Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

Nr. 186

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 januari 2015
Dinsdag 25 november 2014 hebben CBS, CPB, PBL en SCP de derde versie
van de Monitor Duurzaam Nederland gepubliceerd. Deze editie van de
Monitor bestaat uit twee delen: een indicatoren-rapport dat tot stand
kwam onder eindverantwoordelijkheid van het CBS en een verkenning,
waarvoor de planbureaus de eindverantwoordelijkheid hadden. Bij de
voortzetting van het wetgevingsoverleg energie dd. 17 november jl.
(Kamerstuk 34 000 XIII, nr. 142) heeft de Staatssecretaris van Economische
Zaken een kabinetsreactie ten aanzien van de verkenning over het
energie-innovatiebeleid toegezegd. Hierbij geef ik invulling aan deze
toezegging.
De Monitor Duurzaam Nederland is een waardevol product, dat een breed
beeld geeft over de stand van zaken van duurzame ontwikkeling in
Nederland. Ik wil daar dan ook mijn waardering voor uitspreken. In het
voorjaar van 2015 stuurt het kabinet een tussenbalans over groene groei
naar uw Kamer, waarin het kabinet de resultaten uit de monitor zal
meenemen. In deze kabinetsreactie ga ik in op de verkenning over het
energie-innovatiebeleid. In de appreciatie van de verkenning geef ik aan
hoe het huidige energie-innovatiebeleid is vormgegeven en wat er binnen
de Topsector Energie gebeurt. Daarbij ga ik ook in op hoe ik om wil gaan
met de aangenomen motie van het lid Van Veldhoven (D66), die de
regering verzoekt een inschatting te maken van de hoeveelheid geld voor
fundamenteel en toegepast onderzoek dat de komende 10 jaar nodig is
voor het behalen van de 2050-doelstellingen (Kamerstuk 34 000 XIII, nr.
115).
Tot slot beschrijf ik in deze brief mijn inzet in de EU voor energiesamenwerking in het kader van het Strategisch Energie Technologie-Plan
(SET-Plan) en Horizon 2020. Hiermee geef ik invulling aan mijn toezegging
aan het lid Van Veldhoven in het Algemeen Overleg voor de Energieraad
van 9 december jl.

kst-31239-186
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

1

Verkenning «Uitdagingen voor adaptief Energie-Innovatiebeleid»
De planbureaus reflecteren in de verkenning op het huidige energieinnovatiebeleid met het oog op een CO2-neutrale energiehuishouding in
2050. Terecht stelt de verkenning dat innovatie cruciaal is voor de
energietransitie. Dit is een lange termijn traject van onderzoek, ontwikkeling, tussentijdse bijstelling en uiteindelijk de daadwerkelijke praktijktoepassing. Energie-innovatie is omgeven door onzekerheden. De belangrijkste drie zijn het succes van toekomstige klimaatverdragen, technische
vooruitgang en maatschappelijke acceptatie. Daardoor valt niet te
voorspellen welke energietechnologieën bepalend gaan zijn in de
toekomst. Gezien deze onzekerheden is de uitdaging om het energieinnovatiebeleid nu en in de toekomst adaptief vorm te geven. Zo kan het
beleid meebewegen met nieuwe ontwikkelingen en kunnen we de
zoektocht naar nieuwe energietechnologieën gericht en met zo min
mogelijk verspilling afleggen. Belangrijke randvoorwaarden hierbij zijn
heldere lange termijn doelstellingen en dat aanpassen van beleid niet
mag verzanden in wispelturigheid. Daarbij is er volgens de planbureaus
zowel bij onderzoek, ontwikkeling en demonstratie als ook bij de eerste
uitrol overheidsondersteuning nodig, zodat ook de leerpunten in deze fase
benut kunnen worden.
In de verkenning signaleren de planbureaus dat er een spanning zit tussen
de doelen voor 2020 en het optimaal benutten van leerprocessen. Waar
leren voor de lange termijn vraagt om faseren van de uitrol, vraagt het
voldoen aan het Europees verplichte doel van 2020 en de afgesproken
doelstelling in het Energieakkoord voor 2023 om voldoende meters
maken. Volgens de planbureaus heeft het huidige beleid te weinig oog
voor innovatie voor de lange termijn. De planbureaus geven daarbij ter
overweging mee om «het potentieel voor de lange termijn» een criterium
te maken bij de toekenning van SDE+-gelden (Stimuleringsregeling
Duurzame Energie +). De planbureaus stellen verder dat sturing op
draagvlak meer aandacht verdient vanuit het beleid. Bij de bevolking zijn
draagvlak en gevoel van urgentie nog onvoldoende aanwezig. Beide zijn
van belang voor het realiseren van een energietransitie. Daarnaast kan
sturing op draagvlak volgens de planbureaus het sociaal-innovatieve
vermogen van de samenleving als geheel vergroten.
Appreciatie van de verkenning
De planbureaus stellen terecht dat voor de energietransitie innovatiebeleid adaptief moet zijn. We moeten veel opties onderzoeken om uit te
vinden wat er wel en niet werkt. De waarde van het rapport is gelegen in
het in beeld brengen van de belangrijkste issues en daarmee het debat te
voeden. De inhoudelijke reactie richt ik op de twee voornaamste
aanbevelingen.
Korte versus lange termijn (verdeling van middelen)
Het geschetste beeld stelt dat er te weinig oog is voor de energieinnovatie op langere termijn en de (financiële) focus te veel is gericht op
bijna marktrijpe technieken en de uitrol daarvan. De planbureaus doen
echter geen concrete aanbevelingen over wat in hun ogen een betere
balans zou zijn tussen beleid voor de korte (2020 en 2023) en lange (2050)
termijn. Feit is wel dat de Topsector Energie een breed scala aan activiteiten stimuleert, zowel gericht op fundamenteel onderzoek voor de
langere termijn als toegepast onderzoek. Daarnaast zet de Topsector
Energie ook in op ontwikkeling en demonstratie. Als voorbeelden voor
langere termijn fundamenteel onderzoek noem ik als eerste het
programma «Lichtmanagement in nieuwe photovoltaïsche materialen»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

2

gericht op de integratie van nanostructuren in halfgeleidermaterialen wat
de omzetting van licht in elektrische stroom efficiënter maakt. Twee
andere voorbeelden zijn de NWO-programma’s Maatschappelijk Verantwoord Innoveren (MVI) en «Systeemintegratie». Het Programma MVI
onderzoekt al in de ontwikkelingsfase van een innovatie welke ethische en
maatschappelijke aspecten er aan de orde zijn en hoe het draagvlak voor
de veranderingen kan worden geoptimaliseerd. In het programma
Systeemintegratie zijn fundamentele vragen aan de orde rondom het
toekomstige slimme energiesysteem met decentrale opwekking van
energie (wind, zon, {) en waarin gas een belangrijke rol als opslagmedium
voor energie heeft (systeemfunctie van gas). De NWO-inzet richt zich op
informatietechnologie, modelmatige optimalisatie van vraag en aanbod,
bèta-technisch onderzoek, maar ook op onderzoek op sociaaleconomisch
en juridisch vlak.
Voor het voeren van adaptief innovatiebeleid, moet je er rekening mee
houden dat innovaties vaak een doorontwikkeling van bestaande en
nieuwe technologieën betreffen. Het stimuleren van projecten in de
zogenoemde latere Technology Readiness Levels (zie box over Topsector
Energie) daagt uit tot nieuwe inzichten, bijschaven en kosten-effectievere
oplossingen. Een belangrijke overweging dus bij het doordenken van de
juiste verhouding tussen het stimuleren van fundamenteel onderzoek,
toegepast onderzoek en demonstraties.
Als het innovatietraject is doorlopen, is er de SDE+ voor de meer
grootschalige toepassing van hernieuwbare energietechnologieën. De
SDE+ zorgt voor een kosteneffectieve grootschalige uitrol van
hernieuwbare energieopwekking. Het toevoegen van het lange termijn
potentieel – zoals de planbureaus ter overweging meegeven – haalt het
principe voor concurrentie op kosteneffectiviteit binnen de SDE+ onderuit.
Met het sturen op meer innovatieve technologieën – zoals de planbureaus
ter overweging meegeven – wordt weer teruggegaan naar de oude
SDE-regeling. Het Planbureau van de Leefomgeving (PBL) heeft in 2012
becijferd dat onder de oude SDE-regeling, om dezelfde hoeveelheid
hernieuwbare energie te stimuleren, enkele miljarden euro’s meer nodig
zouden zijn geweest. Dit kwam volgens het PBL doordat in de SDE+
regeling technologieën onderling concurreren, terwijl bij de oude
SDE-regeling budgetplafonds bestonden voor specifieke technologieën.
Daarom voel ik er niet voor om hiertoe over te gaan. Niet voor niets zijn er
aparte budgetten voor innovatie.
De planbureaus stellen dat de aandacht en daarmee financiële balans
tussen het totale innovatiebudget en de SDE+-regeling voor de uitrol
scheef is. Bij de verdeling van de middelen voor de korte en lange termijn
is het kabinet uitgegaan van de doelen voor 2020 en 2023 zoals
vastgelegd in de EU-richtlijn hernieuwbare energie en het Energieakkoord.
Een verschuiving van de middelen binnen het energieartikel waarbij extra
middelen worden vrijgemaakt voor innovatie ten koste van de SDE+ zou
betekenen dat er onvoldoende budget overblijft voor het halen van de
doelen voor 2020 en 2023. Dat zou betekenen dat het kabinet de afspraken
uit het Energieakkoord zou schenden en mogelijk sancties van de
Europese Commissie tegenmoet kan zien vanwege het niet naleven van
de EU-richtlijn hernieuwbare energie. Daarom is ervoor gekozen om voor
technologieën die nu nog te duur zijn via het innovatiebeleid eerst een
verdere daling van de kostencurve te realiseren. De planbureaus gaan hier
in hun analyse aan voorbij. Overigens leidt ook de toepassing van diverse
technieken met SDE+-subsidie tot leereffecten en de verbetering van
technologieën. De scheiding tussen de korte en lange termijn is dus niet
zo strikt.
In totaal is er voor 2015 afgerond € 170 mln beschikbaar voor energieinnovatie verspreid over alle innovatiefasen. Dit betreft een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

3

specifieke instrumenten die veelal deel uitmaken van of gerelateerd zijn
aan het topsectorenbeleid voor Energie (zie onderstaande box over
Topsector Energie)1. De recent aangenomen motie van het lid Van
Veldhoven (Kamerstuk 34 000 XIII, nr. 115) verzoekt de regering om een
inschatting te maken van hoeveel geld er nodig is voor fundamenteel en
toegepast onderzoek voor de komende tien jaar voor het behalen van de
2050-doelstellingen (CO2-neutrale energievoorziening) en deze af te zetten
tegen de huidige geldstromen. Dit is moeilijk te kwantificeren, aangezien
innovatie zich niet laat plannen. Daarbij zijn onderzoek en innovatie bij
uitstek een internationaal proces, waarbij een deel van de uitvindingen en
ontwikkeling uit het buitenland zal komen. Verderop in deze brief ga ik
nader in op internationale samenwerking. Daarnaast is bij innovatie niet
alleen overheidsgeld gemoeid. Bedrijven dragen binnen de Topsector
Energie hier ook nadrukkelijk aan bij. Het Energierapport 2015 leent zich
bij uitstek voor de nadere inkleuring van de benodigde innnovatieinspanningen van Nederland. Het advies van de Raad van de Leefomgeving en Infrastructuur in samenwerking met de Adviesraad voor
Wetenschap, Technologie en Innovatie voor het onderdeel energieinnovatie, zal hier naar verwachting goede bouwstenen voor leveren.
Topsector Energie
De Topsector Energie versnelt de energietransitie en vergroot het
verdien-vermogen c.q. de werkgelegenheid in de sector door in te
zetten op innovatie, human capital en export. Binnen de topsector
werken bedrijfsleven, kennisinstellingen, NGO’s en overheden
samen aan de agenda’s van deze drie onderwerpen.
Het innovatieportfolio van de Topsector Energie is opgebouwd rond
zeven inhoudelijke thema’s: zonne-energie, wind op zee, bio-based
economy, gas, smart grids, energiebesparing in de industrie en
energiebesparing in de gebouwde omgeving. Daarnaast zijn er twee
doorsnijdende thema’s: systeemintegratie en sociale innovatie. Elk
thema kent meerdere programmalijnen waar langs innovaties
worden ontwikkeld. Een figuur met een overzicht van de programmalijnen is als bijlage bij deze brief opgenomen.
Een programmalijn is georganiseerd rond een ecosysteem van
bedrijven en kennisinstellingen die gezamenlijk de innovatieve
uitdagingen voor hun (sub)sector hebben bepaald. Vervolgens
bekijken deze partijen wat er nodig is om die uitdagingen te
volbrengen. Binnen een programmalijn is er zowel aandacht voor
korte termijn als voor lange(re) termijn uitdagingen, waarbij de
technologie ontwikkeling wordt ingedeeld naar 9 technology
readiness levels (TRL’s): van ontdekking, ontwikkeling, demonstratie
naar uitrol. Zo wordt er tegelijkertijd vraaggestuurd gewerkt aan een
portfolio van verschillende technologieën voor de korte en lange(re)
termijn.
Het voor de Topsector Energie beschikbare instrumentarium en
budget is gericht op de verschillende (TRL-)fasen. De Topsector
Energie streeft er naar om een goede balans te vinden tussen de
benodigde innovaties voor de korte en de lange(re) termijn. Die
balans ziet er als volgt uit:
1

Energieonderzoek dat plaatsvindt vanuit andere topsectoren zoals Topsector Chemie is hier niet
in meegenomen evenals energieonderzoek bij wetenschappelijke instellingen gefinancierd
vanuit de eerste geldstroom (bijvoorbeeld kernfusie). Naast deze specifieke instrumenten zijn
er ook generieke instrumenten die ten goede komen aan energie-innovatie, zoals de WBSO,
RDA, Innovatiefonds MKB. Ook deze zijn niet meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

4

1.
2.

3.
4.

5.

6.

NWO-budget voor energie (2015: € 18 mln): middelen voor
fundamenteel onderzoek (TRL 1–3).
instituut financiering ECN (2015: € 12,5 mln): dit betreft de
basisfinanciering van ECN die beschikbaar is voor Topsector
Energie voor toegepast onderzoek en ontwikkeling2 (TRL 4–6).
instituut financiering TNO (2015: € 8,9 mln): idem als bij ECN.
EZ-energie-innovatiemiddelen (2015: € 44 mln): reguliere
begrotingsmiddelen voor energie-innovatie, voornamelijk
bestemd voor R&D (TRL 4–6).
Demonstratieregeling Energie-Innovatie (2015: € 34 mln):
middelen voor de demonstratiefase gericht op een nieuwe
energietechnologie of nieuwe toepassing in de praktijk (breder
te benutten dan alleen voor de Topsector Energie). Projecten
komen in aanmerking indien zij een directe bijdrage leveren aan
hernieuwbare energieproductie of energiebesparing.
SDE+-middelen voor innovatie (2015: € 50 mln): dit zijn
middelen uit de SDE+ beschikbaar voor innovaties gericht op
kostenreducties, zodat de SDE+-uitgaven voor het behalen van
de hernieuwbare energiedoelen in 2023 verminderen (TRL 7–8).

Daarnaast is er voor alle TKI’s een TKI-toeslag beschikbaar op basis
van ingelegde cash-bijdragen en zijn er voor het MKB middelen
beschikbaar vanuit de regeling MKB-innovatiestimulering Topsectoren (MIT).
Draagvlak
Het kabinet deelt de mening van de planbureaus dat maatschappelijke
acceptatie erg belangrijk is voor de implementatie van hernieuwbare
energie- en energiebesparingstechnologieën. Het kabinet stimuleert de
lokale ontwikkeling van duurzame energie. Daarnaast heeft de Topsector
Energie een apart TKI-overstijgend programma «Samenwerken Topsector
Energie en Maatschappij» (STEM) gemaakt dat zich specifiek richt op
sociale innovatie. Jaarlijks is hier circa € 2 mln voor beschikbaar.
Desondanks blijven draagvlak en gebruik van de dynamiek uit de
samenleving een belangrijk maar ook moeilijk issue. Ik ondervind dit aan
de lijve bij de implementatie van de verschillende afspraken uit het
Energieakkoord, met name bij wind op land. Het kabinet vindt het van
belang dat burgers kunnen participeren en zo mogelijk mee kunnen
profiteren. Twee vormen zijn hierbij te onderscheiden: planparticipatie als
onderdeel van de Rijkscoördinatieregeling en financiële participatie wat
een zaak is van de initiatiefnemers. Het kabinet stimuleert initiatiefnemers
om tot dat laatste over te gaan. Financiële participatie kan de maatschappelijke acceptatie namelijk vergroten. Heldere communicatie is daarbij
belangrijk. Daartoe is in september vorig jaar door partijen de gedragscode draagvlak en participatie Wind op Land opgesteld. Maatschappelijk
draagvlak voor de energietransitie is gebaat bij het laten zien van wat er
inmiddels al mogelijk is en waarom burgers en bedrijven daar wat aan
gaan hebben. Ervaring leert dat wat mensen enthousiasmeert soms best
wel eens wat duurder is. Uiteindelijk bepalen de business cases en de
mate van kosteneffectiviteit wat wel en niet de eindstreep haalt.

2

De Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) krijgen niet daadwerkelijk de beschikking over
deze middelen, maar bepalen in overleg met ECN de invulling van de onderzoekprogrammering van ECN, zodanig dat deze optimaal bijdraagt aan de innovatieagenda van
2015 voor de TSE

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

5

Europese samenwerking
Europese en internationale samenwerking op het gebied van energieonderzoek, ontwikkeling, demonstratie en toepassing is essentieel voor de
transitie naar een CO2-arm energiesysteem. Door internationaal samen te
werken bundelen we de krachten en kunnen we op een zo kosteneffectieve wijze onze klimaat- en energiedoelstellingen realiseren. Voor
Nederland is aansluiting op internationale onderzoeksgroepen zeer
gewenst. De belangrijkste mogelijkheden hiervoor zijn de onderzoeksprogramma’s van de Europese Unie via Horizon 2020 (voorheen 7e Kaderprogramma) en de samenwerkingsverbanden van het Internationaal Energie
Agentschap (IEA). Nederland zet hier dan ook vol op in, ook via de TKI’s
van de Topsector Energie.
Naast het aanpakken van de internationale uitdagingen op energiegebied
is de Nederlandse inzet gericht op het behartigen van de belangen van de
Nederlandse sector en het versterken van haar internationale positie.
Het Europese programma Horizon 2020 stimuleert gezamenlijke Europese
R&D-projecten ten aanzien van doorbraaktechnologieën: zogenoemde
«Joint Research». Op energiegebied ligt in het huidige werkprogramma
van 2014–2015 de focus op «energy efficiency»,» low carbon energy» en
«smart cities and communities». Het uit te zetten onderzoek biedt ruime
mogelijkheden voor vele technologische oplossingen. De onderhandelingen met de Europese Commissie over het werkprogramma 2016–2017
starten binnenkort.
Momenteel werkt de Europese Commissie samen met de lidstaten aan
een geïntegreerde routekaart en actieplan voor het European Strategic
Energy and Technology plan (SET-Plan), zoals aangekondigd in de
mededeling Energietechnologieën en Innovatie van 2 mei 2013. Belangrijke stap hierin is de recente publicatie van het document «Towards an
Integrated Roadmap» door de Europese Commissie en de SET-plan
stuurgroep3. In dit document staan de uitdagingen op het gebied van
onderzoek en innovatie beschreven gericht op een CO2-arme energievoorziening, kijkend naar het gehele energiesysteem waarin de burger centraal
staat. Het betreft een herijking van het oude SET-Plan, waarin tot op heden
de focus vooral was gericht op de afzonderlijke energietechnologieën. De
volgende stap is het opstellen van een actieplan, zodat gecoördineerd en
in onderlinge afstemming op Europese schaal R&D ingezet kan worden op
deze thema’s en over de gehele innovatieketen. De eerste doorvertaling
hiervan moet plaatsvinden in het tweede energiewerkprogramma van
Horizon 2020 voor 2016 en 2017.
Met de energie-unie beoogt de Europese Commissie om meer vanuit een
integrale visie de uitdagingen die voor ons liggen te benaderen en zo
gezamenlijk zorg te dragen voor een tijdige transitie naar een CO2-arm
energiesysteem. Naar verluid zal een van de vijf energiepijlers van de
energie-unie gaan over onderzoek en innovatie. Het recente gepubliceerde
SET-Plan document (en de daaropvolgende eerste doorvertaling in het
tweede werkprogramma van Horizon 2020) zal vermoedelijk voor een
belangrijk deel de invulling vormen. Dat biedt kansen om regionale en
Europese samenwerking op innovatie een verdere impuls te geven.
De Commissie komt in het voorjaar van 2015 met een groenboek over de
energie-unie dat meer duidelijkheid moet geven over de invulling. De
Kamer zal hierover geïnformeerd worden via de reguliere informatievoorzieningskanalen.
3

Dit document is uitgebracht tijdens de SET-Plan conferentie in Rome op 10 en 11 december
2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

6

Tot slot
Ik waardeer dat de planbureaus een nieuwe Monitor Duurzaam Nederland
hebben uitgebracht met daarbij een verkenning over een belangrijk en
actueel thema. De verkenning brengt de belangrijkste issues voor het
energie-innovatiebeleid in beeld: balans tussen korte en lange termijn,
optimale verdeling van budgetten over de gehele innovatieketen versus
uitrol en het belang van maatschappelijke acceptatie. Zoals ik hierboven
heb aangegeven, is het energie-innovatiebeleid in Nederland zodanig
vormgegeven dat het iedere fase van het innovatieproces een stimulans
geeft. De noodzaak van samenspel tussen verschillende partijen en
internationale samenwerking is hierbij evident. Gegeven de onzekerheid
die inherent is aan innovatie als ook de internationale component, is niet
met absolute zekerheid te zeggen welke verhouding tussen innovatie en
uitrol optimaal is. Ik ben van mening dat we hier in het kabinetsbeleid een
goede balans hebben gevonden, waarmee we de doelen voor 2020 en
2023 realiseren en toewerken naar de lange termijn ambities voor 2050.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

7

BIJLAGE 1

Innovatie-agenda energie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 239, nr. 186

8