Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

21 501-04

Ontwikkelingsraad

Nr. 201

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 september 2017
Hierbij bied ik u aan het verslag van de Raad Buitenlandse Zaken
Ontwikkelingssamenwerking van 11 september 2017.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

kst-21501-04-201
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

1

VERSLAG RAAD BUITENLANDSE ZAKEN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING VAN 11 SEPTEMBER 2017
Samenwerking middeninkomenslanden
De informele Raad sprak over de ondersteuning van en samenwerking
met middeninkomenslanden. Veel lidstaten benadrukten dat Official
Development Assistance (ODA) primair ingezet moet worden in landen
die dit het meest nodig hebben, namelijk lage inkomenslanden, fragiele
staten en landen in conflict. Dit is in lijn met de in juni aangenomen EU
Consensus on Development 1 . Lidstaten vonden tegelijkertijd dat de
samenwerking met middeninkomenslanden wel moet worden voortgezet.
Dit is in het bijzonder van belang voor het behalen van de Sustainable
Development Goals (SDGs). Alle landen, inclusief middeninkomenslanden, dienen immers stappen te zetten om de afgesproken doelen te
bereiken, bijvoorbeeld op het gebied van klimaatverandering. Een aantal
lidstaten gaf aan dat de samenwerking met middeninkomenslanden voor
hen zeer belangrijk is, bijvoorbeeld vanwege historische banden of de
relatie met buurlanden.
Er bestond overeenstemming dat middeninkomenslanden in toenemende
mate in staat mogen worden geacht om zelf te werken aan armoedebestrijding, het bestrijden van ongelijkheid en het realiseren van duurzame
ontwikkeling. Enkele leden van de Raad noemden capaciteitsopbouw en
kennisuitwisseling op het gebied van belastinginning als manier om deze
landen daarbij te ondersteunen. Ook werd door Roemenië en Slovenië de
suggestie gedaan dat EU-lidstaten die zelf door een transitie zijn gegaan
hun ervaringen met middeninkomenslanden buiten de Unie zouden
kunnen delen.
Een aantal lidstaten, waaronder Nederland, benadrukte de heterogeniteit
binnen de groep middeninkomenslanden, wat vraagt om maatwerk. Zo is
er een groot verschil tussen lage middeninkomenslanden als Bangladesh
en hoge middeninkomenslanden als Brazilië en China, beide lid van de
G20. Nederland noemde specifiek de noodzaak om hoge middeninkomenslanden die veel vluchtelingen opvangen, zoals Libanon, te blijven
ondersteunen en riep op oog te houden voor de problematiek van Small
Island Developing States (SIDS) die kwetsbaar zijn voor de gevolgen van
klimaatverandering en natuurrampen. Ook kunnen gemarginaliseerde
groepen in middeninkomenslanden in sommige gevallen steun nodig
hebben, indien hun overheden onvoldoende oog voor hen hebben of hen
discrimineren.
Nederland en een aantal andere lidstaten benadrukten dat naarmate
landen rijker worden, de samenwerking moet veranderen van hulp op
basis van giften naar een mix van instrumenten binnen meer gelijkwaardige partnerschappen. Er kan bijvoorbeeld gedacht worden aan
trilaterale samenwerking, zoals Nederland en Tunesië die samenwerken
met Mali bij het bevorderen van vrouwenrechten en seksuele voorlichting.
Daarnaast benadrukten lidstaten het belang van meer innovatieve
manieren van financiering, zoals blending. Hiermee kan een relatief klein
bedrag aan ODA-middelen als hefboom fungeren voor het genereren van
private middelen, zoals ook beoogd wordt met het Externe Investeringsplan. Ook handel, samenwerking op het gebied van klimaatverandering en veiligheid maken deel uit van deze partnerschappen. Hoge
Vertegenwoordiger Mogherini gaf aan dat de Commissie op basis van de

1

https://ec.europa.eu/europeaid/sites/devco/files/european-consensus-on-development-final20170626_en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

2

ideeën die tijdens de discussie zijn geopperd, concrete voorstellen zal
ontwikkelen.
Tenslotte merkten diverse lidstaten op dat deze discussie implicaties heeft
voor de EU-inzet met betrekking tot de opvolger van het Verdrag van
Cotonou, het partnerschapsakkoord tussen de EU en de ACS-landen
(Afrika, Caraïben, Stille Oceaan-landen). Dit verdrag loopt af in februari
2020. De onderhandelingen over een vervolgpartnerschap met de
ACS-landen dienen uiterlijk in augustus 2018 van start te gaan. Voor
Nederland is het van belang dat de samenwerking met deze landen
gemoderniseerd wordt. Conform de kabinetsreactie op het AIV-advies
post-Cotonou (Kamerstuk nr. KST34300XZVII4) zet Nederland zich in voor
een toekomstig partnerschap dat gericht is op het behalen van de SDGs
en waarin steun vanuit ODA-middelen primair is gericht op de Minst
Ontwikkelde Landen. Nederland acht het van belang dat er in de onderhandelingen over het vervolgpartnerschap ook wordt gesproken over
geschikte vormen van samenwerking met middeninkomenslanden. De
Hoge Vertegenwoordiger bevestigde het belang van deze discussie voor
de relatie tussen de EU en ACS-landen na 2020.
Samenhang humanitaire hulp – ontwikkelingssamenwerking
De Raad sprak steun uit voor de stappen die de Commissie gezet heeft
voor het vormgeven en versterken van de samenhang tussen humanitaire
hulp en ontwikkelingssamenwerking, op basis van de in de RBZ/OS van
mei jl. aangenomen Raadsconclusies2. De versterking is nodig, omdat
crises en conflicten vaak een langdurig karakter hebben en vluchtelingen
en ontheemden als gevolg daarvan jarenlang van huis verdreven zijn.
Humanitaire hulp heeft in deze situaties een structureel karakter en is per
definitie ontoereikend. Veel lidstaten benadrukten dat ontwikkelingssamenwerking hierbij nodig is om mensen in staat te stellen een nieuwe
toekomst op te bouwen in hun nieuwe verblijfplaats, bijvoorbeeld via
programma’s ter bevordering van werkgelegenheid. Ook noemden veel
lidstaten het belang van een geïntegreerde benadering, waarbij ook
diplomatieke inzet en veiligheidsaspecten worden betrokken. Zo speelt
diplomatieke druk een belangrijke rol indien humanitaire toegang wordt
geblokkeerd. In dit kader sprak de Raad ook over de zorgwekkende situatie
van de Rohingya in en buiten Myanmar. Nederland benadrukte het belang
van inzet in EU-verband om Myanmar aan te spreken op haar verantwoordelijkheid in deze situatie en riep de EU op om extra steun beschikbaar te
stellen voor de opvang van Rohingya-vluchtelingen.
Er werd brede steun uitgesproken voor de door de Commissie voorgestelde landenpilots in onder meer Uganda en Irak. Concreet betekent het
dat EU-instituties met betrokken lidstaten zullen werken aan gezamenlijke
analyses van de situatie, en op basis daarvan aan een gezamenlijke
programmering en inzet van diplomatieke, humanitaire en ontwikkelingssamenwerkingsmiddelen. Veel lidstaten boden ondersteuning aan voor de
uitvoering van deze pilots op landenniveau. Nederland gaf aan dat dit
geen nieuwe discussie is en dat al de nodige ervaring is opgedaan bij het
versterken van de samenhang tussen humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking. Zo leidt Nederland het EU Regional Development and
Protection Programme (RDPP) in de Hoorn van Afrika, dat inzet op de
uitbreiding van lokale dienstverlening voor gastgemeenschappen en
vluchtelingen, economische ontwikkeling en banengroei. Nederland gaf
aan dat het versterken van de samenhang vanzelfsprekend zou moeten
zijn en niet beperkt moeten zijn tot een aantal pilots.
2

http://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2017/05/19-conclusionsoperationalising-humanitarian-development-nexus/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

3

Een aantal lidstaten stelde dat gezamenlijke analyses in de uitvoering van
de pilots zeer gewenst zijn, maar dat gezamenlijke programmering er niet
toe mag leiden dat humanitaire principes, zoals neutraliteit en onafhankelijkheid onder druk komen te staan. Concreet zien zij het risico dat actoren
die betrokken zijn bij ontwikkelingssamenwerkingsprogramma’s, zoals
lokale of nationale overheden, mogelijk invloed willen uitoefenen op de
inzet van humanitaire hulp. Nederland is voorstander van een pragmatische benadering, waarbij per land of situatie gekeken wordt in hoeverre
gezamenlijke programmering opportuun is, met inachtneming van de
humanitaire principes. Veel lidstaten benadrukten het belang van
afstemming met en aansluiting op bestaande initiatieven, zoals de
uitkomsten van de World Humanitarian Summit en het Comprehensive
Refugee Response Framework (CRRF), dat tijdens de VN-migratietop van
19 september 2016 werd aangenomen en waarin duurzame steun aan
zowel vluchtelingen als gastgemeenschappen centraal staat. Onnodige
extra werklast voor partners, zoals VN-organisaties en lokale overheden
moet worden voorkomen. De komende tijd zal de Commissie, in samenspraak met de lidstaten, werken aan het opzetten van de pilots. De
Commissie zal hierover in een volgende Raad rapporteren. Dan zal ook
besproken worden of uitbreiding van het aantal pilots naar landen als
Ethiopië en Niger gewenst is. Nederland zal dan wederom inbrengen dat
het versterken van de samenhang tussen humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking gemeengoed zou moeten zijn en niet mag worden
gereduceerd tot een aantal pilots.
Digitalisering
De Raad verwelkomde de voortgang op het gebied van digitalisering voor
ontwikkeling, ter opvolging van de Raadsconclusies van november 20163
en het werkdocument van de Europese Commissie «Digital4Development:
digitale technologie en diensten mainstreamen in EU ontwikkelingsbeleid»4. Digitalisering is als dwarsdoorsnijdend thema één van de
prioriteiten van het Estse voorzitterschap en ook België pleit al langere tijd
om digitalisering een centrale plek te geven binnen de EU-ontwikkelingssamenwerking. Naast Commissaris voor Ontwikkelingssamenwerking
Mimica nam ook de Commissaris voor de Digitale Eengemaakte Markt
Ansip deel aan de discussie over digitalisering voor ontwikkeling. Hij
benadrukte de ontwikkelingsimpact van e-toepassingen, zoals mobiel
bankieren in Afrika. Binnen de Raad was grote steun voor de door de
Commissie voorgestelde focus op Afrika in het digitaliseringsbeleid,
omdat daar de digitale kloof nog het grootst is.
Verschillende lidstaten merkten op dat er naast digitale investeringen ook
aandacht moet zijn voor een bredere ondersteuning, zoals onderwijs en
het creëren van de juiste randvoorwaarden voor gebruik van digitale
oplossingen. Zonder dat kunnen arme en gemarginaliseerde groepen
vaak geen gebruik maken van digitale oplossingen, en wordt de digitale
kloof niet verkleind. Hierbij dient er ook specifieke aandacht te zijn voor de
toegang van vrouwen en meisjes tot digitale toepassingen. Leden van de
Raad benoemden het belang van het betrekken van de private sector, als
leverancier van digitale diensten maar ook als innovator. Nederland
noemde als voorbeeld de door Pharm Access ontwikkelde e-portemonnee
op het gebied van gezondheid in Kenia. Met geld op hun mobiele telefoon
kunnen onverzekerde Kenianen in toenemende mate toegang krijgen tot
gezondheidszorg. De Europese Investeringsbank noemde het belang van
het opzetten van een regulerend kader, mede om te voorkomen dat er
3

http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/11/28-conclusions-digitalsolutions-and-technologies-in-eu-development-policy/
4
https://ec.europa.eu/europeaid/sites/devco/files/swd-digital4development_part1_v3.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

4

monopolies ontstaan. Dit risico bestaat bijvoorbeeld op de markt van
mobiele telefonie. Een aantal lidstaten, waaronder Nederland, wees erop
dat digitalisering naast grote voordelen ook risico’s met zich meebrengt,
bijvoorbeeld op het gebied van privacy en bescherming van data. De
Hoge Vertegenwoordiger onderschreef dit ook in haar conclusies.
Extern investeringsplan
De Raad uitte waardering voor de snelle totstandkoming van het Externe
Investeringsplan (EIP). Hoge Vertegenwoordiger Mogherini benadrukte
het vernieuwende karakter van het Extern Investeringsplan, waarmee de
EU voor het eerst garanties kan inzetten om de doelen van ontwikkelingssamenwerking te realiseren. Hierbij uitte ze complimenten richting
Nederland: onder Nederlands voorzitterschap zijn, geïnspireerd door de
Nederlandse agenda voor hulp en handel, de eerste stappen gezet voor
dit Investeringsplan. De Hoge Vertegenwoordiger wees in het bijzonder op
de oriënterende discussie die hierover tijdens de informele RBZ/OS van 1
en 2 februari 2016 is gevoerd5.
Er is veel interesse vanuit het Europese bedrijfsleven volgens de Hoge
Vertegenwoordiger. Het investeringsplan biedt bedrijven immers de
mogelijkheid om toegang te krijgen tot lastige markten en investeringen
te doen die zij anders niet doen vanwege de hoge risico’s. Met het
garantiefonds onder het Europees Fonds voor Duurzame Ontwikkeling
van EUR 1.5 miljard, gecombineerd met reeds bestaande blendingfaciliteiten van EUR 2.6 miljard, beoogt de Commissie een totaalbedrag
van EUR 44 miljard te genereren. Nederland vroeg of de door de
Commissie voorziene hefboom daadwerkelijk gerealiseerd kan worden,
maar stelde daarbij wel vast dat het zelfs met een minder hoge multiplier
een nuttig instrument blijft. Nederland benadrukte, met een aantal andere
lidstaten, het belang om echt private middelen te katalyseren en niet
(semi)-publieke middelen zoals fondsen van Internationale Financiële
Instellingen en bilaterale ontwikkelingsbanken. Met Nederland benadrukte
een groot aantal lidstaten daarnaast de noodzaak om impact en toegevoegde waarde van het instrument te meten. Op de oproep van de Hoge
Vertegenwoordiger om ook bilateraal aan het fonds bij te dragen werd
onverbindend gereageerd door lidstaten. Lidstaten dragen immers al aan
het fonds bij via de EU-begroting.
Het Externe Investeringsplan zal op 20 september tijdens de Algemene
Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) gelanceerd worden. Een
aantal lidstaten riep op ook tijdens de AU EU Top in november aandacht
te geven aan het plan. De Commissie gaf hierop in reactie aan het EIP
graag voor die tijd in werking te hebben.
She Decides
Finland, Denemarken, Zweden, België, Luxemburg en Nederland stuurden
in aanloop naar de informele RBZ/OS een brief aan Commissaris Mimica6,
waarin de Commissie wordt opgeroepen om haar inzet op het gebied van
gezinsplanning en seksuele en reproductieve gezondheid en rechten
(SRGR) te intensiveren. Commissaris Mimica herhaalde tijdens de
informele Raad zijn eerdere toezegging dat de Commissie hier oog voor
heeft. In de brief riepen de ministers daarnaast op om fondsen uit het
Gender Initiatief mede in te zetten voor SRGR. Dit fonds, waarvoor EUR
500 miljoen uit de bestaande middelen van de EU zal worden vrijgemaakt,
5
6

Kamerstuk 21 501-04, nr. 180
http://formin.finland.fi/public/download.aspx?ID=170790&GUID={19F6C4EB-3F89-4E81-AE47741099504631}

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

5

zal zich richten op het tegengaan van geweld tegen vrouwen. Commissaris Mimica stelde dat hieruit ook extra SRGR-activiteiten gefinancierd
zouden kunnen worden maar liet in het midden hoe omvangrijk deze
steun zal zijn. Nederland zal zich, in samenspraak met andere lidstaten,
blijven inzetten voor intensivering van steun van de Commissie en zal het
belang ook in aanloop naar de AU-EU Top van 29–30 november
onderstrepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-04, nr. 201

6