Militaire Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (MIVD)
Openbaar Jaarverslag 2022
Datum: 19 april 2023

Militaire Inlichtingenen Veiligheidsdienst
(MIVD)
Openbaar Jaarverslag 2022
Datum: 19 april 2023

2 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

INHOUDSOPGAVE
Voorwoord directeur MIVD

5

Inlichtingen en veiligheid voor Nederland en de krijgsmacht

7

1.1

7

Inlichtingenonderzoek in 2022

1.2 Missieondersteuning en aandachtsgebieden

20

1.3 Veiligheidsbevorderende taken

26

Verantwoordelijk naar politiek en samenleving

31

2.1 Leiding en toezicht

31

2.2 Een werkende wet voor een open en vrije samenleving

31

Een organisatie in beweging

35

3.1 Veranderen en groeien

35

3.2 Een datagedreven inlichtingendienst

36

3.3 Samenwerking

36

Kengetallen

41

3

4 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Voorwoord directeur MIVD
Op 24 februari 2022 viel het Russische leger Oekraïne op verschillende
fronten binnen. Duidelijk was dat niet alleen het voortbestaan van
Oekraïne op het spel stond, maar ook de veiligheid van Nederland en
Europa en de internationale rechtsorde. De uitkomst van de oorlog is
immers bepalend voor de Europese en mondiale veiligheid en daarmee
voor onze veiligheid.
Nederland steunt Oekraïne op vele manieren. Ook de MIVD draagt bij,
bijvoorbeeld door Oekraïne te helpen zich te weren tegen Russische
digitale aanvallen op vitale infrastructuur en energievoorzieningen.
Tegelijkertijd is in 2022 de assertiviteit gegroeid waarmee China zich
manifesteert als regionale en mondiale grootmacht. China bouwt hard
aan een dominante positie op het gebied van militaire technologie.
Uit onderzoek van de MIVD blijkt dat China waarschijnlijk, deels
buiten de exportrestricties om, kennis en goederen uit de Nederlandse
ruimtevaartsector probeert te verwerven. China ontwikkelt in hoog
tempo geavanceerde en hoogtechnologische wapens, waaronder
verschillende typen antisatellietwapens die een hoog destructief
karakter hebben. Ook de investeringen van China in (militaire
toepassingen van) kunstmatige intelligentie en kwantumcomputers en
-sensoren zijn omvangrijk.
Nederland blijft voor China een aantrekkelijk spionagedoelwit, in het
bijzonder op het gebied van de halfgeleiderindustrie, kwantumtechnologie,
lucht- en ruimtevaart, en maritieme industrie. De MIVD heeft in 2022
verschillende Chinese pogingen om (militaire) technologie te bemachtigen
onderkend en kunnen voorkomen. Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en wetenschappers zijn op grote schaal doelwit. China maakt
bovendien persoonsgegevens buit waardoor ook de privacyrechten van
Nederlandse burgers in het geding zijn.

De ontwikkeling van de internationale veiligheidssituatie maakt het des
te belangrijker dat de MIVD haar werk kan doen ter ondersteuning van
de krijgsmacht en in het belang van onze open en vrije samenleving.
De afgelopen jaren is gebleken dat de diensten hierbij operationele
knelpunten ervaren vooral in het digitale domein. Deze knelpunten zijn
eerder geïdentificeerd door de commissie Jones-Bos en door de Algemene
Rekenkamer. Het gaat dan vooral om knelpunten bij het inzetten van de
hackbevoegdheid en de bevoegdheid tot interceptie op de kabel en om de
omgang met bulkdata. Om deze operationele knelpunten weg te nemen
zonder dat er sprake is van afschaling van de waarborgen heeft het kabinet
eind 2022 een Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met
een offensief cyberprogramma naar de Tweede Kamer gestuurd. Ook
heeft het kabinet een nota van wijziging opgesteld die de effectieve en
verantwoorde omgang met bulkdata regelt. Deze aanpassingen moeten
de MIVD en de AIVD in staat stellen om op effectieve wijze hun taken uit te
voeren en ongekende dreigingen tijdig te onderkennen binnen de wettelijke
kaders.
Geheimhouding blijft altijd nodig in het werk van de MIVD,
geheimzinnigheid niet. Met verschillende publicaties en een publiek
symposium heeft de MIVD in 2022 de samenleving meer inzicht gegeven
in wat er in de wereld gebeurt en welke gevaren dit voor Nederland
en onze bondgenoten met zich mee brengt. Zo heeft de MIVD in 2022
geopenbaard dat de Russische militaire inlichtingendienst routers had
gehackt van Nederlandse burgers en bedrijven als onderdeel van een
mondiale digitale aanvalsstructuur. Deze en andere in 2022 openbaar
gemaakte voorbeelden zijn in dit verslag opgenomen.
Directeur Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Generaal-majoor drs. Jan R. Swillens

5

6 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

1

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

7

INLICHTINGEN EN VEILIGHEID VOOR NEDERLAND EN DE KRIJGSMACHT

De veiligheidsrisico’s voor Nederland zijn complex en divers. Het
karakter van de internationale verhoudingen en de verschijningsvormen
van conflicten zijn veranderd. De druk op de nationale veiligheid
neemt toe. Het militaire conflict in Oekraïne, de aanhoudende
instabiliteit aan de grenzen van Europa, de nog immer aanwezige
dreiging van jihadistisch terrorisme en de opkomst van nieuwe vormen
van extremisme en terrorisme, alsmede de toegenomen aandacht
voor digitale veiligheid (cyber) en economische veiligheid vragen in
toenemende mate inspanningen van de MIVD.
De cyberdreiging vanuit statelijke actoren is een prangende dreiging die
speciale aandacht nodig heeft. Vrijwel alle vitale processen en diensten zijn
grotendeels afhankelijk van ICT. Risico’s van moedwillige verstoring hebben
een potentieel ontwrichtend karakter. Economische veiligheidsbelangen
kunnen worden geschaad door spionageactiviteiten tegen Nederlandse
Defensie- orderbedrijven, toeleveranciers, vitale sectoren waarvan
Defensie afhankelijk is en kennisinstellingen die voor Defensie onderzoek
verrichten. Het vermogen om deze dreigingen in een hoogtechnologische
omgeving te kunnen onderkennen en pareren, en tegelijkertijd voldoen aan
de waarborgen op het gebied van compliance en verantwoording is onze
opdracht.
De Nederlandse krijgsmacht is er voor de verdediging en bescherming
van de belangen van het Koninkrijk, alsmede voor de handhaving en
bevordering van de internationale rechtsorde. Het functioneren van de
internationale rechtsorde wordt al langer door staten als Rusland en China
ter discussie gesteld. Deze landen zien de huidige internationale rechtsorde
als een Westers construct, bedoeld om westerse belangen te behartigen.
Voor de inrichting, gereedstelling en besluitvorming over de inzet van de
krijgsmacht moet er zicht zijn op de bedreigingen van deze belangen.

De MIVD brengt (gekende en ongekende) dreigingen tegen de krijgsmacht
en veiligheidsbelangen van het Koninkrijk, in kaart. Vanwege de aard van
het werk wordt alleen daar waar het kan, in de openbaarheid getreden.
Met het openbaar jaarverslag geeft de MIVD uitvoering aan artikel 12
van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017).
Het openbaar jaarverslag geeft aan op welke onderzoeksopdrachten en
veiligheidsbevorderende taken de dienst zich in 2022 heeft gericht. Deze
onderzoeksopdrachten en veiligheidsbevorderende taken zijn gebaseerd
op de meerjarige inlichtingenbehoefte zoals vastgelegd in de Geïntegreerde
Aanwijzing Inlichtingen en Veiligheid (GA I&V) 2019-2022. Deze GA I&V is in
nauwe samenwerking tussen de interdepartementale behoeftestellers (DEF,
AZ, BZ, BZK en J&V) en de MIVD en AIVD tot stand gekomen.
Leeswijzer
Dit jaarverslag behandelt de inlichtingenonderzoeken, missieondersteuning en aandachtsgebieden welke grotendeels zijn opgesteld op
basis van een geografische en thematische verdeling. Vervolgens worden
achtereenvolgens de uitvoering van de veiligheidsbevorderende taken, de
verantwoording naar politiek en samenleving, de MIVD als organisatie en
de kengetallen behandeld.

1.1 Inlichtingenonderzoek in 2022
De Russische Federatie en de oorlog in Oekraïne
Op 24 februari 2023 was het een jaar geleden dat de grootschalige
militaire Russische inval in Oekraïne begon. Een inval die in feite een
escalatie was van een al acht jaar voortwoekerende (hybride) oorlog
van Rusland op Oekraïens grondgebied, die met de annexatie van de

8 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Krim in 2014 was begonnen. De Russische oorlog tegen Oekraïne is de
grootste oorlog in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Deze oorlog is
in de Russische visie breder dan alleen het conflict in Oekraïne. Rusland
ziet zich al jaren in een existentieel conflict verwikkeld met het Westen.
Aan de basis hiervan staat een fundamenteel andere Russische visie op
interstatelijke relaties en de internationale rechtsorde. Rusland beschouwt
veiligheid overwegend als een zero sum game, waarin het zich het recht
toebedeelt op een exclusieve invloedszone waarbinnen staten een
verminderde soevereiniteit hebben. De oorlog in Oekraïne is uiteindelijk
een botsing tussen tegengestelde en onverenigbare wereldbeelden.
Deze diepgewortelde ideologische component, gecombineerd met de
Russische status van nucleaire supermacht, zal een politieke oplossing van
dit conflict en het vinden van een toekomstbestendige manier om met
elkaars verschillen om te gaan uitermate complex maken.
De Russische besluitvorming in de aanloop naar en tijdens de oorlog
was ondoorzichtig, gebaseerd op verkeerde inlichtingen, aannames,
gebrek aan transparantie en zelfoverschatting en kende weinig ruimte
voor tegengeluiden en gedegen belangenafwegingen. Op basis van deze
gemankeerde besluitvorming neemt Rusland voortdurend grote risico’s
waarmee het de regionale maar ook de mondiale veiligheid in gevaar
brengt. De grootschalige Russische invasie in Oekraïne is een extreme
uitkomst van dit besluitvormingsproces. De invasie heeft aangetoond dat
de interne kritiek en controle, de ‘checks and balances’, die tot op zekere
hoogte nog leken te bestaan binnen het Russische regime, ernstig zijn
verzwakt. Besluiten worden uitsluitend genomen door president Poetin
en een klein aantal vertrouwelingen. Hiermee is de onvoorspelbaarheid
van Ruslands optreden sterk gegroeid.
Tussen de geopolitieke intenties van president Poetin en de militaire
realiteit rond de oorlog in Oekraïne zit een groot gat. Als onderdeel van
zijn ‘strijd’ tegen het Westen stelt president Poetin in het openbaar als
doel dat Oekraïne moet worden ‘gedenazificeerd’, maar het is voor de
hoge militairen en beleidsmakers in Moskou onduidelijk hoe hij dat

doel precies definieert. Als gevolg daarvan heeft Moskou geen heldere
oorlogsstrategie meer, maar ontvouwen de Russische oorlogsinspanningen
zich op basis van ad-hoc besluiten van president Poetin.
De militaire positie van Rusland in Oekraïne, de verharde opstelling van het
Westen en de aanstaande toetreding van Finland en Zweden tot de NAVO
leiden er toe dat Rusland zich bevestigd voelt in zijn dreigingsperceptie,
namelijk dat Rusland omsingeld wordt door een vijandig Westen.
De Russische militaire capaciteiten zijn sinds 2008 gegroeid en Rusland
voelt zich in de huidige omstandigheden meer bedreigd door het Westen.
Hiermee is een militair conflict tussen Rusland en de NAVO voorstelbaar
geworden. Hoewel president Poetin op korte termijn waarschijnlijk geen
militair conflict met de NAVO wil initiëren, kunnen miscommunicatie
en misverstanden tot een onbedoelde of ongewilde escalatie leiden.
Russische militaire doctrines en concepten dichten een belangrijke rol
toe aan het uiten van nucleaire dreigementen en voorzien in geval van
militaire escalatie ook in de daadwerkelijke inzet van nucleaire wapens.
Na moeizame onderhandelingen tussen Rusland en de Verenigde Staten
werd het strategisch kernwapenverdrag New Strategic Arms Reduction
Treaty (NEW START) begin 2021, na moeizame onderhandelingen, alsnog
getekend. Echter op 21 februari 2023 heeft president Poetin het NEW START
verdrag opgeschort. Het gevaar van miscommunicatie en onbedoelde
escalatie is zorgelijk. De toenemende Russische nucleaire retoriek getuigt
daarvan.
De oorlog in Oekraïne heeft ook aangetoond dat ‘klassiek’ militair
vermogen centraal blijft staan in de moderne oorlogvoering. Hoewel
cyber- en hybride oorlogvoering krachtige force multipliers kunnen zijn,
blijkt juist het vermogen om eenheden op het slagveld in te zetten en te
ondersteunen van doorslaggevend belang te zijn voor het behalen van
militair succes.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

De afgelopen jaren heeft Rusland zwaar geïnvesteerd in een fundamentele
hervorming en modernisering van de conventionele, tactisch-nucleaire
en strategische-nucleaire strijdkrachten. Hierbij werd de nadruk gelegd
op het voeren van een conflict met een near peer tegenstander (een
tegenstander die over vergelijkbare militaire capaciteiten beschikt), in
feite de NAVO. In vergelijking met 2008 zijn de Russische capaciteiten
in alle domeinen van het militair optreden zeer sterk toegenomen. Het
conflict met Oekraïne heeft echter ook de zwakheden van de Russische
strijdkrachten blootgelegd.

Zee, en het neutraliseren van de Oekraïense strijdkrachten. Toen
duidelijk werd dat de initiële doelen niet konden worden behaald,
stelden de Russen hun doelstelling bij. Op 31 maart begonnen Russische
eenheden zich terug te trekken rond Kyiv en Noordoost-Oekraïne. In
deze tweede fase richtte de Russische krijgsmacht zich op de inname
van steden zoals Marioepol en Izioem als voorbereiding op een
grootschalige offensief om de Donbas in de zomermaanden in zijn
geheel te veroveren. De Russische krijgsmacht slaagde hier echter niet
in, en verloor tijdelijk het initiatief.

Het gebrek aan militair succes, de Russische militaire blunders en de
(tijdelijke) degradatie van het conventioneel militair vermogen zijn geen
redenen voor optimisme. Tegelijkertijd zien we sinds de aanvang van
het conflict een toename van Russische nucleaire retoriek. Daarnaast is
het zeer waarschijnlijk dat Rusland de tekortkomingen in de krijgsmacht
organisatie, wapensystemen en conceptuele kaders, de komende
jaren zal adresseren met een toename in militair vermogen als gevolg.
Tenslotte is het waarschijnlijk dat de toegenomen dreigingsperceptie
en het gevoel van strategische kwetsbaarheid zal leiden tot een
fundamentele herverdeling van gevechtskracht door Rusland en een
substantiële versterking van de Westelijke Strategische richting met zowel
conventionele als tactisch-nucleaire eenheden. Een verdere militarisering
van het Russische buitenland- en veiligheidsbeleid behoort tot de
mogelijkheden.

Vanaf juli begon de derde fase. Hierin namen de Oekraïense
strijdkrachten het initiatief over en lanceerden succesvolle
tegenoffensieven in Charkiv en Cherson Oblasten. Dit ging vanaf
oktober gepaard met een intensivering van de Russische luchtaanvallen
op kritieke civiele en militaire infrastructuur, waaronder de elektriciteitsvoorzieningen. Tussen september en november was de vierde
fase, met de Russische terugtrekking uit Cherson en de consolidatie
door de Russen van het resterende veroverde gebied. De Russische
strijdkrachten kampten met meerdere samenhangende structurele
problemen, zoals hoge materiële en personele verliezen, een
voortdurend laag moreel en logistieke tekortkomingen. Rusland
speelde in deze fase troepen vrij met de gedeeltelijke mobilisatie die
Moskou in september afgekondigde en doordat de frontlinies korter
werden. Rusland schiep hiermee tijdens een vijfde fase in deze winter
de voorwaarden voor het herpakken van het initiatief. Hiermee staan
we mogelijk aan vooravond van een nieuwe fase die uitmondt in een
Russisch lenteoffensief.

Russische Federatie: militair vermogen en militaire activiteiten
Het militaire verloop van de invasie kenmerkt zich door diverse fasen.
Voorafgaand aan de invasie was sprake van een maandenlange
Russische troepenopbouw langs de Oekraïense grens. Rusland voerde
hierbij de militaire en politieke druk op Kyiv en de NAVO steeds verder
op. De eerste fase van de invasie begon op 24 februari 2022 met
grootschalige offensieven. De aanvankelijke militair-operationele
doelstelling van Moskou was de verovering van geheel Oost- en
Zuid-Oekraïne, inclusief de hoofdstad Kyiv en de kust van de Zwarte

Na een jaar van militaire tegenslagen in Oekraïne heeft Rusland grote
materiële en personele verliezen geleden. De Russische strijdkrachten
kampen met meerdere samenhangende structurele problemen, zoals een
voortdurend laag moreel en logistieke tekortkomingen. Hierdoor waren
de Russische landstrijdkrachten voor het invallen van de winter niet meer
in staat om grootschalige offensieve operaties uit te voeren. Met de in

9

10 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

september 2022 afgekondigde mobilisatie, de inzet van huurlingen van de
paramilitaire organisatie Wagner en de import van militair materieel uit
landen als Belarus, Iran en Noord-Korea hoopt Moskou deze problemen
op te lossen, en is het hier voor een deel ook in geslaagd.

Daarnaast blijkt de afhankelijkheid van de Russische Federatie van
geleide wapens zoals kruisvluchtwapens en ballistische raketten zeer
groot. De Russische Federatie lijkt daarentegen minder goed gebruik te
kunnen maken van ruimtesensoren (o.a. satellieten) dan verwacht.

Om de winter te overbruggen heeft het Russische leger honderden
kilometers aan defensieve linies ingericht om het veroverde Oekraïense
grondgebied te verdedigen. Ondanks alle problemen die gepaard gingen
met de gedeeltelijke mobilisatie is het Rusland gelukt de frontlinies
grotendeels te stabiliseren en wordt de tijd benut om weer op krachten
te komen. De verwachte vervolgstap is om in het voorjaar nieuwe
offensieven te kunnen starten met nieuwe eenheden die primair uit
gemobiliseerde reservisten bestaan. Westerse militaire steun aan
Oekraïne is daarom van cruciaal belang voor het vermogen van de
Oekraïense strijdkrachten om hier weerstand tegen te kunnen blijven
bieden.

Los van het conflict en de inzet van een zeer divers palet aan
wapensystemen blijft de Russische Federatie inzetten op
ontwikkelingen van technologieën en systemen waarmee het land
beoogt een voorsprong te krijgen op het Westen. Te denken valt
aan ontwikkelingen van hypersone geleide wapens en een verdere
doorontwikkeling van verscheidene elektronische-oorlogsvoeringssystemen(EOV). Hoewel de Russische Federatie investeert in, en
onderzoek doet naar potentieel disruptieve technologieën, zoals
quantumtechnologie, schat de MIVD in dat het land een te grote
achterstand heeft om het Westen en China in te kunnen halen.
Wel constateert de MIVD dat de Russische Federatie probeert in het
Westen aan onderdelen te komen voor deze programma’s.

Het Noordpoolgebied wint sterk aan politiek, economisch én militair
belang voor Rusland. Zowel de Russische Arctische Strategie uit 2020
als de in 2022 gepubliceerde Maritieme Doctrine onderstrepen dat
de regio een vitale positie in het Russische veiligheidsbeleid inneemt.
In de afgelopen jaren heeft de Russische krijgsmacht in toenemende
mate oefeningen en strategische patrouilles in het Noordpoolgebied
gehouden. Het belang dat Rusland hecht aan de Noordelijke Zeeroute
werd ook dit jaar onderstreept met de jaarlijkse show of force.
De Russische Federatie heeft in 2022 in Oekraïne laten zien over
een groot en divers wapenarsenaal te beschikken. Het zeer grote
gebruik van met name tactische UAVs (Unmanned Aerial Vehicle) op het
slagveld en de afhankelijkheid hiervan door eenheden op de grond
zijn fenomenen die op deze schaal nieuw zijn. Het conflict heeft
verschillende zaken aangetoond over de capaciteiten van de Russische
krijgsmacht. Zo bevestigt het conflict dat de Russische Federatie
achterloopt in de ontwikkeling en het gebruik van voornoemde UAVs.

De Russische Federatie blijft eveneens wapensystemen (door-)ontwikkelen
om anderen de toegang tot gebieden te ontzeggen (anti-access/area denial;
A2AD). Vooral op het gebied van EOV, hypersone wapens en lucht­verdediging toont de Russische krijgsmacht zich sterk. Daarnaast blijven
ontwikkelingen plaatsvinden op het gebied van antisatellietwapens,
waar in potentie een grote disruptieve werking van uitgaat.
De MIVD schat in dat de Russische Federatie voorlopig in staat is een
deel van zijn capaciteiten op peil te houden door het opvoeren van
productie, zoals van bepaalde typen kruisvluchtwapens. De inschatting
is echter ook dat het land steeds meer invloed zal gaan merken van
de opgelegde sancties, die resulteren in een tekort aan onderdelen
waardoor de productie van diverse wapensystemen (verdere) vertraging
op zal lopen. De kans dat de Russische Federatie gaat proberen op
heimelijke wijze aan deze onderdelen uit met name Westerse landen te
komen en hier specifiek in zal gaan investeren zal toenemen.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Russen ontduiken westerse sancties via dekmantelbedrijven
Russische inlichtingendiensten zijn betrokken bij het ontduiken van
westerse sancties. Ze maken daarbij gebruik van dekmantelbedrijven.
Russische bedrijven zijn voor hun (militaire) productie in belangrijke
mate afhankelijk van westerse technologie en goederen. Mede door de
sancties hebben Russische producenten problemen met het verkrijgen
van onderdelen en materialen. De Russische diensten worden ingezet om
de gesanctioneerde goederen op een heimelijk manier aan te schaffen en
naar Rusland te transporteren. Ook Nederlandse bedrijven zijn doelwit.
Russische Federatie: Sabotagedreiging richting Nederland
De Nederlandse vitale maritieme infrastructuur in de Noordzee, zoals
internetkabels, gasleidingen en windmolenparken, kan kwetsbaar zijn
voor sabotage. Rusland brengt deze infrastructuur heimelijk in kaart
en onderneemt activiteiten die duiden op spionage en voorbereidings­
handelingen voor verstoring en sabotage.
Een dergelijke fysieke dreiging richting andere vitale sectoren, zoals
drinkwater- en energievoorziening, is ook voorstelbaar, zolang dergelijke
aanslagen heimelijk kunnen worden uitgevoerd. Het kan voor Rusland
nuttig zijn om fysieke verstoring en sabotage voor te bereiden. De
MIVD en de AIVD informeren organisaties die verantwoordelijk zijn
voor de organisatie en uitvoering van beveiligingsmaatregelen om de
weerbaarheid van Nederlandse vitale processen te vergroten.
Russisch schip probeert infrastructuur windmolenpark in kaart
te brengen
Een Russisch schip heeft geprobeerd om de infrastructuur van
windmolenparken voor de Nederlandse kust in de Noordzee in kaart te
brengen. Doel was dat de Russen de mogelijkheden voor toekomstige
sabotage wilden onderzoeken. Het Russische schip werd echter door de
Nederlandse marine onderschept, voordat het aan zijn activiteiten kon
beginnen. Deze spionagepoging is dus voorkomen.

Russische Federatie: spionage
In reactie op de Russische invasie van Oekraïne besloten veel westerse
landen tot het uitzetten van Russische inlichtingenofficieren. Gezamenlijk
zetten Europese landen in de eerste helft van 2022 enkele honderden
Russische inlichtingenofficieren uit. Zij waren onder diplomatieke
dekmantel werkzaam op de diplomatieke vertegenwoordigingen.
Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken verklaarde op 29
maart 2022 zeventien (17) medewerkers van de Russische diplomatieke
vertegenwoordigingen in Nederland tot personae non gratae (PNG), waarna
ze begin april met hun gezinnen ons land verlieten. Deze medewerkers
waren in werkelijkheid inlichtingenofficieren van de Russische inlichtingendienst SVR en militaire inlichtingendienst GRU, die onder diplomatieke
dekmantel in Nederland waren gestationeerd. Zij verrichtten hun
werkzaamheden in Den Haag vanaf de Russische ambassade en het
Russische consulaat. Een aantal van hen was actief vanuit de Russische
handelsvertegenwoordiging in Amsterdam. Niet eerder werden in
Nederland zoveel inlichtingenofficieren gelijktijdig uitgewezen vanwege
spionage.
Door de uitwijzing van de inlichtingenofficieren uit Nederland raakten
de Russische diensten een aanzienlijk deel van hun capaciteit kwijt om in
Nederland inlichtingenactiviteiten uit te voeren. De Nederlandse regering
heeft hiermee paal en perk gesteld aan de jarenlange aanwezigheid van
Russische inlichtingenofficieren op de Russische diplomatieke vertegenwoordigingen in Nederland. De MIVD en de AIVD werken met andere
departementen samen om te voorkomen dat de Russische diensten
hun verloren capaciteit op de diplomatieke vertegenwoordigingen in
Nederland kunnen herstellen.
Het gevaar van Russische spionage en andere inlichtingenactiviteiten
voor de Nederlandse nationale veiligheid is met de uitwijzing van
deze inlichtingenofficieren niet geweken. Het belang van politieke,
economische en militaire inlichtingen over het Westen is voor Moskou
alleen maar toegenomen sinds de Russische invasie van Oekraïne en de

11

12 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

westerse sancties tegen Rusland. Moskou blijft proberen inlichtingen
te verzamelen over het buitenlandse beleid van Nederland ten aanzien
van de EU en NAVO om mogelijke scheurtjes in de westerse eenheid te
onderkennen en te benutten. Daarnaast zal het zich meer richten op het
verkrijgen van inlichtingen over hoogwaardige technologie, die vanwege
sancties niet via een andere weg is te verkrijgen. In Nederland richten
de Russische diensten zich ook op internationale instellingen als moet
zijn: zoals de Organisatie voor het verbod op Chemische Wapens en het
Internationale Strafhof, onder andere om zicht te krijgen op onderzoeken
die naar Rusland worden uitgevoerd. Daarnaast is het belang van
politieke, economische en militaire inlichtingen over het Westen voor
Rusland alleen maar toegenomen sinds de Russische invasie in Oekraïne
en de westerse sancties tegen Rusland.
Voor de Russische inlichtingendiensten is het Nederlandse beleid ten
aanzien van Rusland en de Nederlandse steun aan Oekraïne interessant.
In dat kader proberen de Russische diensten zeer waarschijnlijk
inlichtingen te verzamelen over de Nederlandse militaire bijdragen aan
NAVO activiteiten bij de NAVO-oostflank, de leveranties van militair
materieel aan Oekraïne en trainingen aan Oekraïense militairen. Ook
om mogelijke scheurtjes in de westerse eenheid te onderkennen en
te benutten. Rusland zet inlichtingenofficieren zonder diplomatieke
dekmantel in om inlichtingenactiviteiten te ontplooien in Nederland.

GRU probeert Internationaal Strafhof in Den Haag te infiltreren
In april 2022 probeerde de Russische militaire inlichtingendienst GRU het
Internationaal Strafhof in Den Haag te infiltreren door een inlichtingenofficier met een vervalst Braziliaanse identiteit daar stage te laten
lopen. Tijdens deze stage had hij informatie kunnen verzamelen over
onderzoeken naar mogelijke Russische oorlogsmisdaden in Oekraïne.
Ook had hij deze kunnen beïnvloeden. Deze poging is echter voortijdig
onderkend en de betrokken Rus is na zijn aankomst op Schiphol tot
ongewenst vreemdeling verklaard en teruggestuurd naar Brazilië. (P13)

Russische inlichtingendiensten zijn betrokken bij het ontduiken van
westerse sancties via dekmantelbedrijven. Russische bedrijven zijn
voor hun productieproces in belangrijke mate afhankelijk van westerse
technologie en goederen. Mede vanwege de westerse sancties
ondervinden Russische producenten problemen met het verkrijgen
van onderdelen en materialen. Daarom worden de Russische inlichtingendiensten ingezet om door het Westen gesanctioneerde goederen
op een heimelijke manier aan te schaffen en te transporteren naar
Rusland. In de regel gaat het om zogenaamde dual-use goederen. Dit
zijn civiel geproduceerde goederen die ook voor militaire doeleinden
kunnen worden ingezet. De Russische diensten gebruiken verschillende
schaduwconstructies, zoals dekmantelbedrijven buiten Rusland, om de
herleidbaarheid naar Rusland te verhullen. Het gevolg is dat Rusland
mogelijk de westerse sancties en handelsbeperkingen kan omzeilen om zo
alsnog de benodigde technologie en materialen te verwerven.
Russische Federatie: cyber
Russische inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben zich voor en
tijdens de oorlog op grote schaal schuldig gemaakt aan digitale spionage,
sabotage en beïnvloeding tegen Oekraïne en NAVO-bondgenoten. Het
tempo van Russische cyberoperaties ligt hoog en veel van deze pogingen
zijn nog niet openbaar bekend geworden. De Oekraïense en westerse
digitale verdediging heeft tot nu toe de impact van voortdurende
Russische aanvalspogingen kunnen beperken. Gedurende de oorlog is ook
gebleken dat Rusland moeite heeft om cyberoperaties te synchroniseren
met andere militaire operaties, zoals luchtaanvallen.
Cyberspionage
Veruit het grootste deel van de Russische cyberoperaties is gericht
op spionage om militaire, diplomatieke en economische informatie
van zowel Oekraïne als NAVO-bondgenoten te bemachtigen. Rusland
probeert bijvoorbeeld Oekraïense militaire netwerken en systemen
binnen te dringen om tactische inlichtingen te vergaren, zoals de
locaties van militair materieel en personeel. De doelwitselectie is

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

echter zeer breed, waardoor ook Oekraïense organisaties slachtoffer
zijn die geen directe rol spelen in het verloop van de oorlog of
politieke besluitvorming. Ten aanzien van de NAVO richt de Russische
inlichtingenbehoefte zich onder meer op militaire steun die via
NAVO-bondgenoten aan Oekraïne geleverd wordt. Ook de Nederlandse
krijgsmacht, ministeries en ambassades zijn afgelopen jaar doelwit
geweest van (onsuccesvolle) cyberspionagepogingen.
Digitale beïnvloeding
Informatieconfrontatie, waaronder beïnvloeding door misleiding,
desinformatie, en cyberoperaties, speelt een centrale rol in de Russische
wijze van optreden. Dit wordt voor een belangrijk deel uitgevoerd
via digitale middelen om onder meer psychologische schade te
veroorzaken. De Russische inlichtingendiensten zijn er bijvoorbeeld
enkele malen in geslaagd om de controle over uitzendingen van
Oekraïense media tijdelijk over te nemen en Russische boodschappen
uit te zenden. Aansluitend werden de systemen van deze media digitaal
gesaboteerd. Daarnaast zijn Russische cybersabotagepogingen tegen
bijvoorbeeld de stroomvoorziening waarschijnlijk vooral gericht op
het ondermijnen van het Oekraïense moreel. Om hun betrokkenheid
te verbergen bij het heimelijk verspreiden van desinformatie en
propaganda via digitale kanalen, passen Russische inlichtingendiensten
veel technieken toe die zij ook voor cyberoperaties gebruiken. In het
geval van de Informatieoperatietroepen van de Russische militaire
inlichtingendienst GRU zijn het zelfs deels dezelfde eenheden die voor
zowel cyberoperaties als heimelijke beïnvloeding verantwoordelijk zijn.
De activiteiten van Russische hacktivisten, zoals DDoS-aanvallen, moeten
ook hoofdzakelijk als beïnvloedingsoperatie gezien worden, omdat het
doel is te intimideren. In individuele gevallen werken hacktivisten hierbij
samen met Russische inlichtingendiensten.

GRU hackt Nederlandse routers
Cyberspionnen van de Russische militaire inlichtingendienst GRU hebben
routers gehackt van Nederlandse particulieren en het midden- en
kleinbedrijf. Deze operatie is zorgelijk, omdat de GRU deze gehackte
routers kan misbruiken om heimelijke cyberoperaties tegen Nederlandse
belangen of die van bondgenoten uit te voeren.
Cybersabotage
De Russische cybersabotagecampagne tegen Oekraïne is de meest
grootschalige en intensieve uit de geschiedenis. Moskou probeert
regelmatig om Oekraïense vitale infrastructuur digitaal te saboteren en
voert voortdurend aanvallen met wipermalware (kwaadaardige software
die informatie wist) uit. De aanhoudende en zeer hoge druk die Rusland
hiermee uitoefent vereist constante waakzaamheid van Oekraïense en
westerse verdedigers.
Grootschalige ontwrichting is tot nu toe echter uitgebleven en de
gevolgen van cybersabotage vallen in het niet bij de impact van fysieke
militaire operaties. Het potentieel van cyberoperaties kan door Rusland
niet volledig benut worden. Rusland heeft waarschijnlijk moeite om
cyberoperaties te synchroniseren met andere militaire operaties,
zoals luchtaanvallen. Ook worden de meeste Russische digitale
aanvalspogingen voortijdig opgemerkt of snel verholpen, dankzij
vergaande Oekraïense monitoring-, detectie- en responsmaatregelen.
Hierbij krijgt Oekraïne significante hulp van bijvoorbeeld westerse
inlichtingendiensten en bedrijven.
Het succes van de Oekraïense digitale verdediging is echter niet
gegarandeerd. Waarschijnlijk kan dit succes alleen volgehouden worden
zolang de westerse steun net zo intensief en adaptief blijft als de
cyberoperaties van de Russische inlichtingendiensten.

13

14 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

China
Het jaar 2022 stond in China in het teken van het Partijcongres en de
herverkiezing van Xi Jinping als leider van China. In een periode waarin
de interne structurele problemen als ook de externe druk op China
toenemen, kiest de Chinese Communistische Partij (CCP) voor een koers
van meer centralisatie van de macht, meer controle over de Chinese
samenleving en meer politiek-ideologisch conformisme aan de Partijlijn.
De politiek-ideologische component vindt ook haar weerklank in China’s
buitenlandbeleid. Groeiend zelfvertrouwen resulteert in een meer
assertieve buitenlandpolitiek, welke zich steeds meer afzet tegenover
het Westen en een alternatief model propageert.
De CCP is zich zeer bewust van de veranderende wereldwijde veiligheidssituatie. In de speech van Xi Jinping op het laatste Partijcongres
(16 – 22 oktober 2022) legde hij de nadruk op (nationale) veiligheid en
waarschuwde dat het Chinese volk zich moet voorbereiden op 'gevaarlijke
stormen'. Ook werd de druk op Taiwan verder opgevoerd. Xi Jinping gaf
aan dat de CCP nog steeds de voorkeur geeft aan het ‘vreedzaam’ inlijven
van Taiwan, maar dat China het gebruik van geweld nooit zal afzweren.
'Vreedzame' hereniging sluit echter niet uit dat China militaire middelen
gebruikt om Taiwan onder druk te zetten, zoals in augustus 2022
gebeurde na het bezoek van de voorzitter van het Amerikaanse Huis
van Afgevaardigden, Nancy Pelosi, aan Taiwan. China reageerde hierop
met het houden van grootschalige militaire oefeningen die feitelijk
neerkwamen op een blokkade van het eiland. Het aantal Chinese
militaire vliegtuigen in de Air Defence Identification Zone (ADIZ) van Taiwan
nam ook significant toe na het kortdurende bezoek van Pelosi en
sindsdien is het gemiddelde aantal Chinese incursies in de Taiwanese
ADIZ hoog gebleven. Daarnaast hebben Chinese gevechtsvliegtuigen
veel vaker dan voorheen de denkbeeldige mediaanlijn boven de Straat
van Taiwan overschreden en heeft China ook ballistische raketten naar
locaties in de zeeën rond Taiwan afgeschoten om zijn ongenoegen over
het bezoek kracht bij te zetten.

China beschikt inmiddels over de grootste marine in Azië en Chinese
marineschepen opereren steeds vaker en verder van het Chinese
vasteland, waarbij de focus vooral op het westelijke deel van de stille
Oceaan ligt. Dichterbij huis probeert China haar invloed in de door
haar geclaimde wateren uit te breiden, bijvoorbeeld door het in de
praktijk brengen van de nieuwe Chinese kustwachtwet uit 2021. Zo valt
de vrijwel continue presentie van de Chinese kustwacht in de wateren
rond de Senkaku / Diaoyu eilanden op, welke door Japan beheerd
worden maar door zowel Japan als China geclaimd worden. Een nieuwe
ontwikkeling in 2022 op dit gebied is de toename van het aantal Chinese
kustwachtschepen dat Japanse vissersschepen achtervolgt in de wateren
rond de door China en Japan betwistte eilanden.
Om zijn eigen economische veiligheid te garanderen in tijden van
‘gevaarlijke stormen’ zal het Chinees leiderschap ook blijven streven
naar verdere, duurzame economische vooruitgang die in steeds
mindere mate afhankelijk is van het buitenland. Indien nodig kan dit
ten koste gaan van het Nederlandse en Europese bedrijfsleven. China
zal daarnaast zijn economische macht in toenemende mate kunnen
inzetten als drukmiddel tegen (Europese) landen die in de ogen van het
Chinese leiderschap de kernbelangen van China in de wereld in de weg
staan. Bijvoorbeeld door te dreigen met economische consequenties,
verslechterde handelsrelaties of verminderde toegang tot de enorme
Chinese markt, waar het Europese bedrijfsleven van afhankelijk is.
China: militaire techniek en wapensystemen
China is hard op weg om een dominante positie op te bouwen op het gebied
van militaire technologie. Het land investeert veel in mensen en middelen
om qua militaire capaciteiten op het niveau te komen van het Westen en
om op deelgebieden koploper te worden. Mede hiertoe is China al lange
tijd bezig kennis op te doen in en informatie weg te halen uit het Westen.
Wapenontwerpen worden gestolen, talentvolle studenten en professionals
worden uitgezonden om kennis te halen, internationale experts op militair
relevante onderwerpen worden ingehuurd en geïmporteerd.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

In China zelf is er door het Chinese beleid van militair-civiele fusie een
dusdanig grote verwevenheid tussen civiele bedrijven en (onderwijs)
instellingen enerzijds en het leger anderzijds, dat er in prioritaire
sectoren in feite geen onderscheid meer kan worden gemaakt tussen
deze twee werelden. Dit maakt onder andere de uitvoering van het
Nederlandse exportcontrolebeleid lastig in de uitvoering.
China heeft in veel opzichten vergelijkbare militaire capaciteiten als
bijvoorbeeld de Russische Federatie. Deze capaciteiten reiken van
uitgebreide grondgebonden platformen, tot zeer capabele gevechtsvliegtuigen. Daarnaast begint China zich op andere defensieonderdelen
te onderscheiden. Zo heeft China inmiddels een derde vliegdekschip in
de vaart genomen. Er kan worden aangenomen dat China waarschijnlijk
over zal gaan naar een bepaalde mate van serieproductie. Voor
wat betreft sensoren in de ruimte beschikt China inmiddels al over
significante capaciteiten. De ontwikkeling van verschillende typen
antisatellietwapens is een zorgwekkende ontwikkeling. Dit type wapens
kent een zeer hoog disruptief karakter.
Ruimtesatellieten
China is intensief bezig om satellieten de ruimte in te brengen. De komende
jaren l0opt dit op tot 100 lanceringen per jaar. Dit in tegenstelling tot 2020.
Toen waren het circa 40 lanceringen. Het gaat om draagraketten, vooral
voor Intelligence, surveillance, reconnaissance (ISR) en communicatiesatellieten.
China breidt de lanceerplatforminfrastructuur uit. Het gevolg hiervan is dat
zij nadrukkelijk militair voordeel hebben en zo een betere informatiepositie
krijgen.

De investeringen van China op gebied van (militaire toepassingen van)
kunstmatige intelligentie en quantumcomputers en quantumsensoren
zijn extreem groot en bijna niet te evenaren door het Westen. Dit
betreffen eveneens technologieën met een zeer hoog disruptief karakter,
waarmee in potentie dominantie bereikt kan worden op militair-

strategisch gebied. Een voorbeeld van zo’n dual use toepassing is een
netwerk van kwantumcommunicatiesatellieten. De Chinese Academy of
Sciences werkt aan zo’n netwerk waarmee China uiteindelijk naar een
wereldwijde dekking streeft.
Kwantumcommunicatie
De Chinezen ontwikkelen kwantumcommunicatienetwerken in de
ruimte met wereldwijde dekking en wil hier koploper worden. Daarvoor
worden onder andere satellieten gebruikt waarbij ook nadrukkelijk naar
de militaire toepassing wordt gekeken. Door kwantumcommunicatie
kun je sneller, veiliger en wereldwijd communiceren. Deze vorm van
communicatie is moeilijker om te intercepteren. Dat is een groot militair
voordeel.

De MIVD doet inmiddels onderzoek naar Chinese militair-technologische
ontwikkelingen, mede om de Nederlandse krijgsmacht in staat te stellen
goed onderbouwde keuzes te maken als het gaat om aanschaf en
ontwikkeling van nieuwe wapensystemen voor nu en in de toekomst. Uit
het in 2022 uitgevoerde onderzoek heeft de MIVD kunnen concluderen
dat de dreiging die uitgaat van de huidige en toekomstige Chinese
militaire capaciteiten, groot is. De kans dat de Nederlandse krijgsmacht
in aanraking komt met Chinese wapens wordt ook steeds groter, mede
door de proliferatie (export) van deze systemen door China aan landen
wereldwijd.
China: spionage
In 2022 heeft de MIVD het onderzoek naar inlichtingenactiviteiten van
de Chinese militaire en civiele inlichtingendienst die gericht zijn op
het verwerven van militaire relevante technologieën bij Nederlandse
bedrijven en kennisinstellingen, voortgezet. De MIVD heeft vastgesteld
dat academische samenwerking met Chinese promovendi het risico met
zich meebrengt dat Nederlandse kennis bijdraagt aan de opbouw van de
Chinese krijgsmacht.

15

16 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

China wil militaire technologie verder ontwikkelen en uitgroeien
tot een militaire grootmacht. Daarnaast wil China zich ook verder
ontwikkelen tot een politieke en economische grootmacht die voorop
loopt op het gebied van technologie en wetenschap. Ook wil China een
hoogwaardige kenniseconomie creëren die niet langer afhankelijk is van
westerse technologie. Verder werkt China hard aan de modernisering
van zijn strijdkrachten. Voor deze doelstellingen heeft China
geavanceerde technologie nodig die het land nog niet allemaal zelf bezit.
De ontbrekende kennis en technologie probeert China, onder andere
via zijn inlichtingendiensten, in het buitenland te verwerven. Voor een
aantal technologieën vormt Nederland voor China een aantrekkelijk
spionagedoelwit, vanwege de goede kennispositie van Nederland op
deze onderwerpen. Dit betreft onder meer de halfgeleider­industrie,
lucht- en ruimtevaart, en maritieme industrie. Bedrijven en kennisinstellingen in deze technologiesectoren zijn het doelwit van spionage
door Chinese actoren. De MIVD heeft het afgelopen jaar daarom
onderzoek gedaan naar de Chinese spionagedreiging tegen deze
sectoren en heeft, waar nodig, mitigerende maatregelen getroffen.
Uit MIVD-onderzoek is in 2020 voor het eerst gebleken dat China
militair relevante kennis vergaart via Chinese promovendi verbonden
aan Nederlandse technische universiteiten. Afgelopen jaar heeft de
MIVD hier nader onderzoek naar verricht en vastgesteld dat verhoogde
aandacht in westerse landen voor academische samenwerking met
Chinese universiteiten door China nauwlettend wordt gevolgd. China
implementeert in reactie op dergelijke verhoogde aandacht verschillende
maatregelen om de affiliatie tussen Chinese PhD-studenten en het
Chinees militair-industrieel complex beter te verhullen.
Daarnaast heeft de MIVD, in samenwerking met de AIVD, onderzoek
gedaan naar spionage in verschillende technologiesectoren. Daarbij
hebben de MIVD en AIVD onder meer waargenomen dat Chinese
overheidsinstanties die betrokken zijn bij de ontwikkeling van de
binnenlandse high tech industrie, gerelateerd kunnen worden aan

investeringen in Nederland. Verder heeft de MIVD Chinese pogingen
onderzocht om via het omzeilen van exportrestricties militair relevante
technologie te verwerven. Daarbij heeft de MIVD onder andere
enkele coverbedrijven onderkend die door China gebruikt worden om
exportrestricties te omzeilen.
China: cyber
China vormt in kwantitatieve zin de grootste cyberdreiging voor
Nederland; geen enkele andere statelijke actor kent een dermate grote
omvang en verscheidenheid aan betrokken actoren en doelwitten door
het People’s Libaration Army (PLA), Strategic Support Force (SSF) en het Ministry
of State Security (MSS). Hackersgroepen van de PLA en MSS werken
op grote schaal samen met publiek-private instanties zoals Chinese
bedrijven, hackersgroepen en universiteiten voor de uitvoering, training,
ontwikkeling en ondersteuning van digitale spionageactiviteiten.
Zo blijkt uit onderzoek van de MIVD dat commerciële Chinese bedrijven
in 2022 meerdere cyberspionagecampagnes van de Chinese krijgsmacht
faciliteerden. De MIVD schat in dat dergelijke constructies opgezet zijn
vanuit de behoefte van Chinese hackersgroepen om cyberspionagecampagnes anoniemer en professioneler aan te pakken om attributie te
voorkomen. Daarnaast blijkt ook dat enkele Chinese universiteiten een
belangrijke rol spelen in het opzetten en ontwikkelen van trainingen,
systemen en tooling die gebruikt worden voor van offensieve cyber­capaciteiten van de PLA.
Net als in 2021 heeft de MIVD opnieuw verschillende Chinese
cyberoperaties onderkend die er op gericht zijn om politieke inlichtingen
te verzamelen. Het aantal overheden en organisaties dat wordt getroffen
is groot en lijkt gericht gekozen. Zo merken de MIVD en de AIVD op
dat sinds de oorlog in Oekraïne het aantal Chinese cyberactiviteiten
gerelateerd aan het conflict toegenomen is. De MIVD en de AIVD schatten
in dat China een groot belang hecht aan dit type inlichtingen.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Economische veiligheid en strategische competitie
De Nederlandse economische- en veiligheidsbelangen worden steeds
vaker openlijk en heimelijk geconfronteerd met statelijke dreigingen,
maar ook met niet-statelijke dreigingen zoals criminaliteit en (rechts-)
extremisme. Deze dreiging is drieledig: Ten eerste blijven Nederlandse
vitale processen kwetsbaar voor sabotage door statelijke actoren en ook,
als gevolg van ongewenste investeringen en overnames, voor invloed
van buitenlandse actoren. Ten tweede is er sprake van een toename van
misbruik van risicovolle strategische afhankelijkheden. Ten derde zijn
Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en wetenschappers op grote
schaal doelwit van diverse statelijke actoren die (heimelijk) hoogwaardige,
al dan niet militair relevante, technologie proberen te verwerven. In
november 2022 hebben de MIVD, de AIVD en de NCTV het tweede
Dreigingsbeeld Statelijke Actoren uitgebracht, ditmaal met een verdieping
ten aanzien van het thema economische veiligheid. Daarin wordt expliciet
ingegaan op de hiervoor genoemde dreigingen.
Ter bevordering van een zelfstandige halfgeleiderindustrie richt de
Volksrepubliek China zich onder andere op de hoogwaardige halfgeleidertechnologie en –bedrijven die in Nederland zijn gevestigd. China
probeert hier op diverse wijzen hoogwaardige technologie te verwerven.
Hiertoe maakt deze statelijke actor gebruik van een combinatie van
(cyber)spionage, insiders binnen Nederlandse bedrijven, (strategische)
overnames van halfgeleiderbedrijven, poogt het geldende exportrestricties te omzeilen en vergunningsvrije technologie te reverse engineren.
Dit vormt een dreiging voor de Nederlandse economische veiligheid.
In 2022 intensiveerden de MIVD en de AIVD de samenwerking op het
gebied van economische veiligheid. De MIVD en de AIVD dragen vanuit
de wettelijke taken bij aan het beschermen van de Nederlandse overheid,
(defensie)industrie, vitale infrastructuur en kennisinstellingen tegen
dreigingen die een risico vormen voor de Nederlandse economische- en
veiligheidsbelangen. Hiervoor werken verschillende MIVD en AIVD
teams nauw samen op het thema economische veiligheid, waarbij

17

(contra-)inlichtingenonderzoek en weerbaarheidsverhogende activiteiten
in samenhang worden ontplooid. De diensten hebben daarbij als doel het
handelend vermogen van de Nederlandse overheid, (defensie)industrie,
vitale infrastructuur en kennisinstellingen tegen ongewenste strategische
afhankelijkheden en ongewenste kennis- en technologieoverdracht te
vergroten.
Om deze dreigingen te kunnen ondervangen zijn door het Kabinet
verschillende maatregelen en wetgevingstrajecten in gang gezet. Beide
diensten steunen deze ontwikkelingen door onder andere het leveren van
dreigingsinformatie en (technische) expertise. Zo werken de MIVD en AIVD
nauw samen met onder andere het ministerie van Buitenlandse Zaken in
het kader van exportcontrole. Daarnaast hebben beide diensten op verzoek
van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat naslag verricht bij het
screenen van voorgenomen investeringen, fusies en overnames. Ook dragen
beide diensten bij aan (de oprichting van) het Loket Kennisveiligheid en het
Ondernemersloket. Daarnaast is er een duurzame groei van activiteiten op
accountmanagement / outreach naar kennisinstellingen en de (Defensie-)
industrie om de weerbaarheid tegen voorgenoemde dreigingen te vergroten.
Zie ook hoofdstuk 1.3 (Industrieveiligheid) van dit jaarverslag.
Caribisch gebied
De MIVD en de AIVD doen gezamenlijk onderzoek naar politieke en militaire
ontwikkelingen in Venezuela en mogelijke uitstralingseffecten richting het
Koninkrijk der Nederlanden.
Het Maduro-regime probeert zijn positie te consolideren en zich optimaal
voor te bereiden op de komende verkiezingen. Interne tegenstanders worden
gemarginaliseerd en de oppositie wordt onderling uitgespeeld. Hoewel de
onderhandelingen tussen regime en oppositie in het najaar van 2022 zijn
hervat, zijn er geen aanwijzingen dat het regime bereid is tot substantiële
concessies die bijdragen aan eerlijke en vrije verkiezingen. Daarnaast ontbeert
het de oppositie de middelen om voldoende druk op het regime uit te
oefenen. Weliswaar streeft het regime naar verlichting van de internationale

18 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

sancties tegen Venezuela, maar uit de opstelling van Maduro c.s. kan
worden opgemaakt dat zij mogelijkheden daartoe zien zonder het eigen
machtsmonopolie aan te tasten. Hoewel er gedurende 2022 pogingen
zijn ondernomen om de olieproductie te verhogen en het economisch
iets beter ging, is het regime niet bereid, dan wel in staat, tot ingrijpende
hervormingen van de economie. Hierdoor blijft de sociaaleconomische
situatie voor de meeste Venezolanen kwetsbaar.
De Venezolaanse krijgsmacht beschikt over modern materieel, echter het
benodigde onderhoud blijft uit en de inzetbaarheid is al jaren laag. Ook
personele gereedheid is laag door personeelstekorten en een gebrekkig
opleidingsniveau. Het lage niveau van gereedstelling werd nogmaals
bevestigd door het teleurstellende optreden van de Venezolaanse
delegaties op de International Army Games 2022 (competitie m.b.t. diverse
militaire vaardigheden, georganiseerd door- en in Rusland), een groot en
vooral onder niet-westerse landen populair jaarlijks vriendschappelijk
militair wedstrijdevenement. Toch lijkt er post-COVID een kentering
te zijn ontstaan, ook door de iets verbeterde economische situatie. Er
vinden weer wat grootschaligere oefeningen plaats en Venezuela blijft
proberen om in samenwerking met partnerlanden als Iran en Rusland de
operationele gereedheid verder omhoog te krijgen. De impact hiervan is
echter beperkt.
Het Venezolaanse regime heeft al jaren geen volledige controle
meer over het gehele grondgebied en luchtruim. Tekenend voor de
instabiliteit zijn de gewapende gevechten die voortslepen in deelstaat
Apure. Naast de politie en het leger kent het land een conglomeraat
van allerlei irreguliere gewapende groeperingen met uiteenlopende
loyaliteiten, zoals guerrilla­groeperingen, paramilitairen en overige
criminele bendes die met geweld de macht hebben overgenomen in
bepaalde wijken, steden en regio's.
Contraproliferatie
De MIVD en de AIVD onderzoeken, in een gezamenlijk team, biologische,
chemische en nucleaire wapenprogramma’s (massavernietigingswapens)

en hun overbrengingsmiddelen (bijvoorbeeld ballistische raketten), het
bestaan of de dreiging van de ontwikkeling hiervan, binnen landen die
een bedreiging kunnen zijn voor de internationale veiligheid. Deze landen
worden ‘landen van zorg’ genoemd.
Doel van het onderzoek en de activiteiten bij de diensten is het
achterhalen van de intenties en de technische mogelijkheden voor de
ontwikkeling van de genoemde massavernietigingswapens in landen
van zorg. Daarbij willen de MIVD en AIVD ook voorkomen dat Nederland
hieraan bijdraagt door het leveren van kennis en goederen.
Noord Korea
In 2022 heeft Noord-Korea verder gewerkt aan zijn nucleaire programma.
Noord-Korea lanceerde daarnaast in 2022 meer ballistische raketten
dan in enig ander jaar. Dat gebeurde vaak rond militaire oefeningen van
Zuid-Korea en de Verenigde Staten. Volgens Noord-Korea betrof een deel
van deze lanceringen oefeningen van de eenheden voor tactische nucleaire
wapens. Kim Jong-un, de leider van Noord-Korea, zei eerder meer nadruk
te willen leggen op tactische nucleaire wapens in de militaire doctrine van
het land. Ook zei hij te willen werken aan een super large hydrogen bomb.
Verder heeft Kim Jong-un eind november verklaard van Noord-Korea
een “world’s most powerful nuclear force” te willen maken. Algemeen wordt
aangenomen dat een nieuwe nucleaire test aanstaande is. Werkzaamheden
aan de productiefaciliteiten voor kernwapensplijtstof en activiteiten op de
nucleaire testlocatie Punggye-Ri kunnen daarop wijzen.
Iran en Syrië
Ook Iran zette afgelopen jaar vergaande stappen in zijn nucleaire
programma. Het land bouwt voorraden van 20% en 60% verrijkt
uranium steeds verder op. Door centrifuges kan dat verder worden
verrijkt tot 90% verrijkt uranium dat nodig is voor een kernwapen. Ook
vinden er grootschalige ondergrondse bouwactiviteiten plaats nabij de
verrijkingslocaties. Iran laat de afspraken die in het kader van het Joint
Comprehensive Plan of Action (JCPOA) gemaakt waren steeds verder achter zich

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

en vergroot door de inzet van steeds meer geavanceerde uraniumverrijkingscentrifuges zijn verrijkingscapaciteit. De tijdsbepalende factor voor een
eerste kernproef is niet meer de verrijking, maar de ontwikkeling van een
werkend kernwapenontwerp. De Iraanse Revolutionaire Garde (IRGC) heeft
in 2022 bovendien een aantal nieuwe raketten gepresenteerd. Onder meer
de medium range ballistic missile die ze Kheibar Shekan (‘Fortenvernietiger’)
hebben genoemd. Ook heeft de Revolutionaire Garde het militaire
ruimtevaartprogramma verder ontwikkeld. Zo voerde het IRGC in maart
een lancering uit met de space launch vehicle (SLV) Qased. Dat bracht de satelliet
Nour-2 in een baan om de aarde. In november lanceerde de Revolutionaire
Garde een nieuwe SLV, die ze Ghaem-100 noemen.
In 2022 werd het onderzoek naar het gebruik van chemische wapens in Syrië
voortgezet. De focus lag op de huidige situatie, maar er is ook onderzocht
wie verantwoordelijk zijn voor gifgasaanvallen uit het verleden.
Rusland
Rusland heeft op meerdere momenten traangassen (riot control agents)
ingezet in Oekraïne. Dit is in strijd met afspraken uit de Chemical Weapons
Convention. Dat verbiedt gebruik van deze middelen als onderdeel van
een militaire operatie. De diensten houden deze activiteiten in de gaten
als onderdeel van het lopende onderzoek naar het Russische chemische
wapens programma. Ook is het onderzoek naar biologische wapenprogramma's van verschillende landen van zorg, waaronder Rusland en Iran,
in 2022 voortgezet. Daarnaast lag de focus op het dual-use karakter van
recente ontwikkelingen in de biotechnologie en mogelijke implicaties voor
de ontwikkeling van nieuwe typen biologische wapens.
Verwerving door Rusland, Iran, overige landen van zorg en exportcontrole
De MIVD en de AIVD wisten in 2022 in enkele gevallen te voorkomen
dat onder meer Rusland en Iran materialen, techniek en (toegepaste)
wetenschappelijk kennis uit Nederland haalden die ze hadden kunnen
gebruiken voor hun massavernietigingsprogramma’s. Het ging onder meer
om high-tech goederen die een belangrijke rol spelen in het moderniseren
van massavernietigingswapens. De diensten hebben daarover

ambtsberichten uitgebracht aan de overheid en aan financiële instellingen.
Financiële instellingen spelen daarin een rol omdat Rusland, maar ook
andere landen van zorg, steeds complexere constructies bedenken om
exportcontroles en sancties te omzeilen. Ze zetten daartoe onder meer
denkmantelbedrijven op in Europese landen, en bedenken financiële
constructies om de herkomst van de financiering te maskeren.
De theoretische kennis op nucleair vlak van Iran staat bekend als
hoogwaardig. Als gevolg van sancties heeft Iran moeite om experimenteel
onderzoek uit te voeren. Iraanse studenten en onderzoekers komen daarom
vaak naar het Westen, onder andere naar goed aangeschreven technische
universiteiten in Nederland, om praktische kennis en vaardigheden op te
doen. Inspanningen van de diensten voorkwamen in 2022 dat een Iraanse
wetenschapper, verbonden aan een gesanctioneerd instituut, relevante
(toegepaste) kennis kon opdoen bij een vooraanstaande Nederlandse
technische universiteit. Die kennis zou toepasbaar zijn geweest in het
nucleaire programma van Iran.
Contra-inlichtingen (CI): Rechts-extremisme, anti-institutioneel
extremisme en spionage
Eén van de taken van de MIVD is het verrichten van onderzoek naar
dreigingen tegen de veiligheid en de inzetbaarheid van de Nederlandse
krijgsmacht. Dit ‘contra-inlichtingen’ onderzoek van de MIVD richt zich op
dreigingen van terrorisme, extremisme en spionage.
Rechts-extremisme
De MIVD ziet sinds 2020 toegenomen interesse bij rechts-extremisten
om voor de krijgsmacht te werken. Het gaat om een nieuwe generatie
rechts-extremisten van vooral jongens en jonge mannen die streven
naar een ‘blanke etnostaat’. In 2022 was het aantal personen uit deze
kringen dat interesse toonde voor Defensie ongeveer gelijk aan het jaar
daarvoor. Bij geen van deze personen heeft de MIVD indicaties gevonden
voor terroristische intenties. Het onderzoek van de MIVD naar rechts-extremisme richt zich op de dreiging van geweld even als op eventuele

19

20 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

discriminatie, polarisatie en een verminderd draagvlak voor democratische
kernwaarden.
Daarnaast is het onderzoek erop gericht deze dreigingen aan het licht te
brengen en anderen in staat te stellen maatregelen te nemen. Dit doet
de MIVD door ambtsberichten te sturen aan het Openbaar Ministerie of
bijvoorbeeld aan de commandant van een defensiemedewerker. De MIVD
kan daarnaast een veiligheidsonderzoek uitvoeren. Dit kan leiden tot het
weigeren of intrekken van de Verklaring van Geen Bezwaar die vereist
is voor een baan bij Defensie. Via deze wegen kan worden voorkomen
dat rechts-extremisten hun loopbaan bij Defensie kunnen starten of
voortzetten. De MIVD heeft in 2022 verschillende belanghebbenden op de
hoogte gebracht over individuele rechts-extremisten en over de dreiging
van dit type extremisme tegen de inzetbaarheid van de krijgsmacht en
tegen de democratische rechtsorde.
Anti-institutioneel extremisme
De MIVD verricht onderzoek naar anti-institutioneel extremisme (voorheen
anti-overheidsextremisme) als (gewelds)dreiging tegen Defensie, maar
ook als (gewelds)dreiging binnen Defensie. Anti-institutioneel extremisme
is een gedachtegoed waarvan de aanhangers onder andere geloven dat
er in Nederland een elite aan de macht is die een onderdrukkende agenda
doorvoert, waartegen verzet moet worden gepleegd. Het fenomeen kan
zorgen voor zowel polarisatie op de werkvloer alsmede voor een loyaliteitsconflict tussen het organisatiebelang en het ideologisch belang van een
werknemer.
Iran: spionage
De MIVD voert onderzoek uit naar de activiteiten van Iraanse inlichtingendiensten gericht op het op heimelijke wijze verzamelen van kennis en
middelen die een dreiging vormen voor Nederlandse defensiebelangen.
Om deze dreiging te onderkennen doet de MIVD onderzoek naar de
intenties, activiteiten en capaciteiten van de Iraanse militaire- en
civiele inlichtingendiensten. Onderzoek heeft opgeleverd dat Iraanse

activiteiten vooralsnog op opportunistische basis plaatshebben tegen
Defensie. Afhankelijk van actuele ontwikkelingen en specifieke activiteiten
van de Nederlandse krijgsmacht in aandachtsgebieden van Iran is sprake
van verhoogde interesses en activiteiten van Iraanse inlichtingendiensten
richting Defensie.
Spionage andere landen (statelijke actoren)
Ook in 2022 deed de MIVD onderzoek naar de dreiging van spionage
(inlichtingen)activiteiten van andere landen gericht tegen defensiebelangen.
Defensie is om verschillende redenen een potentieel doelwit van spionage
door andere landen:
De slagkracht van de Nederlandse defensieorganisatie (militaire kennis,
processen, personeel en materieel).
De omvang en kwaliteit van de defensie-industrie en kennisinstellingen
die voor defensie onderzoek uitvoeren.
Nederland is lid van diverse internationale samenwerkingsverbanden,
zoals de NAVO en de Europese Unie, waarmee internationaal en in
multilateraal verband wordt opgetreden.
Via Defensie kan ook kennis over (militaire) strategie, beleid en
processen en Command en Control (C2) structuren van partners
worden vergaard. Deze kennis is van waarde voor buitenlandse
inlichtingendiensten.

•
•
•
•

1.2 Missieondersteuning en aandachtsgebieden
De MIVD ondersteunt wereldwijd de inzet van de Nederlandse
strijdkrachten in missiegebieden. Ter voorbereiding op de ontplooiing
van Nederlandse troepen in het buitenland maakt de MIVD inlichtingenproducten, zoals dreigingsappreciaties, ten behoeve van de (politieke
besluitvorming over de) militaire inzet. Tijdens de missie verricht de MIVD
onderzoek naar aspecten die relevant zijn voor threat to the force (de directe
dreiging tegen Nederlandse militairen in een inzetgebied en coalitie) en
threat to the mission (bedreigingen voor het succesvol kunnen uitvoeren

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

van de missie, zoals dreiging tegen het nationale politieke draagvlak
in het land van inzet of factoren van invloed op het effectief optreden
van eenheden). Centraal oogmerk is het tijdig en volledig informeren
van de militaire commandant en de verantwoordelijke besluitvormer
over relevante dreigingen die uitgaan van statelijke en niet-statelijke
actoren in de zogeheten Area of Responsibility (gebied waarvoor men
verantwoordelijk is).
Aandachtsgebieden
De MIVD monitort tevens het ontstaan van conflicten die een risico
vormen voor de Nederlandse veiligheidsbelangen. Het gaat hierbij om
een ring van instabiliteit rond Europa die grensoverschrijdende gevolgen
kunnen hebben voor de veiligheidssituatie in Nederland of voor de
Nederlandse krijgsmacht in missiegebieden.
Oostflank
Na de Russische invasie in Oekraïne zijn de EU, Groot-Brittannië en de
Verenigde Staten beducht op een additionele Europese brandhaard in
Bosnië-Herzegovina. Zo werd de Intermediate Reserve Force van EUFOR
Althea geactiveerd en kwamen EU-lidstaten in december overeen dat
Bosnië-Herzegovina de status van EU kandidaat-lidmaatschap krijgt,
mits het aan een aantal voorwaarden voldoet. Ondanks de sterke
etno-nationalistische retoriek van zowel Bosnisch-Servisch en BosnischKroatische zijde, bleven grootschalige incidenten en sociale onrust in
aanloop naar de verkiezingen in oktober 2022 uit. De verwachting is
dan ook dat dreigende afscheiding van Republika Srpska de nationale
politiek in Bosnië-Herzegovina ook het komende jaar zal blijven
domineren.
In Kosovo heeft de regering de Russische invasie in Oekraïne
aangegrepen om de transitie van de Kosovo Security Forces naar Kosovo
Armed Forces door te zetten en Euro-Atlantische toenadering te
versnellen. Zo vroeg Kosovo in mei lidmaatschap van de Raad van
Europa en in december EU-lidmaatschap aan. In Noord-Kosovo bleef

het in 2022 onrustig. Onenigheid over aangekondigde maatregelen
ten aanzien van kentekenplaten en ID-papieren voor Kosovo-Serviërs
leidde eind juli, begin november en in december tot hoog oplopende
spanningen. Significante diplomatieke druk van zowel de VS als de
EU heeft waarschijnlijk verdere gewelddadige escalatie voorkomen.
De spanningen passen binnen een trend waarbij (Kosovo-)Servische
subversieve activiteiten toenemen en de Kosovaarse regering vanuit
Pristina, in het kader van de aanpak van corruptie en georganiseerde
misdaad, zijn autoriteit in Noord-Kosovo probeert te doen gelden. De
verwachting is dat dergelijke spanningen periodiek oplaaien totdat
Kosovo en Servië in het kader van de Belgrado-Pristina dialoog tot een
duurzaam vergelijk komen.
President Zelensky heeft zijn politieke en internationale machtspositie na
de Russische invasie van Oekraïne kunnen versterken en consolideren.
Mede dankzij zijn mediagenieke optredens in binnen- en buitenland en
zijn onophoudelijke steunverzoeken aan internationale partners blijft het
zogenaamde ‘rally round the flag’ effect werken. Als gevolg van het verbod
op pro-Russische partijen op 20 maart 2022 en het feit dat berichtgeving
over het conflict wordt gedomineerd door de regering (United News) is
politieke oppositie zeer beperkt. Ook de invloed van de oligarchen is
het afgelopen jaar drastisch ingeperkt: het merendeel heeft significante
financiële verliezen geleden door de oorlog waardoor ook hun politieke
invloed is gereduceerd.
Het merendeel van de Oekraïense bevolking blijft, ondanks de
tegenslagen, geloven in een Oekraïense overwinning. Het aantal
geregistreerde vluchtelingen liep op tot 7.9 miljoen in december 2022.
De groei is sinds juni afgevlakt en ondanks de onveilige situatie en
onzekerheid over verloop en uitkomst conflict is sinds het tweede
kwartaal ook een toename van het aantal terugkeerders zichtbaar
geweest. De escalatie van het Russische offensief en met name de
massale inzet van ballistische raketten, kruisvluchtwapens en drones
tegen Oekraïense (civiele en militaire) doelen heeft vooralsnog niet tot
een toename van het aantal vluchtelingen geleid.

21

22 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Afrika
Ten aanzien van Afrika richt het onderzoek van de MIVD zich op het tijdig
onderkennen en signaleren van strategische en veiligheidsrelevante
ontwikkelingen die een (potentiële) dreiging vormen ten aanzien van de
nationale veiligheid, Nederlandse belangen en/of (potentiële) missies
van de Nederlandse krijgsmacht.

zich af van westerse partners, met name Frankrijk, dat in het afgelopen
jaar dan ook zijn contra-terrorismemissie Barkhane beëindigde. In
deze geopolitieke context kondigden verschillende westerse landen,
waaronder Duitsland en het Verenigd Koninkrijk aan hun bijdrage aan de
VN-missie MINUSMA af te bouwen. Ook Mali’s relatie met buurlanden,
zoals Niger en Ivoorkust ging achteruit.

Nederland blijft actief betrokken bij de Sahel-regio met onder meer
militaire, politie- en civiele bijdragen aan VN- en EU-missies. Defensie
is met een aantal staffunctionarissen en trainingsmissies actief in het
gebied. De MIVD heeft deze inzet in 2022 ondersteund met strategische
analyses over de politieke stabiliteit, jihadistisch terrorisme en actuele
dreigingsbeelden.
De politieke situatie in de Sahellanden blijft gekenmerkt door grote
politieke instabiliteit. De twee staatsgrepen in het afgelopen jaar in
Burkina Faso onderstrepen dat nog eens. Op 30 september 2022 zette
de tot dan toe onbekende 34-jarige kapitein Traoré interim-president
Damiba af, die zelf acht maanden daarvoor eveneens aan de macht was
gekomen middels een staatsgreep. De coup van Traoré illustreert ook
het virulente anti-Franse sentiment dat al jaren opgeld doet in de Sahel:
gedurende de dagen waarin de staatsgreep plaatsvond belaagden boze
burgers onder andere de Franse ambassade in hoofdstad Ouagadougou.
De politiek-maatschappelijke situatie in Burkina Faso blijft uiterst
fragiel. De MIVD constateerde in 2022 daarnaast hoe de invloed van
Rusland in Mali groeide. De Russische Private Military Company (PMC)
Wagner was in het gehele jaar actief bij het ondersteunen van militaire
operaties van de Malinese krijgsmacht in Centraal-Mali. Verschillende
mensenrechtenorganisaties toonden hun bezorgdheid over het grote
aantal burgerslachtoffers dat bij deze operaties viel. In de tweede helft
van het jaar breidde Wagner zijn operatiegebied in oostwaartse richting
uit richting Gao.

De verslechterde relatie met Mali en de staatsgrepen in Burkina Faso
hebben geleid tot meer aandacht voor Niger, het laatste baken van
relatieve stabiliteit in de Sahel. De regering van president Bazoum lijkt
bereidwillig om samen te werken met het Westen. Hoewel vooralsnog
minder evident dan in Mali en Burkina Faso, vormen echter ook hier
anti-Franse sentimenten een risico.
De hierboven beschreven politieke instabiliteit hangt nauw samen met het
al meerdere jaren toenemende geweld van de jihadistisch-terroristische
organisaties Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) en Islamic State Sahel
Province (ISSP). Onvrede over de (steeds verslechterende) veiligheidssituatie leidt hierbij tot (politieke en maatschappelijke) instabiliteit,
hetgeen op zijn beurt de effectieve aanpak van het jihadisme in de weg
staat. Zowel JNIM als ISSP hebben het afgelopen jaar dan ook met succes
ingespeeld op de eerder genoemde ontwikkelingen.
Het vertrek van de Franse contraterrorisme-operatie Barkhane uit
Mali leidde in het noorden van het land tot een verstoring van de
machtsbalans waar zowel ISSP als JNIM van wisten te profiteren. Na de
voorgaande jaren min of meer in de verdediging te zijn gedrukt, was
ISSP in 2022 uiterst offensief in vooral de Malinese regio’s Liptako en
Gourma. Veel geweld van ISSP richtte zich hierbij tegen de plaatselijke
burgerbevolking, welke door ISSP beschuldigd wordt van steun aan
vijandelijke Noord-Malinese milities en/of de aardsvijanden van
JNIM. ISSP speelt inmiddels een prominente rol binnen de centrale
propaganda van moederorganisatie ISIS.

De Russische politieke en militaire invloed in Mali ging ten koste van de
relatie met westerse landen. Meer en meer wendde het Malinese regime

In Centraal-Mali heeft de gezamenlijke inzet van de Malinese
krijgsmacht en de Russische PMC Wagner niet geleid tot verbetering van

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

de veiligheidssituatie, maar wel tot vele meldingen van burgerslachtoffers.
JNIM maakte hier propagandistisch gebruik van door de gewelddadige
jihad en de implementatie van de sharia te presenteren als enige
oplossing voor het leed van de burgerbevolking. Daarbij verspreidt het
jihadistisch geweld zich steeds verder over het land: een reeks aanslagen
op legerbases in onder meer de directe nabijheid van de Malinese
hoofdstad Bamako werd volgens JNIM gepleegd om “het bloed van
burgers te wreken”.

economische terugval als gevolg van de coronapandemie en een
ernstige verslechtering van de humanitaire situatie in verschillende
regio’s. Veel van deze problemen worden verergerd door de explosieve
groei van de bevolking en de gevolgen van klimaatverandering. Deze
toenemende uitzichtloosheid vertaalt zich onder meer in een sterk
toegenomen wens om te emigreren. Als naburig continent zal Europa
– en dus ook Nederland – hier de komende jaren waarschijnlijk de
gevolgen van ondervinden.

Ook in Burkina Faso lijken de (militaire) machthebbers niet in staat om
de toename van jihadistisch geweld te keren. Inmiddels kan de regering
in een groot deel van het land de veiligheid niet meer garanderen.
Daarbij is vooral het zuiden van Burkina Faso een springplank geworden
voor de verdere verspreiding van geweld richting landen als Ivoorkust,
Togo en Benin. Hoewel de veiligheidssituatie in Niger niet zo ernstig is
als in buurlanden Mali en Burkina Faso, zijn zowel ISSP en JNIM ook hier
actief, vooral in het westen. Daarnaast kampt Niger met jihadistisch
geweld in het zuidoosten van het land, waar o.a. Islamic State West Africa
Province (ook grensoverschrijdend in Nigeria, Tsjaad en Kameroen) actief is.

Midden-Oosten
Bij de inlichtingenondersteuning voor de missies in het Midden-Oosten
ligt het zwaartepunt in Irak, waar Nederland bijdraagt aan Operation
Inherent Resolve (OIR) en aan de NATO Mission in Iraq(NMI). In november
2021 werd deze missie verlengd tot einde 2022. Gezien het grensoverschrijdende karakter van de activiteiten van ISIS en (ondersteuning van)
inzet van bondgenoten wordt ook naar Syrië gekeken.
Daarnaast heeft de MIVD dit jaar inlichtingenondersteuning verleend
aan de Nederlandse bijdrage aan de missie European-led Maritime
Awareness Mission in the Strait of Hormuz (EMASOH) in de Perzische Golf
en de Straat van Hormuz. De bijdragen voor kleinere missies in het
Midden-Oosten, zoals de inzet in VN-missies op de Golan en in Libanon,
geschiedt in de vorm van dreigingsappreciaties, met een focus op
veiligheid van het Nederlandse personeel in deze missies.

Kijkend naar de strategische ontwikkelingen in Afrika komt een vrij
somber beeld naar voren. De laatste jaren is er sprake van een toename
van het aantal conflicten in Afrika. Dit hangt deels samen met de
expansie van jihadistische organisaties. In het geopolitieke domein is
al langere tijd sprake van een toenemende economische en politieke
oriëntatie op niet-westerse landen, waarbij vooral de genoemde rol
van China en Rusland opvalt. Rusland manifesteert zich nadrukkelijk in
het Afrikaanse veiligheidsdomein, en hanteert hierbij een antiwesterse
agenda. Beide landen proberen door middel van activiteiten in het
informatiedomein de beeldvorming over zichzelf en het Westen te
beïnvloeden. Waarschijnlijk zal door de groeiende invloed van deze (en
andere) niet-westerse, autocratische landen het belang van democratie
en mensenrechten in Afrika verder onder druk komen te staan. Deze
ontwikkelingen spelen zich af tegen de achtergrond van een aanzienlijke

ISIS
Het afgelopen jaar heeft ISIS in Irak en Syrië grote personele en
materiele verliezen geleden als gevolg van de aanhoudende druk van
de verschillende veiligheidstroepen gesteund door de anti-ISIS coalitie.
Desondanks was ISIS in beide landen in staat maandelijks enkele
tientallen aanslagen te plegen. Het betrof vooral kleinschalige aanslagen
met eenvoudige tactieken die gericht waren op veiligheidstroepen,
burgers en lokale autoriteiten. De aanvallen vonden met name plaats
in het door de Koerden gedomineerde gebied in Noordoost-Syrië en de
betwiste gebieden in Irak. Afgezien van een tijdelijke verhoging van het

23

24 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

aantal aanslagen tijdens de tweede helft van de Ramadan, halveerde de
aanslagenfrequentie in de loop van 2022 ten opzichte van eind 2021. De
eerder genoemde verliezen hebben deze halvering veroorzaakt. Specifiek
de uitschakeling van tientallen midden- en hogere-kaderleden, waaronder
twee maal de hoogste ISIS-leider, en honderden strijders alsmede het
verlies van tientallen schuilplaatsen in Irak en Syrië belemmeren ISIS voor
wat betreft het voorbereiden en uitvoeren van grotere aanslagen. Nadat
ISIS in januari 2022 een propaganda­succes boekte met een grootschalige
(doch grotendeels mislukte) gevangenisuitbraak in al-Hasakah, hebben
de door de anti-ISIS-coalitie gesteunde Syrische Koerden de druk op ISIS
opgevoerd. Honderden strijders en tientallen leiders van ISIS werden
hierbij uitgeschakeld. Anders dan in 2021, voerde het Assad-regime het
afgelopen jaar zelden veiligheidsoperaties uit tegen ISIS. De operaties van
het regime waren veelal reactief van aard en brachten slechts beperkte
schade toe aan de groepering. ISIS-strijders genieten mede daarom in
de uitgestrekte woestijnen en gebergtes in Centraal-Syrië relatief veel
vrijheid van handelen en kunnen hiervandaan hun zusternetwerken elders
in Syrië en Irak blijven steunen. Hoewel ISIS in 2022 ernstig is verzwakt,
vormt de groepering nog steeds een wezenlijke dreiging voor de veiligheid
in beide landen maar ook voor de veiligheid in Europa.

Sadristen in opdracht van al-Sadr uit het Iraakse parlement te stappen.
Kort daarna kondigde al-Sadr aan zich volledig uit de politiek terug te
trekken. Onvrede over de aanhoudende politieke patstelling kwam
meermaals tot uiting door demonstraties en bestormingen van Iraakse
overheidsgebouwen in en om de Internationale Zone (IZ) in Bagdad,
waar veel westerse mogendheden aanwezig zijn. De gewelddadige
confrontaties vonden plaats tussen aan al-Sadr gelieerde milities en
pro-Iraanse milities vertegenwoordigd door partijen binnen het SCF.

Irak
Het Irak-onderzoek van de MIVD is specifiek gericht op de inlichtingenondersteuning van de Nederlandse troepen in Irak, op de Iraakse en
Koerdische politiek, het Iraakse en Koerdische veiligheidsapparaat, ISIS in
Irak, de verdere veiligheidssituatie en buitenlandse invloeden in het land.
De veiligheidssituatie en politieke dynamiek in Irak werden met name
bepaald door een moeizaam en langdurig formatieproces van de Iraakse
regering en onenigheid tussen de twee grootste sjiitische politieke fracties
in Irak, de Save the Homeland Alliance onder leiding van Muqtada al-Sadr
en het Shia Coordination Framework (SCF) onder leiding van Nouri al-Maliki.
Al-Sadr streefde naar een meerderheidsregering zonder al-Maliki, terwijl
al-Maliki op zijn beurt streefde naar een consensusregering van een breed
scala aan partijen. Niet in staat de impasse te doorbreken besloten de

Syrië
In 2022 bleef de politieke en de veiligheidssituatie in Syrië onverminderd
diffuus. Nog steeds vinden in veel delen van het land wekelijks, veelal
kleinschalige, gevechten plaats. Ondanks de almaar verslechterende
economische en humanitaire situatie heeft het Assad-regime zijn
machtspositie in een groot deel van Syrië weten te handhaven. Het
regime heeft tot op heden niet het hele land onder zijn controle,
waardoor deze situatie een achilleshiel blijft voor het regime. Op
diplomatiek- en handelsgebied probeert het Assad-regime zijn
isolement in de regio te doorbreken in de hoop dat wezenlijke
geldstromen uit de Golf de uitzichtloze Syrische economie weer
een impuls kunnen geven. Tot dusverre is dit nauwelijks succesvol.
Het Assad-regime blijft in vele opzichten sterk afhankelijk van de

Een jaar na de verkiezingen, is op 28 oktober 2022 een nieuwe regering
onder leiding van premier Mohammed Shia al-Sudani aangetreden.
De nieuwe Iraakse regering bestaat uit een brede coalitie onder leiding
van het SCF, een verzameling van politieke partijen waarvan enkele
pro-Iraanse sjiitische milities vertegenwoordigen. Sinds het aantreden
van deze regeringscoalitie zijn de geweldsincidenten in Irak sterk
afgenomen. Evenals voorgaande regeringen, wordt de nieuwe Iraaks
regering geconfronteerd met een aanhoudend gebrek aan vertrouwen
in de politiek door de bevolking. Het tot nu toe uitblijven van onder
andere economische verbetering blijft een belangrijke drijfveer voor
aanhoudende maatschappelijke onrust.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

aanhoudende politieke, diplomatieke, economische en militaire steun
van Rusland en Iran.
Rusland en Iran krijgen in ruil voor hun steun aan het Assad-regime
steeds meer voet aan de grond in Syrië. Enerzijds heeft deze
toenemende Russische en Iraanse invloed een de-escalerende werking
op de ambities van de Turkse president Erdogan om niet alleen met
Turkse lucht- en raketaanvallen, maar ook met een grondoffensief, ten
zuiden van de hele Turkse grens met Syrië een 30-kilometer bufferzone
af te dwingen. Anderzijds vormt de toenemende Iraanse invloed in
onder andere Zuid- en Oost-Syrië een aanhoudende dreiging voor
onder andere Israël en voor westerse (militaire) belangen, presentie en
activiteiten in Syrië en Irak.
In Noordwest-Syrië duurt het door Turkije en Rusland opgelegde
bestand voort, ondanks geregelde gevechten tussen strijdkrachten en
milities van het regime en de oppositie. Het Assad-regime probeert
met veelal kleinschalige gevechtsoperaties, regelmatig met militaire
luchtsteun van Rusland, de invloed van deze, veelal door Turkije
ondersteunde, milities terug te dringen. Tot nog toe resulteerde dat
niet in significante verschuivingen. Ook in het overwegend Koerdische
Noordoost-Syrië is de invloed van het Assad-regime nog steeds zeer
beperkt.
Iran
De MIVD heeft in 2022 vooral onderzoek verricht naar de Iraanse
invloed in Irak en Syrië. Naast de invloed van Teheran op de politiek
in beide landen, continueerde Iran in beide landen zijn activiteiten
op inlichtingen- en veiligheidsgebied. De Iraanse Republikeinse
Garde (IRGC) en aan Iran gelieerde sjiitische milities hebben daarbij
een sleutelrol. Het IRGC en een deel van de daaraan gerelateerde
sjiitische milities vormen een aanhoudende dreiging voor Westerse
militaire bases en activiteiten in de regio. In Israël probeert in Syrië de
Iraanse invloed tegen te gaan door luchtaanvallen op opstellingen van

sjiitische milities en op doelwitten van strategisch belang voor Iran,
zoals het internationale vliegveld van Damascus. Israël voert daarnaast
regelmatig luchtaanvallen uit tegen door Iran gebruikte wapenopslag,
productieplaatsen en laboratoria in Zuid- en West-Syrië. De MIVD
heeft ook gekeken naar maritieme incidenten in de wateren van het
Midden-Oosten, bijvoorbeeld in de Golf van Oman, waar Iran ook bij
betrokken is geweest. Daarnaast heeft de MIVD onderzoek gedaan
naar de Iraanse wapenleveranties van Unmanned Aerial Systems (UAS,
ofwel drones) aan Rusland. Het gebruik van deze wapensystemen duikt
herhaaldelijk op in de berichtgeving over het conflict van Rusland met
Oekraïne.
Op politiek vlak verrichte de MIVD onderzoek naar de effecten van
de anti-regeringsdemonstraties die sinds september 2022 hebben
plaatsgevonden. Teheran beschuldigt onder andere Koerdische partijen
van opruiing en voerde luchtaanvallen uit op verschillende locaties in de
Koerdische regio in Irak. De MIVD heeft de dreiging die hiervan uitging
naar de Koerdische regio in Irak (en de Nederlandse aanwezigheid daar)
voortdurend gemonitord.
Afghanistan
Het landsbestuur van de Taliban was in 2022 nog in opbouw. De Taliban
bestaan uit diverse (soms rivaliserende) facties en stammen met elk
eigen belangen. De hoogste prioriteit voor Taliban emir Haibatullah
Akhundzada is om alle facties en stammen bij elkaar te houden. Daarin
is hij in 2022 geslaagd. Leidend voor hem is de zuiverheid van de
religieuze en culturele leer. Conservatieve leiders, veelal geestelijken,
kregen steeds meer invloed, ten koste van de (relatief) meer gematigde
leiders. Dat resulteerde in toenemende mate in een radicaal,
conservatief en absolutistisch regime. Alleen wie het regime erkent en
zich schikt naar de wensen van de Taliban is welkom in Afghanistan.
Vrouwen en etnische minderheden staan buitenspel. Hoewel de
economische en humanitaire situatie slecht is, hebben de Taliban hun
macht over Afghanistan geconsolideerd.

25

26 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Conservatieve geestelijken kregen steeds meer invloed op het (lands)
bestuur. Loyaliteit aan de emir was doorgaans belangrijker dan hun
bestuurlijke en vakinhoudelijke capaciteiten. Hoewel de Taliban in 2022
grote economische projecten promootten (Qush Tepa-kanaal, transAfghaanse spoorlijn, ontginning kopermijn Mes Aynak), ontbeerden
zij de benodigde economische en financiële expertise. De Taliban
beschuldigden het Westen van de economische problemen en in het
bijzonder de VS vanwege het bevriezen van miljarden aan Afghaanse
tegoeden.
Voor het Talibanleiderschap was de stabiliteit van het nog prille regime
in 2022 belangrijker dan economische en humanitaire vooruitgang.
Zo toonden de Taliban zich onvermurwbaar in hun conservatieve
standpunten. Met name over meisjesonderwijs liepen de meningen
intern uiteen, maar met het verbod op universitair onderwijs voor
vrouwen eind december 2022 trokken de Taliban de conservatieve
teugels verder aan. In 2022 namen de Taliban steeds meer vrijheid
beperkende maatregelen jegens vrouwen, maar ook jegens journalisten.
De Taliban investeerden ten behoeve van de stabiliteit van het regime
in hun veiligheidsapparaat. Het aantal geweldsincidenten was in 2022
stukken lager dan voor de machtsovername. Wel waren er berichten van
vergeldingsacties tegen bepaalde voormalige tegenstanders. Ook traden
de Taliban repressief op tegen criminaliteit, demonstrerende burgers
en verzetsgroepen. Het Afghaanse verzet was versnipperd. De relatief
grootste verzetsbeweging was het National Resistance Front (NRF), geleid
door Ahmad Massoud. Het NRF vormde wat betreft samenstelling en
operatiegebied echter allesbehalve een nationaal front. Kleinschalige,
lokale aanvallen ten spijt vormde het NRF in 2022 geen strategische
dreiging. Voormalige krijgsheren (‘powerbrokers’) verbleven in het
buitenland en vormden ondanks onderling contact evenmin een
dreiging voor de Taliban.
De enige serieuze dreiging op veiligheidsgebied kwam van het aan
ISIS gelieerde Islamic State Khorasan Province (ISKP). ISKP had in 2022

geen gebiedscontrole in Afghanistan. Toch namen in de loop van het
jaar de activiteiten van ISKP toe, vooral in Kabul. In het begin voerde
ISKP eenvoudige aanslagen uit op soft targets (vaak sjiitische moskeeën
of Hazara-doelwitten), maar later ook op beveiligde Talibandoelen,
prominente Talibangeestelijken, de Russische ambassade en een
Chinees hotel. ISKP maakte veelal gebruik van bermbommen,
beschietingen en indirect vuur. Complexe aanslagen en aanslagen op
zwaarbeveiligde doelen waren in 2022 niet aan de orde. ISKP was ook
buiten Kabul actief en richtte zich met wervingsactiviteiten vooral
op Noord- en West-Afghanistan. Waar de Taliban met een radicaal
en conservatief beleid enerzijds ISKP de wind uit de zeilen namen,
probeerde ISKP anderzijds te profiteren van de uitsluiting van etnische
minderheden door de Taliban. Gezien de internationale agenda van ISKP
uitten landen in de regio hun zorgen over een sluimerende terroristische
dreiging en daarmee gepaard gaande regionale instabiliteit. Dat de
Taliban repressief optraden tegen ISKP, onder meer met huiszoekingen,
deed daar niets aan af. Omdat een sterker Talibanregime de beste
waarborg zou zijn tégen ISKP en vóór regionale stabiliteit, pleitte onder
andere Oezbekistan, Pakistan en Qatar op een regionale conferentie
voor meer internationaal engagement met de Taliban. Toch heeft ook
in 2022 geen enkel land de Taliban officieel erkend. Omwille van de
stabiliteit op de langere termijn, riepen landen in de regio de Taliban
op een gematigder koers te varen en de macht te delen met etnische
minderheden. Voor de Taliban was dat onbespreekbaar. Zij zagen zich als
winnaars van twintig jaar strijd; concessies zouden de interne stabiliteit
bedreigd hebben. De Taliban willen graag internationaal erkend worden,
maar Talibanemir Haibatullah Akhundzada benadrukte in 2022 dat de
Taliban internationale bemoeienis met binnenlandse aangelegenheden
niet zullen toestaan.
Internationaal engagement met de Taliban werd door de mensenrechtenschendingen door de Taliban bemoeilijkt en het werd extra lastig
nadat de VS op 31 juli 2022 de emir van Al Qaida, Ayman al-Zawahiri,
om het leven bracht met een droneaanval. Ook de Al-Zawahiri bleek te

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

verblijven in de elitewijk Sherpur midden in Kabul. De betrouwbaarheid
van de Taliban, die hadden toegezegd terroristen geen toevluchtsoord
meer te bieden, werd daardoor internationaal in twijfel getrokken.
Daar waar de Taliban begin 2022 nog werden uitgenodigd voor
een conferentie in Oslo bevonden zij zich eind 2022 in een relatief
geïsoleerde internationale positie.

1.3 Veiligheidsbevorderende taken
Naast de strategische dossiers, aandachtsgebieden en de ondersteuning
aan de missiegebieden, heeft de MIVD ook veiligheidsbevorderende
taken. Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en wetenschappers
zijn een potentieel doelwit van diverse statelijke actoren die (heimelijk)
hoogwaardige, al dan niet militair relevante, technologie proberen te
verwerven. Ook de vitale processen in Nederland zijn kwetsbaar voor
sabotage door statelijke actoren middels (de gevolgen van) ongewenste
investeringen en overnames. Staten kunnen namelijk door overnames
van bedrijven die hoogwaardige technologie ontwikkelen of door
investeringen in vitale infrastructuur, ongewenste afhankelijkheden
creëren met risico’s voor het functioneren van de Nederlandse economie
en de nationale veiligheid. Daarmee is de continuïteit van onze
vitale processen in het geding en dreigt het weglekken van kennis en
vertrouwelijke of gevoelige informatie. In dit kader is ook de defensieindustrie kwetsbaar voor (economische) spionage, zowel fysiek als in het
digitale domein. De MIVD draagt bij aan de weerbaarheid en veiligheid
van Defensie en de Defensie gerelateerde industrie.
Elektronische veiligheidsonderzoeken
Op locaties waar hoog gerubriceerde informatie wordt besproken of
verwerkt voert de MIVD conform regelgeving elektronische veiligheidsonderzoeken uit. De MIVD voert haar onderzoeken uit voor alle
defensieonderdelen en werkt, waar mogelijk, samen met Nederlandse
collegadiensten binnen het vakgebied.

Industrieveiligheid
Het Defensie Beveiligingsbeleid, en in het bijzonder de
Industriebeveiliging, schrijft de verplichtingen voor die intern
Defensie gelden bij het uitwisselen van Bijzondere Informatie (BI)
met het bedrijfsleven, de defensie-industrie of bij de uitvoering van
opdrachten met een vitaal karakter. De ABDO-regeling (Algemene
Beveiligingseisen voor Defensieopdrachten) schrijft de eisen voor
waaraan het bedrijfsleven moet voldoen, voordat zij geautoriseerd
kunnen worden om in aanraking te komen met BI. Om invulling te
geven aan de drie hoofdtaken van Defensie is een stabiele basis van
kennisinstellingen en bedrijven die ervoor zorgen dat Defensie de
juiste kennis, technologie en capaciteiten in huis heeft noodzakelijk.
De ontwikkelingen in Oekraïne hebben gezorgd voor een extra impuls
voor Defensie en daarmee de Nederlandse defensie-industrie.
Bedrijven die de uitvoering op zich nemen van gerubriceerde of vitale
defensieopdrachten, zijn gehouden aan de ABDO. De MIVD toetst
bij deze bedrijven of de, in de ABDO gestelde, beveiligingseisen, op
orde zijn voordat zij mogen starten met een gerubriceerde opdracht
voor Defensie. Als de beveiliging voldoet aan de eisen, wordt een
ABDO-autorisatie afgegeven voor de specifieke opdracht.
In 2022 is, net als in voorgaande jaren, het aantal afgegeven
autorisaties voor bedrijven dat door verwervende instanties binnen
Defensie, bedrijven en buitenlandse partners wordt aangevraagd,
gegroeid. Om tot een autorisatie te komen begeleidt de MIVD de
uitvoering van veiligheidsbevorderende maatregelen en houdt toezicht
op defensie­orderbedrijven gedurende de looptijd van opdrachten ter
beveiliging van gerubriceerde informatie en te beschermen belangen.
Toezicht door de MIVD bij defensieorderbedrijven op de naleving
van de beveiligingseisen wordt gedaan door het uitvoeren van audits
en inspecties. In 2022 heeft de MIVD deze audits doorontwikkeld
en pilots uitgevoerd, waarbij een aantal defensieorderbedrijven zijn
gecontroleerd.

27

28 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Gedurende de looptijd van de opdrachten onderhoudt de MIVD
relaties met de bedrijven waar deze opdrachten worden uitgevoerd.
Bij nieuwe dreiging richting de defensie-industrie informeert de MIVD
deze bedrijven en adviseert over additioneel te nemen maatregelen.
Daarnaast onderhoudt het incidententeam nauw contact met de
bedrijven wanneer er onverhoopt een incident plaatsvindt en mogelijk
een gerubriceerde defensieopdracht geraakt is. De MIVD werkt daarbij
samen met de AIVD en Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC).
De veranderde geopolitiek resulteert mede in extra aandacht voor
economische veiligheid binnen de Rijksoverheid. Ook de MIVD heeft
bijzondere aandacht voor ongewenste invloeden of overnames bij
defensie-Industrie bedrijven met een ABDO-autorisatie, of in aanloop
naar een ABDO-autorisatie.
Internationaal heeft de MIVD haar positie als Designated Security
Authority (DSA: toezichthouder op de beveiliging van internationale
gerubriceerde informatie) versterkt, met een focus op de mogelijkheden
en onmogelijkheden binnen de (inter)nationale keten. Hierbij is
rekening gehouden met de huidige geopolitieke ontwikkelingen,
het dreigingsbeeld en de technologische vooruitgang. Hiermee draagt
de MIVD bij aan de versterking van de (inter)nationale positie van de
Nederlandse defensie-industrie en het veiliger en weerbaarder maken
van de internationale supply chain.
Daarnaast is in 2022 in samenwerking met de AIVD, het ministerie
van Defensie en het ministerie voor Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, de Nationale Politie en de NCTV een start gemaakt
met de transitie van ABDO naar ABRO (Algemene Beveiligingseisen voor
Rijksoverheidsopdrachten). Met de ABRO zullen industrieveiligheidsprocessen niet langer uitsluitend uitgevoerd worden voor Defensie,
maar voor meerdere departementen van de Rijksoverheid. Het jaar
2023 zal in het teken staan van het verder ontwikkelen van het nieuwe
eisenkader en het afstemmen van de processen om industrieveiligheid
aan de gehele Rijksoverheid te leveren.

Veiligheidsonderzoeken
Met de Unit Veiligheidsonderzoeken (UVO) geven de MIVD en de
AIVD uitvoering aan de taken op het gebied van de aanwijzing van
vertrouwensfuncties en de uitvoering van veiligheidsonderzoeken als
bedoeld in de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 (Wiv
2017) en de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo).
De UVO doet veiligheidsonderzoeken naar (kandidaat-)vertrouwensfunctionarissen. Deze personen hebben door hun werkzaamheden
toegang tot gerubriceerde informatie, of zijn in een positie waarin zij de
nationale veiligheid kunnen schaden. Bijvoorbeeld bij de Rijksoverheid,
Defensie, de burgerluchtvaart en bedrijven die aan vitale processen
werken. Afhankelijk van de aard van de vertrouwensfunctie, die is
gebaseerd op de mogelijke schade die de (aspirant) vertrouwensfunctionaris kan aanrichten aan de nationale veiligheid, wordt de diepgang
van het veiligheidsonderzoek bepaald: A-, B-, of C-onderzoek. Een
A-onderzoek is het meest diepgaand en wordt slechts ingesteld voor
de meest kwetsbare vertrouwensfuncties. Een C-onderzoek is het minst
diepgaande onderzoek. Na een positief afgerond onderzoek krijgt de
kandidaat een Verklaring van Geen Bezwaar (VGB).
In 2022 is 92,9% van de veiligheidsonderzoeken uitgevoerd binnen de
wettelijke termijn van acht weken. Daarmee heeft de UVO de met de
Tweede Kamer afgesproken termijn behaald.
In 2022 heeft de UVO in totaal 71.343 onderzoeken naar (kandidaat-)
vertrouwensfunctionarissen uitgevoerd, dit zijn er 19.989 meer dan in
2021. 30.282 onderzoeken zijn eigenstandig door de UVO uitgevoerd,
waarvan 15.348 door de MIVD en 14.934 door de AIVD. De overige 41.061
onderzoeken zijn verricht door de Nationale Politie en de Koninklijke
Marechaussee (KMar), onder het mandaat van de AIVD.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

In 2022 is het aantal aangevraagde veiligheidsonderzoeken significant
toegenomen waardoor het aantal verwachte uit te voeren veiligheidsonderzoeken hoger is uitgevallen dan de prognose van 61.400 onderzoeken
voor 2022. De UVO had te maken met hogere werkvoorraden en langere
doorlooptijden dan normaal. Betrokkenen en werkgevers moesten
daarom helaas langer wachten op resultaten van een veiligheidsonderzoek. De toegenomen vraag is voor een groot gedeelte afkomstig
uit de luchtvaartsector.
In 2022 is de verdere opbouw van het programma Modernisering
Veiligheidsonderzoeken (MVO) gerealiseerd. Dat zorgt voor een snellere
VGB-aanvraag, dankzij geautomatiseerde onderdelen en aangepaste
processen. Een mijlpaal was het in gebruik nemen van Automatisch
Alerteren. Een systeem dat de UVO op de hoogte brengt als er bij een
vertrouwensfunctionaris in de burgerluchtvaart wijzigingen zijn in
het Justitieel Documentatiesysteem, of als er nieuwe inlichtingeninformatie is over hem of haar, die kan leiden tot intrekking van de VGB.
Zo nodig doet de UVO dan een hernieuwd onderzoek. Dat helpt de
burgerluchtvaart veilig houden. Op termijn zal Automatisch Alerteren
ook worden gebruikt bij andere veiligheidsonderzoeken.
Voorstel Wet veiligheidsonderzoeken
Medio 2022 is het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo) voorgelegd ter consultatie aan onder andere de
Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CTIVD), de Nederlandse Vereniging van Luchthavens, de Koninklijke
Marechaussee en Air Cargo Netherlands en Amsterdam Airport Schiphol.
Ook is er een uitvoeringstoets verricht. Hierbij zijn de gevolgen van
een wetswijziging voor zowel de UVO als voor burgers, bedrijven en
vakministers inzichtelijk gemaakt. De conclusies uit deze toetsen
worden verwerkt in het wetsvoorstel.

29

30 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

2

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

VERANTWOORDELIJK NAAR POLITIEK EN SAMENLEVING

De MIVD is verankerd in de democratische rechtsstaat. Om zo goed
mogelijk zicht te krijgen op de intenties, capaciteiten en activiteiten van
bepaalde landen, groeperingen en actoren die een (potentiele) dreiging
kunnen vormen, heeft de MIVD de beschikking over verschillende
bevoegdheden, waaronder de bevoegdheid tot OOG interceptie. De Wiv
2017 biedt de grondslag voor de inzet van die (technische) bevoegdheden.
Politieke en maatschappelijke steun voor het werk van de MIVD, en
een breed gedragen vertrouwen in het verantwoord handelen van alle
medewerkers zijn daarbij van essentieel belang.

2.1 Leiding en toezicht
Bestuur en verantwoording
De MIVD valt onder directe verantwoordelijkheid van de Secretarisgeneraal (SG). De minister van Defensie legt verantwoording af aan het
parlement over het werk van de MIVD. Wanneer dat in de openbaarheid
kan, gebeurt dit in de Vaste Kamercommissie Defensie. Wanneer dat
achter gesloten deuren moet, legt de minister verantwoording af aan de
Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD).

2.2 Een werkende wet voor een open en vrije samenleving
Tijdelijke wet
Een effectief wettelijk kader dat aansluit bij de operationele inlichtingenpraktijk is essentieel voor de MIVD. In de uitvoering van de Wiv 2017
is de wet in een aantal gevallen onvoldoende duidelijk gebleken. In
de praktijk leidt deze onduidelijkheid tot knelpunten bij de uitvoering.
Om de meest prangende knelpunten weg te nemen is eind 2022 de

tijdelijke wet onderzoeken MIVD en AIVD naar landen met een offensief
cyberprogramma naar de Tweede Kamer gestuurd. De tijdelijke wet moet
de diensten in staat stellen bestaande bevoegdheden effectiever en sneller
in te zetten tegen cyberdreigingen. De tijdelijke wet leidt tot wijzigingen in
de interne bedrijfsvoering van de dienst. Vooral de invoering van bindend
toezicht door de toezichthouder en de mogelijkheid tot beroep vergen het
nodige van de dienst om naast bestaande procedures, nieuwe procedures
en systemen in te richten om dit te kunnen faciliteren.
Onderzoeken van de diensten in het digitale domein hebben mede als
doel het onderkennen van verborgen dreigingen. De diensten weten in
zo’n geval dat er sprake is van een dreiging, maar nog niet precies hoe
die dreiging zich manifesteert. Wat de diensten weten is dat landen met
een offensief cyberprogramma richting Nederland gebruik maken van
veel verschillende onderdelen van digitale infrastructuur en daar ook snel
tussen wisselen. Om zicht te krijgen en te behouden op deze dreiging
moeten de diensten daarom gelijktijdig verschillende soorten operaties
starten en verschillende bevoegdheden inzetten.
De tijdelijke wet moet de diensten in staat stellen hun bestaande
bevoegdheden doeltreffend in te zetten, met bijbehorende
effectieve waarborgen, om zo het zicht op landen met een offensief
cyberprogramma gericht tegen Nederland te herstellen of op te bouwen.
Bij de totstandkoming van de tijdelijke wet is doorlopend aandacht
geweest voor de uitvoerbaarheid. Op 2 december 2022 is het wetsvoorstel
voor de tijdelijke wet naar de Tweede Kamer gestuurd.
Nota van wijziging op de tijdelijke wet t.b.v. bulkdatasets
In 2022 zijn verscheidene bulkdatasets vernietigd, als gevolg van een
oordeel van de afdeling klachtenbehandling van de CTIVD, naar aanleiding

31

32 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

van een klacht van Bits of Freedom. De afdeling klachtbehandeling
sloot zich met zijn beslissing op de klacht aan bij het oordeel van de
afdeling toezicht in rapport 70 inzake de relevantiebeoordeling van de
datasets. Volgens de CTIVD was de integrale relevantiebeoordeling van
bulkdatasets onrechtmatig waardoor bulkdatasets niet meer integraal
relevant verklaart mocht worden. Dit heeft er toe geleid dat na 1,5 jaar
bulkdatasets vernietigd moesten worden. Als gevolg van deze vernietiging
hebben vooral de onderzoeken naar Iran en Syrië schade ondervonden,
terwijl in het verleden is gebleken hoe belangrijk dergelijke datasets
kunnen zijn. Zo heeft een van deze datasets het mogelijk gemaakt om
Syrische legerofficieren te identificeren die betrokken zijn geweest bij
de inzet van chemische wapens tegen Syrische burgers. De MIVD heeft
daarmee in het verleden onderzoek van de Organisation for the Prohibition
of Chemical Weapons (OPCW) kunnen ondersteunen. Het staat niet ter
discussie, ook niet voor de CTIVD, dat het gebruik van bulkdatasets door
de AIVD en de MIVD noodzakelijk is. Bulkdatasets stellen de AIVD en
de MIVD in staat om bredere patronen en netwerken te onderkennen
en daardoor nieuwe dreigingen in beeld te krijgen. Het oordeel van de
afdeling klachtbehandeling is vooral een bevestiging dat het huidige
wettelijke kader van de Wiv 2017 onvoldoende ruimte laat voor een
passende omgang met bulkdatasets door de AIVD en de MIVD. Mede
hierdoor is de regering voornemens de op 2 december 2022 aan de
Tweede Kamer aangeboden tijdelijk wet door middel van een nota van
wijziging aan te passen.
Met de nota van wijziging wordt beoogd een regeling te introduceren die
de diensten de mogelijkheid biedt om jaarlijks de minister te verzoeken
een bulkdataset, die met bijzondere bevoegdheden is verworven, langer
te behouden. De CTIVD krijgt daarbij een bindende bevoegdheid om
te oordelen over de rechtmatigheid van een eventuele verlenging. In
de nota van wijziging wordt daarnaast een regeling voorgesteld voor
een voorafgaand bindende toets door de Toetsingscommissie Inzet
Bevoegdheden (TIB) op een door de minister verleende toestemming tot
het real time verzamelen van verkeers- en locatiegegevens van personen

waarnaar de dienst onderzoek verricht; de zogeheten ‘stomme tap’. Het
voorstel voor een nota van wijziging op de tijdelijke wet is ter advisering
aan de Afdeling Advisering van de Raad van State voorgelegd.
Wetswijziging
De tijdelijke wet laat de noodzaak tot een bredere wijziging van de Wiv
2017 onverlet. In 2023 zal worden gewerkt aan de voorbereiding van de
wijziging van de Wiv 2017. Naar verwachting zal dit traject meerdere jaren
in beslag nemen.
De Evaluatiecommissie Jones-Bos (ECW) concludeerde dat de Wiv 2017
onvoldoende aansluit op de technologische complexiteit en dynamiek van
de operationele praktijk van de diensten. De Algemene Rekenkamer (AR)
stelt dat de effectiviteit van de inlichtingendiensten onder druk staat door
de effecten van de wet op de operationele slagkracht. Hierdoor kunnen de
diensten hun wettelijke bevoegdheden onvoldoende effectief inzetten om
dreigingen, met name in het cyberdomein, te onderkennen. De ECW en de
AR hebben in hun rapporten aanbevelingen gedaan. Deze aanbevelingen
worden meegenomen in een aanpassing van de Wiv 2017.
Toezicht
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) toetst bij de inzet
van een aantal bijzondere bevoegdheden, nadat de minister daarvoor
toestemming heeft verleend, of die toestemming rechtmatig is verleend.
Het oordeel van de TIB is bindend. Indien de TIB van oordeel is dat de
toestemming niet rechtmatig is verleend, kan een nieuw aangepast
verzoek aan de minister en na toestemming, vervolgens aan de TIB
worden voorgelegd waarbij het eerdere oordeel wordt betrokken. Of dit
wordt gedaan en wanneer, is afhankelijk van het eerdere oordeel van de
TIB en de omstandigheden waardoor eerder de noodzaak bestond voor
een inzet.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

In 2022 is 2,9% van de bijzondere bevoegdheden die door de TIB zijn
beoordeeld niet rechtmatig bevonden. In het jaarverslag van 2021
is melding gemaakt van een verbetertraject teneinde vermijdbare
onrechtmatigheden te reduceren. In 2022 is dit traject uitgevoerd,
maar vastgesteld kan worden dat dit een continu proces is waar ook in
de interne opleidingen aandacht aan wordt besteed. Ook nu is net als
in 2021 sprake van het inzetten van bevoegdheden met een smallere
scope waarbij inzet is vernauwd om zodoende rechtmatig toestemming
te verkrijgen. Inzet voor strategische operaties leidt op dit moment
doorgaans niet tot een rechtmatigheidsoordeel. Vanwege het verlies van
de posities en de bemoeilijking om onderzoeken uit te kunnen voeren,
is de tijdelijke wet opgesteld.
De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
De CTIVD is een onafhankelijke commissie die de rechtmatige uitvoering
van de Wiv 2017 door de AIVD en de MIVD beoordeelt. Tevens behandelt
de CTIVD klachten over de MIVD en de AIVD en meldingen van een
vermoeden van een misstand bij de AIVD of de MIVD.
Als gevolg van rapport 72 werken de AIVD en MIVD samen aan een
afwegingskader waarmee aanschaf en inzet van tooling voor het
verwerven van data kan worden beoordeeld. In 2022 is een pilot gestart
om de werking van dit kader te verifiëren. Deze pilot zal in 2023 worden
afgerond.
Compliance
De Wiv 2017 stelt hoge eisen aan de manier hoe de MIVD op integere
wijze haar gegevens moet verwerven en verwerken. Dit is de zogeheten
zorgplicht. Op de naleving hiervan moet worden toegezien en
verantwoording kunnen worden afgelegd. Dit vergroot de transparantie
en draagt bij aan het maatschappelijk vertrouwen. Het hele systeem van
naleving, toezien en verantwoording wordt ook wel het compliance­
­stelsel genoemd. Een goed werkend compliancestelsel faciliteert
bovendien de CTIVD in het uitvoeren van dynamisch systeemtoezicht.

In 2022 is de MIVD samen met de AIVD gestart met het inrichten van een
gemeenschappelijk compliancestelsel voor beide diensten. De diensten werken
immers beiden volgens dezelfde wet en leggen verantwoording af aan dezelfde
toezichthouder.
Deze ontwikkelingen leiden tot een grotere mate van bewustzijn en het
belang van compliant werken binnen de organisatie. Dit vereist echter
ook dat er een interne rapportagestructuur is waarmee verantwoording
kan worden afgelegd over het compliant werken. In 2022 is gestart met
het inrichten van een rapportagestructuur. Verbetering van de informatievoorziening van de MIVD is een onderdeel van de data-strategie.
De MIVD ontwikkelt zich tot een datagedreven organisatie. Voor de
compliancefunctie betekent dit dat zich moet bekwamen in het vakgebied
van datacompliance. Hier is in 2022 een start mee gemaakt en zal de
komende periode verder uitgewerkt worden.
Incident-en risicomanagement
Op verzoek van de CTIVD is een ‘protocol incidentmeldingen’ tot stand
gekomen met de CTIVD, AIVD en MIVD over de wijze waarop incidenten
worden behandeld en afgehandeld met en door de toezichthouder. In 2022
is een pilot gestart met de uitvoering van dit protocol. Deze pilot heeft
inzichtelijk gemaakt dat de diensten zich nog verder moeten bekwamen
in incidentenmanagement. Dit vergt een aparte expertise en capaciteit
die nog niet eerder was onderkend. In de komende periode zal de MIVD
samen met de AIVD verdere invulling geven aan het gemeenschappelijk
incidentenmanagement.
In 2020 is gestart met risicomanagement binnen de MIVD voor de Inlichtingenen Veiligheidsdiensten. Dit heeft geleid tot kwaliteitsverbetering van bestaande
risicomanagement processen, maar eveneens is gebleken dat risico­management nog onvoldoende is ingebed in de organisatie en nog onvoldoende een
rol speelt in de besluitvorming. In de komende periode zal de MIVD structureel
blijven investeren in uitbreiding van de risicofunctie.

33

34 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

3

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

EEN ORGANISATIE IN BEWEGING

Er wordt, in het belang van Nederland en het koninkrijk, veel van de MIVD
verwacht. De MIVD wil als excellent intelligence & security provider niet worden
verrast in een wereld die complexer en helaas ook minder veilig wordt.
Een wereld waarin ons gezamenlijke vermogen om grote hoeveelheden
data te verwerken steeds bepalender wordt.

3.1 Veranderen en groeien
Organisatieverandering
De MIVD heeft in 2022 een ingrijpende reorganisatie doorgemaakt
die de organisatie meer toekomstbestendig en slagvaardiger maakt.
De medewerking en ondersteuning van de medenzeggenschap en
vakcentrales om snelheid te behouden heeft ertoe geleid dat dit traject
succesvol is afgerond. De nieuwe organisatiestructuur heeft de besturing
vereenvoudigd en maakt tevens het multidiciplinaire teamwerken en de
samenwerking met de AIVD eenvoudiger. Daarnaast maakt de nieuwe
organisatiestructuur het makkelijker de forse groei van de organisatie
als gevolg van de toegekende extra middelen in het coalitieakkoord, de
komende periode in een uitbreidingsreorganisatie te effectueren. Er zullen
de komende jaren meer reorganisaties volgen, maar die zullen minder
ingrijpen in de hoofdstructuur van de dienst.
Mens centraal
De mens staat centraal bij de MIVD. Een goede ondersteuning op het
gebied van Human Resources (HR) is essentieel voor de invulling van de
visie van de dienst als ‘excellent intelligence & security provider’, ‘team of teams’
en ‘great place to work’.

In 2022 is de Human Resources capaciteit versterkt om invulling te geven aan
de ondersteuning van de groei en ambitie van de dienst. De verbetering
van het werving- en selectieproces en het gericht en proactief benaderen
van de arbeidsmarkt heeft positief effect gehad op de vullingsgraad.
Met name op het gebied van de werving van schaarse IT-expertise.
Daarbij wordt nauw samengewerkt met de AIVD. Het vullen van militaire
functies is lastig gebleken, deels is dit te wijten aan het defensiebrede
personeelstekort. De MIVD overlegt met de Operationele Commando’s
(OPCO’s) van de krijgsmacht om daar verbetering in te krijgen.
Ter ondersteuning van een ‘great place to work’ zijn verschillende projecten
gestart. Zo zijn er stappen gezet in Strategische Personeelsplanning,
Strategisch Talentmanagement en het investeren in leiderschap. Er is
(meer) aandacht voor zowel persoonlijke- als teamontwikkeling in zowel
de vorm van trainen en opleiden als in team- en individuele coaching.
Innovatie
Het werkveld van de MIVD verandert razendsnel. Voortdurende
technologische en maatschappelijke ontwikkelingen maken dat de MIVD
zijn innovatievermogen moet vergroten om ook in de toekomst duurzaam
relevant te blijven. De MIVD moet methoden en technieken continu tegen
het licht houden en aanpassen aan een nieuwe werkelijkheid.
Om een impuls aan de innovatie inspanning te geven heeft de MIVD in
2022 de Innovatie Agenda gepubliceerd. De Innovatie Agenda brengt
focus aan in de innovatiedoelen van de MIVD. Daarnaast beschrijft
de Innovatie Agenda maatregelen die als doel hebben het innovatievermogen van de organisatie te vergroten. Gedurende 2022 is er gewerkt

35

36 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

aan deze maatregelen. Zo is er de sturing op innovatie versterkt, zijn er
financiële middelen vrijgemaakt en is de organisatie versterkt. Daarnaast
heeft de MIVD de banden verder versterkt met het innovatielandschap
van Defensie, kennispartners en het bedrijfsleven.
Infrastructuur, werkplekken en goede, veilige werkomstandigheden
Ten aanzien van de gezamenlijke huisvesting door beide diensten
is in 2021 besloten tot huisvesting op twee locaties (in plaats van
samenwerking onder één dak). Dit betreft de locaties Zoetermeer,
Leidschendam en nieuwbouw op de Frederikkazerne in Den Haag.
Dit besluit is genomen, omdat niet kon worden voldaan aan de eerder
vastgestelde randvoorwaarden ten aanzien van kwaliteit, tijd en geld
van één grote gezamenlijke locatie. Door de toegenomen vraag naar
inlichtingen groeien de MIVD en de AIVD. In het coalitieakkoord zijn
daartoe extra middelen toegekend. Bovendien is het noodzakelijk
om eerder dan gepland te voorzien in extra permanente huisvesting
die sneller beschikbaar moet zijn dan de oplevering nieuwbouw
Frederikkazerne (gepland in 2030). Hiervoor is een locatie in
Leidschendam aangewezen. Het gaat hier om het voormalig onderkomen
van de AIVD, waar tot eind 2022 het Libanon-tribunaal was gevestigd.
Over de stand van zaken m.b.t. de verschillende huisvestingstrajecten is
de Kamer nader geïnformeerd in de brief van 2 december 2022.
Auditdienst Rijk (Materieelbeheer)
In 2021 heeft de Auditdienst Rijk (ADR) een onderzoek uitgevoerd naar
het materieelbeheer van de MIVD. Naar aanleiding van de uitkomst van
de audit is een werkgroep materieelbeheer ingesteld. De doelstelling
van de werkgroep materieelbeheer is een materieel logistieke structuur
te creëren aan de hand van de organisatiestructuur, het beschrijven
van processen en procedures en het implementeren van de nieuwe
werkwijze. Deze werkwijze is erop gericht verbeteringen door te voeren in
de materieelbeheerorganisatie en de fundering om het materieelbeheer
doelmatig in te richten en te voldoen aan de gestelde normen.

3.2 Een data-gedreven inlichtingendienst
Om voor te blijven op een tegenstander moet een inlichtingenorganisatie continu werken aan het vernieuwen van technologie,
processen en vaardigheden. Anders raakt de MIVD achter en wordt
irrelevant. De MIVD moet zich ontwikkelen tot een datagedreven
organisatie. Data analytics is de belangrijkste enabler voor zowel gericht
onderzoek als het achterhalen van verborgen dreigingen. Datagedreven
werken omvat ook dat besluitvorming en bedrijfsvoering nadrukkelijk
worden ondersteund met datatoepassingen. Het hedendaagse
onderzoeksproces is in hoge mate afhankelijk van het snel en
doelgericht verwerken van grote hoeveelheden data en de hard- en
software die analisten in staat stelt dit te doen. Continue verbetering
van de informatietechnologie voor verwerving, opslag, processing,
bewerking, analyse en verspreiding is daarom een voorwaarde voor een
succesvol opererende Inlichtingen- en veiligheidsdienst.
De MIVD werkt aan een data-strategie om hiermee de opgave om een
data-gedreven inlichtingendienst te worden, te ordenen en te sturen.
Dit wordt gezamenlijk met de AIVD gedaan. De data-strategie zal
vervolgens worden vertaald naar concrete maatregelen (bijv. in de vorm
van programma’s en projecten) om tot realisatie te komen. De lopende
projecten op het gebied van IT, IM en data worden beoordeeld in hun
bijdrage aan deze strategie. Informatie gestuurd optreden en werken
(IGO) is een nieuw inrichtingsprincipe dat hier onlosmakelijk mee
verbonden is. Ook het verder ontwikkelen van een veilige en robuuste
ICT-infrastructuur Archiefwet en het wegwerken van verouderde IT is
onderdeel van deze strategie.

3.3 Samenwerking
De MIVD voorziet Defensie, bestuurders, politici, bedrijven en andere
relevante (overheids) organisaties en instellingen gevraagd en
ongevraagd van informatie, zodat zij tijdig maatregelen kunnen nemen.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

De MIVD heeft een belangrijke rol te vervullen bij het versterken van
de weerbaarheid en de veiligheid van Defensie, Nederland en onze
partners. Samenwerking met nationale en internationale ketenpartners
en instanties krijgt een steeds belangrijkere plaats in bij het werk van de
dienst.
Defensie en de MIVD
De MIVD produceert militair-strategische- maar ook operationeeltactische inlichtingen waar met name de krijgsmacht in bepaalde
situaties behoefte aan heeft. De MIVD heeft in 2022 ingezet op het
versterken van relaties met de diverse onderdelen van de krijgsmacht,
zodat beter in hun behoeftes kan worden voorzien. Zo wordt invulling
gegeven aan de departementale ambitie om de slagvaardigheid van
het Nederlandse Informatie en Veiligheids (I&V) systeem te vergroten.
Binnen dit I&V-systeem heeft de MIVD een unieke positie, omdat de
MIVD wettelijke bevoegdheden heeft die onderdelen van de krijgsmacht
niet hebben. De MIVD kan zodoende de krijgsmacht voorzien van unieke
inlichtingen, maar tegelijkertijd kunnen eenheden van de krijgsmacht
met hun geavanceerde sensoren en specifieke expertise de onderzoeken
van de MIVD verrijken.
In 2022 heeft de MIVD de samenwerking bestendigd en uitgebreid
met o.a. het Defensie Cyber Commando (DCC), het Joint Intelligence,
Surveillance, Target Acquisition & Reconnaissance Commando (JISTARC), het
Netherlands Special Operations Command (SOCOM) en de J2 van de Directie
Operaties (DOPS). Daarnaast werden nieuwe relaties aangegaan,
bijvoorbeeld met het MQ-9 Reaper squadron van CLSK. De intensivering
van de relaties met de krijgsmacht werd kracht bijgezet door deelname
aan diverse defensiebrede fora en werkverbanden.
De noodzakelijkheid om de slagvaardigheid van het Nederlandse
I&V-systeem te vergroten wordt onderstreept in de defensievisie 2035
en de defensienota 2022. IGO (en werken) en multidomein optreden
(MDO) zijn nieuwe inrichtingsprincipes die hier onlosmakelijk mee zijn
verbonden. Hierbij kijken we ook naar kansen om de mogelijkheden van

multinationale samenwerking beter te benutten, bijvoorbeeld binnen de
context van de NAVO. NAVO doctrines en procedures zijn richtinggevend
voor de krijgsmacht, en dus in veel opzichten ook voor de MIVD.
De noodzakelijkheid om de relaties met de krijgsmacht te verbreden
en verdiepen werd in 2022 onderstreept door de Russische inval in
Oekraïne. Hierdoor moesten de beschikbare inlichtingencapaciteiten
binnen de krijgsmacht worden gebundeld om in nauwe samenwerking
met de MIVD bij te dragen aan een optimaal inlichtingenbeeld.
Samenwerking AIVD
De samenwerking tussen de MIVD en de AIVD is hecht en intensief.
De relatie laat zich typeren als symbiotisch. De diensten hebben ieder
een eigen takenpakket en DNA, maar zijn van elkaar afhankelijk en
staan schouder aan schouder. Binnen het inlichtingenproces wordt
er samengewerkt in diverse gezamenlijke teams en huizen rond een
onderwerp. Zo doet de MIVD samen met de AIVD onderzoek naar de
politieke en sociaaleconomische crisis in Venezuela en de mogelijk
uitstralingseffecten richting het Koninkrijk in het Team Caribisch Gebied
(TCG). De gezamenlijke Unit Contraproliferatie verricht onderzoek naar
landen die ervan worden verdacht dat zij, in strijd met die verdragen,
werken aan het ontwikkelen van massavernietigingswapens en hun
overbrengingsmiddelen of daar al over beschikken. Bij de technische
verwerving werken de diensten samen in de gezamenlijke Joint
SIGINT Cyber Unit en gezamenlijke processing vindt plaats middels een
gemeenschappelijk data exploitatie platform, waarop de data zo veel als
mogelijk voor beide diensten beschikbaar is.
Daarnaast hebben de MIVD en de AIVD een gezamenlijke Unit
Veiligheidsonderzoeken (UVO). Ook in de ondersteuning en
bedrijfsvoering wordt steeds nauwer samengewerkt, mede in het licht
van toekomstige gezamenlijke huisvesting.

37

38 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Samenwerking (buitenlandse) partnerdiensten
Het is voor de taakuitvoering van de MIVD van groot belang om gebruik
te maken van de kennis en middelen van partnerdiensten. In de huidige
tijd is internationale samenwerking noodzakelijk om het complexe en
grensoverschrijdende dreigingsbeeld goed en tijdig in kaart te brengen.
Geen enkel land kan dat alleen, ook de grote mondiale spelers niet.
De MIVD werkt daarom samen met veel buitenlandse Inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, bijvoorbeeld door informatie uit te wisselen,
gezamenlijk onderzoek te doen en door te leren van elkaars ervaringen.
De samenwerkende diensten optimaliseren en versterken elkaar waardoor
de informatiepositie van de betrokken diensten verbetert. Buitenlandse
diensten dragen daarmee bij aan de taakuitvoering van de MIVD en de
nationale veiligheid.
De mogelijkheden en de waarborgen voor het verstrekken van gegevens
aan- en andere vormen van samenwerking met buitenlandse diensten,
staan beschreven in de Wiv 2017. Daarnaast worden voor iedere
buitenlandse partnerdienst de kaders voor samenwerking uitgewerkt in
de zogeheten wegingsnotities.
Samenwerking met de EU
De MIVD heeft het afgelopen jaar de EU in toenemende mate ondersteund
op het gebied van inlichtingensamenwerking. In het voorjaar van 2022
hebben de EU-ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie het nieuwe
Europese Strategisch Kompas vastgesteld. Het conflict in Oekraïne aan de
grenzen van de EU diende als katalysator. Met het Strategisch Kompas maken
de 27 Europese lidstaten een duidelijke keuze voor intensievere militaire
en strategische samenwerking. In lijn met het regeringsstandpunt dat een
sterkere EU en een groter Europees handelingsvermogen in het belang is van
Nederland en van de NAVO, is het Strategisch Kompas tot op zekere hoogte
richtingbepalend geweest voor de MIVD met focus op een intensievere
EU-samenwerking op inlichtingengebied. Voor de EU geldt dat waar mogelijk
en binnen de wettelijke kaders de MIVD de EU heeft ondersteund met tijdige
en kwalitatieve inlichtingenbijdragen, kennis en analisten.

Samenwerking met de NAVO
De MIVD onderschrijft het belang van een gedegen, kwalitatieve
inlichtingensamenwerking met en binnen de NAVO. De militaire alliantie
van dertig lidstaten zag in de afgelopen periode haar bestaansrecht
uitdrukkelijk bevestigd. Waar mogelijk en binnen de wettelijke kaders
ondersteunt de MIVD ook de NAVO inlichtingenorganisatie met tijdige
en kwalitatieve inlichtingenbijdragen, kennis en personeel. Hiermee stelt
de MIVD het bondgenootschap in staat te anticiperen op bestaande en
snel opkomende dreigingen in een complexe multidimensionale wereld.

3.4 Meer openheid
De MIVD heeft zich in 2022 ingespannen om meer openheid te geven
over het werk van de MIVD en de opbrengst van de onderzoeken. Zo
heeft de dienst in juni 2022 een goed bezocht openbaar symposium bij
The Hague Campus van de Universiteit Leiden georganiseerd. Daarnaast
is er in opdracht van de dienst, onder auspiciën van het NIMH, een
academische publicatie over de geschiedenis van de MIVD en haar
voorlopers verschenen aan de hand van professor Bob de Graaff. Ook
heeft de MIVD in 2022 diverse keren inlichtingen in de openbaarheid
gebracht om de weerbaarheid van Nederland te versterken. Deze zijn
wederom in dit openbaar jaarverslag opgenomen.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

39

40 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

4

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

KENGETALLEN
Kengetallen Bureau Industrieveiligheid (BIV):
Bedrijven
Bedrijven in portefeuille: 1622
1240 NLD bedrijven
382 buitenlandse bedrijven

Auditeren
In 2022 zijn er in totaal 4 audits uitgevoerd bij vier verschillende bedrijven.
Aantal geauditeerde bedrijven:
4
Aantal uitgevoerde audits: 		
4

Autorisaties
Aanvraag autorisatie:
In 2022 zijn er in totaal 727 nieuwe autorisaties aangevraagd, waarvan:
446 nieuwe autorisatieaanvragen door een Nederlandse opdrachtgever
(Defensie of bedrijf) voor een Nederlands bedrijf
133 nieuwe autorisatieaanvragen door een Nederlandse opdrachtgever
(Defensie of bedrijf) voor een buitenlands bedrijf
80 nieuwe autorisatieaanvragen door een buitenlandse opdrachtgever
(Defensie of bedrijf) voor een Nederlands bedrijf
68 nieuwe autorisatieaanvragen niet in behandeling zijn genomen,
omdat het bedrijf niet aan de gestelde eisen van de kwaliteitstoets
voor intake voldeed.

Meldingen en incidenten
Incidenten gemeld:
Incidenten afgehandeld:

•
•

•
•
•
•

Afhandeling autorisaties:
In 2022 zijn er in totaal 959 autorisaties afgehandeld, waarvan:
727 afgegeven autorisaties, waarvan:
558 naar aanleiding van vraag door Defensie (inclusief de 		
defensie-industrie)
53 naar aanleiding van vraag door buitenlandse Krijgsmacht
116 naar aanleiding van vraag door Defensie aan buitenlandse bedrijven
134 autorisaties werden teruggetrokken door de opdrachtgever
98 autorisaties zijn geweigerd
53 aan het buitenland afgegeven Facility Security Clearances (FSC’s)
116 door het buitenland afgegeven FSC’s.

•
•
•
•
•
•
•
•

149
160 (gestart in 2021)

Afhandeling aanvragen niet-Nederlanders op vertrouwensfuncties
bij ABDO-opdrachten:
In 2022 zijn er in totaal 268 aanvragen voor niet-Nederlands
ingediend, waarvan:
Goedgekeurd:
230
Afgekeurd:
21
Nog in behandeling:
17

41

42 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Facility Security Clearances
Bij een eventuele gunning van een buitenlandse defensieorder aan
een Nederlands bedrijf wordt gevraagd een Facility Security Clearance
(FSC) af te geven. De MIVD onderhoudt contact met buitenlandse
National en Designated Security Authorities (NSA/DSA) om de FSC’s aan
te vragen en af te handelen.
Cijfers FSC:Aangevraagde FSC door buitenland:
Aan buitenland afgegeven FSC: 			
Door Nederland aangevraagde FSC: 		
Door buitenland afgegeven FSC: 			

80
53
133
116

Requests for visit
De ABDO schrijft voor dat medewerkers van Defensie en bedrijven
hun Request for Visit (RfV), voor Defensie gerelateerde reizen,
moeten indienen bij Bureau Industrieveiligheid van de MIVD.
Hiermee is het mogelijk om een vollediger beeld te krijgen
van (trends in) reis- en reizigersgedrag van defensie-gerelateerde
reizen.
Rfv’s aantallen
Rfv – Industrie (bezoeken aan de industrie)
Uitgaande Rfv:
490
Inkomende Rfv:
102
Rfv – Defensie (bezoeken aan NL of Buitenland Defensie)
Uitgaande RFV:
1177
Inkomende RFV: 2188

Kengetallen UVO
De UVO rondde in 2022 gemiddeld 92,9 procent van de onderzoeken
af binnen de wettelijke termijn van acht weken. Daarmee is de norm
van 90 procent behaald.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

43

44 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Onderzoeken
Kengetallen UVO MIVD
* De Nationale Politie en de KMar geven zelf
geen negatieve besluiten af. Bij twijfel bij een
veiligheidsonderzoek op B-niveau dragen ze
het onderzoek over aan de UVO. Eventuele
negatieve besluiten worden dan meegerekend
bij de negatieve besluiten van de AIVD. Dat
verklaart de 0 hier.
Bezwaar en Beroep
Naar aanleiding van de besluiten tot weigering
of intrekking van de VGB kunnen personen
bezwaar aantekenen en/of in (hoger)
beroep gaan. Onderstaand een overzicht
van de afhandeling van bezwaar- en (hoger)
beroepsprocedures naar aanleiding van
besluiten veiligheidsonderzoeken.

Positieve besluiten

Negatieve besluiten		

Totaal aantal besluiten

A-niveau door UVO 		

5.105		

10		

5.115

B-niveau door UVO 		

15.504		

59		

15.563

B-niveau door UVO 		
overgenomen van KMar
en Nationale politie

5.100		

665		

5.765

C-niveau door UVO 		

3.819		

20		

3.839

Totaal door UVO 		
29.528		
754		
		
B-niveau door KMar en 		
41.061		
0		
Nationale Politie

30.282

Totaal aantal onderzoeken 		

71.343

70.589		

Ingediend
in 2022

2022

754		

Afgedaan Ongegrond
Gegrond
in 2022			

Nietontvankelijk

41.061

Ingetrokken Afgewezen

Bezwaren

6

11

6

1

2

2

-

Beroepen

5

2

2

-

-

-

-

Hoger beroep

-

1

-

1

-

-

-

Voorlopige
voorziening

-

-

-

-

-

-

-

Totaal

11

14

8

2

2

2

-

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Samenleving en media
De MIVD geeft zo snel en volledig mogelijk antwoord op vragen van
de samenleving en de pers, zonder geheime informatie vrij te geven.
De MIVD ontving in 2022 ruim 2810 publieksvragen en meldingen
rechtstreeks. In 2022 ontving de MIVD ruim 175 vragen van de media.
De vragen waren zeer uiteenlopend van aard.
Er is een spanningsveld tussen publieke rapportage en het werk van een
inlichtingen- en veiligheidsdienst. Het actuele kennisniveau, de bronnen
en de werkwijze mogen niet openbaar worden gemaakt. Dat beperkt
de mate van openbaarheid. De MIVD gaat evenmin in op individuele
rechtszaken die nog worden behandeld door een rechter, personeelsvertrouwelijk zijn of de privacy van de betrokkene kunnen schaden. Bij
overige vragen maakt de MIVD altijd een afweging of beantwoording van
de publieks- of persvraag:
de werkwijze of het actueel kennisniveau van de MIVD kan prijsgeven;
in strijd is met de wettelijk bepaalde bronbescherming;
militaire operaties in gevaar kan brengen.

45

Klachten en misstanden
Met een klacht over (vermeend) optreden van de MIVD kan een persoon
zich richten tot de klachtcoördinator van de MIVD. Indien de indiener van
een klacht zich niet kan vinden in de afhandeling van de klacht kan hij zich
vervolgens wenden tot de CTIVD. In 2022 kwamen bij de MIVD 37 klachten
binnen. Tussen de afdeling klachtbehandeling van de CTIVD en de MIVD
vindt regelmatig constructief overleg plaats.
Er zijn geen meldingen binnengekomen over misstanden in 2022.

•
•
•

Cijfers klachten

2022

Klachten nog
Ingediend
Ongegrond
Gegrond
Deels gegrond
Ingetroken
Niet in behandeling
in behandeling
in 2022									
/ doorverwezen
op d.d. 1/1/2022													

aantal		

1		37		 -		 5		

-		 11		

16

Klachten nog in
behandeling op d.d.
31/12/2022
6

46 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Aantal verzoeken ingediend in 2022

* Aantal afgedane verzoeken

** Gehonoreerd

Geweigerd

Nog lopend

Bezwaar

Beroep

Hoger beroep

Inzageverzoeken
Eenieder heeft de mogelijkheid een aanvraag te doen naar
eventueel bij de MIVD vastgelegde gegevens. Wanneer deze
gegevens niet langer actueel zijn voor de taakuitvoering van de
MIVD en in deze gegevens geen bronnen of werkwijze van de
dienst worden onthuld, kunnen deze in aanmerking komen voor
openbaarmaking. Tegen weigering tot openbaarmaking kan
achtereenvolgens bezwaar bij een onafhankelijke commissie en
beroep bij de rechtbank worden aangetekend.

Persoonsgegevens		

22

24

4

20

3

1

-

-

Naar overleden
familie			

8

8

-

8

2

-

-

-

Data on administrative
matters			

4

5

3

2

2

-

-

-

Total			

34

37

7

30

7

1

-

-

Inzageverzoeken
2022									

*
**

Deels verzoeken van jaren vóór 2022.
Gehonoreerd betekent dat aan verzoeker één of meer documenten zijn verstrekt.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

Notificatie
Op grond van artikel 59 Wiv 2017 dient te worden onderzocht of vijf
jaar na het beëindigen van de uitoefening van bepaalde bijzondere
bevoegdheden hiervan melding gedaan kan worden aan degene jegens
wie de bijzondere bevoegdheid is ingezet. Het gaat om de bevoegdheid
tot:
het openen van brieven of andere postzendingen;
het gericht onderscheppen van communicatie, zoals door het tappen
van een telefoon, het plaatsen van een microfoon of een internettap;
het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner.
In 2022 zijn nul notificaties gedaan.

•
•
•

Dreigingsanalyses personen
Als de MIVD over concrete en/of voorstelbare dreigingsinformatie
beschikt, die geduid kan worden, brengt de MIVD een dreigingsinschatting
uit. Naast de dreigingsinformatie wordt ook beoordeeld wat het effect
is wanneer de dreiging tot uitvoer wordt gebracht en of de bedreiger de
wil en mogelijkheden heeft. Afgelopen jaar heeft de MIVD nul keer een
dreigingsinschatting gemaakt.
De MIVD kan ook een dreigingsanalyse maken. Dat is een uitgebreide
analyse van concrete en voorstelbare dreigingen vanuit het perspectief
van de bedreigde, zoals een politicus of diplomaten. Afgelopen jaar heeft
de MIVD 18 keer een dreigingsanalyse gemaakt.
Tapstatistieken
In 2022 zijn door de MIVD 704 taps geplaatst. Voorbeelden zijn een
telefoontap of het plaatsen van een microfoon. Eén target (persoon of
organisatie) kan op verschillende manieren en op meerdere apparaten
afgeluisterd worden. Die worden afzonderlijk meegeteld in de
statistieken.
Validatie-onderzoek
In 2022 heeft de MIVD 115 validatie-onderzoeken gedaan op basis van
meldingen. Het aantal meldingen dat leidt tot een validatie-onderzoek
is daarmee vrijwel stabiel. De meldingen die de MIVD ontvangt (zowel
uit Nederland als missiegebieden en landen waar de krijgsmacht oefent)
zijn zeer divers. Een deel van deze meldingen houdt een mogelijke
bedreiging voor de veiligheid van de krijgsmacht in. Daarbij valt te
denken aan opvallende belangstelling voor kazernes, Defensiepersoneel
of het thuisfront. Indien noodzakelijk kan de MIVD een derde partij
over de (mogelijke) dreiging informeren, zodat passende maatregelen
kunnen worden genomen. Belangrijke partners binnen Defensie zijn de
Beveiligingsautoriteit Defensie en de Koninklijke Marechaussee. Buiten
Defensie zijn dat de AIVD, NCTV en de Nationale Politie.

47

48 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst

In april 2023 is het Jaarverslag 2022 gepubliceerd door
de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst.
Vormgeving: Crossmedia | Media Centrum Defensie | Den Haag
Foto: Media Centrum Defensie | Den Haag