Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

30 950

Racisme en Discriminatie

Nr. 319

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 oktober 2022
Op 1 juli jongstleden heeft Amnesty International Nederland mij het
standpunt «Discriminerende risicoprofielen» 1aangeboden en mij
uitgenodigd voor een gesprek. Dit gesprek heeft plaatsgevonden op
woensdag 5 oktober. Tijdens dit gesprek hebben wij standpunten met
elkaar gewisseld. Uw Kamer heeft verzocht mijn reactie op het standpunt
van Amnesty International te ontvangen.
Amnesty International Nederland maakt zich al vele jaren hard voor
maatregelen tegen etnisch profileren. Zij hebben bij mij aangekaart dat zij
zien dat er in de uitvoering te veel nadruk is komen te liggen op de
bestrijding van allerlei zaken, zoals fraude en te weinig aandacht is voor
de bescherming van rechten van mensen. Volgens Amnesty bestaat er bij
uitvoeringsorganisaties veel onduidelijkheid over het gebruik van
discriminerende risicoprofielen en blijven zij ruimte zoeken om te kunnen
selecteren op etniciteit of nationaliteit bij controles of handhaving.
Amnesty vraagt daarom een juridisch bindend verbod op het gebruik van
nationaliteit en etniciteit in risicoprofielen die worden gebruikt om te
zoeken naar potentiële normovertreders. Het uitgangspunt dat Amnesty
voorstaat is een totaalverbod, een «nee». Daarnaast heeft Amnesty
benadrukt dat dit een urgente kwestie is die niet jaren vooruitgeschoven
kan worden.
Ik heb in het gesprek aangegeven de inzet van Amnesty tegen etnisch
profileren te waarderen. Uiteindelijk vinden we hetzelfde namelijk:
discriminerende risicoprofielen zijn altijd onacceptabel. Artikel 1 van onze
Grondwet is heel duidelijk: allen die zich in Nederland bevinden, worden
in gelijke gevallen gelijk behandeld. Ik heb geconstateerd dat Amnesty al
jaren bezig is met het vraagstuk en ik zie dat hun inzet er toe bijgedragen
heeft dat het bewustzijn hiervan nu ook duidelijk aanwezig is in de
maatschappij, in de politiek en bij het kabinet.
1

kst-30950-319
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Zie bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 950, nr. 319

1

In december 2021 heeft mijn voorganger uw Kamer een reactie gestuurd
op het mensenrechtelijke toetsingskader van het College voor de Rechten
van de Mens over het gebruik van etniciteit en nationaliteit in risicoprofielen.2 Uit het mensenrechtelijk toetsingskader blijkt dat het verbod op
het gebruik van etniciteit in feite de norm is, tenzij er in een concreet geval
zwaarwegende redenen zijn waardoor het gebruik noodzakelijk is. De
mogelijke gevolgen voor burgers van risicoprofilering zijn groot en
discriminatie is verboden. De zeer beperkte ruimte die het juridische kader
onder zwaarwegende redenen mogelijk laat is de uitzondering. Ik beaam
het belang dat deze zeer beperkte «tenzij» echt als uitzondering wordt
gezien en dat hier met alle zorgvuldigheid naar gekeken wordt. Het kan en
mag niet zo zijn dat deze ruimte in de praktijk ruimer wordt ingevuld dan
die is en leidt tot risicoprofielen die toch discriminerend kunnen zijn. Om
te voorkomen dat dit wel gebeurt werk ik samen met de uitvoeringsorganisaties om te komen tot een uitrol van het toetsingskader (zie onder
andere de motie van het lid Westerveld: Kamerstuk 30 950, nr. 295).
Afgelopen juni heeft het Ministerie van Binnenlandse Zaken in samenwerking met het College voor de Rechten van de Mens (het College) een
startbijeenkomst georganiseerd met onder meer Politie, Koninklijke
Marechaussee, Belastingdienst, SVB en UWV. Hier is gesproken over de
handvatten die het toetsingskader als instrument biedt, maar ook over de
ruimtes die nog moeten worden ingevuld en dilemma’s daarbij. Tijdens de
bijeenkomst werd duidelijk dat de aanwezige partijen een grote behoefte
hebben om van elkaar te leren bij de uitrol van het kader. Om die reden
zullen komend najaar, in samenwerking met het College en Movisie,
workshops per organisatie worden georganiseerd om inzicht te krijgen in
hun roadmap die moet leiden naar het uitbannen en voorkomen van
discriminerende risicoprofielen. Afhankelijk van de eerste resultaten zullen
vervolgstappen worden bepaald.
Ook heb ik bij Amnesty het werk van de Staatscommissie tegen discriminatie en racisme, ingesteld in mei 2022,3 benoemd. De Staatscommissie
ontwikkelt op dit moment een werkprogramma op basis van de onderliggende taakopdracht. Een viertal moties liggen hieraan ten grondslag,
waaronder de motie van het lid Mutluer c.s.4 waarin wordt verzocht om te
verkennen of het mogelijk is dat onderscheid op grond van ras of
nationaliteit in risicoprofielen alleen toegepast mag worden ter
bescherming dan wel ter ondersteuning van mensen en de gewijzigde
motie van het lid Belhaj c.s.5, die de regering verzoekt om «overheidsinstanties etniciteit niet te laten gebruiken om fraude te bestrijden». Een
later aangenomen motie van Ceder/Mutluer6, die het kabinet verzoekt om
een expliciet verbod op het gebruik van etniciteit en/of nationaliteit
(zonder gerichte aanleiding) in risicoprofielen te onderzoeken, valt onder
dezelfde reikwijdte. Ik onderschrijf met Amnesty dat de aanpak van
etnisch profileren een kwestie is die niet vooruitgeschoven kan worden.
Bij de instelling van de commissie is dan ook aangegeven dat de
commissie tussentijdse rapportages kan uitbrengen. Dit werd in het
gesprek positief ontvangen door Amnesty.
Daarnaast is de expertmeeting ter sprake gekomen die de Nationaal
Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) gaat organiseren
over mogelijke uitbreiding van wetgeving over gelijke behandeling met
eenzijdig overheidshandelen. Naar aanleiding hiervan heeft mijn
2

Kamerstuk 30 950, nr. 281.
Besluit van 3 mei 2022, houdende instelling van een staatscommissie tegen discriminatie en
racisme (Instellingsbesluit staatscommissie tegen discriminatie en racisme), Stcrt. 2022, 11349.
4
Kamerstuk 30 950, nr. 293.
5
Kamerstuk 30 950, nr. 237.
6
Kamerstuk 30 950, nr. 296.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 950, nr. 319

2

ministerie contact gelegd Amnesty en de NCDR, zodat de ervaringen en
kennis van Amnesty ook daarbij meegenomen kunnen worden.
Tot slot coördineert de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken de
uitvoering van de moties van het lid Marijnissen c.s.7 en van het lid Klaver
c.s.8 die zien op het inventariseren, beoordelen en opruimen van
onrechtmatige of oneigenlijke verwerkingen van afkomstgerelateerde
indicatoren in risicoprofielen. Ook het gebruik van nationaliteit en
etniciteit in risicoprofielen wordt meegenomen in de uitvoering van deze
moties. Voor de volledigheid wijs ik ook op de reactie van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken op het rapport «Xenofobe Machines» van
Amnesty. Deze is, mede namens de Minister van Rechtsbescherming en
de Staatssecretaris van Financiën (Toeslagen en Douane) op 4 juli jl. aan
uw Kamer gestuurd. Tevens wijs ik u op de «Verzamelbrief publieke
controle op algoritmen» die de Staatssecretaris mede namens de Minister
van Economische Zaken en Klimaat en de Minister voor Rechtsbescherming op 7 oktober jl. aan uw Kamer heeft verstuurd, over de wijze
waarop het kabinet wil omgaan met de inzet van, en het toezicht op
algoritmen.9
Ik wil nogmaals mijn dank uitspreken voor de onafgebroken inzet van
Amnesty International om etnisch profileren onder de aandacht te
brengen, ook toen het onderwerp nog niet op de aandacht kon rekenen
die het nu heeft. Gelukkig is er sprake van een groeiend bewustzijn op dit
thema en heeft het voorkomen en bestrijden van discriminatie de volle
aandacht van het kabinet.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

7

Kamerstuk 35 510, nr. 21.
Kamerstuk 35 510, nr. 16.
9
Kamerstuk 26 643, nr. 924.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 950, nr. 319

3