Meerjarig Departementaal
Informatieplan OCW
2022-2026
Versie 1.0

Datum
Status
Onze referentie

27 september 2022
Definitief
1299285

1 Inleiding
1.1 Aanleiding en doel meerjarig departementaal
informatieplan OCW
Dit document betreft het eerste meerjarig departementaal informatieplan van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). De basis hiervoor is gelegen in het Besluit CIO-stelsel
Rijksdienst 20201. Dit informatieplan is onderdeel van een totaalpakket informatieplannen van alle
departementen dat voor het eerst in 2022 aan de Tweede Kamer wordt verstuurd. De CIO Rijk stelt
hierbij een overkoepelende Rijksbrede beschouwing op.
Digitale middelen zijn inmiddels vitaal voor het functioneren van onze samenleving. De
coronapandemie heeft ons dit versterkt laten ervaren. Het informatieplan OCW geeft inzicht in onze
belangrijkste ontwikkelingen en plannen op het gebied van ICT en digitalisering en de opgave voor
OCW daarbij. Het biedt inzicht in de prioritaire doelstellingen van de informatievoorziening van het
departement voor de komende drie tot vijf jaar. Dit inzicht biedt de mogelijkheid synergie te
creëren en waar nodig werkzaamheden bij OCW te prioriteren.
Het informatieplan wordt jaarlijks geüpdatet vanwege de snelle technologische ontwikkelingen, de
daarbij behorende (politieke) verwachtingen en de noodzakelijke vervangingen van bestaande
infrastructuur die aan steeds hogere eisen moet voldoen. Het informatieplan is daarmee de
richtinggevende schakel tussen de lange termijn i-visie van OCW en de jaarplannen van de
dienstonderdelen van OCW.

1.2 Dilemma’s bij opstellen informatieplan OCW
Het opstellen van het informatieplan OCW bracht de volgende dilemma’s met zich mee:

Richt het informatieplan OCW zich op de informatievoorziening van OCW of op de bredere
vraag hoe de informatievoorziening kan bijdragen aan de maatschappelijke opgaven van
OCW? Rijksbreed is gekozen om te starten met de opgave. Het dilemma hierin is dat de
uitvoering voor een belangrijk deel is belegd bij het veld, grotendeels bestaande uit private
instellingen met een publieke taak die veel verschillende keuzes nemen voor de inrichting
van hun dienstverlening. Starten met de maatschappelijke opgave heeft als consequentie
dat de toekomstvisie sterk afhankelijk is van de vraag op welke wijze wordt samengewerkt
bij de informatievoorziening.

De rol van OCW bij de ketensamenwerking verandert. De bestaande structuren voor het
maken van afspraken over ketensamenwerking zijn sterk gericht op gelijkwaardigheid.
OCW kan via wetgeving regie voeren maar het grootste deel van de inrichting wordt
bepaald door bestuurlijke afspraken, waarbij geen sprake is van een duidelijke
ketenregisseur. Voor het oplossen van strategische vraagstukken is dit soms onvoldoende
en is er behoefte aan meer regie. Bij de groeifondsvoorstellen is dit onderkend en zal
hieraan worden gewerkt. Doordat het Informatieplan meerjarig is, wordt geanticipeerd op
een toekomstige rol van OCW. Dat kan OCW niet zelfstandig doen. Dat betekent dat er
voor het Informatieplan OCW ook afstemming nodig is met het veld. En dat de rolverdeling
in de loop van de tijd verder wordt ingevuld.

Is er sprake van een gemeenschappelijke ambitie of een gemeenschappelijk plan?
Het Informatieplan start met een gemeenschappelijke ambitie die jaarlijks wordt bijgesteld
en moet uitgroeien tot een plan. Het informatieplan wordt jaarlijks bijgesteld aan de hand
van ervaringen en veranderende eisen.

De schotten tussen domeinen en sectoren worden fluïde. Vijftien jaar geleden hadden
onderwijssectoren en cultuurdomeinen eigen beleid en waren er ook grote verschillen
1

Kamerstuk 26643, nr. 739

2

tussen de wijze waarop de informatievoorziening was georganiseerd. Sindsdien is steeds
meer gekeken naar gemeenschappelijkheid, hiervoor wordt ook steeds meer
samengewerkt. Bijvoorbeeld bij onderwijs tussen de po/vo- en mbo/ho-sectoren. En bij
cultuur tussen archieven, bibliotheken, musea en cultuurmakers. In de toekomst zal dit
sturen op samenhang nog versterkt worden. Bij een meerjarig Informatieplan wordt hierop
geanticipeerd.

1.3 Leeswijzer
Het informatieplan OCW is slechts een van de instrumenten waarmee gestuurd wordt op de
informatievoorziening. Daarom wordt in de leeswijzer toegelicht hoe het informatieplan OCW wordt
gepositioneerd.

Het informatieplan OCW verwijst naar vastgesteld beleid. De motivatie voor dit beleid
wordt opgeschreven in beleidsbrieven. Dit informatieplan is beknopt en bevat geen
motivatie van de keuzes. Hiervoor wordt verwezen naar de beleidsbrieven.

In het informatieplan OCW wordt onderscheid gemaakt tussen prioritaire doelstellingen van
OCW en interne doelstellingen van de dienstonderdelen van het concern van OCW. Bij de
prioritaire doelstellingen van OCW wordt samengewerkt en is er sprake van
gemeenschappelijke verandertrajecten. Bij de interne doelstellingen van de
dienstonderdelen heeft elk dienstonderdeel een eigen prioritering en ook eigen
verandertrajecten die terug te vinden zijn in het informatieplan van het dienstonderdeel.
De interne doelstellingen van de dienstonderdelen worden beschreven in het
departementaal informatieplan, om te zorgen dat de informatieplannen van de
dienstonderdelen aansluiten bij het departementaal informatieplan. Om echt te kunnen
sturen op digitalisering is niet alleen een departementaal informatieplan OCW nodig, maar
ook de hierbij aansluitende informatieplannen van dienstonderdelen.

Het informatieplan OCW is bedoeld om samenhang te creëren en richting te geven aan de
samenwerking. Hiermee is het ook selectief, er zijn veel meer doelstellingen met
bijbehorend beleid, programma’s en activiteiten. Daarom zal het informatieplan OCW ook
geen uitputtend beeld geven van alle ontwikkelingen op gebied van de
informatievoorziening.

Het informatieplan OCW is in ontwikkeling. Dit is de eerste versie van het informatieplan
OCW. De komende jaren zal verder gewerkt worden aan samenhang en concreetheid,
waarbij geleerd wordt van ervaringen.

1.4 Maatschappelijke opgave OCW
De maatschappelijke opgave van OCW is om bij te dragen aan een slim, vaardig en creatief
Nederland.
Voor het realiseren van deze opgaven heeft OCW stelsels ingericht. In de stelsels2 is sprake van
grote mate van autonomie van de afzonderlijke instellingen. Onderwijs-, wetenschaps- en
cultuurinstellingen zijn zelf verantwoordelijk voor de inrichting van hun informatievoorziening. OCW
stelt beleid, kaders en wetgeving op, zorgt voor financiering van de instellingen om hun taak uit te
voeren en ondersteunt ontwikkelingen waar nodig, bijvoorbeeld bij de aanvragen vanuit de
domeinen bij het nationaal groeifonds. Er zijn samenwerkingsorganisaties in het onderwijs zoals
Kennisnet, SURF, Studielink, Studiekeuze123 en SBB die de onderwijsinstellingen helpen met
digitalisering in de keten. Zowel met kennis, architectuur als met gemeenschappelijke
voorzieningen.
Binnen het cultuurdomein vervullen onder andere het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en DEN,
Kennisinstituut Cultuur en Digitale Transformatie, op dit vlak een centrale rol. NDE ontwikkelt
2

De stelsels worden toegelicht in de bijlage.

3

gemeenschappelijke voorzieningen voor de erfgoedsector en werkt ook aan een referentiearchitectuur. DEN doet aan deskundigheidsbevordering in de brede culturele en creatieve sector en
helpt organisaties met het benutten van de kansen van digitalisering.
DUO bekostigt onderwijsinstellingen om dezen hun werk te laten doen . Daarnaast wordt
studiefinanciering in de vorm van een beurs of lening verstrekt aan studenten zodat onderwijs voor
iedereen toegankelijk is. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) verstrekt cultuursubsidies
voor het maken, verspreiden en beheren van cultureel erfgoed. De Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) investeert in wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast
bevorderen zes cultuurfondsen dynamiek, experiment en vernieuwing middels subsidies.
Collectiehoudende organisaties als Nationaal Archief (NA), Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
(RCE) en Koninklijke Bibliotheek hebben als specifieke uitdaging dat het archiveren en bewaren
van cultureel erfgoed voor een belangrijk deel van papier is overgegaan naar digitaal. Het is nog
een hele klus digitale informatie, dat als cultureel erfgoed moet worden bewaard, zo op te slaan en
te beheren dat deze duurzaam toegankelijk blijft. Het NA heeft hierbij ook een meer adviserende
en voorschrijvende rol gekregen hoe digitale informatie kan worden aangeleverd om duurzaam te
kunnen bewaren. In het Cultuurdomein beheert de Koninklijke Bibliotheek (KB) de Landelijke
Digitale Infrastructuur voor het netwerk van openbare bibliotheken en houdt de landelijke digitale
bibliotheek in stand. Ze draagt zorg voor de nationale bibliotheekverzameling – fysiek en digitaal en stimuleert het gebruik ervan door onderzoekers en erfgoedgebruikers. Ook de beide inspecties,
Inspectie van het Onderwijs (IvhO) en Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (IOE), hebben een
specifieke opgave bij het toezicht houden op en adviseren over de kwaliteit van het onderwijs en
de duurzame toegankelijkheid van overheidsinformatie.
Er worden voor de uitvoering van deze taken vele ICT-systemen ontwikkeld, beheerd en
aangepast. Voorbeelden hiervan zijn systemen voor het verzamelen van data, het berekenen van
subsidiebedragen, het opslaan van informatie zoals beschikkingen, adviezen en onderzoeken, en
voor het ontsluiten van informatie voor gebruik door anderen. Het gaat erom de juiste informatie
op het juiste moment en op de juiste plek beschikbaar te hebben. OCW stelt hiervoor kaders, zorgt
voor waarborgen met wet- en regelgeving en ondersteunt initiatieven om een goede
informatievoorziening te organiseren, zowel voor de domeinen als voor de uitvoeringsorganisaties.
Met de opgaven van OCW op het netvlies ligt er een forse opgave op i-gebied voor OCW. Hierbij
hebben beleidsdirecties, wetgevers, uitvoeringsorganisaties en toezichthouders ieder hun eigen rol.
De Chief Intelligence Officer (CIO) faciliteert hen bij deze opdracht door te zorgen voor overzicht
en inzicht.

2 Informatievoorziening binnen de
maatschappelijke opgave
2.1 Een keten van samenwerking
Voor het vervullen van de maatschappelijke opgaven van OCW speelt de informatievoorziening een
belangrijke rol. Om de informatievoorziening aan te laten sluiten bij de maatschappelijke opgaven
is samenwerking nodig, niet alleen binnen organisaties maar ook tussen organisaties.
Hiervoor moet al vroeg in het beleidsproces aandacht worden besteed aan de kansen en risico’s
van digitalisering voor de samenleving en hier in het beleid expliciete keuzes in te nemen. Het gaat
dan bijvoorbeeld om vragen als hoe fysiek en digitaal onderwijs zich tot elkaar verhouden, de
vraag om een digitale school voor thuiszitters, het belang van het beschermen van leerling- en
studentgegevens. Dit vergt duidelijke kaders die via wetgeving of middels bestuurlijke afspraken
tot stand kunnen komen. Een voorbeeld van wetgeving is de wet “Pseudonimiseren van het
persoonsgebonden nummer van een onderwijsdeelnemer” die in 2018 in werking is getreden. Voor

4

het versterken van de digitale weerbaarheid is het voornemen bestuurlijke afspraken te maken
over normering voor informatieveiligheid in het primair en voortgezet onderwijs.
Daarnaast moet de overheid zelf een betrouwbare, transparante partner zijn bij het uitvoeren van
haar taak, of dit nu het maken is van beleid (OCW), toekennen van bekostiging aan scholen (DUO),
verstrekken van een woonhuissubsidie aan eigenaren van een monument (RCE) of van het
bewaren van cultureel erfgoed (NA). En houden beide inspecties, IvhO en IOE toezicht op
respectievelijk de kwaliteit van het onderwijs en van erfgoedinformatie. Bij al deze taken moet
zowel aandacht zijn voor het openbare karakter van de overheidsinformatie als van de
bescherming van de beheerde persoonsgegevens en staat de continuïteit van de (digitale)
dienstverlening voorop. Hiervoor bestaat afstemming rondom de werkagenda digitalisering van het
nieuwe kabinet (voorheen Nationale Digitaliseringsstrategie) en de digitale agenda van de overheid
zelf (DIGIbeter Agenda).
Er is een doorlopende lijn van activiteiten vanaf de verandering in de samenleving als gevolg van
digitalisering, de aansluiting daarop met nieuw beleid, de uitvoering van taken bij de
uitvoeringsorganisaties en het brede gebruik van alle data en informatie die in die hele keten
worden geproduceerd. Het ministerie heeft daarbij een aantal speerpunten:
De samenwerking met partners in de hele informatieketen
Het creëren van inzicht en overzicht
Maken van afspraken die samenwerking in de keten bevorderen
Samenwerking is nodig om te voldoen aan de maatschappelijke opgaven. Inzicht en overzicht is
nodig om enerzijds beleid en uitvoering op elkaar te laten aansluiten en anderzijds samen te
werken in uitvoeringsketens. Om te kunnen samenwerken in uitvoeringsketens is het essentieel dat
afspraken worden gemaakt over de wijze waarop wordt samengewerkt. Voor het departementaal
informatieplan ligt de focus op afspraken die nodig zijn om de informatievoorziening zodanig in te
richten dat ketensamenwerking optimaal wordt gefaciliteerd.
Ad 1. Samenwerking in de hele informatieketen
In deze paragraaf wordt toegelicht hoe de samenwerking in algemene zin is georganiseerd. Bij de
prioritaire doelstellingen wordt beschreven bij welke trajecten de komende jaren wordt in het
bijzonder wordt samengewerkt om specifieke doelen te realiseren. Vaak vergt dit een intensievere
vorm van samenwerking en sturing dan hieronder beschreven. Dit gebeurt middels programma- of
projectsturing. Met de ervaring die hiermee wordt opgedaan, kan later geëvalueerd worden of
naast projectsturing ook ketensturing nodig is.
Samenwerking binnen het concern
Het aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen met beleid en uitvoering kan alleen als alle
partijen in de informatieketen samen optrekken. De samenwerking vindt plaats op een aantal
manieren:

Samenwerking tussen beleid, uitvoering en toezicht, om I in het hart van beleid te
brengen. waarbij de inspecties een onafhankelijke positie hebben, maar op gebied van
informatievoorziening samenwerken.

Samenwerking om aan te sluiten op Rijksbrede thema’s zoals privacy, beveiliging, meer
doen met data en een open en transparante overheid.

Gezamenlijk ontwikkelen en beheren van concernvoorzieningen zoals de digitale werkplek
van OCW, archief- en zaaksysteem Proza, gedeelde applicaties en bedrijfstoepassingen.

Samenwerking bij gebruik van I-instrumenten zoals I-visie, I-portfolio, bij uitvoeren CIOoordelen, bij levenscyclus-gestuurde veranderingen en bij training van medewerkers.

5

Samenwerking binnen het onderwijsdomein
Om synergie te creëren in de uitwerking van de digitaliseringopgaven in de verschillende OCWdomeinen bestaat in het onderwijsdomein de sectoroverstijgende “Informatiekamer Onderwijs”
waar naast OCW (SG, DG’s, DGDUO en IGO) de sectororganisaties PO-Raad, VO-raad, MBO Raad,
VH en UNL deelnemen en hun uitvoerders SURF en Kennisnet. SURF en Kennisnet hebben een
specifieke en essentiële rol in het faciliteren van de ketensamenwerking.
Samenwerking binnen het cultuurdomein
Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) ondersteunt samenwerking op I-gebied tussen erfgoedinstellingen.
Organisaties die erfgoedcollecties beheren werken er samen aan de uitvoering van de Nationale
Strategie Digitaal Erfgoed (NSDE), opgesteld door OCW in samenwerking met de sector3. De NSDE
is gericht op het verbeteren van de houdbaarheid, bruikbaarheid en zichtbaarheid van digitaal
erfgoed en informatie over dit erfgoed. Een centrale doelstelling van de in 2021 vernieuwde
strategie is het verbinden van de collecties van verschillende types collectie-beherende
organisaties: archieven, bibliotheken, musea, instellingen voor AV en media, design en digitale
cultuur, en onderzoeks- en onderwijsinstellingen die zich toeleggen op de digital humanities.
Er zijn ook specifieke samenwerkingsverbanden voor collectie-beherende organisaties op het
gebied van de podiumkunsten (Podiumkunst.net) en design en digitale cultuur (Netwerk Archieven
Design en Digitale Cultuur). Zij hebben naast een verbindende rol, ook een rol als kennisplatform.
Beide zijn eveneens aangesloten bij het NDE.
Organisaties in de brede culturele sector kunnen daarnaast gebruik maken van de diensten van het
kennisinstituut cultuur & digitale transformatie (DEN). DEN helpt organisaties, waaronder erfgoedmaar ook cultuur-producerende instellingen, de kansen van digitalisering te benutten. Daartoe stelt
het onder andere een stappenplan op voor het toekomstbestendiger maken van de ICTinfrastructuur van instellingen en organiseert het leergangen om de cultuursector digitaal vaardig
te maken en ter ondersteuning van medewerkers die op strategisch niveau de digitale transitie van
hun instelling moeten begeleiden (via de DEN Academie).

Ad 2. Het creëren van inzicht en overzicht
Inzicht en overzicht binnen concern OCW
Binnen het concern OCW zijn de dienstonderdelen verantwoordelijk voor het maken van eigen
overzichten. Het gaat hierbij om meerdere overzichten, zoals informatieplannen, portfoliooverzichten en financiële overzichten. Rijksbreed worden i-instrumenten ontwikkeld met kaders die
gesteld worden aan overzichten en aan de processen die gelden voor ontwikkeling en publiceren
van deze overzichten met als doel overzichten beter vergelijkbaar te maken en hiermee inzicht te
creëren. Op concernniveau worden afspraken gemaakt over de implementatie van deze iinstrumenten.
In de uitvoering heeft sinds de jaren ’90 een verschuiving plaatsgevonden van nieuwbouw van
ICT-systemen naar aandacht voor ICT-beheer, onderhoud en vervanging van het ICT-landschap.
Hierbij moet een balans gevonden worden tussen beleidsgedreven en levenscyclusgedreven
veranderingen. Dit vraagt inzicht in de toegevoegde waarde die systeemaanpassingen kunnen
bieden afgezet tegen de investeringen die hiervoor nodig zijn. Zodat een goed onderbouwde
prioritering mogelijk is. Teven stelt het eisen aan de overzichten. Deze zijn niet alleen bedoeld om
te sturen op projecten maar ook om te bepalen wanneer vervanging nodig is.
Levenscyclusgestuurde veranderingen stellen eisen aan de financiële sturing. Dienstonderdelen die
werken met een baten-lasten stelsel kunnen ICT-investeringen als immateriële activa afschrijven.
Hierdoor worden incidentele investeringslasten uitgesmeerd in de tijd en kunnen optimale en goed
3

Nationale Strategie Digitaal Erfgoed 2021-2024 | Beleidsnota | Rijksoverheid.nl

6

getimede investeringsbeslissingen worden genomen. Bij dienstonderdelen die werken met een
kasstelsel kan dit niet.
Inzicht binnen het cultuurdomein
Inzicht in de gewenste situatie voor de ketensamenwerking.
Dit inzicht wordt geboden door de gemeenschappelijke Digitaal Erfgoed Referentiearchitectuur
(DERA). Hiermee wordt zichtbaar welke bijdragen de activiteiten van NDE leveren aan de Nationale
Strategie Digitaal erfgoed. Het streven is om ook in beeld te brengen op welke wijze de activiteiten
van cultuurmakers aansluiten op de DERA.
Inzicht in de ontwikkeling van cultuur in brede zin en van erfgoed
De Boekmanstichting brengt met de Cultuurmonitor vanaf 2021 jaarlijks de staat van kunst en
cultuur in Nederland in beeld.
RCE onderhoudt een Erfgoedmonitor die feiten en cijfers over het erfgoed in Nederland
presenteert. Hiermee wordt inzicht gegeven in de ontwikkeling en staat van het erfgoed in
Nederland. Deze data zijn voor iedereen toegankelijk.
IOE heeft een Monitor Monumenten en Archeologie Gemeenten, waarin de gemeenten bevraagd
worden over beleid, uitvoering, toezicht en handhaving op het gebied van archeologie en
monumenten.
Het bestuursdepartement maakt eens in de 4 jaar een Erfgoedbalans, waarin de stand van zaken
met betrekking tot erfgoed wordt gerelateerd aan het beleid.
Binnen het cultuurdomein wordt bij een aantal subsidies de voorwaarde verbonden dat de
digitaliseringsactiviteiten bijdragen aan de Nationale Strategie en voldoen aan de door DERA
gestelde kaders. De subsidieverstrekker is verantwoordelijk voor sturing op resultaten, de wijze
van sturing kan per subsidie verschillen.
Inzicht binnen het onderwijsdomein
Voor het onderwijsdomein bestaat als publiek-private referentiearchitectuur de Referentie
Onderwijs Sector Architectuur (ROSA). De ROSA moet inzicht bieden van de sector overschrijdende
samenwerking. Binnen elke (onderwijs-) sector wordt gewerkt aan een sectorarchitectuur die
inzicht bieden van de samenwerking binnen die sector.
Binnen het onderwijsdomein worden samenwerkingsorganisaties gesubsidieerd en projecten
geïnitieerd om de samenwerking op ICT gebied een impuls te geven. De opdrachtgever is
verantwoordelijk voor sturing op resultaten, de wijze van sturing kan verschillen. Bij de
groeifondsvoorstellen gelden Rijksbrede kaders voor de wijze van sturing.

Ad 3. Maken van afspraken die ketensamenwerking bevorderen
Samenwerkingsafspraken concern OCW
Het maken van afspraken stelt eisen aan de governance. Binnen het ministerie heeft de Chief
Information Officer (CIO) in het Besluit CIO-stelsel Rijksdienst 2020 het mandaat gekregen voor
het creëren (en borgen) van inzicht en overzicht. Het CIO-besluit biedt de grondslag voor de
instelling van een departementale CIO en een departementale CISO alsmede voor de CIO’s en
CISO’s bij de dienstonderdelen. Door de nieuwe rollen is opnieuw gekeken naar de taakverdeling
en mandaten op het onderwerp digitalisering. Het OCW-mandaatbesluit is hierop aangepast, de
afstemmingslijnen zijn herzien en een nadere uitwerking van specifieke afspraken is uitgewerkt.
Het OCW-CIO-netwerk is een aantal jaren geleden ingesteld met eenzelfde doel, het creëren van
inzicht en overzicht. In de i-visie die in 2020 is vastgesteld, heeft het concern OCW zich
gecommitteerd aan het werken als één concern met alle dienstonderdelen (DUO, RCE, NA) en de
inspecties (Inspectie van het Onderwijs, Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed). De Koninklijke
Bibliotheek (KB) heeft in dat netwerk als zelfstandig bestuursorgaan een bijzondere positie.

7

Een concernarchitectuur kan helpen bij het vertalen van doelstellingen naar afspraken. Er zal een
concernarchitectuur ontwikkeld worden die zal aansluiten bij de Enterprise Architectuur Rijk (EAR)
die eveneens nog ontwikkeld moet worden.
Ketensamenwerking binnen onderwijssectoren en cultuurdomeinen
Voor ketensamenwerking is het essentieel dat afspraken worden gemaakt die richting geven aan
de samenwerking. Hierbij kunnen vele soorten afspraken worden onderscheiden. Bestuurlijk
worden afspraken gemaakt over gemeenschappelijke doelstellingen, taak- en rolverdeling en de
wijze waarop kaders tot stand komen en hoe gestuurd wordt op de implementatie van deze kaders.
Architecturen zijn nodig om samenhang te borgen en de vertaling te maken van bestuurlijke
doelstellingen naar kaders voor de inrichting, zowel voor de organisatie, de informatiehuishouding
en de techniek. Voor gegevensuitwisseling tussen ICT-systemen zijn standaarden nodig.Vaak zijn
dit internationale standaarden die essentieel zijn om te zorgen dat systemen van een groot aantal
leveranciers gegevens met elkaar kunnen uitwisselen. De architectuur bepaalt welke standaarden
waar worden toegepast en geeft kaders voor de wijze waarop ze geïmplementeerd moeten worden.
Bij afsprakenstelsels, Architectuurkaders en standaarden moet OCW aansluiten bij het bredere
overheidsbeleid zoals dat door het Rijk en door Europa wordt bepaald. Hierdoor kan de overheid in
samenwerking met de markt gebruikmaken van moderne technologische platformen voor
ontsluiting van en toegang tot zowel publieke als private, en als open en gevoelige gegevens. Het
richting gevende instrument daarvoor is de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur (NORA).
Voor de verschillende stelsels van OCW worden eigen referentiearchitecturen ontwikkeld. De
uitdaging is te zorgen dat al deze referentiearchitecturen aansluiten op de NORA en waar nodig op
elkaar. Hiermee ontstaat een stelsel van referentiearchitecturen dat een bijdrage kan leveren aan
het bieden van inzicht en overzicht.

2.2 Prioritaire doelstellingen
In deze hele keten van samenwerking is op dit moment een aantal prioritaire doelstellingen van
belang die bijdragen aan de kwaliteit, de continuïteit en betrouwbaarheid van de
dienstverlening bij de OCW-instellingen en bij OCW:
1. Voldoende niveau van informatieveiligheid om bestand te zijn tegen cyberaanvallen
2. Het zijn van een open en transparante overheid en publiek bekostigde instellingen
3. Meer waarde creëren met data
4. Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën (onder andere met een focus op AI)
Ad.1. Voldoende niveau informatieveiligheid
Voor alle instellingen in de OCW-domeinen en OCW zelf is het zaak voldoende beschermd te zijn
tegen cyberaanvallen. Het risico van maatschappelijk ontwrichting is groot als door een
cyberaanval scholen niet meer bekostigd kunnen worden en leraren hun salaris, of studenten hun
studiefinanciering niet meer ontvangen. De voorbeelden hiervan liggen helaas voor het oprapen.
Dit vergt dat er meer regie moet komen op het borgen van de informatieveiligheid. In het
Kamerdebat over digitalisering in het onderwijs is hierover al veel gedeeld, recent heeft u de brief 4
met antwoorden op uw vragen ontvangen. Wat voor informatieveiligheid geldt, geldt evenzeer voor
(het beschermen van) privacy. Daar waar bijvoorbeeld leveranciers onvoldoende aandacht
besteden aan privacy, kan ingrijpen vanuit de overheid noodzakelijk zijn.

8

Veiligheid concern OCW
Binnen het concern OCW is al veel gedaan om de informatiebeveiliging op orde te krijgen, maar dit
onderwerp vraagt natuurlijk blijvend aandacht. De beveiligingsrisico’s nemen immers toe en er
moet ingespeeld worden op Rijksbrede ontwikkelingen en inzet van nieuwe technologieën.
Daarnaast bestaat het applicatielandschap voor een belangrijk deel uit applicaties waar bij het
ontwerp nog onvoldoende rekening is gehouden met beveiligingseisen die nu gangbaar zijn.
Hoewel deze zijn beveiligd, zullen bij vervanging andere ontwerpkeuzes gemaakt worden. Het
concern OCW heeft zichzelf voor de komende periode de volgende doelen gesteld:

Te werken conform de regels zoals vastgelegd in de AVG en de Baseline
Informatiebeveiliging Overheid (BIO). i

Risicobeheersing op een efficiënte en effectieve manier in te richten en te gebruiken als
basis voor verbeteringen in de digitale omgeving van het concern;

Bewustwording bij de medewerkers verhogen met betrekking tot privacy en
informatiebeveiliging, zodat zij weten wat zij vanuit hun rol hieraan kunnen bijdragen en
hierna handelen.

Informatiebeveiliging en privacy vanaf de start als aspecten van de nieuw te ontwerpen
dienst of applicatie opnemen en op deze manier werken volgens de uitgangspunten:
privacy by design en security by design.

Het inzicht in de verwerkingen van persoonsgegevens te verbeteren en het inzicht
vergroten in het betrouwbaarheidsniveau van gegevens, systemen en diensten. Dit inzicht
wordt gebruikt om naleving van de AVG en BIO te kunnen toetsen en verbetermaatregelen
te bepalen.

Te zorgen voor vangnet dat adequaat handelt na cybersecurity-incident, te denken aan
CSIRTii.
Een deel van deze doelen wordt met extra prioriteit opgepakt door een daartoe opgericht
programma.
Veilig Digitaal Funderend Onderwijs5
De digitale veiligheid van het funderend onderwijs moet structureel naar een hoger niveau worden
gebracht zodat de privacy van leerlingen en de continuïteit van het onderwijs zijn geborgd.
Instrumenten die hiervoor worden ingezet zijn:

Een normenkader voor informatiebeveiliging en privacy voor het funderend onderwijs;

Een monitor/benchmark van Informatiebeveiliging en privacy in het funderend onderwijs;

Een Computer Emergency Response Team (CERT) voor het funderend onderwijs;

Het centraal uitvoeren van DPIA’s en het ondersteunen van schoolbesturen bij het opstellen
van hun eigen DPIA’s (door SIVON en Kennisnet);
De komende jaren bouwt OCW samen met de PO-Raad, de VO-raad, Kennisnet en SIVON stap voor
stap aan een veilige digitale infrastructuur voor het funderend onderwijs. Daarbij sluiten we zo
goed mogelijk aan op de behoeften van het onderwijs en op bestaande voorzieningen, zoals het
Nationaal Dienstencentrum (NDC) bij Kennisnet en de dienst Veilig Internet van SIVON. Over de
toekomst van de dienst Veilig Internet van SIVON is nog geen besluit genomen. In het najaar moet
daar meer duidelijkheid over komen.
Veilig Digitaal mbo en ho
Ook in het hoger onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs wordt hard gewerkt aan het verhogen
van de digitale weerbaarheid om zo de veiligheid en daarmee continuïteit en toegankelijkheid van
het onderwijs te borgen. Er wordt voortgebouwd op bestaande of al aangekondigde maatregelen.
Voor de instellingen gaat het om de volgende, globale ICT consequenties:

5

verhogen-digitale-veiligheid-onderwijs-en-onderzoek.pdf (overheid.nl)
9








Verdere ontwikkeling van het gedeeld normenkader voor digitale veiligheid met als
uitgangspunt de ISO27002-normen, waar het Normenkader Informatiebeveiliging in het
mbo en het hoger onderwijs op is gebaseerd.
Inzet vanuit SURF op breder gebruik en aansluiting Security Operations Center (SOC) en
een CERT en daarmee op het landelijk dekkend stelsel.
Een jaarlijkse of tweejaarlijkse benchmark bij de instellingen, inclusief (interne en externe)
audits.
Centraal organiseren van cyberexpertise.
Het vergroten van de awareness en verantwoording.

Onderzoeksinstellingen komen onder de Europese richtlijn Netwerk- en Informatiebeveiliging
(NIB2) te vallen. Vanwege de voorgestelde definitie is echter de reikwijdte nog onduidelijk. Omdat
de impact op de onderwijs- én onderzoeksinstellingen nog niet helder is, wordt in het najaar een
impactanalyse uitgevoerd.
Ad.2. Open en transparante overheid en publiek bekostigde instellingen
Openheid en transparantie bij concern OCW
Openheid en transparantie zijn al jarenlang een speerpunt van OCW. Veel beleidsinformatie wordt
bijvoorbeeld aangeboden via de websites OCW in cijfers en Scholen op de kaart. De eisen die
gesteld worden aan transparantie zijn anders geworden door de recente invoering van de Wet
Open Overheid (WOO) en de aankondigingen naar aanleiding van de Parlementaire
Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslagen (POK). Openheid is een doelstelling die zowel
geldt voor de domeinen als voor het concern OCW. Openheid is daarnaast een belangrijke
randvoorwaarde om meer te doen met data. De beleidsmatige inzet om in de domeinen meer te
doen met data levert ook een bijdrage aan openbaarheid.
De POK gaf aanleiding tot het opstarten van het programma OCW Open. Het programma OCW
Open heeft dan doel de informatiehuishouding te verbeteren. Informatie zal op juiste wijze
gedocumenteerd en gearchiveerd moeten worden. Informatieverstrekking hoort daar logischerwijs
ook bij, hierbij sluit OCW aan op de eisen die de WOO stelt.
De herziening van de Archiefwet is ook onderdeel van de informatiehuishouding. De Archiefwet
wordt aangepast om beter bij de digitale ontwikkelingen te passen en heeft als doel informatie
duurzaam toegankelijk te maken. Onderdeel van de nieuwe Archiefwet is dat de
informatiehuishouding op orde moet zijn
Ad.3. Meer waarde creëren met data
Door data te delen kan meer waarde met data gecreëerd worden. Dit brengt zowel kansen als
risico’s met zich mee. Bij alle instellingen in de OCW domeinen en op het departement wordt
eraan gewerkt om op een verantwoorde wijze meer te doen met data op verschillende vlakken en
dito doelen.
Door meer te doen met data kan de dienstverlening worden verbeterd en een bijdrage worden
geleverd aan het oplossen van maatschappelijke problemen, openheid en transparantie. Om dit te
bereiken is nodig dat, in samenwerking met partijen in de (informatie)keten, de analyse van data,
het delen, het combineren en het ontsluiten van data verder bevorderd en benut wordt.
Zorgvuldig gebruik van data vergt waarborgen voor privacy en veiligheid en het voorkomen van
onwenselijk gebruik van algoritmen. Dit vergt dat bekend is wat de bijbehorende risico’s zijn en dat
adequate maatregelen worden getroffen om deze risico’s te beperken. Hierbij moet rekening

10

worden gehouden met de groeiende set Rijksbrede en Europese kaders. In vervolg op het Besluit
CIO-stelsel Rijksdienst 2021 is er een voornemen om in het voorjaar van 2023 een CDO-stelsel in
te voegen als onderdeel van het voornoemde Besluit. Daarnaast moet rekening worden gehouden
met de juridische kaders die gelden voor data-uitwisseling en het gebruik van data.
Meer doen met data binnen het concern OCW
Binnen het concern OCW is aandacht voor hoe beschikbare data een grotere rol kunnen spelen bij
beleidsonderbouwing en beschikbaar kunnen worden gesteld voor meer wetenschappelijk
onderzoek, waarbij dan ook een koppeling mogelijk is met andere overheidsdata. Op deze manier
kan het inzicht vergroot worden en de gegevens gebruikt worden om conclusies te trekken en
beter geïnformeerde beslissingen te nemen. Er wordt al veel data gedeeld, zowel binnen het
concern OCW, tussen OCW en de domeinen en tussen het concern en met andere overheden. Bij
het delen en duiden van data is het van belang de context te kennen. Een belangrijke
veranderdoelstelling is dat contextinformatie wordt gedeeld, waarbij rekening wordt gehouden met
de eisen die afnemers hier aan stellen.
De ambitie is het delen van data een impuls te geven door het gezamenlijk ontwikkelen van een
datavisie en een datastrategie. Daarnaast is in 2021 een aanzet gegeven voor een intern datalab
waardoor we kunnen experimenteren met data-analyse ten behoeve van beleidsontwikkeling.
Samenwerking tussen de data science teams van OCW en dienstonderdelen wordt bevorderd. Deze
data is ook belangrijk voor de Inspectie van het Onderwijs voor risicogericht toezicht.
Meer doen met data in het onderwijsdomein
In het onderwijsdomein wordt steeds meer met data gewerkt en gedeeld. Met de introductie van
het Groeifonds krijgt deze ontwikkeling een verdere impuls. Het Groeifonds heeft geld beschikbaar
gesteld voor een aantal trajecten die het mogelijk maken om meer te doen met data. Dit zijn
trajecten die al eerder zijn gestart maar die nu opgeschaald kunnen worden. Noemenswaardig zijn
het traject digitaliseringsimpuls voor mbo en ho en het traject digitaal Onderwijs Goed Geregeld!
en Programma Edu-V.
Traject digitaliseringsimpuls mbo en ho
De digitaliseringsimpuls heeft als doel de ICT-infrastructuur van de mbo- en ho-sector te
versterken. Het is een omvangrijk voorstel waarin aandacht wordt besteed aan verschillende
elementen van digitalisering. Met dit voorstel krijgt het onderwijs de ruimte om de kansen van
digitalisering te benutten. Het wordt mogelijk om onderwijsinnovaties sneller in te zetten in de
onderwijspraktijk. Deze infrastructuur stelt eisen aan standaarden, modulariteit en
interoperabiliteit. Dit vergt actieve samenwerking met de markt waarbij de publieke waarden
voorop staan. De nieuwe sectorale ICT-voorzieningen worden ‘by-design’ volgens standaarden en
architectuur gebouwd of ingekocht. De ICT-infrastructuur maakt het niet alleen mogelijk om binnen
de sector samen te werken maar ook intersectoraal en zelfs op Europees niveau. Andere sectoren,
zoals het primair onderwijs, gemeenten en de zorg, kunnen onderdelen van de ICT-infrastructuur
gebruiken.
Traject digitaal Onderwijs Goed Geregeld!/ Programma Edu-V
Publieke en private partijen maken onderling afspraken die de eenvoudige, veilige en betrouwbare
toegang tot en gebruik van digitale onderwijsmiddelen regelen voor het primair onderwijs,
voortgezet onderwijs, speciaal onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs, zodat scholen
gemakkelijker en met minder risico gebruik kunnen maken van digitale toepassingen in het
onderwijs. Het resultaat is een sluitend afsprakenstelsel voor de (digitale) leermiddelenketen in het
funderend onderwijs en het mbo met werkende (open) standaarden, basisvoorzieningen en
afspraken waaraan alle partijen zich houden.

11

Meer doen met data in het cultuurdomein
Binnen het cultuurdomein werken zowel erfgoedinstellingen als cultuurmakers om meer te doen
met data. Het gaat hier om verschillende soorten data:

De erfgoedobjecten zoals de digitale weergaven van archiefstukken, schilderijen, beeld- en
geluidsfragmenten. Bij erfgoed is de uitdaging dat deze duurzaam beheerd moeten worden.

De metadata die de erfgoed objecten beschrijven. De metadata worden gebruikt om
verhalen te vertellen. De uitdaging bij erfgoed is dat er veel verschillende doelgroepen zijn,
elk met hun eigen behoeften. En de blik waarmee wij naar het verleden kijken verandert.
Zoals wij nu bijvoorbeeld naar het slavernij verleden kijken. Dat betekent dat bij dezelfde
erfgoedobjecten nu een ander verhaal wordt verteld dan een aantal jaren geleden.

Metadata die nodig zijn voor onderbouwing van beleid. Bij bijvoorbeeld de erfgoedmonitor
wordt in beeld gebracht wat er met erfgoed gebeurt. Dit maakt inzichtelijk of het beleid ook
wordt uitgevoerd. Om een monitor op te stellen is informatie nodig. Hiervoor moeten
metadata worden beheerd om deze informatie te kunnen verstrekken.
Trajecten bij erfgoedinstellingen
Binnen het erfgoeddomein wordt in NDE-verband gewerkt aan een afsprakenstelsel dat het
mogelijk maakt meer te doen met data. Het doel is het verbinden van objecten zodat ze samen
een verhaal vertellen. Voor het verbinden van objecten moeten afspraken worden gemaakt over de
metadatering van objecten. Dit vergt aanpassingen in het beheer van collecties maar vraagt ook
om aanpassingen van collectiebeheersystemen en om gemeenschappelijke voorzieningen. NDE
werkt aan allerlei voorzieningen om digitaal erfgoed op de langere termijn houdbaar, bruikbaar en
zichtbaar te houden. Voorbeelden zijn een termennetwerk en een datasetregister (voor het beter
verbinden van objecten en collecties) en allerlei preserveringstools. In de komende jaren wil het
netwerk gaan werken aan een gemeenschappelijke infrastructuur. En NDE onderhoudt contacten
met leveranciers om er voor te zorgen dat hun systemen aansluiten bij de strategie.
Trajecten bij culturele organisaties
Ook DEN zet zich in om het gebruik van (open) data in het cultuurdomein te bevorderen, onder
andere met behulp van innovatieve methoden, bijvoorbeeld op het gebied van AI. Voor dit doel
doet het zelf onderzoek (in samenwerking met andere organisaties, in Nederland en Vlaanderen)
en verstrekt het informatie aan zijn netwerk. Zo is DEN voorzitter van de Taskforce
Samenwerkingsverband Publieksdata. Dit initiatief is erop gericht datagedreven publieksinzicht en
kennis en kunde over publieksdata in de culturele sector te vergroten en samenwerking op dit
domein te bevorderen.
Binnen de cultuur- en mediasector komt meer aandacht voor duurzaam datagebruik – in de
ecologische zin. Het verzamelen, verwerken en uitwisselen van data legt in toenemende mate druk
op onze energie- en grondstoffenvoorziening en kan direct en indirect schadelijke gevolgen hebben
voor mens en milieu (ook buiten Nederland). In Europees verband is hier steeds meer aandacht
voor; zo is duurzaamheid één van de zes aandachtspunten in de ontwerpverklaring over Europese
digitale rechten en principes die in januari 2022 gelanceerd werd. In het erfgoeddomein blijkt een
groeiend bewustzijn van de milieu-impact van datagebruik uit de oprichting van een NDEnetwerkgroep Green IT. In deze werkgroep wordt gebrainstormd over hoe erfgoedorganisaties hun
milieu-impact zo klein mogelijk kunnen maken. De leden voerden daartoe al een kleinschalig
verkennend onderzoek uit. DEN van zijn kant wil samen met een aantal partners een
gemeenschappelijk programma gaan opzetten rond ecologische duurzaamheid in digitale cultuur.

12

Ad.4. Verantwoord omgaan met nieuw technologieën (met een focus op AI)
Verantwoord omgaan met nieuwe technologieën vereist dat op een verantwoorde wijze omgegaan
wordt met de kansen die de technologie biedt. Hiervoor moet een goed beeld bestaan van de
meerwaarde die geboden kan worden en de risico’s die gepaard kunnen gaan met de invoering van
deze technologie. Een voorbeeld is kunstmatige inteligentie (artificial intelligence, AI). Voorafgaand
aan gebruik van AI dient bekend te zijn welke data en algoritmes je wilt en kunt gebruiken voor de
toepassing die je voor ogen hebt, met aandacht voor de bias die in data en algoritmes aanwezig
kunnen zijn. Dit vraagt om verkenningen, leren en experimenteren. Na de experimenteerfase moet
planmatig gewerkt worden aan invoering van de nieuwe technologie. Dit stelt eisen aan de
architectuur.
Verantwoord omgaan met AI in het onderwijsdomein
Voor toepassing van AI in het onderwijs wordt er actief samengewerkt met wetenschappers in de
werkgroep onderwijs onder de AI coalitie6. In de eerste ronde van het groeifonds zijn middelen
beschikbaar gesteld om een nationaal onderwijslab7 in te richten. In het kader van de uitvoering
van het Digitaal onderwijs actieplan 2021-2027 heeft de Europese Commissie een nieuwe
adviesgroep ingesteld gericht op kunstmatige intelligentie (AI) en data in het onderwijs. Er worden
onder andere ethische richtlijnen voor het gebruik van AI en data door leerkrachten opgesteld.
Vanuit Nederland nemen hier twee experts aan deel vanuit de Radboud Universiteit en vanuit
SURF. Afgelopen november is een EU-werkgroep digitaal onderwijs (DELTA) van start gegaan. Hier
komen acties uit het Actieplan digitaal onderwijs 2021-2027 in een vroeg stadium langs. OCW
coördineert de Nederlandse inzet voor deze werkgroep.
Verantwoord omgaan met AI in het cultuur-en media domein
Binnen het cultuur- en mediadomein heeft de werkgroep Cultuur en Media van de Nederlandse AICoalitie in de position paper De kunst van AI voor iedereen (2021) zijn visie uiteen op de inzet van
algoritmen. De paper belicht de kansen van AI en de uitdagingen waar deze technologie de
sectoren voor stelt. Op het gebied van privacy en veiligheid, maar bijvoorbeeld ook in relatie tot de
groeiende marktmacht van grote technologiebedrijven (die de onafhankelijkheid van de media,
maar ook de keuzevrijheid van cultuurproducenten en hun publiek, kan bedreigen) of risico’s op
het gebied van desinformatie en misinformatie (die indruisen tegen de doelen het Nederlandse
mediabeleid). Het stuk formuleert eisen voor de inrichting van een AI-ecosysteem voor de cultuuren mediasector, bedacht vanuit publieke waarden èn met oog voor het verdienvermogen van de
sector. Ook benoemt het de (regionale, nationale en internationale) initiatieven die nu al lopen om
zo’n ecosysteem te realiseren. De paper is vooral bedoeld om richting te geven aan toekomstige
initiatieven op dit vlak.
Verantwoord omgaan met AI vanuit emancipatieperspectief
Vanuit de verantwoordelijkheid van OCW op het onderwerp emancipatie is, met hulp van de
Europese Commissie, een opinie over AI en gender opgesteld8. Ook is een verkennend onderzoek
uitgezet naar de relatie tussen AI en gender op de arbeidsmarkt9.

6
7

Onderwijs - Nederlandse AI Coalitie (nlaic.com)
Nationaal Onderwijslab | Projecten ronde 1 | Nationaal Groeifonds

8

opinion_artificial_intelligence_gender_equality_2020_en.pdf (europa.eu)

9

Algorithmic bias in werving- en selectieprocedures - Women Inc

13

2.3 Doelstellingen van de dienstonderdelen
De dienstonderdelen van OCW zijn verantwoordelijke voor het uitvoeren van wettelijke taken zoals
het bekostigen van scholen en studenten, afnemen van (digitale) examens, het verstrekken van
cultuursubsidies en subsidies aan eigenaren van monumenten.
Het departementaal Informatieplan OCW prioriteert gemeenschappelijke doelen waar sprake is van
gemeenschappelijke verandertrajecten. Daarnaast zijn er interne doelstellingen van
dienstonderdelen waar wel sprake is van een gemeenschappelijke ambitie maar niet van
gemeenschappelijke verandertrajecten. Het departementaal Informatieplan OCW definieert de
interne doelstellingen van de dienstonderdelen. Elk dienstonderdeel is verantwoordelijk voor een
eigen informatieplan waar de interne verandertrajecten in zijn opgenomen. Deze interne
doelstellingen zijn net als de gemeenschappelijke doelstellingen te relateren aan de thema’s van de
I-Strategie Rijk. Hierdoor worden de Informatieplannen van de dienstonderdelen vergelijkbaar. Per
doelstelling kunnen andere inrichtingskeuzes worden gemaakt en de prioriteiten kunnen
verschillen. Dienstonderdelen hebben hiermee te maken met vele uitdagingen. Hieronder wordt
kort toegelicht wat deze uitdagingen zijn, welke interne doelen dienstonderdelen nastreven en
welke uitgangspunten worden gehanteerd voor het realiseren van deze doelen.
Uitdagingen dienstonderdelen
De uitdaging voor dienstonderdelen is dat zij de balans moeten bewaken tussen:

Borgen van de continuïteit van de dienstverlening (run)

Zorgen voor de aanpassing van de dienstverlening (change)
Lange tijd was bij informatiebeleid de focus op de change, de run kreeg minder prioriteit. Het is
Rijksbreed onderkend dat een goede balans moet worden gehouden. Dit vereist ook inzicht, er
moet duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen beide activiteiten, ook in financieel opzicht.
Zodat ook financieel duidelijk is dat voldoende budget beschikbaar is om de continuïteit te borgen.
Elk dienstonderdeel is zelf verantwoordelijk voor het borgen van de kwaliteit en continuïteit van de
dienstverlening.
Dienstonderdelen hebben de volgende uitvoeringdoelen:

Borgen continuïteit dienstverlening

Verbeteren kwaliteit dienstverlening (incl. innovatie)

Migratie naar de cloud

Verbeteren kwaliteit sturing
Borgen van de continuïteit van de dienstverlening
Het borgen van de continuïteit van de dienstverlening is essentieel, dit geldt zowel voor de run als
voor de change. Voor de run betekent dit dat leveren van de dienst conform de hieraan gestelde
kwaliteitseisen geborgd kan worden. Bij de change moeten de randvoorwaarden aanwezig zijn die
het mogelijk maken diensten op een effectieve en efficiënte wijze aan te passen. De eisen die aan
de dienst gesteld worden kunnen wijzigen. Als de doorlooptijd en kosten voor aanpassen van de
dienst te groot worden betekent dit dat niet meer de kwaliteit geleverd kan worden die de afnemer
verlangt en is de continuïteit in gevaar.
Verbeteren kwaliteit dienstverlening
Werk aan Uitvoering (WaU)10 is een actieprogramma dat gericht is op het verbeteren van de
continuïteit, klantvriendelijkheid en flexibiliteit van de dienstverlening. Een belangrijk
aandachtsgebied is een klantgerichte benadering waarbij rekening moet worden gehouden met
verschillende doelgroepen die andere eisen stellen aan de werkstroom. Dit vergt ingrijpende

10

Detail 2021D09236 | Tweede Kamer der Staten-Generaal

14

aanpassingen bij grote uitvoeringsorganisaties die vooral zijn ingericht op de massale verwerking
van aanvragen van digivaardige burgers. Daarnaast wordt ingezet op het verbeteren van de
infrastructuur zodat de flexibiliteit van de uitvoeringsorganisatie wordt vergroot.
Binnen OCW hebben 19 taakorganisaties voorstellen voor de werkagenda van de WaU ingediend,
naast dienstonderdelen zijn dit zbo’s die werkzaam zijn in de OCW-domeinen.
Innovatie levert een bijdrage aan het verbeteren van de dienstverlening. Voorbeelden zijn gebruik
van linked data om data beter toegankelijk te maken, gebruik van AI om de waarde van data te
vergroten en gebruik van blockchain kan een bijdrage leveren om een burger meer regie te laten
voeren op de eigen digitale identiteit. De Digitale Identiteit is een nieuw concept dat komende
decennia enorme impact heeft op de bestaande IT-voorziening. Nu innoveren en leren leidt tot
duurzame dienstverlening.
Migratie naar de cloud
Met alle uitdagingen is het essentieel dat een dienstonderdeel niet alleen kijkt naar wat ze wil doen
maar ook wat ze niet wil doen. Het beheer van de technische infrastructuur vergt forse
inspanningen en vereist technische expertise die vaak lastig is te vinden. Het gebruik maken van
een cloudinfrastructuur ligt dan voor de hand. Dit stelt hoge eisen aan de regie en vraagt om een
cloudbeleid. Om deze migratie te ondersteunen is OCW bezig om het recent vastgestelde
Rijkscloudbeleid te vertalen naar OCW-cloudbeleid. Daarnaast werkt OCW aan de technische
infrastructuur om deze gereed te maken voor gebruik van cloud-toepassingen.
Verbeteren kwaliteit sturing
Elke dienstonderdeel richt de eigen sturing in, zij hanteren hierbij de volgende uitgangspunten:
a. Aansluiting op externe doelstellingen
b. Opstellen ontwikkelvoorstellen
c. De juiste dingen doen: Afwegingskader ontwikkelvoorstellen
d. Effectief realiseren
Ad a: Aansluiten op externe doelstellingen
De prioritaire doelstellingen OCW zijn erop gericht de samenwerking te bevorderen.
Dienstonderdelen concretiseren deze doelstellingen voor de eigen organisatie.
Ad b: Opstellen ontwikkelvoorstellen
Wanneer aanpassing van informatievoorziening nodig is, wordt een ontwikkelvoorstel gedaan.
Hierbij moet rekening worden gehouden met:
a. Beleidsgedreven opdrachten. De opdrachtgever bepaalt of nieuwe diensten geleverd
moeten worden of bestaande diensten aangepast. en stelt budget beschikbaar voor
vernieuwing of aanpassing.
b. Noodzaak voor levenscyclusgedreven veranderingen. Op basis van monitoring van de
actuele situatie wordt bepaald of aanpassingen nodig zijn. “Thermometers” zijn o.a.
aflopende contracten, producten die aan het eind van hun levenscyclus komen en
incidentmonitoring. Op basis van deze thermometers wordt bepaald welke aanpassingen
wenselijk zijn.
c. Management afspraak (MA). De geprioriteerde ontwikkelvoorstellen worden opgenomen in
de MA, middels het MA proces worden budgetten gealloceerd. Een aanscherping op dit
proces is dat bij investeringen meteen de eis wordt gesteld dat geld voor beheer wordt
gealloceerd. De kosten voor beheer moeten meerjarig in beeld worden gebracht.
Architectuur roadmap. De architectuur moet zorgen dat de informatievoorziening aan blijft
sluiten bij de veranderende eisen die gesteld worden door de omgeving en op
technologische aanpassingen. Vervanging kan nodig zijn om aan te blijven sluiten bij de

15

architectuurkaders. Wanneer vervanging of vernieuwing noodzakelijk is worden
ontwikkelvoorstellen gedaan waarin de te verwachten baten van vervanging of vernieuwing
worden afgezet tegen de investeringen. Over het algemeen worden deze aanpassingen
gefaseerd uitgevoerd. Een architectuur roadmap geeft een meerjarig inzicht in deze
fasering.

Ad c: De juiste dingen doen: Afwegingskader ontwikkelvoorstellen
Om de juiste ontwikkelingen uit te voeren dienen ontwikkelvoorstellen tegen elkaar te worden
afgewogen. Daartoe wordt een multicriteria afwegingskader gehanteerd. Enkele criteria die hierbij
gebruikt worden zijn:

Draagt het ontwikkelvoorstel bij aan nieuw beleid?

Draagt het ontwikkelvoorstel bij aan de criteria van de WAU?






Sluit het ontwikkelvoorstel aan bij de prioritaire doelstellingen van OCW?
Sluit het ontwikkelvoorstel aan bij de I-strategie Rijk 2021- 2025, hierbij rekening houdend
met de prioriteiten die jaarlijks worden vastgesteld?
Sluit het ontwikkelvoorstel aan bij de architectuurkaders? De architectuurkaders zorgen
ook voor de aansluiting op de Rijksbrede en overheidsbrede infrastructuur (de Generieke
Digitale Infrastructuur). Daarnaast zorgen de architectuukaders er voor dat wordt
aangesloten op de eisen die vanuit wetgeving worden gesteld aan de
informatievoorziening.
Welke risico’s brengt het ontwikkelvoorstel met zich mee?

Ad d: Effectiever realiseren
De realisatie dient op een meest effectieve wijze plaats te vinden, bijvoorbeeld volgens traditionele
(waterval) of risicobeheersende werkwijze (Agile, Lean of innovatie). Het ontwikkelraamwerk biedt
handvatten ter bepaling daartoe. De kwaliteit wordt mede bepaald door monitoring en toetsing,
zowel door interne als externe actoren. De departementale CIO (en decentrale CIO’s) werken hierin
samen met de CIO Rijk, het Adviescollege ICT-Toetsing (AcICT), de Auditdienst Rijk en de
Algemene Rekenkamer. De grootschalige trajecten worden op het Rijks-ICT dashboard
gepubliceerd11. 12. Voorbeelden hiervan bij DUO zijn vervanging van de bekostigingssystemen
(DAB), vervangen legacy studiefinanciering en het programma doorontwikkeling Bron (DOB) dat de
gegevensuitwisseling met de scholen een nieuw technologisch tijdperk in heeft geholpen.
Realisatie middels een agile werkwijze vergt een aangepaste sturing. DUO heeft een aantal jaren
ervaring met deze werkwijze, en gebruikt deze ervaringen om de sturing verder te
professionaliseren. DUO geeft vorm aan deze professionalisering met een Transitieplan dat in 2022
en 2023 gerealiseerd zal worden. Voor alle dienstonderdelen geldt dat naast projectsturing er
steeds meer aandacht komt voor portfoliosturing.

2.4 Digitaal vaardig OCW
In een digitaal vaardig OCW beschikken alle medewerkers, van beleid tot uitvoering, over de
nodige I-kennis en vaardigheden, zodat de I vanaf het begin van de beleidsontwikkeling wordt
meegenomen. “I in het hart van beleid” en nieuwe ontwikkelingen vragen om ambtelijk
vakmanschap bij alle betrokkenen. Voor het bevorderen van de digitale vaardigheid zijn workshops
en cursussen ontwikkeld samen met VWS en SZW die voor medewerkers beschikbaar worden
gesteld, zoals de workshop “Informatiebeleid voor (nieuwe) beleidsmedewerkers” en de
masterclass “AI en Big data”. In 2021 is een intern “CIO-curriculum” georganiseerd voor en door
OCW-ers.

11
12

Rijks ICT Dashboard
Rijks ICT Dashboard

16

Verder wordt binnen OCW via het spoor ‘Ambtelijk vakmanschap en vermogen’, als onderdeel van
het concernbrede programma ‘OCW Open’, langs vier sporen gewerkt aan het vergroten van de
bewustwording en het vakmanschap van de organisatie en medewerkers op het gebied van onder
meer openheid/transparantie, ambtelijke tegenspraak en reflectie, digitale vaardigheden en
leiderschap. Via spoor 3 ‘Leren en ontwikkelen’ start OCW ook samen met BZK een pilot met
ontwikkelcoaches, die medewerkers helpen zich verder te ontwikkelen op onder andere digitaal
gebied. Daarnaast wordt in het traject ‘Bewust digitaal bekwaam’, dat nauw samenhangt met
‘ambtelijk vakmanschap en vermogen’, gewerkt aan zogenoemde digituinen-trainingen.
De schaarste aan I-professionals met specifieke kennis wordt steeds groter, waardoor de
concurrentie tussen organisaties, ook binnen overheid, alsmaar verder toeneemt. OCW neemt
stappen om als concern OCW samen te werken om te voorzien in voldoende en gekwalificeerde Imedewerkers. Zo wordt onder meer een verkenning uitgevoerd naar de mogelijkheden
om intensiever samen te werken binnen OCW op het gebied van de ICT-arbeidsmarkt. Dit gebeurt
langs vier lijnen: arbeidsmarktcommunicatie, werving en arbeidsvoorwaarden, inhoud van het werk
en loopbaanperspectief. Daarnaast participeert OCW eveneens actief in rijksbrede trajecten, zoals
het rijksbrede programma Versterking HR-ICT en het Rijks I-traineeprogramma dat in dit
rijksbrede programma is opgezet, om ook op Rijksbreed niveau gezamenlijk verdere stappen op dit
vlak te kunnen zetten.

3 Financiële paragraaf
Conform artikel 4 van het Besluit CIO Stelsel Rijksdienst (2020) bevat het meerjarig informatieplan
een financiële paragraaf. De financiële paragraaf geeft kwalitatief inzicht in de financiële impact
van de prioritaire doelstellingen in het informatieplan. De wijze van financiering is divers en ook
zijn er in sommige gevallen nog voorwaarden voor de uiteindelijke toekenning. Er is een relatie
met de begroting maar dat is geen harde koppeling.

3.1 Financiële paragraaf domeinen
Financiering onderwijsveld
Het onderwijsveld wordt gefinancierd middels lumpsum bekostiging. OCW heeft daarom geen direct
inzicht in de ICT-bestedingen van het veld. De directe investeringen in ICT zijn beperkt tot
innovatie-impulsen (zoals die van het Groeifonds) of door subsidiëring van facilitaire organisaties
die instellingen ondersteunen bij gebruik van ICT.
Financiering Cultuur en Media
De financiering van instellingen en initiatieven in het cultuur- en mediadomein gebeurt vanuit:

de Wet op het specifiek cultuurbeleid (financiering basisinfrastructuur , incl. de
cultuurfondsen van het Rijk);

de Erfgoedwet (subsidies voor het beheer van rijkscollecties in musea)

de Mediawet (gedeeltelijke financiering van de publieke omroepen);

de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (bekostiging van het bibliotheekstelsel,
via de KB; zie bijlage 1 voor details);

de Archiefwet (financiering van het beheer van overheidsinformatie, ook als cultureel
erfgoed).
Voor uitvoering van het digitaliseringsbeleid voor de cultuursector zijn onder andere taken belegd
bij DEN, kennisinstituut cultuur & digitalisering, Podiumkunst.net, Netwerk Archieven Design en
Digitale cultuur. Deze worden gefinancierd via de Basisinfrastructuur. Daarnaast vindt financiering
plaats van het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en andere projecten gericht op de digitale
transformatie van de culturele en creatieve sector.

17

3.2 Financiering Apparaat OCW
Elk dienstonderdeel heeft een eigen Management Afspraak waar de ICT-investeringen in zijn
opgenomen. Voor grote ICT-trajecten boven de € 5 miljoen is dit zichtbaar op het ICT-dashboard
van het Rijk.
OCW wordt aangeslagen voor gebruik van de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI). Deze kosten
komen voor rekening van het apparaat terwijl het gebruik voor een deel bij het veld ligt. Voor
Werken aan Uitvoering (WaU) en Open orde krijgt OCW aanvullende financiering.

Bijlage 1 OCW stelsels
OCW is stelselverantwoordelijk voor onderwijs, wetenschap en cultuur en media. De inrichting van
deze stelsels wordt hieronder kort toegelicht.
Onderwijsstelsel
Het ministerie van OCW is verantwoordelijk voor de kwaliteit, de toegankelijkheid en de
doelmatigheid van het stelsel. Het ministerie van OCW stelt de juridische en financiële kaders, met
wet- en regelgeving en bekostiging.
Voor de sectoren Primair Onderwijs (PO) en Voortgezet Onderwijs (VO) definieert het ministerie het
curriculum en referentieniveaus en eindtermen. Het MBO heeft een landelijke kwalificatiestructuur
met kwalificatiedossiers. De sector Hoger Onderwijs (HO) verzorgt niet alleen onderwijs maar
verricht ook onderzoek. Het HO bepaalt zelf de eindkwalificaties en stemt ze af met het
beroepenveld en de wetenschap. In dit opzicht is het hoger onderwijs autonomer dan de andere
onderwijssectoren. Het ministerie maakt in nauw overleg met het veld een vierjaarlijkse
Strategische Agenda.
Artikel 23 van de Grondwet biedt scholen vrijheid van stichting, vrijheid van richting en vrijheid
van inrichting. Uiteraard is die vrijheid niet onbegrensd en is er een tendens om meer eisen te
stellen aan scholen, bijvoorbeeld voor burgerschap en kwaliteit. Verder nam de
verantwoordelijkheid van schoolbesturen toe door de lumpsumbekostiging.
De inspectie houdt toezicht op de kwaliteit van het onderwijs in de PO, VO en MBO sector. Bij de
HO sector houdt de inspectie geen toezicht op de kwaliteit van opleidingen, alleen op de naleving
van wet- en regelgeving door instellingen. Alle opleidingen worden periodiek beoordeeld door
commissies van onafhankelijke deskundigen (peer review). Op basis daarvan worden de
opleidingen geaccrediteerd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). De
inspectie rapporteert op stelselniveau over de ontwikkeling van de onderwijskwaliteit in alle
sectoren.
Het agentschap DUO is verantwoordelijk voor de uitvoeringstaken van OCW op gebied van
onderwijs. De wettelijke taken van DUO zijn ingedeeld in vijf hoofdproducten:
1. Bekostiging.
2. Reguliere en aanvullende bekostiging en verantwoording van po, vo, bve en ho.
3. Studiefinanciering, reisrecht aan studenten (mbo en ho), beurs voor leraren.
4. Examens. Organiseren van de logistiek van staats-, school- en centrale examens. Voor
bepaalde vakken examens afnemen. Ondersteunen en uitvoeren van digitale examens.
5. Informatieproducten. Verstrekken van beleids- en begrotingsinformatie aan
bestuursdepartement, veldorganisaties, andere overheden, Inspectie van het Onderwijs,
CBS, onderwijsinstellingen en het publiek.

18

6. Registers. Inwinnen, beheren en verstrekken van gegevens voor onderwijsinstellingen,
ketenpartners (Kennisnet, Surf en gemeenten), burgers, OCW, andere departementen en
uitvoering
Wetenschap stelsel
Het ministerie van OCW is verantwoordelijk voor het onderzoeks- en wetenschapsbeleid, stelt de
juridische en financiële kaders, met wet- en regelgeving en bekostiging. Middels de eerste
geldstroom wordt onderzoek direct gefinancierd. De tweede geldstroom gaat naar het NWO en de
KB. Naast OCW stellen ook andere partijen geld beschikbaar voor onderzoek, dit is de derde
geldstroom. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) moet kennisdeling
bevorderen tussen haar leden en andere wetenschapsbeoefenaars. De Koninklijke Bibliotheek (KB)
moet zorgen voor de nationale bibliotheekverzameling, nationale voorzieningen bevorderen en in
stand houden, en de afstemming bevorderen met de overige wetenschappelijke bibliotheken.
De wetenschap wordt beoefend door Hoger Onderwijs instellingen. Binnen de door OCW gestelde
kaders bepalen ze zelf de wijze waarop het onderzoek wordt uitgevoerd.
Cultuurstelsel
De Rijksoverheid werkt samen met de gemeenten en provincies, andere ministeries, marktpartijen
en particuliere fondsen aan een kwalitatief, toegankelijk en pluriform cultuuraanbod. Het ministerie
van OCW moet samen met zijn uitvoeringsorganisaties, inspecties en adviesraden, de voorwaarden
scheppen voor het in stand houden, ontwikkelen en sociaal en geografisch spreiden van
cultuuruitingen. De taken van het ministerie op het gebied van cultuur zijn verankerd in:

de Wet op het specifiek cultuurbeleid, die de basis vormt voor rijkssubsidies voor cultuur.
De door de Rijksoverheid gesubsidieerde culturele fondsen en instellingen (zoals musea en
collecties, theater- en dansgezelschappen, muziekensembles en orkesten, presentatieinstellingen voor beeldende kunst, film, of organisaties voor letteren en ontwerp) vormen
daarbij de ‘basisinfrastructuur’.

de Erfgoedwet, die bepaalt wat tot ons cultureel erfgoed behoort, wie daarvoor
verantwoordelijk is en hoe het toezicht erop geregeld is. De Erfgoedwet vormt ook het
kader voor de bekostiging van het beheer van de rijkscollecties en andere collecties
waarvoor het Rijk verantwoordelijkheid neemt.

de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen, die de taken van de bibliotheken bepaalt
en de verantwoordelijkheden die overheden ten aanzien daarvan hebben. Fysieke
bibliotheken zijn een verantwoordelijkheid van de gemeenten, maar het Rijk bekostigt de
taken van het stelsel via de Koninklijke Bibliotheek.

de Archiefwet, die betrekking heeft op het beheer van overheidsinformatie op alle
bestuurlijke niveaus. Het Nationaal Archief bewaart de archieven van de landelijke
overheidsorganen en maakt ze toegankelijk, en beheert archieven van maatschappelijke
organisaties en personen van nationaal belang. De Regionale Historische Centra (RHC’s)
bewaren archieven van het Rijk en decentrale overheden.
Mediastelsel
Het Nederlandse mediastelsel bestaat uit een publiek en een commercieel deel.
De taken van de overheid en haar uitvoeringsorganisaties ten aanzien van het publieke deel van
het omroepstelsel zijn verankerd in de Mediawet, die de bijzondere wettelijke rechten en plichten
bepaalt van de (samenwerkende) landelijke, regionale en lokale publieke omroepen. De overheid
financiert ook deels de landelijke publieke omroep (naast financiering uit reclame-inkomsten). Ook
de lokale omroepen vallen onder de stelselverantwoordelijkheid van het ministerie van OCW, maar
ze worden gefinancierd door de lokale overheden, vanuit het Gemeentefonds. In het
coalitieakkoord staat de ambitie om in de toekomst ook de lokale publieke omroepen direct vanuit
de Mediabegroting te financieren. De Telecommunicatiewet garandeert dat er etherfrequenties
beschikbaar zijn voor radio- en televisiezenders van publieke omroepen.
19





Voor de commerciële omroepen geldt een lichter wettelijk kader, gebaseerd op de
minimumstandaarden uit de Europese AV-richtlijn voor reclame en sponsoring, promotie
van Europees en onafhankelijk product en bescherming van de jeugd.
De overheidsbemoeienis met het private deel van de journalistiek is bescheiden. Er geldt
een laag btw-tarief voor digitaal en print, en er worden jaarlijks projectsubsidies
beschikbaar gesteld via verschillende journalistieke fondsen.

Bijlage 2 Eindnoten
De BIO is het basisnormenkader voor informatiebeveiliging binnen alle overheidslagen
(Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen). Het is gebaseerd op internationale
standaarden, de ISO-normen 27001 en 27002. De zes BIO-standaarden zijn 1. Vergroten
bewustzijn, 2. Veilige en open cultuur, 3. Inrichten risicoteam, 4. Borgen
risicomanagement, 5. Aandacht ketensamenwerking, 6. Controleren en evalueren;
ii
een Computer Security Incident Response Team (CSIRT) handelt in geval van
cybersecurity incidenten en helpt de organisatie adequate maatregelen te treffen, zodat
schade wordt gereduceerd en een snel herstel van de dienstverlening wordt bereikt.
i

20