimetrie.



The Centre Technique des Industries Aérauliques et Thermiques, the LNE-CETIAT
voor (lucht)vochtigheid, waterstroommetingen en anemometrie.



The laboratory of Temps Fréquences de Besançon LNE-LTFB op het gebied van tijd
en frequentie bij spectrale dichtheidsmetingen.



The Laboratoire Associé de Débitmétrie Gazeuse, the LNE-LADG voor gas
flowmetingen.



The laboratory of the Trapil company, the LNE-TRAPIL voor vloeibare
koolwaterstofstroommetingen.

LNE is een overheidsbedrijf dat valt onder het ministerie van Industrie. LNE heeft 800
werknemers. LNE heeft circa 8.000 klanten, waarvan tweederde tot het m idden- en
kleinbedrijf behoort.
Activiteiten
Activiteiten van LNE zijn: onderzoek en technologieoverdracht, kalibratie, testen en
analyseren, technische ondersteuning, certificering, opleiding en voorlichting. LNE
voert kalibraties uit voor bedrijven, instituten en andere NMI’s (indien specifieke
nauwkeurigheid elders niet beschikbaar is). LNE houdt zich niet alleen bezig met
fundamentele metrologie, kalibratie en herleidbaarheid, maar is ook een
geaccrediteerde instelling voor het uitvoeren van conformity assessments behorend
tot de wettelijke metrologie (Europese richtlijnen) en een certificeringsinstelling voor
ISO-certificering. Op het gebied van metrologie is LNE vooral sterk op tijd, frequentie
en ioniserende straling.
LNE heeft zowel publieke taken (nationale meetstandaarden en research ) als
commerciële activiteiten.
Financiering en besteding van middelen
LNE ontvangt subsidie van de overheid waarvoor elke vier jaar een vierjarenplan
wordt opgesteld. LNE heeft daarnaast commerciële activiteiten. Voor de commerciële
activiteiten ontvangt LNE € 59,4 mln., waarvan 17 mln. voor kalibratiediensten. Het
totale budget van publieke middelen ten behoeve van metrologie onderzoek en
ontwikkeling bedraagt voor de gehele Franse metrologie-infrastructuur (LNE en de
aangewezen instituten) € 27 mln.

41

Vergelijking
Uit de korte beschrijvingen van PTB, NPL en LNE blijkt dat ze qua omvang, structuur,
activiteiten, financiering, etc. onderling sterk verschillen en ook sterke verschillen
vertonen met VSL in Nederland. De verschillen leiden ertoe dat de beschikbare cijfers
van de verschillende NMI’s ook moeilijk vergelijkbaar zijn. Enkele belangrijke
verschillen tussen de NMI’s zijn de volgende:


De groottes van de NMI’s verschillen sterk vanwege verschillen in grootte van de
landen en de activiteiten die de NMI’s uitvoeren (alleen herleidbaarheid of ook
andere activiteiten);



PTB, NPL en LNE zijn overheidsorganisaties, terwijl VSL een private organisatie is
met een publieke taak.



De metrologie-activiteiten in het Verenigd Koninkrijk en in Frankrijk zijn gespreid
over laboratoria op verschillende locaties terwijl VSL vanuit één locatie opereert.
Bij PTB is vrijwel alles op één locatie in Braunschweig gevestigd, maar PTB heeft
daarnaast nog een vestiging in Berlijn.



VSL houdt zich vrijwel alleen met herleidbaarheid bezig. PTB heeft meer taken,
bijvoorbeeld de conformity assessments. LNE houdt zich naa st herleidbaarheid ook
bezig met conformity assessments en met ISO-certificering. NPL is weer vooral
gericht op herleidbaarheid. Conformity assessments behoren tot de wettelijke
metrologie. Bij PTB en LNE zijn daardoor fundamentele metrologie en wettelijke
metrologie in één instituut vertegenwoordigd.



3.4

VSL is zakelijker en marktgerichter dan PTB, NPL en LNE.

Huidige mate van specialisatie
Mate van specialisatie en samenwerking
Europese specialisatie en samenwerking in meetstandaarden vindt momenteel nog
maar in beperkte mate plaats. NMI’s en overheden hebben daar vrijwel dezelfde
beelden bij. Het geraadpleegde bedrijfsleven en brancheorganisaties geven vooral aan
dat men tevreden is over VSL en dat er geen aanwijzingen zijn dat de huidige
specialisatie tot grote problemen leidt bij bedrijven 19.
Europese Commissie
De Europese Commissie is sterk betrokken bij het EMPIR-programma. De Europese
Commissie is van mening dat overheidsoptreden op EU-niveau noodzakelijk is om de
versnipperde nationale onderzoeksprogramma’s samen te smeden, om
gemeenschappelijke, transnationale onderzoeks- en financieringsstrategieën te helpen
uitstippelen en om de kritische massa van actoren en investeringen te bereiken die
noodzakelijk is voor het aanpakken van belangrijke uitdagingen inzake metrologie, en
om op die manier de kosteneffectiviteit en het effect van de Europese activiteiten en
investeringen op dit gebied te verhogen 20.
Het EMPIR-comité bestaat uit vertegenwoordigers van EURAMET-leden uit de
deelnemende staten. Het gewicht der stemmen wordt berekend op basis van de
bijdragen van de verschillende landen. Het EMPIR-comité neemt in het bijzonder
beslissingen over de strategische agenda voor onderzoek en ontwikkeling, de planning
van uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, de procedure voor de toetsing van
19

Hierbij zij opgemerkt dat in het kader van dit onderzoek niet is gesproken met bedrijven die technieken
gebruiken die door VSL inmiddels zijn afgestoten.
20
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Samenvatting van de effectbeoordeling
Begeleidend document bij het Voorstel voor een BESLUIT VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN VAN DE RAAD
betreffende de deelneming van de Unie aan een door verscheidene lidstaten gezamenlijk opgezet Europees
programma voor innovatie en onderzoek op het gebied van de metrologie {COM(2013) 497 final}{SWD(2013).

42

evaluaties, de selectie van de volgens de ranglijsten te financieren projecten en het
toezicht op de vorderingen van de gefinancierde projecten. Het stelt na goedkeuring
van de Europese Commissie het jaarlijkse werkplan vast. De Europese Commissie
heeft de status van waarnemer bij de vergaderingen van het EMPIR -comité. Voor het
vaststellen van het jaarlijkse werkplan door het EMPIR-comité is echter voorafgaande
goedkeuring door de Commissie vereist. Het EMPIR- comité nodigt de Commissie uit
voor zijn vergaderingen en zendt de Commissie de relevante documenten toe. De
Commissie kan deelnemen aan de besprekingen van het EMPIR-comité21.
Een nieuw aspect in EMPIR is dat er geld beschikbaar is voor capaciteitsopbouw.
Voornamelijk voor nieuw opkomende NMI’s. Zij kunnen daarbij zelf kiezen op welke
metrologieterreinen zij hun capaciteit willen opbouwen. Daarbij is vereist dat dit
voldoende is afgestemd met het nationale bedrijfsleven. Het is moeilijk te zeggen wat
de effecten van EMPIR zijn op specialisatie, omdat het programma pas een jaar loopt.
Daarover is meer te zeggen na de Midterm Review volgend jaar. De website van
EURAMET geeft alleen een algemene indruk welke NMI’s zich op welke
metrologieterreinen richten binnen EMPIR, maar dit zegt minder over de huidige
specialisatie.
EURAMET
EURAMET belicht dat de huidige specialisatie vooral op het niveau van research en
development plaats heeft binnen EMRP en EMPIR en momenteel vrijwel niet op het
gebied van dienstverlening ligt. Bij EMRP en EMPIR speelt EURAMET een coördinerende
rol in het verdelen van het geld en het programmabeheer. De keuze van landen om
deel te nemen in bepaalde research programma’s wordt daarbij wel ingegeven door
wat voor de eigen economie van belang is. De programma’s zijn er uiteindelijk op
gericht om nieuwe diensten aan te kunnen bieden. EURAMET kan de nationale
beslissingen niet beïnvloeden, maar wil zich wel meer ontwikkelen in de richting van
meer coördinatie en strategie. EURAMET laat momenteel dan ook een studie uitvoeren
naar onder meer de huidige specialisatie van NMI’s in de aangesloten landen. De
resultaten van deze studie worden in december 2016 verwacht 22.
NMI’s in Duitsland, VK en Frankrijk
Ook de NMI’s in Duitsland, VK en Frankrijk geven aan dat er regelmatig samengewerkt
wordt op gespecialiseerde terreinen binnen de Europese projecten EMRP en EMPIR .
Deze grote NMI’s beheren en exploiteren op vrijwel alle technologiegebieden
meetstandaarden. Zij hebben slechts bij hoge uitzondering niet het hoogst mogelijke
nauwkeurigheidsniveau in huis en maken daarom nauwelijks gebruik van andere
NMI’s. Het komt overigens wel voor. PTB maakt bijvoorbeeld voor herleidbaarheid van
bepaalde meetstandaarden gebruik van NPL. Bijvoorbeeld op het gebied van neutron
metrologie 23. NPL kalibreert voor PTB.
LNE heeft als enige in Europa nog het hoogste niveau van zekerheid voor wat betreft
optische klokken, dus herleidbaarheid door andere NMI’s daarmee vindt in Frankrijk
plaats.
Ook op andere gebieden vindt specialisatie plaats. Bijvoorbeeld op het gebied van
vloeibaar aardgas. Enkele jaren geleden was er al de verwachting, dat er gehandeld
zou gaan worden in vloeibaar aardgas, maar er was geen meetstandaard voor. Deze

21

BESLUIT Nr. 555/2014/EU VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD van 15 mei 2014 betreffende de
deelname van de Unie aan een door verscheidene lidstaten gezamenlijk opgezet Europees programma voor
innovatie en onderzoek op het gebied van de metrologie (EMPIR). HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN
DE EUROPESE UNIE,249 final}
22
http://www.euramet.org/about-euramet/calls-for-tender/
23
http://www.bipm.org/cc/CCRI(III)/Allowed/18/CCRI(III)09-09.pdf.

43

meetstandaard is ontwikkeld door VSL 24. VSL heeft met PTB afgesproken dat Duitsland
meekijkt met Nederland en niet zal dupliceren.
Het Zweedse NMI, SP Technical Research Institute (SP), voert voor NPL
vacuümmetingen uit 25. Bij de overdracht van de vacuümmeetstandaarden door NPL
aan SP is afgesproken dat SP de financiering en primaire meetstandaard voor vacuüm
verzorgt en zorgt voor de kalibratiediensten voor bedrijven uit het Verenigd
Koninkrijk, Zweden en andere landen. Bij deze overdracht hebben SP en NPL
afspraken gemaakt over een hoogwaardig niveau van de diensten, een gemakkelijke
toegankelijkheid en een hoge snelheid van levering van diensten. De afspraak is dat
dit in ieder geval gelijk is aan wat voor de overdracht gebruikelijk was. Dit werk wordt
naar tevredenheid van NPL door SP uitgevoerd. Maar ook hier is overigens weleens
sprake van taalproblemen en heeft men last van hogere transportkosten.
Er zijn overigens ook voorbeelden van mislukte specialisatie. Ong eveer twaalf jaar
geleden is binnen het technologiegebied massa het onderdeel Hardheid door NPL
afgestoten richting het Italiaanse NMI 26. Bij Hardheid wordt de mate van een indruk
gemeten op een monster uitgeoefend door een voorwerp van bepaalde omvang en
samenstelling bij een bepaalde kracht gedurende een bepaalde tijd. Bij de afstoting
van Hardheid zijn slechte ervaringen opgedaan. Niet zo zeer dat de Italianen slecht
werk leverden, maar alle dienstverlenende opdrachten werden slechts in batches
verwerkt, waardoor voor iedereen langere wachttijden ontstonden. Uiteindelijk heeft
NPL besloten om Hardheid toch weer in eigen beheer te nemen. Omdat dit eerst
helemaal afgebouwd was heeft dat jaren gekost om dit weer helemaal op te bouwen.
Ministeries in Duitsland, VK en Frankrijk
De ministeries in Duitsland, VK en Frankrijk geven ook aan dat er momenteel nog
weinig sprake is van specialisatie en dat de NMI’s in Duitsland, VK en Frankrijk op
vrijwel alle technologiegebieden meetstandaarden beheren en exploiteren en dat er
door NMI’s regelmatig samengewerkt is en wordt op gespecialiseerde terreinen binnen
de Europese projecten EMRP en EMPIR op het gebied van research and development.
Voor bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk worden dezelfde voorbeelden gen oemd rond
“vacuum measurement” (geslaagd met Zweden) en “hardness measurement” (mislukt
met Italië). Verder wordt in het VK aangegeven dat men aan dat herleidbaarheid op
het gebied van “Gear” in samenwerking met PTB plaatsvindt 27. In het VK komen veel
bedrijven uit andere landen om bijvoorbeeld “weight standard equipment” te ijken 28..
Specialisatie wordt door het ministerie sterk gekoppeld aan de behoefte van het
bedrijfsleven. Voorlopig is nog de lijn “to use capability on all technologies”.
De ministeries geven aan dat er momenteel geen sprake is van een sterke
specialisatie. Wel zijn er de EMRP- en EMPIR-projecten waar samenwerking is op met
name het gebied van research and development. De Europese coördinatie van
research werkt volgens hen goed en efficiënt. Europese coördinatie en specialisatie
van diensten is echter complexer. De noodzaak van specialisatie groeit wel door de
vermindering van subsidie aan NMI’s in Europa, maar het bevindt zich nog aan het
24

http://lngmetrology.info/partners/vsl/
http://www.npl.co.uk/science-+-technology/mass,-force,-pressure/pressure-+-vacuum/vacuum-(providedthrough-sp-technical-research-institute-of-sweden)
26
http://www.npl.co.uk/publications/provision-of-hardness-standards-final-report via Google Search.
27
https://www.euramet.org/technical-committees/search-tcprojects/details/?page%5BeurametCtcp_project_listTc%5D=8&eurametCtcp_project_show%5Bproject%5D=56
&eurametCtcp_project%5Bback%5D=482&cHash=4308ea125cd76f65a757927dd68831c8
28
http://www.npl.co.uk/science-technology/mass-and-force/services/calibration-of-weights-all-oiml-classes
25

44

begin. Ook wereldwijd is specialisatie een opkomend onderwerp in het kader van
BIPM. Het is wel zo dat sommige NMI’s vanuit de historie beter zijn op bepaalde
gebieden. Daarom is een discussie nodig op welk terrein NMI’s activiteiten verrichten
op een lager of hoger nauwkeurigheidsniveau. Op bilateraal niveau is er al sprake van
enige samenwerking tussen NMi’s en specialisatie, met name de NMi’s die groot zijn
en al lang bestaan, zoals Frankrijk, Duitsland en VK. Doordat ze lang bestaan en groot
zijn is er sprake van vertrouwen tussen de NMi’s en kan samenwerking en specialisatie
vorm gegeven worden.
Raad van deskundigen
In het meerjarenplan 2010-2013 is gekozen voor een specialisatie in vijf speerpunten.
Deze zijn: Chemie, Volumetrie, HV vermogen, Radiometrie en Nano - en
micrometrologie 29. Vergeleken met het meerjarenplan 2016-201930 zijn dat dezelfde
speerpunten. In het meerjarenplan 2016-2019 zijn deze omschreven als: chemie
(gasanalyse), volumetrie (flow, zowel gas als vloeistof), vermogensmetingen
(onderdeel van de technologie Elektriciteit), nano- en micrometrologie (onderdeel van
de technologie Lengte) en radiometrie (onderdeel van de technologie Optica).
Daarnaast zijn er de fit-for-purposeterreinen. Fit-for-purpose betekent dat VSL op
deze vakgebieden de kwaliteit levert die in Nederland wordt vereist, waaronder
voldoende brede meetbereiken en lage meetonzekerheden, waardoor betrouwbare
metingen verkregen worden.
VSL heeft op het gebied van gasanalyses al geruime tijd een vooraanstaande positie in
de wereld, mede door de zelfgekozen specialisatie (speerpuntenbeleid). Sinds 1994
heeft de afdeling chemie van VSL ook een “declaration of equivalence” met het NIST
in de VS. Hierdoor kunnen klanten ook een specifieke range van primaire
referentiematerialen van VSL gebruiken als bron voor herleidbaarheid in de VS 31.
VSL is sterk betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden in relatie tot
het Europees GPS-systeem en verder op het gebied van glasvezel en LNG 32.
Bedrijfsleven
De geïnterviewde bedrijven focussen zich met name op de huidige business en de
technologieën en meetstandaarden waarvoor ze momenteel VSL raadplegen en
inschakelen 33. De terreinen waarop de geïnterviewde bedrijven focussen zijn
momenteel ook de terreinen waar VSL sterk op is. Het bedrijfsleven en
brancheorganisaties willen dat deze terreinen graag behouden blijven voor VSL. Vier
van de zes geïnterviewde bedrijven heeft wel ervaring met buitenlandse NMI’s, maar
in vrijwel alle gevallen bleek dat toch niet efficiënt en heeft men dat niet verder
doorgezet. VSL is dichtbij, men kent de specialisten goed, de taal is een voordeel, er
zijn geen cultuurverschillen, de kwaliteit is hoogwaardig, de tarieven zijn
marktconform, de doorlooptijd is kort en de risico’s bij transport zijn beperkt.

29

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/jaarplannen/2014/05/12/strategische-visie-standaardenbeheer2013-2016
30
VSL Meerjarenplan 2016-2019.
31
http://www.vsl.nl/diensten/diensten/referentiematerialen
32
http://www.vsl.nl/diensten/technologie%C3%ABn/tijd-en-frequentie en http://www.vsl.nl/overvsl/actueel/vsl-ontwikkelt-meetstandaard-voor-lng
33
Hierbij zij opgemerkt dat in het kader van dit onderzoek niet gesproken is met Nederlandse bedrijven die
structureel samenwerken met buitenlandse NMI’s.

45

4

4.1

Toekomstige Europese infrastructuur en
specialisatie
Inleiding
Centraal in het onderzoek staat de vraag in hoeverre verdergaande Europese
specialisatie in met name de diensten van nationale metrologie -instituten haalbaar is
en wat daar voor nodig is. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de noodzaak van
verdergaande Europese specialisatie en samenwerking, de factoren waar rekening mee
gehouden dient te worden, de mogelijke denkrichtingen en de eerste vereisten bij
verdergaande Europese specialisatie. Dit hoofdstuk bevat de resultaten van
gesprekken met de verschillende stakeholders.

4.2

Mate van noodzaak verdergaande Europese specialisatie
Vanuit de hoek van NMI’s en overheden wordt zonder uitzondering aangegeven dat
verdergaande specialisatie noodzakelijk is of volgens sommigen onontkoombaar.
Daarbij geven zij ook aan dat er belangrijke belemmeringen zijn om dat snel te
kunnen realiseren. Verder wordt samenwerking veelal in één adem genoemd met
specialisatie. Bedrijfsleven en brancheorganisaties zien geen noodzaak om tot
verdergaande specialisatie te komen en willen het liefst dat de huidige metrologie infrastructuur behouden blijft.
Belangrijke redenen van NMI’s en overheden, die in de interviews naar voren zijn
gekomen voor verdergaande specialisatie zijn:


Druk op budgetten vanuit de nationale overheden: veel NMI’s hebben te maken
met budgetrestricties vanuit de overheid waar zij onder vallen en/of van waaruit zij
worden aangestuurd. Druk op de budgetten dwingt NMI’s om keuzes te maken
waarin meer dan wel minder geïnvesteerd wordt, welke nieuwe technologieën wel
of niet worden opgepakt en welke activiteiten of technologiegebieden worden
gestaakt.



Toenemende complexiteit van technologieën: Steeds meer verlangen nieuwe
technologische ontwikkelingen complexere meetstandaarden, waarbij meerdere
technologiegebieden nodig zijn en waarvoor grote investeringen nodig zijn.
Daarnaast groeit de behoefte aan metrologische diensten.



Efficiency: Tussen landen is sprake van overlap in de behoeften van bedrijven en
instellingen ten aanzien van nieuwe technologiegebieden en nieuwe
meetstandaarden. Samenwerking kan de efficiency verbeteren zodat niet door alle
NMI’s hetzelfde gedaan wordt. Investeringen kunnen worden gedeeld.



Benodigde verschuiving van een nationale insteek naar een Europese insteek:
NMI’s werken sterk vanuit de nationale behoeften. Geleidelijk komt het besef dat
een meer Europese oriëntatie van belang is, mede gegeven de druk op nationale
budgetten en de efficiencyvoordelen.

Belangrijke redenen waarom het bedrijfsleven en de brancheorganisaties
verdergaande specialisatie niet noodzakelijk vinden is sterk ingegeven door de
nadelen die men daarvan zegt te gaan ondervinden. Men geeft daarbij aan dat
verdergaande Europese specialisatie en samenwerking voor bedrijven kan betekenen,
dat zij niet meer voor alle technologiegebieden bij het nationale metrologisch instituut
terecht kunnen, en dus naar NMI’s in andere landen moeten. Zij geven aan dat het

47

hen onduidelijk is of zij tegen gelijke toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven bij de
buitenlandse NMI’s terecht kunnen. Vier van de zes geraadpleegde bedrijven heeft
ervaringen dat buitenlandse klanten door NMI’s niet op dezelfde wijze behandeld
worden als binnenlandse klanten. Dat lijkt alleen gewaarborgd te kunnen worden
wanneer in contracten tussen NMI’s de toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven voor
langere termijn kunnen worden vastgelegd. Buiten dat geven bedrijven en
brancheorganisaties aan toch nadelen te ondervinden van de verschuiving naar andere
NMI’s, zoals hogere transportkosten, meer transportrisico’s, m inder efficiënte
contacten (door taal- en cultuurverschillen), e.d. Dit geldt met name voor kleine en
middelgrote bedrijven.
Daarbij wordt aangegeven dat de genoemde knelpunten ertoe kunnen leiden dat
bedrijven minder goed in staat zijn om te innoveren. Ook kan het zijn dat bedrijven
gaan verhuizen naar landen waar ze wel in de nabijheid van een metrologisch instituut
gevestigd kunnen zijn. Bedrijven geven ook aan bevreesd te zijn dat een concentra tie
van metrologiediensten als gevolg van specialisatie (regionale) monopolies met zich
mee zou kunnen brengen, die kunnen leiden tot hogere tarieven voor bedrijven.
De Raad van deskundigen is van mening dat als verdergaande Europese specialisatie
door bezuinigingen zou leiden tot het afstoten van technologiegebieden, VSL ook de
dienstverlening niet meer kan verzorgen en uiteindelijk in een vicieuze krimpcirkel
terecht zou kunnen komen waardoor VSL uiteindelijk in zijn bestaansrecht bedreigd
zal worden. De Nederlandse metrologie infrastructuur is belangrijk voor het
Nederlandse bedrijfsleven. Daarom zou volgens de RvD de garantie moeten blijven
bestaan dat Nederlandse bedrijven hun apparatuur bij VSL kunnen blijven ijken op
nauwkeurigheid en betrouwbaarheid.

4.3

Factoren om rekening mee te houden bij verdergaande
Europese specialisatie
Samenhang specialisatie diensten, research & ontwikkeling meetstandaarden
In grote lijnen begint het proces hoe nieuwe meetstandaarden en nieuwe diensten tot
stand komen bij de behoefte van de klanten (bedrijven en instellingen) aan bepaalde
diensten (zoals kalibratie op nieuwe technologiegebieden of nieuwe
referentiematerialen). Voordat nieuwe diensten kunnen worden aangeboden moeten
veelal eerst nieuwe meetstandaarden worden ontwikkeld, waarvoor eerst onderzoek
nodig is. Dergelijke processen vinden vaak plaats samen met de klant die de diensten
nodig heeft.
De relevantie van deze redenering van het proces zit hem in de vraag ‘waar begint
specialisatie’, ook wanneer we het hebben over specialisatie op het gebied van
diensten. Vanuit de hoek van NMI’s is aangegeven dat onderzoek, ontwikkeling,
beheer en diensten met elkaar samenhangen en dat specialisatie altijd start bij de
behoeften van klanten aan specifieke diensten. De keuze voor specialisatie komt
vervolgens tot uiting in het traject van onderzoek naar ontwikkeling van nieuwe
meetstandaarden naar beheer naar diensten, gericht op het voorzien in de behoeften
van de klanten. Het gaat hierbij om specialisatie op nieuwe meetstandaarden en
nieuwe diensten.
Vanuit de hoek van NMI’s en overheden wordt aangegeven dat het makkelijker is om
afspraken te maken tussen NMI’s over samenwerking met betrekking tot nieuwe
technologieën dan over bestaande technologieën. NMI’s kunnen dan gezamenlijk iets
opbouwen en kunnen op elkaar bouwen.

48

Nationaal gerichte houding
Vanuit de hoek van NMI’s wordt aangegeven dat de publieke taken van een NMI met
name gericht zijn op het eigen land. In hun doelstellingen staat veelal dat ze zich
moeten richten op ondersteuning van de nationale bedrijven en moeten bijdragen aan
de nationale economie en de ontwikkeling en vernieuwing daarvan. Vanuit de hoek
van NMI’s wordt aangegeven dat NMI’s veelal niet open zijn over de eigen strategieën
voor investeringen en specialisatie.
Bedrijven en brancheorganisaties geven aan dat bedrijven die gebruik (willen) maken
van buitenlandse NMI’s vaak het idee hebben dat bedrijven uit eigen land voorrang
krijgen en dat zij daardoor een ‘mindere’ of minder snelle behandeling krijgen.
Belemmeringen voor afstoten activiteiten
Bij specialisatie gaat het niet alleen om de focus op specifieke technologiegebieden,
maar ook om het afstoten c.q. stopzetten van activiteiten (research, ontwikkeling,
beheer en/of diensten), mede om ruimte te geven voor specialisatie. Zeker in gevallen
waarin de middelen beperkt zijn of worden. Vanuit de hoek van NMI’s en ook het
bedrijfsleven, de brancheorganisaties en de Raad van deskundigen is een sterke
weerstand tegen het stoppen van activiteiten. Dat neemt niet weg dat NMI’s in
beperkte mate al activiteiten hebben gestopt en gedwongen door mogelijk
teruglopende en/of gelijkblijvende budgetten daar mogelijk in de toekomst ook niet
aan ontkomen. Overigens geeft een enkele NMI ook aan dat het afstoten van
activiteiten ook ruimte kan bieden om te investeren in andere gebieden.
De terughoudendheid van NMI’s ten aanzien van het stoppen van activiteiten wordt
door hen als volgt verklaard:


NMI’s hebben veelal de publieke taak om meetstandaarden te ontwikkelen en te
beheren. Afstoten van activiteiten zou dan ingaan tegen de opgelegde publieke
taken.



Voor het ontwikkelen en beheren van meetstandaarden zijn vaak grote
investeringen gedaan. Dit verschilt per meetstandaard. Het stoppen van het beheer
van bepaalde meetstandaarden zou vernietiging van kapitaal (apparatuur) en
kennis betekenen. Wanneer het op een later tijdstip nodig zou zijn om de
betreffende meetstandaarden toch weer te ontwikkelen en beheren, dan gaat dat
met grote investeringen gepaard.



NMI’s gaan er vanuit dat wanneer ze moeten gaan specialiseren er een soort
verdeling plaatsvindt tussen NMI’s. Wanneer ze dan activiteiten reeds stopzetten
zien zij dit als het opgeven van onderhandelingsruimte met andere NMI’s over wie
wat gaat doen in de toekomst.



Het stoppen van activiteiten kan betekenen dat het NMI klanten kwijtraakt.
Mogelijk moeten de klanten dan worden doorverwezen naar NMI’s in het
buitenland. Daarnaast is ook een garantie nodig dat andere NMI’s de klanten zullen
helpen onder gelijke voorwaarden (kwaliteit en prijs) en voor langere tijd. Dat is
makkelijker bij grotere, sterk ontwikkelde NMI’s dan bij de kleinere NMI’s. Wanneer
grote NMI’s een activiteit stoppen kan het zelfs om dermate grote aantallen klanten
gaan, dat het voor buitenlandse NMI’s niet eens mogelijk is om die over te nemen.
Ten slotte kan het vertrouwen in andere NMI’s dat de meetstandaarden blijven
bestaan verstoord worden wanneer bij die NMI’s bezuinigd wordt op de budgetten.
De angst dat bij die NMI’s activiteiten worden gestopt is immers groter. Een enkele
NMI geeft ook aan dat dit ook geldt ten aanzien van NMI’s die commerciëler zijn.



Het in huis hebben van meerdere technologiegebieden is voor NMI’s van belang
zodat de verschillende gebieden elkaar kunnen beïnvloeden (kruisbestuiving). Veel

49

activiteiten maken gebruik van meerdere technologiegebieden. Dit maakt het
schrappen van bepaalde technologiegebieden lastig omdat dit ook ten koste gaat
van andere activiteiten waar die gebieden nodig zijn. Ofwel, NMI’s geven aan een
brede range aan technologiegebieden nodig te hebben, maar niet altijd voor alle
gebieden op het hoogste niveau van nauwkeurigheid.


Het afstoten van technologiegebieden kan leiden tot verlies aan internationale
reputatie.



Er zijn technologiegebieden die voor de nationale veiligheid van landen van belang
zijn. Deze kunnen ze niet afstoten. Dit geldt met name voor technologieën met
nucleaire aspecten.

Voor het bedrijfsleven, brancheorganisaties en de Raad van deskundigen gelden ten
aanzien van het eventueel stoppen van activiteiten door NMI’s dezelfde argumenten,
zoals ook al weergegeven in paragraaf 4.2 ten aanzien van de mate van noodzaak van
verdergaande specialisatie.
Belang metrologie-infrastructuur voor economie en innovatie
Alle gesprekspartners hebben in meer of mindere mate aangegeven dat een goede
metrologie-infrastructuur van essentieel belang is voor de economie en voor het tot
stand komen van innovaties. Bedrijven hebben geavanceerde metrologiediensten
nodig voor hun innovaties. In gesprekken met bedrijven, die klant zijn bij VSL, is ook
aangegeven dat hun bedrijf in sterke mate afhankelijk is van de diensten en kennis
van VSL. Zonder de kalibraties van VSL komt bij sommige bedrijven de continuïteit
van hun bedrijf of delen daarvan in gevaar. Een bedrijf gaf aan dat de door hem
benodigde kennis niet elders is te vinden.
De Raad van deskundigen, brancheorganisaties en een enkele NMI hebben
aangegeven dat de economische waarde van metrologie en meetstandaarden positief
is. Dit wordt onderschreven door diverse internationale studies 34. In het algemeen
meten deze studies de impact op de productiviteit en het bruto binnenlands product.
Door middel van een Benefit Cost Ratio (BCR) kunnen de economische opbrengsten
afgezet worden tegen elke geïnvesteerde euro. Recente studies geven de volgende
effecten weer:


Een aanvullende overheidssubsidie van £ 6 miljoen in het National Measurement
System in het Verenigd Koninkrijk levert £ 300 tot 400 miljoen op voor de
economie (een BCR van circa 50 tot 65) 35.



Over een periode van elf jaar zijn een aantal impact studies uitgevoerd die een
groot deel van de technologieën en bedrijven afdekken met een gemiddelde BCR
van 47 36.

Onvoldoende zicht op de kracht van verschillende NMI’s
Vanuit de hoek van NMI’s wordt aangegeven dat Europese specialisatie en
samenwerking inzicht vereist in en overzicht over de kracht van de verschillende
NMI’s. Dit inzicht en overzicht zijn momenteel onvoldoende voorhanden door de sterk
nationale oriëntatie en beperkte openheid van NMI’s. Inzicht is nodig waar NMI’s sterk
in zijn, waar in hun land behoefte aan is en waar de prioriteiten van de NMI’s liggen.
Dit inzicht en overzicht acht men een belangrijke basis voor het vormgeven van
Europese specialisatie en samenwerking.
34

In de volgende research paper van de Australische overheid wordt een overzicht gegeven van verschillende
studies naar economische effecten van metrologie: K. Robertson en J.A. Swanepoel, The economics of
metrology, Australian Government, Department of Industry, Innovation and Science, Research paper, 6/2015.
35
Swann G.M.P., The Economics of metrology and Measurement, Report for National Measurement Office,
Department for Business, Innovation and Skills, October 2009.
36
http://www.nist.gov/director/planning/summary-studies.cfm.

50

Volgens een enkele NMI kan overzicht worden verkregen via de Key Comparisons van
BIPM. Met de resultaten van deze ringvergelijkingen kunnen NMI’s van de
verschillende landen qua meetnauwkeurigheid met elkaar vergeleken worden. De
resultaten van de ringvergelijkingen publiceert BIPM op zijn website. Nadeel van deze
vergelijkingen is dat het er honderden zijn, op een zeer gedetailleerd niveau, waarbij
onderling gewicht en verhouding per key comparison onduidelijk is en dat niet ieder
NMI daarin opgenomen is.
Verschillen tussen landen in vormgeving metrologie-infrastructuur
In het voorgaande hoofdstuk is reeds aangegeven dat, ook volgens gesprekspartners,
de verschillen tussen landen groot zijn qua omvang en ontwikkeling van de
metrologie-infrastructuur en de NMI’s. Daardoor verschillen ook de uitgangspunten
voor Europese specialisatie en samenwerking. Voor landen waar de activiteiten van
het NMI zich beperken tot het hoogst noodzakelijke en niet of nauwelijks onderzoek en
ontwikkeling doen is het lastig om een rol te spelen in specialisatie, anders dan het
aanhaken bij andere NMI’s voor zover dat al niet gebeurt. Verder hebben niet alle
NMI’s bevoegdheden om zaken te doen met NMI’s in andere landen. In sommige
landen moet dat eerst worden voorgelegd aan het parlement geeft een enkel NMI aan.
Ook de belangen bij specialisatie verschillen sterk tussen landen. Dit hangt sterk af
van wat een land en een economie nodig heeft. Specialisatie betekent ook het afstoten
van activiteiten/diensten door NMI’s die vervolgens overgenomen zouden moeten
worden door andere NMI’s. Er moeten dan wel NMI’s zijn die voldoende expertise in
huis hebben en voldoende vertrouwen genieten om deze activiteiten/diensten over te
nemen. Dat lukt alleen met NMI’s die sterk ontwikkeld zijn en een sterke reputatie
genieten geeft een enkel NMI aan. Met name de diensten (en certificaten) van de
grotere, sterk ontwikkelde NMI’s (zoals PTB, NPL, LNE en VSL) hebben een bepaalde
status in de markt. Ook nu al worden de diensten van verschillende NMI’s beduidend
hoger ingeschat dan de diensten van andere NMI’s. Voor bedrijven is een certificaat
van een gerenommeerd NMI van groot belang in de markt.
Belang metrologie dichtbij en in eigen land voor klanten
Geïnterviewde bedrijven, die zaken doen met VSL, willen de metrologische diensten
afnemen op korte afstand en in eigen land. De belangrijkste redenen hiervoor zijn de
volgende:


Klanten van NMI’s werken veelal samen aan de ontwikkeling van nieuwe
meetstandaarden met nauwkeurige zekerheden. Daarvoor is sprake van intensief
contact tussen de betreffende bedrijven en het NMI. Nabijheid van een NMI vinden
bedrijven daarbij van groot belang. Daarnaast wordt de eigen taal en cultuur in de
samenwerking van belang geacht. Bedrijven geven aan dat taal- en
cultuurverschillen tussen landen een belemmering vormen voor efficiënte
samenwerking. Dit geldt nog sterker voor de kleine en middelgrote bedrijven.
Veelal kennen de klanten van het NMI de medewerkers van het NMI al jaren, zodat
ze weten wat ze aan elkaar hebben en de lijnen kort zijn. Het zal vele jaren duren
voor dergelijke contacten met een ‘nieuw’ NMI zullen zijn opgebouwd.



Voor het laten kalibreren van meetinstrumenten voor een NMI moeten de
meetinstrumenten vervoerd worden van het bedrijf naar het NMI en vice versa.
Voor sommige meetinstrumenten kan dit per koerier verstuurd worden. Echter, in
veel gevallen gaat het om geavanceerde, kwetsbare meetapparatuur, waarbij ook
nog eens speelt dat het transport een risico vormt voor meetresultaten. Het risico
wordt nog groter wanneer men met de meetinstrumenten voor kalibratie van
bijvoorbeeld Nederland over zee of met het vliegtuig naar andere

51

meetstandaardeninstituten moet transporteren. Heftige golfbewegingen en
turbulentie kunnen kwetsbare meetapparatuur verstoren. Voor bedrijven is de
nabijheid van het NMI van belang om de transportrisico’s en transportkosten zo
veel mogelijk te beperken. Door enkele bedrijven is een maximum afstand van 200
à 300 km genoemd.
Concurrentiegevoelige informatie
Een enkele NMI heeft gewezen op de angst dat concurrentiegevoelige informatie bij
buitenlandse concurrenten terecht zou kunnen komen, wanneer een bedrijf zaken doet
met een NMI over de grens. Zeker met de ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden
samen met de klant wordt er technologisch kennis ontwikkeld en krijgt het NMI
nieuwe technologische kennis. De klant ontwikkelt vaak samen met het NMI
prototypes en er wordt gebruik gemaakt van elkaars apparatuur. De angst is dan dat
de concurrentiegevoelige informatie vervolgens via het NMI ook bij de buitenlandse
concurrent terecht komt. Dit aspect zou hightech bedrijven kunnen weerhouden van
het zakendoen met buitenlandse NMI’s. Als voorbeeld is genoemd de Duitse autoindustrie die de metrologische diensten in eigen land willen afnemen en dit niet willen
overlaten aan buitenlandse NMI’s.
NMI’s als kennisinstituten
NMI’s geven aan dat door NMI’s veel kennis wordt ontwikkeld, vaak samen met
klanten. De NMI’s zijn dan ook een belangrijke bron voor bedrijven met betrekking tot
technologische kennis. Veel NMI’s gaan in hun dienstverlening dan ook verder dan
diensten gericht op herleidbaarheid (kalibratie en referentiematerialen). De
geïnterviewde NMI’s bieden als diensten ook hun expertise en experts aan in de vorm
van consultancy en kennisoverdracht. Volgens de NMI’s en EURAMET fungeren sterk
ontwikkelde NMI’s dan ook als belangrijk kennisinstituut in een land en beschikken
over netwerken met andere kennisinstituten. Zij spelen daarom ook een rol in de
kennisinfrastructuur van een land.

4.4

Denkrichtingen bij verdergaande Europese specialisatie
Op basis van de gesprekken met EURAMET, NMI’s en ministeries kunnen enkele
denkrichtingen worden geformuleerd voor verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking. De denkrichtingen hoeven daarbij geen uitsluitende optie te zijn, maar
ook combinaties van deze denkrichtingen kunnen opties zijn voor de toekomst. De
denkrichtingen luiden als volgt:
1. Niet alle NMI’s onderhouden en beheren bepaalde meetstandaarden op het hoogste
niveau. Per meetstandaard zijn er bijvoorbeeld drie of vier NMI’s die deze
onderhouden. Andere NMI’s sluiten hier middels overeenkomsten op aan, zodat zij
gelinkt zijn aan het hoogste niveau.
2. Een NMI stopt een activiteit (bijvoorbeeld een dienst als kalibratie of
referentiemateriaal in een bepaald technologiegebied) en sluit een overeenkomst
met een NMI uit een ander land die deze activiteit en de klanten daarvoor
overneemt.
3. Het opzetten van centres of excellence, waarbij NMI’s het werk verdelen, vooral
ten aanzien van Research & Development als opstapje naar een verdere verdeling.
De basis daarvoor is al gelegd in EMRP en EMPIR.
4. Het vormen van één centrale Europese NMI met vestigingen in de verschillende
landen.
5. Het vormen van één Europese NMI.

52

De eerste drie denkrichtingen zijn in de gesprekken naar voren gekomen als reële
opties. Het vormen van één Europese NMI is wel genoemd in gesprekken maar wordt
over het algemeen niet als reële optie beschouwd. Sowieso zijn er meerdere instituten
nodig om meetstandaarden te kunnen vergelijken. Maar daarnaast zijn de verschillen
in de nationale metrologie-infrastructuren, in de NMI’s en in nationale belangen
dermate groot dat een weg naar één Europese NMI vooralsnog niet realistisch wordt
gevonden.

4.5

Eerste vereisten bij verdergaande Europese specialisatie
In deze paragraaf is een aantal eerste vereisten opgenomen alvorens verdergaande
Europese specialisatie kan plaatsvinden.
Besef van het belang van specialisatie en samenwerking
Op zich wordt vanuit de hoek van NMI’s en overheden aangegeven dat specialisatie en
samenwerking in Europa nodig is op het gebied van metrologie. De vraag neemt toe,
technologiegebieden worden complexer en budgetten worden kleiner. Echter, dit besef
moet verder toenemen en omgezet worden in stappen om Europese specialisatie en
samenwerking echt van de grond te laten komen. Het bedrijfsleven en de
brancheorganisaties zijn echter voor handhaving of uitbreiding van de huidige
Nederlandse infrastructuur van metrologie.
Meer Europees denken
Vanuit de hoek van NMI’s geeft men aan dat NMI’s sterk nationaal denken. Dat is
historisch zo gegroeid en hangt sterk samen met de nationale publieke taken en de
financiering met nationale publieke middelen. De NMI’s zijn ook vooral gericht op de
eigen nationale economie en het nationale bedrijfsleven. Voor Europese specialisatie
en samenwerking is volgens hen echter meer Europees denken nodig.
Kennis van de kracht van NMI’s
Om de activiteiten van NMI’s in Europa te kunnen coördineren is inzicht nodig in de
kracht van NMI’s en de mogelijkheden van NMI’s. Dat is momenteel onvoldoende
aanwezig. EURAMET is momenteel bezig met een inventarisatie van het Europese
metrologielandschap. De planning is dat deze in september 2016 gereed is en
gepresenteerd gaat worden aan de NMI’s. Deze inventarisatie gaat gebruikt worden
voor de strategie van EURAMET, en kan ook een stap vormen op weg naar
verdergaande Europese specialisatie en samenwerking.
Europese samenwerking en regie
Vanuit de hoek van NMI’s is aangegeven dat veel samenwerking tussen NMI’s
momenteel bilateraal plaatsvindt, met name tussen NMI’s waarin het vertrouwen groot
is. Er is nog nauwelijks sprake van Europese samenwerking. Alleen binnen EMRP en
EMPIR is sprake van Europese samenwerking die ook leidt tot Europese specialisatie.
Bij deze programma’s is niet alleen sprake van nationale belangen maar ook van
Europese belangen.
Een van de geïnterviewde ministeries geeft aan dat samenwerking voor alle partijen
een win win gevoel moet geven. Laboratoria moeten de voordelen van samenwerking
voelen. Een van de ministeries geeft aan dat een realistische roadmap nodig is met
stappen en dat gebruik kan worden gemaakt van de huidige bilaterale samenwerking
om volgende stappen te zetten.

53

Bij één van de ministeries kwam aan de orde dat de wijze van Europese samenwerking
sterk af hangt van de technologiegebieden. Bij chemie is sprake van veel velden, veel
regelgevende kaders, veel technieken, veel kleine diensten, etc. Dat is lastig te
coördineren binnen Europa. Bij tijd is het makkelijker. Er zijn bij tijd wel verschillende
technieken, maar niet zo veel. Het is wel duur en gecompliceerd, maar het is
makkelijker centraal voor heel Europa te organiseren.
Vanuit de hoek van NMI’s en overheden is aangegeven dat een discussie op gang zou
moeten komen over een eerlijke verdeling van technologievelden en
meetstandaarden. Meerdere ministeries geven aan dat voorkomen moet worden dat
NMI’s alleen de meest lucratieve gebieden en meetstandaarden willen behouden en
minder lucratieve gebieden en meetstandaarden aan andere NMI’s willen overlaten. In
onderling overleg moeten er afspraken komen voor een verdeling van
technologievelden en meetstandaarden.
Bottom-up i.p.v. top-down
Geconsulteerde NMI’s en overheden hebben aangegeven dat specialisatie en
samenwerking vooral bottom-up dient plaats te vinden en niet top-down. Een topdownbenadering met 37 landen met sterk verschillende metrologie-infrastructuren en
NMI’s is niet haalbaar. Bottom-up ideeën gaan meer in de richting van het starten met
3, 4 of 5 NMI’s, waarna anderen kunnen volgen. Of overeenkomsten tussen 10 NMI’s,
waarbij 3 NMI’s meetstandaarden ontwikkelen en de andere 7 NMI’s deze vervolgens
overnemen. Specialisatie en samenwerking moeten groeien. Verder is geopperd om te
beginnen met een makkelijk veld en dan stap voor stap verder te gaan.
Vertrouwen in andere instituten
Vertrouwen in andere NMI’s is volgens de ministeries en NMI’s nodig om tot meer
specialisatie en samenwerking te komen. Immers, meer Europese specialisatie en
samenwerking leiden ertoe dat NMI’s niet alle activiteiten zelf in huis hebben, maar
voor een deel van de activiteiten afhankelijk zijn van NMI’s in andere lan den.
Daarvoor moeten NMI’s wel voldoende vertrouwen in elkaar hebben. Dat vertrouwen is
er vaak nog onvoldoende.
Contracten
Vanuit de hoek van NMI’s en overheden wordt aangegeven dat verdergaande
specialisatie afhangt van nationale vereisten en behoeften en hoe dat geregeld is in
contracten tussen NMI’s en nationale overheden. Wanneer NMI’s activiteiten afstoten,
met name diensten, moeten de klanten (bedrijven en instellingen) bij andere NMI’s
terecht kunnen om diensten af te kunnen nemen. Daarvoor is het van belang dat
NMI’s overeenkomsten kunnen afsluiten zodat zekerheid ontstaat over de kwaliteit,
betrouwbaarheid en onafhankelijkheid van de dienstverlening door een buitenlandse
NMI over een langere termijn. Daarbij is ook de mogelijkheid genoemd van gedeelde
(kalibratie)faciliteiten, waarbij het NMI die de activiteit zelf heeft gestopt voor het
bedienen van zijn klanten gebruik kan maken van de faciliteiten van het NMI waarmee
de faciliteiten worden gedeeld. Verder zou gelijke behandeling van binnen- en
buitenlandse klanten moeten worden vastgelegd. Het NMI dat een activiteit stopt moet
vaak kunnen garanderen dat bedrijven en instellingen in het eigen land toch adequaat
terecht kunnen bij een andere NMI (vaak ook een publieke taak). Het creëren van
vertrouwen is hier essentieel en ook is politiek draagvlak en consensus nodig om tot
samenwerking te komen en afspraken te formaliseren.

54

Voldoende NMI’s op niveau
Geraadpleegde ministeries en NMI’s geven duidelijk aan dat er voldoende NMI’s op
niveau nodig zijn. Per meetstandaard zijn meerdere NMI’s nodig om te kunnen
vergelijken (key comparisons). Een van de ministeries noemde minimaal drie NMI’s op
hetzelfde niveau voor vergelijking.
Daarnaast geven ministeries, maar ook enkele bedrijven aan dat het bestaan van een
zekere concurrentie tussen NMI’s van belang is. Daarbij wordt dan vooral gesproken
over wetenschappelijke concurrentie. Dit zou de NMI’s scherp houden en vernieuwing
stimuleren.
Tenslotte is vooral door enkele bedrijven aangegeven dat er voldoende geografische
spreiding nodig is van technologiegebieden en meetstandaarden over verschillende
NMI’s mocht men tot Europese specialisatie overgaan. Het zou bijvoorbeeld niet zo
moeten zijn dat een bedrijf in het Verenigd Koninkrijk alleen maar terecht kan in een
land in Zuidoost Europa.
Benodigde tijd voor verdergaande Europese specialisatie
Op de vraag naar de benodigde tijd die nodig is om verdergaande specialisatie tot
stand te laten komen, blijken veel gesprekspartners (NMI’s, EURAMET, Ministerie, EC)
geen duidelijk antwoord te hebben. Antwoorden zitten vooral in de lijn van:


Het proces heeft tijd nodig,



Het is een complex proces met veel vragen,



Specialisatie moet groeien met de technologische ontwikkelingen en gegeven de
beperkte middelen.



Het proces kost veel tijd, discussie en goodwill.



Een ontwikkelcyclus van nieuwe meetstandaarden duurt ongeveer tien jaar. En
juist met de nieuwe ontwikkelingen kan specialisatie worden bereikt.

Rollen EURAMET en EC
Op de vraag wie een rol kan vervullen in Europese specialisatie en samenwerking is
vanuit de hoek van NMI’s en overheden, EURAMET genoemd. EURAMET coördineert nu
vooral op het gebied van research en development (vooral binnen EMRP en EMPIR),
niet op beheer en diensten. Echter, research leidt uiteindelijk naar nieuwe
meetstandaarden, beheer en diensten. EURAMET heeft contacten met NMI’s en met
nationale overheden. EURAMET kan een sturende rol vervullen, kan NMI’s
ondersteunen, kan met modelcontracten komen, etc.
Een van de NMI’s gaf aan dat het voor de Europese Commissie lastiger is een regierol
te vervullen, omdat de EC geen mandaat heeft op het gebied van meetstandaarden.
Dat is in handen van nationale overheden (nationale wetgeving). De EC heeft wel
belang bij goede Europese samenwerking, gezien het geld dat zij erin steken met
EMRP en EMPIR. Volgens de betreffende NMI kan de EC mogelijk wel een bijdrage in
de regie leveren door partijen bij elkaar te brengen en discussies op gang te help en.
De EC kan daar sturend in zijn. EURAMET kan daar net als bij EMRP en EMPIR
uitvoerder van het programma zijn.
De Europese Commissie is sterk betrokken bij het EMPIR-programma. Overeenkomstig
de strategie Europa 2020, het flagship “Innovation Union” en de Europese
Onderzoeksruimte en Horizon 2020 is het algemene doel van dit initiatief het
aanpakken van de uitdagingen waarmee het Europese systeem voor metrologisch
onderzoek wordt geconfronteerd en het maximaliseren van de voordelen van

55

verbeterde meetoplossingen voor Europa. De Europese Commissie is van mening dat
overheidsoptreden op EU-niveau noodzakelijk is om de versnipperde nationale
onderzoeksprogramma’s samen te smeden, om gemeenschappelijke, transnationale
onderzoeks- en financieringsstrategieën te helpen uitstippelen en om de kritische
massa van actoren en investeringen te bereiken die noodzakelijk is voor het
aanpakken van belangrijke uitdagingen inzake metrologie, en om op die manier de
kosteneffectiviteit en het effect van de Europese activiteiten en investeringen op dit
gebied te verhogen.

56

5
5.1

Synthese en conclusies
Inleiding
Panteia heeft een verkenning uitgevoerd naar de haalbaarheid van verdergaande
Europese specialisatie, waarbij de volgende drie vragen centraal staan:
1. In hoeverre is onder randvoorwaarden een verdergaande specialisatie in de ontwikkeling
en het beheer van meetstandaarden en verdergaande specialisatie in de dienstverlening
door nationale meetstandaardeninstituten in Europa haalbaar?
2. Wat is er voor nodig om deze verdergaande specialisatie te realiseren?
3. Als verdergaande specialisatie haalbaar is, in welk tempo kan zij dan worden
gerealiseerd en welke (financiële) effecten kan dit opleveren bij de betrokken
meetstandaardeninstituten en kan een verdergaande specialisatie worden benut voor de
invulling van de bezuinigingstaakstelling voor VSL?

Op basis van deskresearch en interviews zijn ideeën en visies over het onderwerp
verzameld, waarvan de resultaten in de voorgaande hoofdstukken zijn beschreven. In
de volgende paragrafen geven wij per onderzoeksvraag door middel van een synthese
van het verzamelde materiaal ons oordeel over de haalbaarheid van verdergaande
Europese specialisatie, de randvoorwaarden en de mogelijke bijdrage van specialisatie
aan de invulling van bezuinigingstaakstellingen voor VSL. Elke paragraaf wordt
afgesloten met een conclusie.

5.2

Haalbaarheid van verdergaande Europese specialisatie
1.

In hoeverre is onder randvoorwaarden een verdergaande specialisatie in de
ontwikkeling en het beheer van meetstandaarden en verdergaande specialisatie in
de dienstverlening door nationale meetstandaardeninstituten in Europa haalbaar?

Noodzaak voor verdergaande Europese specialisatie en samenwerking wordt
gevoeld
De druk op de budgetten van NMI’s enerzijds en de toenemende vraag naar
metrologiediensten en toenemende complexiteit van nieuwe meetstandaarden
anderzijds geven een impuls aan verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking. Druk op de budgetten dwingt NMI’s om keuzes te maken waarin meer
dan wel minder geïnvesteerd wordt, welke nieuwe technologieën wel en niet worden
opgepakt en welke activiteiten of technologiegebieden worden gestaakt. De druk op
budgetten verschilt tussen landen, waardoor wederkerigheid tussen NMI’s bij
verdergaande Europese specialisatie in gevaar komt. Toenemende vraag en
complexiteit vragen om samenwerking om kennis en investeringen te delen.
Voordeel: efficiency
Een belangrijk voordeel van meer Europese specialisatie en samenwerking zou in
principe meer efficiency zijn en een efficiëntere besteding van budgetten op Europees
en nationaal niveau, omdat investeringen in kapitaal en kennis kunnen worden
gedeeld.

57

Nadeel: extra kosten, knelpunten en onzekerheden voor bedrijven die naar
buitenlandse NMI’s moeten
Een belangrijk nadeel van verdergaande Europese specialisatie is er voor de klanten
van de NMI’s, die bij specialisatie en daarbij ook het afstoten van activiteiten door
NMI’s, gedwongen worden om naar andere NMI’s uit te wijken. Het gaat hierbij om
extra transportkosten en extra transportrisico’s, het moeten opbouwen van nieuwe
relaties (taal- en cultuurbarrières) en de vraag of bedrijven bij andere NMI’s dezelfde
toegang, kwaliteit en tarieven krijgen. Deze knelpunten gelden vooral voor de
middelgrote en kleinere bedrijven.
Er zijn aanzienlijke belemmeringen voor verdergaande Europese specialisatie
en samenwerking
Dat verdergaande Europese specialisatie en samenwerking plaats gaat vinden lijkt op
zich wel vrij zeker. De vraag is vervolgens hoe reëel het is dat verdergaande Europese
specialisatie en samenwerking ook daadwerkelijk snel van de grond komt. De
volgende belemmeringen staan een snel proces duidelijk in de weg:


Grote verschillen tussen landen qua vormgeving metrologie-infrastructuur: De
verschillen tussen landen zijn groot qua omvang en ontwikkeling van de
metrologie-infrastructuur en de NMI’s. Ook de belangen bij specialisatie verschillen
sterk tussen landen. Dit hangt sterk af van wat een land en een economie nodig
heeft. Verder hebben niet alle NMI’s bevoegdheden om zaken te doen met NMI’s in
andere landen. In sommige landen moet dat eerst worden voorgelegd aan het
parlement. Door deze factoren verschillen de uitgangspunten voor Europese
specialisatie en samenwerking sterk.



Weerstand voor afstoten activiteiten: Specialisatie betekent het afstoten van
activiteiten/diensten door NMI’s die vervolgens overgenomen zouden moeten
worden door andere NMI’s. Er zijn diverse redenen waarom NMI’s terughoudend
zijn in het afstoten van activiteiten, zoals de publieke taken, de grote investeringen
die zijn gedaan (met als gevolg kapitaalvernietiging), beperking van
onderhandelingsruimte, het verlies van klanten, het verlies van reputatie, etc.



Nationalistische houding: De houding van NMI’s is over het algemeen sterk
nationaal gericht. Dat is ook niet vreemd omdat zij uit nationale publieke middelen
worden gefinancierd en nationale publieke taken hebben. Daarnaast hebb en NMI’s
zich in de loop der jaren ontwikkeld op basis van de opgelegde taken en de
nationale behoeften. Dit verschilt sterk tussen de verschillende NMI’s , omdat dit
vaak afgestemd is met het nationale bedrijfsleven in de betreffende landen . Er is
ook gebleken dat NMI’s niet erg open zijn over de eigen strategieën voor
investeringen en specialisatie. De nationalistische houding zit diep geworteld bij de
NMI’s, wat historisch zo is gegroeid.



Belang metrologie voor economie en innovatie: Metrologie in landen is van belang
voor de ontwikkeling van de economie en voor het tot stand komen van innovaties.
Voor sommige bedrijven is de hoogwaardige kennis van NMI’s van wezenlijk belang
voor de continuïteit en de innovativiteit.

Mogelijkheden verdergaande Europese specialisatie volgens partijen
Vervolgens is de vraag hoe de verschillende partijen vanuit hun perspectief aankijken
tegen de mogelijkheden voor verdergaande Europese specialisatie, met name ten
aanzien van de dienstverlening aan bedrijven:


NMI’s: Mogelijkheden voor verdergaande specialisatie bij NMI’s zijn beperkt, vooral
bij de diensten
Momenteel is in Europa nog slechts in beperkte mate sprake van specialisatie op
het gebied van meetstandaarden. Het gaat daarbij met name om bilaterale

58

samenwerking. De grote standaardinstituten in de omringende landen (PTB, NPL en
LNE) voelen wel de noodzaak voor meer specialisatie en samenwerking. Dit betreft
vooral onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën en nieuwe
meetstandaarden, waarbij de programma’s EMRP en EMPIR een faciliterende rol
spelen.
Gezien de houding van de verschillende NMI’s waarmee gesproken is en de huidige
nationale infrastructuren op het gebied van meetstandaarden, is de conclusie
gerechtvaardigd dat de mogelijkheden voor specialisa tie op het gebied van
diensten slechts in beperkte mate reëel is. Weliswaar geven de NMI’s aan bereid te
zijn om iets van de activiteiten af te staan, maar rigoureuze aanpassingen in de
dienstverlening lijken dit niet zijn. De indruk, die in de interviews met NMI’s in
Duitsland, VK en Frankrijk is verkregen, is dat zij als het even kan geen activiteiten
af zullen stoten.


Overheden: Nationale overheden zijn vooral gericht op de nationale infrastructuur
voor meetstandaarden
De ministeries in de omringende landen met grote standaardinstituten zijn vooral
gericht op de infrastructuur voor meetstandaarden in het eigen land. Het gaat om
nationale publieke middelen die worden ingezet, waarvan de inzet politiek bepaald
wordt. Zij kijken vooral wat nodig is voor het eigen bedrijfsleven. Ook bij de
ministeries is een terughoudendheid ten aanzien van het afstoten van diensten,
zolang het nationale bedrijfsleven daar behoefte aan heeft. De ministeries zien wel
dat meer samenwerking tussen landen nodig en mogelijk is, vo oral op het gebied
van onderzoek en ontwikkeling, maar laten dit toch vooral leiden door de EMRP en
EMPIR programma’s.



Nederlandse bedrijfsleven: Het Nederlandse bedrijfsleven wil de infrastructuur van
meetstandaarden in Nederland behouden
Het Nederlandse bedrijfsleven is gebaat bij een goede nationale infrastructuur voor
meetstandaarden. Bedrijven vinden Europese specialisatie niet wenselijk als dat
betekent dat zij voor de dienstverlening op het gebied van meetstandaarden naar
NMI’s in het buitenland moeten. Dat brengt immers extra (transport)kosten en
extra (transport)risico’s met zich mee. Daarnaast kunnen cultuur- en
taalproblemen een knelpunt opleveren. Dat geldt vooral voor het MKB. Dit kan
leiden tot risico’s voor de continuïteit, de ontwikkeling en de innovativiteit van
bedrijven in Nederland.



Europese Commissie: Europese Commissie is met EMRP en EMPIR vooral gericht op
technologische ontwikkeling en samenwerking
De Europese Commissie is in het kader van de EMRP en EMPIR vooral gericht op
het stimuleren van technologische ontwikkeling en samenwerking op het gebied
van onderzoek en ontwikkeling en is niet expliciet bezig met Europese specialisatie
op het gebied van meetstandaarden. In het EMPIR programma is behalve geld voor
samenwerking ook geld beschikbaar voor capaciteitsopbouw in landen met een
achterblijvende infrastructuur op het gebied van meetstandaarden. Dat staat op
gespannen voet met Europese specialisatie.

Verdergaande Europese specialisatie en samenwerking kosten tijd
Weliswaar wordt de noodzaak van verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking door de geïnterviewde NMI’s, overheden en EURAMET gedeeld, maar
duidelijk is dat we nog aan het begin staan van het proces en dat de gegeven
belemmeringen ervoor zorgen dat het proces veel tijd in beslag zal nemen. Het gaat
om veel overleg, kweken van onderling vertrouwen, aanpassen van nationale
houdingen (zowel bij de NMI’s als bij overheden), etc. Het zal niet eenvoudig zijn om
de diep gewortelde structuren te doorbreken.

59

Samenhang specialisatie van diensten met research en ontwikkeling van
meetstandaarden: specialisatie start bij de behoeften in de markt
In figuur 6 is in grote lijnen het proces weergegeven hoe nieuwe meetstandaarden en
nieuwe diensten tot stand komen. Het proces begint bij de behoefte van de klanten
(bedrijven en instellingen) aan bepaalde diensten (zoals kalibratie op nieuwe
technologiegebieden of nieuwe referentiematerialen). Voordat nieuwe diensten kunnen
worden aangeboden moeten veelal eerst nieuwe meetstandaarden worden ontwikkeld,
waarvoor eerst onderzoek nodig is. Dergelijke processen vinden vaak plaats samen
met de klant die de diensten nodig heeft. Specialisatie start dus steeds bij de
behoeften van klanten aan specifieke diensten.
figuur 6

Proces van de ontwikkeling van meetstandaarden en diensten voor klanten van NMI’s

Onderzoek

Ontwikkeling
nieuwe
meetstandaarden

Beheer

Diensten

Klanten

Behoefte

Bron: Panteia, 2016.

Een bijkomend aspect is dat de subsidie van overheden (publieke middelen) aan NMI’s
over het algemeen gericht is op onderzoek, ontwikkeling en beheer en niet of minder
op dienstverlening. Dat betekent dat budgetbeperkingen vanuit overheden in eerste
instantie ingrijpen op keuzes met betrekking tot onderzoek, ontwikkeling en beheer,
en niet direct op diensten. Deze keuzes zijn wel weer gebaseerd op de behoeften aan
diensten.
Verwachte verloop van het proces van verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking: bottom-up geleidelijk groeiproces van vooral nieuwe
meetstandaarden
Duidelijk is dat een volledig Europees georganiseerde verdeling van activiteiten van
NMI’s absoluut ondenkbaar is op dit moment. De vraag is dan hoe we een proces van
verdergaande Europese specialisatie en samenwerking moeten zien. Kernwoorden zijn
daarbij bottom-up, klein beginnen en uitbouwen en vooral vanuit nieuw te ontwikkelen
meetstandaarden. Door de grote verschillen in uitgangspunten tussen landen en de
huidige beperkte mogelijkheden van Europese coördinatie is een (volledig) centraal
Europees proces voorlopig niet haalbaar. Verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking zijn haalbaar wanneer op kleinere schaal overleg wordt gevoerd over
mogelijkheden en afspraken worden gemaakt tussen een beperkt aantal NMI’s. Het
proces zal bottom-up gaan plaatsvinden via een groeimodel, met name op nieuwe
technologiegebieden en op de ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden. Op die
gebieden kan dat dan ook leiden tot specialisatie op het niveau van beheer en
dienstverlening van die meetstandaarden.
Met bestaande technologieën en meetstandaarden is het proces om te komen tot
specialisatie veel moeizamer. Zoals aangegeven stoten NMI’s namelijk niet makkelijk
activiteiten af. Zolang ze voldoende budget hebben zullen ze bestaande activiteiten
behouden, zolang daar behoefte aan is in hun land. Budgetbeperking zal wel leiden tot
‘gedwongen’ specialisatie met alle risico’s van dien voor klanten en bedrijfsleven van
het betreffende land. Echter, doordat budgetten en budgetbeperkingen tussen NMI’s

60

sterk verschillen, zal dit veel meer leiden tot eenzijdige specialisatie in plaats van
echte Europese specialisatie door uitwisseling.
Reële denkrichtingen sluiten aan bij geleidelijke groei van specialisatie
De volgende drie denkrichtingen voor verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking worden reëel geacht:
1. Niet alle NMI’s onderhouden en beheren bepaalde meetstandaarden op het hoogste
niveau. Per meetstandaard zijn er bijvoorbeeld drie of vier NMI’s die deze
onderhouden. Andere NMI’s sluiten hier middels overeenkomsten op aan, zodat zij
gelinkt zijn aan het hoogste niveau.
Dit gebeurt al voor een beperkt deel in de praktijk. Deze kan in de loop der jaren
geleidelijk uitbreiden naar meer technologiegebieden, met name nieuwe
technologiegebieden en nieuwe meetstandaarden. Verwachting: geleidelijke
ontwikkeling binnen vijf tot tien jaar haalbaar.
2. Een NMI stopt een activiteit (bijvoorbeeld een dienst als kalibratie of
referentiemateriaal in een bepaald technologiegebied) en sluit een overeenkomst
met een NMI uit een ander land die deze activiteit en de klanten daarvoor
overneemt.
Dit komt nog maar in zeer beperkte mate voor. Deze denkrichting kost tijd omdat
NMI’s terughoudend zijn met het afstoten van activiteiten en er voor de garantie
dat klanten in het buitenland adequaat worden geholpen afspraken nodig zijn over
toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven. Verwachting: geleidelijke ontwikkeling
binnen vijf tot tien jaar haalbaar.
3. Het opzetten van centres of excellence, waarbij NMI’s het we rk verdelen, vooral
ten aanzien van Research & Development als opstapje naar een verdere (bewuste)
verdeling. De basis daarvoor is al gelegd in EMRP en EMPIR.
Dit is op termijn een reële optie voor nieuwe technologiegebieden en nieuwe
meetstandaarden. NMI’s hoeven hierbij geen activiteiten af te stoten. Het gaat om
het maken van goede afspraken over efficiënte verdeling van nieuwe activiteiten ,
waarbij ook regie van belang is. Verwachting: geleidelijke ontwikkeling op
middellange termijn (tien tot vijftien jaar) haalbaar.
Denkrichtingen met betrekking tot het vormen van één centrale Europese NMI, al dan
niet met vestigingen in de verschillende landen, zijn gezien de belemmeringen ook op
de middellange termijn niet realistisch om te komen tot verdergaand e Europese
specialisatie.

61

Conclusie
Verdergaande Europese specialisatie en samenwerking kan op een termijn van vijf tot
tien jaar groeien. Gezien de vele barrières die moeten worden overwonnen zal dit
langere tijd in beslag nemen voor dit tot vollere wasdom komt en de processen zullen
bottom-up plaatsvinden. Er zal sprake zijn van een geleidelijk groeipad waarbij vooral
de ontwikkeling van nieuwe technologiegebieden en nieuwe meetstandaarden kansen
bieden voor afspraken over efficiënte verdeling van activiteiten tussen NMI’s, in eerste
instantie over de ontwikkeling van nieuwe meetstandaarden, gevolgd door het beheer
van de nieuwe meetstandaarden en de dienstverlening. Specialisatie op bestaande
meetstandaarden is veel lastiger. Dit betekent namelijk dat a ctiviteiten moeten
worden afgestoten en voor klanten alternatieven bij andere NMI’s gezocht moeten
worden met garantie voor toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven. Dit moet nog
worden vormgegeven, wat ook langere tijd in beslag zal nemen.

5.3

(Rand)voorwaarden voor verdergaande Europese specialisatie
2.

Wat is er voor nodig om deze verdergaande specialisatie te realiseren?

Veel overleg en regie over processen
Het feit, dat de uitgangspunten voor verdergaande specialisatie en samenwerking
sterk verschillen tussen landen en NMI’s sterk nationaal gericht zijn, betekent dat veel
overleg en regie nodig is om processen op gang te brengen en te stroomlijnen.
Partijen die de processen kunnen initiëren en faciliteren en discussies op gang kunnen
brengen zijn NMI’s, EURAMET, Europese Commissie of nationale overheden.
Vertrouwen, garanties en contracten
Europese specialisatie en samenwerking leiden er uiteindelijk toe dat bedrijven voor
bepaalde diensten en bepaalde technologiegebieden niet meer bij het NMI in het eigen
land terecht kunnen. Bedrijven moeten dan kunnen aankloppen bij NMI’s in het
buitenland. Van belang is dat de toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven voor die
bedrijven gegarandeerd worden en dat bedrijven niet geconfronteerd worden met
hogere kosten of belemmeringen in hun ontwikkeling en innovativiteit. Hiervoor zijn
contracten nodig tussen NMI’s. Aangezien NMI’s met publieke middelen werken is ook
overeenstemming tussen overheden op politiek niveau nodig.
Conclusie
Van belang voor verdergaande Europese specialisatie en samenwerking is het
overwinnen van en het zoeken naar oplossingen voor de genoemde belemmeringen.
Dit vergt aanpassingen in de houdingen van NMI’s en nationale overheden (van
nationaal naar Europees denken). Vervolgens is regie of sturing nodig, waarbij
EURAMET is genoemd als de partij die daar een belangrijk rol in kan spelen. Mogelijk
kan ook de Europese Commissie een rol spelen door partijen bij elkaar te brengen en
discussie op gang te helpen. De haalbaarheid hiervan en dus ook van verdergaande
Europese specialisatie (waaronder de drie denkrichtingen in de voorgaande paragraaf)
hangen sterk af van de bereidheid van partijen om de belemmeringen te overwinnen
en de mogelijkheden om partijen daadwerkelijk in beweging te krijgen. Dit is op dit
moment moeilijk in te schatten.
Om te zorgen dat bedrijven bij NMI’s in andere landen terecht kunnen met dezelfde
toegankelijkheid, kwaliteit en tarieven als in hun eigen land is het van belang dat
NMI’s onderling contracten sluiten om deze issues te garanderen voor langere tijd. Het
is echter de vraag of dit in voldoende mate kan worden vormgegeven, omdat klanten

62

die naar een buitenlandse NMI moeten overstappen extra transportrisico’s en -kosten
zullen hebben en last kunnen hebben van taal- en cultuurverschillen, die met
contracten lastig zijn te ondervangen. Ook toenemend vertrouwen in andere NMI’s is
nodig wanneer activiteiten aan andere NMI’s overgelaten moeten worden.

5.4

Resultaten van verdergaande Europese specialisatie
3. Als verdergaande specialisatie haalbaar is, in welk tempo kan zij dan worden
gerealiseerd en welke (financiële) effecten kan dit opleveren bij de betrokken
meetstandaardeninstituten en kan een verdergaande specialisatie worden benut voor de
invulling van de bezuinigingstaakstelling voor VSL?

Verdergaande Europese specialisatie kost tijd
Zoals in het voorgaande is aangegeven moet verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking als een geleidelijk groeiproces worden gezien, dat bottom-up zal
moeten worden ingestoken. Gezien de diepgewortelde verschillen tussen NMI’s en hun
sterk nationale oriëntatie (mede door hun nationale publieke taken en nationale
publieke middelen) zal veel overleg en sturing nodig zijn en zal verdergaande
Europese specialisatie en samenwerking met kleine stapjes kunnen worden
gerealiseerd. Dat geldt zeker voor de eerste vijf tot tien jaar. De stapjes zullen vooral
plaatsvinden vanuit nieuwe technologiegebieden en nieuw te ontwikkelen
meetstandaarden.
Indicatieve richtingen over mogelijke gevolgen
Op dit moment is de mate van Europese specialisatie en samenwerking nog beperkt,
waardoor ook nog geen zicht bestaat op daadwerkelijke effecten. Dat geldt zeker voor
de effecten van specialisatie in de dienstverlening. Gevolgen hangen ook af van de
wijze waarop verdergaande Europese specialisatie en samenwerking worden
vormgegeven. Het effect van specialisatie op bijvoorbeeld de kwaliteit en de prijs van
grensoverschrijdende dienstverlening hangt sterk af van de vraag of de kwaliteit, de
prijs en de toegankelijkheid in voldoende mate kunnen worden gegarandeerd en
vastgelegd.
Mogelijke gevolgen voor NMI’s
Voor NMI’s betekent meer Europese specialisatie en samenwerking dat zij op de
langere termijn efficiënter met de middelen om kunnen gaan. Grote investeringen en
kosten kunnen dan immers worden gedeeld, in eerste instantie bij research en
ontwikkeling en vervolgens bij de ontwikkeling en het beheer van nieuwe
meetstandaarden en de dienstverlening. Bij gelijk blijvende budgetten zou dit ruimte
kunnen bieden om beter te kunnen voldoen aan de toenemende vraag en complexiteit.
Specialisatie waarbij activiteiten of technologiegebieden worden afgestoten kan verder
leiden tot frictiekosten voor NMI’s. Het afstoten van gebieden kan betekenen dat
specifieke apparatuur en specifiek personeel niet meer nodig is.
Mogelijke gevolgen voor nationale overheden
Vanuit het onderhavige onderzoek is niet direct duidelijk of verdergaande Europese
specialisatie en samenwerking op termijn leidt tot een minder groot beroep op
publieke middelen van de nationale overheid. Verdergaande Europese special isatie en
samenwerking zullen op termijn weliswaar leiden tot meer efficiency in onderzoek,
ontwikkeling en beheer van meetstandaarden en het verlenen van diensten. Echter,
aan de andere kant neemt ook de vraag naar metrologiediensten en de complexiteit

63

toe, die juist meer vraag naar publieke middelen tot gevolg zal hebben. Het is dus
sterk de vraag of sprake is van daadwerkelijke besparing op publieke middelen of dat
de efficiencyverbetering de benodigde ruimte geeft voor de toenemende vraag naar
metrologiediensten en de toenemende complexiteit.
Conclusie
Zoals hiervoor is aangegeven moeten voor verdergaande Europese specialisatie en
samenwerking belangrijke belemmeringen worden overwonnen. De huidige sterk
nationale metrologie infrastructuren en sterk nationale belangen beperken de
mogelijkheden voor een snelle toename van Europese specialisatie. Het tot elkaar
komen van de verschillende culturen en het bewerkstelligen van een meer Europese
houding kost tijd. Specialisatie moet groeien. Daardoor lijken geen grote effecten op
korte termijn reëel.
Het is wel te verwachten dat aan de ene kant een proces van vergaande Europese
specialisatie en samenwerking op termijn leidt tot een meer efficiënte Europese
metrologie-infrastructuur. Aan de andere kant zal de vraag naar metrologiediensten
toenemen en zullen technologieën complexer worden. Door deze tegengestelde
effecten zal Europese specialisatie de komende vijf tot tien jaar per saldo niet leiden
tot een substantiële beperking van het beroep op publieke middelen en kunnen deze
effecten de komende vijf tot tien jaar daarom moeilijk worden benut voor de invulling
van de bezuinigingstaakstelling van VSL.

64

Bijlage
Bijlage 1

Lijst met afkortingen
BIPM

Bureau International des Poids et Mesures

BNP

Bruto Nationaal Product

CMC

Calibration and Measurement Capability

EURAMET

European Association of National Metrology Institutes

DC

Direct Current

DCLF

Direct Current and Low Frequency

DI

Designated Institutes (aangewezen instituten)

EMRP

European Metrology Research Programme

EMPIR

European Metrology Programme for Innovation and Research

EC

Europese Commissie

EU

Europese Unie

EZ

Ministerie van Economische Zaken

FHI

Federatie van technologiebranches

FME

Ondernemersorganisatie voor de technologische industrie

HF

High Frequency

ISO

Internationale Organisatie voor Standaardisatie

LGC

Laboratory of the Government Chemist

LNE

Laboratoire National de métrologie et d'Essais

LNG

Liquid Natural Gas

MID

Measuring Instruments Directive

MKB

Midden- en kleinbedrijf

MRA

Mutual Recognition Arrangement

NAWI

Niet-Automatische WeegInstrumenten

NEL

National Measurement Institute for Flow Measurement.

NIBSC

National Institute for Biological Standards and Control

NGML

National Gear Metrology Laboratory

NMI

Nationaal Metrologisch Instituut

NPL

National Physical Laboratory

NMRO

National Measurement & Regulation Office

PTB

Physikalisch-Technische Bundesanstalt

R&D

Research and Development

Rvd

Raad van deskundigen

SI

Système International d’unités

TNO

Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk
onderzoek

VNO-NCW

Verbond van Nederlandse Ondernemingen - Nederlands Christelijk
Werkgeversverbond

VSL

Nationaal Metrologisch Instituut van Nederland

WHO

World Health Organization

65