Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 592

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2023
Alle mbo-studenten verdienen een kansrijke toekomst. De huidige
arbeidsmarkt biedt ook volop kansen voor deze studenten. En het mbo
biedt over het algemeen een goede voorbereiding op de arbeidsmarkt. De
kracht van het mbo zit juist in de nauwe samenwerking tussen
mbo-instellingen en het bedrijfsleven. Dat werpt zijn vruchten af. Maar:
niet elke mbo-student komt duurzaam aan het werk. Bovendien is de
vraag naar goed opgeleide mbo-studenten groter dan het aanbod.
Een kansrijke toekomst voor de student is nauw verbonden met diens
kansen op prikkelend, goed betaald en toekomstbestendig werk. Ik vind
het daarom belangrijk dat er bij het opleiden van studenten1 meer oog is
voor de behoefte van de arbeidsmarkt, vooral rond de maatschappelijke
opgaven van Nederland. Kansrijk opleiden betekent dat studenten tijdens
hun ontwikkeling de kennis en vaardigheden op doen die nodig zijn voor
een goede toekomst op de arbeidsmarkt. Het mbo leidt zo vakmensen op
om de maatschappelijke opgaven van Nederland aan te pakken. Opleidingen die nodig zijn voor de woningbouw, zorg, onderwijs, klimaat en
energie, veiligheid, kinderopvang en digitalisering (hierna: tekortsectoren2) zijn daarin de komende jaren van groot belang en bieden
studenten een aantrekkelijk toekomstperspectief.
In deze brief analyseer ik waarom de krachtige aansluiting tussen het mbo
en de arbeidsmarkt nog beter moet en kan. In de Werkagenda mbo heb ik
samen met partners in het mbo het verbeteren van de aansluiting al tot

1

Met «studenten» worden in deze brief zowel jongeren bedoeld die vanuit het voortgezet
onderwijs het mbo instromen als volwassenen die tijdens hun arbeidsloopbaan een
mbo-opleiding volgen.
2
De keuze voor deze sectoren is (grotendeels) gebaseerd op de motie van de leden Paternotte
en Pieter Heerma over de aanpak van arbeidsmarktkrapte. Kamerstuk, vergaderjaar 2021–2022,
35 788, nr. 128. In de Werkagenda mbo wordt voor deze sectoren aandacht gevraagd.

kst-31524-592
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

1

prioriteit gesteld.3 Samen met de partners maak ik vaart met het
uitwerken en het uitvoeren van de afspraken uit de Werkagenda mbo,
zodat we studenten, onderwijsinstellingen en werkgevers concreet vooruit
helpen. Ik richt mijn instrumenten meer op het opleiden voor kansrijke
beroepen in tekortsectoren, zoals de aangescherpte nieuwe regeling van
het Regionaal Investeringsfonds mbo (RIF) en de nieuwe subsidieregeling
Versterking aansluiting beroepsonderwijskolom. Met de regeling voor
loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) krijgen studenten betere
loopbaanbegeleiding met aandacht voor een goed baanperspectief. In
deze brief licht ik onder meer deze acties verder toe. Aan de hand van de
vier fases die de student doorloopt tijdens zijn of haar studie deel ik de
acties die vanuit de Werkagenda mbo de afgelopen maanden in gang zijn
gezet. Ik ga hierbij in op diverse moties. Tot slot blik ik in deze brief
vooruit. Gezien de uitdagingen die ik voorzie is er in de toekomst veel
nodig om studenten een kansrijke toekomst te bieden en de opgaven van
Nederland aan te pakken. Mijn advies aan een volgend kabinet is daarom
om scherpere keuzes vanuit de overheid niet te schuwen.
De aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt moet nog
beter, want:
Afgestudeerden hebben ongelijke kansen op de arbeidsmarkt
Er is volop werk. Ruim 80 procent van de mbo-studenten heeft binnen drie
maanden na afstuderen een baan, maar er zijn substantiële verschillen in
het arbeidsmarktperspectief van gediplomeerde schoolverlaters tussen
leerwegen en mbo-niveaus.4 Verschillende groepen jongeren, waaronder
studenten in de Entreeopleiding en mbo niveau 2 beroepsopleidende
leerweg (bol), komen lastig duurzaam aan het werk. Ook lopen de
perspectieven van opleidingen in de bol en beroepsbegeleidende leerweg
(bbl) uiteen. De economische zelfstandigheid van gediplomeerde
bbl-studenten is direct na afstuderen een stuk groter dan gediplomeerde
bol-studenten (88% versus 54%). Vijf jaar na afstuderen is dit 70% voor
bol-studenten en 85% voor bbl-studenten.5 Tijdens hun studie zijn
bbl-studenten het merendeel van hun tijd bij een werkgever aan de slag,
waar ze regelmatig na hun afstuderen direct gaan werken. Ook wordt de
bbl vaker benut voor om- of bijscholing (LLO), waardoor studenten in veel
gevallen wat ouder zijn en al een arbeidscontract hebben.

3

Kamerstuk 31 524, nr. 549.
ROA Schoolverlatersonderzoek 2020.
5
Kamerstuk 31 524, nr. 590.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

2

Figuur 1 – gemiddeld startsalaris (bruto maandloon in loondienst) en gemiddelde
startpositie opleidingsrichtingen mbo (duur tot substantiële baan en kans op vast
contract)1

1

SEO, Studie en werk mbo 2023, met een bewerking van CBS microdata. ** = Het gemiddelde
startsalaris betreft het gemiddelde bruto maandloon in loondienst (€) circa 15 maanden na
afstuderen. Voor mbo-afgestudeerden is het gemiddelde startsalaris gelijk aan € 1.877. *** = De
gemiddelde startpositie betreft de standaardscore (z-score) van de mediane duur tot een eerste
substantiële baan (in maanden) en de kans op een vast contract (%) circa 15 maanden na
afstuderen. Voor mbo-afgestudeerden is de mediane zoekduur gelijk aan 9 maanden en de
gemiddelde kans op een vast contract gelijk aan 35 procent.

Naast verschillen tussen leerwegen en niveaus zijn er grote verschillen te
zien tussen sectoren. In bovenstaand figuur van SEO is te zien welke
opleidingen een goede startpositie geven op de arbeidsmarkt. Opleidingen in techniek en zorg bieden meestal een grotere kans op een baan
dan bijvoorbeeld economische – en administratieve opleidingen. De
verschillen uiten zich ook sterk in het gemiddelde startsalaris. Veel
studenten kiezen echter voor opleidingen met minder kansrijke startposities, zoals economieopleidingen op niveau 4 in de bol.6
Er is veel talent nodig voor maatschappelijke opgaven
In veel sectoren is de arbeidsmarktkrapte voelbaar. Daardoor kan het
aanpakken van maatschappelijke opgaven onder druk komen te staan. De
wachttijden in de kinderopvang en de zorg lopen op en er is meer
capaciteit nodig voor het verduurzamen van woningen. De krapte is voor
een groot aantal beroepen naar verwachting structureel.7 Al het
mbo-talent is dus hard nodig. De afgelopen jaren is er veel in gang gezet.
In 2021 koos volgens onderzoek van SEO al 54% van de mbo-studenten
voor een opleiding richting de zorg, de techniek of het onderwijs, ten
opzichte van 45% van de studenten in 2016.8 In absolute aantallen daalt
de instroom in deze opleidingen echter wel. Dat hangt samen met de
algemene dalende (initiële) instroom in het beroepsonderwijs, onder
andere door demografische krimp. Het kansrijk opleiden van (jonge en
volwassen) vakmensen om de maatschappelijke opgaven van Nederland
aan te pakken wordt daarom nóg belangrijker. Tegelijkertijd lost alleen het
verbeteren van de aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt de

6

De grootte van de bol geeft aan hoeveel studenten deze opleidingsrichting volgen.
Bijvoorbeeld voor beroepen in de zorg, het onderwijs, de techniek, ICT en de klimaat- en
digitale transitie. Bakens, J., Bijlsma, I., Dijksman, S., Fouarge, D., & Goedhart, R. (2021). De
arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2026. ROA. ROA Reports Nr. 005.
8
Mbo-studenten kiezen relatief vaker opleiding voor krapteberoepen – ESB.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

3

krapte niet op. Het is noodzakelijk om ook te blijven werken aan sociale en
technologische innovatie en het verminderen van de arbeidsmarktvraag.9
(Technologische) ontwikkelingen gaan snel
Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt gaan snel, bijvoorbeeld door
verduurzaming en digitalisering. Door (nieuwe) technologie veranderen
de huidige banen, verdwijnen banen en ontstaan er nieuwe banen. Denk
bijvoorbeeld aan het gebruik van kunstmatige intelligentie. Dit brengt
nieuwe producten en werkwijzen, maar ook ethische vraagstukken met
zich mee. Deze ontwikkelingen moeten snel worden vertaald naar het
mbo, zodat de opleiding de student optimaal voorbereidt op de veranderende maatschappij en arbeidsmarkt. Dat vergt een adaptief onderwijssysteem dat snel in kan spelen op veranderingen, bijvoorbeeld door een
toekomstbestendige kwalificatiestructuur. Het is belangrijk de kwalificatiestructuur door te ontwikkelen.
Acties uit de Werkagenda gericht op het verbeteren van de
aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt
De partners van de Werkagenda mbo delen de urgentie voor het
verbeteren van de aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt. Aan de
hand van de verschillende fases die een mbo student doorloopt deel ik op
welke wijze er invulling wordt gegeven aan de afspraken uit de
Werkagenda. De student begint bij het oriënteren en kiezen van een
opleiding (of delen van een opleiding). Vervolgens volgt de student het
onderwijs en doet nieuwe kennis en vaardigheden op. Deze kennis en
vaardigheden worden toegepast in het werk of in de vervolgopleiding,
waarna een student zich een leven lang kan blijven ontwikkelen.
Fase 1: Studenten maken een passende studiekeuze uit een kansrijk opleidingsaanbod.

Kansrijk opleiden begint bij een weloverwogen studiekeuze van de
student uit een aanbod dat bestaat uit opleidingen met arbeidsmarktperspectief.

9

Kamerstuk 29 544, nr. 1115.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

4

Actie: studenten krijgen meer informatie en betere begeleiding bij
studiekeuze
Goede loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) helpt studenten bij het
oriënteren en kiezen voor een opleiding die past bij hun talenten,
interesses en capaciteiten. Voorlichting over de perspectieven op de
arbeidsmarkt, zoals kans op werk en een globaal beeld van salarissen,
draagt bij aan een bewustere studiekeuze. Daarom is er op KiesMBO extra
aandacht voor objectieve arbeidsmarktinformatie over opleidingen en
sectoren. Uit de evaluatie van KiesMBO, bijgevoegd bij deze brief, blijkt
dat veel jongeren en onderwijsprofessionals KiesMBO weten te vinden en
positief zijn over de geboden informatie. Ik heb dan ook besloten tot de
structurele financiering van KiesMBO voor onderhoud en beheer van de
website. Voor om- en bijscholing is er naast KiesMBO het Leeroverzicht,
dat een zo compleet mogelijk beeld van de beschikbare opleidingen (op
alle mogelijke onderwijsniveaus) biedt.
De tweede bijlage die ik met uw Kamer deel is het laatste volume van de
LOB-monitor. De monitor geeft een beeld van LOB in de praktijk en van de
ondersteuningsbehoefte van vo-scholen en mbo-instellingen. Er is in de
afgelopen periode een positieve ontwikkeling geweest. Zo neemt het
aantal havo- en vwo-scholen dat in het eerste schooljaar al begint met
LOB toe. Op een aantal punten is echter weinig vooruitgang geboekt ten
aanzien van de vorige meting. Er is bijvoorbeeld een dalende trend in het
aantal individuele gesprekken gesignaleerd. Dit kan komen door de
beperkingen vanwege de coronapandemie. Het rapport bevat aanbevelingen om LOB in het vo en mbo verder te verbeteren. Prioriteiten zijn
daarbij de professionaliteit van medewerkers en kwaliteitsbewaking/
-borging. Het belang van professionalisering komt al terug in de
Werkagenda. Tot en met 2027 heb ik jaarlijks € 32 miljoen beschikbaar
gesteld voor het versterken van LOB via de Tijdelijke regeling aanvullende
bekostiging LOB mbo 2023.10 Daarnaast krijgt LOB in het voorgezet
onderwijs een bestendige plek in het curriculum van álle schoolsoorten en
leerwegen.11
Ook stuur ik uw Kamer de evaluatie van het Expertisepunt LOB. Het
Expertisepunt LOB ondersteunt vo-, mbo-, en hbo-scholen bij het
versterken van de loopbaan- oriëntatie en -(studie) begeleiding van
jongeren. Mede op basis van de evaluatie heb ik eind 2022 besloten tot
een verlenging van de subsidie tot en met september 2027. In deze
subsidieperiode wordt een sector-overstijgende (vo, mbo en ho) visie en
agenda voor LOB ontwikkeld. Ook zet het expertisepunt zich de komende
jaren in voor het versterken van arbeidsmarktvoorlichting binnen LOB.
Deze activiteiten moeten leiden tot de verankering en versteviging van
LOB in het onderwijs.
Ik benadruk dat deze acties zijn bedoeld om studenten in staat te stellen
goed geïnformeerd en weloverwogen hun eigen pad te kiezen. Mijn beleid
is daarom al conform de motie van het lid De Hoop, die de regering
oproept rekening te houden met de keuzevrijheid van studenten bij
studievoorlichting.12

10

wetten.nl – Regeling – Tijdelijke regeling aanvullende bekostiging LOB MBO 2023 –
BWBR0048143 (overheid.nl).
Zie ook Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 697 voor meer informatie over de oriënterende
functie van het funderend onderwijs.
12
Kamerstukken II, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 556.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

5

Actie: oriëntatieprogramma’s voor studenten in het mbo
Sommige studenten kunnen bij instroom in het mbo nog geen gerichte
studiekeuze maken. Anderen hebben na een verkeerde studiekeuze
behoefte aan heroriëntatie in het mbo. Voor hen kan een oriëntatieprogramma een goede oplossing zijn. In de Werkagenda mbo heb ik daarom
afgesproken een experiment met oriëntatieprogramma’s te starten.
Ik heb besloten om oriëntatieprogramma’s in het mbo binnen de huidige
wet- en regelgeving vorm te geven.13 Met een pilot wordt de effectiviteit
van oriëntatieprogramma’s in het mbo onderzocht. Ik streef ernaar begin
2024 een wetsinterpreterende beleidsregel te publiceren, waarin de pilot
en de wettelijke kaders worden toegelicht. Mbo-studenten die voorafgaand aan de definitieve studiekeuze een oriëntatieprogramma in het
mbo willen volgen, dienen uiterlijk voor aanvang van het studiejaar
2024–2025 te worden ingeschreven in het meest passende opleidingsdomein. Ook voor bestaande oriëntatieprogramma’s wordt het op dat
moment verplicht gebruik te maken van de opleidingsdomeininschrijving.
Zo hebben mbo-instellingen voldoende tijd om de kaders van de
beleidsregel in de praktijk toe te passen.
Mbo-instellingen krijgen veel ruimte om oriëntatieprogramma’s naar
eigen inzicht inhoudelijk vorm te geven. Het belang van kwalificerende
elementen in een oriëntatieprogramma wordt onderdeel van de beleidsregel. Dat sluit aan bij het advies van SBB over een toekomstbestendige
kwalificatiestructuur, waar ik later in deze brief verder op in ga. Conform
de motie van het lid El Yassini wordt bij de invulling van de pilot ook het
oriëntatieprogramma PitstopMBO meegenomen.14
Actie: de sector is aan de slag met de werkwijze kansrijk opleiden
Om ervoor te zorgen dat studenten een kansrijke keuze maken, is het van
belang dat aangeboden opleidingen voldoende arbeidsmarktperspectief
bieden en doelmatig zijn. De mbo-sector heeft hierin zelf een grote rol. Op
verzoek van SBB heeft de Taskforce Asscher, met leden vanuit het
onderwijs en het bedrijfsleven, in oktober 2022 de werkwijze kansrijk
opleiden geadviseerd. In mijn Kamerbrief Kansrijk opleiden – macrodoelmatigheid mbo heb ik hier op gereageerd, en mijn aanpak voor kansrijk
opleiden uitgewerkt.15
Het afgelopen jaar is de sector aan de slag gegaan met het verder
vormgeven van deze werkwijze. In de sectoren Zorg, Techniek en Zakelijke
dienstverlening werken onderwijs en bedrijfsleven aan meerjarenagenda’s. Deze agenda’s bevatten bijvoorbeeld acties over samenwerking, benodigde ontwikkelingen in de opleidingen, studentenaantallen, doorstroom en stages. Ik kijk uit naar het verschijnen van deze
agenda’s begin volgend jaar, en het effect van de acties. Ik ben vooral
nieuwsgierig of deze werkwijze leidt tot scherpe keuzes door de sector in
opleidingsaanbod, studentenaantallen en samenwerking.
Ook wordt er door de sector gewerkt aan een digitale Atlas, waarin feiten,
cijfers en onderzoeken over het onderwijs en de (regionale) arbeidsmarkt
worden weergegeven. De gegevens uit deze Atlas vormen input voor het
goede (landelijke, regionale en sectorale) gesprek tussen onderwijs en
bedrijfsleven over het kansrijk opleiden van studenten. Zo kunnen er
passende afspraken worden gemaakt over het versterken van de
13

Er is dus niet langer sprake van een experiment, maar van een pilot.
Kamerstuk II, vergaderjaar 2022/2023, 31 524, nr. 588.
15
Kamerstuk 31 524, nr. 545.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

6

aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. De motie van de leden
Peters en Van der Graaf vraagt mbo-instellingen aan te moedigen
alumnibeleid op te zetten en uit te voeren en vraagt om het toevoegen
van alumnigegevens in de Atlas.16 Ik geef uitvoering aan deze motie,
doordat alumnigegevens uit data van het CBS zijn verwerkt in de Atlas.
Om de sector te ondersteunen heb ik de afgelopen jaren ook het
Kennispunt Alumni MBO gesubsidieerd. Het Kennispunt heeft
mbo-instellingen aangemoedigd en geholpen bij het opzetten van
alumnibeleid, bijvoorbeeld door informatiedeling en uitwisseling van
goede praktijkvoorbeelden tussen instellingen. Het Kennispunt stopt eind
2023. De komende maanden wordt bezien op welke wijze de expertise van
het Kennispunt goed kan worden geborgd binnen de instellingen.
Fase 2: Studenten leren relevante vaardigheden en kennis voor de
toekomstige beroepspraktijk (en samenleving), op school en in de
praktijk
Zodra studenten de opleiding van hun keuze volgen, is het belangrijk dat
zij de juiste vaardigheden en kennis opdoen. Het leren in de praktijk vormt
het hart van het mbo. Studenten doen tijdens hun stage in de bol of
leerbaan in de bbl relevante kennis en vaardigheden op in de beroepspraktijk. Daarnaast blijven opleidingen inhoudelijk up-to-date door een
flexibele kwalificatiestructuur en genoeg ruimte om in te spelen op
uitdagingen.
Actie: stages en leerbanen met goede begeleiding en randvoorwaarden
In het Stagepact MBO 2023–2027 heb ik met partijen in het mbo afspraken
gemaakt om ervoor te zorgen dat alle studenten een stage of leerbaan
krijgen met goede begeleiding en randvoorwaarden, waaronder een
passende vergoeding voor de stage. Stagediscriminatie is daarbij
onacceptabel.17 In mijn brief over de voortgang en monitoring van de
Werkagenda mbo en het Stagepact heb ik uw Kamer geïnformeerd over
de voortvarende start van de uitvoering.18 Het meest recente wapenfeit is
de aanbeveling van sociale partners in de Stichting van de Arbeid aan de
cao-partijen en ondernemingen waarin ze hen oproepen om
cao-afspraken te maken over passende stagevergoedingen voor de
studenten.19
Actie: combinatie van leren en werken toegankelijker maken door
bbl-offensief
De bbl, waarin leren en werken worden gecombineerd, is bij uitstek
geschikt voor het opdoen van relevante vaardigheden en kennis in de
praktijk. Helaas is de bbl niet altijd bekend bij jongeren of volwassen die
zich willen omscholen. Ook zijn er sectoren die geen traditie kennen van
het opleiden in de bbl, zoals de ICT. De afgelopen maanden ben ik het veld
in gegaan en heb ik gesproken met studenten, scholen en bedrijfsleven.
Samen met hen werk ik aan het in de Werkagenda aangekondigde
bbl-offensief langs de volgende actielijnen:
• Betere bekendheid met de bbl bij studenten
• Een groter aanbod van bbl-opleidingen bij mbo-instellingen;

16

Kamerstukken 2022/23, 31 524, nr. 559.
Over de voortgang van de maatregelen tegen stagediscriminatie uit het Stagepact infomeer ik
uw Kamer dit najaar in de beleidsreactie op het stelselonderzoek stagediscriminatie mbo van
de Inspectie van het Onderwijs.
18
Kamerstuk 31 542, nr. 572.
19
Brief aan decentrale partijen over passende stagevergoeding | Stichting van de Arbeid
(stvda.nl).
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

7

•
•

Meer leerwerkplekken, ook in sectoren die nu geen bbl-traditie hebben;
Betere begeleiding tijdens een bbl-opleiding om uitval te voorkomen.

Ik wil vanuit deze lijnen gezamenlijk acties formuleren en voortzetten om
het aantal bbl-studenten te vergroten. Een voorbeeld daarvan is het
vervolg dat ik geef aan landelijke afspraken over het opleiden van
ongediplomeerde jonge werkenden via de bbl, zoals aangekondigd in
mijn kamerbrief over het actieplan voorkomen van voortijdig schoolverlaten (vsv).20 In lijn met de motie El Yassini heeft het bbl-offensief de
doelstelling dat 35% van het totale aantal mbo-studenten een bbl-traject
volgt.21 Ik benadruk wel dat de bbl niet voor iedereen passend is. Het is
belangrijk dat studenten kunnen kiezen voor een leerweg die past bij hun
eigen leer- en ontwikkelwensen. Soms is een student bijvoorbeeld gebaat
bij een bol-traject met een meer schoolse structuur.
Actie: verlengen van de subsidieregeling praktijkleren, zodat bedrijven
studenten goed kunnen begeleiden
Goede begeleiding van studenten is één van de speerpunten in het
Stagepact en het bbl-offensief. Het opleiden van bbl-studenten vergt naast
een inspanning van de school vooral tijd en aandacht van werkgevers. Het
doet mij daarom deugd om te delen dat ik de Subsidieregeling
praktijkleren voor een periode van vijf jaar heb verlengd.22 Hiermee kom
ik werkgevers tegemoet in de investering die de begeleiding vraagt, met
als doel om hen te stimuleren om praktijkleerplaatsen aan te bieden. De
regeling is belangrijk voor het aantal leerplekken dat werkgevers kunnen
bieden en de begeleiding die ze kunnen geven aan bijvoorbeeld studenten
met een ondersteuningsbehoefte. Met name mkb-bedrijven in de techniek
en werkgevers in de zorg gebruiken de subsidie.23 Met de verlenging geef
ik uitvoering aan de motie van het lid El Yassini.24
Actie: focus op tekortsectoren in het Regionaal Investeringsfonds mbo
Het bieden van een relevante en up-to-date opleiding aan studenten
vraagt om samenwerking. Samenwerkingsverbanden van scholen,
werkgevers en regionale overheden kunnen via de subsidieregeling
Regionaal Investeringsfonds mbo (RIF) aanvragen indienen om de
aansluiting van het mbo op de arbeidsmarkt te verbeteren. De subsidie
kan worden gebruikt voor bijvoorbeeld curriculumvernieuwing, stateof-the art leermiddelen of de professionalisering van docenten. In de
tweede ronde van 2023 is er een bedrag van € 8,5 miljoen toegekend aan
negen projecten. De meeste projecten richten zich op vraagstukken rond
klimaat, techniek en zorg.25 Zo stimuleert het project ZorgTechNext het
gebruik van nieuwe technologieën in de gezondheidszorg, waardoor
cliënten meer gepersonaliseerde zorg ontvangen en hun zelfredzaamheid
groeit.
Ik heb besloten het RIF nog sterker te richten op de bijdrage van het mbo
aan de maatschappelijk opgaven rond klimaat, digitalisering en zorg. In de
periode 2024–2027 is er via het RIF in totaal een bedrag van € 120 miljoen
beschikbaar. Samenwerkingsverbanden krijgen meer ruimte om op basis
van de eigen specifieke (regionale of sectorale) context een invulling te
20

Zie ook mijn recente Kamerbrief «Actieplan voorkomen voortijdig schoolverlaten en
begeleiden naar een kansrijke toekomst». Kamerstuk 26 695, nr. 143.
21
Kamerstukken II, Vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 517.
22
Stcrt. 2023, nr. 29568 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
23
Zie ook Kamerstuk 31 524, nr. 575.
24
Kamerstukken 2022/23, 36 200-VIII, nr. 144.
25
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/10/19/onderwijsminister-dijkgraaf-investeert8.5-miljoen-in-samenwerking-mbo-en-bedrijfsleven-in-de-regio.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

8

kiezen. Ook zijn er wijzigingen doorgevoerd in de aanvraag- en beoordelingsprocedure die de regeling gebruiksvriendelijker maken.26
Actie: een toekomstbestendige kwalificatiestructuur om opleidingen
optimaal aan te sluiten bij de arbeidsmarkt
Ontwikkelingen in de studentenpopulatie, veranderingen op de arbeidsmarkt, technologische ontwikkelingen en sociaal-culturele veranderingen
doen een groot beroep op de responsiviteit van het onderwijsaanbod.27
De inhoud van het onderwijs dient flexibel mee te bewegen met deze
ontwikkelingen, bijvoorbeeld door aandacht voor brede vaardigheden. De
kwalificaties vormen de basis van de opleidingen in het mbo en zijn nu
vastgelegd in de kwalificatiestructuur.
Ik heb SBB advies gevraagd over de doorontwikkeling van de kwalificatiestructuur om bij te dragen aan een toekomstbestendig mbo. Ik deel dit
advies in een bijlage met uw Kamer. Ik beschrijf de belangrijkste
aandachtspunten uit het advies en geef daarop mijn reactie, inclusief
acties. Met deze acties wordt het mogelijk gemaakt binnen de bestaande
kwalificatiestructuur de inhoud van het onderwijs nog beter aan te sluiten
op wat de arbeidsmarkt van mbo-studenten vraagt.
SBB concludeert in het advies dat de kwalificatiestructuur zichzelf heeft
bewezen. In de basis werkt de structuur. De structuur kan namelijk
mee-ademen met nieuwe ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Om
toekomstbestendig te zijn en dynamisch leren te faciliteren, moet de
structuur flexibeler gebruikt kunnen worden. Daartoe benoemt SBB een
aantal zaken die aandacht vragen:
SBB geeft terecht aan dat de maatschappelijke transities zullen zorgen
voor veranderende kwalificatie-eisen, dwars door sectoren heen. Dit
vraagt om meer flexibiliteit in het proces van ontwikkelen, aanpassen en
implementeren van kwalificaties. Ik verken daarom met SBB, het
bedrijfsleven en het onderwijsveld hoe we voor meer flexibiliteit kunnen
zorgen. De vaste cyclus van het jaarlijks aanpassen van kwalificaties
nemen we onder de loep. We kijken daarbij ook naar de rollen die het
bedrijfsleven, de scholen, SBB en OCW in de cyclus hebben.
SBB ziet de noodzaak om de kwalificatie-eisen duurzaam te beschrijven,
zodat deze voor langere tijd actueel blijven en ruimte bieden aan het
onderwijs om nieuwe ontwikkelingen toe te voegen aan de opleidingen.
SBB geeft aan zich te blijven inzetten voor een duurzame, herkenbare en
actuele beschrijving van kwalificaties. Ik nodig SBB uit om te zorgen voor
breed beschreven kwalificaties en waar nodig te kiezen voor smal
geformuleerde kwalificaties. Bij een actueel onderwijsaanbod horen ook
nieuwe combinaties over de sectoren heen. Bijvoorbeeld op het snijvlak
van zorg en techniek of een samengaan van ICT en kunst. Ik vraag SBB en
de mbo-instellingen om constante aandacht voor dit soort gecombineerde
vormen van opleiden, waarmee mogelijk een grotere groep studenten
met tekortsectoren in aanraking kan worden gebracht.
SBB benadrukt dat het nodig is om het gebruik van de ruimte die de
kwalificatiestructuur nu al biedt te stimuleren, omdat deze in de praktijk
niet altijd voldoende wordt benut. Ik moedig SBB aan om met onderwijs
en bedrijfsleven een analyse te maken van de behoeften, knelpunten en
26
27

Stcrt. 2023, nr. 31220 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).
Zie Vandaag is het 2040 Deel 1 | Rapport | Rijksoverheid.nl. De toekomstverkenning voor
middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en wetenschap onderstreept het belang van
een responsief onderwijsaanbod. Deze zin is afkomstig van pagina 79.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

9

mogelijkheden. Ik ga vervolgens met SBB in gesprek over hoe het gebruik
van de ruimte van de kwalificatiestructuur gestimuleerd kan worden.
SBB zet zich er voor in om sectordoorsnijdende ontwikkelingen als
verduurzaming en digitalisering in de kwalificaties van alle sectoren
zichtbaar te maken en waar mogelijk op dezelfde manier te beschrijven.
Hierdoor wordt bijvoorbeeld inzichtelijk welke digitale vaardigheden een
student opdoet in een opleiding en in hoeverre dat overeenkomt met een
digitale vaardigheid in een andere opleiding. Deze koers van SBB moedig
ik van harte aan. Door de structuur transparanter en toegankelijk te maken
kan bijvoorbeeld het onderwijs elementen makkelijker hergebruiken waar
mogelijk en wenselijk. Net als SBB zie ik hiervoor kansen in een gemeenschappelijke skillstaal (CompetentNL).
SBB doet verschillende voorstellen om de kwalificatiestructuur nog beter
te benutten voor de LLO doelgroepen. De inbreng van SBB is meegenomen bij de Onderwijsagenda LLO (zie fase 4 van deze brief).
Actie: wetsvoorstel verbetering aansluiting beroepsonderwijsarbeidsmarkt
Het wetsvoorstel verbetering aansluiting beroepsonderwijs-arbeidsmarkt
is recentelijk in internetconsultatie geweest en wordt in het voorjaar van
2024 voor advies naar de Raad van State verzonden. Met het wetsvoorstel
wordt beoogd regelgeving op verschillende punten aan te passen om
scholen beter in staat te stellen onderwijsprogramma’s vorm te geven die
goed aansluiten op de arbeidsmarkt. Op dit moment kunnen scholen
kwalitatief goede programmaonderdelen die de aansluiting
beroepsonderwijs-arbeidsmarkt verbeteren, niet altijd laten meetellen
voor de urennorm. Er wordt daarom voorgesteld de regels rondom
onderwijstijd aan te passen. Daarnaast krijgen scholen in het wetsvoorstel
door het loslaten van de landelijke vastgelegde koppeling tussen
keuzedelen en kwalificaties, meer ruimte om zelf te bepalen welke
keuzedelen zij aanbieden bij een kwalificatie. Ook kunnen studenten in het
voorstel gedurende hun opleiding hun keuze voor een keuzedeel maken of
aanpassen. Verder wordt voorgesteld dat scholen voortaan gemakkelijker
de opleiding aan kunnen laten sluiten op behoeften van studenten die al
over relevante leer- en werkervaring beschikken, zoals havisten en
werkenden. Ten slotte wordt de ruimte voor het volgen van arbeidsmarktrelevante onderdelen van opleidingen meer expliciet verankerd in het
wetsvoorstel. De huidige derde leerweg zou daartoe een nieuwe naam
krijgen: de loopbaanbegeleidende leerweg.
Fase 3: Studenten bereiden zich voor op de overstap van
onderwijs naar arbeidsmarkt of vervolgopleiding. Studenten die
dat nodig hebben ontvangen extra ondersteuning
De overgang van school naar werk of vervolgopleiding is voor veel
studenten een grote stap. Daarom is het belangrijk dat studenten zich al
tijdens hun studie voorbereiden op de overstap, met waar nodig extra
ondersteuning en begeleiding.
Actie: minder drempels voor studenten in aansluiting opleidingen
tekortsectoren
Een goede aansluiting tussen opleidingen en de verschillende onderwijssoorten in het beroepsonderwijs is belangrijk, zodat studenten die een
vervolgopleiding willen volgen goed kunnen doorstromen. De overgang
en verschillen tussen de opleidingsvormen blijken voor studenten vaak
groter dan zij van tevoren dachten. Zo is de overgang tussen mbo en hbo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

10

lang niet altijd succesvol: ongeveer de helft van de instromers vanuit het
mbo valt in het hbo uit.28 Ook geldt dat voor studenten die binnen het
mbo doorstromen van niveau 2 naar niveau 4, slechts 50% na vier jaar
een niveau 4 diploma heeft behaald.29 Het kan zorgen voor stress en
onvrede en soms tot uitval die voorkomen had kunnen worden. In de
Werkagenda mbo heb ik daarom afgesproken de beroepsonderwijskolom
te versterken door doorstroom makkelijker te maken.
Dit jaar heb ik daartoe de subsidieregeling Versterking aansluiting
beroepsonderwijskolom gepubliceerd.30 Samenwerkingsverbanden van
drie onderwijssectoren (vo/vavo–mbo en mbo–hbo) kunnen subsidie
aanvragen om de onderlinge aansluiting te verbeteren. Ze ontwikkelen
samen doorlopende opleidingsroutes, inclusief een doorlopende
loopbaanoriëntatie en begeleidingslijn. Het moet gaan om mbo- en
hbo-opleidingen voor beroepen in tekortsectoren. De subsidie loopt drie
jaar. Dit jaar is er één aanvraagperiode geweest. Ik kijk uit naar de
activiteiten die instellingen gaan ondernemen.
Actie: een soepelere overstap naar de arbeidsmarkt
Met name vsv’ers en jongeren uit het praktijkonderwijs, het vso, mbo
entree en bol-2 opleidingen komen minder makkelijk aan werk. Het in de
Werkagenda aangekondigde wetsvoorstel «van school naar duurzaam
werk» moet bijdragen aan een soepelere overstap voor deze jongeren. In
het voorstel gaan mbo-scholen bijvoorbeeld extra loopbaanbegeleiding
bieden in de laatste fase van de opleiding tot een jaar na diplomering aan
studenten die dit nodig hebben en wordt de leeftijd van de doelgroep van
de Doorstroompunten31 verhoogd van 23 naar 27 jaar. Het wetsvoorstel
wordt naar verwachting in het tweede kwartaal van 2024 aan uw Kamer
aangeboden.32
De overstap naar de arbeidsmarkt kan ook versoepeld worden door
baangaranties, waarbij studenten al bij de start van hun opleiding een
baan in het vooruitzicht hebben. De motie van de leden El Yassini en
Kwint vraagt te onderzoeken op welke wijze de AanDeBak-garantie,
opgezet vanuit het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid, breder kan
worden ingezet door mbo-instellingen.33
Ik heb SBB gevraagd de mogelijkheden en voordelen van AanDeBakgaranties te agenderen in de sectorkamers. Bovendien brengt het
expertisepunt LOB het praktijkvoorbeeld uit Rotterdam-Zuid op mijn
verzoek in hun netwerk onder de aandacht. Ook heb ik contact
opgenomen met het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid
(NPLV). De 19 betrokken burgermeesters hebben op 8 december jl.
afgesproken aan de slag te gaan met de AanDeBak-garanties in de
20 focusgebieden van het NPLV. Samen met VNO-NCW, de MBO Raad en
de Ministeries van BZK, SZW en OCW verkennen de 20 gebieden, met in
totaal ongeveer 1,2 miljoen inwoners, hoe de inzet op baangaranties voor
jongeren, op maat gemaakt voor werkgelegenheid in de regio, (versneld)
kan worden uitgebreid of opgeschaald. Er zijn al concrete plannen om

28

Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023, ResearchNed (2023).
Inspectie van het Onderwijs. (2022a). Technisch rapport – De staat van het middelbaar
beroepsonderwijs 2022.
30
wetten.nl – Regeling – Subsidieregeling versterking aansluiting beroepsonderwijskolom –
BWBR0048295 (overheid.nl).
31
Voorheen RMC.
32
Zie ook mijn recente Kamerbrief «Actieplan voorkomen voortijdig schoolverlaten en
begeleiden naar een kansrijke toekomst». Kamerstuk 26 695, nr. 143.
33
Kamerstukken 2022/23, 31 524, nr. 553.
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

11

AanDeBak-garanties of hiermee vergelijkbare initiatieven vorm te geven in
Leeuwarden, Roosendaal, Zaandam en Tilburg.
Na het kansrijk kiezen, het volgen van een opleiding en de overstap van
de student naar de arbeidsmarkt zie ik het voorkomen van (onnodige)
weglek en uitval uit de sector waarvoor de student is opgeleid kort na
afstuderen als een belangrijke taak voor werkgevers. Werkgevers horen
starters niet in het diepe te gooien. Met begeleiding, een leercultuur en
goede arbeidsvoorwaarden kunnen gediplomeerden in bijvoorbeeld de
zorg en techniek voor de sector behouden blijven. Er zijn veel voorbeelden
van bedrijven en organisaties waar dit heel goed gaat, maar ik zie ook dat
het op sommige plekken echt beter kan. Ik roep werkgevers op extra in te
zetten op de begeleiding van starters.
Fase 4: Studenten worden gestimuleerd zich een leven lang te
ontwikkelen
Op een snel veranderende arbeidsmarkt is het voor iedereen belangrijk
om zich te blijven ontwikkelen. Dat moet vanzelfsprekend zijn. Het mbo
kan hier een grote bijdrage aan leveren, door jonge mensen de vaardigheden mee te geven voor een leven lang ontwikkelen en door om- en
bijscholing te bieden aan volwassenen.
Actie: vergroten passend scholingsaanbod LLO (o.a. door NGF-projecten)
De verschillende Nationaal Groeifonds (NGF)-projecten rond LLO zijn erop
gericht om een leven lang ontwikkelen in de praktijk van de grond te
krijgen.34 Zo geven we om- en bijscholers via leeroverzicht.nl inzicht in
alle mogelijke opleidingen, cursussen en trainingen die ze kunnen volgen
en welke financieringsmogelijkheden er zijn. Met het programma Vaardig
met vaardigheden ontwikkelen we een skillstaal om hier gerichtere keuzes
in te kunnen maken. Met het LLO collectief zetten we ons ervoor in om
mensen die laaggeletterd zijn te helpen naar een nieuw baan. En met de
LLO katalysator bieden we opleiders en werkgevers in de regio de
mogelijkheid om LLO oplossingen te ontwikkelen, een LLO infrastructuur
in te richten en in te zetten op professionalisering van docenten. De eerste
twee subsidieregelingen die dit mogelijk maken zijn gepubliceerd en
richten zich op de energie- en grondstoffentransitie (met name voor het
MKB).
Bovendien zijn er steeds meer mogelijkheden voor scholing via
mbo-certificaten. Werkenden en werkzoekenden kunnen een deel van een
mbo-opleiding volgen dat eigenstandige waarde op de arbeidsmarkt
heeft. Zo’n deel van de opleiding wordt afgerond met een wettelijk erkend
mbo-certificaat, waarmee werkenden en werkzoekenden hun positie op de
arbeidsmarkt versterken. Steeds meer mbo-instellingen bieden certificaatgerichte trajecten aan voor om- en bijscholing. In tekortsectoren als de
gehandicaptenzorg en de kinderopvang wordt scholing via
mbo-certificaten al ingezet om zij-instromers aan te trekken en sneller
inzetbaar te maken.35 Een volledig diploma hoeft niet nodig te zijn om aan
de slag te kunnen.

34

Binnen de Kennispijler van het Nationaal GroeiFonds (NGF) zijn de volgende projecten
gerelateerd aan LLO: Opschaling PPS, Nationale LLO-Katalysator, Leeroverzicht, Vaardig met
Vaardigheden, LLO Collectief Laagopgeleiden en Laaggeletterden.
35
Zie het «levende» adviesdocument van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VNG):
https://www.vgn.nl/achtergrond/werken-met-mbo-certificaten-adviesdocument-kansrijkeberoepen en de ontwikkelpaden in de kinderopvang, geïntroduceerd door de brancheorganisaties van de kinderopvangsector samen met het Ministerie van SZW: Ontwikkelpaden in de
kinderopvang – Leven Lang Ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

12

Actie: beter ontsluiten formeel onderwijs voor om- en bijscholing
Om het formele onderwijs beter te ontsluiten voor LLO, hebben de
Ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de Minister van
Economische Zaken, de Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs en
ik een onderwijsagenda LLO opgesteld. De onderwijsagenda geeft aan
wat we moeten verkennen en doen om kansen te benutten, knelpunten in
beleid, wet- en regelgeving op te lossen en publieke en private mbo, hboen wo-instellingen toe te rusten voor om- en bijscholing van werkenden
en werkzoekenden. In de Kamerbrieven Vervolg Beleidslijnen LLO en
Verkenning Onderwijsagenda LLO hebben wij u nader geïnformeerd.36 De
besluitvorming over de dilemma’s en vervolgvragen die in deze onderwijsagenda LLO staan is aan een volgend kabinet.
Monitoring: voortgangsrapportages Werkagenda mbo en
Stagepact
Bij elk van de vier fases van de student door het mbo is vanuit de
Werkagenda mbo de afgelopen periode veel in gang gezet om de
aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt te verbeteren. Bovendien
worden de doelen uit de Werkagenda mbo en het Stagepact door
mbo-instellingen uitgewerkt in hun kwaliteitsplannen. Dit doet de
instelling niet alleen, maar samen met studenten, docenten, gemeenten
en het regionale bedrijfsleven. Die samenwerking is cruciaal. Afspraken
over bijvoorbeeld de aanpak van stagediscriminatie en het verbeteren van
LOB komen pas echt goed van de grond als onderwijsinstellingen en het
bedrijfsleven daar samen de schouders onder zetten.
Ik vind het belangrijk om te leren of de ingezette acties daadwerkelijk
leiden tot een verbetering van de aansluiting tussen het mbo en de
arbeidsmarkt. Helpen de acties meer mbo-studenten aan een kansrijkere
toekomst? Ik zal uw Kamer jaarlijks over de vorderingen van de
Werkagenda en Stagepact informeren. Zoals ik heb gedeeld in de
Kamerbrief over de monitoring wordt de eerste rapportage (de startmeting) in het voorjaar van 2024 aan u toegezonden.37 Deze rapportage
bevat een schets van de kwaliteitsplannen en de startmeting van
indicatoren van de Werkagenda en het Stagepact.
In de toekomst: scherpere keuzes vanuit de Rijksoverheid?
In de aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt gaat veel goed. Om
er in de toekomst voor te zorgen dat alle mbo’ers kansrijk worden
opgeleid én Nederland niet vastloopt, zie ik dat er nog meer moet
gebeuren vanuit de overheid, werkgevers en het onderwijs. Zonder goed
opgeleide vakmensen is het niet mogelijk om de transities waar we als
samenleving voor staan vorm te geven.
Ik erken dat de mbo-sector hard werkt aan kansrijk opleiden. Tegelijkertijd
spelen er bij kansrijk opleiden verschillende belangen tussen onderwijs en
werkgevers. Het blijkt complex om resultaat te boeken. De verdere
uitwerking van kansrijk opleiden in de regio’s moet bijvoorbeeld nog
plaats vinden. Het vergt tijd voordat de resultaten van de nieuwe
werkwijze zichtbaar zijn, en om te zien of deze zelfregulering daadwerkelijk leidt tot keuzes in en van de sector. Hoewel ik hier begrip voor heb,
voel ik ongeduld.

36
37

Kamerstuk 30 012, nrs. 156 en 157.
Kamerstuk 31 524, nr. 572.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

13

Daarom laat ik het effect van meer sturende maatregelen vanuit de
overheid onderzoeken. Verschillende partijen roepen in aanloop naar de
verkiezingen bijvoorbeeld op tot het verlagen van les- en cursusgelden
voor tekortsectoren. Ik vind het belangrijk om te benadrukken dat de
effectiviteit van dit soort kostbare maatregelen op dit moment onbekend
is. Ook erken ik de beperkte mate van de voorspelbaarheid van de
arbeidsmarkt. Daarom wordt in het onderzoek goed bekeken welke
maatregelen wel en welke niet kunnen werken. De maatregelen die ik laat
onderzoeken zijn bijvoorbeeld het vergoeden van schoolkosten in
tekortsectoren, het instellen van een arbeidsmarkt gerelateerde numerus
fixus, het inzetten van baangaranties en het verlagen van lesgeld voor
bepaalde opleidingen. Ik wil benadrukken dat scherpere keuzes vanuit de
overheid de inzet van de sector zelf op kansrijk opleiden moet versterken –
niet vervangen.
Met het onderzoek geef ik ook invulling aan de motie van de leden
Bouchallikh en De Hoop over het nagaan van de kosten van de leermiddelen en mogelijke oplossingen voor belemmeringen, in het bijzonder
voor tekortsectoren.38 De eerder benoemde motie van de leden El Yassini
en Kwint over het onderzoeken van het breder inzetten van de AanDeBakgarantie loopt ook mee in dit onderzoek. Ik verwacht dat het onderzoek in
de zomer van 2024 gereed is.
Het is aan een volgend kabinet om met de voortgang op de lopende
trajecten en de uitkomsten van dit onderzoek naar hun eigen inzicht aan
de slag te gaan. Het is gezien de uitdagingen in de toekomst van belang
om fundamentele vragen over de organisatie van de aansluiting tussen
het mbo en de arbeidsmarkt niet uit de weg te gaan. De kernvraag blijft
hoe we (de inhoud van) het mbo zo inrichten dat studenten optimaal
worden voorbereid op de arbeidsmarkt van de toekomst. Voor een
antwoord op deze vraag kan het behulpzaam zijn om niet alleen te kijken
naar bestaande structuren, maar ook te verkennen wat er nog meer nodig
is. De afwegingen die ik schets in mijn aanbiedingsbrief bij de Toekomstverkenning op het thema onderwijs en arbeidsmarkt kunnen hierbij
behulpzaam zijn.39 Ook het Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO)
Samen gericht opleiden voor wendbare vakmensen biedt met een analyse
van de stand van het mbo, inzicht in trends en verschillende beleidsopties
handvatten om de aansluiting tussen het mbo en de arbeidsmarkt verder
te verbeteren.40 Het advies van SBB verschaft eveneens aanknopingspunten om de bijdrage van de kwalificatiestructuur aan de aansluiting te
versterken. Een nieuw kabinet heeft met de genoemde adviezen en
rapporten een goede uitgangssituatie om vraagstukken over rollen,
verantwoordelijkheden en sturing uit te diepen en eigen keuzes te maken.
Ik vind het van blijvend belang om de positie van mbo-studenten te
versterken. Studenten van nu zijn de werkenden van morgen. En de
werkenden van nu worden steeds meer de studenten van morgen. Met
een uitstekende aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt krijgen
mbo-studenten de kansen die zij verdienen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

38

Kamerstukken 2022/23, 31 524, nr. 555.
Kamerstukken 31 288 en 31 524, nr. 1072.
40
Kamerstuk 31 524, nr. 590.
39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 524, nr. 592

14