PIAAC: KERNVAARDIGHEDEN
VOOR WERK EN LEVEN
RESULTATEN VAN DE NEDERLANDSE SURVEY 2012

Marieke Buisman, Jim Allen, Didier Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden

www.piaac.nl

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

3

Woord vooraf

5

Samenvatting

9

01

Inleiding

15

02

Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

25

03

Trends in kernvaardigheden

51

04

Waarom zijn kernvaardigheden van belang? 

63

De relatie tussen kernvaardigheden en economische en niet-economische
uitkomsten

C o lo fo n

05

Laaggeletterdheid en excellentie

89

06

Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

113

07

Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

141

08

De verwerving van kernvaardigheden

165

09

Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

183

10

Conclusies

207

Literatuur

217

Titel		

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven.

Bijlage 1

221

		

Resultaten van de Nederlandse survey 2012

Bijlage 2

229

Auteurs 		

Marieke Buisman, Jim Allen, Didier Fouarge, Willem Houtkoop en

Bijlage 3

243

		

Rolf van der Velden

Datum		

Oktober 2013

Lijst met afkortingen

253

Ontwerp		

Design Crew

ISBN/EAN

978-94-6052-071-6

Bestellen		

Via info@ecbo.nl o.v.v. bestelnummer ecbo.13-180

Deze publicatie is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met het Researchcentrum voor Onderwijs en
Arbeidsmarkt (ROA), Universiteit Maastricht.
©

PIAAC 2013

Gebruik en overname van teksten, ideeën en resultaten uit deze publicatie is vrij toegstaan, mits met bronvermelding.

3

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Woord vooraf

Deelnemen aan de arbeidsmarkt en volwaardig participeren in het dagelijks leven vragen om
voldoende kennis en vaardigheden. Vaardigheden die nauw samenhangen met belangrijke
economische en niet-economische uitkomsten, voor individuen, voor groepen en voor landen.
Zo leveren deze vaardigheden een belangrijke bijdrage aan economische groei en maatschappelijke ontwikkeling.
Om het niveau van kennis en vaardigheden in kaart te brengen, neemt Nederland deel aan
PIAAC (Programme for the International Assessment of Adult Competencies): een grootschalig
internationaal onderzoek dat het niveau en het gebruik van vaardigheden onder 16- tot 65jarigen in kaart brengt. Het onderzoek is onder leiding van de OECD (Organisation for Economic
Co-operation and Development) uitgevoerd in 24 landen en laat zien hoe het is gesteld met de
taal- en rekenvaardigheden en het probleemoplossend vermogen van de Nederlandse bevolking.
Deze vaardigheden noemen we ‘kernvaardigheden’ omdat het essentiële vaardigheden zijn
voor het begrijpen, analyseren en gebruiken van informatie die we in het dagelijks leven en
op het werk tegenkomen.
PIAAC bouwt voort op een traditie van het meten van kernvaardigheden: in 1994 werd IALS
uitgevoerd (International Adult Literacy Survey) en in 2007 ALL (Adult Literacy and Life Skills
Survey). Nederland nam ook aan deze eerdere metingen deel, waardoor vergelijkingen in de
tijd mogelijk zijn.
Belangrijke thema’s die in het rapport aan bod komen zijn de internationale positionering van
Nederland, de ontwikkeling van kernvaardigheden in de tijd, de kenmerken van mensen die
laag en hoog op de vaardighedenverdeling scoren (laaggeletterden en excellenten), de relatie
tussen kernvaardigheden en de positie op de arbeidsmarkt, de vorming van kernvaardigheden
in het onderwijs en de ontwikkeling van kernvaardigheden tijdens de levensloop.
PIAAC levert een schat aan informatie op, maar eigenlijk staan we pas aan het begin van
een proces waarin onderzoek naar kernvaardigheden kan bijdragen aan het oplossen van
belangrijke maatschappelijke vraagstukken, zoals de vraag welke vaardigheden we nu en in
de toekomst nodig hebben, hoe we ervoor moeten zorgen dat groepen niet uit de boot vallen
en de gevolgen van de vergrijzing. Meer landen nemen al deel aan PIAAC en het ligt in de
bedoeling om PIAAC regelmatig te herhalen. Het groeiende databestand wordt ter beschikking
gesteld aan onderzoekers en beleidsmakers. Verdieping en verbreding van analyses worden

5

daardoor mogelijk gemaakt. Meer informatie over de publicaties rond PIAAC en de toegang
tot de data is te vinden op www.piaac.nl.
Het Nederlandse PIAAC-onderzoek is uitgevoerd door het Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ecbo) in opdracht van drie ministeries: Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en Economische Zaken. Dit rapport is tot stand gekomen in samenwerking
met het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit Maastricht;
ROA maakt tevens deel uit van het internationale consortium dat PIAAC begeleidt. We bedanken
de genoemde organisaties voor de goede samenwerking en bevelen dit rapport van harte ter
lezing aan.
Marc van der Meer
Directeur Expertisecentrum Beroepsonderwijs

6

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Samenvatting

In dit rapport worden de Nederlandse resultaten gepresenteerd van PIAAC: Programme for the
International Assessment of Adult Competencies. Dit onderzoek is onder leiding van de OECD
(Organisation for Economic Co-operation and Development) uitgevoerd in 24 landen en laat
zien hoe het is gesteld met de taalvaardigheid, rekenvaardigheid en het probleemoplossend
vermogen in digitale omgevingen van volwassenen. Deze vaardigheden noemen we kernvaardigheden omdat het gaat om vaardigheden die essentieel zijn voor het begrijpen, analyseren en
gebruiken van informatie die we in het dagelijks leven en op het werk gebruiken.
Nederland presteert goed
In vergelijking met andere landen presteert Nederland goed. Ten opzichte van andere landen
nemen we de derde plaats in voor taalvaardigheid, de (gedeelde) tweede plaats voor rekenvaardigheid en de (gedeelde) derde plaats voor probleemoplossend vermogen. In alle gevallen
scoort Nederland significant hoger dan het OECD-gemiddelde. Nederland weet die goede
prestaties ook vast te houden onder jongeren (16-24 jaar). Opvallend is dat we – ten opzichte
van andere landen – relatief grote verschillen tussen groepen in Nederland vinden. Nederland
valt op als een van de landen waar de achterstand van vrouwen op mannen voor de drie
vaardigheidsgebieden relatief groot is. Wel moet worden bedacht dat Nederlandse vrouwen
weliswaar achterblijven bij Nederlandse mannen, maar in de internationale vergelijking toch
goed presteren ten opzichte van vrouwen in andere landen.
In Nederland zijn de verschillen in vaardigheid tussen de jongere en oudere generaties
aanzienlijk. Nederland is daarnaast een van de landen waar de verschillen in taalvaardigheid
tussen eerstegeneratieallochtonen en autochtonen het grootst is. Dat verschil vinden we ook
als we alleen naar de jongere generaties kijken. Het verschil in taalvaardigheid tussen autochtonen en allochtonen is in ieder geval deels het gevolg van het zeer hoge vaardigheidsniveau
van de autochtone bevolking. Als rekening wordt gehouden met het land van herkomst (westers
of niet-westers) en met de vraag of het om eerste- of tweedegeneratieallochtonen gaat, vinden
we de grootste verschillen in de groep eerste generatie niet-westerse allochtonen. Hier loopt
het verschil in taalvaardigheid met de autochtone bevolking op tot 61 punten.
Trends
Omdat Nederland eerder deelnam aan onderzoeken naar kernvaardigheden (IALS in 1994
en ALL in 2007) is een vergelijking in de tijd mogelijk. Het niveau van taalvaardigheid is in

9

Samenvatting

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Nederland tussen 1994 en 2007 gedaald, maar weer toegenomen in 2012. Per saldo is het

de toplanden op het gebied van excellente vaardigheden. Tot slot valt op dat het opleidings-

niveau van taalvaardigheden in 2012 ongeveer gelijk aan dat in 1994. Het verschil in taal-

niveau van ouders – in vergelijking met andere landen – een relatief kleine rol speelt in het

vaardigheden tussen mannen en vrouwen is in de afgelopen 5 jaar wel gegroeid, waarbij

behalen zeer van hoge of lage vaardigheidsniveaus.

mannen beter presteren dan vrouwen. Ook is het verschil in taalvaardigheden tussen hoogopgeleiden en middelbaar opgeleiden toegenomen tussen 1994 en 2012. Ook vinden we in

Kernvaardigheden op de arbeidsmarkt

het huidige onderzoek grotere verschillen tussen 45-65-jarigen en 25-44-jarigen dan vijf jaar

Er is een fors verschil in vaardigheidsniveau tussen werkenden en niet-werkenden. Dat verschil

geleden.

is vergelijkbaar met het verschil in vaardigheidsniveau tussen iemand met een middelbare

Het niveau van rekenvaardigheden is tussen 2007 en 2012 gedaald. Deze daling doet zich

en iemand met een lagere opleiding. Een daling van 50 punten op taalvaardigheid – van net

ook voor in de meeste in andere landen. Voor rekenvaardigheden geldt dat het verschil tussen

boven het niveau van laaggeletterdheid tot daaronder – doet het aantal inactieven met 30%

laag en middelbaar opgeleiden is toegenomen tussen 2007 en 2012.

stijgen. Dit verschil wordt kleiner wanneer we controleren voor verschillen in samenstelling
van de groepen: naar opleiding, leeftijd, geslacht en sociaaleconomische achtergrond. Dat

Kernvaardigheden en economische en maatschappelijke uitkomsten

neemt niet weg dat de ruwe verschillen belangrijk zijn. Man of vrouw, oudere of jongere,

Kernvaardigheden zijn van belang omdat ze nauw samenhangen met allerlei doelen die mensen

autochtoon of allochtoon: de achterstand van inactieven in termen van vaardigheden op

nastreven in hun leven of doelen die door de maatschappij als geheel worden nagestreefd.

werkenden vormt een potentiele barrière die overwonnen moet worden om weer aan de slag

Mensen met een hoog niveau van kernvaardigheden zijn vaker actief op de arbeidsmarkt,

te kunnen.

zijn minder vaak werkloos, hebben vaker een vaste aanstelling, hebben vaker een hoog inkomen,

Nederland kent relatief veel deeltijdwerkers en het niveau van kernvaardigheden hangt sterk

zijn vaker actief in vrijwilligerswerk, hebben een hoger gevoel van politieke effectiviteit, hebben

met het aantal arbeidsuren samen. Vooral mensen met een korte deeltijdaanstelling hebben

een hoger vertrouwen in medemensen en omschrijven hun gezondheidstoestand vaker als

gemiddeld een lager niveau van alle drie de kernvaardigheden. Wat taalvaardigheid en probleem-

uitstekend of zeer goed.

oplossend vermogen betreft, vinden we echter weinig verschil tussen voltijders en mensen

Maar dat betekent niet dat mensen met lage niveaus van vaardigheden overwegend aan de

met een lange deeltijdaanstelling. Mensen met een lange deeltijdaanstelling presteren echter

zijlijn staan: het grootste deel van degenen die op een laag niveau van taalvaardigheid of

wel minder goed op rekenvaardigheden dan voltijders. Dat verschil is vooral toe te schrijven

rekenvaardigheid functioneren, heeft wel degelijk werk. Een aanzienlijk deel heeft zelfs een

aan het feit dat vooral vrouwen in deeltijdfuncties werkzaam zijn, en zij gemiddeld lager scoren

leidinggevende functie en een klein deel zit in de hoogste inkomensgroep van mensen in

op rekenvaardigheden dan mannen.

loondienst. Het is van belang om na te gaan op welke wijze deze groep zich staande weet te
houden. Ook zien we dat de relaties tussen arbeidsmarktuitkomsten en vaardigheden soms

Kernvaardigheden in sectoren en beroepen

verschillen. Zelfstandigen hebben bijvoorbeeld relatief vaak een laag niveau van taalvaardigheid

Wanneer we het vaardigheidsprofiel van Nederlandse sectoren vergelijken met dat van een

of probleemoplossend vermogen, maar tegelijkertijd vaker een hoog niveau van rekenvaardigheid.

aantal referentielanden, bevestigt dit het beeld dat de Nederlandse economie bij uitstek een
diensteneconomie is. Waar de Nederlandse industriesector hooguit een middenmoter te noemen

Laaggeletterden en excellenten

is en – in vergelijking met de industrie in andere landen – op taalvaardigheden relatief zwak

Onder de Nederlandse beroepsbevolking bevinden zich, in vergelijking met andere landen,

scoort, behoort Nederlandse sector Financiële & zakelijke dienstverlening duidelijk tot de

relatief weinig laaggeletterden en relatief veel excellenten. In absolute termen zijn 1,3 miljoen

internationale kopgroep als we kijken naar taal- en rekenvaardigheden. Ook in de publieke

mensen laaggeletterd en 1,5 miljoen mensen laaggecijferd. In de afgelopen zeventien jaar

dienstensectoren Zorg & welzijn en Onderwijs behoort Nederland tot de betere landen.

zien we een toename in Nederland van het aantal excellenten, maar ook een toename van

In de verschillende sectoren van de Nederlandse economie gaat het niveau en gebruik van

het aantal laaggeletterden. Daarbij komt dat deze laaggeletterden relatief vaak meervoudige

taalvaardigheden min of meer gelijk op. Dat geldt echter niet voor niveau en gebruik van

achterstanden hebben en zowel laaggeletterd als laaggecijferd zijn. Het gaat om bijna 1 miljoen

rekenvaardigheden: daar is sprake is van een tweedeling. In de sectoren Industrie, Handel &

mensen met een meervoudige achterstand. Vooral onder de groep ouderen, mensen zonder

horeca, Bouw, Transport en Financiële & zakelijke dienstverlening ligt het gebruik van

startkwalificatie en langdurig werklozen zijn laaggeletterden oververtegenwoordigd. Daartegen-

rekenvaardigheden relatief hoog bij een gemiddeld niveau van vaardigheden. In de sectoren

over staan echter 2,8 miljoen mensen in Nederland die over zeer hoge niveaus van taal- en/

Zorg & welzijn, Overige dienstverlening, Openbaar bestuur en Onderwijs ligt het gebruik van

of rekenvaardigheden beschikken. Als we kijken naar de absolute top dan kunnen de 1% best

rekenvaardigheden laag, gegeven het gemiddelde niveau van vaardigheden. Binnen beide

presterenden in Nederland zich meten met de 1% best presterenden in Japan en Finland,

clusters – die min of meer de verdeling tussen de publieke en de private sector weerspiegelen –

10

11

Samenvatting

is het verband tussen niveau en gebruik juist erg sterk. Dit lijkt te suggereren dat er sprake is
van een substantiële onderbenutting van rekenvaardigheden in de publieke sector in vergelijking
met de private sector.
Kernvaardigheden en onderwijs
In de afgelopen vijf jaar is het niveau van taal- en rekenvaardigheden in het Nederlandse hoger
onderwijs gestegen. We zien echter dat de kloof in taalvaardigheden tussen hoger onderwijs
aan de ene kant en (voorbereidend) middelbaar onderwijs aan de andere kant toeneemt en
vooral groter is geworden tussen hbo en mbo. Dit wordt zowel veroorzaakt door een daling van
het taalniveau van mbo’ers tussen 1994 en 2007 als een stijging in het taalvaardigheidsniveau
van hoger opgeleiden de afgelopen vijf jaar. Ook zijn de verschillen in taalvaardigheid tussen
algemeen vormend onderwijs (havo en vwo) en middelbaar beroepsonderwijs (mbo) de op
een na grootste in alle in PIAAC onderzochte landen. Zowel mbo’ers als mensen die algemeen
vormend onderwijs volgden, behoren in hun groep echter tot de internationale top. Eerder
zagen we dat mannen beter presteren op alle vaardigheidsgebieden dan vrouwen. Vooral op
het hbo en wo zijn de verschillen groot.
Verlies van vaardigheden tijdens de levensloop
Kernvaardigheden zijn aan veroudering onderhevig. Uit het PIAAC-onderzoek blijkt dat kernvaardigheden een parabolisch patroon gedurende de levensloop vertonen: vaardigheden nemen
eerst toe met leeftijd, en blijven daarna min of meer stabiel tot het 40e levensjaar, om vervolgens
af te nemen. De daling van het niveau van kernvaardigheden onder 40-plussers wordt onder
zowel mannen als vrouwen gevonden, maar dit patroon is sterker bij vrouwen. De verschillen
in vaardigheden tussen jong en oud zijn het grootst voor probleemoplossend vermogen en het
kleinst voor rekenvaardigheden. De afname van het niveau van taalvaardigheden gedurende
de levensloop doet zich zowel aan de boven- als aan de onderkant van de vaardigheidsverdeling
voor. Het zijn dus niet alleen de mensen met lage vaardigheden die geconfronteerd worden
met deze afname. Onder werkende 40-65-jarigen vinden we een positieve relatie tussen het
niveau en het gebruik van vaardigheden. Dit is consistent met de hypothese dat het gebruik
van vaardigheden op oudere leeftijd bijdraagt aan het niveau van kernvaardigheden (use it or
lose it). Voor de drie kernvaardigheden geldt dat voor werkenden het opleidingsniveau sterk
samenhangt met het niveau van vaardigheden. Deelname aan leven lang leren (postinitieel
formeel of non-formeel leren) is over het algemeen niet gerelateerd aan het niveau van kernvaardigheden. Bedacht moet worden dat het hier alleen gaat om de relatie tussen algemene
vaardigheden en deelname aan leven lang leren. Opleidingen, trainingen en cursussen in
het kader van leven lang leren zijn vaker gericht op andere – bijvoorbeeld beroepsgerichte –
vaardigheden.

12

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Inleiding

Deelnemen aan de arbeidsmarkt en participeren in het dagelijks leven vragen om voldoende
kennis en vaardigheden. Ontwikkelingen zoals globalisering, flexibilisering van de arbeidsmarkt
en het toenemende belang en complexiteit van ict leiden ertoe dat er meer eisen worden
gesteld aan de vaardigheden van mensen. Volwaardige deelname aan de kenniseconomie
betekent dat er niet alleen steeds hogere eisen worden gesteld aan het niveau van kennis
en vaardigheden van mensen, maar ook dat mensen in staat moeten zijn om steeds nieuwe
kennis te kunnen verwerven.
Om het niveau van kennis en vaardigheden in kaart te brengen, participeert Nederland in
PIAAC: Programme for the International Assessment of Adult Competencies. Dit is een grootschalig internationaal onderzoek dat het niveau en het gebruik van kernvaardigheden onder
16-65-jarigen onderzoekt. Het onderzoek is onder leiding van de OECD (Organisation for
Economic Co-operation and Development) uitgevoerd in 24 landen en laat zien hoe het is
gesteld met de taalvaardigheid, rekenvaardigheid en het probleemoplossend vermogen van
volwassenen. Deze vaardigheden noemen we kernvaardigheden omdat het gaat om vaardig-

HOOFDSTUK

01

heden die essentieel zijn voor het begrijpen, analyseren en gebruiken van informatie die we
in het dagelijks leven en op het werk gebruiken. Het gaat dan om informatie in teksten, figuren
of grafieken, zowel online als op papier.
PIAAC geeft inzicht in de wijze waarop vaardigheden worden ontwikkeld en onderhouden,
de mate waarin deze vaardigheden worden gebruikt op het werk en de economische en
maatschappelijke opbrengsten van deze vaardigheden. Onderzoek laat zien dat dergelijke
kernvaardigheden nauw samenhangen met het succesvol participeren van individuen in de
maatschappij in het algemeen en op de arbeidsmarkt in het bijzonder. Individuen die over
een hoger niveau van kernvaardigheden beschikken, zijn minder vaak werkloos, hebben een
hoger inkomen, hebben een betere gezondheid en zijn vaker politiek en maatschappelijk actief
(Leuven, Oosterbeek & Van Ophem, 2004; Rudd, Kirsch & Yamamoto, 2004; Heckman,
Stixrud & Urzua, 2006; Schuller & Desjardin, 2007; Statistics Canada & OECD, 2008).
Voor economische uitkomsten is deze relatie waarschijnlijk eenvoudig te begrijpen. Kernvaardigheden zijn direct nodig om bepaalde taken in het werk te kunnen uitvoeren. Denk aan het
lezen van rapporten of memo’s, het kunnen begrijpen of interpreteren van grafieken of ander

15

Hoofdstuk 01 Inleiding

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

cijfermateriaal, of het kunnen opzoeken van informatie op internet. Al deze taken vereisen

in 1994, ALL in 2007 –, waardoor we trends in de tijd kunnen weergeven. In hoofdstuk 4 wordt

kernvaardigheden op het gebied van geletterdheid, gecijferdheid of probleemoplossend

voor een groot aantal – economische en niet-economische – opbrengsten aangegeven of

vermogen in een digitale omgeving. Deze kernvaardigheden zijn niet alleen direct van belang

deze samenhangen met kernvaardigheden. In hoofdstuk 5 concentreren we ons op mensen

voor het goed kunnen uitoefenen van een beroep of functie, maar ook indirect. Ze vormen

met lage en hoge niveaus van kernvaardigheden; de laaggeletterden en de excellenten. De

namelijk ook de basis voor de ontwikkeling van meer specifieke vaardigheden die nodig zijn

hoofdstukken 6 en 7 behandelen de relatie tussen kernvaardigheden en aspecten van de

op de arbeidsmarkt.

arbeidsmarkt, zoals het vaardigheidsprofiel van sectoren en beroepen. Hoofdstuk 8 gaat in

Kernvaardigheden zijn ook van belang voor andere domeinen in het leven. Om succesvol

op de verwerving van kernvaardigheden zoals die vooral in het onderwijs plaatsvindt. In hoofd-

te kunnen participeren in een maatschappij die steeds complexer wordt, hebben mensen

stuk 9 kijken we naar de relatie tussen kernvaardigheden en leeftijd, het proces van verlies

vrijwel dezelfde kernvaardigheden nodig als voor participatie in de arbeidsmarkt. Individuen

van vaardigheden tijdens de levensloopbaan en de factoren die daarop van invloed zijn. In

moeten in staat zijn om de krant te kunnen lezen, boekingen te doen via internet, belasting-

hoofdstuk 10 nemen we tot slot de voornaamste resultaten bij elkaar.

aangiftes in te vullen, bijsluiters van medicijnen te lezen of om financiële producten te kunnen
beoordelen. Al deze activiteiten vereisen een bepaald niveau van taalvaardigheid, rekenvaardig-

Kernvaardigheden

heid of probleemoplossend vermogen.

PIAAC meet door middel van een test de mate waarin volwassenen een aantal vaardigheden
beheersen: taalvaardigheid, rekenvaardigheid en probleemoplossend vermogen in digitale

Een voldoende niveau van vaardigheden is niet alleen goed voor de positie van elke Nederlander,

omgevingen (kortweg probleemoplossend vermogen). Het gaat dan om functionele vaardigheden:

maar ook voor de positie van Nederland als geheel: het draagt bij aan economische groei

het begrijpen en gebruiken van informatie die men in het dagelijks leven tegenkomt.

(Hanushek & Woesmann, 2009). Idealiter beschikt een beroepsbevolking over een hoog
gemiddeld vaardigheidsniveau, met daarnaast weinig mensen die over hele lage vaardig-

Hoe kunnen we deze vaardigheden karakteriseren? In het rapport Kernvaardigheden in

heden beschikken en relatief veel uitschieters die excelleren aan de bovenkant van de

Nederland werd hierover het volgende opgemerkt: ”In de Engelstalige publicaties worden

vaardighedenverdeling. Landen zullen hun concurrentiepositie willen behouden, maatschap-

de hier gemeten vaardigheden aangeduid als foundation skills. In eerdere Nederlandstalige

pelijke tweedeling tegen willen gaan en groeiende verschillen in leermogelijkheden willen

publicaties is dat veelal vertaald als ‘basisvaardigheden’ (Houtkoop, 1999; Fouarge, Houtkoop

beperken. Om effectieve interventies te kunnen plegen, moeten landen op de hoogte zijn van

& Van der Velden, 2011). Deze term wordt meestal ook gebruikt in het publieke debat. Toch

het vaardigheidsniveau van hun bevolking, van de factoren die bijdragen aan de versterking

kiezen we ervoor om de term ‘kernvaardigheden’ te gebruiken. Ten eerste omdat basisvaardig-

van dat vaardigheidsniveau – onderwijs, scholing, maar ook de leermogelijkheden in werk en

heden vaak geassocieerd worden met een laag of minimumniveau van vaardigheden die

dagelijks leven – en van de gevolgen van dat niveau voor inkomens, arbeidsmarktparticipatie

men zou moeten beheersen. Terwijl het bij deze vaardigheden gaat om beheersingsniveaus

en maatschappelijke participatie. PIAAC biedt de mogelijkheid om een bijdrage te leveren

die van zeer eenvoudig tot zeer complex lopen. Slechts zeer weinigen scoren op de hoogste

aan de beantwoording van vele van deze vragen.

niveaus van deze vaardigheden. Ten tweede omdat de term ‘basisvaardigheden’ de indruk
zou kunnen wekken dat het hier om voorwaardelijke vaardigheden gaat, die beheerst moeten

In dit rapport worden de eerste Nederlandse resultaten van het PIAAC-onderzoek gepresenteerd,

worden voordat men aan de ‘hogere’ vaardigheden kan beginnen. Dit lijkt niet voor alle vaardig-

vanuit nationaal en internationaal vergelijkend perspectief. Het nationale rapport verschijnt

heidsgebieden op te gaan, hoewel er wel enige evidentie is dat een behoorlijk niveau van

gelijktijdig met de internationale OECD-rapportage – Skills Outlook 2013: First Results from

geletterdheid nodig is om tot hogere beheersingsniveaus op het terrein van probleemoplossend

the Survey of Adult Skills welke explicieter vanuit een internationaal perspectief is geschreven.

vermogen te komen” (Houtkoop, Allen, Buisman, Fouarge & Van der Velden, 2012).

Het nationale en het internationale rapport vullen elkaar aan.

Het gaat om vaardigheden die essentieel zijn voor het toegankelijk maken, begrijpen, analyseren
en gebruiken van informatie in teksten, figuren of tabellen. Deze informatie kan digitaal

In dit inleidende hoofdstuk gaan we verder in op de kenmerken van kernvaardigheden, de

worden aangeboden of in de vorm van gedrukt materiaal. We noemen ze kernvaardigheden

manieren waarop kernvaardigheden in PIAAC zijn gemeten en de manieren waarop de resultaten

omdat ze;

worden gepresenteerd. In hoofdstuk 2 komt de positie van Nederland aan de orde, in vergelijking

•

noodzakelijk zijn om optimaal deel te nemen aan de arbeidsmarkt, onderwijs en scholing
en het sociale en maatschappelijke leven;

met de overige 21 landen waarover nu gegevens beschikbaar zijn. We schenken speciale
aandacht aan de vergelijking met een aantal referentielanden. Hoofdstuk 3 gaat over ontwik-

•

relevant zijn voor volwassenen;

kelingen in de tijd. Nederland deed mee aan eerdere metingen van kernvaardigheden – IALS

•

in hoge mate overdraagbaar zijn, dat wil zeggen bruikbaar in verschillende sociale

16

17

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Hoofdstuk 01 Inleiding

Inhoud

omgevingen en werksituaties;
•

Verschillende soorten tekst
die worden gekenmerkt door
het medium – gedrukt of
digitaal – en het format:
• Continue of prozateksten
(zoals verhalen en krantenartikelen)
• Discontinue of geconcentreerde tekstsoorten
(zoals advertenties en
tabellen)
• Gemengde teksten
• Meerdere teksten
(multiple texts)

Mathematische inhouden,
informatie en ideeën:
• Hoeveelheid en getal
• Dimensie en vorm
• Patroon, relaties en
verandering
• Gegevens en toeval

Cognitieve
strategieën

• Toegankelijk maken en
identificeren
• Integreren en interpreteren door tekstdelen met
elkaar te verbinden
• Evalueren en reflecteren

• Identificeren, lokaliseren
of toegang krijgen tot
• Handelen en gebruiken:
ordenen, tellen, schatten,
berekenen, meten,
modelleren
• Interpreteren, evalueren
en analyseren
• Communiceren

• Doelen stellen en voortgang monitoren
• Plannen
• Informatie verkrijgen en
evalueren
• Informatie gebruiken

Context

• Werk
• Persoonlijk
• Maatschappij en gemeenschap
• Onderwijs en scholing

• Werk
• Persoonlijk
• Maatschappij en gemeenschap
• Onderwijs en scholing

• Werk
• Persoonlijk
• Maatschappij en gemeenschap
• Onderwijs en scholing

leerbaar zijn en daarmee onderwerp van beleid.

In essentie vormen taalvaardigheid en rekenvaardigheid een basis voor de ontwikkeling van
hogere-ordevaardigheden, zoals analytisch denken en probleemoplossend vermogen. Ze zijn
essentieel om toegang te krijgen tot specifieke kennisgebieden en deze te begrijpen. In toenemende mate gaat het daarbij om digitale informatie.
Bij de ontwikkeling van de conceptuele raamwerken voor de drie vaardigheidsgebieden, is
steeds gekeken naar drie dimensies:
•

inhoud; de artefacten, gereedschappen, kennis, representaties en cognitieve taken die
het geheel vormen waar volwassenen op moeten reageren of moeten gebruiken;

•

cognitieve strategieën; de processen die volwassenen gebruiken om op adequate wijze
informatie uit een tekst te halen en te gebruiken;

•

context; de verschillende situaties waarbinnen volwassenen moeten lezen, rekenen en
problemen oplossen.

In tabel 1.1 worden voor de drie vaardigheidsgebieden de definities gegeven, de inhoud van
vaardigheden, de cognitieve strategieën waarmee taken kunnen worden uitgevoerd en de
context waarbinnen dat gebeurt.
Tabel 1.1 Overzicht van de vaardigheidsgebieden in PIAAC

Definitie

Taalvaardigheid

Rekenvaardigheid

Het gebruiken van geschreven
informatie om te functioneren
in de maatschappij, de eigen
doelen te verwezenlijken en
de eigen kennis en mogelijkheden te ontwikkelen. Taalvaardigheid omvat een reeks
van vaardigheden. Van het
begrijpen van geschreven
woorden en zinnen tot het
interpreteren en evalueren
van complexe teksten. Informatie over de vaardigheden
van volwassenen met een
laag beheersingsniveau wordt
verkregen door een toets van
taalcomponenten waarin gekeken wordt naar woordenschat, zinsbegrip en het
vermogen om ‘vloeiend’ te
lezen.

Het vermogen om mathematische informatie en ideeën
te gebruiken, te interpreteren
en te delen om zo om te gaan
met wiskundige eisen in uiteenlopende situaties. De rekenvaardigheden zijn in PIAAC
gericht op het beheersen
van een situatie of het oplossen van een probleem in een
realistische context, door te
reageren op mathematische
inhouden/informatie/ideeën
die op verschillende manieren
worden weergegeven.

Weergaves van mathematische informatie:
• Voorwerpen en afbeeldingen
• Getallen en symbolen
• Visuele weergaves,
bijvoorbeeld diagrammen,
kaarten, grafieken,
tabellen
• Teksten
• Digitale weergaves

Digitale omgevingen:
• Hardware apparaten
• Software webbrowsers,
tekstverwerkingsprogramma’s, spreadsheets
• Commando’s en functies
• Visuele weergave van
teksten, plaatjes, video
Probleemoplossingstaken:
• Intrinsieke complexiteit
• Explicitering van de
probleemformulering

Probleemoplossend vermogen
in een digitale omgeving
Het vermogen om digitale
technologie en communicatiemiddelen te gebruiken om
informatie te verkrijgen en
te evalueren, met anderen
te communiceren en praktische taken te verrichten.
Probleemoplossend vermogen
richt zich op de vaardigheden
om problemen op te lossen
voor persoonlijke, werkgerelateerde en maatschappelijke doelen, door passende
doelen en plannen te formuleren, informatie te zoeken en
te gebruiken door computers
en computernetwerken.

Bij taalvaardigheid gaat het om het lezen en begrijpen van geschreven teksten, maar ook om
met die informatie adequaat te kunnen handelen. Bovendien omvat het concept taalvaardigheid
in PIAAC de omgang met digitale teksten. Om meer gedetailleerde informatie te krijgen over
volwassenen met een laag niveau van taalvaardigheid, is aan PIAAC een instrument toegevoegd
dat de vaardigheden meet op een aantal ‘taalcomponenten’. Het gaat daarbij om elementaire
vaardigheden die nodig zijn om de betekenis van een geschreven tekst te kunnen achterhalen:
kennis van de woordenschat en woordherkenning, en het vermogen om betekenis op zinsniveau te construeren.
Rekenvaardigheid is het vermogen om mathematische informatie en ideeën te herkennen, te
gebruiken, te interpreteren en te communiceren, om op die manier op adequate wijze om te
gaan met de wiskundige eisen in een reeks van situaties in het dagelijks leven. Een rekenvaardig
individu is iemand die adequaat reageert op wiskundige of rekenkundige inhouden, informatie
en ideeën die op verschillende manieren zijn weergegeven en die daarmee problemen kan

18

19

Hoofdstuk 01 Inleiding

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

oplossen in een levensechte context. Hoewel rekenvaardigheid deels afhankelijk is van taal-

Daarnaast is informatie verzameld over het gebruik van generieke vaardigheden die niet

vaardigheid, omvat het meer dan alleen het toepassen van mathematische vaardigheden op

direct zijn gemeten zoals communicatievaardigheden, organisatorische vaardigheden en

informatie in teksten.

fysieke vaardigheden. De informatie over het gebruik van vaardigheden werd verzameld door
respondenten te vragen naar voorkomen en frequentie van gebruik, diversiteit en complexiteit

Probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen omvat het vermogen om digitale tech-

van taken en de mate waarin deze vaardigheden essentieel waren voor de uitoefening van

nologie te gebruiken om praktische problemen op te lossen die mensen in het dagelijks leven

het beroep.

tegenkomen. Daarbij gaat het om taken waarvoor geen pasklare, routineuze oplossing voor
handen is. De probleemoplosser heeft een redelijk goed omschreven doel, maar weet niet
direct hoe dat bereikt moet worden. Het begrijpen van het probleem en stap voor stap oplossen

1.2 Afname van de instrumenten

daarvan, vormt de kern van het probleemoplossingsproces. Dat vraagt om het vermogen om

De instrumenten van PIAAC – de testen en de achtergrondvragenlijst – werden afgenomen

te kunnen plannen, logisch redeneren en op een situatie te kunnen reflecteren. Probleem-

onder een steekproef van de Nederlandse bevolking van 16 tot en met 65 jaar, die niet in

oplossend vermogen in een digitale omgeving bevindt zich daarnaast op het grensvlak van

een instelling verbleven en in Nederland woonden ten tijde van de afname. Het uiteindelijke

computervaardigheid – het vermogen om ict-toepassingen te gebruiken – en van de cognitieve

responspercentage bedroeg 51%, wat neerkomt op een uiteindelijk gerealiseerde steekproef

vaardigheden die nodig zijn om problemen op te lossen. Het gaat bij deze vaardigheid dus

van 5170 respondenten. De resultaten zijn gewogen zodat ze een representatief beeld geven

niet louter om het testen van computervaardigheid, maar om het testen van het vermogen

van de Nederlandse bevolking van 16-65 jaar.1

van volwassenen om deze digitale middelen – tools – te gebruiken, met als doel informatie op
een effectieve manier te vinden, te verwerken, te evalueren en te analyseren.

De respondenten werden thuis opgezocht voor de afname van de instrumenten. Een belangrijke
vernieuwing was de Computer Based Assessment: de testinstrumenten werden op een

Omwille van de leesbaarheid wordt probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen in

computer/laptop afgenomen. Respondenten die dat echter niet wilden of konden, hadden

deze rapportage kortweg aangeduid als probleemoplossend vermogen.

de mogelijkheid om een papieren versie in te vullen: Paper Based Assessment. Dit leidde tot
een redelijk complex design dat is weergegeven in bijlage 1.

In de literatuur wordt regelmatig een onderscheid gemaakt tussen vaardigheden en competenties,
waarbij competenties vaak worden beschouwd als een vermogen dat in vele contexten kan
worden toegepast, terwijl vaardigheid wordt gezien als een beperkt en nauw omschreven

1.3 Rapportage van de vaardigheden; schalen en niveaus

onderdeel van competenties. In PIAAC en in dit rapport wordt dat onderscheid niet gemaakt

Voor elk van de vaardigheidsgebieden worden de resultaten weergegeven op een schaal

en worden beide termen door elkaar gebruikt (zie ook OECD, 2013).

oplopend van 0 tot 500. Respondenten en testitems worden op deze schaal weergegeven,
in oplopende graad van kunde (voor personen) en moeilijkheid (voor testitems). Elke score

Naast de testinstrumenten die de vaardigheden in kaart brengen, is aan de respondenten

staat voor een punt op de schaal en die score geeft aan dat een persoon 67% kans heeft om

een uitgebreide achtergrondvragenlijst voorgelegd met vragen over:

testitems op dat niveau van moeilijkheid correct te voltooien.2 Er is voor een response-probability-

•

demografische kenmerken;

waarde van 67% gekozen omdat deze waarde ook in PISA wordt gebruikt.

•

onderwijs- en scholingsdeelname;

•

arbeidsmarktstatus, werkgeschiedenis en baankenmerken;

De scores worden daarnaast ingedeeld in niveaus: voor taal- en rekenvaardigheid zijn vijf

•

sociale participatie en gezondheid;

beheersingsniveaus gedefinieerd, voor probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen

•

het gebruik van vaardigheden.

drie niveaus. In bijlage 1 worden deze niveaus omschreven. De niveaus zijn beschrijvend
van aard en behulpzaam bij de interpretatie van de resultaten door de kenmerken van de

Aan het gebruik van vaardigheden is veel aandacht besteed. Kernvaardigheden worden

taken te beschrijven die volwassenen met een bepaald vaardigheidsniveau succesvol kunnen

verworven, onderhouden en al dan niet verder ontwikkeld door dagelijks gebruik, door de

uitvoeren. Ze moeten echter niet begrepen worden als standaarden of benchmarks die voor

omgang met taal-, reken- en ict-taken. Daarom is veel informatie verzameld over het gebruik

bepaalde doelen bereikt moeten worden. Omdat relatief weinig mensen op het hoogste niveau

van deze vaardigheden, onder andere om eventuele tekortkomingen in de afstemming tussen
het aanbod van en de vraag naar kernvaardigheden – mismatch – in kaart te kunnen brengen.

20

1 Zie voor meer achtergrondinformatie over de steekproeftrekking, de respons en de weging het PIAAC Technical Report (OECD, 2013).
2 Zie voor een meer uitgebreide beschrijving van de achterliggende methodologie van de schaalconstructie, OECD, 2013.

21

Hoofdstuk 01 Inleiding

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

van vaardigheden (niveau 5) presteren, zijn niveau 4 en 5 samengevoegd. Hetzelfde geldt

moet rekening worden gehouden bij de interpretatie van de gegevens over taalvaardigheid.

voor het door de OECD gehanteerde onderscheid tussen ‘onder niveau 1’ (tot 175 punten)

De relatie tussen IALS, ALL en PIAAC vatten we samen in tabel 1.2.

en ‘niveau 1’ (175 en 225 punten): in deze rapportage hanteren we één integraal niveau 1.
Het maakt vergelijkingen met eerdere onderzoeken mogelijk en in Nederland zijn er nauwelijks

Daarnaast is het de vraag is of PIAAC ook vergelijkbaar is met andere grootschalige internationale

mensen die ‘onder niveau 1’ scoren.

vaardighedenonderzoeken zoals PISA. De doelpopulatie van PIAAC (16-65-jarigen) omvat

Om een inschatting te kunnen maken van de betekenis van de orde van grootte van een

ook de cohorten die tussen 2000 en 2012 aan PISA hebben deelgenomen. Leerlingen die in

verschil in scorepunten kan de volgende vuistregel behulpzaam zijn: per opleidingsjaar

2000 aan het PISA-onderzoek hebben meegedaan, waren in 2012 26 of 27 jaar en behoren

neemt de gemiddelde score toe met 7,6 punten voor taalvaardigheid, 8,0 punten voor reken-

daarmee tot de PIAAC-doelgroep. Toch zijn er belangrijke verschillen tussen PISA en PIAAC:

vaardigheid en voor probleemoplossend vermogen met 9,3 punten. Het verschil in punten

in de eerste plaats beperkt PISA zich tot schoolgaande 15-jarigen. En alhoewel de onderlig-

tussen middelbaar beroepsonderwijs en hoger beroepsonderwijs (gecorrigeerd voor leeftijd,

gende concepten van vaardigheden (met de nadruk op functionele vaardigheden) op elkaar

geslacht, etniciteit en arbeidsmarktstatus) bedraagt voor taalvaardigheid 29 punten, reken-

lijken, meten PISA en PIAAC verschillende vaardigheden: leesvaardigheid, wiskunde, natuur-

vaardigheid 30 punten en probleemoplossend vermogen 33 punten.

wetenschappen en problemen oplossen in PISA versus taalvaardigheden, rekenvaardigheden
en probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen in PIAAC. Wel zijn er een aantal

Tot slot moet opgemerkt worden dat de test voor probleemoplossend vermogen alleen op de

overeenkomsten in inhoud, cognitieve processen en contexten van de testitems (zie voor een

computer werd afgenomen. Voor taal- en rekenvaardigheid werden daarnaast papieren versies

uitgebreide analyse hiervan het internationale PIAAC-rapport (OECD, 2013). Dat biedt moge-

afgenomen, die werden aangeboden indien respondenten over onvoldoende computervaardig-

lijkheden om de relatie met PISA in toekomstige cycli te versterken.

heden beschikten of weigerden de assessment op de laptop in te vullen. Gemiddeld gaf 8%
van de respondenten aan over onvoldoende computervaardigheden te beschikken, en weigerde
10% van de respondenten de assessment op de laptop. In Nederland bedroeg dit percentage

Tabel 1.2 IALS, ALL en PIAAC

respectievelijk 7% en 4,5%. Omdat landen verschillen in het aandeel van de respondenten
die het computertraject namen, gaan uitspraken over de beheersing van probleemoplossend
vermogen niet over dezelfde populaties.

1.4 De relatie tussen PIAAC, IALS en ALL
PIAAC is het derde internationaal vergelijkende onderzoek naar de vaardigheden van volwassenen. Voorgangers waren de International Adult Literacy Survey (IALS) en de Adult Literacy
and Life Skills Survey (ALL). Achttien landen die deelnemen aan PIAAC, namen eerder deel
aan IALS of ALL; zeventien landen deden mee aan IALS en PIAAC, zeven landen aan ALL en
PIAAC en zes landen aan zowel IALS, ALL en PIAAC. Nederland behoort tot die laatste groep.
Dit maakt het in een aantal gevallen mogelijk om trends over een langere periode te beschrijven.
In Nederland gaat het om een periode van rond zeventien jaar. Zijn de vaardigheidsmetingen

IALS

ALL

PIAAC

Jaar van
dataverzameling

1994

2007

2012

Aantal deelnemende landen

20

11

25

16-74 jaar

16-65 jaar

16-65 jaar

Aantal
respondenten

3.000

5.500

5.000

Gemeten
vaardigheden

•
•
•
•

•
•
•
•
•

•
•
•
•

Doelgroep

documentgeletterdheid
prozageletterdheid
taalvaardigheid
kwantitatieve taalvaardigheid

documentgeletterdheid
prozageletterdheid
taalvaardigheid
rekenvaardigheid
probleemoplossend
vermogen

taalvaardigheid
taalcomponenten
rekenvaardigheid
probleemoplossend
vermogen in digitale
omgevingen

echter vergelijkbaar? Dat geldt niet voor alle vaardigheidsgebieden. Zo is de kwantitatieve
geletterdheid uit IALS niet vergelijkbaar met de rekenvaardigheid uit ALL en PIAAC. Probleem
oplossen uit ALL is evenmin vergelijkbaar met probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen uit PIAAC. Taalvaardigheid uit PIAAC is breder dan proza- en documentgeletterdheid
uit IALS en ALL. In het laatste geval is vergelijking mogelijk, omdat de testitems die proza- en
documentgeletterdheid meten opgenomen zijn in een nieuwe ‘taalvaardigheidsschaal’. Het
gevolg is wel dat er ook voor IALS en ALL een nieuwe taalvaardigheidsschaal is ontwikkeld,
waarvan de scores enigszins afwijken van de ‘oude’ proza- en documentschalen. Daarmee

22

23

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Nederland op de kaart:
een internationale
vergelijking

2.1 Inleiding
In dit hoofdstuk gaan we in op de relatieve positie van Nederland ten opzichte van de andere
landen die aan PIAAC deelnemen. De vergelijking heeft betrekking op Australië, Oostenrijk,
België (Vlaanderen), Canada, Cyprus, Tsjechië, Denemarken, Estland, Finland, Duitsland,
Ierland, Italië, Japan, Zuid-Korea, Noorwegen, Polen, Slowakije, Spanje, Zweden, het Verenigd
Koninkrijk (Engeland en Noord-Ierland) en de Verenigde Staten. Inclusief Nederland gaat het
om 22 landen. De gegevens van Rusland en Frankrijk waren ten tijde van de rapportage nog
niet beschikbaar. Regelmatig wordt ook vergeleken met het OECD-gemiddelde; het gemiddelde

HOOFDSTUK

02

van de bij de OECD aangesloten landen.3 We vergelijken daarnaast met een aantal referentielanden: België (Vlaanderen), Duitsland, Finland, Japan, de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk en Zweden. Deze referentielanden worden door het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) regelmatig in vergelijkingen gebruikt (bijvoorbeeld Min. OCW,
2012). De gegevens hebben tenzij anders vermeld betrekking op de bevolking van 16 tot en
met 65 jaar; hier verder aangeduid als ‘de Nederlandse bevolking’. Aan de hand van drie
indicatoren (gemiddelde scores, vaardigheidsniveaus en de spreiding van vaardigheidsscores)
beschrijven we de positie van Nederland ten opzichte van andere landen. Verdere analyses
komen in de volgende hoofdstukken aan bod. Waar mogelijk geven we de significantie van
de gevonden verschillen weer.4

2.2 Nederland vergeleken met de andere landen
Nederland presteert goed in vergelijking met andere landen. Als we de gemiddelde scores
tussen landen vergelijken dan neemt Nederland voor taalvaardigheid een derde plaats in,
3 Cyprus en Rusland maken geen deel uit van het OECD-gemiddelde.
4 Significantieniveau is 0.05, tenzij anders aangegeven.

25

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.1 Gemiddelde scores 16-65-jarigen, taalvaardigheid

voor rekenvaardigheid een vierde plaats en voor probleemoplossend vermogen een zesde
plaats. In alle gevallen ligt deze score boven het OECD-gemiddelde. Vergelijken we de positie
van Nederland met die van de referentielanden, dan moet Nederland op alle vaardigheidsgebieden Japan en Finland voor laten gaan. Bij rekenvaardigheid scoort ook België hoger
en bij probleemoplossend vermogen moet Nederland, naast Japan en Finland, ook Zweden,
Noorwegen en Australië laten voorgaan, zie de figuren 2.1, 2.2 en 2.3.

220

230

240

250

260

270

280

290

300

Japan
Finland
Nederland
Australië

Soms zijn de verschillen tussen landen echter klein en niet significant. Rekening houdend

Zweden

met de significante verschillen tussen de landen, neemt Nederland in vergelijking met 21

Noorwegen

andere landen de derde plaats in voor taalvaardigheid, de tweede plaats voor rekenvaardigheid

Estland

en de derde plaats voor probleemoplossend vermogen, plaatsen die – behalve voor taalvaardig-

België

heid – gedeeld worden met andere landen. In alle gevallen scoort Nederland significant hoger

Tsjechië

dan het OECD-gemiddelde. Omdat Nederland consistent hoog scoort op alle vaardigheids-

Slowakije

gebieden, concludeert de OECD dat Nederland samen met Finland, Noorwegen en Zweden
een koppositie inneemt, zie tabel B2.1 in bijlage 2.

Canada
OECDgemiddelde
Zuid-Korea
Verenigd
Koninkrijk
Denemarken
Duitsland
Verenigde
Staten
Oostenrijk
Cyprus
Polen
Ierland
Spanje
Italië
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

26

27

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.3 Gemiddelde scores 16-65-jarigen, probleemoplossend vermogen

Figuur 2.2 Gemiddelde scores 16-65-jarigen, rekenvaardigheid

220

230

240

250

260

270

280

290

300

220

Japan

Japan

Finland

Finland

België

Australië

Nederland

Zweden

Zweden

Noorwegen

Noorwegen

Nederland

Denemarken

Oostenrijk

Slowakije

OECDgemiddelde

Tsjechië

Denemarken

Oostenrijk

Tsjechië

Estland

Zuid-Korea

Duitsland

Duitsland

OECDgemiddelde

Canada

Australië

Slowakije

Canada

België

Cyprus

Verenigd
Koninkrijk

Zuid-Korea

Estland

Verenigd
Koninkrijk

Verenigde
Staten

Polen

Ierland

Ierland

Polen

Verenigde
Staten

230

240

250

260

270

280

290

300

Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

Italië
Spanje
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

2.3 Vergelijking op basis van niveaus van vaardigheid
Naast de gemiddelde scores op de vaardigheidsgebieden, is ook gekeken naar de niveaus
die landen behalen – zie voor de betekenis van de niveaus bijlage 1 – en naar de positie die
Nederland in deze vergelijking inneemt. De belangstelling gaat daarbij vooral uit naar de
groepen die over zeer lage en zeer hoge niveaus van vaardigheden beschikken. Niveau 1 op
taalvaardigheid wordt daarbij in de Nederlandse discussie vaak als ‘laaggeletterd’ aangemerkt.
Bij niveau 4/5 spreekt men eerder van een hoog niveau van vaardigheden of van excellenten.5
Nederland heeft met 11,9% een relatief laag percentage volwassenen op niveau 1 van taalvaardigheid, blijkt uit figuur 2.4. Dat is lager dan het OECD-gemiddelde (15,4%). Rekening
houdend met significante verschillen tussen de landen, neemt Nederland een tweede positie
in, een plaats die ze overigens deelt met acht andere landen. Alleen in Japan is het percentage
laaggeletterden significant lager. Er zijn dus veel landen waar het percentage laaggeletterden
5 Vanwege de geringe aantallen op niveau 5, worden niveau 4 en 5 meestal samengenomen.

28

29

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.5 Percentage16-65-jarigen dat op niveau 4/5 van taalvaardigheid scoort

in dezelfde orde van grootte ligt als in Nederland. Er zijn echter ook landen (Italië en Spanje)
waar dat percentage bijna 30% bedraagt. Bij de referentielanden vallen de relatief hoge percentages laaggeletterden in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland op.

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Japan

Figuur 2.4 Percentage 16-65-jarigen dat op niveau 1 van taalvaardigheid scoort

Finland
Nederland

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Australië
Zweden

Italië

Noorwegen

Spanje

Canada

Polen

Verenigd
Koninkrijk

Verenigde
Staten

België

Duitsland

OECDgemiddelde
Verenigde
Staten

Ierland
Verenigd
Koninkrijk

Estland

Canada

Duitsland

Denemarken

Denemarken

Oostenrijk

Polen

OECDgemiddelde

Tsjechië

België

Oostenrijk

Cyprus

Ierland

Zweden

Zuid-Korea

Estland

Slowakije

Zuid-Korea

Cyprus

Australië

Spanje

Noorwegen

Italië

Nederland
Tsjechië

Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

Slowakije
Finland
Japan
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

18,6% van de Nederlanders scoort op het excellente niveau, dat is significant hoger dan het
OECD-gemiddelde van 12,1% (figuur 2.5). Nederland neemt daarmee de derde plaats in.
Van de referentielanden scoren Finland en Japan hoger en Duitsland en de Verenigde Staten
lager. Het is opvallend dat in Japan bijna een kwart van de volwassen bevolking op dit hoge
niveau van taalvaardigheid scoort.
We zien een vergelijkbaar beeld als we kijken naar rekenvaardigheden. 13,5% van de
Nederlandse bevolking scoort op niveau 1 van rekenvaardigheid, ook wel aangeduid als
‘laaggecijferd’. Dat is significant onder het OECD-gemiddelde van 18,8% en bezorgt Nederland,
rekening houdend met significante verschillen, een tweede plaats (gedeeld met negen andere
landen). Alleen Japan presteert beter met significant minder laaggecijferden.

30

31

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.6 Gemiddelde score op taalvaardigheid, 16-24 jaar

Excellente niveaus van rekenvaardigheid worden behaald door 17,4% van de Nederlandse
volwassenen, opnieuw significant boven het OECD-gemiddelde van 12,8% en goed voor een
met vijf landen gedeelde tweede plaats. Nu presteert alleen Finland significant beter (zie tabel
B2.2 in bijlage 2).

230

240

250

260

270

280

290

300

310

Japan
Finland

Ten slotte probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen, waar het wat moeilijker is om

Nederland

te spreken in termen van ‘hoog’ en ‘laag’. Op niveau 1, waar zich het merendeel van de respon-

Zuid-Korea

denten bevindt, scoort Nederland met 52% significant lager dan het OECD-gemiddelde van

Estland

55,3% en neemt het een (gedeelde) derde plaats in. Japan en Finland zijn opnieuw de landen

België

die het significant beter doen. Op het ‘hogere’ niveau 3, waar slechts weinig respondenten op

Australië

scoren, neemt Nederland met 8,4% een plaats in het midden van de landenverdeling in en

Zweden

scoort niet significant boven het OECD-gemiddelde van 7,6% (zie tabel B2.3 in bijlage 2).

Polen
Tsjechië

We kunnen concluderen dat Nederland in internationaal vergelijkend perspectief goed presteert:
hoge gemiddelde scores en weinig uitschieters aan de onderkant op het gebied van taal- en
rekenvaardigheden wijzen erop dat – vergeleken met andere landen – weinig Nederlanders

OECDgemiddelde
Duitsland
Oostenrijk
Denemarken

de boot missen. Tegelijkertijd kan Nederland zich meten meten met de best presterenden in

Slowakije

andere landen. Het beeld bij probleemoplossend vermogen is iets anders. Op het lagere niveau

Canada

1 scoort Nederland nog wel significant onder het OECD-gemiddelde, maar op het hogere
niveau 3 is dat niet het geval en neemt Nederland een gemiddelde positie in.

Noorwegen
Verenigde
Staten
Ierland

Jongeren
Nederland houdt die relatief goede prestaties ook vast onder de jongere generaties: op alle
vaardighedengebieden scoren Nederlandse jongeren (16 tot en met 24 jaar) significant beter
dan het OECD-gemiddelde van hun leeftijdsgroep. Voor taalvaardigheid nemen Nederlandse
jongeren – samen met Finland en Zuid-Korea – de tweede plek in (figuur 2.6). Nederlandse
jongeren nemen voor rekenvaardigheden samen met Japan, België, Finland en Zuid-Korea

Cyprus
Verenigd
Koninkrijk
Spanje
Italië
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

de eerste plaats in (zie figuur 2.7). Ook op het gebied van probleemoplossend vermogen nemen
Nederlandse jongeren de eerste positie in, blijkt uit figuur 2.8. Die positie wordt echter gedeeld
met 7 andere landen waaronder de referentielanden België, Finland, Japan en Zweden.

32

33

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.8 Gemiddelde score op probleemoplossend vermogen, 16-24 jaar

Figuur 2.7 Gemiddelde score op rekenvaardigheid, 16-24 jaar

230

240

250

260

270

280

290

300

275

310

Nederland

Zuid-Korea

Finland

Finland

Japan

Zweden

België

Nederland

Zuid-Korea

Japan

Oostenrijk

België

Estland

Tsjechië

Zweden

Noorwegen

Tsjechië

Australië

Slowakije

Duitsland

Duitsland

OECDgemiddelde

Denemarken

Oostenrijk

OECDgemiddelde

Canada

Noorwegen

Denemarken

Australië

Estland

Polen

Verenigd
Koninkrijk

Canada

Slowakije

Cyprus

Polen

Ierland

Ierland

Verenigd
Koninkrijk

Verenigde
Staten

Spanje

280

285

290

295

300

305

310

315

Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

Italië
Verenigde
Staten
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

Relatief weinig Nederlandse jongeren beschikken over heel lage niveaus van vaardigheden:
5% van hen presteert op niveau 1 van taalvaardigheid. Dit percentage is significant lager dan
het OECD-gemiddelde (11%) van deze leeftijdscategorie, maar in absolute aantallen gaat het
om een aanzienlijk aantal: zo’n 90.000 Nederlandse jongeren zijn laaggeletterd (zie figuur 2.9).
Nederlandse jongeren presteren daarnaast goed op excellentie: 21% van de Nederlandse
jongeren scoort op het hoogste niveau van taalvaardigheid, ten opzichte van 13% in andere
OECD-landen. Nederlandse jongeren zijn daarmee koploper, en nemen – rekening houdend
met significantieverschillen tussen de landen – samen met Japan, Australië en Finland de
eerste plek in. De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk vallen op als referentielanden
die onder het OECD-gemiddelde van deze leeftijdsgroep scoren (zie figuur 2.10).

34

35

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.10 Percentage 16-24-jarigen op niveau 4/5 van taalvaardigheid

Figuur 2.9 Percentage 16-24-jarigen op niveau 1 van taalvaardigheid

0

5

10

15

20

0

Italië

Finland

Verenigd
Koninkrijk

Japan

Spanje

Nederland

Cyprus

Australië

Verenigde
Staten

Estland

Canada

Zweden

Duitsland

België

Ierland

Zuid-Korea

Noorwegen

Duitsland

Oostenrijk

Polen

Denemarken

OECDgemiddelde

OECDgemiddelde

5

10

15

20

25

30

35

40

Canada

Slowakije

Tsjechië

Australië

Oostenrijk

Polen

Noorwegen

Zweden

Denemarken
Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

België
Tsjechië
Estland

Slowakije

Finland

Ierland

Nederland

Spanje

Zuid-Korea

Italië

Japan

Cyprus
Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

Scoort significant hoger dan Nederland
Scoort significant lager dan Nederland
Geen significante verschillen
Nederland

2.4 Spreiding van vaardigheden
We kijken tot slot naar de spreiding van vaardigheden: de mate waarin kleine of grote verschillen in vaardigheden optreden in de bevolking van een land. Daarvoor maken we gebruik van
het vaardigheidsniveau van de 5% laagst scorenden (5e percentiel) en de 5% hoogst scorenden
(95e percentiel). Hoe dichter de scores bij elkaar liggen, hoe geringer de verschillen in vaardigheden tussen individuen of groepen binnen een land.
Nederland kent ten opzichte van andere landen een kleine spreiding op taalvaardigheid. In
OECD-landen bedraagt het verschil tussen de 5% hoogst en laagst scorenden gemiddeld
171 punten. Nederland ligt daar met 140 punten ruim onder. De spreiding van scores op het

36

37

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.12 Scores op het 5e, 25e, 50e, 75e en 95e percentiel, rekenvaardigheid

gebied van rekenvaardigheden is in Nederland groter, en ligt met 165 punten net onder het
OECD-gemiddelde (166 punten). Van de referentielanden toont Japan de geringste spreiding
(143 punten). De spreiding van de scores voor probleemoplossend vermogen in Nederland
ligt met 137 punten eveneens net onder het OECD-gemiddelde van 138 punten. Het Verenigd
Koninkrijk – 137 punten – en Finland – 139 punten – liggen hier dichtbij (zie tabel B2.4, B2.5
en B2.6 in bijlage 2). Net als bij rekenvaardigheid, is de spreiding bij probleemoplossend

0

100

150

200

250

300

350

400

450

500

Japan
Finland
Nederland

vermogen voor Nederland eerder gemiddeld. In dat opzicht moet het beeld van Nederland

België

als een land met een relatief geringe spreiding van vaardigheden enigszins worden bijgesteld

Zweden

(zie figuren 2.11, 2.12 en 2.13).

50

Noorwegen
Denemarken

Figuur 2.11 Scores op het 5e, 25e, 50e, 75e en 95e percentiel, taalvaardigheid

Slowakije
Tsjechië
Oostenrijk

0

50

100

150

200

250

300

350

400

450

500

Duitsland

Japan

Estland

Finland

OECDgemiddelde

Nederland

Australië

Zweden

Canada

Australië

Cyprus

Noorwegen

Zuid-Korea

België

Verenigd
Koninkrijk

Estland

Polen

Slowakije

Ierland

Canada

Verenigde
Staten

OECDgemiddelde
Tsjechië

Spanje
Italië

Denemarken
Zuid-Korea
Verenigd
Koninkrijk
Duitsland
Verenigde
Staten
Oostenrijk
Cyprus
Ierland
Polen
Spanje

38

39

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.13 Scores op het 5e, 25e, 50e, 75e en 95e percentiel, probleemoplossend vermogen

probleemoplossend vermogen presteren mannen in alle landen beter dan vrouwen. Alleen
in Finland presteren vrouwen beter op taalvaardigheid dan mannen. Voor zowel taal- als

0

50

100

150

200

250

300

350

400

450

500

Japan
Finland

rekenvaardigheden geldt dat zowel Nederlandse mannen en vrouwen significant boven het
OECD-gemiddelde van hun gendergroep presteren, maar de voorsprong van de mannen is
daarbij uitgesprokener dan die van de vrouwen. Bij probleemoplossend vermogen zijn de

Zweden

verschillen met de overige landen minder groot. Mannen scoren wel, maar vrouwen niet

Australië

significant boven het OECD-gemiddelde.

Noorwegen
Nederland

In de jongere leeftijdsgroep (16-34 jaar) zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen

Denemarken

minder groot, blijkt uit figuur 2.15. Maar Nederland blijft ook voor deze jongere leeftijdsgroep

Oostenrijk

een van de landen waar (jonge) mannen beter scoren op alle vaardigheidsgebieden. Ook hier

OECDgemiddelde
Canada
Zuid-Korea

geldt dat Nederlandse vrouwen weliswaar achterblijven bij Nederlandse mannen, maar beter
presteren dan de meeste vrouwen in andere landen.

Tsjechië

Figuur 2.14 Verschillen in gemiddelde scores tussen mannen en vrouwen, 16-65 jaar

Duitsland
België
Slowakije

6

Verenigd
Koninkrijk

Nederland

Estland

België

Verenigde
Staten

Duitsland

Ierland

Zweden

Polen

2.6 Vergelijking tussen landen naar achtergrondkenmerken

4

2

0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

Japan
Verenigd
Koninkrijk
OECDgemiddelde
Verenigde
Staten
Finland

In deze paragraaf gaan we in op de relatie tussen kernvaardigheden en een aantal achtergrondkenmerken in internationaal perspectief. Het gaat om geslacht, leeftijd, arbeidsmarktstatus,
of men al dan niet in Nederland is geboren en het behaalde onderwijsniveau. We vergelijken

Vrouwen presteren beter

Mannen presteren beter

Probleemoplossend vermogen
Rekenvaardigheid
Taalvaardigheid

Nederland steeds met de referentielanden.
Geslacht
Uit eerder onderzoek naar kernvaardigheden blijkt dat er genderspecifieke verschillen bestaan
in prestaties op de verschillende vaardigheidsgebieden: mannen presteren over het algemeen
beter op rekenvaardigheden dan vrouwen. In vergelijking met andere landen zijn deze verschillen tussen mannen en vrouwen in Nederland relatief groot (zie Houtkoop e.a., 2012).
Dat beeld wordt bevestigd in het PIAAC-onderzoek: Nederland valt op als een van de landen
waar de achterstand van vrouwen ten opzichte van mannen het grootst is. In figuur 2.14
is het verschil tussen de gemiddelde scores van mannen en vrouwen in Nederland en de
referentielanden weergegeven voor de drie vaardigheidsgebieden. Op rekenvaardigheid en

40

41

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.15 Verschillen in gemiddelde scores tussen mannen en vrouwen, 16-24 jaar

6

4

2

0

2

4

6

8

10

12

14

Figuur 2.16 Verschil in gemiddelde score tussen 16-24-jarigen en 55-65-jarigen, taalvaardigheid

16

18

Finland

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Finland

Verenigde
Staten
OECDgemiddelde

Nederland
België

België

Japan

Nederland

Duitsland

Duitsland

OECDgemiddelde

Japan

Zweden
Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

Zweden
Verenigd
Koninkrijk
Vrouwen presteren beter

Mannen presteren beter

Probleemoplossend vermogen
Rekenvaardigheid
Taalvaardigheid

Herkomst
Ook als we naar het land van herkomst kijken, is Nederland – samen met Zweden en Finland –
een van de landen waar de verschillen het grootst zijn, zo blijkt uit figuur 2.17. Het gaat om
43 punten, een verschil in de orde van grootte van een onderwijsniveau. Uit figuur 2.18 blijkt

Leeftijd

dat in de jongere leeftijdscategorie (16-34 jaar) dit verschil in taalvaardigheid tussen autoch-

Nederland is een van de landen waar de verschillen in vaardigheden tussen jong en oud het

tonen en immigranten nauwelijks is afgenomen. Met name in landen met hoge gemiddelde

grootst zijn, blijkt uit tabel 2.16. In Nederland scoren 16-24-jarigen gemiddeld 34 punten

scores voor taalvaardigheid, zijn de verschillen tussen immigranten en autochtonen groot.

hoger op taalvaardigheid dan 55-plussers. Tussen de landen treden aanzienlijke verschillen

Het verschil in taalvaardigheid tussen autochtonen en immigranten is voor deze landen in

op, variërend van het Verenigd Koninkrijk met nauwelijks een verschil tussen de jonge en oude

ieder geval deels het gevolg van het zeer hoge niveau van de autochtone bevolking. Het

generatie, en Finland met een verschil van 37 punten. Toch presteren Nederlandse 55-plussers

gemiddelde taalvaardigheidsniveau van immigranten ligt in Nederland iets onder het OECD-

boven het OECD-gemiddelde: de scores op taal- en rekenvaardigheden onder deze groep

gemiddelde van deze groep, maar boven dat van België, Duitsland, Finland, de Verenigde

zijn significant hoger dan onder 55-plussers in de meeste OECD-landen. Hetzelfde geldt voor

Staten en Zweden (zie tabel B2.10 in bijlage 2).

de groep 45-54-jarigen. Voor probleemoplossend vermogen geldt echter dat 55-plussers niet
significant beter scoren dan het OECD-gemiddelde (zie tabel B2.7, B2.8 en B2.9 in bijlage 2).

Voor Nederland kijken we specifieker naar het land van herkomst (westers/niet-westers) en
eerste- of tweedegeneratieallochtonen. De verschillen concentreren zich in Nederland met

De grote verschillen tussen jong en oud in Nederland worden met name veroorzaakt door de

name in de groep eerste generatie niet-westerse allochtonen, waar het verschil in taalvaardig-

goede prestaties van het jongere cohort tot 44 jaar: in vergelijking met dezelfde leeftijdsgroep

heid met de autochtone bevolking oploopt tot 61 punten. Deze grote verschillen zien we

in andere landen is de voorsprong onder Nederlanders tot 44 jaar groter dan onder 45-plussers

ook bij de andere vaardigheidsgebieden. Eerste generatie westerse allochtonen scoren ook

(tabel B2.7 in bijlage 2). Onder de referentielanden zijn het vooral de landen die hoog scoren

significant lager dan de autochtone bevolking, maar de verschillen zijn veel kleiner. Voor de

op taalvaardigheid, waar ook de verschillen tussen de generaties groot zijn en Nederland

tweede generatie niet-westerse allochtonen is het beeld gemengd. De ouderen onder hen

vormt daarop geen uitzondering. Heel anders is het beeld in de Verenigde Staten en het

(35-65 jaar) hebben geen achterstand ten opzichte van de autochtone bevolking. Bij de

Verenigd Koninkrijk, waar niet alleen sprake is van een lage gemiddelde score voor jongeren,

jongere niet-westerse allochtonen van de tweede generatie is die achterstand echter nog

maar ook van een gering verschil in vaardigheidsniveau tussen jongeren en ouderen.

aanzienlijk: 23 punten (zie tabel B2.11 in bijlage 2).

42

43

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.17 Verschil in gemiddelde score tussen autochtonen en immigranten (16-65 jaar),
taalvaardigheid

Figuur 2.19 Verschillen in gemiddelde score tussen inactieven en actieven op de arbeidsmarkt
(16-65 jaar exclusief studenten), taalvaardigheid

0

0

10

20

30

40

50

60

5

10

15

20

25

30

35

40

Zweden

Zweden
Finland

België

Nederland

Finland

België

Nederland

Verenigde
Staten

Duitsland
OECDgemiddelde
Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten

Duitsland
OECDgemiddelde
Verenigd
Koninkrijk

Japan

Figuur 2.18 Verschil in gemiddelde score tussen immigranten en autochtonen (16-34 jaar),
taalvaardigheid
0

10

20

30

40

50

60

70

Finland
Zweden

Vooropleiding
Voor de hier gemeten kernvaardigheden is vooropleiding als achtergrondkenmerk wellicht het
belangrijkst. Uit eerder onderzoek blijkt dat de relatie tussen onderwijs en kernvaardigheden
sterk is, als plaats waar deze vaardigheden in eerste instantie gevormd worden en als belang-

België

rijkste ‘verklaring’ voor het beheersingsniveau van deze vaardigheden (zie Houtkoop e.a., 2012).

Nederland

We kijken naar het hoogst voltooide opleidingsniveau van 16-34-jarigen, deze groep heeft het

Duitsland

onderwijs relatief recent verlaten en de relatie tussen vaardigheden en gevolgd onderwijs is

OECDgemiddelde
Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

relatief sterk. Om onderwijsniveaus tussen landen te vergelijken wordt gebruik gemaakt van
de ISCED-indeling (International Standard Classification of Education).
Voor vrijwel alle vaardigheidsgebieden en voor alle onderwijsniveaus scoort Nederland significant

Arbeidsmarktstatus

boven het OECD-gemiddelde, blijkt uit tabel B2.13 (bijlage 2). Enige uitzondering vormt

In figuur 2.19 zijn de verschillen in de gemiddelde score op taalvaardigheid weergegeven

probleemoplossend vermogen op vmbo-niveau (ISCED 2). Finland scoort op vmbo-niveau

voor de mensen die actief zijn op de arbeidsmarkt en de mensen die dat niet zijn. Het is

voor alle vaardigheidsgebieden significant beter dan Nederland; dat geldt eveneens voor

duidelijk dat binnen de referentielanden, Nederland tot de landen behoort waar het verschil

Japan voor taalvaardigheid en probleemoplossend vermogen. Nederland scoort zeer goed op

in vaardigheid tussen beide groepen relatief groot is.

ISCED 3-niveau. De verschillen met het OECD-gemiddelde bedragen respectievelijk 17 en
16 punten voor taal- en rekenvaardigheid. Ook bij de bacheloropleidingen scoort Nederland
voor alle vaardigheidsgebieden significant boven het OECD-gemiddelde, waarbij vooral bij
taalvaardigheid het verschil aanzienlijk is: 14 punten. Ten slotte de masteropleidingen: geen
enkel land scoort op het niveau van de masteropleidingen op alle vaardigheidsgebieden beter
dan Nederland. Het is duidelijk dat bij een vergelijking van de vaardigheidsniveaus van de
Nederlandse bevolking op een aantal onderwijsniveaus, Nederland zeer goed uit de bus komt.
Goede prestaties worden vooral geleverd op de bovenbouw havo/vwo en mbo en de masteropleidingen.
In figuur 2.20 is per ISCED-niveau het percentage Nederlandse jongeren dat op de verschillende
niveaus van taalvaardigheid scoort, afgezet tegen het OECD-gemiddelde van deze groep.

44

45

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 2.20c Percentage 16-34-jarigen dat op niveau 1 t/m 5 van taalvaardigheid scoort,
Nederland vergeleken met OECD-gemiddelde (niveau bachelor)

In Nederland presteren grotere groepen jongeren op een hoog niveau van taalvaardigheid
(niveau 3 of hoger): meer jongeren presteren op niveau 3 op vmbo-niveau, en meer jongeren
die een opleiding hebben gevolgd op havo/vwo-niveau, mbo-niveau of bachelor- en masterniveau, presteren op het excellente niveau; in beide gevallen significant boven het OECD-

60

gemiddelde.

50
40

Figuur 2.20a Percentage 16-34-jarigen dat op niveau 1 t/m 5 van taalvaardigheid scoort,
Nederland vergeleken met OECD-gemiddelde (niveau vmbo)

30
20
10
0

45

Niveau 1

40

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

OECD-gemiddelde
Nederland

35
30
25
20

Figuur 2.20d Percentage 16-34-jarigen dat op niveau 1 t/m 5 van taalvaardigheid scoort,
Nederland vergeleken met OECD-gemiddelde (niveau master/doctor)

15
10
5

70

0

60
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

50

OECD-gemiddelde
Nederland

40
30
20

Figuur 2.20b Percentage 16-34-jarigen dat op niveau 1 t/m 5 van taalvaardigheid scoort,
Nederland vergeleken met OECD-gemiddelde (niveau mbo, havo/vwo)

10
0
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

OECD-gemiddelde
Nederland

60
50
40
30

2.7 Conclusies

20

In vergelijking met andere landen presteert Nederland goed. Het neemt in een vergelijking met

10

de 21 andere landen de derde plaats in voor taalvaardigheid, de tweede plaats voor reken-

0
Niveau 1
OECD-gemiddelde
Nederland

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

vaardigheid en de derde plaats voor probleemoplossend vermogen. Plaatsen die trouwens
regelmatig gedeeld worden met andere landen. In alle gevallen scoort Nederland significant
hoger dan het OECD-gemiddelde. En niet alleen het gemiddelde is hoog te noemen. Zowel
voor taal- als voor rekenvaardigheid telt Nederland relatief weinig mensen op het laagste niveau
van de vaardigheden – niveau 1 – en relatief veel mensen op het hoogste niveau: niveau 4/5.
Het beeld bij probleemoplossend vermogen is iets anders. Op het lagere niveau 1 scoort
Nederland nog wel significant onder het OECD-gemiddelde, maar op het hogere niveau 3 van
deze vaardigheid is dat niet het geval; daar neemt Nederland een ‘gemiddelde’ positie in.

46

47

Hoofdstuk 02 Nederland op de kaart: een internationale vergelijking

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Nederland weet die goede prestaties vast te houden onder de jongere generaties. De gemiddelde

zich concentreren in de groep niet-westerse allochtonen van de eerste generatie, waar het

scores leiden tot een eerste plaats voor rekenvaardigheid en probleemoplossend en een tweede

verschil in taalvaardigheid met de autochtone bevolking oploopt tot 61 punten. Deze grote

plaats voor taalvaardigheid; plaatsen die wel regelmatig met andere landen worden gedeeld.

verschillen zien we ook bij de andere vaardigheidsgebieden. Bij de tweede generatie nietwesterse allochtonen is er geen achterstand meer onder de ouderen (35-65 jaar), maar is de

Ook voor de Nederlandse jongeren geldt dat er voor taalvaardigheid relatief weinig mensen zijn

achterstand voor jongere niet-westerse allochtonen nog steeds aanzienlijk

op het lage niveau 1 en relatief veel op het hoge niveau 4/5. Dat laat onverlet dat van de
16-24-jarigen 5% als laaggeletterd kan worden aangemerkt. Kijken we naar de percentages

Als we de vaardigheidsniveaus van 16-34-jarigen naar een aantal onderwijsniveaus vergelijken,

excellente jongeren, dan doet Nederland het opnieuw goed. Het percentage dat op niveau 4/5

komt Nederland zeer goed uit de bus. Goede prestaties worden vooral geleverd op het mbo/

van de taalvaardigheidsschaal scoort, bedraagt 21%; ruim boven het OECD-gemiddelde van

havo/vwo en de master/doctoropleidingen. Dit geldt voor alle vaardigheidsgebieden, maar vooral

13%.

voor taal- en rekenvaardigheid. Kijken we naar niveaus van taalvaardigheid van Nederlandse
16-34-jarigen, dan doen de mensen met een vooropleiding op het niveau van het vmbo het

Als de gemiddelde scores van de 5% laagst scorenden en de 5% hoogst scorenden met elkaar

vooral goed op niveau 3. Voor opleidingen op mbo/havo/vwo-niveau is er op alle niveaus van

worden vergeleken, dan is het verschil een indicatie voor de mate van spreiding. In Nederland

taalvaardigheid sprake van een goede prestatie, terwijl de bachelor- en master/doctor-

is die spreiding voor taalvaardigheid relatief gering. Voor rekenvaardigheid is er voor Nederland

opleidingen ‘excelleren’ op niveau 4/5. Voor de hier gemeten vaardigheden blijkt het Nederlandse

eerder sprake van een gemiddelde spreiding, dicht bij het OECD-gemiddelde. Hetzelfde geldt

onderwijs op de meeste niveaus dus zeer productief, al kan ook de vraag worden gesteld of

voor probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen.

de ISCED-niveaus voor alle landen een gelijke ‘zwaarte’ vertegenwoordigen.

Zorgelijk is dat we – ten opzichte van andere landen – relatief grote verschillen tussen groepen
in Nederland zien. Nederland valt op als een van de landen waar de achterstand van vrouwen
op mannen voor de drie vaardigheidsgebieden relatief groot is. Kijken we naar de jongere
generaties, dan worden de verschillen tussen mannen en vrouwen weliswaar kleiner, maar
Nederland blijft een van de landen waar ook de jonge mannen beter scoren dan vrouwen
op alle vaardigheidsgebieden. Ondanks dat scoren Nederlandse vrouwen ten opzichte van
andere vrouwen goed in de internationale vergelijking.
Nederland behoort ook tot de landen waar de verschillen in vaardigheid tussen de jongere
en oudere generaties aanzienlijk zijn. Onder de referentielanden zijn het vooral de landen die
hoog scoren waar ook de verschillen tussen de generaties groot zijn. Nederland vormt daarop
geen uitzondering. Het lukt deze landen niet alleen om een hoog niveau van vaardigheden
onder de gehele bevolking vast te houden, maar ook te versterken in de jongere generaties.
Nederland is een van de landen waar het verschil in taalvaardigheid tussen immigranten en
autochtonen het grootst is. Het gaat om een verschil in de orde van grootte van een onderwijsniveau. Dat verschil vinden we ook als we alleen naar de jongere generaties kijken. Waar het
deze grote verschillen in taalvaardigheid betreft, zijn het vooral de hoog scorende landen die
zich boven het OECD-gemiddelde bevinden. Het verschil in taalvaardigheid tussen autochtonen
en immigranten zal voor deze landen in ieder geval deels het gevolg zijn van het zeer hoge
niveau van de autochtone bevolking.
Als rekening wordt gehouden met het land van herkomst (westers of niet-westers) en met
de vraag of het om de eerste- of tweedegeneratieallochtonen gaat, blijkt dat de verschillen

48

49

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Trends in
kernvaardigheden

In hoofdstuk 2 vergeleken we kernvaardigheden tussen landen op één bepaald moment. In
dit hoofdstuk kijken we naar een vergelijking in de tijd; voor Nederland en voor een aantal
andere landen die eerder aan metingen van kernvaardigheden meededen. Het niveau van
kernvaardigheden in Nederland zoals dat in PIAAC is gemeten, is ook al in eerdere surveys
onderzocht, zoals de International Adult Literacy Survey of IALS – in 1994 afgenomen in
Nederland – en de Adult Literacy and Life Skills Survey of ALL, in 2007 afgenomen in Nederland.
In dit hoofdstuk gaan we in op de trends in de relatieve positie van Nederland ten opzichte van
andere landen in de verschillende onderzoeken voor verschillende aspecten van kernvaardigheden. Daarnaast schetsen we een beeld van de ontwikkeling van verschillen in het niveau
van kernvaardigheden tussen subgroepen in Nederland. Daarbij is een opmerking vooraf van
belang: in dit hoofdstuk gaan we meestal uit van één schaal voor taalvaardigheid, die vergelijkbaar is tussen IALS, ALL en PIAAC. Dit leidt tot iets andere cijfers voor taalvaardigheid dan in

HOOFDSTUK

03

de rapportages over IALS en ALL, omdat daar nog sprake was van twee schalen voor taalvaardigheid: proza- en documentgeletterdheid . Die beide schalen zijn geïntegreerd in de nieuwe
schaal voor taalvaardigheid. Voor rekenvaardigheid zijn de schalen die in ALL en PIAAC
werden gebruikt wel vergelijkbaar. Dat geldt niet voor de schaal ‘kwantitatieve geletterdheid’
uit IALS. Zie ook hoofdstuk 1 voor de relatie tussen IALS, ALL en PIAAC.

3.1 Relatieve positie van Nederland in de tijd
Niet alle landen die aan PIAAC deelnamen, namen ook deel aan de IALS- en ALL-surveys.
Naast Nederland namen Canada, Italië, Noorwegen en de Verenigde Staten deel aan PIAAC,
ALL en IALS. Daarnaast namen België, Tsjechië, Denemarken, Finland, Duitsland, Ierland,
Polen, Zweden en het Verenigd Koningrijk zowel aan PIAAC als aan IALS deel.6 In figuur 3.1
presenteren we de scores voor taalvaardigheid voor de zes landen die aan IALS, ALL én
PIAAC meededen.

6 De kwaliteitsnorm voor de berekening van testscores werd niet gehaald voor het Verenigd Koningrijk in IALS, waardoor dit land
ontbreekt in figuur 3.2.

51

Hoofdstuk 03 Trends in kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 3.2 Trends in taalvaardigheden, 1994-2012

Figuur 3.1 Trends in taalvaardigheden, 1994-2007-2012

2007

1994

2012

1994

310

310

300

300

290

290

280

280

270

270

260

260

250

250

240

240

230

230

220

2012

220
Australië
Canada
Italië
Nederland

Noorwegen
Verenigde Staten

België
Denemarken
Duitsland
Finland

Ierland
Nederland
Polen
Tsjechië

Zweden

Uit figuur 3.1 blijkt dat het niveau en de relatieve positie van de meeste landen – waaronder

Uit figuur 3.2 blijkt dat de stabiele situatie in Nederland voor lang niet alle landen geldt. De

Nederland – door de jaren heen tamelijk stabiel is. De belangrijkste uitzonderingen zijn Italië –

situatie is zelfs fors veranderd in veel landen. De meest opvallende veranderingen zijn te zien

waar eerst een forse daling te zien is tussen 1994 en 2007, gevolgd door een nog sterkere

in Zweden, waar het gemiddeld niveau daalt van 305,5 naar 279,2 en Polen, waar het gemid-

stijging tussen 2007 en 2012 – en Noorwegen, waar een stabiele trend tussen 1994 en 2007

deld niveau stijgt van 232,2 naar 266,6. De stijging in Polen wijkt af van de overige landen,

gevolgd wordt door een sterke daling tussen 2007 en 2012. In Nederland is er een daling

waar de trend óf stabiel is zoals in Nederland, óf dalend; behalve voor Zweden geldt dit voor

tussen 1994 en 2007 van 285,8 naar 280,5. Dit wordt echter vrijwel in zijn geheel gecompen-

Denemarken en Duitsland. Door de daling van Zweden en Denemarken schuift Nederland op

seerd door een stijging in 2012 naar 284,0. Zowel de daling in 2007 als de stijging in 2012

van de vierde – vijfde als we Noorwegen meerekenen – naar de tweede plaats. De achterstand

zijn statistisch significant, maar er is geen significant verschil tussen de gemiddelde score

ten opzichte van Finland is niet groot – 3,5 schaalpunten – maar wel statistisch significant.

van Nederland in 2012 ten opzichte van 1994.
Deels door de stijging in 2012, maar nog meer door de daling van Noorwegen in dat jaar,

Figuur 3.3 laat de trends in rekenvaardigheden zien in alle landen die zowel aan ALL als

schuift Nederland in 2012 op van de tweede naar de eerste plaats in deze groep landen. Het

PIAAC deelnamen. Het niveau van rekenvaardigheden is in Nederland significant afgenomen

verschil ten opzichte van Noorwegen en Australië is echter niet zo groot – respectievelijk 3,6

tussen 2007 en 2012, van 287,2 naar 280,3, een daling van bijna 7 punten. Voor rekenvaar-

en 5,6 schaalpunten – maar wel statistisch significant.

digheden zijn er geen vergelijkbare cijfers voor 1994. Een daling in rekenvaardigheden in

Naast deze zes landen die aan alle drie de surveys meededen aan de meting van taalvaardig-

Nederland wordt ook genoteerd in het PISA-onderzoek (Gille, Loijens e.a. , 2010), maar de figuur

heden, is er een iets grotere groep landen waarvoor er geen meting is verricht in 2007, maar

laat duidelijk zien dat de daling zich ook voordoet in andere landen, met uitzondering van Italië.

wel in 1994 en 2012. Om de Nederlandse cijfers in een zo breed mogelijk kader te plaatsen is
het interessant om ook voor deze landen de trend in taalvaardigheden te laten zien, zie figuur 3.2.

52

53

Hoofdstuk 03 Trends in kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 3.3 Trends in rekenvaardigheden

2007

Tabel 3.1 Relatieve positie van Nederland op kernvaardigheden

2012

310

Taalvaardigheden

300
290

IALS (1994 voor Nederland)

ALL (2007 voor Nederland)

PIAAC (2012)

1. Zweden
2. Noorwegen
3. Denemarken
4. Finland, Nederland

1. Noorwegen
2. Nederland

1. Finland
2. Nederland

Lager dan Nederland:
Australië, Italië, Verenigde
Staten, Canada

Lager dan Nederland:
Australië, Canada, Italië,
Noorwegen, België, Tsjechië,
Denemarken, Duitsland,
Ierland, Polen, Zweden,
Verenigd Koningrijk,
Verenigde Staten

1. Nederland

1. Nederland, Finland,
België, Zweden, Noorwegen,
Denemarken

280

Lager dan Nederland:
Australië, Tsjechië, België,
Canada, Ierland, Italië,
Polen, Verenigd Koninkrijk,
Verenigde Staten, Duitsland

270
260
250
240

Rekenvaardigheden

230

Lager dan Nederland:
Australië, Noorwegen, Italië,
Verenigde Staten, Canada

220
Australië
Canada
Italië
Nederland

Noorwegen
Verenigde Staten

Lager dan Nederland:
Australië, Canada, Italië,
Tsjechië, Duitsland, Ierland,
Polen, Verenigd Koninkrijk,
Verenigde Staten

We keken ook naar de relatieve positie van Nederland in de tijd. In tabel 3.1 wordt deze relatieve positie van Nederland weergegeven in termen van gemiddelde score ten opzichte van
de andere landen die aan PIAAC en ook aan IALS of ALL – of allebei – deelnamen. Daaruit

3.2 Trends in verschillen in kernvaardigheden

blijkt dat Nederland ten opzichte van de ook aan IALS of ALL deelnemende landen relatief

Tabel 3.2 laat de verschillen in testscores voor taal- en rekenvaardigheden zien tussen mannen

7

hoog scoort. In IALS neemt Nederland voor taalvaardigheid de vierde plaats in (gedeeld met

en vrouwen in IALS, ALL en PIAAC. Voor taalvaardigheden geldt dat mannen gemiddeld

Finland). In ALL neemt Nederland na Noorwegen zelfs de tweede positie in. Opgemerkt moet

genomen iets beter scoren dan vrouwen. Hoewel het verschil – zo ongeveer 2 punten – niet

echter worden dat goed presterende landen, waaronder Zweden, Denemarken en Finland, niet

significant was in IALS en ALL, is het groter geworden in PIAAC – 6 punten – en is het nu wel

aan ALL deelnamen. In PIAAC scoort Nederland wederom als tweede als het gaat om taal-

significant. Voor rekenvaardigheden is het verschil man-vrouw niet significant veranderd tussen

vaardigheden. Alleen Finland heeft een hogere gemiddelde score op taalvaardigheden dan

ALL en PIAAC; mannen scoren significant beter dan vrouwen – ongeveer 17 punten – op

Nederland.

rekenvaardigheden.

Nederland neemt de eerste positie in op rekenvaardigheden in ALL. In PIAAC deelt Nederland
deze eerste positie op rekenvaardigheden met Finland, België, Zweden, Noorwegen en
Denemarken.8

7 De rangorde is bepaald aan de hand van een statistische toets voor verschillen in gemiddelde. Daarbij is uitgegaan van een
significantieniveau van 5%.
8 Alleen Japan scoort beter dan Nederland op het gebied van rekenvaardigheden in PIAAC, zie hoofdstuk 2.

54

55

Hoofdstuk 03 Trends in kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 3.3 Verschillen in kernvaardigheden, naar opleidingsachtergrond

Tabel 3.2 Verschillen in kernvaardigheden, naar geslacht

Taalvaardigheden
Verschil man-vrouw

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden
Verschil man-vrouw

Rekenvaardigheden

Verschil hoogmiddelbaar
opgeleid

Verschil laagmiddelbaar
opgeleid

Verschil hoogmiddelbaar
opgeleid

Verschil laagmiddelbaar
opgeleid

IALS

2,1

ALL

2,4

17,0*

IALS

12,6*

-38,6*

N.v.t.

N.v.t.

PIAAC

6,1*

16,7*

ALL

18,1*

-27,7*

22,5*

-28,7*

Verschil ALL,
IALS

Nee

N.v.t.

PIAAC

23,1*

-33,9*

23,9*

-35,4*

Verschil ALL,
PIAAC

Ja*

Nee

Verschil ALL,
IALS

Ja*

Ja*

N.v.t.

N.v.t.

Verschil IALS,
PIAAC

Ja*

N.v.t.

Verschil ALL,
PIAAC

Ja*

Ja*

Nee

Ja*

Verschil IALS,
PIAAC

Ja*

Nee

N.v.t.

N.v.t.

* Significant op 5%.
* Significant op 5%.

Tabel 3.3 laat verschillen in kernvaardigheden zien die samenhangen met het opleidingsniveau.
Het verschil in taalvaardigheden tussen hoog en middelbaar opgeleiden is in de loop der

De verschillen in kernvaardigheden naar leeftijd worden in tabel 3.4 weergegeven. Het laat

jaren in Nederland gegroeid. In IALS bedroeg het verschil in taalvaardigheden tussen hoog

voor zowel taalvaardigheden als rekenvaardigheden zien dat de 16-24-jarigen niet significant

en middelbaar opgeleiden ongeveer 13 punten. Dat verschil is gegroeid naar 23 punten in

anders presteren dan de 25-44-jarigen. Ook laten de data geen trend zien in de verschillen in

PIAAC. Daar staat tegenover dat het verschil tussen laag en middelbaar opgeleiden iets kleiner

scores tussen beide groepen. 45-65-jarigen scoren echter significant lager dan 25-44-jarigen

is geworden: 39 punten in IALS ten opzichte van 34 punten in PIAAC. De verschillen in reken-

op zowel taalvaardigheid als rekenvaardigheid. Het verschil in taalvaardigheid in PIAAC bedraagt

vaardigheden tussen hoog en middelbaar opgeleiden zijn min of meer constant tussen ALL

bijna 27 punten. Het verschil tussen beide leeftijdsgroepen is significant toegenomen tussen

en PIAAC: 22,5 à 24 punten. Echter laag opgeleiden scoren ten opzichte van middelbaar op-

ALL en PIAAC. Het verschil in rekenvaardigheden bedraagt 18 punten in ALL en 20 punten

geleiden in PIAAC significant minder goed dan in ALL: het verschil is gegroeid van 29 punten

in PIAAC, maar dit grotere verschil in PIAAC is niet significant. In hoofdstuk 9 worden de

naar 35 punten.

relaties tussen leeftijdsverschillen en kernvaardigheden nader onderzocht.

56

57

Hoofdstuk 03 Trends in kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 3.4 Verschillen in kernvaardigheden, naar leeftijd

Tabel 3.5 Verschillen in kernvaardigheden, naar arbeidsmarktstatus, exclusief studenten

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden

Verschil 16-24 jaar
- 25-44 jaar

Verschil 45-65 jaar
- 25-44 jaar

Verschil 16-24 jaar
- 25-44 jaar

Verschil 45-65 jaar
- 25-44 jaar

IALS

3,0

-24,2*

N.v.t.

N.v.t.

ALL

0,7

-20,2*

-0,4

PIAAC

1,3

-26,7*

Verschil ALL,
IALS

Nee

Verschil ALL,
PIAAC
Verschil IALS,
PIAAC

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden

Verschil werkloos werkzaam

Verschil inactief werkzaam

Verschil werkloos werkzaam

Verschil inactief werkzaam

IALS

-19,9*

-29,8*

N.v.t.

N.v.t.

-18,0*

ALL

-22,6*

-28,0*

-27,7*

-34,1*

-4,6

-20,3*

PIAAC

-26,3*

-33,9*

-31,8*

-33,8*

Nee

N.v.t.

N.v.t.

Verschil ALL,
IALS

Nee

Nee

N.v.t.

N.v.t.

Nee

Ja*

Nee

Nee

Verschil ALL,
PIAAC

Nee

Ja*

Nee

Nee

Nee

N.v.t.

N.v.t.

Nee

N.v.t.

N.v.t.

Verschil IALS,
PIAAC

Nee

Nee

* Significant op 5%.

* Significant op 5%.

De trendmatige ontwikkeling in het verschil in kernvaardigheden tussen werkenden, werklozen

Conclusie

en inactieven is opgenomen in tabel 3.5. Het laat zien dat werkenden hoger scoren op taal-

Analyse van de trends in kernvaardigheden in dit hoofdstuk liet zien dat het niveau van taal-

vaardigheden en rekenvaardigheden dan werklozen en inactieven. Het verschil in niveau van

vaardigheid in Nederland tussen 1994 en 2007 gedaald is, maar weer is toegenomen in

taalvaardigheden tussen werkenden en werklozen is gegroeid tussen IALS en ALL en tussen

2012. Per saldo is het niveau van taalvaardigheden in 2012 ongeveer gelijk aan dat in 1994.

ALL en PIAAC. Dat verschil is echter niet significant.9 Het verschil in taalvaardigheden tussen

Kijken we naar de rangorde van Nederland in vergelijking met de andere landen die aan IALS

inactieven en werkenden – bijna 34 punten in PIAAC – is tussen ALL en PIAAC significant

of ALL deelnamen, dan kunnen wij concluderen dat Nederland het goed doet, met een derde

toegenomen. De verschillen in rekenvaardigheden naar arbeidsmarktstatus zijn tussen ALL

positie in IALS (1994), een tweede positie in ALL (2007) en een tweede positie in PIAAC (2012).

en PIAAC min of meer gelijk gebleven.

Het niveau van rekenvaardigheden is wel significant gedaald tussen 2007 en 2012. Echter,
deze daling doet zich niet alleen voor in Nederland, maar ook – afgezien van Italië – in andere
landen die eerder aan ALL en PIAAC deelnamen. Per saldo is de score van Nederland op rekenvaardigheden relatief hoog, waardoor het tussen de aan IALS, ALL en PIAAC deelnemende
landen de eerste plaats deelt met een aantal, vooral Scandinavische, landen in 2012. Japan
is het enige land dat aan PIAAC deelnam maar niet aan ALL of IALS, dat beter scoort dan
Nederland als het gaat om rekenvaardigheden.
Er zijn echter wel diverse negatieve trends waar te nemen in Nederland. Zo is het verschil in
taalvaardigheden tussen mannen en vrouwen significant gegroeid tussen 2007 en 2012. Ook
het verschil in taalvaardigheden tussen hoog opgeleiden en middelbaar opgeleiden is significant
gegroeid tussen 1994 en 2012. Het verschil in taalvaardigheden tussen laag en middelbaar
opgeleiden is tussen 2007 en 2012 eveneens toegenomen. Per saldo is dat verschil in 2012
echter niet groter dan het in 1994 was. Voor rekenvaardigheden geldt ook dat het verschil tussen
laag en middelbaar opgeleiden significant is toegenomen tussen 2007 en 2012. Naar leeftijd

9 Dit heeft mogelijk te maken met het beperkt aantal werklozen in de data (N=125 in IALS).

58

zien wij een significant grotere kloof in taalvaardigheden tussen 45-65-jarigen en 25-44-jarigen

59

Hoofdstuk 03 Trends in kernvaardigheden

in 2012 dan in 2007. Een vergelijkbare ontwikkeling tekent zich af voor inactieven ten opzichte
van werkenden.

60

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Waarom zijn kernvaardigheden van belang?
De relatie tussen kernvaardigheden
en economische en niet-economische
uitkomsten

4.1 Inleiding

HOOFDSTUK

04

In hoofdstuk 1 veronderstelden we op basis van theoretische inzichten en eerder verricht onderzoek dat kernvaardigheden belangrijk zijn en ‘ertoe doen’. Een veronderstelling die mede ten
grondslag lag aan de uitvoering van het PIAAC-onderzoek. In dit hoofdstuk geven we een eerste
empirische beschrijving van de relatie tussen kernvaardigheden en verschillende soorten uitkomsten. We maken daarbij een onderscheid tussen economische uitkomsten – beschreven
in paragraaf 4.2 – en een aantal niet-economische uitkomsten, beschreven in paragraaf 4.3.
Alle analyses volgen daarbij hetzelfde patroon. We kijken voor elk niveau van kernvaardigheid
naar de verdeling van de uitkomstmaat. De analyse in de eerste twee paragrafen is gericht op
de beschrijving van kernvaardigheden naar bepaalde kenmerken. In paragraaf 4.4 zullen we
nagaan of deze relaties ook nog blijven bestaan als we controleren voor bepaalde achtergrondkenmerken zoals leeftijd en opleiding. We moeten ons er overigens van bewust zijn dat door
het cross-sectionele karakter van het PIAAC-onderzoek het niet mogelijk is om causale uitspraken te doen. We weten dus niet of mensen bijvoorbeeld werkzaam zijn omdat ze over bepaalde
kernvaardigheden beschikken of omgekeerd: dat ze bepaalde kernvaardigheden ontwikkelen
omdat ze werken. Het doel van dit hoofdstuk is primair om te laten zien dat er een relatie bestaat
tussen kernvaardigheden en belangrijke uitkomsten, ook als we controleren voor bepaalde
achtergrondkenmerken.

63

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.1b Arbeidsmarktpositie en rekenvaardigheden

4.2 Kernvaardigheden en economische uitkomsten
Arbeidsmarktstatus
In het PIAAC-onderzoek wordt de definitie van de International Labour Organisation (ILO)

100%

gebruikt om een onderscheid te maken naar de huidige arbeidsmarktstatus. Daarbij wordt

80%

iedereen die in de week voorafgaand aan het onderzoek minimaal één uur betaald werk heeft

60%

verricht in loondienst of als zelfstandige, dan wel minimaal één uur onbetaald werk heeft verricht
voor een eigen bedrijf of familiebedrijf, gerekend tot de werkenden. Ook mensen die vanwege
zwangerschap, ziekte of iets dergelijks in de voorafgaande week geen werk konden verrichten,

40%
20%
0%
Niveau 1

maar wel een baan hebben waarin ze terugkeren, worden gerekend tot de werkenden. Tot

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Betaald werk
Werkloos
Student
Anders inactief

de groep werklozen worden diegenen gerekend die in de voorafgaande week geen betaald werk
hadden, in de voorafgaande vier weken beschikbaar waren voor betaald werk en in diezelfde
periode specifieke stappen ondernamen om betaald werk te zoeken. Alle overige respondenten
worden gerekend tot de categorie ‘anders inactief’.

Figuur 4.1c Arbeidsmarktpositie en probleemoplossend vermogen

In dit rapport volgen wij deze definitie met één uitzondering. Respondenten die op het moment
van het interview zichzelf beschouwen als ‘student’, worden in een aparte categorie opgenomen,
ongeacht hun formele arbeidsmarktstatus. De reden hiervoor is dat veel studenten een bijbaantje

100%

hebben waardoor ze gerekend worden tot de werkenden. Vaak gaat het hierbij om laaggeschoold

80%

werk van enkele uren per week, waarbij er geen relatie bestaat tussen de opleiding die iemand

60%

volgt en zijn of haar kennis en vaardigheden. Vandaar dat we deze groep apart onderscheiden.
Figuur 4.1 geeft de verdeling van de arbeidsmarktstatus weer voor de verschillende niveaus
van taalvaardigheid, rekenvaardigheid en probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving.

40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Betaald werk
Werkloos
Student
Anders inactief

Figuur 4.1a Arbeidsmarktpositie en taalvaardigheden

100%

Van de Nederlandse respondenten aan het PIAAC-onderzoek, was op het moment van de

80%

enquête 70% ‘werkzaam’, 3% was ‘werkloos’10, 12% ‘student’ en 15% was ‘anders inactief’.

60%

Er is een duidelijke relatie met het niveau van taalvaardigheid. Van degenen op niveau 1 is

40%

57% werkzaam, terwijl van degenen op niveau 4/5, 77% werkzaam is. Bij rekenvaardigheid

20%

is dit zelfs nog iets extremer: respectievelijk 53% en 79%. Het omgekeerde beeld zien we voor

0%
Niveau 1
Betaald werk
Werkloos
Student
Anders inactief

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

de percentages ‘anders inactief’. Van degenen op niveau 1 is 34% ‘anders inactief’, terwijl dit
voor degenen op niveau 4/5 zo’n 6% is.
In het algemeen zijn de verschillen tussen niveau 3 enerzijds en niveau 4/5 anderzijds vrij
gering. De grote sprongen doen zich vooral voor tussen niveau 1 en 2 en tussen niveau 2 en 3.
10 Dit komt overeen met een werkloosheidscijfer van 4,3%. Dit ligt iets lager dan de 4,9% die het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) voor dezelfde periode, augustus 2011 - mei 2012, rapporteert. CBS: Statline, Werkloze beroepsbevolking per
maand: internationale definitie.

64

65

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.2c Loondienst en probleemoplossend vermogen

Voor probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving geldt dat het grote verschil zich
voordoet tussen niveau 1 en niveau 2: van degenen op niveau 1 is 18% ‘anders inactief’,
terwijl op niveau 2 dit slechts 5% bedraagt. Voor deze kernvaardigheid doen de relatief grootste
verschillen zich voor bij de categorie ‘student’. Van degenen op niveau 1 is 9% student en

100%

van degenen op niveau 3 is dit 24%. Dit komt mede omdat op niveau 3 relatief meer jongeren

80%

voorkomen.

60%
40%
20%

Loondienst of zelfstandige?
Beschikken de mensen die in loondienst werkzaam zijn over een ander patroon van kernvaardigheden dan degenen die als zelfstandige werkzaam zijn? In figuur 4.2 presenteren we
de verdeling van mensen in loondienst en zelfstandigen afzonderlijk voor de verschillende

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Loondienst
Zelfstandige

niveaus van kernvaardigheden.
Figuur 4.2a Loondienst en taalvaardigheden

Van de werkenden is 85% in loondienst en 15% zelfstandig. Er doet zich een interessant
patroon voor als we kijken naar de verschillende soorten kernvaardigheden. Bij taalvaardigheid
zijn degenen die op niveau 2 of lager zitten relatief wat vaker werkzaam als zelfstandige en

100%

hetzelfde geldt voor probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving. In beide gevallen

80%

is 16-17% werkzaam als zelfstandige. Voor rekenvaardigheid geldt echter het omgekeerde.

60%

Hier zijn de mensen die op niveau 4/5 functioneren relatief het vaakst werkzaam als zelfstandige,

40%

namelijk 18%. Het geeft mogelijk aan dat het voor zelfstandigen blijkbaar belangrijker is om

20%

goed te kunnen rekenen dan om taalvaardig te zijn.

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Loondienst
Zelfstandige

Type arbeidscontract
De eerdere analyse van de relatie tussen arbeidsmarktstatus en kernvaardigheden liet zien
dat individuen met een laag niveau van kernvaardigheden vaker tot de kwetsbare groepen
behoren: ze zijn vaker werkloos of behoren in het geheel niet tot de beroepsbevolking. Ook

Figuur 4.2b Loondienst en rekenvaardigheden

binnen de groep werkenden zijn er verschillen in arbeidszekerheid. Hoewel een groot deel
van de beroepsbevolking in loondienst een vast contract heeft, heeft een deel een zogeheten
atypisch contract, bijvoorbeeld een tijdelijk contract, werkzaam via het uitzendbureau of een

100%

contract als trainee of leerling. Figuur 4.3 geeft de verdeling weer van mensen die geen vast

80%

contract hebben voor de verschillende niveaus van kernvaardigheden.

60%
40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Loondienst
Zelfstandige

66

67

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.3a Geen vast arbeidscontract en taalvaardigheden

Van de werkenden in loondienst heeft 79% een vast contract, terwijl 21% een andersoortige
aanstelling dan een vast dienstverband heeft. Personen die laag scoren op taalvaardigheid
of rekenvaardigheid hebben vaker een andersoortige aanstelling. Van degenen op niveau 1

30%

van taalvaardigheid betreft het 25%. Hetzelfde geldt voor degenen op niveau 2 of lager voor

25%

rekenvaardigheid. Bij probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving is dit precies

20%

omgekeerd. Daar zijn degenen die op niveau 3 functioneren relatief het vaakst werkzaam in

15%

een andersoortige aanstelling. Dit wordt vooral veroorzaakt doordat op niveau 3 relatief meer

10%

jongeren voorkomen.

5%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Leidinggeven
Ongeveer 34% van de werkenden in loondienst geeft leiding aan een of meer ondergeschikten.
Figuur 4.4 geeft het percentage leidinggevenden voor de verschillende niveaus van kernvaardigFiguur 4.3b Geen vast arbeidscontract en rekenvaardigheden

heden.
Figuur 4.4a Leidinggeven en taalvaardigheden

30%
25%
20%

40%

15%

35%

10%

30%

5%

25%

0%

20%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

15%
10%
5%
0%

Figuur 4.3c Geen vast arbeidscontract en probleemoplossend vermogen

Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
Niveau 1

68

Niveau 2

Niveau 3

69

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.4b Leidinggeven en rekenvaardigheden

Beloning
Is er een relatie tussen beloning en kernvaardigheden? In het onderzoek is gevraagd naar de
beloning van zowel degenen in loondienst als de zelfstandigen. We beperken ons hier tot de

45%

gegevens over de beloning van de mensen in loondienst. De inkomsten voor zelfstandigen

40%

fluctueren sterker en zijn niet alleen of zelfs maar beperkt afhankelijk van vaardigheden waar-

35%

over de zelfstandigen beschikken. Voor degenen in loondienst ligt dit anders. Hun inkomsten

30%

worden voor een belangrijk deel bepaald door hun productiviteit. Die is op haar beurt weer

25%

afhankelijk van de kennis en vaardigheden waarover ze beschikken, en de wijze waarop

20%

werkgevers deze vaardigheden beoordelen. We maken hier gebruik van het bruto uurloon

15%

inclusief eventuele toeslagen of bonussen. We presenteren de inkomensgegevens in kwintielen.

10%

In het PIAAC-onderzoek is veel aandacht besteed aan het minimaliseren van de non-respons op

5%

de inkomensgegevens. Van slechts 4% van de respondenten in loondienst kon het betreffende

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

uurloon niet worden vastgesteld vanwege ontbrekende gegevens. Figuur 4.5 geeft de verdeling
van inkomens weer voor de verschillende niveaus van kernvaardigheden.
Figuur 4.5a Beloning en taalvaardigheden

Figuur 4.4c Leidinggevenden en probleemoplossend vermogen

100%

40%

80%

35%

60%

30%

40%

25%

20%

20%

0%

15%

Niveau 1

10%
5%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Laagste kwintiel (<€11)
4e kwintiel (€11 - €15)
3e kwintiel (€15 - €19)
2e kwintiel (€19 - €25)
Hoogste kwintiel (>€25)

Voor taalvaardigheid en rekenvaardigheid stijgt het percentage leidinggevenden met het niveau
waarop men functioneert, van zo’n 24% voor degenen op niveau 1 tot respectievelijk 38 en 42%
voor degenen op niveau 4/5. En hoewel taalvaardigheid en rekenvaardigheid samenhangen
met de kans om een leidinggevende rol te vervullen, is de relatie verre van perfect. Bijna 1 op
de 4 werkenden op niveau 1 geeft leiding aan een of meer ondergeschikten. Voor probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving is de relatie minder eenduidig. Het percentage
leidinggevenden is het hoogst op niveau 2 met 38% en het laagst op niveau 1 en 3 (33%).
Deels komt dit door de leeftijdssamenstelling van degenen die op niveau 3 functioneren: het
zijn vaker jongeren die nog niet toe zijn aan een leidinggevende functie.

70

71

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.5b Beloning en rekenvaardigheden

op niveau 2 en 3 functioneren, is er wel sprake van een monotoon oplopend percentage dat bij de
hogere inkomenskwintielen zit. Van degenen op niveau 3 zit 30% in het hoogste inkomenskwintiel.

100%

Arbeidssatisfactie

80%

De laatste uitkomst die we in deze paragraaf presenteren, is de arbeidssatisfactie. Al zou men

60%

kunnen betogen dat dit net zo goed gerekend kan worden tot een niet-economische uitkomst.

40%

Arbeidssatisfactie is immers een van de belangrijkste determinanten van algehele satisfactie

20%

of geluk. Niettemin wordt arbeidssatisfactie op haar beurt weer bepaald door kenmerken van

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Laagste kwintiel (<€11)
4e kwintiel (€11 - €15)
3e kwintiel (€15 - €19)
2e kwintiel (€19 - €25)
Hoogste kwintiel (>€25)

het werk zoals de mate van zelfstandigheid en beloning. Aan de respondenten is de vraag
voorgelegd: “Alles overwegende, hoe tevreden bent u met de huidige baan?” De respondenten
konden antwoorden op een schaal variërend van 1. ‘zeer tevreden’ tot en met 5. ‘zeer ontevreden’. De categorieën 1 en 2, respectievelijk 4 en 5 zijn bij elkaar genomen. Figuur 4.6 geeft
de verdeling van arbeidssatisfactie voor de verschillende niveaus van kernvaardigheden.
Figuur 4.6a Arbeidssatisfactie en taalvaardigheden

Figuur 4.5c Beloning en probleemoplossend vermogen

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%
0%

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 1

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Niveau 3

Niveau 4 en 5

(Zeer) tevreden
Noch tevreden, noch ontevreden
(Zeer) ontevreden

Laagste kwintiel (<€11)
4e kwintiel (€11 - €15)
3e kwintiel (€15 - €19)
2e kwintiel (€19 - €25)
Hoogste kwintiel (>€25)

Figuur 4.6b Arbeidssatisfactie en rekenvaardigheden

Er is een duidelijke relatie tussen het niveau van kernvaardigheden en de inkomsten uit loondienst. Van degenen op niveau 1 van taalvaardigheid, behoort 37% tot het laagste inkomenskwintiel en slechts 6% bij het hoogste inkomenskwintiel. Bij degenen die op niveau 4/5 functio-

100%

neren zit 33% in het hoogste inkomenskwintiel en slechts 9% in het laagste inkomenskwintiel.

80%

Voor rekenvaardigheid vinden we vergelijkbare cijfers. Bij probleemoplossend vermogen in een

60%

digitale omgeving is er voor degenen die op niveau 1 functioneren geen duidelijk verband met
inkomen; 17% van degenen die op niveau 1 functioneren zit in het laagste inkomenskwintiel
en 15% in het hoogste inkomenskwintiel. Hierbij moeten we overigens wel bedenken dat
ongeveer 10% van de respondenten geen score heeft op de test voor probleemoplossend
vermogen, omdat ze over onvoldoende computervaardigheden beschikken of er de voorkeur

40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

(Zeer) tevreden
Noch tevreden, noch ontevreden
(Zeer) ontevreden

aan gaven om de overige testen op papier te maken, zie ook hoofdstuk 1. Het is aannemelijk
dat deze groep sterker vertegenwoordigd is bij de lagere inkomenskwintielen. Bij degenen die

72

73

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.6c Arbeidssatisfactie en probleemoplossend vermogen

partij, vakbond of andere non-profitorganisatie.11 De resultaten zijn weergegeven in
figuur 4.7.
Figuur 4.7a Deelname aan vrijwilligerswerk en taalvaardigheden

100%
80%
60%
40%

100%

20%

80%

0%

60%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

(Zeer) tevreden
Noch tevreden, noch ontevreden
(Zeer) ontevreden

40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Nooit
Minder dan eens per week
Minstens eens per week

Van de ondervraagde personen is 86% tevreden of zeer tevreden met de huidige functie.
Slechts 4% is ontevreden of zeer ontevreden, terwijl 10% aangeeft noch tevreden noch ontevreden te zijn. Deze percentages variëren nauwelijks voor de verschillende niveaus van taal-

Figuur 4.7b Deelname aan vrijwilligerswerk en rekenvaardigheden

vaardigheid, rekenvaardigheid of probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving.
Met andere woorden; mensen met een laag niveau van kernvaardigheden zijn niet meer of
minder tevreden met hun huidige functie dan mensen met een hoog niveau van kernvaardigheden. Dit komt vooral omdat arbeidssatisfactie vooral bepaald wordt door de vraag of de realiteit

100%

van de baan overeenkomt met de verwachtingen. Zo hebben degenen die in een baan onder

80%

hun opleidingsniveau terechtkomen een lagere arbeidssatisfactie: gemiddeld 2,09 op een schaal

60%

van 1 – zeer tevreden – tot 5, zeer ontevreden. Bij degenen die een baan hebben die bij hun
opleidingsniveau past, is de arbeidssatisfactie een stuk hoger, namelijk 1,92. Bij degenen
die boven hun opleidingsniveau werkzaam zijn nog weer hoger, namelijk 1,84. We kunnen
hieruit concluderen dat mensen met verschillende niveaus van kernvaardigheden blijkbaar
niet variëren in de realiteitszin van hun verwachtingen ten aanzien van betaald werk.

40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Nooit
Minder dan eens per week
Minstens eens per week

4.3 Kernvaardigheden en niet-economische uitkomsten
In het PIAAC-onderzoek is ervoor gekozen om een belangrijk accent te leggen op de economische
uitkomsten van kernvaardigheden. De meeste vragen hebben daarom betrekking op de arbeidsmarktloopbaan en het huidige werk. Er is echter ook een beperkt aantal vragen gesteld over
niet-economische uitkomsten. Deze worden behandeld in deze paragraaf.
Vrijwilligerswerk
Een van de vragen die is voorgelegd aan de respondenten is hoe vaak men in de afgelopen
twaalf maanden vrijwilligerswerk heeft verricht voor een liefdadigheidsorganisatie, politieke

74

11 De respondenten konden daarbij kiezen tussen de volgende antwoorden: 1. ‘nooit’, 2. ‘minder dan één keer per maand’, 3.
‘minder dan één keer per week, maar minstens één keer per maand’, 4. ‘minstens één keer per week, maar niet elke dag’ en 5.
‘elke dag’. Voor de overzichtelijkheid hebben we de antwoordcategorieën 2 en 3 samengenomen, net als de antwoordcategorieën
4 en 5.

75

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.8a Politieke effectiviteit en taalvaardigheden

Figuur 4.7c Deelname aan vrijwilligerswerk en probleemoplossend vermogen

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%
0%

0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 1

Niveau 3

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Niveau 3

Niveau 4 en 5

(Zeer) eens
Noch eens, noch oneens
(Zeer) oneens

Nooit
Minder dan eens per week
Minstens eens per week

Van de respondenten geeft 59% aan helemaal geen vrijwilligerswerk te hebben verricht in de
Figuur 4.8b Politieke effectiviteit en rekenvaardigheden

afgelopen twaalf maanden, 25% geeft aan wel vrijwilligerswerk te verrichten, maar minder
dan één keer per week, terwijl de resterende 16% aangeeft minimaal één keer per week
vrijwilligerswerk te verrichten. Het al dan niet verrichten van vrijwilligerswerk hangt duidelijk
samen met het niveau van kernvaardigheden, maar de frequentie daarvan veel minder. Voor

100%

taalvaardigheid en rekenvaardigheid geldt dat ruim 70% van degenen op niveau 1 helemaal

80%

geen vrijwilligerswerk verrichten, terwijl dit voor degenen op niveau 4/5 tussen de 50 en 55%

60%

bedraagt. Het omgekeerde beeld zien we wanneer we kijken naar het percentage dat minder
dan één keer per week vrijwilligerswerk verricht. Dat varieert van ruim 15% bij degenen op
niveau 1 tot ruim 30% voor degenen op niveau 4/5. Als we kijken naar degenen die zeer

40%
20%
0%
Niveau 1

frequent, dat wil zeggen minimaal één keer per week, vrijwilligerswerk verrichten, dan lopen

Niveau 2

(Zeer) eens
Noch eens, noch oneens
(Zeer) oneens

de percentages nauwelijks uiteen. Dit hangt waarschijnlijk samen met het grotere percentage
mensen op niveau 1 dat behoort tot de categorie ‘inactief’. Zij compenseren dat deels door
frequent vrijwilligerswerk te verrichten. Voor het domein probleemoplossend vermogen in een
digitale omgeving zijn de verschillen tussen de drie niveaus veel minder pregnant aanwezig.

Figuur 4.8c Politieke effectiviteit en probleemoplossend vermogen

Politieke effectiviteit
De legitimiteit van een parlementaire democratie zoals wij die kennen, is in belangrijke mate
afhankelijk van het vertrouwen dat burgers hebben in de politiek en in de politieke instituties.

100%

Wanneer burgers het gevoel hebben dat ze geen enkele invloed uitoefenen op wat “zij in Den

80%

Haag” doen of besluiten, dan verliezen parlement en regering hun machtsbasis. Gevoelens

60%

van politiek onvermogen leiden hetzij tot lage opkomst bij verkiezingen hetzij tot de opkomst
van populistische partijen die deze gevoelens van politiek onvermogen kanaliseren. Aan de
respondenten is voorgelegd in hoeverre zij het eens zijn met de volgende stelling: “Mensen
zoals ik hebben niks te zeggen over wat de regering doet.” De respondenten konden antwoorden
op een schaal variërend van 1. ‘zeer mee eens’ tot en met 5. ‘zeer mee oneens’. De categorieën

40%
20%
0%
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

(Zeer) eens
Noch eens, noch oneens
(Zeer) oneens

1 en 2, respectievelijk 4 en 5 zijn bij elkaar genomen. De resultaten staan in figuur 4.8.

76

77

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.9a Sociaal vertrouwen en taalvaardigheden

Maar liefst 39% van de ondervraagden is het met deze stelling eens of zelfs zeer eens.
Eenzelfde percentage geeft aan dat men het met deze stelling oneens of zelfs zeer oneens
is. Er is een zeer duidelijke relatie met het niveau van kernvaardigheden. Van degenen op
niveau 1 geeft bijna 60% aan dat men het met deze stelling eens of zelfs zeer eens is. Het

100%

omgekeerde beeld zien we bij degenen op niveau 4/5. Hier geeft 58% – taalvaardigheid –,

80%

respectievelijk 53% – rekenvaardigheid – aan dat men het met deze stelling oneens of zelfs

60%

zeer oneens is. Ook bij probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving zien we een
duidelijk verband tussen het niveau van deze kernvaardigheid en de mate waarin men het
eens is met deze stelling. Van degenen op niveau 1 is 44% het eens of zeer eens met deze

40%
20%
0%
Niveau 1

stelling, terwijl van degenen op niveau 3 56% het oneens of zeer oneens is.

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Weinig vertrouwen
Neutraal
Veel vertrouwen

Sociaal vertrouwen
Nauw gerelateerd aan het concept van politieke effectiviteit is de mate van sociaal vertrouwen.
Een hoge mate van vertrouwen wordt in de regel gezien als een voorwaarde voor sociale cohesie
Figuur 4.9b Sociaal vertrouwen en rekenvaardigheden

en economische welvaart. Zonder vertrouwen zijn er geen efficiënte relaties mogelijk tussen
mensen, geen hechte sociale verbindingen, geen goed functionerende politieke organisaties
en ook geen economische transacties. Handel zou niet mogelijk zijn wanneer men er niet op
kan vertrouwen dat wederzijdse afspraken nagekomen worden: het is immers inefficiënt om

100%

alles in een contract vast te leggen.

80%
60%

In internationaal vergelijkend onderzoek worden al enkele decennia de volgende twee vragen
voorgelegd als indicator van sociaal vertrouwen. Aan de respondenten wordt gevraagd of men
het eens is met de volgende twee stellingen: “Er zijn maar weinig mensen die je volledig kunt

40%
20%
0%
Niveau 1

vertrouwen” en: “Als je niet oppast, zullen andere mensen van je profiteren.”12 De relatie met

Niveau 2

Weinig vertrouwen
Neutraal
Veel vertrouwen

kernvaardigheden staat weergegeven in figuur 4.9.

Figuur 4.9c Sociaal vertrouwen en probleemoplossend vermogen

100%
80%
60%
40%
20%
0%
Niveau 1

12 De respondenten konden antwoorden op een schaal variërend van 1. ‘zeer mee eens’ tot en met 5. ‘zeer mee oneens’. De
beide scores zijn bij elkaar opgeteld en in drie categorieën ingedeeld: de scores 1-4: weinig vertrouwen, de scores 5 en 6:
neutraal en de scores 7-10: veel vertrouwen.

78

Niveau 2

Niveau 3

Weinig vertrouwen
Neutraal
Veel vertrouwen

79

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.10b Gezondheid en rekenvaardigheden

Van de ondervraagden geeft 44% aan weinig vertrouwen te hebben in zijn of haar medemensen,
terwijl 27% aangeeft juist veel vertrouwen te hebben. Net als het geval was bij politieke doeltreffendheid, is er een sterke relatie met het niveau van kernvaardigheden. Van degenen die
op niveau 1 functioneren, geeft 63% aan weinig vertrouwen te hebben in de medemens, terwijl

100%

slechts zo’n 10% aangeeft veel vertrouwen te hebben. Bij degenen op niveau 4/5 betreft dit

80%

respectievelijk ruim 25% en ruim 40%. Ook bij het domein probleemoplossend vermogen in

60%

een digitale omgeving zien we een duidelijke relatie met sociaal vertrouwen. Het vertrouwen
is vooral laag bij degenen op niveau 1: hier geeft 51% aan weinig vertrouwen te hebben in
de medemens. Voor degenen op niveau 3 betreft dit slechts 26%. Omgekeerd geeft 22% van

40%
20%
0%
Niveau 1

de mensen op niveau 1 aan dat ze veel vertrouwen hebben in de medemens, terwijl dit voor

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Uitstekend
Goed
Matig
Slecht

40% van degenen op niveau 3 geldt.
Gezondheid
Ten slotte is aan de respondenten een vraag voorgelegd over hun gezondheid. Ook deze vraag

Figuur 4.10c Gezondheid en probleemoplossend vermogen

is frequent in internationaal vergelijkend onderzoek voorgelegd en de antwoorden blijken goed
samen te hangen met objectieve gezondheidsindicatoren. De vraag luidt: “In het algemeen,
hoe zou u uw gezondheid beschrijven: uitstekend, zeer goed, goed, matig of slecht?” Bij de
100%

analyse namen we de eerste twee categorieën samen.

80%

Figuur 410a Gezondheid en taalvaardigheden

60%
40%
20%
0%

100%

Niveau 1

80%

Niveau 2

Niveau 3

Uitstekend
Goed
Matig
Slecht

60%
40%
20%
0%
Niveau 1
Uitstekend
Goed
Matig
Slecht

Niveau 2

Niveau 3

Niveau 4 en 5

Van de respondenten geeft 45% aan dat zijn of haar gezondheidstoestand uitstekend of zeer
goed is, 37% omschrijft deze als goed, 15% als matig en 3% als slecht. Er zijn echter duidelijke
verschillen tussen de onderscheiden niveaus van kernvaardigheden. Van degenen op niveau 1
geeft slechts 1 op de 4 aan dat de eigen gezondheid uitstekend of zeer goed is, terwijl bijna 4
op de 10 deze als matig of slecht beoordelen. Voor degenen op niveau 4/5 geldt het omgekeerde.
Bijna 6 op de 10 mensen op dit niveau geven aan de eigen gezondheid als uitstekend of
zeer goed te beoordelen, terwijl maar 1 op de 10 aangeeft dat deze matig of slecht is. Bij het
domein probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving geeft 38% van degenen die
op niveau 1 functioneren aan dat de eigen gezondheid uitstekend of zeer goed is en 22% dat
deze matig of slecht is. Van degenen op niveau 3 betreft dit respectievelijk 63% en 7%.

80

81

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

4.4 De samenhang tussen kernvaardigheden en uitkomsten nader geanalyseerd

(de etniciteit en het opleidingsniveau van de ouders). Toch blijkt er voor de meeste variabelen

In de eerdere paragrafen zagen we dat – met uitzondering van arbeidssatisfactie – er een

een duidelijke relatie te bestaan met taalvaardigheid, met uitzondering van de volgende variabelen:

relatie bestaat tussen kernvaardigheden en een aantal economische en niet-economische

de relatie met de kans om betaald werk te hebben in vergelijking met de kans om werkloos

uitkomsten. We gaven daarbij tevens aan dat in een aantal gevallen deze relatie samenhangt

te zijn, leidinggeven en de kans op een vaste aanstelling.

met leeftijd of andere kenmerken van de respondent. In deze paragraaf zullen we de eerder
beschreven samenhangen nader analyseren door te kijken of de samenhang met kernvaardig-

Voor de variabelen waar we ook na controle voor achtergrondkenmerken nog een sterk verband

heden overeind blijft wanneer we controleren voor opleiding, geslacht, leeftijd, etniciteit en

zagen met taalvaardigheid, keken we ook bij de referentielanden hoe daar de relatie ligt met

opleidingsniveau van de ouders. We doen dit uitsluitend voor taalvaardigheid, aangezien de

taalvaardigheid.

eerdere analyses lieten zien dat de relatie met de andere twee kernvaardigheden niet wezenlijk
Figuur 4.12a Vergelijking effectgroottes met referentielanden, werk versus inactief

anders is.
Bij de multivariate analyses kijken we naar de verandering in het effect van taalvaardigheid
wanneer we controleren voor de andere variabelen. We gebruiken de gestandaardiseerde effecten – bèta’s – zodat effectgroottes direct onderling vergeleken kunnen worden. Figuur 4.11
geeft de betreffende effectgroottes.

0

0,05

0,10

0,15

0,20

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk
Zweden
Nederland
Japan

Figuur 4.11 Effectgroottes van taalvaardigheid op uitkomsten met en zonder controle voor
achtergrondkenmerken

Finland
Duitsland
België

0,35
0,3

Figuur 4.12b Vergelijking effectgroottes met referentielanden, uurloon

0,25
0,2
0,15

-0,05

0,1

0

0,05

0,10

0,15

0,20

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

0,05
0

Zweden

-0,05
Werk vs.
werkloos

Werk vs.
inactief

Uurloon

Leidinggeven

Vast vs.
tijdelijk
contract

Vrijwilligerswerk

Politieke
effectiviteit

Sociaal
vertrouwen

Gezondheid:
redelijk/
uitstekend vs.
matig/slecht

Bèta zonder controles
Bèta met controles

Nederland
Japan
Finland
Duitsland
België

Zonder controle voor achtergrondkenmerken zien we de sterkste effecten van taalvaardigheid
op het hebben van betaald werk in vergelijking met de kans om ‘anders inactief’ te zijn, het
uurloon, het verrichten van vrijwilligerswerk, het gevoel van politieke effectiviteit, het sociaal
vertrouwen en de gezondheid. Voor alle effecten, met uitzondering van de kans op een vaste
aanstelling en het al dan niet verrichten van vrijwilligerswerk, geldt dat ze aanzienlijk kleiner
worden wanneer gecontroleerd wordt voor leeftijd, geslacht, opleiding en sociale achtergrond

82

83

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 4.12c Vergelijking effectgroottes met referentielanden, vrijwilligerswerk

0

0,02

0,04

0,06

0,08

0,10

0,12

Figuur 4.12f Vergelijking effectgroottes met referentielanden, gezondheid

0,14

0,16

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

0

0,02

0,04

0,06

0,08

0,10

0,12

0,14

0,16

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

Zweden

Zweden

Nederland

Nederland

Japan

Japan

Finland

Finland

Duitsland

Duitsland

België

België

Figuur 4.12d Vergelijking effectgroottes met referentielanden, politieke effectiviteit

Diverse resultaten springen in het oog. Japan valt op omdat hier over de hele linie de gecontroleerde effecten van taalvaardigheid op economische en niet-economische uitkomsten het laagst

0

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

zijn, of zelfs in het geheel niet significant. Duitsland daarentegen scoort voor alle uitkomsten
bij de eerste drie.

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

De positie van Nederland en ook de andere landen is meer wisselend. Zo is het effect van

Zweden

taalvaardigheid op het uurloon in Nederland verreweg het hoogst van alle acht de referentie-

Nederland

landen, op enige afstand gevolgd door het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. In Zweden, Japan

Japan

en de Verenigde Staten is het effect zelfs geheel afwezig. Vooral voor de Verenigde Staten is

Finland

dit opvallend, omdat men zou verwachten dat in een minder sterk gereguleerde economie

Duitsland

deze kernvaardigheden ná controle voor opleiding juist een sterker effect zouden moeten

België

laten zien. Dat vinden we overigens wel voor het Verenigd Koninkrijk terug.
Ook bij politieke effectiviteit en sociaal vertrouwen zien we bij Nederland een relatief sterk
effect van taalvaardigheid. Nederland neemt in beide gevallen een tweede plaats in achter
Figuur 4.12e Vergelijking effectgroottes met referentielanden, sociaal vertrouwen

Duitsland. Bij de overige kenmerken scoort Nederland juist relatief laag. Zweden en Finland
scoren het hoogst als het gaat om het effect van taalvaardigheid op de kans om werk te hebben

0
Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

in plaats van inactief te zijn, terwijl die effecten in andere landen beduidend lager zijn. Bij
vrijwilligerswerk liggen de effecten in de meeste landen vrij dicht bij elkaar. Bij gezondheid
lopen de effecten wat meer uiteen van 0,04 in Japan tot 0,15 in de VS.

Zweden
Nederland
Japan

4.5 Conclusie

Finland

Kernvaardigheden zijn van belang omdat ze nauw samenhangen met allerlei doelen die mensen

Duitsland

nastreven in hun leven of doelen die door de maatschappij als geheel worden nagestreefd.

België

Mensen met een hoog niveau van kernvaardigheden zijn vaker actief op de arbeidsmarkt,
zijn minder vaak werkloos, hebben vaker een vaste aanstelling, hebben vaker een hoog inkomen,
zijn vaker actief in vrijwilligerswerk, hebben een hoger gevoel van politieke effectiviteit, hebben
een hoger vertrouwen in de medemens en omschrijven hun gezondheidstoestand vaker als

84

85

Hoofdstuk 04 Waarom zijn kernvaardigheden van belang?

uitstekend of zeer goed. Slechts een van de onderzochte variabelen liet geen enkel verband
zien met het niveau van kernvaardigheden en dat betrof de arbeidssatisfactie. Dit komt waarschijnlijk niet omdat mensen met verschillende kernvaardigheden in dezelfde type banen
terechtkomen, maar omdat ze dezelfde reële verwachtingen hebben over het type banen
waarin ze terechtkomen.
We lieten echter ook zien dat de relatie tussen de kernvaardigheden enerzijds en de diverse
soorten uitkomsten anderzijds verre van perfect is. Het grootste deel van degenen die op
een laag niveau van taalvaardigheid of rekenvaardigheid functioneren, hebben wel degelijk
werk. Een aanzienlijk deel heeft zelfs een leidinggevende functie en een klein deel zit zelfs
in de groep van de 20% meest verdienende mensen in loondienst. Het is van belang om na
te gaan op welke wijze deze groep zich staande weet te houden. Beschikken ze over andere
kernvaardigheden die het lage niveau van taalvaardigheid, rekenvaardigheid of probleemoplossend vermogen kunnen compenseren? Of komt het omdat ze in een omgeving functioneren
die weinig aan verandering onderhevig is? En zo ja; wat gebeurt er dan op het moment dat
deze veranderingen zich wel voordoen?
Ook zagen we dat de relaties met de verschillende domeinen niet altijd hetzelfde zijn. Zelfstandigen hebben bijvoorbeeld relatief vaak een laag niveau van taalvaardigheid of probleemoplossend vermogen, maar tegelijkertijd vaker een hoog niveau van rekenvaardigheid. Dat
doet ook de vraag rijzen welke combinaties van kernvaardigheden effectief zijn voor het
bereiken van bepaalde uitkomsten. Zijn de effecten onafhankelijk van elkaar of treden er
interacties op? Is bijvoorbeeld het effect van rekenvaardigheid afhankelijk van het niveau van
taalvaardigheid?
Ten slotte is duidelijk dat een deel van de samenhang tussen kernvaardigheden en uitkomsten
veroorzaakt wordt door andere variabelen, zoals leeftijd, opleiding en sociale herkomst. We
zien sterke effecten – ook na controle voor achtergrondkenmerken – op arbeidsparticipatie,
uurloon, vrijwilligerswerk, politieke effectiviteit, sociaal vertrouwen en gezondheid. Bovendien
blijkt het effect van taalvaardigheid op uurloon in Nederland na controle voor achtergrondkenmerken het hoogst te zijn van alle referentielanden. Ook het gecontroleerde effect van
taalvaardigheid op het gevoel van politieke effectiviteit en sociaal vertrouwen is in Nederland
relatief hoog. In de komende hoofdstukken zullen we een deel van die relaties nader bezien.

86

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Laaggeletterdheid en
excellentie

5.1 Nieuwe eisen, nieuwe uitdagingen
In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan (zeer) hoge en lage niveaus van vaardigheden:
laaggeletterdheid en excellentie. Waarom deze aandacht voor laaggeletterdheid en excellentie?
Veranderende eisen aan kennis en vaardigheden op het werk en in het dagelijks leven vergroten
verschillen in kansen aan de onder- en bovenkant van vaardigheidsniveaus. Verschillende
ontwikkelingen, zoals globalisering, toenemend belang van ict en de flexibilisering van de
arbeidsmarkt, leiden ertoe dat er hogere eisen worden gesteld aan de vaardigheden van mensen.
Dat Nederland zich internationaal wil profileren als kenniseconomie betekent bijvoorbeeld
dat er niet alleen hogere eisen worden gesteld aan het niveau van kennis en vaardigheden
van mensen, maar ook dat mensen in staat moeten zijn om snel nieuwe kennis te verwerven.
Daarvoor is een voldoende niveau van cognitieve vaardigheden zoals taal- en rekenvaardig-

HOOFDSTUK

05

heden en probleemoplossend vermogen een belangrijke basisvoorwaarde. Hoger opgeleiden
zijn over het algemeen flexibeler inzetbaar op de arbeidsmarkt omdat ze zich nieuwe kennis
en vaardigheden gemakkelijker eigen kunnen maken. Voor mensen met een (zeer) laag
niveau van vaardigheden is het lastiger om aan deze voorwaarden te voldoen.
Het gevaar bestaat dan ook dat de verschillen tussen groepen met lage en hoge niveaus van
vaardigheden groter zullen worden. De Onderwijsraad stelt in Maatschappelijke achterstanden
van de toekomst dat er indicaties zijn dat laag- en hoogopgeleiden in toenemende mate in
gescheiden werelden leven: maatschappelijke en politieke participatie blijken bijvoorbeeld steeds
minder gerelateerd aan zuil of religie en steeds meer aan opleidingsniveau (Onderwijsraad,
2011). Grote verschillen in vaardigheden tussen onder- en bovenkant is dan ook een maatschappelijk onwenselijke situatie. Nederland streeft daarom naar een goed opgeleide beroepsbevolking met een hoog gemiddeld vaardigheidsniveau.
Daarnaast speelt echter nog een ander probleem: Nederland presteert van oudsher redelijk
goed aan de onderkant van de vaardighedenverdeling en minder goed aan de bovenkant. Op
basis van gegevens uit PISA, TIMSS en PIRLS concludeert het Centraal Planbureau (CPB) in
2011 dat alhoewel Nederlandse leerlingen gemiddeld genomen goed presteren, de onderwijs-

89

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

prestaties van vooral de beste leerlingen in Nederland achterblijven ten opzichte van andere

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

heid gedefinieerd, zie ook hoofdstuk 1.

landen (Van der Steeg e.a., 2011). Niet alleen een hoog gemiddeld niveau onder de beroepsbevolking is relevant; ook de uitschieters aan de best presterende kant van de verdeling – de

In de volgende paragraaf (5.3) kijken we zowel naar de niveaus als naar de relatieve benadering

excellenten – zijn van economisch belang. Bijvoorbeeld door hun mogelijke bijdrage aan de

en vergelijken de 1% en 5% hoogst en laagst presterenden in Nederland met andere landen.

verhoging van de productiviteit van anderen door middel van kennis-spillovers (zie voor een

Voordeel van deze laatste benadering is dat de absolute top in kaart kan worden gebracht.

overzicht Minne, Rensman e.a., 2007).

Nadeel is dat deze groepen te klein zijn om verdere analyses naar achtergrondkenmerken uit

De aandacht voor excellentie binnen het onderwijs is in de afgelopen jaren duidelijk toegenomen

te kunnen voeren.

in Nederland. Het Nederlandse onderwijsbeleid is van oudsher gericht op het tegengaan van
achterstanden – via de gewichtenregeling –, met relatief weinig beschikbare middelen voor

In de overige paragrafen van dit hoofdstuk hanteren we daarom de niveau-indeling en wordt

excellentie in het onderwijs. Mede naar aanleiding van bovengenoemde onderzoeksresultaten

laaggeletterdheid gedefinieerd als die groep mensen die in het PIAAC-onderzoek op niveau 1

zien we een verschuiving naar meer excellentieprogramma’s over de gehele breedte van het

van taalvaardigheid presteert. We kijken voor deze groep ook naar rekenvaardigheden. Excellentie

onderwijs: van top- en plusklassen in het basisonderwijs tot university colleges op het wo. Er

wordt gedefinieerd als de mensen die op niveau 4/5 van taalvaardigheden presteren. We kijken

ontstaat daarnaast steeds meer (beleids)aandacht voor excellentie en de economische relevantie

voor deze groep eveneens naar rekenvaardigheden en daarnaast naar probleemoplossend

hiervan voor Nederland als geheel. Dit leidt tot een verschuiving van de aandacht voor de

vermogen. Voor deze laatste vaardigheid geldt niveau 3 als het hoogste niveau. Probleemoplossend

onderkant als vooral een maatschappelijk probleem naar aandacht voor de bovenkant als

vermogen in digitale omgevingen is een hogere cognitieve vaardigheid die geldt als een belang-

vooral een economisch belang.

rijke life skill: in een omgeving waar technologische veranderingen elkaar steeds sneller
opvolgen, worden hoge eisen gesteld aan flexibiliteit, het reflecterend vermogen en digitale

Aandacht voor de onderkant van de vaardighedenverdeling is echter ook economisch relevant.

vaardigheden (zie Reeff, Zabal & Blech, 2005). Omdat PIAAC gebruikmaakt van geschreven

Uit onderzoek naar de relatie tussen kernvaardigheden en economische groei blijkt dat zowel

teksten, op papier of digitaal, geldt dat een basisniveau van taalvaardigheid een voorwaarde

een voldoende (basis)niveau van vaardigheden als zeer hoge vaardigheden een onafhankelijk

is voor probleemoplossend vermogen zoals we dat in PIAAC meten: mensen moeten in staat

positief significant effect heeft op economische groei en dat deze effecten elkaar versterken.

zijn om over een probleem te lezen en dat te begrijpen voordat zij het kunnen oplossen

Voldoende basisvaardigheden voor iedereen is een voorwaarde om een relatief grote groep

(Houtkoop e.a., 2012). Deze vaardigheid is daarmee vooral interessant voor onderzoek naar

excellente talenten te ontwikkelen (Hanushek & Woessmann, 2009).

hoge niveaus van vaardigheden: we mogen verwachten dat mensen die goed presteren op
taalvaardigheden, beter presteren op probleemoplossend vermogen. In bijlage 1 staat een
overzicht van de verschillende scoreniveaus per vaardigheid.

5.2 Hoe bakenen we de onder- en bovenkant af?
We kijken in dit hoofdstuk naar 16-65-jarigen die op zeer lage niveaus van taal- en rekenvaardig-

De term ‘laaggeletterd’ roept vaak het beeld op van mensen die met (zeer) grote taaldeficiënties

heden presteren – laaggeletterden – en 16-65-jarigen die over zeer hoge niveaus beschikken:

te maken hebben en die zich op de grens van analfabetisme en basale geletterdheid bevinden.

excellenten. Bij het bepalen van achterstand of voorsprong bestaat de keuze tussen een

Dat beeld is echter niet van toepassing op de meeste mensen die op niveau 1 van taalvaardig-

absolute of relatieve benadering. In internationale vergelijkingen wordt laaggeletterdheid of

heden presteren, blijkt uit de frequentieverdeling van taalvaardigheidsscores in figuur 5.1.

excellentie vaak weergegeven in relatieve, vergelijkende zin: bijvoorbeeld door de 5% best

We zien dat mensen onregelmatig zijn verspreid over de scores die tot niveau 1 behoren: 0

presterenden in een bepaald land te vergelijken met de 5% best presterenden in andere

tot 225 punten. De meesten bevinden zich aan de rechterkant van de schaal, in de buurt

landen. Het wel of niet behoren tot de groep met hoge of lage vaardigheden hangt daarmee

van de grens met niveau 2. De problemen waar de mensen aan de linkerkant van de schaal

af van de prestaties van de rest van de populatie.

– tot 175 punten – mee worden geconfronteerd, zijn zonder twijfel groot. Ze zijn echter niet

Een tweede definiëring gaat uit van een meer absolute benadering van vaardigheidsniveaus en

per se maatgevend voor de mensen op niveau 1; slechts 2,5% van de Nederlandse beroeps-

omvat een meting van persoonlijke scores en prestaties afgezet tegen een gestandaardiseerde

bevolking behoort tot deze groep.

norm, bijvoorbeeld een IQ-test. In het PIAAC-onderzoek ligt de nadruk op deze absolute
benadering. Op internationaal niveau zijn vijf vaardigheidsniveaus vastgesteld voor geletterdheid en gecijferdheid en drie voor probleemoplossend vermogen. De scores van respondenten
vallen binnen een van deze vaardigheidsniveaus en zijn in een oplopende graad van moeilijk-

90

91

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.1 Frequentieverdeling van taalvaardigheidsscores in Nederland

Figuur 5.2 Percentielscores van Nederland vergeleken met Finland en Japan, 16-65 jaar,
taalvaardigheid

Taalvaardigheidsscores
50

75

100

125

150

175

200

225

250

275

1%

300

325

350

375

400

425

450

5%

25%

75%

95% 99%

420

400
370

Frequentie

300
320
200
270
100
220
0
170

Ook voor excellenten geldt dat de spreiding van scores aanzienlijk is, zij het minder groot dan
aan de onderkant van de vaardighedenverdeling. De grootste groep excellenten bevindt zich
op de grens met niveau 3: 325 punten. De groep die over heel hoge scores beschikt – niveau 5,

120
Japan
Finland
Nederland

vanaf 375 punten – vormt een relatief klein deel van de excellente groep: 1,4% van de
Nederlandse bevolking. Internationaal vergeleken heeft alleen Finland een hoger percentage
mensen op dit niveau dan Nederland. Kortom: de afbakening van laaggeletterden en excellenten
naar vaardigheidsniveaus leveren in PIAAC relatief grote groepen op, en binnen de niveaus

Uit figuur 5.2 blijkt dat Nederland zich – wat taalvaardigheden betreft – inderdaad goed kan

zien we dan ook verschillen. Onder excellenten en laaggeletterden zijn twee subgroepen te

meten met deze toplanden. Nederland presteert allereerst goed aan de onderkant. De laagst

onderscheiden die zich aan de uitersten van de vaardighedenverdeling bevinden: zeer laag

scorende 1% van de Nederlanders presteert beter dan de laagst scorende 1% in Finland,

presterenden met een score tot 175 punten en zeer hoog presterenden met een score vanaf

vanaf het 5e percentiel presteert Finland echter beter. De prestaties van zowel Nederland als

325 punten. Deze groepen zijn echter te klein (respectievelijk 2,5% en 1,4% van de beroeps-

Finland zijn aan de onderkant echter veel lager dan die van Japan: het verschil met Nederland

bevolking) om aanvullende analyses uit te voeren.

is bijna 40 scorepunten op het 1e percentiel. Als we naar de 1% best presterenden kijken,
dan neemt Nederland de tweede plek in achter Finland, daar scoren de 1% best presterenden
gemiddeld 8 punten hoger dan Nederland. Japan eindigt als derde, maar streeft op het 95e

5.3 Laaggeletterden en excellenten: omvang en aantallen

percentiel (als we kijken naar de 5% best presterenden) Nederland voorbij.

Internationale vergelijking

De verschillen in de prestaties aan met name de bovenkant zijn echter klein, en niet altijd

Kunnen de 1% en 5% hoogst en laagst presterenden in Nederland zich meten met de best

significant: voor taalvaardigheden verschillen de scores van de Nederlandse 1% best presteren-

presterende andere landen? Om de prestaties van Nederland te vergelijken zetten we de

den niet significant van Finland (het beste land). Maar dat geldt eveneens voor Japan, Zweden,

positie van Nederland af ten opzichte van Finland en Japan: de twee landen in het PIAAC-

Canada en het Verenigd Koninkrijk. Als we kijken naar de 5% best presterenden dan scoort

onderzoek die zowel aan de onderkant als aan de bovenkant van de vaardighedenverdeling

Finland wel significant beter dan Nederland, maar vinden we tussen Japan en Nederland geen

het best presteren. We kijken naar de gemiddelde scores op taal- en rekenvaardigheden op

significante verschillen. Aan de onderkant (5e percentiel) zien we dat alleen Japan significant

het 1e, 5e, 95e en 99e percentiel.

beter presteert dan Nederland.

92

93

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.3 Percentielscores van Nederland vergeleken met Finland en Japan, 16-65 jaar,
rekenvaardigheid
1%

25%

75%

Figuur 5.4 Percentielscores van Nederland vergeleken met Finland en Japan, 16-34 jaar,
taalvaardigheid
95%

1%

450

450

400

400

350

350

300

300

250

250

200

200

150

150

75%

25%

95%

100

100
Japan
Finland
Nederland

Japan
Finland
Nederland

Ook wat rekenvaardigheden betreft kan Nederland zich internationaal meten met de top 1%

In tabel 5.1 geven we een overzicht van het percentage mensen dat in Nederland op het laagste

en top 5%: alleen Finland scoort significant beter. Aan de onderkant zien we wederom de

en het hoogste niveau presteert. 12% van de Nederlanders kan als laaggeletterd worden

relatief grote verschillen tussen Japan aan de ene kant en Nederland en Finland aan de

aangemerkt. Omgerekend naar absolute aantallen gaat het om 1,3 miljoen mensen. In de

andere kant.

tabel valt daarnaast op dat er in Nederland meer mensen zijn die op de hoogste niveaus van
taal- en rekenvaardigheden presteren, dan op het laagste niveau.

Als we specifiek kijken naar de jongere leeftijdsgroepen in PIAAC (16-34 jaar) dan nemen
zowel de 1% hoogst als laagst scorenden de tweede positie in: ook hier presteert Japan aan

Tabel 5.1 Omvang van laaggeletterdheid en excellentie in Nederland

de onderkant beter, terwijl Finland beter presteert aan de bovenkant. De verschillen zijn niet
significant.
De 5% laagst scorende Nederlanders nemen de derde plek in: alleen in Japan en Zuid-Korea
heeft deze groep significant hogere taalvaardigheidsscores dan in Nederland. Nederland neemt
de tweede plek in bij de 5% best presterende 35-minners, na Finland maar voor Japan. De
verschillen met Finland en Japan zijn echter niet significant. Dat geldt ook voor twee andere
landen: Australië en Zweden.

94

Percentage

Absoluut

Taalvaardigheid
niveau 1

11,9

1,3 miljoen

Rekenvaardigheid niveau 1

13,5

1,5 miljoen

Taalvaardigheid
niveau 4/5

18,6

2 miljoen

Rekenvaardigheid niveau 4/5

17,4

1,9 miljoen

95

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

Probleemoplossend
vermogen
niveau 3

7,3

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

800.000

In landen waar de correlatie hoog is beschikken relatief meer mensen over vergelijkbare
niveaus van taal- en rekenvaardigheden. Landen met een zwakkere correlatie kennen grotere
groepen mensen met verschillende beheersingsniveaus tussen de vaardigheden. Dat zien we
ook terug in figuur 5.6, waar de gemiddelde score op rekenvaardigheden van laaggeletterden

Het percentage laaggeletterden onder 16-65-jarigen is in de afgelopen zeventien jaar gestegen

en excellenten in de landen uit het PIAAC-onderzoek wordt weergegeven. Laaggeletterden

van 9,4% in 1994 naar 12% in 2012.13 In diezelfde periode steeg het percentage excellenten

in Tsjechië presteren gemiddeld het beste op het gebied van rekenvaardigheden. Neder-

van 16,2% naar 18,6%, zo blijkt uit figuur 5.5. Deze stijging van zowel het percentage laag-

landse laaggeletterden presteren met een gemiddelde rekenscore van 153 punten onder het

geletterden als het percentage excellenten is significant. In de afgelopen zeventien jaar

internationale gemiddelde en ruim onder de benchmark – 225 punten – van niveau 1 van

presteert Nederland daarmee beter aan de bovenkant, maar slechter aan de onderkant van

rekenvaardigheden.

de vaardighedenverdeling. Het percentage laaggeletterden is significant toegenomen onder
Figuur 5.6 Gemiddelde score op rekenvaardigheden

de groep 45-54-jarigen. Het percentage excellenten is daarentegen in alle leeftijdscohorten
significant gestegen.

0

Figuur 5.5 Trends in laaggeletterdheid en excellentie, in percentages

20

40

60

80

100

120

140

160

180

Tsjechië
Estland
1994 (IALS)

2012 (PIAAC)

20

België
Oostenrijk

18

Denemarken

16

Duitsland

14

Cyprus

12

Japan

10

Italië
Slowakije

8

Int.
gemiddelde

6

Polen

4

Finland

2

Nederland

0
Laaggeletterd
Excellent

Zuid-Korea
Zweden
Spanje
Canada

5.4 Meervoudige achterstanden en voorsprongen

Noorwegen

De in PIAAC onderzochte vaardigheden kennen een onderlinge samenhang: de kans is groot

Verenigd
Koninkrijk

dat lage prestaties in taalvaardigheid ook lage prestaties in rekenvaardigheid betekenen.
Eveneens geldt dat mensen die over goede taalvaardigheden beschikken, vaker ook goed

Ierland
Verenigde
Staten

zullen presteren op het gebied van rekenvaardigheid. De samenhang tussen taal- en reken
vaardigheden is in Nederland sterk in vergelijking met andere landen (0.89)14.

Samenvattend kunnen we stellen dat alhoewel Nederland ten opzichte van andere landen een
relatief laag percentage laaggeletterden heeft, deze laaggeletterden internationaal vergeleken

13 Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 en 3 gaat het hier om gegevens op basis van de nieuwe schaal voor taalvaardigheid, waarin
elementen uit de proza- en documentschalen voor taalvaardigheid – zoals gebruikt in IALS en ALL– zijn geïntegreerd.
14 Pearson correlation coefficient, waarbij 1 = perfecte samenhang en 0 = geen samenhang.

96

wel slechter scoren op rekenvaardigheid. Uitgedrukt in vaardigheidsniveaus zien we dat
driekwart van de laaggeletterden ook op het allerlaagste niveau van rekenvaardigheden en

97

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

probleemoplossend vermogen scoort, zie figuur 5.7. 24% presteert op niveau 2 en slechts

Wat betekenen deze percentages concreet? In figuur 5.8 worden absolute aantallen weergegeven.

1,5% op niveau 3. Dat betekent dat een groot deel van de laaggeletterden een dubbele achter-

In totaal hebben bijna 1,8 miljoen mensen in Nederland deficiënties op het gebied van taal-

stand heeft en over zowel zeer zwakke taal- als rekenvaardigheden beschikt.

of rekenvaardigheden; ze presteren op niveau 1 voor taal en/of rekenen. Ruim de helft daarvan

Als we kijken naar de excellenten, dan zijn de verschillen wat minder scherp dan aan de

heeft een dubbele achterstand en presteert voor zowel taal als rekenen op niveau 1.

onderkant: ruim de helft – 56,2% – van de mensen die over excellente taalvaardigheden
Figuur 5.8 Absolute aantallen op niveau 1, taal- en rekenvaardigheden

beschikken, presteert ook op niveau 4 van rekenvaardigheden. Een relatief grote groep – 40,8% –
excellenten presteert echter op rekenvaardigheden op niveau 3, een niveau lager. Het blijkt
lastiger om zowel te excelleren op taal- als op rekenvaardigheden.
1.600.000

Figuur 5.7a Niveaus van rekenvaardigheden van laaggeletterden en excellenten, in
percentages

1.400.000
1.200.000
1.000.000

100

800.000

80

600.000

60

400.000

40

200.000

20

0
Laaggeletterd

0
Laaggeletterden

Laaggecijferd

Waarvan laaggeletterd en laaggecijferd

Excellenten

Rekenniveau 4
Rekenniveau 3
Rekenniveau 2
Rekenniveau 1

Op basis van de beroepsbevolking in 2012: 10.992000 (CBS).

Ook voor excellenten zijn absolute aantallen berekend. Daaruit blijkt dat 2,8 miljoen mensen
in Nederland over excellente taal- en/of rekenvaardigheden beschikken, waarvan 1,1 miljoen
Figuur 5.7b Niveaus van probleemoplossend vermogen van laaggeletterden en excellenten,
in percentages

over zowel excellente taal- als rekenvaardigheden.
Per saldo beschikken meer mensen in Nederland over heel hoge vaardigheden dan over heel

100

lage vaardigheden. Tegenover 1,8 miljoen volwassenen met te lage taal- en/of rekenvaardigheden

90

staan 2,8 miljoen volwassenen met excellente taal- en/of rekenvaardigheden. Ook is het aantal

80

mensen dat excellent scoort op meerdere vaardigheidsdomeinen, hoger dan het aantal mensen

70

met meervoudige deficiënties, echter deze verschillen zijn kleiner: 970.000 ten opzichte van

60

1,1 miljoen.

50
40
30
20
10
0
Laaggeletterden

Excellenten

Probleemoplossend vermogen niveau 3
Probleemoplossend vermogen niveau 2
Probleemoplossend vermogen niveau 1

98

99

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.9 Absolute aantallen excellenten

Tabel 5.5 Percentage laaggeletterden en excellenten onder de beroepsbevolking, naar achtergrondkenmerken, 16-65 jaar

Percentage laaggeletterd

Percentage excellent

Man

11,2

20,6

Vrouw

12,7

16,5

16-24

5

21,2

25-34

8,1

28,2

35-44

8,9

25,5

45-54

14,1

14,1

55-65

21,5

6,2

42,3

5,8

24,4

2,2

14,0

5,3

2.500.000
2.000.000

Geslacht

1.500.000
1.000.000

Leeftijd

500.000
0
Niveau 4/5 taalvaardigheid

Niveau 4/5 rekenvaardigheid

Waarvan niveau 4/5 taalvaardigheid
en rekenvaardigheid

Op basis van beroepsbevolking in 2012: 10.992000 (CBS).

5.5 Profielen van laaggeletterden en excellenten

Opleidingsniveau

Lager onderwijs
Vmbo bl-kl/mbo-1

In de voorgaande paragraaf is de omvang van laaggeletterdheid en excellentie in Nederland

1

2

in kaart gebracht. In deze paragraaf bekijken we excellenten en laaggeletterden nader en

Vmbo gl/tl

beschrijven we achtergrondkenmerken van beide groepen. Daarnaast kijken we naar combinaties

Mbo 2 of hoger

9,2

10,7

van factoren die leiden tot een grotere kans om tot de laaggeletterde groep, dan wel de excellente

Havo/vwo

2,9

27,8

Hbo

2,3

32,7

Wo

2,5

46,4

Autochtoon

8,2

19,5

een aantal achtergrondkenmerken weergegeven. Kijken we naar de man-vrouw-verdeling, dan

Eerste generatie allochtoon

37

6,4

valt op dat vrouwen iets vaker tot de laaggeletterde groep gerekend kunnen worden: 12,7%

Tweede generatie allochtoon

9

19,9

Werkend

9

20,8

Werkloos

16,2

16,2

-waarvan korter dan twaalf
maanden

10,7

24,2

-waarvan langer dan twaalf
maanden

24,8

6,8

Buiten de beroepsbevolking

22,3

10,5

groep te behoren.
Laaggeletterdheid naar achtergrondkenmerken
In tabel 5.5 wordt allereerst het percentage laaggeletterden en excellenten in Nederland naar

van de vrouwen in Nederland is laaggeletterd, tegenover 11,2% van de mannen. De verschillen zijn echter niet significant. Onder ouderen is het percentage wel significant hoger dan
jongeren: het percentage loopt op van 14% onder 45-54-jarigen tot ruim 21% onder 55-plussers.
De verschillen in laaggeletterdheid naar onderwijsniveaus zijn groot. Ruim 4 op de 10 mensen
die maximaal de lagere school hebben afgerond, zijn laaggeletterd. Dat geldt ook voor bijna
een kwart van de mensen zonder startkwalificatie. Het behalen van een startkwalificatie lijkt
een omslagpunt te markeren: zo’n 9% van de mbo’ers is laaggeletterd, wat lager is dan het
landelijk gemiddelde. Vanaf havo/vwo zien we dat het percentage laaggeletterden drastisch

Etniciteit

Arbeidsmarktstatus

afneemt. Alleen tussen de hogere opleidingsniveaus – vanaf havo/vwo – zijn de verschillen in
laaggeletterdheid niet meer significant.
Laaggeletterden zijn sterk oververtegenwoordigd onder eerste generatie allochtonen: meer dan
een derde van deze groep is laaggeletterd. Hierbij moet opgemerkt worden dat de meeste
laaggeletterden – 65% – autochtoon zijn. Het percentage laaggeletterden onder tweede
generatie allochtonen is slechts 0,8 procentpunt hoger dan onder autochtonen: onder de
tweede generatie allochtonen lijkt het verschil bijna geheel te zijn ingelopen.
We zien daarnaast verschillen in arbeidsmarktparticipatie tussen laaggeletterden en niet-

100

101

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.10 Werkzame laaggeletterden en excellenten per sector

laaggeletterden: 16% van de werklozen is laaggeletterd, tegenover zo’n 9% van de werkenden.
Deze verschillen zijn niet significant. Als we echter specifiek naar de groep werklozen kijken,
dan valt op dat mensen die verder van het arbeidsproces af staan, wel een significant grotere

40%

kans hebben om tot de laaggeletterde groep te behoren: 11% van de recent werklozen die minder
dan twaalf maanden voor de afname van het onderzoek hebben gewerkt, is laaggeletterd, tegenover 25% van de langdurig werklozen. Recent werklozen hebben geen significant grotere

34,9
315

is daarnaast ruim 22% laaggeletterd. Hoe kunnen we dit verklaren? Enerzijds bestaat evidentie

20%
295

14,0
13,9

12,9

15,1

17,1

(langdurig) werklozen verklaren.
Excellentie naar achtergrondkenmerken

16,9

16%

12,7
9,5

8,6

langere tijd geen gebruik van maken: use it or lose it. Anderzijds hebben mensen met lage
lastiger een nieuwe baan. Dit kan de oververtegenwoordiging van laaggeletterden onder

24%

22,9

dat het niveau van vaardigheden sneller achteruit gaat onder mensen die er gedurende
niveaus van vaardigheden een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt en vinden zij mogelijk

28%

26,0

echter wel.
Van de mensen die buiten de beroepsbevolking vallen – gepensioneerden, arbeidsongeschikten –

32%

30,6

kans om tot de laaggeletterde doelgroep te behoren dan werkenden, langdurig werklozen

36%

12%

6,5

8,2
4,2

9,7

7,7

8%
4%
0%

275
Bouw

Industrie &
energie

Handel &
horeca

Zorg &
welzijn

Transport

Overige
dienstverlening

Openbaar
bestuur

F&Z
dienstverlening

Onderwijs

Gemiddelde score taalvaardigheid
Percentage excellenten
Percentage laaggeletterden

Waar we op de laagste niveaus geen significante verschillen vonden tussen mannen en
vrouwen, zien we dat wel op niveau 4/5: mannen presteren significant beter op de hoogste
niveaus van taalvaardigheid dan vrouwen: 20,6% van de mannen scoort op niveau 4/5,

Combinaties van factoren

tegenover 16,5% van de vrouwen. De grootste groep excellenten vinden we onder 25-34-jarigen.

In de voorgaande paragraaf is aan de hand van een aantal achtergrondkenmerken het

Wat betreft opleidingsniveau speelt het behalen van een startkwalificatie hier geen duidelijke

percentage excellenten en laaggeletterden onder de beroepsbevolking in kaart gebracht. Op

rol. We zien echter een tweedeling tussen algemeen vormend onderwijs en lager en middel-

basis van de achtergrondkenmerken leeftijd, opleidingsniveau, etniciteit en arbeidsmarktstatus

baar beroepsonderwijs: vanaf havo/vwo-niveau verdrievoudigt het aantal mensen met excellente

wordt zo een profielschets van de belangrijkste groepen laaggeletterden gegeven (zie Houtkoop

vaardigheden. Voor het wetenschappelijk onderwijs geldt dat bijna de helft van de mensen

e.a. 2012). In figuur 5.11a kijken we welke combinaties van deze achtergrondkenmerken

met dit diploma op zak over excellente vaardigheden beschikt. Bijna 21% van de werkenden

relatief vaak voorkomen onder laaggeletterden. In figuur 5.11b maken we met combinaties

in Nederland beschikt over excellente vaardigheden. Excellenten zijn duidelijk ondervertegen-

van achtergrondkenmerken een profielschets van de excellente groep.

woordigd onder eerste generatie allochtonen. Ook hier is dit verschil in de tweede generatie
ingelopen en is het percentage excellenten vergelijkbaar met dat onder autochtonen.
Sectoren
Tot slot kijken we naar arbeidsmarktsectoren: in figuur 5.10 wordt het percentage werkzame
laaggeletterden en excellenten per sector weergegeven, samen met de gemiddelde taalvaardigheid. De gemiddelde score op taalvaardigheid ligt in alle sectoren op niveau 3: tussen 276 en
326 punten. Daarnaast zijn in alle sectoren meer mensen werkzaam die over zeer hoge vaardigheden beschikken dan mensen met zeer lage vaardigheden, maar in de Bouw ontloopt het
percentage excellenten en laaggeletterden elkaar nauwelijks. In de sectoren Industrie & energie
en in de Bouw ligt het percentage laaggeletterden boven het landelijk gemiddelde. In de
sectoren Onderwijs, Financiële en zakelijke dienstverlening en Openbaar bestuur zijn relatief
veel excellenten en relatief weinig laaggeletterden werkzaam.

102

103

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.11a Aantal laaggeletterden naar combinaties van achtergrondkenmerken,
absolute aantallen

een relatief grote groep excellenten vormen. Dat laat zien dat de niveauverschillen onder
middelbaar opgeleiden groot zijn.

400.000
350.000

5.6 Invloed van ouders

300.000

We kijken in deze paragraaf naar de invloed van ouders op achterstanden of voorsprong in

250.000

taalniveaus. Het opleidingsniveau van ouders is sterk gerelateerd aan de sociaaleconomische

200.000

status van ouders en daarmee aan de sociaaleconomische status van het gezin waar mensen

150.000

in opgroeien (OECD, 2013). Kinderen met ouders die laagopgeleid zijn, lopen een groter risico

100.000

op leerachterstanden. In het Nederlandse onderwijsbeleid wordt het opleidingsniveau van

50.000

ouders daarom als belangrijke voorspeller van leerachterstanden van hun kinderen beschouwd:

0
Werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden

Werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden waarvan
45-plussers

Niet werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden

Niet werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden
waarvan
55-plussers

Niet werkende
autochtone
laag opgeleiden

Niet werkende
allochtone
laag opgeleiden

via de gewichtenregeling ontvangen basisscholen extra middelen indien kinderen laagopgeleide
ouders hebben. Doel is het bevorderen van gelijke kansen en sociale mobiliteit zodat potentieel
talent niet onderbenut blijft als gevolg van de sociaaleconomische status van het gezin waarin
iemand opgroeit.
Van de mensen in Nederland die twee ouders met een laag opleidingsniveau hebben, is in

Figuur 5.11b Aantal excellenten naar combinaties van achtergrondkenmerken,
absolute aantallen

Nederland 17,5% laaggeletterd. Dit is significant hoger dan het percentage laaggeletterden
onder de groep mensen waarvan minimaal één ouder middelbaar onderwijs volgde: 6,2%.
Onder de groep waarvan minimaal één ouder hoger onderwijs volgde, is slechts 3% laaggelet-

1.200.000

terd. Met andere woorden: mensen met twee laagopgeleide ouders hebben bijna drie keer

1.000.000

zoveel kans om tot de laaggeletterde groep te behoren als mensen met minimaal één ouder

800.000

die middelbaar onderwijs volgde.

600.000
400.000

Nederland behoort echter tot de landen waarbij een laag opleidingsniveau van de ouders een

200.000

relatief kleine rol speelt in het behalen van zeer lage of hoge niveaus van vaardigheden onder

0
Werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden

Werkende
autochtone
middelbaar
opgeleiden waarvan
ouder dan
35 jaar

Werkende
autochtone
hoger
opgeleiden

Werkende
autochtone
hoog
opgeleiden waarvan
ouder dan
35 jaar

Werkende
autochtone
hoger opgeleiden

Niet werkende
allochtone
hoger opgeleiden

de bevolking. Uit figuur 5.12 blijkt dat ten opzichte van andere landen in Nederland relatief
veel excellenten en weinig laaggeletterden twee laagopgeleide ouders hebben. Nederland
heeft na Finland en Japan bijvoorbeeld het hoogste percentage excellenten waarvan beide
ouders laagopgeleid zijn. Met andere woorden: de achterstandsrisico’s van mensen met
laagopgeleide ouders zijn ten opzichte van andere landen relatief klein. In Nederland wordt
het vaardigheidsniveau in relatief geringe mate bepaald door het opleidingsniveau van de

De grootste groep laaggeletterden bestaat uit oudere autochtonen met een middelbaar opleidings-

ouders. In hoofdstuk 9 wordt verder ingegaan op de invloed van het opleidingsniveau van

niveau, zij maken 45% van groep laaggeletterden uit: 540.000 personen. Binnen deze groep

ouders op kernvaardigheden van werkenden in het algemeen.

vormen de werkenden de grootste groep. Daarnaast worden twee relatief grote laaggeletterde
groepen gevormd door 120.000 autochtone en 108.000 allochtone niet-werkende lager
opgeleiden.
De grootste groep excellenten vinden we onder werkende autochtone hoger opgeleide 35-plussers: ruim 1 miljoen mensen. Opvallend is dat ook werkende autochtone middelbaar opgeleiden

104

105

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.12 Percentage laaggeletterden en excellenten met laagopgeleide ouders

een voorwaarde is om deze skills te kunnen ontwikkelen: internet bestaat grotendeels uit
tekstuele informatie en een laag niveau van taalvaardigheid kan een barrière vormen voor het

0

10

20

30

40

50

ontwikkelen van ict-vaardigheden. Naast taal- en rekenvaardigheden is in het PIAAC-onderzoek
daarom ook ict-gebruik onderzocht, aan de hand van een aantal vragen over ict-gebruik in

Japan

het dagelijks leven. Het gaat daarbij om een subjectieve zelfevaluatie van ict-gebruik.

Finland
Cyprus
Nederland

Uit het PIAAC-onderzoek blijkt dat 97% van de volwassen Nederlanders wel eens een computer

Estland

heeft gebruikt. Een kleine groep mensen in Nederland – 3% oftewel 330.000 mensen – ge-

Zuid-Korea

bruikt nooit een computer. In vergelijking met andere landen kennen alleen de Scandinavische

Zweden

landen Zweden, Noorwegen en Denemarken een hoger percentage computergebruikers. Als

Noorwegen

we kijken naar de vaardigheidsniveaus van gebruikers en niet-gebruikers, dan blijkt dat de

Tsjechië

mensen die nooit een computer gebruiken, gemiddeld genomen op het niveau van laaggeletterd-

Ierland

heid – niveau 1 – presteren. Mensen die aangeven wel eens een computer te hebben gebruikt,

Slowakije

beschikken over een relatief hoog vaardigheidsniveau; gemiddeld niveau 3. Dit geldt voor

België

alle vaardigheidsdomeinen. In vergelijking met andere landen, beschikken Nederlanders die

OECDgemiddelde

nooit een computer gebruiken over een relatief laag niveau van taalvaardigheden, zo blijkt uit

Denemarken

figuur 5.13.

Oostenrijk
Verenigd
Koninkrijk
Canada
Polen
Spanje
Italië
Duitsland
Verenigde
Staten
Percentage excellent
Percentage laaggeletterd

5.7 Ict-vaardigheden
De kernvaardigheden zoals in PIAAC worden gemeten, staan niet op zichzelf. Ze maken deel
uit van zogenaamde 21st century skills: vaardigheden die nodig zijn om volwaardig in een
moderne kenniseconomie te kunnen participeren (zie Allen & Van der Velden, 2011). Naast
taal- en rekenvaardigheden en probleemoplossend vermogen, zijn ook vaardigheden op
het gebied van communicatie, samenwerken en ict hier een belangrijk onderdeel van. Bij
ict-vaardigheden gaat het dan niet alleen om de operationele vaardigheden die nodig zijn
om met een computer overweg te kunnen, maar om informatievaardigheden. Via internet
is informatie op grote schaal toegankelijk: het wereldwijde web geeft toegang tot miljarden
pagina’s aan informatie. Daarom is het vinden van de juiste informatie en het vermogen om
informatie te analyseren en te beoordelen op bruikbaarheid en betrouwbaarheid, een steeds
belangrijkere vaardigheid. Daarbij geldt dat een voldoende basisniveau van taalvaardigheden

106

107

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.13 Gemiddeld taalvaardigheidsniveau van mensen zonder computerervaring

0

50

100

150

200

250

300

Cyprus
Japan
Slowakije
Tsjechië
Estland
Polen

Figuur 5.14 Computergebruik onder excellenten en laaggeletterden

100%
80%
60%
40%
20%
0%
Laaggeletterd

Zuid-Korea

Excellent

Wel een computer gebruik
Nooit een computer gebruik

Duitsland
Ierland
OECDgemiddelde
Italië
België
Verenigd
Koninkrijk
Finland

Computergebruik alleen vormt echter een beperkte indicatie van digitale vaardigheden.
Naast de verschillen in computergebruik, bestaan er ook verschillen in gebruikersprofielen.
Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat hoger opgeleiden computer en internet niet alleen vaker

Noorwegen

gebruiken dan lager opgeleiden, maar dat lager opgeleiden internet en computer ook op een

Canada

andere manier gebruiken (Van Dijk, 2008). Voor deze laatste groep is computer- en internet-

Nederland

gebruik meer consumptief van aard en met name gericht op vermaak en downloaden. Mensen

Spanje

met hogere opleidingsniveaus kennen een meer functioneel computergebruik, gericht op het

Zweden

vinden van informatie, op communicatie en diensten. Uit het ALL-onderzoek bleek dat dit

Verenigde
Staten

ook voor kernvaardigheden geldt; niet alleen de intensiteit van computergebruik is lager bij

Denemarken

mensen met lage taalvaardigheidsniveaus, maar ook is hun computergebruik vaker gericht
op chatten en vermaak dan bij mensen met hogere vaardigheidsniveaus (Houtkoop e.a.,

Kortom: in Nederland blijven relatief heel weinig mensen achter op het gebied van computer-

2012). In deze paragraaf schetsen we een profiel van typen computer- en internetgebruik,

gebruik. Deze zeer kleine groep mensen wordt echter wel geconfronteerd met een dubbele

uitgesplitst naar taalvaardigheid: welke activiteiten worden op de computer ontplooid en in

achterstand: ze missen ict-vaardigheden én presteren op het gebied van kernvaardigheden

welke mate?

aan de onderkant. Dit betekent echter niet dat alle mensen op niveau 1 als digibeet kunnen
worden aangemerkt. Integendeel: uit figuur 5.14 blijkt dat 87% van de laaggeletterden wel

In figuur 5.15 vergelijken we computer- en internetactiviteiten van laaggeletterden en excellenten

eens een computer heeft gebruikt.

met elkaar. Het gaat om activiteiten die ten minste één keer per maand worden uitgevoerd.
Voor alle activiteiten geldt; hoe hoger het vaardigheidsniveau, hoe vaker men gebruikmaakt
van computer en internetapplicaties. De procentuele verschillen tussen de hoogste en laagste
niveaus zijn met name aanzienlijk als het gaat om het gebruik van Excel en Word – respectievelijk 67 en 47 procentpunten – en internetbankieren: 28 procentpunten. Toch zien we dat
ook meer dan de helft van de laaggeletterden zich op het web begeeft en e-mailt, surft en
internetbankiert.

108

109

Hoofdstuk 05 Laaggeletterdheid en excellentie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 5.15 Computer- en internetactiviteiten van laaggeletterden en excellenten,
taalvaardigheid

E-mailen

oververtegenwoordigd in de sectoren Financiële & zakelijke dienstverlening, Onderwijs en
Openbaar bestuur. Voor mensen met een wo-diploma op zak geldt dat bijna de helft over

100%

excellente vaardigheden beschikt. Als we kijken naar de absolute top dan kunnen de 1% best

80%

Chatten

vinden we onder 25-34-jarigen. Als we naar de arbeidsmarkt kijken dan zijn excellenten

60%

presterenden in Nederland zich meten met de 1% best presterenden in Japan en Finland,
Online informatie zoeken

de toplanden op het gebied van excellente vaardigheden. Tot slot valt op dat het opleidings-

40%

niveau van ouders – in vergelijking met andere landen – een relatief kleine rol speelt in het

20%

behalen van zeer hoge of lage vaardigheidsniveaus.

0%

Programmeren

Internetbankieren

Spreadsheet

Tekstverwerking

Niveau 1
Niveau 4/5

5.8 Conclusie
Nederland komt internationaal gezien goed uit de bus op het gebied van laaggeletterdheid
en excellentie. Onder de Nederlandse bevolking bevinden zich – in vergelijking met andere
landen – relatief weinig laaggeletterden en relatief veel excellenten. In de afgelopen zeventien
jaar zien we een toename in Nederland van het aantal excellenten, maar ook een toename
van het aantal laaggeletterden. Daarbij komt dat deze laaggeletterden – ook in vergelijking
met andere landen – relatief vaak meervoudige achterstanden hebben en zowel laaggeletterd
als laaggecijferd zijn. Het gaat om bijna 1 miljoen mensen. Vooral onder de groep ouderen,
mensen zonder startkwalificatie en langdurig werklozen zijn laaggeletterden oververtegenwoordigd. Als we kijken naar combinaties van factoren dan vinden we relatief veel laaggeletterden onder oudere autochtonen met een mbo-opleiding en niet-werkende autochtone en
allochtone lager opgeleiden. We zien daarnaast dat mensen aan de onderkant van de vaardigheidsniveaus minder participeren op de arbeidsmarkt. Toch kunnen we niet concluderen
dat laaggeletterden over het algemeen aan de zijlijn staan: de meerderheid van de laaggeletterden (57%) werkt. Laaggeletterden kunnen ook niet als digibeet worden aangemerkt: 87%
van de laaggeletterden gebruikt wel eens een computer. Wel zien we dat mensen met een
hoger vaardigheidsniveau vaker gebruikmaken van computer- en internetapplicaties dan
laaggeletterden.
Tegenover de groep laaggeletterden staan 2,8 miljoen mensen in Nederland die over excellente
taal- en/of rekenvaardigheden beschikken. Per saldo beschikken meer mensen in Nederland
over heel hoge vaardigheden dan over heel lage vaardigheden, de grootste groep excellenten

110

111

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Arbeidsmarktparticipatie
en kernvaardigheden

6.1 Inleiding
In dit hoofdstuk presenteren we een analyse van de relatie tussen kernvaardigheden en arbeidsmarktparticipatie. Hierbij wordt aandacht besteed aan zowel het niveau van kernvaardigheden,
als het gebruik ervan op het werk en eventueel ook thuis. Zowel het aanbod van als de vraag
naar kernvaardigheden komt dus aan de orde.
Het begrip ‘participatie’ wordt hierbij ruim opgevat. Naast arbeidsmarktparticipatie in enge zin,
wordt gekeken naar hoe kernvaardigheden samenhangen met werktijden en opleidingsmismatches. Het idee hierbij is dat volwaardige participatie op de arbeidsmarkt niet alleen een

HOOFDSTUK

06

kwestie is van wel of geen werk hebben, maar ook van de hoeveelheid tijd die men doorbrengt
op de werkvloer – het kwantitatieve aspect van participatie – en van de mate waarin het werk
bij de eigen kwalificaties past; het kwalitatieve aspect van participatie.
Door het niveau en de mate van gebruik van kernvaardigheden te vergelijken tussen groepen
kijken we in welke mate Nederlanders voldoende zijn toegerust voor blijvende participatie in
de arbeidsmarkt.

6.2 Arbeidsmarktstatus en vaardigheden
6.2.1 Arbeidsmarktstatus en eigen niveau vaardigheden
Deze paragraaf schetst een beeld van de mate waarin taalvaardigheden, rekenvaardigheden
en probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen samenhangen met de arbeidsmarktstatus van respondenten. Er worden hierbij vier categorieën onderscheiden: ‘betaald werk’,
‘werkloos’, niet werkzaam, maar wel op zoek naar werk, ‘student’ en ‘anders inactief’, waaronder gepensioneerd. Figuur 6.1 laat de gemiddelde score op de drie soorten vaardigheden
zien per arbeidsmarktsituatie in Nederland.

113

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.2 Verschil in gemiddeld niveau van kernvaardigheden tussen werkenden en inactieven,
Nederland en geselecteerde referentielanden

Figuur 6.1 Kernvaardigheden naar arbeidsmarktstatus, Nederland

0

Gemiddelde score

325

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

Zweden

300

Finland

275

Nederland

250

België

225

Duitsland

200
Taalvaardigheid

Rekenvaardigheid

Probleemoplossend vermogen

Betaald werk
Werkloos
Student
Inactief

Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten
Japan
Taalvaardigheid
Rekenvaardigheid
Probleemoplossend vermogen

Over de hele linie scoren studenten – respondenten die op het moment van het onderzoek in
opleiding binnen het formele onderwijssysteem waren – het hoogst op alle kernvaardigheden.

Voor taal- en rekenvaardigheden springen Zweden en Finland eruit als landen waar het verschil

Werkenden zijn tweede, op enige afstand gevolgd door werklozen en de groep ‘anders inactief’.

tussen werkenden en inactieven erg groot is. Ook in Duitsland is dit verschil erg groot in het

Rekenvaardigheden vormen een gedeeltelijke uitzondering: op deze kernvaardigheid scoren

geval van rekenvaardigheden. Nederland behoort tot de middenmoot voor wat betreft het

werkenden ongeveer even hoog als studenten. Wat overigens niet wil zeggen dat het niveau

verschil in gemiddeld niveau op deze vaardigheden. België neemt een vergelijkbare positie in.

van rekenvaardigheden onder werkenden bijzonder hoog ligt. Het verschil ligt eerder aan het

Terwijl er in Japan en vooral in het geval van taalvaardigheden ook in het Verenigd Koninkrijk

feit dat het niveau van deze vaardigheden onder studenten lager ligt dan dat van de andere

en de Verenigde Staten veel minder differentiatie is tussen werkenden en inactieven in termen

vaardigheden.

van het gemiddelde vaardigheidsniveau. Nederland is trouwens het enige land waar het verschil
voor de drie kernvaardigheden nagenoeg gelijk is.

Het verschil in vaardigheidsniveau tussen werkenden en inactieven is fors: zo’n 30-35 schaal-

De situatie is anders wanneer we naar probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen

punten.15 Dit is vergelijkbaar met het verschil in vaardigheidsniveau tussen middelbaar en

kijken. Nederland is hier zelfs koploper voor wat betreft het verschil in gemiddeld niveau van

laag opgeleiden en beduidend meer dan het verschil tussen hoog en middelbaar opgeleiden.

deze vaardigheid tussen werkenden en inactieven, al is het verschil met Zweden, Finland en

Dit zou een indicatie kunnen zijn dat een laag vaardigheidsniveau een belemmering vormt

België klein.

voor actieve deelname aan de Nederlandse arbeidsmarkt. Het is interessant om na te gaan

De hierboven gepresenteerde cijfers geven de ruwe verschillen naar arbeidsmarktpositie weer.

of Nederland op dit punt afwijkt van andere landen die als relevante referentielanden worden

Het is natuurlijk zo dat de vier brede groepen ook in andere opzichten van elkaar verschillen.

beschouwd. Figuur 6.2 geeft dit aan.

In de groep inactieven zijn bijvoorbeeld vrouwen en ouderen oververtegenwoordigd, terwijl de
groep studenten min of meer vanzelfsprekend veel meer jongeren kent dan de andere groepen.
Figuur 6.3 geeft aan wat de verschillen zijn in Nederland wanneer we corrigeren voor groepssamenstelling in termen van leeftijd, geslacht, etniciteit, opleidingsniveau en sociale achtergrond:
het opleidingsniveau van beide ouders.

15 Probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen wordt alleen berekend voor mensen die de computerversie van de test
niet konden of wilden maken. Dit was trouwens een relatief kleine groep in Nederland, zie ook hoofdstuk 1. Bij nadere analyse
blijken vooral inactieven vaak geen score te hebben op deze kernvaardigheid. Het is daarom aannemelijk dat figuur 6.1 het
werkelijke verschil tussen werkenden en inactieven iets onderschat.

114

115

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.3 Kernvaardigheden naar arbeidsmarktstatus, gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht,
etniciteit, opleidingsniveau, en opleiding ouders, Nederland

wordt gebruikt.16 Figuur 6.4 laat het gebruik zien voor Nederland.
Figuur 6.4 Gebruik van vaardigheden thuis en/of op het huidige werk, naar arbeidsmarktstatus, Nederland

300
275

3,0

250

2,5

225
200
Taalvaardigheid

Rekenvaardigheid

Probleemoplossend vermogen

Betaald werk
Werkloos
Student
Inactief

Gemiddelde schaalwaarde

Gemiddelde score

325

2,0
1,5
1,0
0,5
0
Leesvaardigheden

De gecorrigeerde verschillen zijn beduidend kleiner dan de verschillen vóór correctie. Vooral

Schrijfvaardigheden

Rekenvaardigheden

Ict-vaardigheden

Betaald werk
Werkloos
Student
Inactief

de lage scores voor inactieven en in mindere mate voor werklozen, zijn voor een flink deel toe
te schrijven aan samenstellingsverschillen. Anderzijds worden de hoge scores van werkenden
en studenten iets naar beneden gecorrigeerd. Hoewel de verschillen nu kleiner zijn, is er nu

Het patroon bij gebruik lijkt tamelijk sterk op dat voor de vaardigheden zelf. Een gedeeltelijke

wel een opvallend consistent patroon over de drie kernvaardigheden. De groep studenten scoort

uitzondering wordt gevormd door ict-vaardigheden, die evenveel worden gebruikt door werk-

het hoogst op alle drie de vaardigheden, gevolgd door de groep werkenden. Het verschil in

lozen als door werkenden. Wellicht komt dit doordat een groot deel van het zoeken naar werk

vaardigheidsniveau tussen werklozen en inactieven is helemaal verdwenen en lijkt in het

tegenwoordig via internet verloopt. Ook het relatief kleine verschil tussen werkenden en werklozen

geheel toe te schrijven te zijn aan een verschil in samenstelling.

in het gebruik van lees- en schrijfvaardigheden is wellicht aan sollicitatiegedrag toe te schrijven.
Opvallend zijn de grote verschillen in gebruik van rekenvaardigheden. Studerenden gebruiken

Hoezeer de correctie voor samenstellingsverschillen de uitkomsten ook beïnvloedt, dit verandert

deze vaardigheden meer dan alle anderen, terwijl bij alle andere categorieën, inclusief werkenden,

niets aan het belang van de ruwe verschillen. Het blijft een feit dat werklozen en vooral

deze vaardigheden juist minder wordt gebruikt dan alle andere vaardigheden.

inactieven een forse achterstand hebben ten opzichte van werkenden. Man of vrouw, oudere

Net als bij het niveau van vaardigheden, kunnen de verschillen naar arbeidsmarktpositie

of jongere, autochtoon of allochtoon; deze achterstand vormt een potentiele barrière die over-

mede zijn beïnvloed door samenstellingsverschillen tussen de vier groepen. Figuur 6.5 toont

wonnen moet worden om weer aan de slag te kunnen. We komen hier straks op terug.

de gecorrigeerde verschillen.

6.2.2 Arbeidsmarktstatus en gebruik van vaardigheden
In deze paragraaf kijken we naar het gebruik van kernvaardigheden thuis en op het werk:
de lees-, schrijf-, reken- en ict-vaardigheden. Het gaat bij het gebruik van vaardigheden
om eigen rapportage en inschattingen van de respondenten, niet om testen of ‘objectieve’
metingen door derden.
Om deze groepen te kunnen vergelijken op het gebruik van vaardigheden, wordt voor deze
vergelijking een nieuwe ‘schaal’ aangemaakt, waarbij het maximum van de waarde van de
schaal voor gebruik thuis en de schaal voor gebruik op het werk, als nieuwe schaalwaarde

116

16 De schalen die hiervoor worden gebruikt zijn niet een-op-een vergelijkbaar voor werkenden en voor de andere groepen. De
schalen voor het gebruik van kernvaardigheden thuis vormen niet per se een maatstaf voor werkenden, waar het gebruik van
deze vaardigheden vermoedelijk grotendeels op het werk plaatsvindt. Andersom zijn de schalen voor gebruik op het werk
alleen beschikbaar voor de andere drie groepen voor zoverre ze in het afgelopen jaar hebben gewerkt. Het kan zijn dat de
gecombineerde schalen een lichte onderschatting geven van het overall gebruik. Vanwege de niet-lineaire opbouw van de
frequentieschalen (1=nooit; 2= minder dan eens per maand; 3= minder dan eens per week; 4 = minder dan eens per dag;
5 = dagelijks) zal een dergelijke vertekening naar verwachting vrij klein zijn. Wanneer bijvoorbeeld iemand een bepaalde
handeling eens per drie maanden thuis verricht, en ook eens per drie maanden op het werk, zou het antwoord op een
eventueel gecombineerde schaal identiek zijn aan het antwoord op de afzonderlijke schalen: minder dan eens per maand
(antwoord 2). Alleen in gevallen waar het antwoord net boven de frequentiegrens valt in beide gevallen, bijvoorbeeld eens per
anderhalve maand, zou het gecombineerde antwoord anders zijn, in dit geval minder dan eens per week (antwoord 3).

117

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.6 Kans op inactief zijn (excl. student), gecorrigeerd voor geslacht en leeftijd

Figuur 6.5 Gebruik van vaardigheden thuis en/of op het huidige werk, naar arbeidsmarktstatus,
gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, etniciteit, opleidingsniveau, en opleiding ouders, Nederland

45%

2,5

40%

2,0

35%

1,5

30%
% inactieven

Gemiddelde schaalwaarde

>=380

3,0

1,0
0,5
0

360

340

320

300

280

260

240

220

200

<=180

25%
20%
15%

Leesvaardigheden

Schrijfvaardigheden

Rekenvaardigheden

Ict-vaardigheden

Betaald werk
Werkloos
Student
Inactief

De correctie voor samenstelling maakt minder uit voor het gebruik dan voor het niveau van

10%
5%
0%
Taalvaardigheid
Rekenvaardigheid
Probleemoplossend vermogen
Niveau 1

de kernvaardigheden. Interessant is de bevinding dat de verschillen in gebruik van kernvaardigheden tussen werkenden en werklozen voor een groot deel toe te schrijven lijken te zijn aan
samenstellingsverschillen. Alleen bij rekenvaardigheden is er nog een noemenswaardig verschil.

Uit figuur 6.6 blijkt dat de kans op inactiviteit versnelt toeneemt naarmate het niveau van

Ook een deel van de achterstand van inactieven lijkt aan samenstellingsverschillen toe te

taal- en rekenvaardigheden verder daalt. Waar een eerste daling in het niveau van deze

schrijven. De voorsprong van studenten wordt voor rekenvaardigheden iets verkleind en bij

vaardigheden van 150 schaalpunten – van circa 380 naar 240 – leidt tot een stijging in het

de andere vaardigheden wat vergroot, waardoor deze groep in min of meer gelijke mate aan

percentage inactieven van zo’n 5% naar ruim 15%, gaat een verdere daling van slechts 50

kop staat bij alle vier de kernvaardigheden.

schaalpunten – van 230 naar 180 – gepaard met een flinke stijging in het aandeel inactieven, tot
ruim 30%. Hoewel er geen sprake lijkt te zijn van een punt waaronder participatie onmogelijk

6.2.3 Minimale vereisten voor arbeidsmarktparticipatie

wordt, wordt hieruit wel duidelijk dat participatie veel precairder wordt naarmate het niveau

In deze paragraaf kijken we naar indicaties of er een bepaald minimumniveau aan kernvaardig-

van kernvaardigheden lager wordt. Het punt waar de versnelde afname begint, komt vrijwel

heden is dat bepalend is voor blijvende participatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. Eerst

overeen met de grens tussen niveau 1 en 2.

kijken we in detail naar de relatie tussen arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden. Zijn
er indicaties dat participatie in toenemende mate moeilijker wordt naarmate het niveau van

Figuur 6.7 toont de relatie tussen taalvaardigheden en participatie in Nederland en een aantal

kernvaardigheden waarover iemand beschikt afneemt? Figuur 6.6 geeft hiervan een beeld.

referentielanden. Hieruit blijkt dat in de meeste landen een vergelijkbare relatie bestaat tussen

Hierbij is gecorrigeerd voor kenmerken die onafhankelijk van vaardigheden een directe

het niveau van kernvaardigheden en de kans op inactief zijn. Interessant is het feit dat het

invloed kunnen hebben op participatie, namelijk geslacht en leeftijd.

omslagpunt sterk lijkt te verschillen per land. Waar dit in Nederland en het Verenigd Koninkrijk
rond de 240 ligt, begint in Zweden en Finland participatie in de arbeidsmarkt al op een beduidend hoger vaardigheidsniveau problematischer te worden. Terwijl in België en Duitsland
de omslag juist op een lager vaardigheidsniveau plaatsvindt. In de Verenigde Staten verloopt
de relatie veel grilliger, zonder een duidelijk omslagpunt, terwijl er in Japan nagenoeg geen
relatie lijkt te bestaan tussen het vaardigheidsniveau en arbeidsmarktparticipatie.

118

119

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.7 Kans op inactief zijn (excl. student) bij verschillende niveau’s aan taalvaardigheden,
gecorrigeerd voor geslacht en leeftijd, Nederland en geselecteerde referentielanden
>=380

360

340

320

300

280

260

240

220

200

Figuur 6.8a Verschil in taalvaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die minder dan
12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden
<=180

70%

-4

-2

0

2

4

6

Duitsland

60%

30%
20%

Nederland

n.s.

10%

België

***

***
***
***
n.s.
***

***

Japan
Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

14

***

n.s.
n.s.

België
Duitsland
Finland
Japan

12

n.s.

Zweden

0%

10

*

Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten

40%

8
n.s.

Finland

50%
% inactieven

-6

n.s.

n.s.

Niveau 1
Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

is om te zien of mensen die recent de arbeidsmarkt hebben verlaten, andere vaardigheden
hebben dan mensen die nog actief zijn op een vergelijkbaar beroepsniveau. Het is denkbaar
vaardigheden missen om te blijven werken. Om hiervan een beeld te geven, wordt in figuur 6.8
het verschil in vaardigheden weergegeven tussen mensen die nu betaald werk verrichten en
mensen die dat in de laatste twaalf maanden deden, maar nu niet meer werken. De cijfers

-10

-5

0

5
n.s.
n.s.

België

p < 0,10
niet significant

twee cijfers gepresenteerd: het ruwe verschil tussen mensen die nu werken en mensen die

**
***

n.s.

n.s.

n.s.

n.s.
n.s.

n.s.
**

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

15

***

n.s.

n.s.

Nederland
Japan

10

n.s.

Duitsland
Finland

etniciteit, opleidingsniveau en opleiding ouders.

*
n.s.

Zweden

Verenigde
Staten

17

p < 0,01
p < 0,05

Verenigd
Koninkrijk

worden gepresenteerd voor Nederland en een aantal referentielanden. Er worden per land
recent zijn gestopt; het verschil is verder gecorrigeerd voor beroepsniveau, leeftijd, geslacht,

**

Figuur 6.8b Verschil in rekenvaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die minder
dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden

Een andere manier om naar deze vraagstelling van minimale arbeidsmarktvereisten te kijken,

dat een deel van de mensen die recent de arbeidsmarkt verlieten, dit deden omdat ze de

***

n.s.

***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

17 Wij onderscheiden 3 brede beroepsniveaus, gebaseerd op de 2008-versie van de International Standard Classification of
Occupations. Hoofdcategorieën 1 (managers), 2 (onderzoekers, ingenieurs, docenten en specialisten) en 3 (vakspecialisten)
vormen het hoogste niveau. De categorieën 4 (administratief personeel), 5 (dienstverlenend personeel en verkopers), 6
(landbouwers, bosbouwers en vissers), 7 (ambachtslieden) en 8 (bedieners machines en installaties, assemblagemedewerkers)
vormen een brede laag van middelbare en lagere beroepen. De elementaire beroepen (categorie 9) vormen het laagste niveau.

120

121

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.8c Verschil in probleemoplossend vermogen tussen mensen die nu werken en mensen die
minder dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden
-8

-6

-4

-2

0

2

6

8

10

Japan

Het is verder bij de interpretatie van deze resultaten van belang om rekening te houden
**

n.s.
n.s.

Finland
Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

Zweden

**
n.s.

in rekenvaardigheden en het percentage werklozen in een land in 2012. Een vergelijkbaar

n.s.

verband is te zien met de verandering in werkloosheid tussen 2010 en 2012. Wellicht wordt

n.s.

n.s.
n.s.

in economisch moeilijke tijden eerder bezuinigd op relatief laagwaardige functies.

n.s.

Hoe zit het met het gebruik van kernvaardigheden op het werk? Worden kernvaardigheden

**
n.s.

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

met het feit dat de meeste landen op het moment van de survey in een diepe economische
crisis zaten. Nadere analyse toont aan dat er een positief verband is tussen het ruwe verschil

n.s.
n.s.

België

taalvaardigheden en probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen.19

12

n.s.
n.s.

Nederland

Duitsland

4

een teken kunnen zijn dat het economisch belang van deze vaardigheid groter is dan dat van

wel minder benut door mensen die op het punt staan om op te houden met werk?
***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

Figuur 6.9 (a t/m d) laat dit zien.20
Figuur 6.9a Verschil in gebruik leesvaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die minder
dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden

Hoewel er in veel gevallen een significant positief ruw verschil is – dat wil zeggen: het gemiddelde
vaardigheidsniveau van de mensen die nog werken, ligt hoger dan dat van mensen die in het
afgelopen jaar zijn gestopt met werken – blijft in vrijwel alle gevallen geen verschil meer over

-0,2

0

0,2

Zweden

België
Japan

***

een aantal landen blijkt voor taalvaardigheden en probleemoplossend vermogen in digitale

Finland

***

taire beroepen oververtegenwoordigd zijn onder mensen die kort geleden zijn gestopt met
werken, terwijl mensen in hogere beroepen veel vaker zijn blijven werken. Omdat vaardigheden
positief samenhangen met beroepsniveaus, is het gevolg dat over de hele linie de mensen

***
***

***

Nederland

***
***
***

***

Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten

***

***

***

*

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

0,8
***

***

zijn de mensen die nu nog werken niet competenter dan mensen die recent zijn gestopt. In

Deze resultaten zijn een reflectie van het feit dat in alle landen middelbare, lagere en elemen-

0,6

***

Duitsland

wanneer gecorrigeerd wordt voor beroepsniveau. Dat wil zeggen: binnen brede beroepsniveaus

omgevingen zelfs een licht negatief verschil te zijn binnen brede beroepsniveaus.

0,4

***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

die nu werken meestal een hoger vaardigheidsniveau hebben dan mensen die recent zijn
gestopt. Het feit dat er geen significant positief verschil is binnen brede beroepsniveaus,
betekent dat er geen nadere schifting plaatsvindt binnen beroepen. Het verschil – dat toch
al niet meer significant positief was –, wordt in de meeste gevallen nog kleiner, of sterker
negatief, na controle voor andere kenmerken van respondenten.18
Het is interessant dat relatief gezien het ruwe verschil in alle landen verreweg het grootst is in
het geval van rekenvaardigheden. En hoewel het controleren voor beroepsniveau en andere
kenmerken voor deze vaardigheid het grootste effect heeft, slaat dit in mindere mate om in
een negatief verschil dan bij de andere vaardigheden het geval is. Dit suggereert dat er een
relatieve tendens is tot behoud van vooral rekenvaardigheden op de arbeidsmarkt. Dit zou

18 Nadere analyses – niet hier gepresenteerd – tonen aan dat er een veel grotere achterstand is in het ruwe vaardigheidsniveau
voor mensen die langer geleden met werk zijn gestopt. We beschikken niet over voldoende gegevens voor deze groep mensen om na te gaan waar dat verschil aan ligt.

122

19 Voor een analyse van het belang van cognitieve vaardigheden voor economische groei en welzijn van landen, zie Hanushek
en Woessman 2009; voor een overzicht van andere relevante literatuur op dit punt zie Vermeer, 2011.
20 Anders dan in figuren 6.4 en 6.5 gaat het hier uitsluitend om het gebruik van vaardigheden op het werk. Dit is immers
gevraagd aan zowel mensen die nu werken, als mensen die recent zijn gestopt met werken.

123

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.9b Verschil in gebruik schrijfvaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die
minder dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden
-0,2

0

0,2

Verenigd
Koninkrijk

0,4

***

***

Duitsland

***

**

België

*

Japan

**

Zweden

Nederland

***

n.s.

**

Duitsland

p < 0,01
p < 0,05

**

**

Zweden

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

0,4

0,8

***
***
***

***
***

*
***

n.s.

***

n.s.
n.s.

0,6

***

**

Japan
***

***

0,2

België

***

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

0

Nederland

***

n.s.

-0,2
Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten

Finland

****

n.s.

Verenigde
Staten

0,8

***

***

Finland

0,6

Figuur 6.9d Verschil in gebruik ict-vaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die
minder dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden

n.s.

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

Gebruik van vaardigheden toont een veel eenduidiger relatie met verlies van werk dan we
Figuur 6.9c Verschil in gebruik rekenvaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen die
minder dan 12 maanden geleden gestopt zijn met werken, Nederland en geselecteerde referentielanden
-0,2

0

0,2

Duitsland

**

Finland

***

Zweden

Japan

n.s.

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

voor deze kenmerken in veel gevallen een aanzienlijk verschil over. De verschillen zijn het
van rekenvaardigheden.
Nederland behoort tot de landen waar het verschil in het gebruik van vaardigheden tussen
mensen die nu werken en mensen die recent met werk zijn gestopt, relatief klein is. Dit geldt

***

vooral voor rekenvaardigheden en na controle voor relevante kenmerken ook voor schrijf-

***

vaardigheden. In het geval van lees- en ict-vaardigheden is Nederland op dit punt als lage

***

n.s.

middenmoter te typeren.

***

*

beroepsniveau en andere kenmerken. Echter anders dan bij het niveau, blijft na controle
grootst in het geval van leesvaardigheden en interessant genoeg juist het kleinst in het geval

***

n.s.

Verenigde
Staten

0,8

***

*

België

0,6

***

**

Verenigd
Koninkrijk

Nederland

0,4

zagen voor het niveau van vaardigheden. Ook dit lijkt in sterke mate samen te hangen met

n.s.

***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

6.3 Werktijden en vaardigheden
6.3.1 Werktijden en eigen niveau vaardigheden
In deze paragraaf kijken we hoe het niveau van kernvaardigheden varieert met arbeidsuren.
Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen die in voltijd werken, mensen die in
deeltijd werken voor meer dan twee dagen per week en mensen die twee dagen of minder
per week werken. Figuur 6.10 laat zien dat Nederland een bijzondere positie inneemt wat
betreft het aantal gewerkte uren.21

21 Het gaat hier om feitelijk gewerkte uren, niet contracturen.

124

125

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.11b Rekenvaardigheden werkenden naar gewerkte uren, Nederland en geselecteerde
referentielanden

Figuur 6.10 Gewerkte uren, Nederland en geselecteerde referentielanden

100%

325

90%

300

80%

275

70%

250

60%

225

50%

200
België

40%
30%

Finland

Duitsland

Japan

Nederland

Zweden

Verenigd
Konikrijk

Verenigde
Staten

< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

20%
10%
0%
België

Finland

Duitsland

Japan

Nederland

Zweden

Verenigd
Konikrijk

Verenigde
Staten

Figuur 6.11c Probleemoplossend vermogen werkenden naar gewerkte uren, Nederland en
geselecteerde referentielanden

< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

325
300

Zoals algemeen bekend, kent Nederland relatief veel mensen die in deeltijd werken. Het gaat
hierbij vooral om mensen die meer dan twee dagen per week werken. Nederland scoort echter
ook hoog in termen van het aandeel werkenden met een korte deeltijdaanstelling (maximaal

275
250
225
200

16 uur per week).
Figuur 6.11 (a t/m c) laat het gemiddeld niveau van de drie kernvaardigheden zien naar

België

Finland

Duitsland

Japan

Nederland

Zweden

Verenigd
Konikrijk

Verenigde
Staten

< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

arbeidsuren.

Figuur 6.11a Taalvaardigheden werkenden naar gewerkte uren, Nederland en geselecteerde
referentielanden

Uit figuur 6.11 (a t/m c) blijkt duidelijk dat het niveau van kernvaardigheden sterk met het
aantal arbeidsuren samenhangt. Vooral mensen met een korte deeltijdaanstelling hebben

325

gemiddeld een veel lager niveau van alle drie de kernvaardigheden. Voor Nederland is er

300

weinig verschil tussen voltijders en mensen met een lange deeltijdaanstelling voor wat betreft

275

het niveau van taalvaardigheden en probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving.

250

Er is echter wel een fors verschil tussen deze groepen voor wat betreft rekenvaardigheden.

225

Zoals we straks zullen laten zien, heeft dit te maken met het feit dat er verhoudingsgewijs

200
België
< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

126

Finland

Duitsland

Japan

Nederland

Zweden

Verenigd
Konikrijk

Verenigde
Staten

meer vrouwen dan mannen in deeltijd werken. Echter zelfs bij rekenvaardigheden is het
verschil tussen korte en lange deeltijd groter dan dat tussen lange deeltijd en voltijd. Wanneer
we naar de referentielanden kijken, dan blijkt dat de omvang van de verschillen varieert,
terwijl het algemene patroon overeenkomt met dat in Nederland.

127

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Zoals hiervoor al is opgemerkt, is werken in deeltijd in Nederland nog altijd veel gewoner voor

6.2.1 Werktijden en gebruik vaardigheden

vrouwen dan voor mannen. Zo worden in Nederland 77% en 78% van respectievelijk lange

In deze paragraaf kijken we naar het gebruik van kernvaardigheden naar arbeidsuren. Figuur

en korte deeltijdfuncties door vrouwelijke respondenten vervuld, vergeleken met slechts 22%

6.13 geeft hiervan een beeld voor Nederland. We laten dit net als bij het niveau van kernvaardig-

van de voltijdfuncties. Verder is bekend dat mannen veel sterker scoren op rekenvaardigheden

heden zien zowel vóór als ná correctie voor geslacht.

dan vrouwen, terwijl de verschillen voor taalvaardigheden vrij gering zijn. Het ligt daarom voor
de hand dat de grotere verschillen tussen voltijd en lange deeltijd voor rekenvaardigheden
Figuur 6.13 Gebruik kernvaardigheden werkenden naar gewerkte uren, vóór en ná correctie
voor geslacht, Nederland

in vergelijking met taalvaardigheden, hiermee te maken heeft. Figuur 6.12 laat het niveau
van taal- en rekenvaardigheden zien van werkenden in Nederland, vóór en ná correctie voor
geslacht.
2,5
2,0

Figuur 6.12 Kernvaardigheden werkenden naar gewerkte uren, vóór en ná correctie voor
geslacht, Nederland

1,5
1,0
0,5
0

295

Taalvaardigheid
ongecorrigeerd

290
285

Taalvaardigheid
gecorrigeerd

Rekenvaardigheid
ongecorrigeerd

Rekenvaardigheid
gecorrigeerd

< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

280
275
270
265

Er is net als bij de kernvaardigheden zelf, een sterke relatie tussen arbeidsuren en gebruik

260

van vaardigheden. Het grootste verschil is tussen enerzijds voltijd en lange deeltijd en ander-

255
Taalvaardigheid
ongecorrigeerd

Taalvaardigheid
gecorrigeerd

Rekenvaardigheid
ongecorrigeerd

Rekenvaardigheid
gecorrigeerd

< 16 uur
17 - 32 uur
> 32 uur

zijds korte deeltijd. Net als bij het niveau van taalvaardigheden maakt de correctie voor geslacht
nagenoeg niets uit voor het gebruik van leesvaardigheden. Dit ligt anders bij rekenvaardigheden.
Waar er vóór de correctie voor geslacht een ongeveer even groot verschil te zien is tussen
korte en lange deeltijd als tussen lange deeltijd en voltijd, blijft ná deze correctie weinig over
van het laatstgenoemde verschil.

Figuur 6.12 laat zien dat een groot deel van het verschil in rekenvaardigheden tussen voltijd
en lange deeltijd na correctie voor geslacht verdwijnt. De ondervertegenwoordiging van vrouwen
in voltijdfuncties en hun oververtegenwoordiging in zowel lange als korte deeltijd, leidt tot een

6.4 Mismatch en vaardigheden

verlaging van het niveau voor voltijd en een verhoging van beide categorieën deeltijd. In het

In deze paragraaf kijken we naar de relatie tussen het niveau van de kernvaardigheden en

geval van taalvaardigheden maakt deze correctie nagenoeg geen enkel verschil. Hierdoor lijkt

opleidingsmismatch. Dat wil zeggen het hebben van een baan die qua niveau al dan niet

de conclusie gerechtvaardigd dat in Nederland mensen met een lange deeltijdfunctie over

aansluit bij de hoogst voltooide opleiding.

een vergelijkbaar niveau aan kernvaardigheden beschikken als mensen die in voltijd werken.

Zulke mismatches worden vaak aangewezen als een mogelijke bron van verspilling van
kostbaar menselijk kapitaal. In de eerste plaats wanneer het een werkgever niet lukt om een
voldoende gekwalificeerde werknemer te vinden voor een gegeven functie, blijft de keuze
over om een minder gekwalificeerde persoon aan te nemen of de vacature onvervuld te
laten. In beide gevallen zou dit leiden tot verlies van productiviteit. Ten tweede kan iemand er
niet in slagen een baan te vinden waarvoor zijn of haar eigen niveau wordt vereist. Daardoor
wordt die persoon gedwongen om werk op een lager niveau te aanvaarden. Ook dat leidt tot

128

129

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.14b Overscholing werkenden, naar hoogste opleidingsniveau, Nederland en
geselecteerde referentielanden

productiviteitsverlies. Daartegenover staat de visie dat de maatschappelijke kosten van over- of
onderscholing meevallen, omdat het feitelijk competentieniveau van over- en ondergeschoolde
werknemers anders is dan dat van werknemers met passend werk.

0%

Zoals Desjardins en Rubenson (2011) opmerken, wordt met de komst van studies zoals
PIAAC mogelijk gemaakt om de mogelijke consequenties van overscholing en onderscholing
– en de vermeende bijbehorende verschijnselen van onderbenutting van kennis en vaardigheden – van een steviger empirische basis te voorzien.

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk
Zweden
Nederland
Japan

Voordat we deze relatie beschrijven, presenteren we een aantal figuren om aan te geven dat

Duitsland

dergelijke mismatches een veelvoorkomend verschijnsel zijn in Nederland, met belangrijke

Finland

consequenties voor beloning.

België
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

6.4.1 Mate van mismatch
In deze paragraaf kijken we naar de relatie tussen het niveau van de kernvaardigheden en
opleidingsmismatch. Figuur 6.14 laat zien welk aandeel van de Nederlandse respondenten een
baan heeft die aansluit bij de gevolgde opleidingen en welk deel over- of ondergeschoold is.22

Vanzelfsprekend is er bij over- en onderscholing sprake van bodem- en plafondeffecten.23
Het is derhalve niet verassend dat in de meeste landen overscholing weinig voorkomt onder

Figuur 6.14a Onderscholing werkenden, naar hoogste opleidingsniveau, Nederland en
geselecteerde referentielanden
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

laag opgeleiden en onderscholing weinig onder hoog opgeleiden. In Nederland, evenals in
Finland, is het verband erg zwak in het geval van overscholing.
70%

6.4.2 Mismatch en beloning

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

Om het belang van mismatches aan te geven, toont figuur 6.15 de relatie tussen mismatches
en het uurloon van werkenden in Nederland.

Zweden
Nederland
Japan
Duitsland
Finland
België
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

22 De mismatchindicator is berekend door gebruik te maken van het eigen opleidingsniveau van werkzame respondenten en
het niveau dat in de huidige baan is vereist, omgerekend in nominale jaren scholing die gebruikelijk zijn voor het betreffende
niveau. Een respondent wordt als ondergeschoold aangemerkt als het eigen opleidingsniveau minimaal twee scholingsjaren
lager ligt dan wat er in de baan werd vereist. Een respondent wordt als overgeschoold aangemerkt als het eigen opleidingsniveau minimaal twee scholingsjaren hoger ligt dan wat er in de baan werd vereist. Respondenten voor wie het aantal scholingsjaren gelijk staat aan wat werd vereist of één jaar meer of minder, worden als in evenwicht beschouwd. Een gevolg van
deze definitie is dat een Nederlandse hbo’er in een wo-functie en andersom als iemand met passend werk wordt beschouwd.

130

23 Immers, als de eigen opleiding al heel laag is, is het onwaarschijnlijk dat een nog lager niveau in de baan wordt vereist. In het
geval van mensen zonder opleiding is dat zelfs onmogelijk. Het is tevens onwaarschijnlijk dat een hoger opgeleide in een
baan terechtkomt waarvoor een nog hogere opleiding wordt vereist

131

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.15 Uurloon werkenden naar match tussen opleiding en baan en eigen opleidingsniveau,
Nederland

Figuur 6.16a Verschil in taalvaardigheden tussen onderschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden
-20

35
30
Uurloon (gem., PPP)

0

20

40

Verenigde
Staten
Zweden

25

Nederland

20

Japan

15

Duitsland

10

Finland

5

België

0
Onderschoold

Evenwicht

Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

Overschoold

Laag opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Hoog opgeleiden

Figuur 6.16b Verschil in taalvaardigheden tussen overschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden

Uit figuur 6.15 blijkt dat opleidingsmismatch van werkenden een sterk effect heeft op de
beloning, los van het eigen opleidingsniveau. Zo verdient een middelbaar opgeleide overgeschoolde werknemer beduidend minder dan een laag opgeleide ondergeschoolde werknemer,
en nauwelijks meer dan een laag opgeleide werknemer met passend werk. Zo bezien is in de
Nederlandse context het belang van het vereiste opleidingsniveau vergelijkbaar met dat van
het eigen opleidingsniveau. Met andere woorden: het is ongeveer net zo belangrijk voor het
loon om een baan te hebben waarvoor een bepaald opleidingsniveau wordt vereist als om zelf

-20

-5

0

5

10

15

Zweden

Japan
Duitsland

nemers even competent zijn als gelijk opgeleide werknemers met passend werk. Wanneer dat

Finland

niet het geval is, kan immers in ieder geval een deel van deze beloningseffecten aan verschillen

België

na in hoeverre zulke competentieverschillen bestaan.

-10

Nederland

op dat niveau te zijn opgeleid. Dit veronderstelt natuurlijk dat over- en ondergeschoolde werk-

in individueel productief vermogen worden toegeschreven. In de volgende paragraaf gaan we

-15

Verenigde
Staten

Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

6.4.1 Mismatch en eigen niveau vaardigheden
In deze paragraaf laten we zien in hoeverre het niveau van kernvaardigheden varieert al naar
gelang de match tussen opleiding en werk. Voor drie brede opleidingsniveaus laten we het
gemiddelde niveau van de kernvaardigheden zien, apart voor mensen werkzaam in banen
waarvoor een hoger, hetzelfde of een lager opleidingsniveau door de werkgever werd vereist
dan waarover ze zelf beschikken. De figuren 6.16 tot en met 6.18 tonen het gemiddeld niveau
van de kernvaardigheden, naar mismatch en bereikte opleidingsniveau: hoog-middel-laag.24

24 In België zijn er te weinig waarnemingen voor ondergeschoolde hoger opgeleiden om betrouwbare cijfers te kunnen presenteren
in de figuren in deze en de volgende paragraaf. Hetzelfde geldt voor overgeschoolde lager opgeleiden in Duitsland, Japan,
Zweden en het Verenigd Koninkrijk.

132

133

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.18a Verschil in probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen tussen ondergeschoolde werknemers, naar opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielande

Figuur 6.17a Verschil in rekenvaardigheden tussen ondergeschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden
-20

0

20

-20

40

0

20

40

Verenigde
Staten

Verenigde
Staten
Zweden

Zweden

Nederland

Nederland

Japan

Japan

Duitsland

Duitsland

Finland

Finland

België

België
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

Figuur 6.17b Verschil in rekenvaardigheden tussen overgeschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden
-20

0

Verenigde
Staten

20

Figuur 6.18b Verschil in probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen tussen overgeschoolde werknemers, naar opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielande

40

-20

0

20

40

Verenigde
Staten

Zweden

Zweden

Nederland

Nederland

Japan

Japan

Duitsland

Duitsland

Finland

Finland

België

België
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

Onderscholing toont in de meeste landen de verwachte relatie met het niveau van vaardigheden
voor lager en middelbaar opgeleiden. Opvallend genoeg blijkt in een aantal landen, waaronder
Nederland, onderscholing onder hoger opgeleiden gepaard te gaan met een vaardigheidsniveau dat lager ligt dan dat van vergelijkbare werknemers in evenwicht. Het is niet duidelijk
waar dit aan zou liggen. Wel is belangrijk om op te merken dat in de meeste landen onderscholing onder hoger opgeleiden een relatief zeldzaam verschijnsel is. De mate van deze
mismatch is ook doorgaans mild en is vooral een kwestie van een bachelor of master werkzaam
in een functie waarvoor een doctoraat of vergelijkbare titel vereist is.
Een vergelijkbaar maar in zekere zin omgekeerd beeld is te zien bij overscholing. Vooral bij
hoger opgeleiden gaat overscholing meestal gepaard met een lager vaardigheidsniveau. Bij
middelbaar en lager opgeleiden is het beeld wat minder consistent en in sommige gevallen
slaat het om in een voorsprong bij overgeschoolde werknemers ten opzichte van werknemers

134

135

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 6.19b Verschil in gebruik leesvaardigheden tussen overgeschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden

waarvan het eigen en vereist opleidingsniveau in evenwicht zijn.
De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat zowel onder- als overgeschoolde werknemers afwijken in
termen van gemiddelde vaardigheden van werknemers waarvan het eigen en vereist opleidingsniveau in evenwicht zijn. In het geval van onderscholing lijken de verschillen het meest
geprononceerd bij middelbaar en lager opgeleiden, terwijl het in het geval van overscholing
vooral de hoger opgeleiden zijn waar de grootste verschillen te zien zijn. Lager en middelbaar

-0,9

-0,6

-0,5

-0,4

-0,3

-0,2

-0,1

0

Zweden

Japan

over een hoger niveau aan kernvaardigheden dan mensen met hetzelfde opleidingsniveau

Duitsland

met passend werk. Hoger opgeleiden die aangeven overgeschoold te zijn voor hun functie,

Finland

beschikken over een lager gemiddeld niveau aan kernvaardigheden dan hoger opgeleiden

België

met hetzelfde nominale opleidingsniveau. Hierdoor is de feitelijke mismatch in termen van

-0,7

Nederland

opgeleiden die werkzaam zijn in functies op een hoger niveau, beschikken gemiddeld gezien

met passend werk. Het lijkt erop dat werkgevers onderscheid maken tussen werknemers

-0,8

Verenigde
Staten

Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

competenties vermoedelijk een stuk kleiner dan zou worden verwacht op basis van de opleidingsmismatch.
Het beeld in figuur 6.19 geeft in verscherpte vorm een vergelijkbaar beeld te zien als de figuren
6.4.2 Mismatch en gebruik vaardigheden

6.16 tot en met 6.18. Onderscholing gaat gepaard met een duidelijk veel hoger gebruik van

Het is interessant om na te gaan of er vergelijkbare verschillen te zien zijn in termen van gebruik

vaardigheden, vooral onder lager en middelbaar opgeleiden. Er is nauwelijks een effect voor

van vaardigheden. Figuur 6.19 toont dit voor het gebruik van leesvaardigheden. Omdat de

hoger opgeleiden. In het geval van overscholing geld dat het hoger opgeleiden en vooral

andere vaardigheden een vergelijkbaar beeld tonen, worden deze hier niet gepresenteerd.

middelbaar opgeleiden zijn die een verminderd gebruik laten zien. Interessant genoeg is in
Nederland en ook in België tevens een fors effect te zien voor lager opgeleiden.

Figuur 6.19a Verschil in gebruik leesvaardigheden tussen ondergeschoolde werknemers, naar
opleidingsniveau, Nederland en geselecteerde referentielanden
-0,2

-0,1

0

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,7

6.5 Conclusie
Door het niveau en de mate van gebruik van kernvaardigheden te vergelijken tussen groepen

Verenigde
Staten

die in verschillende mate en op verschillende manieren participeren op de arbeidsmarkt, beogen

Zweden

we in dit hoofdstuk een indicatie te krijgen van de mate waarin Nederlanders voldoende

Nederland

toegerust zijn voor blijvende participatie op de arbeidsmarkt.

Japan
Duitsland

Gebleken is dat er een fors verschil in vaardigheidsniveau is tussen werkenden en inactieven,

Finland

vergelijkbaar met het verschil in vaardigheidsniveau tussen mensen met een middelbare versus

België

een lagere opleiding. Dit verschil – en ook het verschil tussen werkenden en werklozen – wordt
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden
Laag opgeleiden

kleiner wanneer we corrigeren voor verschillen in samenstelling naar onder andere opleiding,
beroep, leeftijd, geslacht en sociaaleconomische achtergrond. Het verschil tussen werkenden
en niet-werkenden blijkt voor het grootste deel te liggen aan verschillen in samenstelling.
Dit betekent uiteraard niet dat de ruwe verschillen onbelangrijk zijn. Man of vrouw, oudere
of jongere, autochtoon of allochtoon; de achterstand van werklozen en vooral inactieven in
termen van vaardigheden vormt een potentiële barrière die overwonnen moet worden om
weer aan de slag te kunnen.
Het patroon bij gebruik lijkt tamelijk sterk op dat voor de vaardigheden zelf. De correctie voor
samenstelling maakt minder uit voor het gebruik dan voor het niveau van de kernvaardigheden,
al blijkt dat een groot deel van de verschillen in gebruik van kernvaardigheden tussen

136

137

Hoofdstuk 06 Arbeidsmarktparticipatie en kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

werkenden en werklozen en in iets mindere mate tussen werkenden en inactieven, toe te

waar de grootste verschillen te zien zijn. Een vergelijkbaar, maar in veel opzichten verscherpt

schrijven is aan samenstellingsverschillen.

beeld, zien we bij het gebruik van vaardigheden.

Hoewel er geen sprake lijkt te zijn van een vaardigheidsniveau waaronder participatie onmogelijk wordt, blijkt wel dat participatie veel precairder wordt naarmate het niveau van kernvaardigheden lager wordt. Interessant is het feit dat het omslagpunt – dat wil zeggen; het vaardigheidsniveau waaronder participatie versneld afneemt – sterk lijkt te verschillen per land. Waar dit in
Nederland en het Verenigd Koninkrijk rond de 240 ligt, begint in Zweden en Finland participatie
in de arbeidsmarkt al op een beduidend hoger vaardigheidsniveau problematischer te worden,
terwijl in België en Duitsland de omslag juist op een lager vaardigheidsniveau plaatsvindt. In
de Verenigde Staten verloopt de relatie veel grilliger, zonder een duidelijk omslagpunt, terwijl
er in Japan nagenoeg geen relatie lijkt te bestaan tussen het vaardigheidsniveau en arbeidsmarktparticipatie.
Er blijkt geen statistisch significant verschil in vaardigheidsniveau te zijn tussen Nederlanders
die nog werken en Nederlanders die in het afgelopen jaar met werk zijn gestopt. Hoewel er
in veel landen een significant positief ruw verschil is in vaardigheidsniveau tussen deze twee
groepen, blijft in vrijwel alle gevallen geen verschil meer over wanneer gecorrigeerd wordt voor
beroepsniveau en andere kenmerken. Gebruik van vaardigheden toont wel een eenduidige
relatie met verlies van werk, waarbij mensen die nog werken een hoger gebruik tonen dan
mensen die recent zijn gestopt. Ook dit lijkt in sterke mate samen te hangen met beroepsniveau en andere kenmerken, maar anders dan bij het niveau, blijft na controle voor deze
kenmerken in veel gevallen een aanzienlijk verschil over. Nederland behoort tot de landen
waar het verschil in het gebruik van vaardigheden tussen mensen die nu werken en mensen
die recent met werk zijn gestopt, relatief klein is.
Het niveau van kernvaardigheden hangt sterk met het aantal arbeidsuren samen. Vooral
mensen met een korte deeltijdaanstelling hebben gemiddeld een veel lager niveau van alle
drie de kernvaardigheden. Voor Nederland is er weinig verschil tussen voltijders en mensen
met een lange deeltijdaanstelling voor wat betreft het niveau van taalvaardigheden en probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving. Er is echter wel een fors verschil tussen deze
groepen voor wat betreft rekenvaardigheden. Dit blijkt echter voor het grootste deel toe te
schrijven te zijn aan het feit dat deeltijders vooral vrouwen zijn.
Er is net als bij de kernvaardigheden zelf een sterke relatie tussen arbeidsuren en gebruik
van vaardigheden. Het grootste verschil is tussen enerzijds voltijd en lange deeltijd en anderzijds korte deeltijd. Rekening houdend met geslacht is er betrekkelijk weinig verschil tussen
lange deeltijd en voltijd in het gebruik van kernvaardigheden.
Zowel onder- als overgeschoolde werknemers wijken af in termen van gemiddelde vaardigheden van werknemers waarvan het eigen en het vereist opleidingsniveau in evenwicht zijn.
In het geval van onderscholing lijken de verschillen het meest geprononceerd bij middelbaar
en lager opgeleiden, terwijl in het geval van overscholing het vooral de hoger opgeleiden zijn

138

139

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Vaardigheidsprofielen
van sectoren en beroepen

7.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt het profiel van kernvaardigheden en hun gebruik geschetst voor de
belangrijkste sectoren en beroepsgroepen in Nederland. Waar relevant, wordt dit profiel ook
vergeleken met dat van vergelijkbare sectoren en beroepen in andere landen. Het doel hierbij
is om eventuele sterke en zwakke punten in de Nederlandse economie bloot te leggen.
Door zowel niveau als gebruik te bekijken, kunnen we tevens zicht krijgen op sectoren en/
of beroepsgroepen waar er sprake is van een on(der)benutte reserve aan kernvaardigheden.
Verder kunnen we door het gemiddeld niveau van kernvaardigheden te vergelijken met de
mate van investeringen in innovatie en scholing, een beeld krijgen van de mate waarin deze
investeringen worden beïnvloed door de stock of human capital in een sector. Ten slotte zoomen
we in op het verschijnsel van ‘weglekken’ van technisch opgeleiden uit de technische sector

HOOFDSTUK

07

en bekijken we of er een relatie is tussen dit weglekken en het niveau van kernvaardigheden.

7.2 Vaardigheidsprofielen naar bedrijfssector
In deze paragraaf schetsen we een beeld van hoe kernvaardigheden en hun gebruik verdeeld
zijn over Nederlandse bedrijfssectoren. Vervolgens kijken we hoe Nederlandse werkenden
in een aantal geselecteerde sectoren op taal- en rekenvaardigheden en probleemoplossend
vermogen in digitale omgevingen scoren, in vergelijking met vergelijkbare werkenden in een
aantal referentielanden.
7.2.1 De situatie in Nederland
Figuur 7.1 schetst het niveau en gebruik van vaardigheden van Nederlandse werkenden in verschillende bedrijfssectoren.25 26 Door zowel niveau als gebruik te presenteren, krijgen we niet alleen een
beeld van waar de inzet van vaardigheden het meest is geconcentreerd, maar kunnen we ook eventuele sectoren opsporen waar sprake lijkt te zijn van onderbenutting van de aanwezige vaardigheden.
25 Het gaat hierbij om het gebruik van leesvaardigheden. Het gebruik van schrijfvaardigheden geeft een soortgelijk beeld.
26 We beschikken over te weinig waarnemingen voor de sector Landbouw om betrouwbare cijfers te kunnen presenteren.

141

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.1c Niveau en gebruik probleemoplossend vermogen, naar bedrijfssector

Figuur 7.1a Niveau en gebruik taalvaardigheden, naar bedrijfssector

275

280

285

290

295

300

305

310

275

315

280

285

290

295

300

305

310

315

3,0

3,0

R2 = 0,76

2,5

2,5

2,0

Gebruik ict-vaardigheden

Gebruik leesvaardigheden

R2 = 0,36

1,5

1,0

2,0

1,5

1,0

0,5

0,5

0

0
Bouw
Financiële & zakelijke dienstverlening
Handel & horeca

Industrie & energie
Onderwijs
Openbaar bestuur

Bouw
Financiële & zakelijke dienstverlening
Handel & horeca

Overige dienstverlening
Transport
Zorg & welzijn

Industrie & energie
Onderwijs
Openbaar bestuur

Overige dienstverlening
Transport
Zorg & welzijn

Het niveau en gebruik van taalvaardigheden lopen min of meer gelijk op. Wel zijn er wat
Figuur 7.1b Niveau en gebruik rekenvaardigheden, naar bedrijfssector

verschillen in gebruik bij sectoren met een relatief laag gemiddeld niveau van gebruik. Zo
worden leesvaardigheden aanzienlijk meer gebruikt in de sector Zorg & welzijn dan in de

275

280

285

290

295

300

305

310

315

sectoren Handel & horeca en Transport, die wel een vergelijkbaar gemiddeld niveau aan
taalvaardigheden hebben.

3,0

Anders dan bij taalvaardigheden is er over de hele linie nagenoeg geen enkele relatie tussen
2,5

R2 = 0,82

niveau en gebruik van rekenvaardigheden. Bij nader inzien blijkt echter dat er sprake is van

Gebruik rekenvaardigheden

een tweedeling. Enerzijds zijn er de sectoren Industrie, Handel & horeca, Bouw, Transport en
2,0

R2 = 0,01
R2 = 0,95

1,5

Financiële & zakelijke dienstverlening, waar het gebruik van rekenvaardigheden relatief hoog
ligt bij een laag gemiddeld niveau van rekenvaardigheden. Anderzijds zien we de sectoren
Zorg & welzijn, Overige dienstverlening, Openbaar bestuur en Onderwijs, waar het gebruik
van rekenvaardigheden laag ligt, gegeven het gemiddeld niveau van rekenvaardigheden.

1,0

Binnen beide clusters – die min of meer perfect de verdeling tussen de publieke en de private
sector weerspiegelen – is het verband tussen niveau en gebruik juist erg sterk. Dit lijkt te

0,5

suggereren dat er sprake is van een substantiële onderbenutting van rekenvaardigheden in
de publieke sector in vergelijking met de private sector.

0
Bouw
Financiële & zakelijke dienstverlening
Handel & horeca

Industrie & energie
Onderwijs
Openbaar bestuur

Overige dienstverlening
Transport
Zorg & welzijn

Hoewel het niveau van probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen en het gebruik
van ict-vaardigheden min of meer gelijk oplopen, is de relatie minder sterk dan bij leesvaardigheden. Er is ook geen duidelijke tweedeling tussen de publieke en private sectoren zoals bij
rekenvaardigheden: hoewel de sectoren Bouw, Industrie en Financiële & zakelijke dienstverlening een relatief hoog gebruik tonen gegeven het gemiddeld niveau, geldt dit niet voor de

142

143

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.2b Niveau taal- en rekenvaardigheden naar land, sector Financiële & zakelijke
dienstverlening

sectoren Transport en Handel & horeca. De laatstgenoemde sector toont juist een erg laag
gebruik, ondanks het feit dat het gemiddelde niveau onder werknemers in deze sector bepaald
niet extreem laag ligt. Overigens dient hierbij te worden opgemerkt dat probleemoplossend

Taalvaardigheden

vermogen in digitale omgevingen meer is dan alleen ict-vaardigheden. Het is derhalve niet

260

heel verassend dat de relatie tussen niveau en gebruik in dit geval niet perfect is.

320

7.2.2 Vergelijking met referentielanden

310

270

280

290

300

310

320

R2 = 0,66

Figuur 7.2 laat zien hoe Nederlandse werkenden in een aantal belangrijke bedrijfssectoren
300

landen. Aan de hand hiervan kunnen we zicht krijgen op eventuele sectoren waarin Nederland
een voortrekkersrol speelt en sectoren waar Nederland meer achterloopt.
Figuur 7.2a Niveau taal- en rekenvaardigheden naar land, sector Industrie & energie

Rekenvaardigheden

scoren op taal- en rekenvaardigheden in vergelijking met hun peers in een aantal referentie-

290

280

270
Taalvaardigheden
260

270

280

290

300

310

250

310

Finland
Zweden
België

300

Rekenvaardigheden

320

260

320

Duitsland
Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk

Japan
Nederland

R2 = 0,64

290

280

270

260

250
Finland
Zweden
België

144

Duitsland
Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk

Japan
Nederland

145

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.2d Niveau taal- en rekenvaardigheden naar land, sector Onderwijs

Figuur 7.2c Niveau taal- en rekenvaardigheden naar land, sector Zorg & welzijn

Taalvaardigheden

Taalvaardigheden
270

280

290

300

310

260

320

320

320

310

310

300

300

Rekenvaardigheden

Rekenvaardigheden

260

290
R2 = 0,57

280

270

280

290

300

310

320

R2 = 0,64

290

280

270

270

260

260

250

250
Finland
Zweden
België

Duitsland
Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk

Japan
Nederland

Finland
Zweden
België

Duitsland
Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk

Japan
Nederland

De resultaten lijken een bevestiging van het feit dat de Nederlandse economie bij uitstek een
diensteneconomie is. Waar in de sector Industrie Nederland hooguit een middenmoter te
noemen is, en op taalvaardigheden juist relatief zwak scoort, behoort Nederland in de sector
Financiële & zakelijke dienstverlening duidelijk tot de kopgroep op beide vaardigheden. Er
is echter geen sprake van dat Nederland de absolute koploper is: Finland scoort op beide
vaardigheden beter, terwijl Japan, België en Zweden een vergelijkbaar niveau halen op
rekenvaardigheden. België scoort wel beduidend lager dan Nederland op taalvaardigheden
in deze sector.
Ook in de publieke dienstensectoren Zorg & welzijn en Onderwijs behoort Nederland tot de
betere landen. Japan is duidelijke koploper op beide vaardigheden in beide sectoren, terwijl
Nederland het meest vergelijkbaar is met Finland. Wel ligt het niveau van taalvaardigheden in
de Nederlandse Zorg & welzijnssector wat lager dan in Finland.

7.3 Vaardigheidsprofielen naar beroepsgroep
7.3.1 De situatie in Nederland
Figuur 7.3 schetst het niveau en gebruik van taalvaardigheden van Nederlandse werkenden

146

147

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.3b Niveau en gebruik rekenvaardigheden, naar beroepsgroep

naar beroepsgroep.27 Net als bij bedrijfssectoren proberen we een beeld te schetsen van
zowel waar de inzet van vaardigheden het meest is geconcentreerd, als in welke beroepen
sprake lijkt te zijn van onderbenutting van de aanwezige vaardigheden.

Rekenvaardigheden
275

Figuur 7.3a Niveau en gebruik taalvaardigheden, naar beroepsgroep

285

290

295

300

305

310

295

300

305

310

315

R2 = 0,87

315

3,0
R2 = 0,89

2,5

Gebruik leesvaardigheden

290

2,5

2,0

Gebruik rekenvaardigheden

280

285

3,0

Taalvaardigheden
275

280

2,0

1,5

1,0

1,5

0,5

1,0

0
Administratie personeel
Ambachtslieden
Bedieners machines en installaties,
assemblagemedewerkers

0,5

Dienstverlenend personeel
en medewerkers
Elementaire beroepen
Managers

Onderzoekers, ingenieurs,
docenten en specialisten
Vakspecialisten

0
Administratie personeel
Ambachtslieden
Bedieners machines en installaties,
assemblagemedewerkers

Dienstverlenend personeel
en medewerkers
Elementaire beroepen
Managers

Onderzoekers, ingenieurs,
docenten en specialisten
Vakspecialisten

27 We beschikken over te weinig waarnemingen voor militaire beroepen en voor landbouwers, bosbouwers en vissers om
betrouwbare cijfers te kunnen presenteren.

148

149

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.4 Niveau taal- en rekenvaardigheden naar land en beroepsniveau

Figuur 7.3c Niveau en gebruik probleemoplossend vermogen, naar beroepsgroep

Taalvaardigheden

Probleemoplossend vermogen
275

280

285

290

295

300

305

310

240

315

260

280

300

320

320

3,0

R2 = 0,90

2,5

Dui

300

Bel

ZweJap Fin
Ned

Rekenvaardigheden

Gebruik ict-vaardigheden

VK
2,0

1,5

1,0

280

Dui

FinVK

260

ZweNed
240

220

0,5

Bel Zwe Ned

Bel Dui

Fin

VS
Jap

Jap

VS

VK
VS
Hogere beroepen
Lagere en middelbare beroepen
Elementaire beroepen

0
Administratie personeel
Ambachtslieden
Bedieners machines en installaties,
assemblagemedewerkers

Dienstverlenend personeel
en medewerkers
Elementaire beroepen
Managers

Onderzoekers, ingenieurs,
docenten en specialisten
Vakspecialisten

Het is overigens interessant om op te merken dat hoewel er voor alle landen een erg sterke
relatie is tussen het niveau van kernvaardigheden en het beroepsniveau, er ook enige overlap
is tussen de niveaus wanneer we de hele groep landen in ogenschouw nemen. Zo blijken

Omdat de beroepenclassificatie een sterke niveaucomponent kent, is het niet heel verassend

Japanners werkzaam in lagere en middelbare beroepen over een vergelijkbaar niveau van

dat het niveau een grotere spreiding heeft dan we zagen bij bedrijfssectoren. Wel blijken

kernvaardigheden te beschikken als Amerikanen werkzaam in hogere beroepen. Wanneer

niveau en gebruik weer in sterke mate gelijk op te lopen. Opvallend is wel dat met uitzondering

we de twee laagste beroepsniveaus bekijken, blijken Japanners in elementaire beroepen

van taalvaardigheden de groep onderzoekers, ingenieurs, docenten en specialisten een

zelfs duidelijk iets hoger te scoren dan Britten en veel hoger dan Amerikanen die werkzaam

relatief laag gebruik hebben in vergelijking met de groep managers, ondanks het feit dat hun

zijn in lagere en middelbare beroepen.

gemiddeld niveau veruit het hoogst is.
7.3.2 Vergelijking met referentielanden

7.4 Relatie vaardigheden met innovatie

Figuur 7.4 laat zien hoe Nederlandse werkenden op verschillende beroepsniveaus scoren

In deze paragraaf maken we gebruik van het feit dat de in het PIAAC-project gebruikte sector-

op taal- en rekenvaardigheden, in vergelijking met vergelijkbare werknemers in een aantal

classificatie op een hoog aggregatieniveau overeenkomt met de Nederlandse Standaard

referentielanden. Hoewel Nederland iets boven gemiddeld scoort op alle niveaus, is het geen

Bedrijfsindeling (SBI-indeling). We kunnen derhalve de uitkomsten van het PIAAC-project op

koploper. Finland en Japan scoren duidelijk hoger op beide kernvaardigheden op alle drie de

sectoraal niveau vergelijken met bepaalde kerncijfers die regelmatig door het CBS worden

niveaus, terwijl in de hogere beroepen Zweden ook beter scoort dan Nederland, althans op

verzameld over de Nederlandse economie. Een van de zaken waar het CBS cijfers over ver-

rekenvaardigheden. Ook België doet het beter dan Nederland op rekenvaardigheden in de

zamelt, betreft investeringen door Nederlandse bedrijven in Research & Development (R&D).

hogere beroepen, evenals de lagere en middelbare beroepen, hoewel in beide gevallen Nederland

Het is interessant om na te gaan of er een verband is op sectorniveau tussen dergelijke

het duidelijk beter doet op taalvaardigheden. Alleen Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en de

investeringen en het gemiddeld niveau van kernvaardigheden. Figuur 7.5 toont deze relatie

Verenigde Staten scoren minder goed dan Nederland op alle fronten.

voor taalvaardigheden.28
28 Rekenvaardigheden en probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen tonen min of meer eenzelfde beeld.

150

151

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.5 Niveau taalvaardigheden, naar mate van R&D-activiteit in bedrijfssector

in scholing te investeren. Enerzijds kunnen werkgevers cursussen of bedrijfsopleidingen aanbieden om een laag niveau aan vaardigheden te compenseren. Anderzijds kunnen scholings
investeringen meer lonend zijn wanneer het personeel al een hoog basisniveau heeft. De

Bedrijven met permanente R&D-activiteiten (%)
0

10

20

30

40

50

60

330

figuren 7.6 tot en met 7.8 tonen de relatie tussen scholing en het gemiddeld niveau en
gebruik van vaardigheden in een sector.
Figuur 7.6a Niveau taalvaardigheden, naar mate van scholingsactiviteit in bedrijfssector

310
Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)

R2 = 0,89

40%

300

330

290

320

280

270
Bouw
Financiële dienstverlening
Handel

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

Niveau taalvaardigheden (gem.)

Niveau taalvaardigheden (gem.)

320

50%

60%

70%

80%

90%

100%

110%

R2 = 0,28

310

300

290

280

Over de hele linie is er een positieve relatie tussen R&D en vaardigheden. Op zich is dit
logisch; er valt immers te verwachten dat het rendement op R&D het hoogst zal zijn in sectoren
met de grootste concentratie van menselijk kapitaal. Toch zijn de resultaten allesbehalve
triviaal. Een onafhankelijke bevestiging van dit vermoeden is op zichzelf waardevol, maar

270
Bouw
Financiële diensten
Handel

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

het zijn de uitzonderingen op deze relatie waar we het meest van kunnen leren. Zoals zou
worden verwacht, zijn de R&D inspanningen erg hoog in de kennisrijke dienstensectoren –
Informatie & communicatie, Specialistische zakelijke diensten en Financiële dienstverlening.
De inspanningen zijn echter minstens zo hoog in de Industrie, waar het gemiddeld niveau van
kernvaardigheden veel lager ligt. In alle andere sectoren met een vergelijkbare niveau van
vaardigheden is het aandeel bedrijven dat min of meer permanent in R&D investeert veel kleiner.

7.5 Relatie vaardigheden met scholing
We kunnen op een soortgelijke manier de relatie onderzoeken tussen kernvaardigheden en
investeringen door bedrijven in scholing van hun werknemers. In dit geval beperken we ons
echter niet alleen tot het niveau van kernvaardigheden, maar kijken we ook naar het gebruik.
De reden hiervoor ligt voor de hand: de noodzaak tot scholing wordt vooral bepaald door de
mate waarin vaardigheden dienen te worden gebruikt. Er is daarentegen geen eenduidige
verwachting omtrent de relatie tussen het bestaand vaardigheidsniveau en het besluit om

152

153

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

Figuur 7.6b Gebruik taalvaardigheden, naar mate van scholingsactiviteit in bedrijfssector

Figuur 7.7a Niveau rekenvaardigheden, naar mate van scholingsactiviteit in bedrijfssector

Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)
40%

50%

60%

70%

80%

90%

Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)
100%

110%

40%

3,0

60%

70%

80%

90%

100%

330

2,5

320

R2 = 0,32

Niveau rekenvaardigheden (gem.)

Gebruik leesvaardigheden (gem.)

50%

2,0

1,5

1,0

0,5

R2 = 0,34

310

300

290

280

0

270
Bouw
Financiële diensten
Handel

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

260
Bouw
Financiële diensten
Handel

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

Percentage van werknemers in een sector dat aan scholing heeft gedaan in de afgelopen twaalf maanden. Bron: PIAAC.

154

155

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.8a Niveau probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen, naar mate van
scholingsactiviteit in bedrijfssector

Figuur 7.7b Gebruik rekenvaardigheden, naar mate van scholingsactiviteit in bedrijfssector

Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)
40%

50%

60%

70%

80%

90%

Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)
100%

40%

3,0

60%

70%

80%

90%

100%

2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

Gemiddeld niveau van probleemoplossend vermogen

325
R2 = 0,80

Gebruik rekenvaardigheden (gem.)

50%

320
315
R2 = 0,26

310
305
300
295
290
285
280
275
270
Bouw
Financiële diensten
Handel

0
Bouw
Financiële diensten
Handel

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

Figuur 7.8b Gebruik ict-vaardigheden, naar mate van scholingsactiviteit in bedrijfssector

Bedrijven waar bedrijfsopleidingen worden gevolgd (%)
40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

3,0
R2 = 0,70

Gebruik ict-vaardigheden (gem.)

2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

0
Bouw
Financiële diensten
Handel

156

Horeca
Industrie
Informatie & communicatie

Specialistische zakelijke diensten
Verhuur en overige
zakelijke dienstverlening
Vervoer en opslag

157

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Zowel het gemiddelde niveau als het gebruik van vaardigheden hangt positief samen met de

Voor wat betreft Nederland bevestigt figuur 7.9 in sterke mate het beeld uit het SEO-rapport.

mate van scholing. Voor wat betreft het niveau, is de samenhang vergelijkbaar voor de drie

Slechts 52% van de middelbaar opgeleide technici en 41% van de hoog opgeleide technici

domeinen van vaardigheden. Voor wat betreft het gebruik is er echter een groot verschil tussen

werkt op het moment van de survey nog in een technisch beroep. In het geval van hoog op-

taalvaardigheden enerzijds en reken- en ict-vaardigheden anderzijds. Waar het gebruik van

geleiden ligt dit aandeel lager dan alle referentielanden, terwijl ook voor middelbaar opgelei-

taalvaardigheden slechts matig met scholing samenhangt is de relatie tussen scholing en

den het aandeel ruim beneden het gemiddelde van deze groep landen ligt. Vooral in Zweden

het gebruik van reken- en ict-vaardigheden erg sterk: respectievelijk 0,80 en 0,70. Het lijkt

en Finland liggen deze percentages veel hoger.

derhalve alsof de investeringen in scholing sterk geconcentreerd worden in bedrijfstakken

Om vast te stellen of er enige selectiviteit is in deze weglek in termen van vaardigheden,

waar veel wordt gerekend en veel met ict wordt gedaan.

wordt in figuur 7.10 voor mensen met een technische opleiding het verschil in vaardigheden
weergegeven tussen mensen die in een technisch beroep werken en mensen die dat niet
(meer) doen. De cijfers worden gepresenteerd voor Nederland en een aantal referentielanden.

7.6 Weglek technici

Er worden per land drie cijfers gepresenteerd: het ruwe verschil tussen technici die in technische

De technische sector van de Nederlandse economie kampt al enige tijd met een ernstig

beroepen werken en technici die in andere beroepen werken, dit verschil gecorrigeerd voor

tekort aan gekwalificeerd personeel. Dit zou voor een deel te wijten zijn aan een tekort aan

beroepsniveau en het verschil verder gecorrigeerd voor leeftijd, geslacht, etniciteit, opleiding-

instroom in technische opleidingen. In een recent rapport van SEO (SEO, 2013) wordt er

sniveau en opleiding ouders.

echter op gewezen dat er ook een fors probleem zit in de aansluiting tussen het technisch
Figuur 7.10a Verschil in taalvaardigheden technisch opgeleiden werkzaam in technische versus
niet-technische beroepen, Nederland en geselecteerde referentielanden

onderwijs en de arbeidsmarkt. Uit het onderzoek van SEO blijkt dat slechts de helft van
de gediplomeerde technici in een technisch beroep werkt en dat dit aandeel onder hoger
opgeleiden zelfs nog lager ligt.

Verschil in gemiddelde score

De ernst van dit probleem hangt voor een deel af van de vaardigheden van de technici die
in de techniek blijven, in vergelijking met diegenen die een ander soort werk opzoeken.
Wanneer ten minste de betere werknemers voor de technische sector worden behouden, is
de schade minder groot dan wanneer juist deze weglekken. De PIAAC-data stellen ons in de
gelegenheid om dit na te gaan.

-10

-8

-6

-4

-2

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

0

2
n.s.

Zweden

n.s.
n.s.

Voordat we naar de vaardigheden zelf kijken, geven we in figuur 7.9 het aandeel mensen met

Japan

n.s.

een middelbaar of hogere technische opleiding weer dat werkzaam is in een technisch beroep.

Duitsland

n.s.

Figuur 7.9 Aandeel technisch opgeleiden werkzaam in een technisch beroep, naar opleidingsniveau,
Nederland en geselecteerde referentielanden
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

6

n.s.

Nederland

Finland

4

**

n.s.

België

n.s.

Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

***
**

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

90%

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk
Zweden
Nederland
Japan
Duitsland
Finland
België
Hoog opgeleiden
Middelbaar opgeleiden

158

159

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 7.10b Verschil in rekenvaardigheden technisch opgeleiden werkzaam in technische
versus niet-technische beroepen, Nederland en geselecteerde referentielanden

7.7 Conclusie
In dit hoofdstuk wordt het profiel van kernvaardigheden en hun gebruik geschetst voor de
belangrijkste sectoren en beroepsgroepen in Nederland. Wanneer we eerst de verschillende

Verschil in gemiddelde score
-8

-6

-4

-2

0

2

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

4

6

8

10

n.s.

ict-vaardigheden bekijken, zij het dat het verband in dat geval minder sterk is. Het beeld is

n.s.

n.s.

Nederland

geheel anders wanneer we naar de relatie tussen niveau en gebruik van rekenvaardigheden

n.s.
n.s.

Japan
n.s.

Duitsland
Finland

we het niveau van probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen en het gebruik van

n.s.

n.s.

Zweden

gebruik van taalvaardigheden min of meer gelijk oplopen. We zien iets soortgelijks wanneer

*

n.s.

sectoren van de Nederlandse economie in ogenschouw nemen, zien we dat het niveau en

*

n.s.

kijken. Er blijkt over de hele linie geen enkele relatie te zijn. Bij nader inzien blijkt echter dat

n.s.

er sprake is van een tweedeling. Enerzijds zijn er de sectoren Industrie, Handel & horeca,
Bouw, Transport en Financiële & zakelijke dienstverlening, waar het gebruik van rekenvaardig-

n.s.
n.s.

België
Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

***
**

n.s.

heden relatief hoog ligt, gegeven het gemiddeld niveau van rekenvaardigheden. Anderzijds

p < 0,01
p < 0,05

*
n.s.

p < 0,10
niet significant

zien we de sectoren Zorg & welzijn, Overige dienstverlening, Openbaar bestuur en Onderwijs,
waar het gebruik van rekenvaardigheden laag ligt, gegeven het gemiddeld niveau van
rekenvaardigheden. Binnen beide clusters – die min of meer perfect de verdeling tussen de
publieke en de private sector weerspiegelen – is het verband tussen niveau en gebruik juist

Figuur 7.10c Verschil in probleemoplossend vermogen technisch opgeleiden werkzaam in technische
versus niet-technische beroepen, Nederland en geselecteerde referentielanden

erg sterk. Dit lijkt te suggereren dat er sprake is van een substantiële onderbenutting van
rekenvaardigheden in de publieke sector in vergelijking met de private sector.

Verschil in gemiddelde score
-8

-6

Verenigde
Staten
Verenigd
Koninkrijk

-4

-2

2

6

8

10

12

**

diensteneconomie is. Waar in de sector Industrie Nederland hooguit een middenmoter te
n.s.

n.s.

noemen is en op taalvaardigheden juist relatief zwak scoort, behoort Nederland in de sector

n.s.

Financiële & zakelijke dienstverlening duidelijk tot de kopgroep op beide vaardigheden. Ook

n.s.

Japan

**

n.s.
n.s.

Duitsland
**

Wanneer we het vaardigheidsprofiel van Nederlandse sectoren vergelijken met dat van een
aantal referentielanden, bevestigt dit het beeld dat de Nederlandse economie bij uitstek een

n.s.

Zweden

Finland

4

n.s.

n.s.

Nederland

0

in de publieke dienstensectoren Zorg & welzijn en Onderwijs behoort Nederland tot de betere
landen.

n.s.

n.s.
n.s.
n.s.

België
Ongecorrigeerd
Gecorrigeerd

***
**

p < 0,01
p < 0,05

Wanneer we voor Nederland naar beroepsgroepen kijken, blijken niveau en gebruik weer in
*
n.s.

p < 0,10
niet significant

sterke mate gelijk op te lopen. Opvallend is wel dat met uitzondering van taalvaardigheden de
groep onderzoekers, ingenieurs, docenten en specialisten een relatief laag gebruik hebben
in vergelijking met de groep managers, ondanks het feit dat hun gemiddeld niveau veruit het
hoogst is.

In de meeste gevallen – ook in Nederland – is er geen significant verschil in vaardigheden
tussen technici die in technische beroepen en technici die in andere beroepen werken.

Hoewel Nederland iets boven gemiddeld scoort op alle beroepsniveaus, is het nog geen

Voor zover als er sprake is van een verschil in de Nederlandse situatie, liggen de vaardigheden

hoogvlieger. Finland en Japan scoren duidelijk veel hoger op beide kernvaardigheden op

lager onder de mensen die weggelekt zijn, maar dit verschil is niet significant, ook na constant-

alle drie de niveaus, terwijl in de hogere beroepen Zweden ook beter scoort dan Nederland,

houding op beroepsniveau en andere kenmerken. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd

althans op rekenvaardigheden. Ook België doet het beter dan Nederland op rekenvaardig-

dat er geen systematische weglek is van óf de betere óf de slechtere technici.

heden in de hogere beroepen, evenals de lagere en middelbare beroepen, hoewel in beide
gevallen Nederland het duidelijk beter doet op taalvaardigheden.

160

161

Hoofdstuk 07 Vaardigheidsprofielen van sectoren en beroepen

Over de hele linie is er een positieve relatie tussen R&D en vaardigheden. Op zich is dit
logisch, er valt immers te verwachten dat het rendement op R&D het hoogst zal zijn in sectoren
met de grootste concentratie van menselijk kapitaal. Toch zijn de resultaten allesbehalve
triviaal. Een onafhankelijke bevestiging van dit vermoeden is op zichzelf waardevol, maar
het zijn de uitzonderingen op deze relatie waar we van kunnen leren. Zoals zou worden
verwacht, zijn de R&D inspanningen erg hoog in de kennisrijke dienstensectoren – Informatie
& communicatie, Specialistische zakelijke diensten en Financiële dienstverlening. De
inspanningen zijn echter minstens zo hoog in de Industrie, waar het gemiddeld niveau van
kernvaardigheden veel lager ligt. Dit kan een indicatie zijn van een sterkere scheiding bij
industriële bedrijven tussen de benodigde kennis om nieuwe technologieën en processen te
ontwikkelen, en de kennis die nodig is om de technologieën en processen toe te passen. In
alle andere sectoren met een vergelijkbaar niveau van vaardigheden, is het aandeel bedrijven
dat min of meer permanent in R&D investeert, veel kleiner.
In de meeste gevallen – ook in Nederland – is er geen significant verschil in vaardigheden
tussen technici die in technische beroepen en technici die in andere beroepen werken. Voor
zover er sprake is van een verschil in de Nederlandse situatie, liggen de vaardigheden lager
onder de mensen die weggelekt zijn, maar dit verschil is niet significant, ook na constanthouding
op beroepsniveau en andere kenmerken. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd dat er
geen systematische weglek is van óf de betere óf de slechtere technici.

162

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

De verwerving van
kernvaardigheden

De kernvaardigheden die in PIAAC worden onderzocht, worden in belangrijke mate verworven
in het initiële onderwijs. Dit hoofdstuk gaat dan ook gedetailleerd in op het profiel van vaardigheden naar opleidingsniveau. Het opleidingsniveau vormt traditioneel een belangrijke maat
om verschillen tussen groepen te verklaren. Verschillen hangen niet alleen samen met extra
jaren genoten onderwijs, maar ook met de kwaliteit hiervan: wat levert extra onderwijs op aan
vaardigheden? Daarbij beperken we ons tot de groep 16-34-jarigen. Dit omdat dit leeftijdscohort deels relatief recent het onderwijs heeft verlaten en deels nog in het onderwijs participeert.
In figuur 8.1 wordt het gemiddelde niveau van taalvaardigheid weergegeven voor deze groep
in 1994 (IALS), 2007 (ALL) en 2012 (PIAAC). Daaruit blijkt dat het niveau gedaald is tussen
1994 en 2007, om vervolgens in 2012 weer te stijgen tot het niveau van 1994. Deze verschillen
zijn significant.

HOOFDSTUK

08

Figuur 8.1 Trends in gemiddelde score taalvaardigheid

1994 (IALS)

2007 (ALL)

2012 (PIAAC)

330
320
310
300
290
280
270
260
16-34 jaar

165

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

Trends naar onderwijsniveau, 16-34-jarigen, rekenvaardigheden

In tabel 8.1 geven we deze trends uitgesplitst weer naar onderwijsniveau. Tussen 1994 en 2007
is het niveau van taalvaardigheden significant afgenomen op het mbo – 17 punten –, havo/vwo
– 14 punten – en op het hbo: 13 punten. In de periode tussen 2007 en 2012 is het niveau

2007 (ALL)

2012 (PIAAC)

Verschil 2007-2012

Lager

246

258

12,0*

heden in de afgelopen vijf jaar met 17 punten significant is gestegen, maar dat ook hier het

Vmbo

272

265

-6,7*

niveau in 1994 niet significant verschilt ten opzichte van 2012. Alleen het mbo laat tussen

Mbo

283

279

-4,8

2007 en 2012 geen vooruitgang zien: daar is het niveau van taalvaardigheid in 2012 nog

Havo/vwo

305

313

8,6*

steeds significant lager dan in 1994. Overall zien we in de afgelopen vijf jaar een toename

Hbo

308

311

3,4

Wo

322

327

5,1

van taalvaardigheid echter weer gestegen en is de achteruitgang op havo/vwo en hbo weer
ingelopen tot het oude niveau van 1994. Voor het wo geldt dat het niveau van taalvaardig-

van taalvaardigheden in het hoger onderwijs, maar dit niveau is niet significant hoger dan
zeventien jaar geleden. Daarbij blijft het mbo achter: hier is het taalniveau significant lager
dan zeventien jaar geleden. Voor rekenvaardigheden is alleen een vergelijking mogelijk
tussen 2007 en 2012. We zien een vergelijkbaar beeld: het niveau is in de afgelopen jaren

* Significant verschil op 0.05.

in het hoger onderwijs gestegen. In het vmbo en mbo zien we een daling. Echter alleen de
In figuur 8.2 is zichtbaar dat de kloof in taalvaardigheden tussen hoger onderwijs aan de

daling in het vmbo en de stijging op havo/vwo zijn significant.

ene kant en (voorbereidend) middelbaar onderwijs aan de andere kant toeneemt en vooral
De trend van daling van het taalvaardigheidsniveau op het mbo tussen 1994 en 2012 komt

groter is geworden tussen hbo en mbo: van 20 punten in 1994 tot 23 punten in 2007 en 32

overeen met het afschaffen van verplicht taalonderwijs op het mbo. Sinds de invoering van

punten in 2012. Dit wordt zowel veroorzaakt door een daling van het taalniveau van mbo’ers

de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) in 1997 verdween taal als apart vak uit de eind-

tussen 1994 en 2007 als een stijging in het taalvaardigheidsniveau van hoger opgeleiden in

termen en werd het onderdeel van de algemene vorming en geïntegreerd in beroepsgerichte

de afgelopen vijf jaar. Ook zijn de verschillen tussen hbo en wo toegenomen: van 6 punten in

deelkwalificaties. Mbo-instellingen bepalen vanaf dat moment zelf hoe ze Nederlands in het

1994 naar 10 punten in 2007 en 17 punten in 2012. Voor rekenvaardigheden zien we een

onderwijs en de examinering inpassen. Met als gevolg dat taal in de afgelopen vijftien jaar een

vergelijkbaar beeld.29

zeer bescheiden plek binnen het mbo innam. Met de invoering van de Wet referentieniveaus
in 2010 zijn taaleisen voor het mbo-onderwijs weer wettelijk verankerd. Vanaf 2014 worden
Figuur 8.2a Trends in taalvaardigheid naar onderwijsniveau, 16-34 jaar

deze eisen landelijk geëxamineerd.
Tabel 8.1 Trends naar onderwijsniveau, 16-34-jarigen, taalvaardigheden

1994 (IALS)

2007 (ALL)

2012 (PIAAC)

340

1994 (IALS)

2007 (ALL)

Verschil
1994-2007

2012
(PIAAC)

Verschil
2007-2012

Verschil
1994-2012

Lager

261

264

3,3

266

2,0

5,3

Vmbo

279

274

-4,1

275

0,6

-3,5

Mbo

299

283

-16,8*

286

3,0

-13,8*

Havo/vwo

320

306

-13,6*

318

12,1*

-1,5

Hbo

319

306

-13,3*

317

11,1*

-2,1

Wo

326

317

-8,9

334

16,9*

8,0

320
300
280
260

* Significant verschil op 0.05.

166

240
Lager
Vmbo
Mbo

Havo/vwo
Hbo
Wo

29 Vergelijking is hier alleen mogelijk tussen ALL en PIAAC.

167

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.2b Trends in rekenvaardigheid naar onderwijsniveau, 16-34 jaar

een relatief kleine spreiding. De 5% laagst presterende 16-34-jarigen met lager onderwijs,
vmbo en mbo als hoogst afgeronde opleiding hebben een score lager dan 226 punten en zijn

2007 (ALL)

2012 (PIAAC)

daarmee laaggeletterd. De 5% best presterende wo’ers halen met 392 punten het hoogste
excellente niveau; niveau 5. Vwo’ers zitten daar net onder.

340
330

Figuur 8.4 Gemiddelde score op 5e, 25e, 75e en 95e percentiel, schaal 0-500, 16-34-jarigen,
taalvaardigheid

320
310
300

0

50

100

150

200

250

300

350

400

450

500

290
Wo

280

Hbo

270

Vwo

260

Havo

250

Mbo

240

Vmbo
Havo/vwo
Hbo
Wo

Lager
Vmbo
Mbo

Lager
onderwijs

Gemiddelde score en spreiding van vaardigheden

De figuren 8.5a en 8.5b geven per opleidingsniveau weer welk percentage van de groep tot

In figuur 8.3 worden de gemiddelde scores naar opleidingsniveau weergegeven voor alle

35 jaar op niveau 1 tot en met 4/5 van taal- en rekenvaardigheid presteren. Daarbij wordt

vaardigheidsgebieden. Voor alle onderwijsniveaus geldt dat de gemiddelde scores op taal-

niveau 3 als benchmark – 0-lijn op de verticale as – gebruikt: niveau 1 en 2 worden als lage

vaardigheid hoger zijn dan op rekenvaardigheid. Daarnaast geldt dat de verschillen tussen

niveaus van vaardigheden en niveau 3 en 4/s als hoge niveaus beschouwd.

niveaus van taal- en rekenvaardigheden kleiner worden naarmate het opleidingsniveau stijgt.

Het PIAAC-onderzoek geeft niet expliciet een grens aan waaronder mensen niet meer voldoende
zouden kunnen functioneren, maar in eerdere publicaties wordt niveau 3 beschouwd als het

Figuur 8.3 Gemiddelde vaardigheidsscores naar opleidingsniveau, 16-34 jaar

taalvaardigheidsniveau dat nodig is om in de kenniseconomie en de moderne samenleving
volwaardig te kunnen participeren (OECD, 2011). Onder dit niveau lopen mensen het risico

Lager onderwijs

Vmbo

Mbo

Havo

Vwo

Hbo

Wo

niet meer mee te kunnen komen als de eisen die worden gesteld aan vaardigheden, thuis,
op het werk of in de samenleving, veranderen.

340
320
300

Figuur 8.5a laat een duidelijke tweedeling zien tussen het (voorbereidend) middelbaar

280

beroepsonderwijs aan de ene kant en het algemeen vormend en hoger onderwijs aan de

260

andere kant. Van de 16-34-jarigen met een afgeronde mbo-opleiding scoort meer dan een

240

derde onder de benchmark voor taalvaardigheid. Voor het vmbo is dat zelfs bijna de helft:

220

49,2%. Vanaf het havoniveau neemt het percentage mensen met lage taalniveaus duidelijk

200

af: 9% van de havisten presteert op niveau 2. Er bevinden zich geen laaggeletterden onder
Taalvaardigheid
Rekenvaardigheid
Probleemoplossend vermogen

deze groep. Voor rekenvaardigheid is het beeld nog wat somberder: 60% van de mensen
met een vmbo-diploma scoort onder de benchmark. Dit geldt eveneens voor 46% van de
mbo-afgestudeerden. Aan de bovenkant van de vaardigheidsniveaus zien we dat ruim de

Naast de gemiddelde scores kijken we naar de spreiding per opleidingstype, zie ook figuur 8.4.

helft – 53% – van de wo’ers op het hoogste rekenniveau presteert. Wat taalvaardigheden

De spreiding is het grootst op het lager onderwijs – 176 punten –, gevolgd door wo – 120 punten –,

betreft scoort ruim 62% van de wo’ers op niveau 4.

mbo – 119 punten – en hbo: 117 punten. Havo – 93 punten – en vwo – 102 punten – kennen

168

169

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.5a Niveaus van taalvaardigheden, 16-34 jaar

weer voor alle aan PIAAC deelnemende landen. Nederland neemt na Duitsland de tweede
positie in als land met de grootste verschillen in taalvaardigheid tussen beide onderwijstypen:

Lager onderwijs

Vmbo

Mbo

Havo

Vwo

Hbo

Wo

33 punten.

100

Figuur 8.6 Verschil in scorepunten tussen secundair algemeen vormend en beroepsonderwijs,
ISCED niveau 3 en 4, taalvaardigheid, 16-34 jaar

80
60
40

0

5

10

15

20

25

30

35

20
Duitsland

%0

Nederland

20

Denemarken

40

Tsjechië

60

Finland

80

Polen

100

Estland
Niveau 1
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4

Slowakije
Noorwegen
Spanje
Oostenrijk
Zuid-Korea

Figuur 8.5b Niveaus van rekenvaardigheden, 16-34 jaar

Zweden

Lager onderwijs

Vmbo

Mbo

Havo

Vwo

Hbo

Wo

100

Verenigd
Koninkrijk
Verenigde
Staten
Ierland

80

Japan

60

Canada

40
20
%0

Toch presteren Nederlandse mbo’ers goed in vergelijking met hun internationale evenknieën.

20

Ze hebben na Japan en Finland de hoogste gemiddelde score op taalvaardigheid, zie figuur

40

8.7. Nederlanders die secundair algemeen vormend onderwijs – havo of vwo – volgden, sco-

60

ren internationaal echter nóg beter op taalvaardigheid: hun scores zijn de hoogste van alle

80

aan PIAAC-deelnemende landen, zo blijkt uit figuur 8.7.

100
Niveau 1
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4

Verschillen tussen algemeen vormend en beroepsonderwijs
Ook vergeleken met andere landen zijn de Nederlandse verschillen tussen secundair algemeen
vormend en beroepsonderwijs groot: figuur 8.6 geeft de verschillen in gemiddelde taalvaardigheidsscores tussen secundair algemeen vormend en beroepsonderwijs – ISCED niveau 3 en 4 –

170

171

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.7 Gemiddelde taalvaardigheidsscores naar algemeen vormend en beroepsonderwijs,
ISCED 3 en 4, 16-34 jaar
225

235

245

255

265

275

285

295

305

315

Tabel 8.2 Gemiddelde scores per onderwijskolom, 16-34 jaar, taal

325

Vmbo

Mbo

Verschil

Sign (p=0,05)

Nederland

Taal

275,03

285,53

10,50

0,0007*

Finland

Rekenen

265,42

278,60

13,18

0,0001*

Probleem
oplossend
vermogen

281,91

289,34

7,43

0,0296*

Havo

Hbo

Verschil

Duitsland
Tsjechië
Japan
Oostenrijk
Estland
Denemarken
Zweden

Taal

312,89

317,33

4,44

0,1197

Zuid-Korea

Rekenen

307,9

311,02

3,12

0,2352

Probleem
oplossend
vermogen

310,55

316,86

6,31

0,1294

Vwo

Wo

Verschil

Noorwegen
Polen
Slowakije
Canada
Verenigd
Koninkrijk
Spanje
Ierland

Taal

325,27

333,9

8,63

0,0884

Verenigde
Staten

Rekenen

319,92

326,69

6,77

0,2142

Probleem
oplossend
vermogen

328,97

326,01

-2,96

0,5832

Beroepsonderwijs
Algemeen vormend onderwijs

Samenvattend kunnen we stellen dat de verschillen tussen algemeen vormend en middelbaar
beroepsonderwijs groot zijn en dat deze verschillen in Nederland tot de grootste van alle onder-

De verschillen zijn het grootst in taal- en rekenvaardigheid tussen vmbo en mbo: het gaat hier

zochte landen behoren. Toch presteren beide onderwijstypen internationaal vergelijkend zeer

om een significante toevoeging van taal- en rekenvaardigheden op het mbo. De verschillen

goed en kunnen zowel mbo’ers als avo’ers zich tot de best presterenden onder de in PIAAC

tussen havo en hbo en vwo en wo zijn niet significant: dat wijst op een lage toevoeging van

onderzochte landen rekenen.

kernvaardigheden op het hoger (beroeps)onderwijs.

Onderwijskolom

Het lijkt erop dat er in het hoger onderwijs weinig wordt bijgeleerd op het gebied van taal en

Naast de verschillen in skillscores tussen opleidingstypen kijken we ook naar de aansluiting

rekenen en dat deze vaardigheden vooral onderhouden worden. Daarbij moet echter worden

binnen de verschillende onderwijsstromen in Nederland. In tabel 8.2 worden de verschillen

opgemerkt dat 1 op de 3 hbo’ers afkomstig is van het mbo. Deze groep kent een lager instroom-

in gemiddelde scores tussen steeds twee aansluitende onderwijstypen in de onderwijskolom

niveau wat betreft taal- en rekenvaardigheden dan havisten, wat het gemiddelde omlaag kan

weergegeven. Neemt het niveau van taalvaardigheden toe in de leerroute van vmbo naar

halen. Aanwijzingen daarvoor vinden we als we kijken naar het niveau van taalvaardigheden

mbo, havo naar hbo en vwo naar wo of ligt de nadruk op onderhouden van vaardigheden?

van mensen die ten tijde van het PIAAC-onderzoek een hbo-opleiding volgden. Het gemiddelde
niveau van hbo-studenten met een mbo-vooropleiding is 8 punten lager dan dat van hbo’ers
die vanuit de havo naar het hbo zijn doorgestroomd: 304 voor mbo 3-4 versus 312 punten
voor havisten. Als we kijken naar rekenvaardigheden, dan zijn de verschillen nog wat groter:
hbo-studenten met een mbo-vooropleiding scoren 13 punten lager dan hbo’ers afkomstig

172

173

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.8 Verschil in toetsscores tussen secundair en hoger onderwijs, ISCED 3-4 en 5-6,
taalvaardigheid, 16-34 jaar

van de havo. Deze verschillen zijn echter wel kleiner dan de verschillen tussen hbo en mbo
in het algemeen. Dit kan wijzen op een selectie-effect; de beste mbo’ers stromen door naar
het hbo.
De overgang binnen de onderwijskolom in het hoger onderwijs levert dus geen hogere taal- en
rekenvaardigheden op. Maar de verschillen tussen de verschillende vormen van hoger onder-

0

5

10

15

20

25

30

35

Verenigde
Staten
België
Polen

wijs – havo versus vwo aan de ene kant en hbo versus wo aan de andere kant – zijn echter

Tsjechië

wel significant. Hierbij scoren vwo’ers hoger op taal- en rekenvaardigheden dan havisten en

Zweden

wo’ers hoger dan hbo’ers. Het gaat duidelijk om verschillende soorten hoger onderwijs. Probleem-

Italië

oplossend vermogen vormt echter een uitzondering: tussen het niveau van probleemoplossend

Noorwegen

vermogen van hbo’ers en wo’ers vinden we geen significant verschil.

Nederland
Oostenrijk

Tot slot vergelijken we de toevoeging van vaardigheden in het hoger onderwijs ten opzichte
van andere landen. Wat is het verschil in toetsscores tussen secundair onderwijs en hoger
onderwijs: hbo en wo?
Uit figuur 8.8 blijkt dat de toevoeging van vaardigheden tussen secundair en hoger onderwijs
in Nederland hoger is dan het OECD-gemiddelde. Zeven landen presteren beter dan Nederland,

Finland
Ierland
Duitsland
OECDgemiddelde
Canada
Slowakije

maar voor deze landen geldt echter dat de gemiddelde scores van zowel het secundair als

Japan

het hoger onderwijs lager zijn dan die van Nederland. Met andere woorden: van de landen

Verenigd
Koninkrijk

die relatief veel toevoegen tussen secundair en hoger onderwijs, heeft Nederland de hoogste

Cyprus

gemiddelde score.

Estland
Spanje
Australië
Denemarken
Zuid-Korea

Startkwalificatie
De term startkwalificatie wordt gebruikt om het minimumniveau van onderwijs aan te duiden
dat nodig is om kans te maken op duurzaam geschoold werk in Nederland. De grens tussen
wel/geen startkwalificatie ligt bij een afgeronde mbo-2-opleiding: uitstromen uit het onderwijs
met een diploma lager dan mbo 2 wordt als voortijdig schoolverlaten beschouwd. We zien
duidelijke verschillen in vaardigheidsniveaus van mensen met en zonder startkwalificatie.
Mensen tot 35 jaar zonder startkwalificatie hebben voor taal een gemiddelde score van 271
punten, ten opzichte van 307 punten voor diegenen die wel een startkwalificatie behaalden.
Dat verschil van 36 punten is significant. Gemiddeld presteert de groep zonder startkwalificatie
voor taal en rekenen een niveau onder diegenen die wel een startkwalificatie behaalden:
niveau 2 versus niveau 3. 15% van de mensen tot 35 jaar zonder startkwalificatie is laaggeletterd. Dat geldt voor slechts 3% van de mensen met een startkwalificatie. Het verschil
is significant. Ook beschikt 21% van de mensen zonder startkwalificatie over zeer zwakke
rekenvaardigheden; niveau 1.

174

175

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 8.3 Gemiddelde vaardigheidsscore naar startkwalificatie, 16-34 jaar

Uit figuur 8.10 blijkt dat de spreiding van taalvaardigheden groter is voor mannen dan voor
vrouwen. Mannen presteren extremer: de slechtste 5% heeft een lagere score aan de onderkant, de beste 5% heeft een hogere score aan de bovenkant. Uitzondering daarop vormt het

Gemiddelde
startkwalificatie

Gemiddelde geen
startkwalificatie

Verschil

P

hbo, waar de vrouwen een grotere spreiding kennen. Daar scoren de 5% slechtst presterende

Taal

307

271

36

0,0000*

vrouwen met 243 punten op niveau 2 van taalvaardigheden.

Rekenen

300

262

38

0,0000*

Probleemoplossend
vermogen

308

282

26

0,0000*

Figuur 8.10 Gemiddelde score op 5e, 25e, 75e en 95e percentiel, schaal 0-500, 16-34-jarigen
naar geslacht, taalvaardigheid
150

Genderverschillen
Uit hoofdstuk 2 blijkt dat ten opzichte van andere landen de verschillen in vaardigheden tussen
mannen en vrouwen in Nederland groot zijn, vooral op het gebied van rekenvaardigheden. In
figuur 8.9 worden deze verschillen per opleidingstype in kaart gebracht: waar zijn de verschillen
het grootst, rekenen of taal en in welk type onderwijs?

200

250

300

350

400

450

500

m
Wo
v
m
Hbo
v
m
Vwo
v
m
Havo
v
m
Mbo
v
m
Vmbo
v
Lager
m
onderwijs v

Figuur 8.9 Verschil in gemiddelde scores tussen mannen en vrouwen per opleidingstype, 16-34 jaar

Tot slot kijken we in zes referentielanden naar verschillen tussen mannen en vrouwen in het
6

4

2

0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

secundair en hoger onderwijs. Wat opvalt, is dat vrouwen ook in de ons omringende landen
overwegend slechter presteren dan mannen. Alleen in Finland scoren vrouwen in zowel het

Wo

secundair als hoger onderwijs beter op taalvaardigheden.

Hbo
Vwo

Figuur 8.11 Verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen mannen en vrouwen, 16-34 jaar,
alle vaardigheidsgebieden

Havo
Mbo
Vmbo

6

Lager
onderwijs

4

2

0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

OECDgemiddelde
Vrouwen presteren beter

Mannen presteren beter

Probleemoplossend vermogen
Rekenvaardigheid
Taalvaardigheid

Engeland
Verenigde
Staten
Duitsland
Zweden
België

Genderverschillen zijn het grootst voor rekenvaardigheid, het kleinst voor taalvaardigheid.

Japan

Overall presteren mannen (veel) beter dan vrouwen, vooral op rekenvaardigheden. Dit komt

Nederland

overeen met ander onderzoek zoals PISA, TIMSS en ALL. Alleen vrouwen met een vwo-opleiding

Finland

hebben gemiddeld een hogere score op taalvaardigheid dan mannen. De verschillen tussen
mannen en vrouwen zijn het grootst op het hbo. Opvallend is dat de verschillen tussen mannen
en vrouwen toe lijken te nemen op het hbo in vergelijking met de havo.

176

Vrouwen presteren beter

Mannen presteren beter

Probleemoplossend vermogen
Rekenvaardigheid
Taalvaardigheid

177

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.12b Rekenvaardigheid naar etnische achtergrond, 16-34 jaar

Etniciteit
In figuur 8.12 worden de verschillen in gemiddelde scores op taal- en rekenvaardigheid naar
etnische achtergrond weergegeven. Voor alle onderwijsniveaus geldt dat allochtonen een lagere

Lager onderwijs

gemiddelde vaardigheidsscore hebben dan autochtonen voor zowel taal als rekenen. De

400

verschillen tussen gemiddelde taalscores zijn echter groter dan de verschillen in rekenscores.

380

Op het gebied van taalvaardigheden zijn de verschillen het kleinst op havo/vwo en groter op
het hoger onderwijs dan op het (voorbereidend) middelbaar onderwijs: allochtone wo’ers

Vmbo

Mbo

Havo/vwo

Hbo

Wo

360
340
320

presteren bijvoorbeeld lager op taalvaardigheden dan autochtone hbo’ers.

300
280
260

Figuur 8.12a Taalvaardigheid naar etnische achtergrond, 16-34 jaar

240
Lager onderwijs

Vmbo

Mbo

Havo/vwo

Hbo

Wo

220
200

400

Gemiddelde score rekenvaardigheid, autochtoon
Gemiddelde score rekenvaardigheid, allochtoon

380
360
340

Studierichting

320

In de figuren 8.13a en 8.13b worden de gemiddelde vaardigheidsscores per opleidingsrichting

300

voor mbo, hbo en wo weergegeven. Gemiddelde taalvaardigheidsscores tussen hbo en wo

280

ontlopen elkaar het minst in de studierichting Economie en het meest in Gezondheid. Dat

260

geldt eveneens voor rekenen. Ook voor Natuur en techniek zijn de verschillen in gemiddelde

240

scores op rekenvaardigheid tussen hbo en wo klein. Mbo’ers die een studie in de richting

220

Gezondheid volgden, hebben de laagste scores op zowel taal als rekenen.

200
Gemiddelde score taalvaardigheid, autochtoon
Gemiddelde score taalvaardigheid, allochtoon

Op zowel mbo, hbo als wo hebben bètatechnici – Natuur en techniek – de hoogste gemiddelde
scores voor rekenvaardigheden. Daarnaast valt op dat wo’ers alleen in deze studierichting
gemiddeld excellent – 327 punten, op niveau 4 – scoren. Hbo-bèta’s die deze studierichting
volgen, beschikken over hogere gemiddelde scores dan wo’ers in alle andere richtingen. De
beste mbo’ers blijven ondanks de relatief hoge gemiddelde scores (ver) achter bij hun hboevenknieën: alhoewel de scores van de studierichting Natuur en techniek ook het hoogst zijn
op het mbo, is het verschil ten opzichte van het hbo het grootst: 33 punten. Ook beschikken
bètatechnici over hoge gemiddelde taalscores: de op een na hoogste score op wo en mbo
en hoogste score op hbo. Wo’ers die een opleiding volgden in de studierichting Gedrag en
maatschappij beschikken over de hoogste taalscores en presteren op het excellente niveau.

178

179

Hoofdstuk 08 De verwerving van kernvaardigheden

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 8.13a Studierichting en gemiddelde vaardigheidsscores, 16-65 jaar, taalvaardigheden

mbo’ers als mensen die algemeen vormend onderwijs volgden, behoren echter internationaal
tot de best presterenden.

250

270

290

310

330

350

Binnen de onderwijskolom zijn de verschillen in vaardigheidsscores daarentegen klein te
noemen. Alleen in de overgang van vmbo naar mbo is sprake van een significante toename

Wo

van kernvaardigheden en worden taal- en rekenvaardigheden bijgeleerd in plaats van onderhouden.

Hbo

In Nederland zien we een duidelijke gender gap op het gebied van taal- en rekenvaardigheden.

Mbo

Mannen presteren beter op alle vaardigheidsgebieden dan vrouwen. Vooral op het hbo en wo
zijn de verschillen groot.
Economie
Gezondheid
Natuur en techniek

Landbouw
Onderwijs, taal en cultuur
Gedrag en maatschappij

Figuur 8.13b Studierichting en gemiddelde vaardigheidsscores, 16-65 jaar, rekenvaardigheden

250

270

290

310

330

350

Wo

Hbo

Mbo

Economie
Gezondheid
Natuur en techniek

Landbouw
Onderwijs, taal en cultuur
Gedrag en maatschappij

Conclusie
In de afgelopen vijf jaar is het niveau van taal- en rekenvaardigheden in het Nederlandse hoger
onderwijs gestegen. We zien echter dat de kloof in taalvaardigheden tussen hoger onderwijs
aan de ene kant en (voorbereidend) middelbaar onderwijs aan de andere kant toeneemt en
vooral groter is geworden tussen hbo en mbo. Dit wordt zowel veroorzaakt door een daling
van het taalniveau van mbo’ers tussen 1994 en 2007 als een stijging in het taalvaardigheidsniveau van hoger opgeleiden de afgelopen vijf jaar. Nederland kent een gestratificeerd onderwijssysteem. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de verschillen tussen de onderwijstypen
relatief groot zijn. De verschillen in taalvaardigheid tussen algemeen vormend en middelbaar
beroepsonderwijs zijn de op een na grootste in alle in PIAAC onderzochte landen. Zowel

180

181

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Verlies van vaardigheden;
kernvaardigheden naar
leeftijd

9.1 Inleiding
In dit hoofdstuk gaan we in op de relatie tussen vaardigheden en leeftijd en vooral het verlies
van vaardigheden dat tijdens de loop van het leven optreedt. Hoe sterk is dat verlies? Treedt
het bij iedereen in gelijke mate op? En kan dat verlies worden tegengegaan?
Onderzoek liet zien dat de waarde van het menselijk kapitaal aan veroudering of depreciatie
onderhevig is (De Grip & Van Loo, 2002). Ten eerste wordt depreciatie veroorzaakt door
economische veroudering. Menselijk kapitaal wordt minder waard op de markt door bijvoorbeeld
veranderende functie-eisen vanwege technologische vernieuwingen en organisatorische

HOOFDSTUK

09

veranderingen. Ten tweede kan de waarde van het menselijk kapitaal dalen doordat het
onvoldoende gebruikt wordt. Bijvoorbeeld als gevolg van inactiviteit of als iemand langere tijd
onder zijn niveau werkt (De Grip, Bosma e.a. 2008), of simpelweg als gevolg van het natuurlijke
ouderwordingsproces, of vanwege letsel of ziekte.
Met het oog op de verdere vergrijzing van de (beroeps)bevolking en de tendens tot latere uittreding, is het de vraag hoe het gesteld is met het niveau van kernvaardigheden van jong en
oud op de arbeidsmarkt. In dit hoofdstuk staan de ontwikkeling van kernvaardigheden over
de leeftijd en de determinanten van kernvaardigheden bij jongeren en ouderen centraal.
Een beperkt aantal studies documenteert de relatie tussen kernvaardigheden en leeftijd.
Green en Riddell (2012) gebruiken ALL- en IALS-data voor Canada, Noorwegen en de
Verenigde Staten om te laten zien dat geletterdheid met de leeftijd afneemt, al vanaf het
moment dat men een opleiding heeft afgerond. Door gebruik te maken van synthetische
cohortvergelijkingen laten zij zien dat de afname in vaardigheden met de leeftijd groter is
dan uit cross-sectionele gegevens blijkt. In verwante literatuur wordt ingegaan op de relatie
tussen cognitie en leeftijd. In deze literatuur wordt cognitie vaak gemeten aan de hand
van geheugentestscores. Dit is relevant omdat geheugen bepalend is bij het leren van
nieuwe vaardigheden. Gebruikmakend van een aantal internationaal vergelijkende studies

183

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 9.1 Ontwikkeling in taalvaardigheden naar leeftijd, internationaal vergeleken

met geheugentestscores, laten Skirbekk, Loichinger e.a. (2012) voor zeven landen zien dat
geheugentestscores over het algemeen dalen met de leeftijd. Daarnaast laten de auteurs zien
dat er tussen landen een grote variatie is in het niveau van cognitie van 50-plussers en de mate

Leeftijd

waarin cognitie met de leeftijd daalt. Ouderen in Noord-Europese landen, evenals in de
Verenigde Staten, scoren beter dan ouderen in Zuid-Europese landen en landen als China en

16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

320

India. Daar staat tegenover dat de met leeftijd gepaard gaande daling in geheugentestscores
steiler verloopt in de Noord-Europese landen dan in India.

300

Ook is er in de literatuur aandacht besteed aan de veranderingen in testscores over opeenvolgende cohorten. Een standaardbevinding in deze literatuur is dat opeenvolgende cohorten

280

hogere niveaus van cognitie vertonen; het zogeheten Flynn-effect (zie bijvoorbeeld Skirbekk,
Stonawski e.a., 2013). Dit geldt echter sterker voor de testen die abstractievermogen meten
dan voor de testen die geletterdheid meten. De bevindingen van Green en Riddell (2012)
op basis van ALL- en IALS-data laten dit zien: het niveau van geletterdheid neemt juist af in

260

240
België
Duitsland
Finland
Japan

opeenvolgende cohorten. Uit onderzoek blijkt verder dat er een verband is tussen uittreding
en het niveau van cognitie (Adam, Bonsang e.a., 2007; Rohwedder & Willis, 2010) en dat

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

dit verband causaal is (Bonsang, Adam & Perelman, 2012): doordat mensen uittreden uit
betaalde arbeid, verliezen ze hun cognitieve capaciteiten.
In dit hoofdstuk beschrijven wij eerst de ontwikkeling van kernvaardigheden over de leeftijd.

Scores voor rekenvaardigheden – figuur 9.2 – vertonen een vergelijkbaar patroon, al blijkt de

Daarna gaan wij in op de vraag in welke mate leeftijdsverschillen in kernvaardigheden samen-

met de leeftijd geassocieerde daling in vaardigheden minder sterk dan voor taalvaardigheden.

hangen met individuele achtergrondkenmerken. Ten slotte bespreken wij de verschillen in

Het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten blijken over alle leeftijdsgroepen het minder

determinanten van kernvaardigheden tussen jongeren en ouderen.

goed te doen dan Nederland als het gaat om rekenvaardigheden. Japan daarentegen, doet
het beter dan Nederland, vooral als het om respondenten van boven de 45 jaar gaat.
Figuur 9.2 Ontwikkeling in rekenvaardigheden naar leeftijd, internationaal vergeleken

9.2 Ontwikkeling in kernvaardigheden over de leeftijd
Verschillen in de ontwikkeling van kernvaardigheden

Leeftijd

De figuren 9.1, 9.2 en 9.3 laten de ontwikkeling van kernvaardigheden naar leeftijd zien.
Voor taalvaardigheden – figuur 9.1 – geldt dat de scores eerst toenemen met de leeftijd, min

16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

320

of meer stabiel blijven tot de leeftijd van 40 jaar, om vervolgens met de leeftijd af te nemen.
Voor Nederland bijvoorbeeld, is de score op taalvaardigheden van 45-49-jarigen significant

300

lager dan die van 20-34-jarigen. Voor jongeren tot 40 jaar zijn de scores op taalvaardigheden
in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland lager dan in Nederland. Terwijl

280

de scores in Japan over het algemeen hoger liggen dan in Nederland, zelfs op latere leeftijd,
met uitzondering van de oudste leeftijdsgroep van 60-65-jarigen. De scores op taalvaardigheden
in de overige landen verschillen niet noemenswaardig van die in Nederland.

260

240
België
Duitsland
Finland
Japan

184

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

185

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Voor probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving – figuur 9.3 – geldt eveneens

landen gaat het hier om de meest voorkomende respondent in de data.30

dat het niveau van vaardigheden eerst (licht) toeneemt met de leeftijd om vervolgens af te
nemen. Echter de aan leeftijd verbonden verschillen in probleemoplossend vermogen tussen

Figuur 9.4 laat enkele belangrijke verschillen zien ten opzichte van figuur 9.1. Ten eerste

landen blijken minder groot dan bij lees- en rekenvaardigheden. Een mogelijke verklaring

blijkt het patroon van de met de leeftijd dalende taalvaardigheden minder steil dan op basis

hiervoor is dat niet alle respondenten aan de test voor probleemoplossend vermogen deelnamen.

van de ruwe scores in figuur 9.1 verwacht mocht worden. Voor het Verenigd Koninkrijk blijkt

Zie bijlage 3 voor de verdere uitwerking.

het niveau van taalvaardigheden zelfs met de leeftijd op te lopen nadat gecontroleerd wordt
voor achtergrondkenmerken. Ten tweede blijken de verschillen tussen landen groter te zijn.

Figuur 9.3 Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar leeftijd

Ten derde blijkt Nederland relatief hoog te scoren ten opzichte van andere landen. Ten vierde
blijkt het niveau van taalvaardigheden bij vrouwen continu te dalen met de leeftijd terwijl het
bij mannen eerst licht oploopt tot de leeftijd van 40-44 jaar om pas na die leeftijd te dalen.

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

Vergelijkbare conclusies kunnen worden getrokken als het gaat om rekenvaardigheden –

320

figuur 9.5 – en voor probleemoplossend vermogen, zie figuur 9.6.31
300

Figuur 9.4a Ontwikkeling in taalvaardigheden internationaal vergeleken, naar geslacht, leeftijd,
gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, mannen

280

Leeftijd

260

16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

320
240
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

300

280

Vanzelfsprekend kunnen de in figuren 9.1 tot en met 9.3 afgebeelde leeftijdspatronen niet

260

uitsluitend toegerekend worden aan het met de leeftijd samenhangende verlies van kernvaardigheden. Immers ouderen in de data verschillen van jongeren niet alleen wat hun leeftijd
betreft, maar ook wat betreft hun achtergrondkenmerken, zoals opleidingsachtergrond en
arbeidsmarktstatus. Daarnaast is het aannemelijk dat de patronen in de figuren belangrijke

240
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

verschillen naar geslacht maskeren omdat oudere vrouwen sterk verschillen van zowel oudere
mannen als jongere mannen en vrouwen als het gaat om hun arbeidsmarktervaring.
Kernvaardigheden naar geslacht
De figuren 9.4, 9.5 en 9.6 laten de leeftijdspatronen voor taalvaardigheid, rekenvaardigheid
en probleemoplossend vermogen zien voor mannen en vrouwen nadat gecontroleerd is voor
opleidingsniveau, arbeidsmarktstatus, etniciteit en het opleidingsniveau van de ouders. De in
de figuren gepresenteerde cijfers hebben betrekking op werkenden van autochtone afkomst
met een hoogste behaalde opleiding op ISCED 3 niveau en laagopgeleide ouders. In alle

186

30 Het zijn de regressiecoëfficiënten voor de leeftijdsdummies voor een OLS-model waarin gecontroleerd is voor opleidingsniveau,
arbeidsmarktstatus, etniciteit en het opleidingsniveau van de ouders.
31 Figuur 9.6 maakt gebruik van een andere schaal en laat een sterke daling zien van probleemoplossend vermogen met het
oplopen van de leeftijd. Het sterk met de leeftijd dalend patroon in figuur 9.6 heeft te maken met het feit dat voor mensen
die de test niet hebben afgenomen de laagste testscore in de data is gebruikt. Zie de bespreking in bijlage 3.

187

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 9.5b Ontwikkeling in rekenvaardigheden internationaal vergeleken, naar geslacht,
leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, vrouwen

Figuur 9.4b Ontwikkeling in taalvaardigheden internationaal vergeleken, naar geslacht, leeftijd,
gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, vrouwen

Leeftijd

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

16-19

60-65

320

320

300

300

280

280

260

260

20-24

25-29

30-34

35-39

45-49

50-54

55-59

60-65

240

240
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

220
België
Duitsland
Finland
Japan

Figuur 9.5a Ontwikkeling in rekenvaardigheden internationaal vergeleken, naar geslacht,
leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, mannen

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

Figuur 9.6a Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar
geslacht, leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, mannen

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

Leeftijd
40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

16-19

320

320

300

300

280

280

260

260

240

240

220

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

220
België
Duitsland
Finland
Japan

188

40-44

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

189

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 9.7a Spreiding in taalvaardigheden naar leeftijd en geslacht, mannen

Figuur 9.6b Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar
geslacht, leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, vrouwen
Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

Leeftijd
40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

55-59

60-65

320

320

300
280

300

260
240

280

220
200

260

180
160

240

140
220

120
België
Duitsland
Finland
Japan

200
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zwedenz

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

Figuur 9.7b Spreiding in taalvaardigheden naar leeftijd en geslacht, vrouwen

9.3 Leeftijdsverschillen in kernvaardigheden

Leeftijd

De leeftijdspatronen in de voorgaande figuren roepen de vraag op in welke mate er variatie

16-19

bestaat in de gemiddelde scores binnen de leeftijdsgroepen. Het zou immers kunnen dat

320

hoewel de gemiddelde scores dalen met de leeftijd, sommige mensen in de oudste leeftijds-

300

groep veel hoger scoren dan gemiddeld terwijl anderen juist veel lager scoren. Bijvoorbeeld

280

doordat de afname in cognitie anders verloopt voor mensen met een hoog dan voor mensen

260

met een laag niveau van cognitie. Figuur 9.7 – met de taalvaardigheidsscore in het 10e en

240

90e percentiel –, laat zien dat hier geen sprake van is. In Nederland is zowel bij mannen als

220

bij vrouwen het verschil in score tussen mensen in het 10e percentiel en mensen in het 90e
percentiel min of meer constant voor alle leeftijdsgroepen. In sommige landen daarentegen,
zoals de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Japan, neemt het verschil in testscores
tussen het 10e en 90e percentiel toe met de leeftijd, ook nadat gecontroleerd wordt voor
opleiding, arbeidsmarktstatus, etniciteit en opleiding van de ouders. Hoe dan ook, de met de
leeftijd samenhangende afname in het niveau van taalvaardigheden doet zich zowel aan de
boven- als aan de onderkant van de verdeling van de scores voor.

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

200
180
160
140
120
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zwedenz

Ook voor rekenvaardigheden – figuur 9.8 – en probleemoplossend vermogen in een digitale
omgeving geldt dat het verschil in score tussen mensen in het 10e percentiel en mensen in
het 90e percentiel min of meer constant blijft over de verschillende leeftijdsgroepen. Duidelijk

190

191

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 9.9a Spreiding in probleemoplossend vermogen naar leeftijd en geslacht, mannen

is dat ook een hoog beheersingsniveau van vaardigheden niet vrijwaart tegen het verlies van
vaardigheden dat zich tijdens het leven voordoet.

Leeftijd

Figuur 9.8a Spreiding in taalvaardigheden naar leeftijd en geslacht, mannen

16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

360
340
Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

320

360

300

340

280

320

260

300

240

280

220

260

200

240

180
Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

220
200
Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

Figuur 9.9b Spreiding in probleemoplossend vermogen naar leeftijd en geslacht, vrouwen

Figuur 9.8b Spreiding in taalvaardigheden naar leeftijd en geslacht, vrouwen

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

360
Leeftijd
16-19

20-24

25-29

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

340

360

320

340

300

320

280

300

260

280

240

260

220

240

200

220

180

200
Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

192

30-34

Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

193

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur 9.10a Spreiding in probleemoplossend vermogen naar leeftijd en geslacht, mannen

9.4 Leeftijdsverschillen in kernvaardigheden in Nederland
De voorgaande figuren lieten zien dat kernvaardigheden afnemen met de leeftijd en dat deze
afname zich inzet vanaf de leeftijd van 40 jaar. Onderzoek naar ‘geestelijke productiviteit’ onder

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

schaakspelers laat zien dat deze vorm van productiviteit vroeg in de 40 piekt om vervolgens

360

af te nemen met de leeftijd (Rocco, 2013). In de rest van dit hoofdstuk leggen wij daarom de

340

focus op het onderscheid tussen 16-39-jarigen en 40-65-jarigen.

320
300

Tabel 9.1 gaat voor mannen en vrouwen na in welke mate de verschillen tussen de leeftijds-

280

groepen 16-39 jaar en 40-65 jaar samenhangen met de achtergrondkenmerken van de

260

respondenten. Eerst wordt er gekeken naar de ruwe verschillen in score – model 1 –, dan

240

wordt gecontroleerd voor standaardachtergrondkenmerken zoals opleidingsniveau, arbeids-

220

marktstatus, etniciteit, opleidingsniveau van ouders (model 2). In model 3 wordt daarnaast

200

ook gecontroleerd voor het aantal boeken in het ouderlijk huis – als proxy voor de sociaal-

180

economische achtergrond –, sociale participatie-indicatoren zoals politieke effectiviteit, de

Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

mate van vertrouwen en deelname aan vrijwilligerswerk. Dit omdat eerder onderzoek heeft
laten zien dat er een positief verband is tussen sociale participatie en cognitie (Engelhardt,
Buber e.a., 2010). Ten slotte worden de analyses uitgevoerd voor werkenden alleen.
Voor mannen bedraagt het ruwe verschil in taalvaardigheden tussen 16-39-jarigen en 40-65-

Figuur 9.10b Spreiding in probleemoplossend vermogen naar leeftijd en geslacht, vrouwen

jarigen ruim 19 punten, zie tabel 9.1. Het is minder dan het verschil in taalvaardigheden tussen
mbo’ers en hbo’ers dat 29 punten bedraagt na correctie voor achtergrondkenmerken. Het
verschil in taalvaardigheden tussen jong en oud daalt naar 12 punten als er gecontroleerd

Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

wordt voor individuele achtergrondkenmerken, maar de verschillen zijn iets groter onder

360

werkenden: 13,5 punten.

340

De verschillen in rekenvaardigheden tussen jong en oud zijn, overeenkomstig het patroon in

320

figuur 9.5, kleiner dan bij taalvaardigheden: gemiddeld bedragen de ruwe verschillen voor

300

mannen tussen 16-39-jarigen en 40-65-jarigen bijna 13 punten. Ter vergelijking; het verschil

280

in rekenvaardigheden tussen mbo’ers en hbo’ers bedraagt ruim het dubbele: 30 punten. Na

260

controle voor waargenomen kenmerken daalt het verschil naar 6,2 punten en 6,9 met additionele

240

controlevariabelen zoals aantal boeken thuis, vertrouwen enzovoort. Wederom zijn de verschillen

220

tussen 16-39-jarigen en 40-65-jarigen groter onder werkenden: 7,2 punten. De verschillen

200

tussen jong en oud zijn het grootst voor probleemoplossend vermogen: de ruwe verschillen

180
Gemiddelde
95% betrouwbaarheidsinterval
10e percentiel
90e percentiel

bedragen 41 punten en 26,7 punten na correctie voor achtergrondkenmerken en 25,8 punten
voor werkenden. Dit is veel, gelet op het feit dat het verschil in probleemoplossend vermogen
tussen een mbo’er en een hbo’er 33 punten bedraagt. Voor de drie kernvaardigheden geldt
dat de verschillen tussen jong en oud bij vrouwen groter zijn dan bij mannen.

NB: De lijn voor het 10e percentiel wordt onderbroken als gevolg van het imputeren van de
ontbrekende waarden voor probleemoplossend vermogen naar de laagste waarde in de data.
Zie uitleg in bijlage 3.

194

195

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 9.1 Verschillen in kernvaardigheden tussen 40-65-jarigen ten opzichte van 16-39-jarigen

de analyses ingaan op de relatie tussen achtergrondkenmerken en kernvaardigheden, maar
geenszins geïnterpreteerd kunnen worden als causaal. De analyses zijn apart uitgevoerd voor

Mannen

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden

16-39-jarigen en ouderen van 40-65 jaar.

Vrouwen
Probleemoplossend
vermogen

Model 1:
ruwe verschillen

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Voor de drie kernvaardigheden geldt dat de verklaarde variantie van de modellen hoger is

-25.6**

-20.1**

-47.1**

zijn voor probleemoplossend vermogen dan voor de andere kernvaardigheden. Dit suggereert

-15,6**

-12,2**

-29,6**

voor jongeren dan voor ouderen. Verder blijkt de verklaarde variantie van het model kleiner te
dat de in het model opgenomen verklarende variabelen minder gerelateerd zijn aan het

Model 2:
standaardcontroles1)

-12,1**

Model 3:
Model 2 + aantal
boeken thuis,
vrijwilligers werk,
vertrouwen,
politieke
effectiviteit

-12,5**

Model 4:
Model 3,
werkenden
alleen

-13,5**

-6,2*

-25,8**

probleemoplossend vermogen dan aan het niveau van lees- en rekenvaardigheden. Voor alle
kernvaardigheden geldt dat het opleidingsniveau bepalend is voor het behaalde niveau van

-6,9**

-26,7**

-17,1**

-13,9**

-30,8**

vaardigheden. Het verschil tussen de score van de laagst opgeleiden en de middelbaar opgeleiden is zelfs groter voor de leeftijdsgroep 40-65 jaar dan voor de leeftijdsgroep 16-39 jaar.
Voor de leeftijdsgroep 40-65 jaar is de score voor de hoogst opgeleiden (wo) ook significant
hoger dan voor middelbaar opgeleiden, maar het verschil valt lager uit dan bij jongeren.
Deelname aan postinitieel formeel leren in de afgelopen twaalf maanden is niet gerelateerd

-8,2**

-26,8**

-15,6**

-12,4**

-27,6**

aan het niveau van kernvaardigheden.
Van de achtergrondvariabelen is het opleidingsniveau van de ouders nauwelijks van invloed
op de behaalde scores op kernvaardigheden, maar het aantal boeken thuis is voor zowel
16-39-jarigen als ouderen positief gerelateerd aan het niveau van kernvaardigheden.

1) Opleidingsniveau, arbeidsmarktstatus, etniciteit, opleidingsniveau van ouders.
Significantie: ** 1%; * 5%.

9.5 Determinanten van kernvaardigheden bij jong en oud
Een vraag die tabel 9.1 oproept, is in welke mate de in de modellen opgenomen kenmerken
eventuele verschillen in kernvaardigheden binnen de leeftijdsgroepen kunnen ‘verklaren’. De
tabellen 9.2 en 9.3 laten voor mannen en vrouwen zien welke kenmerken samenhangen met
het niveau van kernvaardigheden van 16-39-jarigen en 40-65-jarigen. Daarbij wordt uitsluitend
gekeken naar werkenden.32
Tabel 9.2 laat de resultaten zien van een analyse waarbij het niveau van kernvaardigheden
van werkende mannen ‘verklaard’ wordt op basis van deelname aan ‘formele’ leeractiviteiten.
Dat zijn alle leeractiviteiten die kunnen leiden tot een diploma in het onderwijssysteem: het
hoogst behaalde opleidingsniveau, de daarbij behorende opleidingsrichting en de deelname
aan postinitieel formeel leren in het afgelopen jaar. Hierbij wordt gecontroleerd voor een
aantal achtergrondkenmerken zoals bedrijfssector, etniciteit, opleiding van de ouders en het
aantal boeken thuis en de sector waarin men werkzaam is. Een kanttekening hierbij is dat
32 Om een idee te geven van de selectie die wij hier toepassen, kan worden opgemerkt dat het verschil in taalvaardigheden
tussen werkende en niet-werkende mannen 12 punten bedraagt, voor zowel 16-39-jarigen als 40-65-jarigen, wanneer
gecontroleerd wordt voor de in tabel 9.2 opgenomen variabelen.

196

197

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

Tabel 9.2 Formeel leren en kernvaardigheden, werkende mannen

Hoewel voor mannen de verklaarde variantie van de in tabel 9.2 gepresenteerd modellen
hoger is voor 16-39-jarigen dan voor 40-65-jarigen, blijkt dit bij vrouwen niet het geval, zie

Opleidingsniveau
(ref: mbo)

Taalvaardigheden

Rekenvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

tabel 9.3. Voor vrouwen geldt zelfs dat de verklaarde variantie voor probleemoplossend vermogen
hoger is voor 40-65-jarigen dan voor 16-34-jarigen.33 Voor zowel jongere als oudere vrouwen

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

neemt de testscore toe met het opleidingsniveau. Opvallend is wel dat bij werkende vrouwen

-38,6**

-38,7**

-33,1*

-38,7**

-48,8**

-61,6**

het verschil in kernvaardigheden tussen vrouwen met een diploma op havo/vwo-, hbo- of

Vmbo bl/kl/
mbo-1

-17,7

-17,1*

-18,7

-7,1

-15,3

-22,3

Vmbo tl/gl

-3,6

-1,0

0,6

10,4

-14,0

-2,0

havo/vwo

14,3

21,7**

15,7*

25,4**

0,5

18,1

Hbo

25,9**

17,2**

29,3**

20,3**

28,0**

23,6**

Wo

32,2**

24,0**

38,7**

27,6**

28,6**

26,6**

Opleidingsrichting

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Postinitieel
formeel leren
in afgelopen 12
maanden

1,3

Lager onderwijs

-4,4

0,6

-8,1

4,2

middelbaar
opgeleid

0,7

6,2

-1,7

0,4

-0,8

2,7

hoog opgeleid

7,9

-2,4

7,0

2,9

13,1

6,4

Opleiding
vader (ref: laag
opgeleid)

gerelateerd aan het niveau van kernvaardigheden van werkende vrouwen en de relatie is
ongeveer even sterk voor de twee leeftijdsgroepen.
Tabel 9.3 Formeel leren en kernvaardigheden, werkende vrouwen

Opleidingsniveau
(ref: mbo)

2,9

3,9

1,4

2,7

8,0

6,6

hoog opgeleid

-4,4

1,9

-3,8

1,0

-3,7

3,2

Aantal boeken
thuis

4,8**

4,2**

6,0**

3,6**

5,5**

3,9**

Bedrijfssector

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Constante term

280,8**

27,5**

273,7**

281,5**

272,3**

256,9**

0,47

0,39

0,43

0,39

0,32

0,29

690

1153

690

1153

690

1153

Significantie: ** 1%; * 5%.
Controlevariabele: etniciteit

Taalvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

Lager onderwijs

-30,3*

-34,2**

-26,2

-32,7**

-72,2**

-46,5**

Vmbo bl/kl/
mbo-1

-23,8*

-34,8**

-11,4

-27,7**

-35,6*

-45,3**

Vmbo tl/gl

1,4

-2,0

12,2

2,8

-15,2

-18,4

Havo/vwo

22,2**

22,2**

27,2**

30,7**

-11,3

18,0*

Hbo

21,4**

22,2**

22,9**

25,6**

18,6**

23,8**

Wo

30,7**

29,1**

35,1**

27,5**

18,4**

31,2**

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

11,2*

-0,8

3,3

-6,9

6,5

-0,8

middelbaar
opgeleid

1,3

1,5

1,4

-1,4

1,9

-2,6

hoog opgeleid

4,9

1,2

8,7

2,9

10,8

-6,2

0,4

-2,1

-4,0

-6,0

-8,0

-3,2

Opleidingsrichting

middelbaar
opgeleid

N

nauwelijks gerelateerd aan het niveau van kernvaardigheden. Het aantal boeken thuis is positief

7,4

Opleiding
moeder (ref: laag
opgeleid)

R-kwadraat

wo-niveau relatief klein is. Evenals bij mannen is de opleidingsachtergrond van de ouders

Postinitieel
formeel leren
in afgelopen 12
maanden
Opleiding
moeder (ref: laag
opgeleid)

Opleiding vader
(ref: laag
opgeleid)
middelbaar
opgeleid

33 De verklaarde variantie in kernvaardigheden voor vrouwen is overigens kleiner dan voor mannen.

198

199

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

hoog opgeleid

1,3

2,4

-1,3

-0,1

-6,49

2,9

gerelateerd aan de score op taalvaardigheden en rekenvaardigheden, behalve voor werkende

Aantal boeken
thuis

3,4**

3,3**

3,9**

3,6**

3,1

4,3**

mannen in de leeftijd 16-39 jaar. De ‘uitgebreide leerstijl’ is ook gerelateerd aan de score

Bedrijfssector

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

rekenvaardigheden. Bij vrouwen is de ‘uitgebreide leerstijl’ alleen significant gerelateerd aan

Constante term

286,2**

279,0**

273,8**

269,9**

288,1**

263,0**

lees- en rekenvaardigheden in de leeftijdsgroep 40-65 jaar.

R-kwadraat

0,43

0,41

0,40

0,41

0,23

0,26

Daarnaast is een schaal ontwikkeld voor de mate van informeel leren op het werk, gebaseerd op

N

671

1015

671

1015

671

1015

op probleemoplossend vermogen van mannen en de relatie is sterker dan voor lees- en

items als: “Hoe vaak leert u nieuwe werkgerelateerde dingen van collega’s of leidinggevenden?”
en: “Hoe vaak vereist uw werk dat u op de hoogte blijft van nieuwe producten of diensten?”
De index voor informeel leren op het werk blijkt voor zowel mannen als vrouwen geen relatie

Significantie: ** 1%; * 5%.

te vertonen met de kernvaardigheden, noch voor jongeren noch voor ouderen.

Controlevariabele: etniciteit

Tabel 9.4 Non-formeel en informeel leren en kernvaardigheden, werkende mannen

De mate waarin werkenden hun niveau van kernvaardigheden beheersen, hangt niet alleen
samen met formele leeractiviteiten, maar ook met non-formele activiteiten zoals training of
cursussen en informele leeractiviteiten zoals de mate waarin het werk mogelijkheden biedt

Taalvaardigheden

om te leren van collega’s of nieuwe taken of de leerstijl. Daarnaast kan de mate waarin het
werk zelf een beroep doet op vaardigheden van werkenden van invloed zijn op hun kernvaardigheden. Dit wordt onderzocht in de tabellen 9.4 en 9.5. Ze gaan voor werkende mannen en
vrouwen na in welke mate non-formele en informele leeractiviteiten samenhangen met het
niveau van kernvaardigheden, waarbij tevens gecontroleerd wordt voor de in tabel 9.2 en 9.3
opgenomen variabelen.34
Opvallend is dat de participatie in werkgerelateerde training – non-formeel leren – geen
enkele relatie vertoont met het niveau van kernvaardigheden met uitzondering van het probleemoplossend vermogen in een digitale omgeving voor vrouwen in de leeftijd 16 tot en met 39 jaar,
zie tabel 9.5. Hoewel dit in lijn is met het eerder gevonden niet-significante resultaat voor

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

Non-formeel leren
in afgelopen 12
maanden

3,7

4,7

5,2

3,8

5,7

7,4

Informeel leren op
het werk

-2,0

-1,7

-1,7

-0,6

-3,2

3,1

‘Uitgebreide
leerstijl’

5,4*

5,3**

3,7

5,8**

8,4**

9,4**

Controlevariabelen1)

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

275,5**

270,2**

269,2**

273,8**

264,3**

236,7**

R-kwadraat

0,44

0,41

0,44

0,41

0,33

0,32

N

690

1153

690

1153

690

1153

Constante term

postinitieel fomeel leren, is dit wel opvallend. Het zou kunnen zijn dat hier sprake is van twee
tegengestelde effecten. Enerzijds zouden formele en non-formele leeractiviteiten kunnen
leiden tot een hogere score op de kernvaardigheden, maar anderzijds zijn het wellicht vooral

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

degenen met een lage vaardigheid die zich bijscholen. Als dat het geval is, is het gecombineerde
effect nul.
In het PIAAC-onderzoek zijn ook twee indicatoren ontwikkeld die iets zeggen over het informeel

1)

Variabelen uit tabel 9.2.

Significantie: ** 1%; * 5%.

leren. Het eerste betreft de leerstijl van de respondenten. Hierbij gaat het om de antwoorden
op vragen als: “Wanneer ik iets nieuws tegenkom, probeer ik het te relateren aan iets dat ik
al weet” of: “Ik hou ervan om ingewikkelde zaken tot op de bodem uit te zoeken.” Gezamenlijk
geven de items aan dat een respondent een ‘uitgebreide of diepe’ leerstijl heeft in plaats van
een ‘oppervlakkige’ leerstijl. Een ‘uitgebreide leerstijl’ – tabel 9.4 – is voor mannen positief
34 Ontbrekende waarden op postinitieel formeel en non-formeel leren zijn gecodeerd als 0 en ontbrekende waarden op de
indices voor de mate van informeel leren op het werk en de ‘uitgebreide leerstijl’ zijn gehercodeerd naar het gemiddelde.
Deze wijzigingen zijn bijgehouden in vier afzonderlijke variabelen die bij de analyses zijn meegenomen als controlevariabelen.

200

201

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 9.5 Non-formeel en informeel leren en kernvaardigheden, werkende vrouwen

Taalvaardigheden

Tabel 9.6 Taken en gebruik van vaardigheden en kernvaardigheden, werkende mannen

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

Non-formeel leren
in afgelopen 12
maanden

3,6

0,6

2,1

2,6

9,0*

7,8

Informeel leren
op het werk

0,5

-1,5

-0,3

-2,4

1,3

2,7

‘Uitgebreide
leerstijl’

4,1

3,9*

3,2

4,4*

2,5

5,6

Controlevariabelen1)

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

278,1**

277,7**

269,0**

268,0**

280,5**

248,9**

R-kwadraat

0,44

0,42

0,41

0,42

0,24

0,27

N

671

1015

671

1015

671

1015

Taalvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

Gebruik ict
vaardigheden op
werk

-2,7

5,4**

1,6

2,3

3,0

2,7

Gebruik rekenvaardigheden op
werk

2,1

3,0

3,6

5,6**

0,1

4,6

Gebruik planning
vaardigheden op
werk

-0,4

1,9

1,1

1,9

-1,8

4,1

Gebruik leesvaardigheden op
werk

4,7

-2,1

2,5

-3,6

4,3

-1,0

Gebruik schrijfvaardigheden op
werk

-2,9

1,6

-3,6

0,9

-1,9

6,0*

Anderen
beïnvloeden

0,9

-1,5

1,7

-0,6

2,1

0,6

Taakautonomie
op werk

0,3

0,6

-0,2

-0,4

2,3

-1,3

Controlevariabelen1)

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

vrouwen in verband gebracht met het gebruik van specifieke vaardigheden en kenmerken van
taken op het werk. Wederom wordt in de analyses gecontroleerd voor achtergrondkenmerken

Constante term

271,6**

257,4**

264,9**

271,4**

259,6**

229,2**

R-kwadraat

0,46

0,42

0,47

0,43

0,33

0,35

N

690

1153

690

1153

690

1153

Constante term

1)

Variabelen uit tabel 9.3.

Significantie: ** 1%; * 5%.

In de tabellen 9.6 en 9.7 worden de scores op kernvaardigheden van werkende mannen en

van de respondenten.35 Voor werkende mannen in de leeftijd 40-65 jaar blijkt het gebruik van
ict-vaardigheden op het werk positief samen te hangen met taalvaardigheden. Het gebruik
van rekenvaardigheden op het werk door werkende mannen in de leeftijd 40-65 jaar blijkt ook
samen te hangen met hun niveau van rekenvaardigheden. Ten slotte is het gebruik van
schrijfvaardigheden op het werk gerelateerd aan het niveau van probleemoplossend vermogen

1)

in een digitale omgeving van werkende 40-plussers. Na controle voor achtergrondkenmerken

Significantie: ** 1%; * 5%.

Variabelen uit tabel 9.2.

blijken het gebruik van de overige vaardigheden op het werk en de taken op het werk weinig
samenhang te vertonen met het niveau van vaardigheden van werkende mannen. Daar waar

Bij werkende vrouwen in de leeftijd 40-65 jaar is het gebruik van ict-vaardigheden op het

het gebruik van vaardigheden wel gerelateerd is aan het niveau van vaardigheden, gaat de

werk positief gerelateerd aan hun niveau van probleemoplossend vermogen. Terwijl het

relatie alleen op voor werkenden in de leeftijd 40-65 jaar.

gebruik van rekenvaardigheden gecorreleerd is met zowel het niveau van taalvaardigheden
als het niveau van rekenvaardigheden. De correlatie tussen het gebruik van rekenvaardigheden
op het werk en de score op rekenvaardigheden wordt ook gevonden voor 16-39-jarige
werkende vrouwen. Het gebruik van leesvaardigheden is significant gecorreleerd met het
probleemoplossend vermogen van werkende vrouwen in de leeftijd 40-65 jaar. Ten slotte

35 Daarnaast is een indicatorvariabele meegenomen voor ontbrekende waarden voor taken en gebruik van specifieke vaardigheden.

202

blijkt het gebruik van schrijfvaardigheden negatief gerelateerd te zijn aan het niveau van
rekenvaardigheden bij 40-65-jarige vrouwen.

203

Hoofdstuk 09 Verlies van vaardigheden; kernvaardigheden naar leeftijd

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel 9.7 Taken en gebruik van vaardigheden en kernvaardigheden, werkende vrouwen

als vrouwen gevonden, maar het patroon is meer geprononceerd voor vrouwen. Dit geldt
voor alle drie de aspecten van kernvaardigheden: taalvaardigheden, rekenvaardigheden en

Taalvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

probleemoplossend vermogen. De verschillen in vaardigheden tussen jong en oud zijn het
grootst voor probleemoplossend vermogen en het kleinst voor rekenvaardigheden. Voor de

16-39

40-65

16-39

40-65

16-39

40-65

drie kernvaardigheden geldt dat de verschillen tussen jong en oud bij vrouwen groter zijn dan

Gebruik ict
vaardigheden op
werk

-3,7

3,4

-5,4

1,5

-3,5

13,0**

bij mannen.

Gebruik rekenvaardigheden op
werk

2,4

4,6*

5,4*

5,9**

-1,2

2,1

Gebruik planning
vaardigheden op
werk

-0,2

Gebruik leesvaardigheden op
werk

2,3

2,3

-1,6

2,1

1,9

7,3*

Gebruik schrijfvaardigheden op
werk

-0,3

-3,6

1,1

-4,6*

-0,6

-4,7

Anderen
beïnvloeden

-1,8

0,4

0,4

0,2

4,3

-0,5

Taakautonomie
op werk

1,8

2,5

1,0

2,3

1,2

3,6

Controlevariabelen1)

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Constante term

Voor de drie kernvaardigheden geldt dat het opleidingsniveau sterk samenhangt met het
behaalde niveau van vaardigheden van werkenden. Het verschil in testscore tussen de
laagst opgeleiden en de middelbaar opgeleiden is echter groter voor de leeftijdsgroep 40-65 jaar

0,2

0,0

-1,0

0,1

0,6

dan voor de leeftijdsgroep 16-39 jaar. Voor hoogopgeleiden in de leeftijdsgroep 40-65 jaar zijn
de testscores significant hoger dan voor middelbaar opgeleiden, maar het verschil valt lager
uit dan bij jongeren. Deelname aan postinitieel formeel of non-formeel leren in de afgelopen
twaalf maanden is over het algemeen niet gerelateerd aan het niveau van kernvaardigheden.
Het opleidingsniveau van de ouders speelt geen rol bij de behaalde scores op kernvaardigheden
van werkenden. Het gebruik van vaardigheden en het niveau van kernvaardigheden van
werkenden zijn, nadat gecontroleerd wordt voor achtergrondkenmerken, slechts zwak
gecorreleerd. Als er al een positieve relatie wordt gevonden, dan gaat deze vooral op voor
werkenden in de leeftijd 40-65 jaar. Dit is consistent met de hypothese dat het gebruik van
vaardigheden op oudere leeftijd bijdraagt aan het niveau van kernvaardigheden; de use it or
lose it-hypothese. Bij zowel jongere als oudere mannen is een ‘uitgebreide leerstijl’, oftewel
leergierigheid, positief gerelateerd aan het niveau van lees- en rekenvaardigheden. De relatie

288,2**

262,1**

278,1**

260,1**

291,0**

222,0**

R-kwadraat

0,46

0,44

0,44

0,43

0,26

0,31

N

671

1015

671

1015

671

1015

is zelfs sterker voor probleemoplossend vermogen. Bij vrouwen is de ‘uitgebreide leerstijl’ alleen
significant gerelateerd aan lees- en rekenvaardigheden in de leeftijdsgroep 40-65 jaar.
Beleidsmatig roept het met de leeftijd dalende niveau van kernvaardigheden van werkenden
de vraag op hoe ouderen inzetbaar te houden zijn op de arbeidsmarkt. De testen voor kern-

Variabelen uit tabel 9.3.

vaardigheden meten belangrijke vaardigheden die mensen in staat stellen nieuwe informatie

Significantie: ** 1%; * 5%.

te verwerken en dus hun menselijk kapitaal op peil te houden. Het is echter ook denkbaar

1)

dat andere vaardigheden op het gebied van bijvoorbeeld vakspecifieke kennis, communicatie

9.6 Conclusie

en management eveneens van groot belang zijn voor de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt.

In dit hoofdstuk is de link gelegd tussen het niveau van kernvaardigheden en de leeftijd.

En dat ouderen hun tekort aan kernvaardigheden compenseren door een overschot op andere

Een goed beeld van deze relatie krijgen, is van belang omdat kernvaardigheden productief

vaardigheden.

ingezet kunnen worden in de samenleving en het arbeidsproces in het bijzonder. Als zodanig
weerspiegelen kernvaardigheden de waarde van het menselijk kapitaal. Echter, literatuur
suggereert dat het menselijk kapitaal onderhevig is aan depreciatie gedurende de levensloop.
Onze analyses laten zien dat over het algemeen de kernvaardigheden een parabolisch
patroon vertonen met de leeftijd. Na de leeftijd van 40 jaar daalt het niveau van kernvaardigheden. Het met de leeftijd dalende niveau van kernvaardigheden wordt voor zowel mannen

204

205

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Conclusies

10.1 Introductie
In dit rapport doen we verslag van het PIAAC-onderzoek, Programme for the International
Assessment of Adult Competencies, ook wel aangeduid als de Survey of Adult Skills. PIAAC
meet in welke mate volwassenen – de bevolking van 16-65 jaar – bepaalde kernvaardigheden
beheersen; taalvaardigheid, rekenvaardigheid en probleemoplossend vermogen in digitale
omgevingen. PIAAC is inmiddels in 24 landen uitgevoerd. Negen landen doen mee aan een
tweede ronde. Hier doen we verslag van 22 landen, inclusief Nederland. Door de gegevens te
koppelen aan eerdere metingen van kernvaardigheden – IALS in 1994 en ALL in 2007 – zijn
vergelijkingen in de tijd mogelijk. De gemeten vaardigheden hangen nauw samen met het
functioneren van mensen op de arbeidsmarkt en het maatschappelijk leven. Een betere
beheersing van deze vaardigheden vergroot de levenskansen. Soms heerst er ook enig misverstand over deze vaardigheden. De onderzoeken naar literacy van volwassenen hebben vaak
een sterke connotatie gehad met analfabetisme en laaggeletterdheid. Dat is een verkeerd
beeld. Het gaat om kernvaardigheden die van belang zijn voor het optimaal functioneren in

HOOFDSTUK

10

een kennissamenleving. Niet voor niets spreekt de OECD over key information processing
skills, de vaardigheden die iemand nodig heeft om nieuwe informatie tot zich te nemen en te
verwerken. In een samenleving die steeds complexer wordt en waarin ontwikkelingen in technologie een steeds grotere impact hebben, zijn juist dit soort kernvaardigheden van belang.
Daarbij gaat het er niet alleen om het aandeel laaggeletterden zo klein mogelijk te maken,
maar ook om het aandeel mensen met een hoge score – de excellenten – te verhogen. Juist
deze groep is immers van belang voor de economische groei en het innovatiepotentieel van
een economie.
In het rapport gaan we in op de positie van Nederland ten opzichte van de andere deelnemende
landen en op de positie van verschillende subgroepen; mannen en vrouwen, laag- en hooggeschoolden, allochtonen en autochtonen, jongeren en ouderen. Soms wordt ook vergeleken
met het OECD-gemiddelde: het gemiddelde van de deelnemende landen die bij de OECD zijn
aangesloten. We besteden veel aandacht aan de factoren die bijdragen aan de ontwikkeling
en het onderhoud van deze vaardigheden – onderwijs, scholing, werk – en aan de ‘effecten’
op het gebied van de arbeidsmarkt en de maatschappij.
De instrumenten van PIAAC – testen voor de vaardigheidsgebieden, achtergrondvragenlijst –

207

Hoofdstuk 10 Conclusie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

zijn grotendeels met de computer afgenomen. De resultaten van de testen worden gepresen-

Spreiding bij taalvaardigheid gering maar wel toegenomen, spreiding rekenvaardigheid

teerd op een schaal van 0 tot 500. Daarbinnen worden vijf niveaus onderscheiden voor taal-

gemiddeld

en rekenvaardigheid en drie voor probleemoplossend vermogen. Niveau 1 van taalvaardigheid

Ondanks het relatief hoge aantal mensen aan de bovenkant, is de spreiding in taalvaardigheid –

wordt in de Nederlandse discussie aangemerkt als ‘laaggeletterd’, bij niveau 4/5 spreken we

het verschil tussen de 5% hoogste scores en de 5% laagste scores – in Nederland niet groot.

van ‘excellenten’.

Wel is de spreiding toegenomen in de tijd omdat zowel het aandeel laaggeletterden als
het aandeel excellenten voor taalvaardigheid is toegenomen: het aandeel laaggeletterden
van 9,4% in 1994 naar 12,0% in 2012, het aandeel excellenten van 16% naar 18,6%. Bij

10.2 Nederland internationaal vergeleken

rekenvaardigheid is de spreiding gemiddeld.

Nederland doet het internationaal gezien zeer goed

Nederland minder sterk aan de bovenkant bij probleemoplossend vermogen

In vergelijking met de 21 andere landen die aan het PIAAC-onderzoek deelnamen en waarvan

Het beeld bij probleemoplossend vermogen is iets anders. Op het lagere niveau 1 scoort

de gegevens tijdig beschikbaar waren, neemt Nederland de derde plaats in voor taalvaardigheid,

Nederland nog wel significant onder het OECD-gemiddelde, maar op het hogere niveau 3 van

de tweede plaats voor rekenvaardigheid en de derde plaats voor probleemoplossend vermogen.

deze vaardigheid scoort Nederland niet significant boven het OECD-gemiddelde. Op dat hogere

Deze plaatsen moeten overigens vaak gedeeld worden met andere landen. Finland en Japan

niveau neemt Nederland een ‘gemiddelde’ positie in. Ook de spreiding is gemiddeld.

zijn de landen die meestal significant beter scoren. Nederland weet die goede prestaties vast
te houden voor de jongere generaties. Nederlandse jongeren van 16-24 jaar doen het zeer

De Nederlandse onderwijsniveaus vergeleken

goed op de hier gemeten vaardigheidsgebieden; een eerste plaats voor rekenvaardigheid en

Bij een internationale vergelijking van de vaardigheidsniveaus van 16-34-jarigen op een aantal

probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen en een tweede plaats voor taalvaardig-

onderwijsniveaus, komt Nederland goed uit de bus. Goede prestaties worden vooral geleverd

heid, plaatsen die wel regelmatig met andere landen worden gedeeld.

op het onderwijsniveau ‘secundair onderwijs tweede fase’ (in Nederland mbo/havo/vwo) en
‘master/doctoropleidingen’. Dit geldt voor alle vaardigheidsgebieden, maar vooral voor taal- en

Een vergelijking in de tijd

rekenvaardigheid. Kijken we naar niveaus van taalvaardigheid, dan doen de mensen met een

Het niveau van taalvaardigheid is in Nederland tussen 1994 en 2012 gelijk gebleven, het niveau

vooropleiding op het niveau van ‘secundair onderwijs eerste fase’ (in Nederland vmbo) het

van rekenvaardigheid is tussen 2007 en 2012 gedaald. De relatieve positie van Nederland

vooral goed op niveau 3. Voor het secundair onderwijs tweede fase is er op alle niveaus van

ten opzichte van de andere landen die aan eerdere metingen deelnamen, is voor taalvaardigheid

taalvaardigheid sprake van een goede prestatie, terwijl de bachelor- en master/doctoropleidingen

verbeterd tussen 1994 en 2007 en voor rekenvaardigheid gelijk gebleven tussen 2007 en 2012.

‘excelleren’ op niveau 4/5. Voor de hier gemeten vaardigheden blijkt het Nederlandse onderwijs
op de meeste niveaus dus zeer productief.

Goede scores over de hele linie voor taal- en rekenvaardigheid
Zowel voor taal- als voor rekenvaardigheid telt Nederland relatief weinig mensen op het laagste
niveau van de vaardigheden – niveau 1 – en relatief veel mensen op het hoogste niveau;

10.3 Ontwikkeling, onderhoud en verlies van kernvaardigheden

niveau 4/5. In absolute zin gaat het echter wel om grote aantallen: 1,3 miljoen mensen die
op het laagste niveau van taalvaardigheid functioneren – laaggeletterden – en 1,5 miljoen

Niet alleen ontwikkeling, maar ook verlies over de levensloop

mensen op het laagste niveau van rekenvaardigheid. Aan de bovenkant gaat het om respectieve-

De analyses laten zien dat over het algemeen de niveaus van kernvaardigheden eerst stijgen

lijk 2 en 1,9 miljoen mensen: de excellenten.

met de leeftijd en vanaf 40-jarige leeftijd weer dalen. Dit geldt zowel voor mannen als voor

Ook voor de jongeren geldt dat er, voor taalvaardigheid relatief weinig mensen zijn op het lage

vrouwen, maar het patroon is meer geprononceerd voor vrouwen. Dit geldt voor alle drie de

niveau 1 en relatief veel op het hoge niveau 4/5. Dat laat onverlet dat van de 16-24-jarigen

aspecten van kernvaardigheden. De verschillen in vaardigheden tussen jong en oud zijn het

5% als laaggeletterd kan worden aangemerkt, wat neerkomt op rond 90.000 jongeren. Kijken

grootst voor probleemoplossend vermogen en het kleinst voor rekenvaardigheden. Voor de

we naar de percentages excellente jongeren, dan doet Nederland het opnieuw goed. Het percen-

drie kernvaardigheden geldt dat de leeftijdsverschillen tussen jong en oud bij vrouwen groter

tage dat op niveau 4/5 van de taalvaardigheidsschaal scoort, bedraagt 21%, ruim boven het

zijn dan bij mannen.

OECD-gemiddelde van 13%. Nederland telt dus relatief weinig laaggeletterde jongeren en
relatief veel excellente jongeren.

208

209

Hoofdstuk 10 Conclusie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Initiële opleiding speelt grote rol, latere training niet

resultaat echter een indicatie van het succes van deze aanpak. Etniciteit is daarentegen wel

Voor de drie kernvaardigheden geldt dat het opleidingsniveau sterk bepalend is voor het

gerelateerd aan de behaalde score op kernvaardigheden, vooral de niet-westerse allochtonen

behaalde niveau van vaardigheden van werkenden. Deelname aan formeel of non-formeel

scoren significant lager dan de autochtonen. Een verontrustende bevinding is dat de relatie

leren in de afgelopen twaalf maanden is echter nauwelijks gerelateerd aan het niveau van

met etniciteit sterker is bij de leeftijdsgroep 16-39 jaar dan in de leeftijdsgroep 40-65 jaar. Dit

kernvaardigheden. Bedacht moet worden dat het hier alleen gaat om de relatie tussen algemene

suggereert dat jongere generaties allochtonen een grotere achterstand in kernvaardigheden

vaardigheden en deelname aan leven lang leren. Opleidingen, cursussen en trainingen in

hebben dan de groep oudere allochtonen.

het kader van leven lang leren zijn vaker gericht op andere – bijvoorbeeld beroepsgerichte –
vaardigheden.

Grotere verschillen tussen subgroepen
Nederland valt op als een van de landen waar de achterstand van vrouwen op mannen voor

Soort onderwijs ook belangrijk bij de ontwikkeling van kernvaardigheden

de drie vaardigheidsgebieden relatief groot is. Het is een positie die het in grote lijnen deelt

Uiteraard hangt het niveau van kernvaardigheden samen met het aantal jaren scholing. De

met bijvoorbeeld Duitsland en België. Bovendien is de taalvoorsprong van mannen sinds

aard van die scholing doet er echter ook toe. Nederland kent door haar gestratificeerde onder-

1994 (IALS) en vooral sinds 2007 (ALL) gegroeid. Mannen scoren in 1994 2 punten hoger,

wijssysteem een groot verschil tussen beroepsonderwijs en algemeen vormend onderwijs. De

in 2012 is dat gegroeid tot 6 punten. Vooral op het hbo en wo zijn de verschillen in taal- en

verschillen in taalvaardigheid tussen algemeen vormend en middelbaar beroepsonderwijs zijn

rekenvaardigheden groot.

de op één na grootste in alle in PIAAC onderzochte landen. Toch doen ook de Nederlandse

Nederland hoort ook tot de landen waar de verschillen in vaardigheid tussen de jongere en

mbo’ers het nog goed in vergelijking met vergelijkbare groepen in andere landen. Ten slotte

oudere generaties aanzienlijk zijn. Voor een deel komt dit omdat bij landen die hoog scoren,

zijn er ook aanzienlijke verschillen tussen studierichtingen. Relatief hoge scores voor zowel

ook de verschillen tussen de generaties groot zijn. Nederland vormt daarop geen uitzondering.

taal- als rekenvaardigheden vinden we bij Natuur en techniek op alle niveaus, wo Gedrag en

Blijkbaar lukt het deze landen om een toch al hoog niveau van vaardigheden te onderhouden

maatschappij en hbo Economie. Uitsluitend voor taalvaardigheid scoren wo Gezondheid, hbo

en te versterken bij de jongere generaties.

Gedrag en maatschappij en mbo Economie relatief hoog, terwijl voor rekenvaardigheid mbo

Nederland is verder een van de landen waar de verschillen in taalvaardigheid tussen migranten

Landbouw relatief hoog scoort.

en autochtonen het grootst is. Het gaat om een verschil in de orde van grootte van een
onderwijsniveau. Als rekening wordt gehouden met het land van herkomst (westers of niet-

Gebruik van vaardigheden en leerstijl wel van belang bij ouderen

westers) en met de vraag of het om de eerste- of tweedegeneratieallochtonen gaat, dan kan

Het gebruik van vaardigheden en het niveau van kernvaardigheden van werkenden zijn,

het beeld voor Nederland gepreciseerd worden. De verschillen concentreren zich dan in de

nadat gecontroleerd wordt voor achtergrondkenmerken, slechts zwak gecorreleerd. Als er al

groep van niet-westerse allochtonen van de eerste generatie, waar het verschil in taalvaardigheid

een positieve relatie wordt gevonden, dan gaat deze vooral op voor werkenden in de leeftijd

met de autochtone bevolking oploopt tot 61 punten. Deze grote verschillen zien we ook

40-65 jaar. Dit is consistent met de hypothese dat het gebruik van vaardigheden op oudere

bij de andere vaardigheidsgebieden. Bij de tweede generatie niet-westerse allochtonen is de

leeftijd bijdraagt aan het niveau van kernvaardigheden; de use it or lose it-hypothese. Bij

achterstand van jongeren aanzienlijk.

zowel jongere als oudere mannen is een ‘uitgebreide leerstijl’, oftewel leergierigheid, positief

Het verschil in taalvaardigheden tussen hoog opgeleiden en middelbaar opgeleiden is significant

gerelateerd aan het niveau van lees- en rekenvaardigheden. De relatie is zelfs sterker voor

gegroeid tussen 1994 en 2012. De kloof in taalvaardigheden tussen hoger onderwijs aan de

probleemoplossend vermogen. Bij vrouwen is de uitgebreide leerstijl alleen significant gerelateerd

ene kant en (voorbereidend) middelbaar onderwijs is vooral groter geworden door de toegenomen

aan lees- en rekenvaardigheden in de leeftijdsgroep 40-65 jaar.

verschillen tussen hbo en mbo. Voor rekenvaardigheden geldt dat het verschil tussen laag en
middelbaar opgeleiden significant is toegenomen tussen 2007 en 2012.

10.4 Verschillen naar subgroepen
10.5 De effecten van kernvaardigheden
Opleidingsachtergrond van ouders speelt geen rol, etnische herkomst wel
Het opleidingsniveau van de ouders speelt geen rol bij de behaalde scores op kernvaardigheden

Grotere verschillen tussen groepen; mogelijk grote gevolgen voor sociale ongelijkheid

van werkenden. Dat is een opvallend resultaat, gezien het feit dat veel achterstandsbeleid op

De hiervoor benoemde verschillen tussen subgroepen kunnen de sociale ongelijkheid

scholen zich juist richt op de kinderen van laagopgeleide ouders. Wellicht is het gevonden

vergroten. Kernvaardigheden hangen nauw samen met allerlei belangrijke economische en

210

211

Hoofdstuk 10 Conclusie

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

niet-economische uitkomsten. Mensen met een hoog niveau van kernvaardigheden zijn vaker

vaardigheden. Het beeld is geheel anders wanneer we naar de relatie tussen niveau en gebruik

actief op de arbeidsmarkt, zijn minder vaak werkloos, hebben vaker een vaste aanstelling,

van rekenvaardigheden kijken. Er blijkt over de hele linie geen enkele relatie te zijn. Bij nader

hebben vaker een hoog inkomen, zijn vaker actief in vrijwilligerswerk, hebben een hoger gevoel

inzien blijkt echter dat er sprake is van een tweedeling. Enerzijds zijn er de sectoren Industrie,

van politieke effectiviteit, hebben een hoger vertrouwen in de medemens en omschrijven hun

Handel & horeca, Bouw, Transport en Financiële & zakelijke dienstverlening, waar het

gezondheidstoestand vaker als uitstekend of zeer goed.

gebruik van rekenvaardigheden relatief hoog ligt bij een gegeven gemiddeld niveau van
rekenvaardigheid. Anderzijds zien we de sectoren Zorg & welzijn, Overige dienstverlening,

Relatief sterke effecten in Nederland voor uurloon, politieke effectiviteit en sociaal ver-

Openbaar bestuur en Onderwijs, waar het gebruik van rekenvaardigheden laag ligt gegeven

trouwen

een gemiddeld niveau van rekenvaardigheid. Binnen beide clusters, die min of meer perfect

Een deel van de samenhang tussen kernvaardigheden en uitkomsten wordt veroorzaakt door

de verdeling tussen de publieke en de private sector weerspiegelen, is het verband tussen

andere variabelen, zoals leeftijd, opleiding en sociale herkomst. Echter ook na controle hiervoor

niveau en gebruik juist erg sterk. Dit lijkt te suggereren dat er sprake is van een substantiële

zien we sterke effecten van taalvaardigheid op arbeidsparticipatie, uurloon, vrijwilligerswerk,

onderbenutting van rekenvaardigheden in de publieke sector in vergelijking met de private sector.

politieke effectiviteit, sociaal vertrouwen en gezondheid. Het effect van taalvaardigheid op
uurloon in Nederland blijkt na controle voor achtergrondkenmerken het hoogst te zijn van

Nederland diensteneconomie

alle referentielanden. Ook het effect van taalvaardigheid op het gevoel van politieke effectiviteit

Wanneer we het vaardigheidsprofiel van Nederlandse sectoren vergelijken met dat van een

en sociaal vertrouwen is in Nederland relatief hoog.

aantal referentielanden, bevestigt dit het beeld dat de Nederlandse economie bij uitstek een
diensteneconomie is. Waar in de sector Industrie Nederland hooguit een middenmoter te

Fors deel van laaggeletterden heeft dubbele problematiek

noemen is en op taalvaardigheden juist relatief zwak scoort, behoort de Nederlandse sector

Bijna 1,8 miljoen mensen in Nederland presteren hetzij laag op taalvaardigheid hetzij laag

Financiële & zakelijke dienstverlening duidelijk tot de kopgroep op beide vaardigheden. Ook in

op rekenvaardigheid. Ruim de helft daarvan, bijna 1 miljoen, scoort laag op beide gebieden.

de publieke dienstensectoren Zorg & welzijn en Onderwijs behoort Nederland tot de betere landen.

Daarnaast gebruiken zo’n 330.000 mensen, oftewel 3%, nooit een computer. Gemiddeld
scoren deze mensen ook heel laag op taalvaardigheid.

Kampioen deeltijd
Nederland kent relatief veel deeltijdwerkers. In vergelijking met andere landen is het verschil

Inactieven: laag niveau van kernvaardigheden bemoeilijkt (weer) actief worden op de

tussen het niveau van kernvaardigheden van mensen in lange deeltijdbanen en voltijdbanen

arbeidsmarkt

gering. Alleen de mensen in korte deeltijdbanen blijven achter in hun niveau van kernvaardig-

Er is een fors verschil in vaardigheidsniveau tussen werkenden en inactieven. Een verschil

heden.

dat vergelijkbaar is met het verschil in vaardigheidsniveau tussen iemand met een middelbare
en iemand met een lagere opleiding. Dit verschil wordt deels verklaard door achtergrondken-

Geen weglek van de betere technici

merken zoals opleiding, leeftijd en sociaaleconomische achtergrond. Hoewel het niet zo is

In de meeste referentielanden en ook in Nederland is er geen significant verschil in vaardig-

dat er één vaardigheidsniveau is waaronder participatie onmogelijk is, wordt participatie wel

heden tussen technici die in technische beroepen en technici die in andere beroepen werken,

veel precairder naarmate het niveau van kernvaardigheden lager wordt. Interessant is het feit

ook niet na controle voor baankenmerken. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd dat

dat het omslagpunt – dat wil zeggen, het vaardigheidsniveau waaronder participatie versneld

er geen systematische weglek is van hetzij de betere, hetzij de slechtere technici.

afneemt – sterk lijkt te verschillen per land. Waar dit in Nederland en het Verenigd Koninkrijk
rond de 240 ligt, ligt dit in Zweden en Finland hoger en in België en Duitsland juist op een
lager niveau.

10.6 Tot slot: er zijn nog veel open vragen

Niveau van vaardigheden en gebruik lopen in het algemeen samen op, in publieke sector

Hoe houden laaggeletterden zich staande?

rekenvaardigheden onderbenut

Het verschil in gemiddelde uitkomsten verhult dat de relatie tussen de kernvaardigheden

In de verschillende sectoren van de Nederlandse economie lopen het niveau en gebruik van

enerzijds en de diverse soorten uitkomsten anderzijds verre van perfect is. Het grootste deel

taalvaardigheden min of meer gelijk op. Hetzelfde geldt – zij het in minder sterke mate – voor

van degenen die op een laag niveau van taalvaardigheid of rekenvaardigheid functioneren,

het niveau van probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen en het gebruik van ict-

heeft wel degelijk werk. Een aanzienlijk deel heeft zelfs een leidinggevende functie en een

212

213

Hoofdstuk 10 Conclusie

klein deel zit zelfs in de groep van 20% meest verdienende mensen in loondienst. Het is van
belang om na te gaan op welke wijze deze groep zich staande weet te houden. Beschikken
ze over andere (kern)vaardigheden die het lage niveau van taalvaardigheid, rekenvaardigheid
of probleemoplossend vermogen kunnen compenseren? Of komt het omdat ze in een omgeving
functioneren die weinig aan verandering onderhevig is? En zo ja, wat gebeurt er dan op het
moment dat deze veranderingen zich wel voordoen?
Hoe beïnvloeden kernvaardigheden elkaar?
Ook zagen we dat een deel van de laaggeletterden een dubbele deficiëntie heeft en anderen
niet. Wat heeft dat voor effecten? Welke combinaties van kernvaardigheden zijn effectief voor
het bereiken van bepaalde uitkomsten? Zijn de effecten onafhankelijk van elkaar of treden er
interacties op? Is bijvoorbeeld het effect van rekenvaardigheid afhankelijk van het niveau van
taalvaardigheid?
Hoe kunnen ouderen inzetbaar gehouden worden voor de arbeidsmarkt?
Beleidsmatig roept het met de leeftijd dalend niveau van kernvaardigheden van werkenden
de vraag op hoe ouderen inzetbaar te houden zijn op de arbeidsmarkt. De testen voor kernvaardigheden meten belangrijke vaardigheden die mensen in staat stellen nieuwe informatie
te verwerken en dus hun menselijk kapitaal op peil te houden. Het is echter ook denkbaar dat
andere vaardigheden op het gebied van vakspecifieke kennis, communicatie en management
eveneens van groot belang zijn voor de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt en dat ouderen
hun tekort aan kernvaardigheden compenseren met een overschot op andere vaardigheden.
Hoe kan ict gebruikt worden bij de bestrijding van laaggeletterdheid?
Ten slotte zijn niet alle laaggeletterden digibeet: zo’n 87% van de laaggeletterden gebruikt
wel eens een computer, al wordt deze voornamelijk gebruikt voor eenvoudige zaken als e-mail
en internetbankieren. Tekstprogramma’s en spreadsheets worden veel minder gebruikt. Niettemin kan de computer een belangrijke rol spelen bij het bereiken van laaggeletterden.

214

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Literatuur

Allen, J. & Velden, R. van der (2011). Skills for the 21st Century: Implications for Education.
Essay for the Kenniskamer of the ministry of Education, Culture and Science. Maastricht:
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt.
Adam, S., Bonsang, E., Germain, S. & Perelman, S. (2007). Retirement and cognitive reserve:
a stochastic frontier approach applied to survey data. HEC-ULg, CREPP working papers
2007/04.
Agarwal, S., Gabaix, X., Driscoll, J. & Laibson, D. (2009). The age of reason: financial decisions
over the life cycle and implications for regulation. Brookings Papers on Economic Activity,
2, 51-117.
Allen, J. & Velden, R. van der (2001). Educational Mismatches Versus Skill Mismatches: Effects
on Wages, Job-Related Training, and On-the-Job Search. Oxford Economic Papers, 3
(2001), 434-452.
Antoni, M. & Heineck, G. (2012). Do literacy and numeracy pay off? On the relationship
between basic skills and earnings. IZA Discussion Paper no. 6882.
Bonsang, E., Adam, S. & Perelman, S. (2012). Does retirement affect cognitive functioning?
Journal of Health Economics, 31 (3), 490–501.
Desjardins, R. & Rubenson, K. (2011). An Analysis of Skill Mismatch Using Direct Measures
of Skills, OECD Education Working Papers, No. 63, OECD Publishing. http://dx.doi.org/
10.1787/5kg3nh9h52g5-en
Dijk, J. van (2008). The Digital Divide in Europe. The Handbook of Internet Politics. London/
New York: Routledge. http://www.utwente.nl/gw/mco/bestanden/digitaldivide.pdf.
Edin, P. & Gustavson, M. (2008). Time out of work and skill depreciation. Industrial & Labor
Relations Review, 61, 163-180.
Engelhardt, H., Buber, I., Skirbekk, V. & Prskawetz, A. (2010). Social involvement, behavioural
risks and cognitive functioning among the aged. Ageing & Society, 30, 779-809.
Fouarge, D., Houtkoop, W. & Velden, R. van der (2011). Laaggeletterdheid in Nederland.
’s-Hertogenbosch/Utrecht: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.
Gille, E., Loijens, C., Noijons, J. & Zwitser, R. (2010). Resultaten PISA-2009. Praktische kennis
en vaardigheden van 15-jarigen. Arnhem: Cito.
Green, D. & Riddell, W. (2012). Ageing and literacy skills: evidence from Canada, Norway
and the United States. IZA Discussion Paper no. 6424.

217

Literatuur

Grip, A. de & Loo, J. van (2002). The economics of skills obsolescence: a review. In A. de
Grip, J. van Loo, K. Mayhew (Eds), The economics of skills obsolescence, Research in
Labor Economics, 1-26.
Grip, A. de, Bosma, H., Willems, D. & Boxtel, M. van (2008). Job-worker mismatch and
cognitive decline. Oxford Economic Papers, 60, 237-254.
Hanushek, E. & Woessmann, L. (2009). Do better schools lead to more growth? Cognitive
skills, economic outcomes, and causation. NBER Working Paper no. 14633. Cambridge:
National Bureau of Economic Research.
Heckman, J., Stixrud, J. & Urzua, S. (2006). The Effects of Cognitive and Noncognitive Abilities
on Labor Market Outcomes and Social Behavior. NBER Working Paper No. 12006.
Cambridge: National Bureau of Economic Research.
Houtkoop, W. (1999). Basisvaardigheden in Nederland. De ‘geletterdheid’ van Nederland:
economische, sociale en educatieve aspecten van de taal- en rekenvaardigheden van de

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Rudd, R., Kirsch, I. & Yamamoto, I. (2004). Literacy and Health in America. Princeton:
Educational Testing Service.
Schuller, T. & Desjardins, R. (2007). Understanding the Social Outcomes of Learning. Paris:
Organisation for Economic Co-operation and Development.
Skirbekk, V., Loichinger, E. & Weber, D. (2012). Variation in cognitive functioning as a refined
approach to comparing aging across countries. PNAS, 109 (3), 770-774.
Skirbekk, V., Stonawski, M., Bonsang, E. & Staudinger, U. (2013). The Flynn effect and
population aging. Intelligence, 41, 169-177.
Steeg, Van der, Vermeer, N, & Lanser, D. (2011). Nederlandse onderwijsprestaties in perspectief.
CPB policy brief (2011/05). Den Haag: Centraal Planbureau.
Vermeer, N. (2011).Test scores and economic performance, a brief literature overview. CPB
achtergronddocument bij M. van der Steeg, N. Vermeer & D. Lanser, Nederlandse onderwijsprestaties in perspectief. CPB Policy brief (2011/05). Den Haag: Centraal Planbureau.

Nederlandse beroepsbevolking. Amsterdam: Max Goote Kenniscentrum voor beroepsonderwijs en volwasseneneducatie.
Houtkoop, W., Allen, J., Buisman, M., Fouarge, D. & Velden, R. van der (2012).
Kernvaardigheden in Nederland: Rapportage van de Adult Literacy and Life Skills Survey.
’s-Hertogenbosch/Utrecht: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.
Leuven, E., Oosterbeek, H. & Ophem, H. van (2004). Explaining international differences in
male wage inequalities by differences in demand and supply of skills. The Economic
Journal, 114, 466-486.
Min. OCW (2012). Trends in Beeld 2012, zicht op onderwijs, cultuur en wetenschap. Den
Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Minne, B., Rensman, M., Vroomen, B. & Webbink, D. (2007). Excellence for productivity?
Den Haag: Centraal Planbureau.
OECD/Statistics Canada (2011). Literacy for Life: Further Results from the Adult Literacy and
Life Skills Survey. Paris/Ottawa: Organisation for Economic Co-operation and Development/
Statistics Canada.
OECD (2013). OECD Skills Outlook 2013: First Results from the Survey of Adult Skills. Parijs:
OECD Publishing.
OECD (2013). The Survey of Adult Skills: Reader’s Companion. Parijs: OECD Publishing.
Onderwijsraad (2011). Maatschappelijke achterstanden van de toekomst. Den Haag: Onderwijsraad.
Reeff, J., Zabal, A. & Blech, C. (2005). The assessment of problem solving competencies. A
draft version of a general framework. Bonn: Deutsches Institut fur Erwachsenenbildung.
Rocco, L. (2013). Does mental productivity decline with age? Evidence from chess players.
IZA Discussion Paper no. 7311.
Rohwedder, S. & Willis, R. (2010). Mental retirement. Journal of Economic Perspectives, 24,
1-20.

218

219

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 1

Figuur B1.1 Design van de PIAAC Survey en percentages respondenten die de verschillende
‘routes’ volgden (OECD-gemiddelde)

Background Questionnaire
No prior computer
experience
8%

Full Paper-Based
Assessment:
Literacy-20 task

Full Paper-Based
Assessment:
Numeracy-20 task
21,3%

82,1%

9,9%
Fail 4,9%

Paper-Based Assessment Core:
4 Literacy and 4 Numeracy
21,3% Pass

Some computer
experience

Fail
1,0%

Computer-Based Assessment Core:
ICT test (stage 1)
76,4% Pass
Computer-Based Assessment Core:
3 Literacy and 3 Numeracy (stage 2)
75,7% Pass

Fail
0,7%

Literacy:
Stage 1 (9 tasks),
Stage 2 (11 tasks)

Numeracy:
Stage 1 (9 tasks),
Stage 2 (11 tasks)

Problem solving in
technology-rich
environment

Numeracy:
Stage 1 (9 tasks),
Stage 2 (11 tasks)

Literacy:
Stage 1 (9 tasks),
Stage 2 (11 tasks)

Problem solving in
technology-rich
environment

Reading components

BIJLAGE

01

Bron OECD, 2013.

De meting kent verschillende routes. Respondenten zonder computerervaring, op basis van
een aantal vragen in de achtergrondvragenlijst, werden naar de PBA-versie geleid. Respondenten met enige computerervaring gingen naar de CBA-route, waar ze een korte test in
elementaire computervaardigheden deden: CBA core stage 1. Haalden ze dat niet, dan
gingen ze alsnog naar de PBA-route. Respondenten in de CBA-route kregen vervolgens een
elementaire taal/rekentoets: CBA core 2. Haalden ze deze niet, dan werden ze geleid naar
de – eenvoudige – reading components. Haalden ze deze wel, dan kregen ze vervolgens de
volledige test, waarbij ze random werden toebedeeld aan een blok opgaven op het terrein
van taalvaardigheid, rekenvaardigheid of probleemoplossend vermogen. Vervolgens werden
ze random toebedeeld aan een tweede blok opgaven, niet gelijk aan het eerste blok, behalve
bij probleemoplossend vermogen, waar de kans bestond dat men een tweede blok probleem
oplossen kreeg. Respondenten die wel computerervaring hadden maar toch de de PBA-route
wilden volgen, konden dat doen. Respondenten die de PBA-route volgden, deden eveneens
een elementaire taal/rekentoets en werden op basis daarvan doorverwezen naar de volledige

221

Bijlage 01

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

test op papier of de reading components. Uiteindelijk namen van alle deelnemende landen
rond 22% van de respondenten de ‘papieren’ route en rond 76% de computerroute. In
Nederland nam 88% de computerroute en 10% de papieren route.36 De taal- en rekenblokken
hadden een adaptief design. Dat wil zeggen dat de moeilijkheidsgraad van de items werd
aangepast op basis van de (eerdere) prestaties van de respondenten. In de veldtest is uitgebreid
aandacht besteed aan de vraag of de computertest en de papierentest gelijkwaardig zijn, dan
wel hetzelfde meten. Na uitgebreide analyse bleek dat beide manieren voor gelijke items,
gelijke resultaten opleverden. Hierbij moet wel worden bedacht dat dit alleen voor taal- en
rekenvaardigheid gold. Probleem oplossen in digitale omgevingen werd alleen digitaal afgenomen. Landen waren verplicht om de testen voor taal- en rekenvaardigheid af te nemen. De
testen voor leescomponenten en probleemoplossend vermogen in digitale omgevingen waren
optioneel. Een grote meerderheid van de landen, waaronder Nederland, namen deze laatste
testen wel op in hun onderzoeksdesign.
Tabel B1.1 Beschrijving van de vaardigheidsniveaus voor taalvaardigheid

Niveau

Schaalwaarde

Percentage volwassenen op elk niveau,
OECD-gemiddelde

Onder niveau 1

Lager dan 176

3,2%

De taken op dit niveau vragen van de respondent om relatief korte teksten te lezen over bekende onderwerpen,
om daarbinnen één stukje informatie te lokaliseren. Er is zelden afleidende informatie in de tekst en de gevraagde
informatie heeft dezelfde vorm als de informatie in de vraag of opdracht. De respondent moet informatie kunnen
vinden in korte continue teksten. Er wordt alleen basisvocabulaire gevraagd en de lezer hoeft de structuur van zinnen
of paragrafen te begrijpen of gebruik te maken van andere tekstkenmerken. Taken onder niveau 1 maken geen
gebruik van eigenschappen die specifiek zijn voor digitale teksten.

Niveau 1

176-225

12%

De meeste taken op dit niveau vragen van de respondent om relatief korte digitale of geprinte, continue, discontinue
of gemengde teksten te lezen om daarbinnen één stukje informatie te lokaliseren dat identiek is aan of synoniem
met de informatie die gegeven is in de vraag of opdracht. Sommige taken, vooral bij discontinue teksten, vragen
van de respondent om persoonlijke informatie in te vullen op een document. Er is nauwelijks sprake van afleidende
informatie. Bij sommige taken moet er meer dan één stuk informatie worden doorgenomen. Kennis en vaardigheid
in het lezen van paragrafen tekst en het herkennen van elementaire vocabulaire die nodig is om de betekenis van
zinnen te begrijpen, wordt verondersteld.

Niveau 2

226-275

33,2%

Op dit niveau kan het gaan om gedrukte of digitale teksten. Teksten kunnen continue, niet continue of gemengd
zijn. Taken op dit niveau vragen van de respondent om ‘vergelijkingen’ te maken tussen de tekst en informatie en
vragen vaak om inferenties of parafrases op een laag niveau. Er kan afleidende informatie aanwezig zijn. Sommige
taken vragen van de respondent om: twee of meer stukken informatie te ‘scannen’ of te integreren, gebaseerd
op criteria; informatie die gevraagd wordt, te vergelijken, te contrasteren of te beredeneren; in digitale teksten te
navigeren om informatie uit verschillende delen van een document te vinden en te identificeren.

Niveau 3

276-325

38,4%

Teksten op dit niveau zijn vaak compact of lang en omvatten continue, niet continue, gemengde of meerdere
pagina’s tekst. Het kunnen begrijpen van teksten en theoretische structuren wordt belangrijker voor het succesvol
uitvoeren van taken, vooral het navigeren door complexe digitale teksten. Taken vragen van de respondent om één
of meer stukken informatie te identificeren, interpreteren of evalueren en vragen vaak om verschillende inferentieniveaus. Veel taken vragen van de respondent om betekenissen te construeren op basis van langere stukken tekst
of om handelingen in meerdere stappen te verrichten, om zo antwoorden te identificeren en te formuleren. Taken
vragen ook vaak van de respondent om geen rekening te houden met irrelevante of onjuiste informatie om tot goede
oplossingen te komen. Afleidende informatie is vaak aanwezig, maar niet prominenter dan de correcte informatie.

Soort taken die op elk vaardigheidsniveau succesvol worden uitgevoerd

36 Omdat enkele respondenten een afwijkende route namen, tellen de getallen niet op tot 100%.

222

223

Bijlage 01

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Niveau 4

326-375

11,3%

Taken op dit niveau vragen vaak van de respondent om meerdere stappen te zetten om zo informatie uit complexe
of lange, continue, niet continue, gemengde of meerdere tekstsoorten te integreren, interpreteren of te synthetiseren.
Complexe inferenties en het toepassen van achtergrondkennis kunnen nodig zijn om de taken succesvol uit te voeren.
Voorwaardelijke informatie is vaak aanwezig in de taken op dit niveau en moet door de respondent in zijn afwegingen
worden betrokken. Afleidende informatie is aanwezig en soms even prominent als de correcte informatie.

Niveau 5

Hoger dan 375

0,7%

Op dit niveau kan aan respondenten gevraagd worden om informatie te zoeken en te integreren uit meerdere
compacte teksten; om gelijkwaardige of contrasterende gezichtspunten te construeren of om evidence based
argumenten te evalueren. Om de taken te kunnen uitvoeren, kan het nodig zijn om logische en conceptuele ideeën
toe te passen en te evalueren. Het evalueren van de betrouwbaarheid van bronnen en het selecteren van essentiële
informatie is vaak een eis. Taken vragen vaak van de respondent om zich bewust te zijn van subtiele theoretische
aanwijzingen of om inferenties op hoog niveau te maken of gespecialiseerde achtergrondinformatie te gebruiken.

Tabel B1.2 Beschrijving van de vaardigheidsniveaus voor rekenvaardigheid

Niveau

Schaalwaarde

Percentage volwassenen op elk niveau,
OECD-gemiddelde

Onder niveau 1

Lager dan 176

4,8%

Taken op dit niveau vragen van de respondent om eenvoudige handelingen te verrichten, zoals tellen, sorteren of
simpele mathematische handelingen met gehele cijfers of geld. Of alledaagse ruimtelijke voorstellingen te herkennen
in vertrouwde contexten, waar de mathematische inhoud expliciet is gegeven, met weinig of geen tekstuele afleiders.

Niveau 1

176-225

13,8%

Taken op dit niveau vragen van de respondent begrip van eenvoudige rekenkundige concepten door simpele taken
uit te voeren in concrete, vertrouwde contexten, met een expliciete mathematische inhoud, met weinig tekst en weinig
afleiders. Taken bestaan uit eenvoudige handelingen met één stap. Zoals tellen, sorteren van gegevens, uitvoeren
van eenvoudige mathematische handelingen of het begrijpen van eenvoudige en veelgebruikte percentages zoals
50% en het vinden en identificeren van elementen van eenvoudige of bekende grafische en ruimtelijke voorstellingen.

Niveau 2

226-275

33%

Taken op dit niveau zijn redelijk eenvoudig en gaan over het identificeren en begrijpen van eenvoudige mathematische
concepten in bekende contexten, waar de mathematische inhoud expliciet en visueel aanwezig is, met weinig afleiders.
Taken omvatten meestal processen met één of twee stappen en berekeningen met gehele getallen, standaard
percentages en breuken, interpreteren van eenvoudige grafische en ruimtelijke afbeeldingen in bijvoorbeeld teksten,
tabellen en grafieken, schattingen en het verrichten van eenvoudige metingen en ruimtelijke weergaves.

Niveau 3

276-325

34,6%

Taken op dit niveau vragen de respondent om te laten zien dat hij/zij mathematische informatie begrijpt, die – wellicht
minder expliciet – is weergegeven in minder vertrouwde contexten en op een complexe manier. Taken omvatten
verschillende stappen en kunnen betrekking hebben op het kiezen van relevante probleemoplossingsstrategieën en
relevante processen. De vereiste vaardigheden hebben betrekking op getal- en ruimtebegrip, kennis van mathematische
patronen en relaties en het vermogen om verhoudingen, gegevens en statistische informatie te interpreteren in
teksten, tabellen en grafieken.

Niveau 4

326-375

11,5%

Taken op dit niveau vragen van de respondent om begrip van een breed spectrum van mathematische informatie
van meer abstracte aard en weergegeven op verschillende manieren, onder andere in teksten van toenemende
complexiteit en contexten waarmee men niet vertrouwd is. Deze taken omvatten het nemen van meerdere stappen
om oplossingen te vinden en vragen om het kiezen van relevante probleemoplossingsstrategieën en processen.
Taken vragen om analyse en complexere redenaties over aantallen en gegevens, statistiek en kans, ruimtelijke relaties;
en verandering, proporties en formules. Taken op dit niveau kunnen ook vragen om argumenten te begrijpen of
beredeneerde verklaringen te geven voor antwoorden of keuzes.

Niveau 5

Hoger dan 375

1,1%

Taken op dit niveau vragen van de respondent om complexe representaties en abstracte en formele mathematische
en statistische ideeën te begrijpen, die opgenomen kunnen zijn in complexe teksten. Respondenten moeten soms
verschillende typen van mathematische informatie integreren, waar veel vertaling en interpretatie is vereist, werken
met mathematische argumenten of modellen, conclusies trekken of met rechtvaardigingen voor of kritische reflecties
op hun antwoorden komen.

224

Soort taken die op elk vaardigheidsniveau succesvol worden uitgevoerd

225

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 01

Tabel B1.3 Beschrijving van de vaardigheidsniveaus voor probleemoplossend vermogen in digitale
omgevingen

Schaalwaarde

Percentage volwassenen op elk niveau,
OECD-gemiddelde

Geen computerervaring/

N.v.t.

8%

Volwassenen in deze categorie rapporteerden geen eerdere computerervaring en deden daarom de papieren versie
van de test, die niet de vaardigheid ‘probleem oplossen’ omvatte.

Konden ICT
kerntaken niet

N.v.t.

4,9%

Volwassenen in deze categorie hadden wel eerdere computerervaring, maar zakten voor de ict-kerntest, die basale
computervaardigheden meet, zoals het gebruiken van een muis of het bladeren in een webpagina. Zij namen daarom
de papieren versie van de test, die niet de vaardigheid ‘probleem oplossen’ omvatte.

Kozen er voor
om niet aan de
Computerversie
van de test deel
Te nemen

N.v.t.

9,9%

Taken zijn gebaseerd op helder gedefinieerde problemen die vragen om het gebruik van één functie binnen een
algemene interface om aan één expliciet criterium te voldoen, zonder te redeneren of informatie te transformeren.
Er zijn weinig stappen nodig en er worden geen subdoelen gegenereerd.

Onder niveau 1

Lager dan 241 punten

12,3%

Taken op dit niveau vragen de respondent om te laten zien dat hij/zij mathematische informatie begrijpt, die – wellicht
minder expliciet – is weergegeven in minder vertrouwde contexten en op een complexe manier. Taken omvatten
verschillende stappen en kunnen betrekking hebben op het kiezen van relevante probleemoplossingsstrategieën en
relevante processen. De vereiste vaardigheden hebben betrekking op getal- en ruimtebegrip, kennis van mathematische
patronen en relaties en het vermogen om verhoudingen, gegevens en statistische informatie te interpreteren in
teksten, tabellen en grafieken.

Niveau 1

241 - 291

29,4%

Op dit niveau vragen de taken om het gebruik van algemeen gangbare technologische toepassingen, zoals e-mail
of een webbrowser. Er is weinig navigatie nodig om de informatie of commando’s te vinden die nodig zijn voor
de oplossing van het probleem. Het probleem kan worden opgelost, los van het begrip van de respondent en het
gebruik van specifieke tools en functies. De taken omvatten weinig stappen en een minimum aantal operators. Op
cognitief niveau kan de respondent het doel eenvoudig afleiden uit de formulering van de taak. Het oplossen van
het probleem vraagt om het toepassen van expliciete criteria en er worden weinig eisen gesteld aan de monitoring
van het proces. Het identificeren van de inhoud en operators vindt plaats door simpele vergelijking. Alleen eenvoudige
redeneertaken –zoals het toewijzen van items aan categorieën – zijn vereist; informatie hoeft niet gecontrasteerd of
geïntegreerd te worden.

Niveau 2

291-340

28,2%

Op dit niveau vragen taken om de toepassing van generieke en meer specifieke technologische toepassingen.
Zo moet de respondent soms gebruikmaken van een onbekend online formulier. Enige navigatie langs pagina’s
en toepassingen is nodig. Het gebruiken van tools – bijvoorbeeld een sorteerfunctie – kan de oplossing van het
probleem vergemakkelijken. De taak kan verschillende stappen en operators omvatten. Het doel van het probleem
moet soms gedefinieerd worden door de respondent, al zijn de criteria waaraan moet worden voldaan, expliciet.
Er worden hogere eisen aan de monitoring van het proces gesteld. Onverwachte uitkomsten of impasses kunnen
voorkomen. De taak kan het evalueren van de relevantie van een set items omvatten om afleiders al dan niet te
kunnen negeren. Enige integratie en inferentiële redeneringen kunnen nodig zijn.

Niveau 3

Hoger dan 340

5,8%

Taken op dit niveau vragen om het gebruik van generieke en meer specifieke technologische toepassingen. Enige
navigatie langs pagina’s en toepassingen is nodig om het probleem op te lossen. Het gebruik van tools is noodzakelijk
voor het werken naar de oplossing. De taak kan meerdere stappen en operators omvatten. Het doel van het probleem
kan door de respondent worden gedefinieerd en de criteria waaraan moet worden voldaan, kunnen al dan niet expliciet zijn. Er worden hoge eisen aan de monitoring gesteld. Onverwachte uitkomsten en impasses komen meestal
voor. De taak kan het nodig maken om de relevantie en betrouwbaarheid van informatie te evalueren, om afleiders
al dan niet te kunnen negeren. Er is veel integratie en inferentieel redeneren nodig.

Niveau

226

Soort taken die op elk vaardigheidsniveau succesvol worden uitgevoerd

227

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 2

Tabel B2.1 Overzicht van het beheersingsniveau van kernvaardigheden, 16-65 jaar

Taalvaardigheid gemiddelde

Rekenvaardigheid
gemiddelde

Probleemoplossend
vermogen % op niveau 2/3

OECDgemiddelde

273

269

34

Australië

280

268

38

Oostenrijk

269

275

32

Canada

273

265

37

Tsjechië

274

276

33

Denemarken

271

278

39

Estland

276

273

28

Finland

288

282

42

Frankrijk

262

254

Duitsland

270

272

36

Ierland

267

256

25

Italië

250

247

Japan

296

288

35

Zuid-Korea

273

263

30

Nederland

284

280

42

Noorwegen

278

278

41

Polen

267

260

19

Slowakije

274

276

26

Spanje

252

246

Zweden

279

279

44

Verenigde Staten

272

253

31

België

269

280

35

Landen

BIJLAGE

02

229

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 02

Verenigd
Koninkrijk

272

262

Cyprus

269

265

Tabel B2.3 Percentages van de bevolking op niveau 1 en niveau 3 van probleemoplossend vermogen,
16-65 jaar

35

Bron: OECD, 2013.

Tabel B2.2 Percentage bevolking op niveau 1 en niveau 4/5 van rekenvaardigheid, 16-65 jaar

Landen

Niveau 1

SE

Niveau 4 en 5

SE

Finland

12,8

(0,52)

19,4

(0,65)

Japan

8,3

(0,57)

19,1

(0,67)

Zweden

14,7

(0,70)

18,6

(0,66)

België

14,1

(0,60)

17,9

(0,75)

Noorwegen

14,9

(0,57)

17,8

(0,61)

Nederland

13,5

(0,58)

17,4

(0,65)

Denemarken

14,3

(0,58)

16,7

(0,49)

Duitsland

18,7

(0,74)

14,5

(0,65)

Oostenrijk

14,5

(0,69)

13,9

(0,62)

Australië

20,5

(0,73)

13,6

(0,66)

OECDgemiddelde

18,8

(0,15)

12,8

(0,13)

Slowakije

13,8

(0,61)

12,7

(0,68)

Canada

22,5

(0,52)

12,7

(0,43)

Tsjechië

12,9

(0,79)

11,5

(0,81)

Verenigd
Koninkrijk

24,5

(0,91)

11,4

(0,74)

Estland

14,3

(0,49)

11,2

(0,42)

Verenigde Staten

30,0

(0,90)

8,9

(0,60)

Polen

23,5

(0,73)

8,4

(0,52)

Cyprus

18,8

(0,81)

8,1

(0,53)

Ierland

25,3

(0,91)

7,6

(0,60)

Zuid-Korea

19,0

(0,56)

6,8

(0,55)

Italië

31,9

(1,04)

4,5

(0,37)

Spanje

30,9

(0,65)

4,1

(0,33)

230

Landen

Niveau 1

SE

Niveau 3

SE

Japan

44,1

(1,16)

13,3

(0,78)

Finland

49,0

(0,91)

10,3

(0,73)

Zweden

50,0

(0,83)

10,0

(0,64)

Australië

50,1

(1,27)

8,1

(0,70)

Noorwegen

51,4

(0,88)

7,2

(0,44)

Nederland

52,0

(0,85)

8,4

(0,49)

Denemarken

54,8

(0,84)

7,4

(0,47)

Canada

55,1

(0,65)

8,8

(0,47)

OECDgemiddelde

55,3

(0,25)

7,6

(0,14)

Duitsland

55,5

(1,06)

8,4

(0,69)

Oostenrijk

55,7

(1,05)

5,9

(0,51)

Tsjechië

55,7

(1,44)

8,8

(0,84)

Zuid-Korea

56,4

(1,13)

5,2

(0,48)

België

56,4

(0,93)

7,3

(0,50)

Verenigd
Koninkrijk

58,5

(1,03)

6,7

(0,56)

Slowakije

59,5

(1,16)

4,5

(0,45)

Estland

60,8

(1,07)

6,1

(0,63)

Verenigde Staten

61,1

(1,25)

6,4

(0,51)

Polen

61,8

(1,44)

7,7

(0,64)

Ierland

62,4

(1,23)

4,7

(0,46)

231

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Tabel B2.4 Verschillen gemiddelde score taalvaardigheid voor 5e en 95e percentiel, 16-65 jaar

Tabel B2.5 Verschil gemiddelde score rekenvaardigheid voor 5e en 95e percentiel, 16-65 jaar

Landen

Verschil 95e en 5e percentiel

Landen

Spanje

187,7

Verenigde Staten

188,3

Italië

171,2

Australië

182,2

OECDgemiddelde

170,7

Canada

180,1

168,1

Verenigd
Koninkrijk

178

Duitsland
Verenigd
Koninkrijk

167,2

Zweden

176,5

Noorwegen

175,5

Verenigde Staten

164,6

Ierland

175,3

Canada

159,1

Spanje

173,2

Zweden

155,3

Duitsland

171,5

Australië

154,7

Polen

167,2

Finland

154,6

Finland

167,1

Denemarken

150,9
150,7

OECDgemiddelde

166,4

Ierland
Oostenrijk

146,2

Nederland

165,5

Slowakije

145,5

Denemarken

165,4

België

144,7

België

165,1

Polen

142,6

Italië

163

Nederland

140,4

Oostenrijk

159,4

Estland

140,3

Slowakije

156,8

Tsjechië

138,7

Cyprus

152,6

Cyprus

136,3

Zuid-Korea

150,2

Noorwegen

136,1

Estland

148,6

Zuid-Korea

120,9

Japan

142,8

Japan

116,1

Tsjechië

142,4

232

Verschil 95e en 5e percentiel

233

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 02

Tabel B2.6 Verschil in gemiddelde scores van probleemoplossend vermogen tussen 5e en 95e
percentiel, 16-65 jaar

Tabel B2.7 Gemiddelde score op taalvaardigheid, per leeftijdscategorie, 16-65 jaar

16-24 jaar
Landen

Verschil 95e en 5e percentiel

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-65 jaar

Landen

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE*

Verenigde Staten

299,4

(1,56)

309,2

(1,74)

307,0

(1,01)

297,1

(1,50)

273,3

(1,60)

Australië

296,7

(1,86)

308,9

(1,73)

298,8

(2,07)

283,6

(1,81)

259,7

(1,45)

Canada

294,6

(1,64)

298,1

(2,00)

294,0

(1,84)

277,2

(1,74)

260,8

(1,57)

Verenigd
Koninkrijk

292,9

(1,72)

289,5

(1,16)

277,5

(1,20)

258,6

(1,35)

244,1

(1,43)

143,9

Zweden

143,8

Zweden

287,1

(1,28)

285,9

(1,66)

277,8

(1,21)

268,8

(1,42)

260,6

(1,51)

België

143,1

Noorwegen

285,0

(1,64)

290,8

(1,78)

282,4

(1,60)

271,9

(1,61)

255,0

(1,55)

143

Ierland

284,1

(2,21)

287,5

(1,67)

288,7

(1,46)

276,9

(1,76)

262,7

(1,72)

Estland

140,6

Spanje

282,8

(1,68)

290,0

(1,92)

287,4

(1,85)

276,0

(1,68)

262,4

(1,33)

Finland

139,3

Duitsland

281,5

(1,07)

277,2

(1,49)

268,1

(1,91)

259,1

(1,69)

249,1

(1,72)

Denemarken

139,3

Polen

280,5

(2,11)

286,7

(1,82)

275,1

(2,02)

265,8

(1,71)

262,4

(1,98)

OECDgemiddelde

138,2

Finland

279,8

(0,38)

284,4

(0,38)

279,5

(0,36)

268,5

(0,35)

255,8

(0,35)

(1,61)

281,3

(1,78)

275,3

(1,61)

263,6

(1,65)

253,6

(1,66)

136,7

OECDgemiddelde

278,9

Verenigd
Koninkrijk

Nederland

277,7

(1,47)

279,8

(1,46)

274,6

(1,69)

266,2

(1,37)

249,8

(1,59)

Nederland

136,6

Denemarken

276,1

(1,32)

282,1

(1,75)

281,1

(1,65)

265,5

(1,41)

252,4

(1,05)

Ierland

132,5

België

276,0

(1,61)

278,4

(1,45)

278,3

(1,37)

270,1

(1,30)

266,0

(1,27)

Italië

275,7

(1,27)

285,1

(1,26)

279,7

(1,36)

268,0

(1,29)

260,4

(1,09)

Oostenrijk

275,0

(1,43)

288,5

(1,85)

288,2

(1,56)

277,5

(1,52)

261,9

(1,47)

Slowakije

271,5

(2,00)

275,5

(1,96)

273,4

(1,83)

265,9

(1,69)

262,9

(1,54)

Cyprus

270,6

(1,82)

275,6

(1,51)

271,1

(1,75)

259,3

(2,09)

250,5

(1,81)

Zuid-Korea

267,1

(1,67)

275,1

(1,72)

269,9

(1,55)

270,0

(1,66)

260,7

(1,61)

Estland

265,7

(2,28)

280,0

(2,07)

279,0

(1,57)

271,0

(1,75)

265,0

(1,94)

Japan

263,9

(1,57)

262,8

(1,48)

259,6

(1,33)

248,5

(1,53)

226,7

(1,87)

Tsjechië

260,8

(2,72)

260,2

(2,21)

252,8

(1,91)

248,8

(1,82)

233,4

(2,21)

Polen

158,5

Canada

148,1

Tsjechië

147,4

Japan

145,9

Duitsland

Verenigde Staten

Noorwegen

130

Australië

128,8

Oostenrijk

125

Zuid-Korea

122,9

Slowakije

120,9

* Gem.: gemiddelde; SE: standaardfout.

234

235

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 02

Tabel B2.8 Gemiddelde scores op rekenvaardigheid per leeftijdscategorie, 16-65 jaar

16-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

Tabel B2.9 Gemiddelde scores probleemoplossend vermogen per leeftijdscategorie, 16-65 jaar

55-65 jaar

Landen

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE*

Nederland

285,4

(1,76)

293,0

(1,81)

287,4

(2,08)

277,1

(1,70)

262,0

Finland

284,8

(1,83)

302,5

(2,08)

292,0

(2,15)

279,3

(1,97)

Japan

283,2

(2,29)

297,3

(1,64)

296,6

(1,33)

291,5

België

282,8

(1,74)

295,0

(1,86)

289,3

(1,78)

Zuid-Korea

280,9

(1,91)

280,7

(1,37)

270,6

Oostenrijk

279,3

(1,63)

282,1

(1,73)

Estland

278,5

(1,22)

283,6

Zweden

278,2

(1,73)

Tsjechië

278,0

Slovakije

16-24 jaar

25-34 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-65 jaar

Landen

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE*

(1,66)

Zuid-Korea

303,5

(1,48)

292,9

(1,57)

276,7

(1,30)

261,5

(1,82)

255,7

(2,82)

260,0

(1,26)

Finland

302,9

(1,92)

310,2

(1,82)

296,4

(1,66)

277,4

(1,52)

253,1

(1,64)

(1,71)

273,2

(1,62)

Zweden

301,9

(1,66)

304,7

(1,50)

293,6

(1,73)

278,3

(1,65)

259,3

(1,47)

280,3

(1,87)

259,9

(1,59)

Nederland

300,1

(1,77)

300,7

(1,93)

292,6

(1,66)

277,5

(1,62)

260,8

(1,69)

(1,48)

251,1

(1,42)

231,8

(1,67)

Japan

299,9

(2,12)

309,7

(1,95)

301,7

(1,71)

282,5

(2,34)

261,9

(3,02)

281,4

(2,01)

274,5

(1,67)

257,5

(1,74)

België

298,9

(1,66)

297,0

(1,62)

285,6

(1,65)

269,5

(1,61)

253,3

(2,05)

(1,69)

275,1

(1,13)

269,0

(1,44)

259,4

(1,26)

Tsjechië

296,7

(2,15)

297,0

(1,67)

276,6

(2,55)

269,5

(2,56)

263,0

(2,83)

287,8

(1,95)

286,1

(2,04)

276,3

(2,28)

268,3

(1,69)

Noorwegen

295,7

(1,39)

301,6

(1,53)

292,6

(1,24)

277,3

(1,35)

259,2

(1,76)

(1,64)

288,4

(1,77)

277,4

(1,75)

271,9

(2,25)

263,2

(1,95)

Australië

295,5

(2,15)

295,5

(1,59)

291,2

(1,36)

283,3

(1,90)

270,0

(1,84)

278,0

(1,76)

278,8

(1,65)

281,4

(1,65)

275,4

(1,62)

265,3

(1,55)

Duitsland

294,8

(1,79)

295,5

(2,01)

285,5

(1,77)

273,1

(1,72)

259,8

(2,40)

Duitsland

275,1

(1,81)

282,0

(1,78)

278,6

(2,01)

268,2

(1,93)

256,4

(1,91)

294,6

(0,40)

295,2

(0,40)

285,1

(0,41)

272,3

(0,44)

258,8

(0,52)

Denemarken

273,1

(1,54)

286,7

(1,89)

290,0

(1,60)

276,8

(1,60)

265,3

(1,20)

OECDgemiddelde

OECDgemiddelde

271,7

(0,42)

279,8

(0,39)

276,0

(0,39)

266,4

(0,40)

253,5

(0,38)

Oostenrijk

294,2

(1,42)

296,4

(1,55)

284,7

(1,64)

274,5

(1,47)

259,6

(1,81)

Canada

293,8

(1,42)

292,0

(1,54)

287,5

(1,43)

273,8

(1,28)

261,2

(1,40)

Noorwegen

270,9

(1,73)

284,9

(2,02)

289,0

(1,89)

280,3

(1,69)

264,7

(1,73)

Denemarken

293,5

(1,40)

302,8

(1,50)

290,7

(1,27)

274,7

(1,58)

254,4

(1,42)

Australië

270,1

(2,55)

275,1

(1,82)

275,8

(1,69)

264,7

(1,83)

250,4

(2,00)

Estland

293,3

(1,57)

288,9

(1,55)

274,6

(1,31)

259,4

(1,77)

249,4

(1,90)

Polen

268,6

(1,11)

270,4

(1,50)

261,7

(2,17)

254,2

(2,10)

243,7

(1,85)

287,8

(1,89)

291,8

(1,76)

283,0

(1,46)

271,6

(1,78)

262,8

(1,97)

Canada

268,3

(1,55)

276,5

(1,43)

271,9

(1,47)

260,7

(1,41)

251,4

(1,41)

Verenigd
Koninkrijk

Cyprus

264,2

(2,07)

273,1

(2,00)

269,0

(1,63)

264,6

(1,76)

250,2

(1,75)

Slovakije

286,8

(1,61)

284,5

(1,70)

279,1

(2,07)

274,8

(2,36)

271,2

(2,46)

257,9

(2,25)

265,5

(1,65)

260,5

(1,74)

249,6

(2,11)

238,3

(2,34)

Polen

286,8

(1,35)

280,2

(2,29)

271,3

(3,12)

257,6

(3,29)

244,1

(4,13)

Ierland

(1,75)

284,7

(1,63)

274,7

(1,64)

266,3

(2,14)

251,5

(2,33)

256,5

(2,60)

266,7

(2,18)

268,7

(1,85)

258,9

(1,87)

256,6

(1,87)

Ierland

285,7

Verenigd
Koninkrijk

Verenigde Staten

285,2

(2,24)

283,4

(2,03)

279,0

(2,22)

270,7

(1,73)

266,8

(2,53)

Spanje

255,2

(1,72)

257,3

(1,32)

254,9

(1,27)

242,3

(1,59)

220,5

(1,75)

Italië

251,3

(2,63)

262,4

(2,28)

250,9

(1,88)

243,7

(1,95)

229,4

(2,21)

Verenigde Staten

249,4

(2,19)

259,8

(2,19)

257,7

(1,89)

249,8

(2,07)

247,2

(1,77)

* Gem.: gemiddelde; SE: standaardfout.

* Gem.: gemiddelde; SE: standaardfout.

236

237

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 02

Tabel B2.10 Gemiddelde scores op taalvaardigheid voor autochtonen en allochtonen
(westers/niet-westers en 1e en 2e generatie), 16-65 jaar

Allochtonen (westers/niet-westers en
1e en 2e generatie)

Autochtoon
Landen

Tabel B2.12 Gemiddelde scores op taalvaardigheid voor autochtonen en allochtonen
(westers/niet-westers en 1e en 2e generatie), 16-34 en 35-65 jaar

Gemiddelde

SE

Gemiddelde

SE

Verenigd
Koninkrijk

275,6

(1,00)

254,9

(3,39)

OECDgemiddelde

276,5

(0,18)

247,7

(0,75)

Nederland

289,5

(0,70)

246,8

(3,04)

België

278,3

(0,87)

241,7

(3,31)

Duitsland

274,5

(0,98)

240,7

(2,59)

Finland

290,6

(0,65)

239,5

(4,13)

Verenigde Staten

275,1

(1,09)

239,4

(3,09)

Zweden

288,7

(0,78)

235,0

(1,85)

16-34-jarigen

35-65-jarigen

Autochtoon

303,38

282,75

Westerse
allochtoon,
1e generatie

287,96

268,76

Niet-westerse
allochtoon,
1e generatie

243,90

224,82

Westerse
allochtoon,
2e generatie

299,80

285,16

Niet-westerse
allochtoon,
2e generatie

280,76

287,88

Tabel B2.11 Gemiddelde scores voor autochtonen en allochtonen
(westers/niet-westers en 1e en 2e generatie), 16-65 jaar

Taalvaardigheid

Rekenvaardigheid

Probleemoplossend
vermogen

Gem.

SE

Gem.

SE

Gem.

SE*

Autochtoon

289,7

0,733

286,7

0,794

270,4

1,074

Westerse
allochtoon,
1e generatie

271,6

4,92

265,9

4,994

238,9

7,421

Niet-westerse
allochtoon,
1e generatie

229,1

3,954

220,6

4,004

195,9

5,776

Westerse
allochtoon,
2e generatie

289,5

3,25

287,2

3,492

276,7

4,544

Niet-westerse
allochtoon,
2e generatie

283,3

4,848

276,2

5,06

279,4

6,275

* Gem.: gemiddelde; SE: standaardfout.

238

239

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 02

Tabel B2.13 Gemiddelde vaardigheidsniveaus per onderwijsniveau, 16-34 jaar, secundair onderwijs
eerste fase (ISCED 2 en 3 short)

Bachelor
Taalvaardigheden

Taalvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden
Sign
op
5%

Sign
op
5%

Sign
op
5 %*

Landen

Gem.

SE

OECDgemiddelde

263,6

(0,56)

België

265,1

(2,71)

Verenigd
Koninkrijk

242,3

(3,24)

Finland

282,9

(2,11)

S

271,8

(2,63)

S

294,5

(2,57)

S

Duitsland

255,4

(2,90)

S

248,4

(3,00)

S

277,1

(3,05)

N.s.

Japan

286,7

(2,34)

S

266,7

(3,03)

N.s.

288,6

(3,47)

S

Nederland

271,0

(2,60)

Zweden

265,8

(2,71)

Verenigde Staten

249,6

(2,88)

S
N.s.
S

Gem.

SE

253,9

(0,61)

264,3

(3,00)

227,8

(4,01)

261,2

(2,63)

N.s.

259,0

(2,88)

S

222,5

(2,80)

S
N.s.
S

Gem.

SE

282,5

(0,63)

286,0

(2,76)

265,6

(2,82)

N.s.
N.s.
S

279,6

(2,69)

N.s.

288,2

(2,64)

S

S

269,2

(2,88)

S

Zweden

318,6

(3,75)

Verenigde Staten

303,1

(2,61)

Sign

Gem.

SE

309,5

(0,89)

N.s.

N.s.

(2,25)

S

(4,68)

N.s.

312,9

(5,41)

N.s.

316,6

(2,51)

N.s.

322,7

(2,21)

N.s.

311,8

(2,92)

317,5

(2,65)

N.s.

315,3

(3,89)

N.s.

317,1

(3,44)

N.s.

S+

292,1

(3,05)

S

305,0

(2,83)

S

S+

Nederland

334,4

(3,75)

Zweden

309,7

(4,11)

Verenigde Staten

317,3

(4,72)

304,0

(1,83)

N.s.

Duitsland

278,0

(1,96)

S

278,0

(2,08)

S

291,2

(2,11)

S

Japan

300,1

(1,69)

S

287,7

(1,94)

N.s.

301,3

(2,30)

N.s.

Nederland

297,6

(1,62)

291,3

(1,69)

300,4

(1,89)

Zweden

286,1

(1,75)

S

283,6

(2,02)

S

302,3

(1,75)

N.s.

Verenigde Staten

267,3

(2,24)

S

247,5

(2,42)

S

278,7

(2,03)

S

S
S

Sign
S

Sign*
S

Master/doctoropleidingen

(2,84)

N.s.

240

(2,96)

314,3

(1,70)

(1,81)

319,2

Duitsland

292,8

288,3

Nederland

S

S

S

n. s.

(4,47)

(1,95)

(2,51)

(1,56)

(1,70)

338,3

301,8

263,6

290,6

324,8

Finland

Finland

S

S

311,3

Sign*

(2,35)

(1,75)

S+

(2,78)

275,2

281,9

(4,66)

301,3

Verenigd
Koninkrijk

S

(0,43)

Japan

(2,87)

Verenigd
Koninkrijk

(1,64)

S

292,0

307,4

318,1

(2,87)

280,9

(0,44)

Duitsland

S

326,1

België

S

275,4

(2,49)

België

(0,41)

SE

327,4

(0,80)

(0,83)

281,0

Gem.

Finland

300,9

312,8

OECDgemiddelde

Sign

(0,75)

OECDgemiddelde

SE

SE

305,3

SE

SE

Gem.

Gem.

OECDgemiddelde

Gem.

Gem.

Landen

Sign

SE

Landen

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

Gem.

Taalvaardigheden

Secundair onderwijs tweede fase
Taalvaardigheden

Landen

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden

Probleemoplossend
vermogen

Rekenvaardigheden
Sign

Gem.

SE

310,9

(0,94)

330,6

(2,78)

292,9

(3,18)

N.s.

335,0

(4,44)

S+

316,8

(3,08)

330,0

(4,27)

S+

309,8

(4,40)

S+

307,7

(4,88)

S+
N.s.
S+

Sign

Gem.

SE

316,0

(0,85)

324,8

(2,68)

312,0

(2,45)

N.s.

330,1

(3,59)

N.s.

S

323,0

(3,35)

N.s.

327,6

(4,56)

S

323,9

(3,33)

N.s.

S

309,2

(4,59)

S

S
N.s.
S

Sign*
S
N.s.
S+

* Gem.: gemiddelde; SE: standaardfout; Sign.: significantie; S: significant; N.s.: Niet significant.

241

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Bijlage 3

De figuren B3.1 (a t/m c) tot en met B3.3 (a t/m c) laten zowel de leeftijdspatronen zien voor
taal- en rekenvaardigheid als voor probleemoplossend vermogen naar opleidingsniveau nadat
gecontroleerd is voor geslacht, arbeidsmarktstatus, etniciteit en het opleidingsniveau van de
ouders. De in de figuur gepresenteerde cijfers hebben betrekking op werkende mannen van
autochtone afkomst en laagopgeleide ouders.
Figuur B3.1 (a t/m c) laat een duidelijk met de leeftijd aflopend niveau van taalvaardigheden
zien – na de leeftijd van veertig jaar – voor hoogopgeleiden en middelbaar opgeleiden. Een vergelijkbaar patroon tekent zich af voor rekenvaardigheden, zie figuur B3.2 (a t/m c). Bij laagopgeleiden is dat patroon veel minder duidelijk en het is dan ook niet significant voor taal-, noch
voor rekenvaardigheden. Het probleemoplossend vermogen, zie figuur B3.3 (a t/m c), laat
wel een sterk met de leeftijd samenhangende daling zien voor laagopgeleiden. Deze daling
doet zich eveneens voor bij hoogopgeleiden en middelbaar opgeleiden, maar is in absolute
zin kleiner dan voor laagopgeleiden. Mogelijk is dit het gevolg van het feit dat vooral laagopgeleiden op hogere leeftijd de test voor probleemoplossend vermogen niet hebben afgelegd

BIJLAGE

en om die reden de laagste score toegekend kregen, zie de bespreking bij figuur B3.4.

03

243

Bijlage 03

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur B3.1a Ontwikkeling in taalvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau
en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, laagopgeleid (vmbo of lager)

Figuur B3.1c Ontwikkeling in taalvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau
en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, hoogopgeleid (hbo, wo)

Leeftijd
16-24

25-29

30-34

35-39

40-44

Leeftijd
45-49

50-49

55-59

60-65

16-24

340

340

320

320

300

300

280

280

260

260

240

240

220

220

200

25-29

30-34

35-39

45-49

50-49

55-59

60-65

200
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Leeftijd

Leeftijd
16-24

25-29

30-34

35-39

40-44

Zweden

Figuur B3.2a Ontwikkeling in rekenvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, laagopgeleid (vmbo of lager)

Figuur B3.1b Ontwikkeling in taalvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau
en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, middelbaar opgeleid (mbo, havo/vwo)

45-49

50-49

55-59

16-24

60-65

340

330

320

310

300

290

280

270

260

250

240

230

220

210

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-49

55-59

60-65

190

200
België
Duitsland
Finland
Japan

244

40-44

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

170
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

245

Bijlage 03

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur B3.2b Ontwikkeling in rekenvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, middelbaar opgeleid (mbo, havo/vwo)

Figuur B3.3a Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar
opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, laagopgeleid (vmbo of lager)

Leeftijd
16-24

25-29

30-34

35-39

40-44

Leeftijd
45-49

50-49

55-59

60-65

16-24

330

360

310

340

290

320

270

300

250

280

230

260

210

240

190

220

170

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-49

55-59

60-65

200
België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

180
160
140
120

Figuur B3.2c Ontwikkeling in rekenvaardigheden internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, hoogopgeleid (hbo, wo)

100

België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

Leeftijd
16-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-49

55-59

60-65

350
330
310
290
270
250
230
210
190
170

246

België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

247

Bijlage 03

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Figuur B3.3c Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar
opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, hoogopgeleid (hbo, wo)

Figuur B3.3b Ontwikkeling in probleemoplossend vermogen internationaal vergeleken, naar opleidingsniveau en leeftijd, gecontroleerd voor achtergrondkenmerken, middelbaar opgeleid (mbo, havo/vwo)

Leeftijd

Leeftijd
16-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-49

55-59

16-24

60-65

360

360

340

340

320

320

300

300

280

280

260

260

240

240

220

220

200

200

180

180

160

160

140

140

120

120

100

België
Duitsland
Finland
Japan

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

Zweden

100

25-29

30-34

35-39

België
Duitsland
Finland
Japan

40-44

45-49

50-49

Nederland
95% betrouwbaarheidsinterval NL
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten

55-59

60-65

Zweden

Figuur B3.4 Respondenten die test voor probleemoplossend vermogen niet hebben afgenomen,
naar leeftijd
Leeftijd
16-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50-54

55-59

60-65

80

60

40

20

0
België
Duitsland
Finland
Japan

248

Nederland
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Zweden

249

Bijlage 03

Selectiviteit
Respondenten zonder computerervaring zijn uitgesloten van deelname aan de test. Hierdoor
kan sprake zijn van positieve selectiviteit. Figuur B3.4 laat het percentage respondenten zien
naar leeftijd dat niet aan de testen voor probleemoplossend vermogen deelnam. Dit percentage
stijgt significant met de leeftijd. In alle landen gezamenlijk is er een kans van 10% dat een
gemiddelde dertiger de test voor probleemoplossend vermogen niet afnam: 7% in Nederland.
De kans stijgt echter naar 22% voor een gemiddelde vijftiger: 14% in Nederland.37 Omdat
er sprake is van selectiviteit naar leeftijd in deelname aan de test voor probleemoplossend
vermogen, is in latere analyses de score voor degenen die niet deelnamen aan de test gelijk
gesteld aan 90; een paar punten lager dan de laagste score die in de data wordt waargenomen.38
Bij de interpretatie van de resultaten dient rekening te worden gehouden met deze imputatie.

37 Kans berekend voor alle landen gezamenlijk door middel van een econometrisch model waarin rekening is gehouden met
leeftijd, leeftijd kwadraat, opleidingsniveau, arbeidsmarktstatus, geslacht, etniciteit en land. De selectiviteit naar leeftijd is
overigens minder geprononceerd in Nederland dan in overige landen. Dit betekent dat, vergeleken met andere landen, ouderen
in Nederland gemiddeld genomen vaker in staat waren om de testen voor probleemoplossend vermogen af te leggen.
38 Geen rekening houden met deze selectiviteit zou resulteren in testscores voor probleemoplossend vermogen naar leeftijd die
niet corresponderen met de feitelijke vaardigheden op dat gebied. Als alternatief is overwogen de analyses uit te voeren op
de kans op een hoge score op probleemoplossend vermogen: niveau 3 ten opzichte van een lagere of geen score. Echter het
percentage respondenten dat hoog scoort op probleemoplossend vermogen is laag – 7,6% in Nederland – en daalt sterk met
de leeftijd, 0,5% in de hoogste leeftijdscategorie, wat te weinig cases oplevert.

250

PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven

Lijst met afkortingen

ALL		

Adult Literacy and Life Skills Survey

Avo		

Algemeen vormend onderwijs

Bl 		

Basisberoepsgerichte leerweg

Bpv 		

Beroepspraktijkvorming

CBA		

Computer Based Assessment

CBS 		

Centraal Bureau voor de Statistiek

Ecbo		

Expertisecentrum Beroepsonderwijs

Gl		

Gemengde leerweg

Havo		

Hoger algemeen voortgezet onderwijs

Hbo		

Hoger beroepsonderwijs

IALS		

International Adult Literacy Survey

ISCED		

International Standard Classification of Education

ILO		

International Labour Organisation

Kl 		

Kaderberoepsgerichte leerweg

Lwoo 		

Leerwegondersteunend onderwijs

Mavo 		

Middelbaar algemeen voortgezet onderwijs

Mbo		

Middelbaar beroepsonderwijs

OECD 		

Organisation for Economic Co-operation and Development

OCW		

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

PBA		

Paper Based Assessment

PIAAC		

Programme for the International Assessment of Adult Competencies

PISA		

Programme for International Student Assessment

PIRLS		

Progress in International Reading Literacy Study

Po 		

Primair onderwijs

R&D		

Research & Development

ROA		

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt

SBI		

Standaard Bedrijfsindeling

SZW 		

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TIMSS		

Trends in International Mathematics and Science Study

Tl 		

Theoretische leerweg

Vmbo		

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

Vo 		

Voortgezet onderwijs

253

Vwo 		

Voortgezet wetenschappelijk onderwijs

WEB		

Wet educatie en beroepsonderwijs

Wo 		

Wetenschappelijk onderwijs

254