Plaatsing in isolatie
Inspectierapport
Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie
Inspectierapport
Themaonderzoek

Mei 2012

Inhoudsopgave

2

| Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Voorwoord

4

Samenvatting

6

1

Inleiding
1.1 Aanleiding en doel
1.2 Reikwijdte van het themaonderzoek
1.3 Toetsingskader
1.4 Onderzoeksopzet
1.5 Objectbeschrijving
1.6 Recent onderzoek
1.7 Leeswijzer

14
15
17
17
18
20
22
22

2

Rechtspositie
2.1 Rechtmatig afzonderen
2.2 Hoorplicht
2.3 Mededelingenplicht
2.4 Activiteiten
2.5 Accommodatie
2.6 Conclusie

24
25
31
35
39
44
53

3

Omgang en Veiligheid
3.1 Contact
3.2 Verzorging en medische zorg
3.3 Toezicht
3.4 Conclusie

56
57
61
66
72

4

Gerechtvaardigde en uniforme toepassing
4.1 Proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid
4.2 Uniforme toepassing straffen en maatregelen
4.3 Evaluatie
4.4 Conclusie

76
77
85
88
90

5

Slotbeschouwing

92

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4
Bijlage 5

Inspectierapport Themaonderzoek

96
98
112
114
116

Plaatsing in isolatie |

3

Voorwoord

4

| Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

De directeur van een penitentiaire inrichting of van een detentie- of
uitzetcentrum voor vreemdelingenbewaring kan een gedetineerde of
ingesloten vreemdeling als ordemaatregel afzonderen in een afzonderingscel of als disciplinaire straf plaatsen in een strafcel. Plaatsing en
afzondering in een isolatiecel is een ingrijpende gebeurtenis. De
Inspectie Veiligheid en Justitie (IVenJ, v/h Inspectie voor de
Sanctietoepassing) heeft in de periode oktober-december 2011 een
themaonderzoek uitgevoerd naar iso-plaatsing in acht penitentiaire
inrichtingen en twee detentiecentra voor vreemdelingenbewaring. In
deze 10 inrichtingen werd in 2010 gemiddeld per 100 detentieplaatsen
ongeveer 50 maal een iso-plaatsing toegepast.
De vreemdelingenbewaring heeft ingezet op een beperking in de
toepassing van iso-plaatsing. De Inspectie constateert een beduidende
afname in het aantal iso-plaatsingen. Het gevangeniswezen heeft
minder centraal gestuurd op het beleid van iso-plaatsing.
In de praktijk van iso-plaatsing gaat heel veel goed. Daarbij signaleert
de Inspectie een groot aantal verbeterpunten voor de inrichtingen en
het hoofdkantoor van de Dienst Justitiële Inrichtingen als ook enkele
‘good practices’. Zo verdient het initiatief van een aantal inrichtingen
navolging om op de leefafdeling een afzonderingscel aan te wijzen die
op de vereiste omstandigheden van het moment aangepast kan
worden.

M.P. Tummers
wnd. hoofdinspecteur Sanctietoepassing

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

5

Samenvatting

6

| Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

In het themaonderzoek ‘Plaatsing in isolatie’ heeft de Inspectie in acht
penitentiaire inrichtingen en twee detentiecentra onderzocht of het
plaatsen van ingeslotenen in een straf- of afzonderingscel, en het
daarbij toepassen van mechanische middelen, conform de regelgeving
gebeurt en of hierbij de beginselen van proportionaliteit, subsidiariteit
en doelmatigheid in acht worden genomen.
Uit dit rapport blijkt dat de directie bijzondere voorzieningen van DJI,
waar de detentie- en uitzetcentra onder vallen, de afgelopen jaren veel
aandacht voor het onderwerp heeft gehad. Dit heeft enerzijds geleid tot
een beduidende afname van het aantal plaatsingen en anderzijds tot
sectorbreed beleid, waaronder uniforme sanctiekaarten met maximumstraffen. Ook bestaat het voornemen om de omstandigheden waaronder ingesloten vreemdelingen in straf- en afzonderingscellen verblijven
verder te verbeteren.
De sector gevangeniswezen van DJI heeft minder centraal op dit
onderwerp gestuurd, maar heeft de Inspectie in de wederhoorreactie
laten weten dat dit rapport veel handvaten biedt om verbeteringen door
te voeren. Met een aantal onderwerpen zijn inrichtingen direct na het
ontvangen van het deelverslag voor de eigen inrichting reeds aan de
slag gegaan.
Hieronder volgt een samenvatting van de bevindingen van de Inspectie.
Deze bevindingen zijn beschreven in drie hoofdstukken. Het eerste
hoofdstuk gaat over de rechtpositie. In het tweede hoofdstuk komen de
omgang met de ingeslotene en de veiligheid aan de orde. Het derde
hoofdstuk gaat over de gerechtvaardigde en uniforme toepassing van
afzonderen en het aanbrengen van mechanische middelen.

Rechtspositie
Ten aanzien van het aspect rechtspositie doet de Inspectie relatief veel
aanbevelingen. Dit wil allerminst zeggen dat het niet goed gesteld is
met de rechtspositie van ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of een strafplaatsing is opgelegd of bij wie mechanische middelen
zijn aangebracht. Integendeel, er is de inrichtingen veel aan gelegen om
de rechtspositie van deze kwetsbare groep zoveel mogelijk te waarborgen. Desalniettemin doet de Inspectie veel aanbevelingen. Dat komt
enerzijds doordat een constatering bij een, of een beperkt aantal
inrichtingen al tot een aanbeveling kan leiden. Anderzijds komt dit
door het grote aantal normen en verwachtingen dat getoetst is bij het
aspect rechtspositie.
Hoewel de inrichtingen grotendeels voldoen aan deze normen en
verwachtingen legt het niet nakomen van bepaalde normen en

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

7

verwachtingen soms veel gewicht in de schaal. Daardoor voldoet in dit
hoofdstuk de uitvoering van de criteria rechtmatig afzonderen en
accommodatie beperkt. Ten aanzien van het criterium rechtmatig
afzonderen komt de Inspectie tot dit oordeel omdat in de praktijk een
of meer strafwaardige handelingen kunnen leiden tot een aaneengesloten verblijf van meer dan 14 dagen op de isolatieafdeling. De Inspectie is
met name zeer kritisch over de verschillende wijze waarop inrichtingen
omgaan met ingeslotenen die weigeren op een mpc geplaatst te
worden. Zelfs binnen vestigingen legt de ene directeur hier een
afzonderingsmaatregel voor op en de andere directeur een strafplaatsing. Dit is opmerkelijk omdat het doel van beide middelen en de
rechtswaarborgen waarmee ze zijn omgeven verschillend zijn.
Op het criterium accommodatie voldoet de uitvoering beperkt vanwege
het grote aantal aanbevelingen dat zich in een aantal gevallen tot een
beperkt aantal inrichtingen richt. De Inspectie vindt het met name
belangrijk dat ingeslotenen die meerdere dagen achtereen op de
isolatieafdeling verblijven, niet verstoken blijven van enig vorm van
afleiding. In die afleiding kan voorzien worden door literatuur beschikbaar te stellen en de cel van een radio te voorzien.
Bij dit criterium vraagt de Inspectie ook aandacht voor het op onderdelen aanpassen van de leefomgeving van de ingeslotene, dan wel diens
mogelijkheid om invloed te hebben op deze leefomgeving. Zo dienen
ingeslotenen in de buitenlucht te kunnen luchten, dienen strafcellen
overdag te zijn voorzien van zitelementen, dient het raamoppervlak van
de straf- en afzonderingscel te voldoen aan de minimumnorm, dient de
intercom goed te functioneren en dient bij ingeslotenen die niet onder
(camera)toezicht staan ’s nachts de nachtverlichting uitgeschakeld te
kunnen worden. Ook vindt de Inspectie het wenselijk dat ingeslotenen
zoveel mogelijk zelf het toilet door kunnen spoelen en dat er vrij
uitzicht naar buiten is vanuit de cellen van de isolatieafdeling.
Ten aanzien van de overige criteria merkt de Inspectie op dat deze
overwegend voldoen, maar dat er wel enige aandachtspunten zijn. Zo
geldt voor zowel het recht op bezoek als het recht op telefoneren dat
een van de tien inrichtingen hier niet altijd conform de wettelijke
voorschriften uitvoering aan geeft.
Het beleid voldoet op de criteria hoorplicht en mededelingenplicht
volledig.
Net als bij de uitvoering voldoen bij het beleid de criteria rechtmatige
afzondering en accommodatie beperkt. Hoewel voor de detentie- en
uitzetcentra specifiek beleid is opgesteld heeft het merendeel van de
bezochte inrichtingen van de sector gevangeniswezen, in aanvulling op
de sanctiekaart, geen specifiek beleid ontwikkeld voor het opleggen
van, en omgaan met, de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing.

8

| Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Specifiek voor het criterium activiteiten dient opgemerkt te worden dat
een van de inrichtingen in strijd met de wet in de instructies heeft
vastgelegd dat ingeslotenen op de isolatieafdeling dagelijks slechts een
half uur mogen luchten. De betreffende inrichting verzekerde de
Inspectie dat deze instructie in de praktijk niet wordt toegepast.
De check op de uitvoering tenslotte voldoet gemiddeld overwegend.

Omgang en Veiligheid
In het hoofdstuk Omgang en Veiligheid kwamen drie criteria aan de
orde. Dit waren het criterium contact, het criterium verzorging en
medische zorg en het criterium toezicht. Merendeels voldoen de
inrichtingen op deze criteria overwegend aan de normen en verwachtingen. Dat geldt zowel voor de uitvoering als voor het beleid en de check
op de uitvoering. Ten aanzien van het criterium verzorging en medische
zorg geldt dat de uitvoering en het beleid beperkt voldoen. Belangrijkste
reden hiervoor is de zeer beperkte tijdspanne waarbinnen twee
inrichtingen de maaltijden aan de ingeslotenen aanbieden. De
Inspectie stelt vast dat sprake is van een onacceptabele situatie. In de
ene inrichting worden de drie dagelijkse maaltijden op twee momenten
binnen een tijdsbestek van vier uur aangeboden. In de andere inrichting
komt het voor dat personeel pas om 11 uur ’s ochtends het ontbijt
brengt en vervolgens om 12 uur de lunch en om 16 uur het avondeten.
In deze inrichtingen is het belang om de processen efficiënt in te
richten te ver doorgeschoten ten koste van wezenlijke belangen van de
ingeslotene. De Inspectie roept de betreffende inrichtingen op deze
praktijk te beëindigen.
Een ander aandachtpunt bij dit criterium betreft de aandacht voor
ingeslotenen van de isolatieafdeling in het weekend. Zeker ten aanzien
van ingeslotenen die een afzonderingsmaatregel is opgelegd vindt de
inspectie het niet wenselijk dat deze gedurende het weekend niet gezien
worden door de medische dienst en dat de directeur zich niet standaard
over hen laat informeren.

Gerechtvaardigde en uniforme toepassing
In het hoofdstuk gerechtvaardigde en uniforme toepassing kwamen
drie criteria aan de orde. Gemiddeld voldeden deze criteria overwegend.
Wat opvalt is dat de detentie- en uitzetcentra met name in dit hoofdstuk
zeer goed scoren waardoor de waardering gemiddeld hoger uitvalt. Zo is
het aantal plaatsingen in straf- en afzonderingscellen de laatste tijd
significant afgenomen. En dat is een zichtbaar effect van het landelijk
beleid dat gericht is op het terugdringen van het aantal plaatsingen.
Voor deze sector wordt ook gewerkt met een uniforme sanctiekaart en
het straf- en maatregelenbeleid wordt momenteel geëvalueerd. Hierbij

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

9

is de verwachting dat ook de mogelijkheden tot het inzetten van
preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van
minder ingrijpende dan wel alternatieve straffen en maatregelen
worden verkend.
De sector gevangeniswezen van DJI heeft minder centraal op dit
onderwerp gestuurd. Wel constateert de Inspectie twee belangrijke
ontwikkelingen in enkele penitentiaire inrichtingen. Enerzijds trachten
inrichtingen plaatsingen te voorkomen door personeel te coachen in
het zo restrictief mogelijk aanzeggen van rapporten die tot een
strafplaatsing kunnen leiden en door crisisonderhandelaars en/of
mentoren in te zetten. Anderzijds trachten inrichtingen de schadelijke
effecten van een straf- of afzonderingsmaatregel zoveel mogelijk te
voorkomen door het treffen van alternatieve voorzieningen voor de
straf- en afzonderingscel. Door op de leefafdelingen reguliere cellen zo
aan te passen dat deze als afzondercel gebruikt kunnen worden, kan
meer maatwerk geboden worden.
De huidige praktijk om ingeslotenen op grond van enerzijds een
afzonderingsmaatregel en anderzijds een strafplaatsing onder vrijwel
identieke omstandigheden op de isolatieafdeling te laten verblijven
vindt de Inspectie onwenselijk. Het doel van beide is zo verschillend en
de problematiek van zo’n andere orde dat hier veel meer differentiatie
verwacht mag worden.

Aanbevelingen
Hieronder staan de belangrijkste aanbevelingen. Zie bijlage 2 voor een
overzicht van alle aanbevelingen en voor een tabel met aanbevelingen
per inrichting.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
a. Leg bij samenloop van strafwaardige handelingen geen aaneengesloten strafplaatsing van meer dan 14 dagen op. Voorkom dat een
ingeslotene op grond van nieuwe strafwaardige handelingen tijdens
de strafplaatsing in totaal langer dan 14 dagen achtereen een
strafplaatsing ondergaat. Draag er zorg voor dat een ingeslotene die
weigert op een meerpersoonscel geplaatst te worden niet langer dan
14 dagen aaneengesloten in een strafcel verblijft.
b. Pas bij weigering van een meerpersoonscel-plaatsing afzondering
uitsluitend bij wijze van disciplinaire straf toe.
c. Geef ten aanzien van ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, conform de wettelijke voorschriften, uitvoering aan het recht om bezoek te ontvangen en het recht
om te telefoneren. Stel ingeslotenen zo spoedig mogelijk in de
gelegenheid om het thuisfront telefonisch te informeren over de

10 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

gewijzigde omstandigheid.
d. Draag er zorg voor dat alle specifieke rechten die onverkort gelden
voor ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, beschreven zijn in de huisregels en in instructies
voor personeel. Pas instructies die niet in overeenstemming met de
wet zijn aan.
e. Draag er zorg voor dat het raamoppervlak voldoet aan de norm.
Realiseer in afzondercellen een goede daglichtinval en indien
mogelijk vrij uitzicht naar buiten.
f. Bied in ieder geval ingeslotenen die meer dan enkele dagen achtereen op een isolatieafdeling verblijven de nodige afleiding. Stel hen
in de gelegenheid om naar de radio te luisteren.
g. Bied ingeslotenen zoveel mogelijk de mogelijkheid om zelf het toilet
door te spoelen en beperk deze mogelijkheid uitsluitend indien
daartoe aanleiding bestaat. Reageer voor zolang de huidige inrichting van de straf- en afzonderingscellen dit niet mogelijk maakt tijdig
op elk verzoek om het toilet door te spoelen.
h. Draag zorg voor een goede intercomkwaliteit.
i. Schakel, indien een ingeslotene niet onder (camera)toezicht staat,
de nachtverlichting niet in. Onderzoek welke lichthoeveelheid
noodzakelijk is voor het toezicht en de nachtrust en het dag- en
nachtritme van de ingeslotene niet onnodig verstoord. Overweeg de
inzet van camera’s die ook zonder kunstlicht een goed beeld geven.
j. Draag er zorg voor dat de luchtvoorzieningen dusdanig zijn ingericht
dat ingeslotenen er in de buitenlucht kunnen verblijven met
verticaal zicht op de open lucht, maar ook kunnen schuilen tegen de
regen.
k. Bied ingeslotenen die op de isolatieafdeling verblijven drie keer per
dag, redelijk verspreid over de dag, een maaltijd aan. Zorg dat er
daarnaast ook regelmatig contactmomenten zijn waarop drinken
wordt aangeboden.
l. Heb gedurende het weekend meer aandacht voor ingeslotenen die
op de isolatieafdeling verblijven. Voorkom dat ingeslotenen, zeker
wanneer zij op grond van een afzonderingsmaatregel geplaatst zijn,
gedurende enkele dagen niet door medisch personeel gezien
worden. Informeer de directeur ook in het weekend standaard over
de toestand van deze kwetsbare groep ingeslotenen.
m. Leg de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing niet onder vrijwel
identieke omstandigheden ten uitvoer. Differentieer meer, stel
daarbij steeds het beoogde doel centraal en houdt rekening met de
specifieke problematiek van de ingeslotene. Voorzie waar mogelijk,
ten behoeve van een gedifferentieerd aanbod, in afzondercellen op
de leefafdelingen die aan de individuele situatie van de ingeslotene

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

11

aangepast kunnen worden.

Aanbevelingen aan DJI
n. Wijs overeenkomstig de wet uitsluitend de directeur van een
inrichting aan als beslissingsbevoegd ten aanzien van een strafplaatsing, een afzonderingsmaatregel of het aanbrengen van mechanische middelen.
o. Formuleer voor de inrichtingen van de sector gevangeniswezen een
helder beleidskader voor het opleggen van en omgaan met de
afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Maak hierbij zomogelijk
gebruik van beleid dat thans binnen andere sectoren ontwikkeld is.
Neem in het beleidskader een landelijke sanctiekaart met maximumstraffen op.

12 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

13

1
Inleiding

14 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

1.1 Aanleiding en doel
Aanleiding
De Inspectie Veiligheid en Justitie (IVenJ) houdt toezicht op de sanctietoepassing in Nederland. Zij doet dit ook door het uitvoeren van
themaonderzoeken. In deze themaonderzoeken staat altijd een
specifiek thema centraal. De Inspectie bezoekt voor een themaonderzoek meerdere locaties waar sancties ten uitvoer worden gelegd.
Dit themaonderzoek betreft het afzonderen van gedetineerden en
ingesloten vreemdelingen1 en het daarbij eventueel toepassen van
mechanische middelen. Het onderzoek is gestart naar aanleiding van
bevindingen van de Inspectie tijdens reguliere doorlichtingen van
justitiële inrichtingen. Tijdens deze doorlichtingen bleek dat het
afzonderen in een aantal gevallen niet in overeenstemming was met de
normen en verwachtingen van de Inspectie. Daarnaast hebben het
Directoraat-Generaal Jeugd en Sanctietoepassing van het Ministerie van
Veiligheid en Justitie, het hoofdkantoor DJI en de IGZ de suggestie
gedaan het afzonderen van gedetineerden als themaonderzoek te
agenderen.

Doel
Het doel van het themaonderzoek is te bezien of het plaatsen van
ingeslotenen in een straf- of afzonderingscel, en het daarbij toepassen
van mechanische middelen, conform de regelgeving gebeurt en of
hierbij de beginselen van proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid in acht worden genomen.
De directeur van een penitentiaire inrichting of een detentie- of
uitzetcentrum voor vreemdelingenbewaring is op basis van de
Penitentiaire Beginselenwet en uitvoeringsregelingen bevoegd tot
vergaande ingrepen in de bewegingsvrijheid van gedetineerden en
vreemdelingen. Hij of zij kan bevelen geven die noodzakelijk zijn voor
de handhaving van de orde of veiligheid in de inrichting of de ongestoorde tenuitvoerlegging van de vrijheidsbeneming. Hij of zij kan
ordemaatregelen en disciplinaire straffen opleggen of besluiten tot het
toepassen van mechanische middelen die de bewegingsvrijheid van
ingeslotenen beperken. Voor ordemaatregelen en disciplinaire straffen
geldt dat er meer en minder ingrijpende varianten zijn. Voor zowel
1

Het gaat om vreemdelingen die illegaal in Nederland verblijven en in afwachting van
hun uitzetting uit Nederland op grond van art. 59 Vreemdelingenwet (Vw) in
bewaring zijn gesteld en vreemdelingen aan wie bij de grens toegang tot Nederland is
geweigerd (art. 6 Vw).

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

15

ordemaatregelen als voor disciplinaire straffen geldt dat het afzonderen
de uiterste variant is. Gebeurt dit in het kader van een ordemaatregel
dan heet dit in dit rapport een afzonderingsmaatregel. Een afzonderingsmaatregel kan in de eigen cel plaatsvinden of in een afzonderingscel. Gebeurt het afzonderen in het kader van een disciplinaire straf dan
heet het in dit rapport een strafplaatsing. Deze kan zowel in de eigen cel
als in een strafcel ten uitvoer worden gelegd.2 De afdeling waar zich
afzonderingscellen en strafcellen bevinden heet in dit rapport de
isolatieafdeling.
Het toepassen van elke vorm van mechanische middelen beschouwt de
Inspectie als een uiterst middel.
Gelet op het ingrijpende karakter van deze uiterste middelen vindt de
Inspectie het belangrijk dat ze slechts als ‘ultimum remedium’ worden
aangewend en de specifieke omstandigheden van het geval dit rechtvaardigen. Dit is niet het geval als: het middel niet in verhouding staat
tot de aanleiding (proportionaliteit); als met de inzet van een minder
ingrijpend middel eenzelfde resultaat bereikt kan worden (subsidiariteit); en als de inzet van het middel niet of onvoldoende bijdraagt aan
de verwezenlijking van het beoogde doel (doelmatigheid).
Daarnaast vindt de Inspectie het, gelet op het ingrijpende karakter,
essentieel dat de toepassing van deze middelen met voldoende
waarborgen is omkleed. De Inspectie toetst daarom ook of het afzonderen en het toepassen van mechanische middelen in overeenstemming
geschiedt met nationale wet- en regelgeving, internationale normen
(en verwachtingen van de Inspectie).
Aan de hand van haar oordeel doet de Inspectie verbetervoorstellen in
de vorm van aanbevelingen.

2

De afzonderingsmaatregel is te onderscheiden van oplegging van een disciplinaire
straf van opsluiting in een (straf)cel. Zij is een ordemaatregel die duurt voor zolang zij
noodzakelijk is en dient te worden beëindigd zodra dit mogelijk en verantwoord is.
Een disciplinaire straf is qua duur tevoren bepaald. Ook de gronden voor oplegging
verschillen. Voor het opleggen van de afzonderingsmaatregel is niet vereist dat een
justitiabele zich schuldig heeft gemaakt aan feiten die onverenigbaar zijn met de orde
of de veiligheid in de inrichting dan wel met de ongestoorde tenuitvoerlegging van de
vrijheidsbeneming. Voor oplegging van een disciplinaire straf is het nodig dat de
gedetineerde een strafbaar feit in penitentiairrechtelijke zin heeft begaan. De grond
voor disciplinaire bestraffing valt uiteen in twee elementen: feiten die onverenigbaar
zijn met de handhaving van de orde of de veiligheid in de inrichting of zich – anderszins – niet verdragen met de ongestoorde tenuitvoerlegging van de
vrijheidsbeneming.

16 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

1.2 Reikwijdte van het themaonderzoek
Het onderzoek beperkt zich tot de penitentiaire inrichtingen en de
detentie- en uitzetcentra. In totaal zijn 10 inrichtingen bezocht: acht
penitentiaire inrichtingen, het uitzetcentrum Oude Meer en het
detentiecentrum Zeist. De Justitiële Jeugdinrichtingen (JJI’s) maken
geen onderdeel uit van dit onderzoek omdat eerder bij het onderzoek
Veiligheid JJI’s de IGZ aandacht heeft gehad voor dit onderwerp.
Daarnaast is de Inspectie recent gestart met doorlichtingsonderzoeken
in de JJI’s en betrekt ze, omwille van het zoveel mogelijk beperken van
de toezichtlasten, JJI’s voorlopig niet in themaonderzoeken. De
Forensische zorg maakt eveneens geen onderdeel van dit onderzoek uit
omdat de IGZ bij deze instellingen in het verleden aandacht aan dit
onderwerp heeft gegeven. In overleg met de IGZ is tevens besloten de
Psychiatrisch Penitentiaire Centra (PPC’s), die tot de sector gevangeniswezen (sector GW) behoren, uit te sluiten van dit onderzoek omdat de
IGZ tijdens lopende onderzoeken aandacht aan dit onderwerp kan
besteden.

1.3 Toetsingskader
Voor het themaonderzoek ‘Plaatsing in isolatie’ heeft de Inspectie een
toetsingskader gebruikt. Dit toetsingskader is gebaseerd op: de
Penitentiaire beginselenwet; de Regeling straf- en afzonderingscel
penitentiaire inrichtingen; de Regeling mechanische middelen in
penitentiaire inrichtingen; de Geweldsinstructie penitentiaire inrichtingen en de European Prison Rules. Het toetsingskader omvat de aspecten: Rechtspositie; Omgang en veiligheid; Gerechtvaardigde en
uniforme toepassing. Een digitale versie van het toetsingskader is op de
website van de Inspectie bij het rapport gevoegd.
De genoemde aspecten zijn opgedeeld in criteria die de Inspectie
beoordeelt op de dimensies uitvoering, beleid en check op de uitvoering. De Inspectie komt aan de hand van elk criterium tot een oordeel
op deze dimensies:
Bij de dimensie uitvoering stelt de Inspectie vast in hoeverre de
uitvoering voldoet;
• Bij de dimensie beleid beziet de Inspectie of in de inrichting ten
aanzien van een te toetsen criterium (vastgelegd) beleid beschikbaar
is dat voldoet aan geldende wet- en regelgeving;

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

17

• Bij de dimensie check op de uitvoering gaat de Inspectie na in
hoeverre op handelingsniveau de toepassing van het beleid is zeker
gesteld.
De Inspectie geeft haar oordeel weer in de volgende vier waarderingen:
Voldoet niet aan de relevante normen en verwachtingen.
Voldoet in beperkte mate aan de relevante normen en verwachtingen.
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de relevante normen en verwachtingen.
Voldoet aan de relevante normen en verwachtingen. Strekt tot voorbeeld voor andere inrichtingen.

In bijlage 1 staan alle oordelen op de toetsingscriteria bij elkaar.

1.4 Onderzoeksopzet
Methode
De Inspectie heeft op 26 juli 2011 DJI verzocht informatie te leveren over
het aantal afzonderingsmaatregelen en strafplaatsingen per sector en
per inrichting voor de jaren 2009, 2010 en 2011. Het hoofdkantoor van
DJI kon deze informatie niet eenvoudig ontsluiten. Uiteindelijk ontving
de Inspectie op 16 september 2011 de overzichten voor de detentie- en
uitzetcentra en op 19 september 2011 de overzichten voor de penitentiaire inrichtingen.
Op basis van de door DJI aangeleverde informatie is een selectie
gemaakt van te bezoeken inrichtingen. Bij de selectie is rekening
gehouden met de volgende criteria:
- inrichtingen die relatief veel afzonderen; 3
- inrichtingen die relatief weinig afzonderen;
- inrichtingen die in de periode 2009-2011 beduidend vaker zijn gaan
afzonderen;
- inrichtingen die in de periode 2009-2011 beduidend minder zijn
gaan afzonderen;
- (een selectie van) de inrichtingen waar (voor bepaalde jaren) geen
gegevens over afzonderen beschikbaar zijn;
- er dient een geografische spreiding te zijn;
- er dient een inrichting met vrouwelijke gedetineerden in het
onderzoek betrokken te worden;
- er dient een evenredige verdeling van het aantal inrichtingen per
sector (Gevangeniswezen en Vreemdelingenbewaring) te zijn,
waarbij rekening wordt gehouden met de omvang van de sectoren.
3

Hierbij is steeds het totaal aantal plaatsingen per jaar in een inrichting gedeeld door
de gemiddelde bezetting in de betreffende inrichting in dat jaar.

18 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een keuze voor de onder 1.5
genoemde inrichtingen.
Bij de te bezoeken locaties is van te voren informatie opgevraagd ten
behoeve van een documentenstudie. Tijdens de bezoeken zijn interviews afgenomen met: de directie; personeel dat zorg draagt voor en
toeziet op afgezonderde ingeslotenen; de medische dienst; de commissie van toezicht; gedetineerden en vreemdelingen die ervaring hebben
met afzonderen en eventueel met de toepassing van mechanische
middelen. Ten behoeve van deze interviews is het toetsingskader
uitgewerkt in een aantal gestructureerde vragenlijsten. Ook is bij elke
inrichting aan de hand van een checklist een dossierstudie uitgevoerd
waarbij onder andere is gekeken naar de kwaliteit van de beschikkingen
en of het afzonderen geschiedt conform de daaraan in wet- en regelgeving gestelde voorwaarden.
Een van de inspecteurs bracht in het kader van dit onderzoek 24 uur in
een cel op de isolatieafdeling door. Waar relevant wordt melding
gemaakt van de indrukken die dit opleverde.
De Inspectie zet alle verzamelde gegevens af tegen de criteria uit het
toetsingskader en komt zo tot een oordeel over de uitvoering, het
beleid en de check op de uitvoering (zie 1.3).
Bij aanvang van het onderzoek was er geen duidelijk beeld over de mate
waarin mechanische middelen tijdens het afzonderen worden toegepast. Gaande het onderzoek bleek dat dit slechts zeer sporadisch
voorkomt. Bij gebrek aan praktijkvoorbeelden konden daardoor een
aantal criteria uit het toetsingskader die betrekking hadden op het
toepassen van deze middelen slechts beperkt of niet getoetst worden.
Daar waar dit wel mogelijk was zal hiervan in dit rapport melding
worden gemaakt.

Tijdpad
Op 20 september 2011 heeft de Inspectie het themaonderzoek aangekondigd. Het onderzoek is uitgevoerd door drie inspecteurs in de
periode half oktober tot en met begin december 2011. Op 20 december
2011 zijn aan de inrichtingen de deelverslagen voor wederhoor voorgelegd met het verzoek uiterlijk 16 januari 2012 te reageren. De wederhoorreactie van de inrichtingen is verwerkt in de betreffende deelverslagen. Deze deelverslagen vormen de basis voor dit rapport.
Het hoofdkantoor DJI heeft op 3 april 2012 de conceptversie van het
inspectierapport voorgelegd gekregen voor wederhoor op de feitelijke
bevindingen. De Inspectie heeft de wederhoorreactie op 23 april 2012
ontvangen. Op 2 mei 2012 heeft de waarnemend hoofdinspecteur

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 19

Sanctietoepassing het inspectierapport vastgesteld en aangeboden aan
de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie.

1.5 Objectbeschrijving
In het kader van dit onderzoek is een bezoek gebracht aan 10 justitiële
inrichtingen. Het betreft het uitzetcentrum Oude Meer, het detentiecentrum Zeist en de volgende acht penitentiaire inrichtingen: PI Almelo,
locatie de Karelskamp; PI Limburg Zuid, locatie de Geerhorst; PI
Hoogeveen; PI Krimpen a/d IJssel; PI Achterhoek, locatie Ooyerhoek; PI
Ter Apel; PI Utrecht, locatie Nieuwersluis; PI Zwaag Hoorn, locatie
Zwaag.
In tabel 1 is voor het jaar 2010 per inrichting een overzicht opgenomen
van het aantal plaatsingen in respectievelijk een strafcel en een
afzonderingscel.

20 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Tabel 1								4

Inrichting

4

2010
2010
Plaatsing in plaatsing
strafcel
in afzonderingscel

Capaciteit
2010
plaatsing in juli 2010
straf- +
afzonderings-cel

2010
Aantal
plaatsingen
afgezet
tegen
capaciteit 4

DC Oude Meer

24

65

89

308

0,29

DC Zeist

159

204

363

583

0,62

PI Achterhoek,
locatie Ooyerhoek

48

53

101

220

0,46

PI Almelo, locatie de
Karelskamp

72

52

124

214

0,58

PI Hoogeveen

174

45

219

210

1,04

PI Krimpen a/d IJssel

100

61

161

468

0,34

PI Limburg Zuid,
locatie de Geerhorst

68

48

116

319

0,36

PI ter Apel

75

96

171

384

0,45

PI Utrecht, locatie
Nieuwersluis

14

55

69

230

0,30

PI Zwaag Hoorn,
locatie Zwaag

52

54

106

288

0,37

In dit schema is voor het jaar 2010 het totaal aantal plaatsingen in straf- en afzonderingscellen per
inrichting afgezet tegen de beschikbare capaciteit in die inrichting op meetmoment juli 2010. Het betreft
cijfers die tijdens het onderzoek van de inrichtingen verkregen zijn. Ten behoeve van de analyse die de
Inspectie voorafgaand aan het veldonderzoek uitvoerde om tot een objectselectie te komen ontving het
van het hoofdkantoor voor de jaren 2009 tot en met 2011 cijfers per inrichting. Deze cijfers waren niet
voor alle inrichtingen voor alle jaren beschikbaar. De cijfers die gebruikt zijn om tot een objectselectie te
komen beslaan derhalve een grotere periode, maar zijn niet altijd volledig. Het bij het hoofdkantoor niet
beschikbaar zijn van gegevens voor een bepaalde inrichting voor een bepaalde periode kon reeds
aanleiding zijn om deze inrichting in het onderzoek te betrekken. Van de PI Ter Apel, de PI Utrecht,
locatie Nieuwersluis en de PI Zwaag Hoorn, locatie Zwaag waren de gegevens bijvoorbeeld niet volledig.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 21

1.6 Recent onderzoek
Tijdens reguliere doorlichtingen bezoekt de Inspectie altijd de afdeling
die gebruikt wordt voor het afzonderen van ingeslotenen. Op grond van
het reguliere toetsingskader is dan voor een aantal vaste onderwerpen
aandacht. Dit themaonderzoek gaat meer gedetailleerd in op aspecten
die tijdens doorlichtingen aan de orde komen en is daarnaast breder
van opzet omdat er ook aandacht is voor aspecten die tijdens reguliere
doorlichtingen niet aan de orde komen. Er is geen recent onderzoek
bekend naar het afzonderen in penitentiaire inrichtingen en uitzet- en
detentiecentra.

1.7 Leeswijzer
De navolgende hoofdstukken behandelen elk een aspect uit het
toetsingskader. In hoofdstuk 2 komt de rechtspositie van afgezonderde
ingeslotenen aan de orde. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de omgang
met, zorg voor en veiligheid van deze doelgroep. En in hoofdstuk 4 staat
de gerechtvaardigde en uniforme toepassing van het afzonderen van
ingeslotenen centraal.
Elke paragraaf opent met een omschrijving van het toegepaste criterium
uit het toetsingskader. Hierop volgen de bevindingen, het oordeel en
eventuele aanbevelingen. Elk hoofdstuk besluit met een conclusie. Het
laatste hoofdstuk geeft een slotbeschouwing over het geheel van
bevindingen.

22 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 23

2
Rechtspositie

24 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Dit hoofdstuk gaat over de rechtspositie van ingeslotenen die afgezonderd worden of waarbij mechanische middelen worden toegepast. Het
gaat dan om de vraag of het afzonderen of toepassen van mechanische
middelen rechtmatig gebeurt. Hiervoor gelden een aantal voorwaarden
die in de eerste paragraaf aan de orde komen. In de tweede paragraaf is
meer specifiek aandacht voor de verplichtingen die gelden ten aanzien
van het horen van ingeslotenen alvorens besloten wordt tot het
afzonderen of toepassen van mechanische middelen. De derde
paragraaf gaat in op de diverse verplichtingen die gelden ten aanzien
van het doen van mededelingen. Daarna volgen nog een paragraaf over
de activiteiten waar ingesloten die afgezonderd zijn recht op hebben en
een paragraaf over de voorwaarden die gesteld worden aan de accommodatie van deze ingeslotenen.

2.1 Rechtmatig afzonderen
Criterium
Aan de directeur is voorbehouden de beslissing omtrent de oplegging
van de disciplinaire straf van opsluiting in een strafcel dan wel een
andere verblijfsruimte. Hij doet dit zo spoedig mogelijk nadat een
personeelslid hem schriftelijk verslag heeft gedaan van een geconstateerde overtreding.
Ook de beslissing omtrent de afzonderingsmaatregel en het aanbrengen van mechanische middelen is aan de directeur voorbehouden,
tenzij onverwijlde tenuitvoerlegging geboden is. Een ambtenaar of
medewerker kan een ingeslotene dan voor een periode van ten hoogste
vijftien uren in afzondering plaatsen5 of het aanbrengen van mechanische middelen voor ten hoogste vier uur ten uitvoer leggen. De
directeur wordt dan van deze beslissingen onverwijld op de hoogte
gesteld.
Ook het verlengen van de afzonderingsmaatregel is iets dat uitsluitend
de directeur kan, daarop zijn geen uitzonderingen mogelijk. De
noodzaak tot de afzonderingsmaatregel dient dan nog aanwezig te zijn.
Voor het verlengen van de toepassing van mechanische middelen geldt
eveneens dat dit uitsluitend door de directeur gedaan wordt. Hij doet
dit overigens wel na overleg met de aan de inrichting verbonden arts of
diens vervanger.
De afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing duurt maximaal twee
weken. De afzonderingsmaatregel kan steeds voor maximaal twee
weken verlengd worden. Het aanbrengen van mechanische middelen
5

Dit wordt ook wel aangeduid als het bewaardersarrest.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 25

geschiedt voor een periode van maximaal 24 uur en kan telkens met ten
hoogste 24 uren verlengd worden. De inrichting houdt een registratie
bij van de opgelegde duur van elke afzonderingsmaatregel, elke
strafplaatsing en elke toepassing van mechanische middelen.
De inrichting maakt geen gebruik van de afzonderingsmaatregel, en dus
de mogelijkheid om de plaatsing in afzondering te verlengen, indien de
disciplinaire straf van opsluiting in een strafcel of in een andere
verblijfsruimte het aangewezen middel is.
De inrichting heeft helder beleid geformuleerd voor het toepassen van
de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Dit beleid is in overeenstemming met de wet en uitvoeringsregelingen en bevat richtlijnen
voor het opleggen van betreffende straffen en maatregelen.

Bevindingen
Besluitvorming opleggen en verlengen straffen en maatregelen
In de door de Inspectie bezochte inrichtingen is het in principe altijd de
directeur die (uiteindelijk) besluit over de afzonderingsmaatregel, de
strafplaatsing of de toepassing van mechanische middelen. Hetzelfde
geldt voor het verlengen van de afzonderingsmaatregel en de toepassing van mechanische middelen.
Binnen de huidige vestigingsstructuur zijn er per vestiging een vestigingsdirecteur en een of meerdere plaatsvervangend vestigingsdirecteuren. Zowel de vestigingsdirecteuren als diens plaatsvervangers leggen
straffen en maatregelen op. Daarnaast is binnen een aantal vestigingen
het hoofd veiligheid daartoe aangewezen. De betreffende vestigingen
geven aan dat de minister hiertoe een aanwijzing heeft gegeven.
In de wet is expliciet geregeld dat indien onverwijlde tenuitvoerlegging
van de afzonderingsmaatregel geboden is, een ambtenaar of medewerker een ingeslotene voor een periode van ten hoogste vijftien uren in
afzondering kan plaatsen. Voor het toepassen van mechanische
middelen is expliciet bepaald dat een ambtenaar of medewerker deze
middelen voor ten hoogste vier uur kan laten aanbrengen. Voor een
strafplaatsing is deze voorziening niet getroffen. Volgens de letter van
de wet kan een ingeslotene dus niet zonder een besluit van de directeur
in een strafcel of voor straf op de eigen cel geplaatst worden. In de
praktijk is echter niet altijd op voorhand duidelijk tot welke beslissing
de directeur zal komen. Als zich op een leefafdeling een incident
voordoet kan het wenselijk of zelfs noodzakelijk zijn om de ingeslotene
direct af te zonderen van de andere ingeslotenen. Afhankelijk van de
ernst van het incident gebeurt dit dan naar de eigen cel of naar de
isolatieafdeling. Als de directeur vervolgens besluit tot een strafplaatsing dan is de ingeslotene reeds enige tijd afgezonderd geweest.

26 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Directies gaven desgevraagd aan dat de titel voor deze tijdelijke
plaatsing zonder formeel besluit van de directeur altijd een maatregel is
en geen straf. Het is, zo gaven zij aan, een maatregel om de veiligheid
binnen de inrichting te waarborgen.
De directeur neemt doorgaans zo spoedig mogelijk na de ontvangst van
het schriftelijk verslag een beslissing over het opleggen van een
disciplinaire straf. Voor de afzonderingsmaatregel geldt dat indien een
medewerker deze maatregel tijdelijk getroffen heeft, de directeur
doorgaans binnen 15 uur een beslissing neemt. De grens van 15 uur
wordt met name genaderd indien aan het begin van de avonddienst de
maatregel getroffen wordt en de directeur de volgende ochtend de
ingeslotene voor het eerst spreekt.
Voor de maatregel van toepassing mechanische middelen geldt dat deze
zeer beperkt wordt toegepast. Daar waar dit het geval was, nam de
directeur daartoe altijd zelf de beslissing. Het verlengen van deze
maatregelen kwam in een enkel geval voor en de beslissing daartoe nam
de directeur na overleg met de aan de inrichting verbonden arts of
psycholoog.
Het verlengen van de afzonderingsmaatregel komt zo nu en dan voor.
De beslissing neemt altijd de directeur.

Duur afzonderen en aanbrengen mechanische middelen
De afzonderingsmaatregel en de disciplinaire strafplaatsing worden
voor maximaal 14 dagen opgelegd. In de praktijk komt het voor dat
ingeslotenen langer dan 14 dagen achtereen afgezonderd worden. In
een aanzienlijk deel van de inrichtingen ging het dan om maximaal vier
weken en in een enkele inrichting om maximaal zes weken. Voor wat
betreft de afzonderingsmaatregel is dat op grond van de wet toegestaan
omdat deze steeds met twee weken verlengd kan worden.6 Voor de
disciplinaire strafplaatsing staat geen mogelijkheid tot verlenging open.
Toch kunnen een of meer strafwaardige handelingen uiteindelijk leiden
tot een aaneengesloten verblijf van meer dan 14 dagen op de isolatieafdeling. Een enkele directie gaf aan dat bij een samenloop van diverse
strafwaardige handelingen de totale duur van de strafplaatsing de 14
dagen kan overstijgen. Diverse directies gaven aan dat dit ook kan
gebeuren indien een ingeslotene tijdens de strafplaatsing opnieuw
strafwaardig handelt. De directies gaven aan hier geen bezwaar tegen te
hebben omdat het om op zichzelf staande feiten gaat. De maximale

6

Uiteraard dient dan wel aan een aantal voorwaarden te worden voldaan, dit
onderwerp komt in hoofdstuk 4 nader aan de orde.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 27

duur van 14 dagen zou per feit gelden en niet voor de totale aaneengesloten duur.
Wat ook nog wel eens voorkomt is dat een ingeslotene op grond van
een strafplaatsing op de isolatieafdeling verblijft en dat (vaak mede op
grond van de handeling die aan de plaatsing ten grondslag ligt) voor
deze ingeslotene een aanvraag tot overplaatsing naar een andere
inrichting is ingediend. Bij het verstrijken van de termijn van 14 dagen
strafplaatsing kan deze ingeslotene echter niet altijd direct overgeplaatst worden. Omdat de straf niet verlengd kan worden en de orde en
veiligheid in de inrichting verstoord worden indien de gedetineerde
terug keert naar de leefafdeling legt de directie dan de afzonderingsmaatregel op tot het moment van overplaatsing. In het verleden kwam
het voor dat deze maatregel ook nog verlengd werd omdat er geen goed
alternatief beschikbaar kwam. Sinds de komst van de penitentiair
psychiatrische centra (ppc’s) is het vaak eerder mogelijk gebleken om de
afgezonderde ingeslotene over te plaatsen. Volgens sommige directies
is hier echter nog meer winst te behalen door enerzijds intern sneller de
voor overplaatsing benodigde informatie sluitend te hebben en
anderzijds herplaatsing in de regio niet te laten prevaleren boven het zo
spoedig mogelijk bieden van gepaste zorg. Bij dit laatste speelt met
name de selectiefunctionaris een belangrijke rol. Zo komt het voor dat
deze aangeeft geen plaats beschikbaar te hebben terwijl later blijkt dat
plaatsing buiten de regio op dat moment wel mogelijk was geweest.7
Verder blijkt dat directieleden, soms zelfs binnen dezelfde inrichting,
verschillend optreden tegen ingeslotenen die weigeren op een meerpersoonscel (mpc) geplaatst te worden. Zo zijn er directieleden die een
plaatsing in een strafcel opleggen van zeven dagen en bij het na zeven
dagen nog steeds weigeren een nieuwe straf van zeven dagen opleggen.
Er zijn ook directieleden die direct een straf van 14 dagen opleggen en in
een enkele inrichting wordt, indien de ingeslotene nog steeds weigert,
na 14 dagen opnieuw een plaatsing in een strafcel opgelegd van 14
dagen. Volgens de directie kan dit omdat het een nieuwe weigering en
dus een nieuwe straf betreft en niet een verlenging van de oorspronkelijke straf.
Andere directieleden kiezen er voor om ingeslotenen die weigeren op
een mpc geplaatst te worden af te zonderen op grond van een maatregel. Soms luidt de motivatie dat het hierdoor makkelijker is om de
7

In de wederhoorreactie geeft DJI aan dat de selectiefunctionaris handelt in
overeenstemming met het beleid om een justitiabele zoveel mogelijk in de eigen
regio te plaatsen.

28 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

plaatsing eerder te beëindigen dan wanneer het om een strafplaatsing
gaat. In de praktijk blijkt echter dat indien de ingeslotene na 14 dagen
nog steeds een mpc-plaatsing weigert, de afzonderingsmaatregel
verlengd wordt. Dit is opmerkelijk omdat het in feite dezelfde weigering
betreft die door het ene directielid als een nieuwe weigering en dus een
nieuwe strafwaardige handeling wordt gezien en door het andere
directielid beschouwd wordt als het blijven weigeren op grond waarvan
de maatregel verlengd kan worden.
Indien mechanische middelen worden toegepast dan is dit steeds voor
een periode van maximaal 24 uur. In een aantal gevallen werd deze
periode met maximaal 24 uur verlengd. Eenmaal werden mechanische
middelen voor een periode van drie dagen achtereen toegepast.
Doorgaans geschiedt het toepassen niet meer dan een aantal uur omdat
het niet langer noodzakelijk is of omdat de ingeslotene doorgeplaatst
wordt naar een PPC.
Van elke afzonderingsmaatregel, elke strafplaatsing en elke toepassing
van mechanische middelen ontvangt de ingeslotene die het aangaat een
beschikking (zie ook paragraaf 2.3). Alle door de Inspectie bezochte
inrichtingen houden een registratie bij van deze beschikkingen. In de
beschikking staat de opgelegde duur van de straf of maatregel.
Beschikkingen van de toepassing van mechanische middelen bewaren
de inrichtingen in de algemene dossiers. Vanwege het zeer beperkte
gebruik van deze middelen trof de Inspectie hiervan geen specifieke
registraties aan.
Alle inrichtingen hebben in een sanctiekaart richtlijnen vastgelegd voor
straffen. Soms zijn hierin ook (enkele) richtlijnen voor afzonderingsmaatregelen opgenomen. Binnen de sector gevangeniswezen hebben
enkele inrichtingen in aanvulling op de sanctiekaart beleid geformuleerd voor het toepassen van de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Dit beleid is dan hoofdzakelijk een samenvatting van wettelijke
normen. Voor de detentie- en uitzetcentra is landelijk beleid geformuleerd dat ten tijde van het onderzoek geëvalueerd werd.
rechtmatig
afzonderen
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium rechtmatig afzonderen voldoen de uitvoering en het
beleid beperkt, de check op de uitvoering voldoet.
Het is vrijwel altijd de directeur die besluit over het opleggen van de
afzonderingsmaatregel, de strafplaatsing of de toepassing van mechanische middelen. Indien onverwijlde tenuitvoerlegging van de afzonderingsmaatregel geboden is, neemt de directeur doorgaans binnen 15 uur

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 29

een beslissing. In enkele inrichtingen is het hoofd veiligheid tevens
aangewezen als beslissingsbevoegd. Uit jurisprudentie van de RSJ8 blijkt
dat het toekennen van een dergelijke beslissingsbevoegdheid aan
niet-directieleden niet is toegestaan.
Een opgelegde strafplaatsing voor een enkel feit is nooit langer dan de
maximale termijn van 14 dagen. In de praktijk verblijven ingeslotenen
naar aanleiding van een enkele overtreding soms echter langer dan 14
dagen in afzondering. Omdat ze dan niet overgeplaatst kunnen worden
en een langer verblijf op de isolatieafdeling als beheersmaatregel
noodzakelijk is. Dit, zo is de Inspectie van oordeel, dient voorkomen te
worden. Indien overplaatsing noodzakelijk is dient hierin met het
aflopen van de straf te zijn voorzien. Anders verblijft de ingeslotene
naar aanleiding van een strafwaardige handeling feitelijk langer dan 14
dagen in afzondering. De Inspectie wijst ook de praktijk om, bij
samenloop van meerdere strafwaardige handelingen, een aaneengesloten verblijf van meer dan 14 dagen in een strafcel op te leggen, af.9
Ten aanzien van het afzonderen van ingeslotenen die weigeren op een
meerpersoonscel geplaatst te worden vindt de Inspectie het onwenselijke dat zelfs binnen vestigingen, de ene directeur hier een afzonderingsmaatregel voor oplegt en de andere directeur een strafplaatsing.
Het doel van beide middelen en de rechtswaarborgen waarmee ze zijn
omgeven zijn immers niet gelijk. In haar rapport
Meerpersoonscelgebruik van april 2011 constateerde de Inspectie al dat
jurisprudentie van de RSJ uitwijst dat afzondering vanwege weigering
tot samenplaatsing alleen bij wijze van disciplinaire straf mag worden
opgelegd. Het niet voldoen aan een opdracht levert immers een
strafwaardige handeling op. Indien de inrichting wel een disciplinaire
straf oplegt en een ingeslotene blijft weigeren, vindt de Inspectie het
niet juist om aansluitend aan een verblijf van 14 dagen in een strafcel
opnieuw een strafcelplaatsing op te leggen.
Ten aanzien van het beleid voor het toepassen van afzonderingsmaatregelen en de strafplaatsingen merkt de Inspectie op dat voor de detentieen uitzetcentra specifiek beleid is opgesteld. Binnen de sector gevangeniswezen heeft het merendeel van de inrichtingen, in aanvulling op de
sanctiekaart, geen specifiek beleid ontwikkeld. Daarom voldoet het
beleid beperkt. De check op de uitvoering voldoet omdat de inrichtingen een registratie bijhouden van de opgelegde duur van afzonderings8
9

11/1440/GA van 21 november 2011 en 11/1809/GA van 6 maart 2012.
In het CPT annual report 2010-2011 is hierover het volgende opgenomen: The CPT
considers that the maximum period should be no higher than 14 days for a given
offence, and preferably lower. Further, there should be a prohibition of sequential
disciplinary sentences resulting in an uninterrupted period of solitary confinement in
excess of the maximum period.

30 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

maatregelen, strafplaatsingen en het toepassen van mechanische
middelen.

Aanbevelingen aan DJI
• Wijs overeenkomstig de wet uitsluitend de directeur van een inrichting aan als beslissingsbevoegd ten aanzien van een strafplaatsing,
een afzonderingsmaatregel of het aanbrengen van mechanische
middelen.
• Formuleer voor de inrichtingen van de sector gevangeniswezen een
helder beleidskader voor het opleggen van en omgaan met de
afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Maak hierbij zomogelijk
gebruik van beleid dat thans binnen andere sectoren ontwikkeld is.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Draag er zorg voor dat ingeslotenen die na afloop van de strafplaatsing naar een andere inrichting overgeplaatst dienen te worden voor
of ten tijde van het aflopen van de strafduur worden overgeplaatst,
zodat er geen noodzaak is om het verblijf in afzondering op grond
van een maatregel te verlengen.
• Leg bij samenloop van strafwaardige handelingen geen aaneengesloten strafplaatsing van meer dan 14 dagen op. Voorkom dat een
ingeslotene op grond van nieuwe strafwaardige handelingen tijdens
de strafplaatsing in totaal langer dan 14 dagen achtereen een
strafplaatsing ondergaat. Draag er zorg voor dat een ingeslotene die
weigert op een meerpersoonscel geplaatst te worden niet langer dan
14 dagen aaneengesloten in een strafcel verblijft.
• Pas bij weigering van een meerpersoonscel-plaatsing afzondering
uitsluitend bij wijze van disciplinaire straf toe.

2.2 Hoorplicht
Criterium
Alvorens de directeur beslist omtrent de afzonderingsmaatregel, de
bevestiging van mechanische middelen en de verlenging van deze
maatregelen, en de strafplaatsing, stelt hij de ingeslotene in de
gelegenheid te worden gehoord. Indien de vereiste spoed zich daartegen verzet of de gemoedstoestand van de ingeslotene daaraan in de weg
staat, kan het horen bij de afzonderingsmaatregel en de bevestiging van
mechanische middelen achterwege blijven. Het horen geschiedt dan zo
spoedig mogelijk na plaatsing of bevestiging van de mechanische
middelen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

31

De directeur hoort de ingeslotene zoveel mogelijk in een voor hem
begrijpelijke taal. Zo nodig geschiedt het horen van de ingeslotene met
bijstand van een tolk.
De Inspectie verwacht dat het horen meer is dan een formele handeling.
Er wordt daadwerkelijk geluisterd naar de ingeslotene en hetgeen deze
inbrengt weegt de directeur ook herleidbaar mee in diens beslissing.
In de huisregels van de inrichting is beschreven dat ingeslotenen
gehoord worden alvorens de directeur beslist over het opleggen van een
straf of maatregel en dat dit horen zo nodig geschiedt met bijstand van
een tolk.
Het horen van de ingeslotene wordt geregistreerd. Hieruit blijkt ook wat
de ingeslotene heeft ingebracht en of en zo ja op welke wijze dit de
beslissing van de directeur beïnvloed heeft.

Bevindingen
Hoorplicht
Voor zover mogelijk stelt de directeur de ingeslotene altijd in de
gelegenheid om te worden gehoord alvorens hij beslist over de
afzonderingsmaatregel, de strafplaatsing of de bevestiging van mechanische middelen. Dit is bijvoorbeeld niet mogelijk als de ingeslotene
niet aanspreekbaar of voor rede vatbaar is. Met name bij plaatsingen op
maatregel komt dit nog wel eens voor. De directeuren waarmee de
Inspectie sprak gaven aan de ingeslotene dan zo spoedig mogelijk
alsnog in de gelegenheid te stellen om te worden gehoord.
Bij het verlengen van de afzonderingsmaatregel hoort de directeur niet
altijd de ingeslotene. Indien bijvoorbeeld sprake is van een ongewijzigde situatie, zoals een voortdurende hongerstaking, komt het voor dat
de directeur verlengt zonder de ingeslotene eerst te horen. Er zijn dan
diverse andere disciplines, zoals de psycholoog en de medische dienst,
die uitvoerig contact hebben met de ingeslotene. De directeur baseert
zijn beslissing dan op informatie van deze disciplines.

Anderstaligen
Indien een ingeslotene de Nederlandse taal niet goed begrijpt vindt het
horen plaats in een taal die de ingeslotene wel begrijpt. De meeste
directieleden kunnen zelf de ingeslotene in het Engels en eventueel in
het Duits of Frans horen. Als de ingeslotene deze talen niet begrijpt doet
de directeur een beroep op personeelsleden die bijvoorbeeld Spaans of
Russisch spreken. Als ook dat geen soelaas biedt doen enkele directieleden een beroep op andere ingeslotenen om als tolk op te treden. Een
ander middel waar directeuren gebruik van maken is de tolkentelefoon.
Op de isoleerafdeling is vaak een telefoon op de gang of in een aparte

32 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

kamer beschikbaar. Ook kan er gebruik gemaakt worden van een
looptelefoon. Enkele directieleden geven aan geen gebruik te maken
van de tolkentelefoon omdat de gemoedstoestand van de ingeslotene
dat vaak niet toelaat.

Meer dan formele handeling
Er is sprake van een opvallend verschil tussen de wijze waarop respectievelijk directeuren en ingeslotenen het horen beleven. Directeuren
geven aan de ingeslotenen in de gelegenheid te stellen hun kant van het
verhaal te vertellen en dit ook mee te wegen in het besluit. Ingeslotenen
daarentegen geven aan het gevoel te hebben dat hetgeen zij inbrengen
doorgaans geen invloed heeft op dit besluit. Zij stellen dat als het hun
woord tegen dat van een personeelslid is de directeur vrijwel altijd voor
het personeelslid kiest. Desgevraagd wilde een directielid dit ook wel
beargumenteren. Het personeelslid is volgens hem immers gehouden
aan de ambtseed en diens verklaring kan dus niet te lichtvaardig opzij
geschoven worden.
Uit dossieronderzoek van de Inspectie blijkt dat het resultaat van het
horen regelmatig niet blijkt uit de beschikking die de ingeslotene
ontvangt. In de beschikking staat wat zich heeft voorgedaan en welke
consequentie dit voor de ingeslotene heeft. Ook is er een standaardzin
opgenomen waaruit blijkt dat de ingeslotene gehoord is. Hoe de
directeur tot het besluit is gekomen en welke rol de door de ingeslotene
ingebrachte informatie tijdens het horen daarbij heeft gespeeld is vaak
niet duidelijk. Dat kan er in de beeldvorming van de ingeslotene toe
bijdragen dat wat deze bij het horen heeft ingebracht geen invloed heeft
gehad op het besluit van de directeur.
Uit dossieronderzoek bleek echter ook dat er directeuren zijn die zeer
consequent en uitvoerig weergeven wat met de ingeslotene tijdens het
horen besproken is en op welke wijze dit het besluit heeft beïnvloed.
Enkele directieleden gaven aan dat een mogelijke consequentie van het
horen kan zijn dat er een geheel of gedeeltelijk voorwaardelijke sanctie
in plaats van een onvoorwaardelijke sanctie wordt opgelegd. Het horen
heeft dan dus duidelijk effect op de beslissing.
In het model huisregels en in de huisregels van de bezochte inrichtingen staat de hoorplicht vermeld.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 33

Hoorplicht
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium hoorplicht voldoet de uitvoering overwegend, voldoet
het beleid volledig en voldoet de check op de uitvoering beperkt.
Ten aanzien van de uitvoering geldt het volgende. De directeur handelt
in overeenstemming met de in de wet neergelegde hoorplicht. Een
uitzondering vormt de verlenging van de afzonderingsmaatregel, de
directeur baseert zich dan ook wel eens op informatie van de psycholoog of de medische dienst.
Over het algemeen hoort de directeur de ingeslotene zoveel mogelijk in
een voor hem begrijpelijke taal. Sommige directieleden maken geen
gebruik van de tolkentelefoon omdat de gemoedstoestand dit vaak niet
toelaat. De Inspectie stelt hier de vraag of alle ingeslotenen dan wel in
een voor hen begrijpelijke taal gehoord worden. Ook indien de
gemoedstoestand van anderstaligen de inzet van de tolkentelefoon niet
direct toelaat, kan hier op een later moment immers nog gebruik van
worden gemaakt.
Voor het beleid geldt dat de wet een volledig en hanteerbaar kader
biedt.
Voor de check op de uitvoering geldt dat het schriftelijk vastleggen van
de motivatie tekort schiet. Hoewel er directieleden zijn die in de
beschikking het besluit motiveren door te refereren aan hetgeen tijdens
het horen besproken is, valt uit veel beschikkingen niet op te maken
wat de ingeslotene tijdens het horen heeft ingebracht en hoe dit de
beslissing heeft beïnvloed. Hierdoor is voor de Inspectie in veel gevallen
moeilijk vast te stellen of het horen meer dan een formaliteit is. Ook is
voor de ingeslotene niet herleidbaar in hoeverre de door hem of haar
verschafte informatie is meegewogen in de beslissing. Het beter
motiveren van de beslissingen en het daarbij benoemen van de inhoud
van het hoorgesprek is een aandachtspunt voor veel inrichtingen.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Handel ook bij de verlenging van de afzonderingsmaatregel in
overeenstemming met de hoorplicht.
• Hoor de ingeslotene zo nodig met bijstand van een tolk. Stel, indien
de gemoedstoestand van de ingeslotene de inzet van een tolk niet
toelaat, de ingeslotene zo spoedig mogelijk alsnog in de gelegenheid
om met bijstand van een tolk te worden gehoord.
• Motiveer in de beschikking de beslissing tot afzonderingsmaatregel,
strafplaatsing of toepassing van mechanische middelen en leg daarbij
vast in hoeverre de inhoud van het horen is meegewogen in deze
beslissing.

34 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

2.3 Mededelingenplicht
Criterium
Op grond van wet- en regelgeving gelden er bij het afzonderen of het
aanbrengen van mechanische middelen een aantal verplichtingen tot
het doen van mededelingen. De geadresseerden zijn de ingeslotene, de
commissie van toezicht (cvt) en de arts. De verplichting tot het mededelen geldt in een enkel geval voor personeel. Zo is bepaald dat indien een
personeelslid constateert dat een ingeslotene betrokken is bij feiten die
onverenigbaar zijn met de orde of de veiligheid in de inrichting, dan
wel met de ongestoorde tenuitvoerlegging van de vrijheidsbeneming en
hij voornemens is daarover aan de directeur schriftelijk verslag te doen,
hij dit de ingeslotene mededeelt.
De overige verplichtingen tot mededelen gelden voor de directeur van
de inrichting.
Zo geeft de directeur van een plaatsing in een straf- of afzonderingscel
of de bevestiging van mechanische middelen onverwijld kennis aan de
arts die aan de inrichting is verbonden. Bij de bevestiging van mechanische middelen stelt hij tevens onverwijld de commissie van toezicht in
kennis.
De directeur draagt daarnaast zorg dat, ingeval het afzonderen in een
straf- of afzonderingscel langer dan vierentwintig uren duurt, de
commissie van toezicht en de aan de inrichting verbonden arts of diens
vervanger terstond hiervan in kennis worden gesteld.
Ook doet de directeur de ingeslotene van de afzonderingsmaatregel en
de verlenging hiervan of de strafplaatsing, onverwijld schriftelijk en
zoveel mogelijk in een voor hem begrijpelijke taal een met redenen
omklede, gedagtekende en ondertekende mededeling. Van deze
mededelingen houdt de inrichting een registratie bij.
Hetzelfde geldt indien de directeur besluit tot camera-observatie.
Personeel en directie zijn bekend met de in wet- en regelgeving
neergelegde mededelingenverplichtingen.

Bevindingen
Mededeling personeel aan ingeslotene
Het is een standaardpraktijk dat personeel een ingeslotene informeert
over het voornemen om een geconstateerd feit aan de directeur te
rapporteren. Personeel noemt dit ‘een rapport aanzeggen’. Indien een
ingeslotene op dat moment niet aanspreekbaar is informeert personeel
hem of haar hier zo mogelijk alsnog over voordat de directeur het
rapport komt afhandelen. Bij het aanmaken van het rapport in het
digitale rapportagesysteem Tulp kan de medewerker aanvinken of het
rapport is aangezegd. Uit het dossieronderzoek blijkt dat dit doorgaans

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 35

ook gebeurt. Personeel geeft aan niet bekend te zijn met instructies
waaruit blijkt dat een rapport dient te worden aangezegd. Het is
algemeen bekend en nieuwe collega’s worden er altijd op geattendeerd.
Doordat personeel het in het standaardrapportageformat kan aanvinken is het blijvend onder de aandacht.

Mededeling directeur aan arts en commissie van toezicht
Het door de directeur informeren van de arts over de plaatsing in een
straf- of afzonderingscel of de bevestiging van mechanische middelen
loopt in de praktijk vaak via de medische dienst. Bij het ochtendoverleg
informeert de directeur of diens vervanger de aanwezige disciplines
dagelijks over het aantal verblijvenden op de isolatieafdeling en meer
specifiek over de nieuwe plaatsingen. De medische dienst is doorgaans
ook bij dit ochtendoverleg aanwezig en informeert vervolgens de arts.
Indien de medische dienst niet aanwezig is, wordt deze vaak niet op een
andere wijze over de plaatsingen geïnformeerd. Wel is de medische
dienst gedurende de dag over het algemeen direct op de hoogte van een
voorgenomen plaatsing omdat er dan een melding verschijnt op de
alarmpieper. Indien het een afzonderingsmaatregel betreft, is er ook
voorafgaand aan de plaatsing vaak al overleg met een gedragsdeskundige en soms ook met de arts. In het weekend is de medische dienst in
de meeste inrichtingen niet aanwezig. Een aantal inrichtingen laat dan
standaard de arts over elke plaatsing informeren. Deze taak is dan
bijvoorbeeld bij de teamleider beveiliging belegd. Andere inrichtingen
laten de arts uitsluitend van een plaatsing in kennis stellen indien
daartoe noodzaak aanwezig is.
Bij toepassing van mechanische middelen wordt de arts direct geïnformeerd. Veel inrichtingen stellen hiervan ook de commissie van toezicht
(cvt) terstond in kennis. Er gaat dan een bericht naar het secretariaat van
de cvt of er is telefonisch contact met de voorzitter of het lid dat op dat
moment maandcommissaris is. Van alle plaatsingen, dus niet uitsluitend de plaatsingen die langer dan 24 uur duren, in een straf- en
afzonderingscel stellen de inrichtingen de cvt in kennis. Doorgaans
stuurt de inrichting een kopie van de beschikking waaruit de plaatsing
blijkt naar het secretariaat van de cvt. In het verleden was dit vooral per
fax, maar tegenwoordig gebeurt dit steeds meer per e-mail. Vaak
verstuurt de inrichting deze documenten nog dezelfde dag. Bij de
meeste cvt’s ontvangt de maandcommissaris vervolgens van het
secretariaat de kopie van de beschikking. In het weekend zijn de bij de
rechtbank ondergebrachte secretariaten gesloten. Op inrichtingsniveau
zijn er soms afspraken gemaakt om de maandcommissaris in het
weekend rechtstreeks te informeren over een plaatsing. Omdat de
maandcommissarissen de beschikkingen dan in een aantal gevallen op

36 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

een privé-email adres ontvangen liet een van de directeuren weten deze
praktijk niet toe te staan. Plaatsingen in het weekend worden dan dus
wel direct via een beveiligde verbinding bij het secretariaat gemeld,
maar kunnen niet eerder dan de maandag daarop de maandcommissaris bereiken. De verantwoordelijkheid voor het vervolgens naar een
privé-email adres doorsturen van de beschikkingen ligt daarmee bij het
secretariaat van de rechtbank en niet bij de inrichtingsdirectie.
Naast het direct informeren van de cvt over plaatsingen in straf- en
afzonderingscellen ontvangen de cvt’s vaak periodiek van de inrichting
een overzicht van het aantal plaatsingen in een straf- of afzonderingscel. Een aantal inrichtingen verschaft tevens overzichten van het aantal
plaatsingen op eigen cel.

Mededeling directeur aan ingeslotene
In alle bezochte inrichtingen ontvangt de ingeslotene die het aangaat
een beschikking van elke afzonderingsmaatregel en de verlenging
hiervan en van elke strafplaatsing. Over het algemeen gebeurt dit
binnen 24 uur, maar het kan ook wel eens enkele dagen duren. Alle
door de Inspectie bezochte inrichtingen houden een registratie bij van
deze beschikkingen. Kopieën van de originele beschikkingen zijn
doorgaans per jaar op alfabetische volgorde van de gedetineerdennamen gerangschikt. In een aantal inrichtingen bleken de dossiers niet
volledig. Zo ontbrak wel eens het eerste besluit tot verlenging van een
afzonderingsmaatregel terwijl het tweede besluit tot verlenging wel
aanwezig was. Ook ontving de Inspectie in een van de inrichtingen van
de commissie van toezicht een overzicht van het aantal plaatsingen in
straf- en afzonderingscellen gedurende de voorliggende maanden.
Tijdens het dossieronderzoek bleken diverse van deze beschikkingen
niet in het dossier aanwezig. De inrichting kon de niet ondertekende
versies van de beschikkingen wel uitprinten.
In diverse inrichtingen ontbrak nog wel eens de schriftelijke mededeling van de medewerker aan de directeur (het rapport) op basis waarvan
de directeur tot een besluit komt. Veel directeuren hebben de gewoonte
om op dit rapport de tekst voor de beschikking te concipiëren.
De beschikkingen vermelden vrijwel altijd de aanleiding, de aanvang,
de duur en het einde van de straf of maatregel. De functie van de
besluitnemer blijkt niet altijd uit de beschikking. De beschikking is dan
uitsluitend van een handtekening voorzien. De motivatie is regelmatig
beperkt. Een aantal directeuren geeft wel structureel duidelijk aan
waarom een straf of maatregel is opgelegd en refereert daarbij dan vaak
aan hetgeen tijdens het horen aan de orde is geweest (zie ook vorige
paragaaf ).
Indien de directeur besluit tot camerabewaking staat dit soms in

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 37

dezelfde beschikking vermeld, maar soms ook in een aparte beschikking. In het eerste geval is dan bij plaatsing al bekend dat een ingeslotene onder camerabewaking komt en in het laatste geval wordt het
besluit daartoe vaak na plaatsing genomen.
Slechts in een van de inrichtingen wordt een beschikking wel eens in
een andere taal opgesteld. Wat vaker voorkomt is dat anderstaligen
wordt uitgelegd wat er in de beschikking staat.
Mededelingenplicht
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium mededelingenplicht voldoen de uitvoering en de
check op de uitvoering overwegend. Het beleid voldoet volledig.
Ten aanzien van de uitvoering geldt dat personeel de ingeslotene
doorgaans informeert over het voornemen om een geconstateerd feit
aan de directeur te melden.
De directeur handelt over het algemeen ook in overeenstemming met
de mededelingsverplichtingen aan arts en commissie van toezicht. Niet
in alle inrichtingen wordt in het weekend de arts of de medische dienst
onverwijld in kennis gesteld van elke plaatsing in een straf- of afzonderingscel. Indien daartoe geen noodzaak aanwezig is, vindt de melding
pas na het weekend plaats.
In alle bezochte inrichtingen ontvangt de ingeslotene die het aangaat
een beschikking van elke afzonderingsmaatregel en de verlenging
hiervan en van elke strafplaatsing. Dit gebeurt vaak wel, maar niet altijd
binnen 24 uur.
Voor het beleid geldt dat de wet een duidelijk kader biedt. Bovendien
ligt in de rapportagemethodiek besloten dat personeel weet dat het
ingeslotenen moet informeren over het voornemen om een geconstateerd feit aan de directeur te rapporteren. Ook de registratie van deze
mededeling ligt in de rapportagemethodiek besloten. De registratie van
beschikkingen is in een aantal inrichtingen echter niet op orde, daar
ontbraken diverse stukken. De beschikkingen voldoen wel grotendeels
aan de formele eisen. De motivatie is echter regelmatig beperkt en de
functie van de besluitnemer staat niet altijd in de beschikking vermeld.
Slechts in een enkele inrichting wordt een beschikking wel eens in een
andere taal opgesteld.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Stel ook in het weekend de arts onverwijld in kennis van een plaatsing
in een straf- of afzonderingscel.
• Doe aan de ingeslotene altijd onverwijld, en dus in ieder geval binnen
24 uur, schriftelijk mededeling van de afzonderingsmaatregel, van de
verlenging hiervan en van de strafplaatsing.
• Draag er zorg voor dat de registratie van beschikkingen op orde is.

38 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

• Vermeld in een beschikking altijd de functie van de besluitnemer.
• Stel, waar mogelijk, de beschikking op in een voor de ingeslotene
begrijpelijke taal.

2.4 Activiteiten
Criterium
De ingeslotene aan wie de afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd kan indien gewenst dagelijks minimaal een uur in de
buitenlucht verblijven. Ook kan hij overeenkomstig de huisregels van
de inrichting lectuur ontvangen. Daarnaast kan hij wekelijks minimaal
10 minuten telefoneren met persoonlijke relaties en 1 uur (hvb) of 2 uur
(gevangenis) bezoek van persoonlijke relaties ontvangen tenzij het
belang van de handhaving van de orde of de veiligheid in de inrichting,
dan wel de gedragingen, lichamelijke of gemoedstoestand van de
ingeslotene zulks niet toelaten.Deze rechten zijn voor ingeslotenen in
de huisregels beschreven en voor personeel in instructies vastgelegd.
In de dagelijkse rapportage over ingeslotenen die een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, wordt het luchtmoment
vastgelegd. Op de dagen dat telefoneren, bezoek en het verstrekken van
lectuur plaatsvindt, wordt dit eveneens in de dagrapportage genoteerd.
Een leidinggevende controleert aan de hand van de rapportages of aan
de bedoelde rechten uitvoering is gegeven.

Bevindingen
Luchten
In alle bezochte inrichtingen kunnen ingeslotenen aan wie een
afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd minimaal een uur
per dag luchten. Het luchten is doorgaans ´s ochtends. Enkele inrichtingen bieden in de middag een tweede luchtmoment aan. Dit geldt dan
met name voor de ingeslotenen die op maatregel verblijven. De totale
duur van het luchten per dag kan dan oplopen tot twee uur. Meestal
kiezen ingeslotenen ervoor om eerder naar binnen te gaan, vooral als
het weer slecht is. Het luchten is in de eerste plaats vaak een rookmoment. Daarom biedt een aantal inrichtingen, naast het reguliere
luchtmoment van een uur in de ochtend, een extra rookmoment in de
middag aan. Een enkele inrichting laat de keuze aan de ingeslotene om
in plaats van een uur ´s ochtends, zowel ´s ochtends als ´s middags een
half uur te luchten en te roken. In de actuele procedures van een van de
inrichtingen was beschreven dat ingeslotenen van de isolatieafdeling
slechts een half uur per dag mogen luchten. De directie gaf in de
wederhoorreactie aan dat alle ingeslotenen in de praktijk een uur per

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 39

dag kunnen luchten.
Bij een inrichting was op een van de luchtplaatsen een bokszak
opgehangen zodat ingeslotenen wat extra beweging konden krijgen en
eventuele frustratie konden afreageren. Zowel de ingeslotenen als het
personeel waren zeer te spreken over het aanbrengen van deze bokszak.
De Inspectie kwam in een ander onderzoek al eens een hometrainer op
de luchtplaats van een afzonderingsafdeling tegen.

Lectuur
De wetgever laat het aan de inrichtingsdirecties hoe om te gaan met het
verstrekken van lectuur. Bepaald is dat afgezonderde ingeslotenen
overeenkomstig de huisregels van de inrichting lectuur ontvangen. Niet
alle inrichtingen blijken hierover iets in de huisregels te hebben
opgenomen. Uit gesprekken met ingeslotenen blijkt dat het kunnen
beschikken over lectuur, en daarmee over afleiding, een van de
belangrijkste randvoorwaarden is om het verblijf op de isolatieafdeling
goed, en in een aantal gevallen ook ongeschonden, door te komen. Die
inrichtingen waar en geen radio en geen literatuur beschikbaar is en de
ingeslotene vaak 23 uur per dag alleen met zijn of haar eigen gedachten
is, worden als het zwaarst ervaren. Personeel van de medische dienst gaf
desgevraagd aan dat dit psychische problematiek tot gevolg kan hebben
of reeds bestaande problematiek kan verergeren.
Bij drie van de tien inrichtingen hadden ingeslotenen 24 uur per dag de
beschikking over lectuur. In vier inrichtingen werd de lectuur steeds ’s
ochtends verstrekt en dan rond 16 uur weer ingenomen. In een
inrichting kregen ingeslotenen bij goed gedrag na 24 uur de beschikking over lectuur. In twee andere inrichtingen was het mogelijk om de
Bijbel of Koran te lezen en werd bij hoge uitzondering, of afhankelijk
van het personeelslid, ook andere lectuur beschikbaar gesteld.
Bij ingeslotenen die op maatregel geplaatst waren werd steeds beoordeeld of hun situatie het toeliet om lectuur te ontvangen.

Telefoneren
Het recht om tien minuten per week te telefoneren wordt in vrijwel alle
inrichtingen aan ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of
strafplaatsing is opgelegd toegekend. In een inrichting wordt dit recht
slechts toegekend voorzover dit strikt noodzakelijk is. Voor de overige
inrichtingen geldt dat voor de ingeslotenen die op de isolatieafdeling
verblijven het per inrichting sterk verschilt hoe dit is ingevuld. Voor wat
betreft de gespreksduur is een maximum van 10 minuten vrij standaard.
Een aantal inrichtingen biedt de mogelijkheid om per drie of per vijf
dagen steeds 10 minuten te bellen. Een enkele inrichting geeft de keuze
om twee keer vijf minuten in plaats van een keer 10 minuten per week

40 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

te bellen. Deze inrichting stelt daarnaast de ingeslotenen in de gelegenheid om direct na plaatsing even naar huis te bellen. Zodoende wordt
het thuisfront niet enige tijd in het ongewisse gelaten over de bijzondere situatie waarin de ingeslotene verkeert. In een van de inrichtingen
die de Inspectie heeft bezocht konden ingeslotenen pas na zes dagen
een eerste telefoongesprek voeren. In een van de inrichtingen waar het
verblijf op de isolatieafdeling tot een wijziging in het bezoekrooster
leidde, was er de behoefte om bezoek hierover tijdig te kunnen
informeren. Die mogelijkheid werd echter niet altijd geboden, waardoor bezoek voor niets kwam of niet aanwezig was op het moment dat
het bezoekuur plaatsvond.

Bezoek
De meeste inrichtingen laten het bezoek op het reguliere moment
plaatsvinden. Het hierboven genoemde voorbeeld betreft een uitzondering. De betreffende inrichting biedt de ingeslotenen van de isolatieafdeling uitsluitend op de maandag de mogelijkheid om bezoek te
ontvangen. Indien een ingeslotene op dinsdag op de isolatieafdeling
geplaatst wordt en regulier op woensdag bezoekuur heeft, dan komt dit
te vervallen. In de betreffende week heeft de ingeslotene dan geen
bezoekuur. Ter compensatie biedt de inrichting extra tijd om te bellen
aan.
Het bezoek vindt plaats in een aparte ruimte of tezamen met de andere
ingeslotenen. Tijdens het bezoekuur dragen ingeslotenen doorgaans
hun eigen kleding. Soms ook wordt deze mogelijkheid niet geboden of
is er door personeelgebrek te weinig tijd om de ingeslotene zich te laten
omkleden. In dat geval begeven ingeslotenen zich in de kleding van de
isolatieafdeling naar het (groeps)bezoek. De ingeslotenen ervaren dit
over het algemeen als vernederend.
De duur van het bezoek is doorgaans in overeenstemming met de tijd
die daarvoor staat.
De inrichtingen beschrijven zelden in de huisregels, specifiek voor
ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd, alle hierboven besproken rechten. Doorgaans is geen
beschrijving opgenomen van een of meerdere van deze rechten. In de
instructies voor personeel is dit over het algemeen beter geregeld, maar
ontbreekt ook zo nu en dan de beschrijving van bepaalde rechten, of
worden deze in een enkel geval foutief benoemd.
In de dagelijkse rapportage over ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd wordt het luchtmoment
vastgelegd. Het bezoek wordt bij de centrale bezoekadministratie

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 41

geregistreerd. De registratie van de momenten waarop er getelefoneerd
wordt en het verstrekken van lectuur is niet overal even consequent.
Leidinggevenden kunnen er daardoor niet altijd op toezien of aan de
bedoelde rechten uitvoering is gegeven.

Overige activiteiten
Een aantal inrichtingen biedt ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd de mogelijkheid om aan andere
activiteiten deel te blijven nemen. Het betreft dan bijvoorbeeld een
bezoek aan de kerkdienst of deelname aan trainingen van een lopend
reïntegratieprogramma. Per geval wordt dan bezien wat de mogelijkheden zijn en de consequenties van het eventueel niet deelnemen.
Activiteiten
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium activiteiten voldoen de uitvoering, het beleid en de
check op de uitvoering overwegend.
Ten aanzien van de uitvoering geldt dat de bezochte inrichtingen
dagelijks minimaal een uur luchten aanbieden. Enkele inrichtingen
bieden dagelijks een extra luchtmoment aan. De Inspectie beschouwt
dit als een good practice.
Hetzelfde geldt voor het aanbrengen van een bokszak of een hometrainer op de luchtplaats.
De mate waarin literatuur beschikbaar is, verschilt per inrichting. Van
24 uur per dag tot helemaal geen literatuur. De Inspectie vindt deze
laatste situatie zeer onwenselijk, zeker wanneer het verblijf meer dan
enkele dagen duurt.
Het recht om wekelijks tien minuten te telefoneren wordt in vrijwel alle
inrichtingen toegekend. Een inrichting kent dit recht niet standaard toe
en beoordeelt steeds de noodzaak tot bellen. Ingeslotenen kunnen in
twee inrichtingen direct na plaatsing bellen om het thuisfront van de
bijzondere omstandigheid in kennis te stellen. In de andere inrichtingen is dit niet mogelijk en wordt in een van de inrichtingen standaard
pas na zes dagen deze mogelijkheid geboden. Hoewel daarmee
weliswaar voldaan wordt aan de in de wet neergelegde verplichting,
vindt de Inspectie dat hier beter rekening gehouden kan worden met
het belang van de ingeslotene.
Het recht op bezoek wordt in vrijwel alle inrichtingen onverminderd
toegekend. In een inrichting kan het, afhankelijk van het moment van
plaatsing, voorkomen dat een ingeslotene ten onrechte een week geen
bezoek kan ontvangen. De Inspectie vindt dat dit recht nooit ondergeschikt gemaakt mag worden aan de bezoekplanning van de inrichting.
De Inspectie vindt tevens dat de inrichting ingeslotenen niet in kleding

42 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

van de isolatieafdeling deel dient te laten nemen aan het (groeps)bezoek.
Het aan ingeslotenen, aan wie de afzonderingsmaatregel of strafplaatsing
is opgelegd, zoveel mogelijk aanbieden van de mogelijkheid om deel te
nemen aan andere activiteiten, zoals bijvoorbeeld lopende reïntegratietrajecten, beschouwt de Inspectie als een good practice.
Voor het beleid geldt dat dit vrijwel altijd in overeenstemming met de wet
is. In een inrichting staat in de instructies echter dat er slechts recht is op
een half uur luchten. In de huisregels zijn niet altijd alle rechten, die
onverkort gelden voor ingeslotenen op de isolatieafdeling, helder
beschreven. Ook de instructies voor personeel zijn soms niet volledig.
Voor wat betreft de check op de uitvoering is de registratie van het luchten
en het bezoek op orde, maar het verstrekken van lectuur en de mogelijkheid bieden van telefoneren worden niet altijd even consequent
geregistreerd.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Verschaf, voorzover dit vanuit veiligheidsoogpunt acceptabel is, in ieder
geval lectuur aan ingeslotenen die meer dan enkele dagen achtereen op
een isolatieafdeling verblijven. Beperk deze lectuur niet tot de Bijbel en
de Koran.
• Geef ten aanzien van ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel
of strafplaatsing is opgelegd, conform de wettelijke voorschriften,
uitvoering aan het recht om bezoek te ontvangen en het recht om te
telefoneren. Stel ingeslotenen zo spoedig mogelijk in de gelegenheid
om het thuisfront telefonisch te informeren over de gewijzigde
omstandigheid.
• Draag er zorg voor dat ingeslotenen niet in kleding van de isolatieafdeling deel dienen te nemen aan het (groeps)bezoek.
• Draag er zorg voor dat alle specifieke rechten die onverkort gelden voor
ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd, beschreven zijn in de huisregels en in instructies voor
personeel. Pas instructies die niet in overeenstemming met de wet zijn
aan.
• Registreer alle activiteiten die aangeboden worden aan ingeslotenen aan
wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd.
• Bezie welke activiteiten of invulling van activiteiten die in dit rapport als
good practices zijn aangemerkt in de eigen inrichting kunnen worden
toegepast (zie onderaan bijlage 2 voor een overzicht van good practices).

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 43

2.5 Accommodatie
Criterium
De disciplinaire strafplaatsing vindt plaats in een strafcel of een andere
verblijfsruimte. De afzonderingsmaatregel vindt plaats in een afzonderingscel of een andere verblijfsruimte. De afzonderingsmaatregel vindt
altijd plaats in een afzonderingscel indien deze op grond van de in de
regelgeving genoemde criteria niet ten uitvoer kan worden gelegd in de
verblijfsruimte.
De straf- en afzonderingscel voldoen aan de daaraan in de regelgeving
genoemde criteria. De straf- en afzonderingscel, de badgelegenheid en
de luchtvoorziening zijn schoon. De luchtvoorziening stelt de ingeslotene in de gelegenheid om in de buitenlucht te verblijven, waarbij
verticaal zicht op de open lucht mogelijk is.
Als mechanische middelen worden slechts toegepast de in de regelgeving genoemde middelen. Dit zijn: valhelm of schuimhelm; gecapitonneerde handschoenen; mondafscherming; polsbanden aan riem om
middel; enkelbanden met tussenstuk; handboeien; veiligheidsbed. Een
mechanisch middel kan snel en gemakkelijk worden bevestigd, heeft
geen scherpe, ruwe of puntige onderdelen, leidt bij een correcte
toepassing niet tot lichamelijke beschadiging of tot ongemak dat langer
duurt dan noodzakelijkerwijs samenhangt met de toepassing van het
middel, kan eenvoudig gereinigd worden. Uitsluitend personeel dat
hiertoe specifiek is aangewezen en opgeleid wordt belast met het
aanbrengen van mechanische middelen.
De inrichting heeft beleid geformuleerd waaruit blijkt hoe het te allen
tijde voorziet in voldoende en geschikte straf- en afzonderingscellen, zo
nodig in een andere inrichting. Hierbij is specifiek aandacht voor het
niet in een andere verblijfsruimte plaatsen van ingeslotenen die
uitsluitend in een afzonderingscel geplaatst mogen worden.
Het door de inrichting geformuleerde beleid voor de inzet van mechanische middelen is in overeenstemming met wet- en regelgeving. Er is
vastgelegd welk personeel bevoegd is tot het aanbrengen van mechanische middelen.
Voorafgaand aan elke plaatsing in een straf- of afzonderingscel
controleert personeel of de cel voldoet aan de in de regelgeving
genoemde criteria en schoon is. Voorafgaande aan plaatsing worden
afwijkingen hersteld.
De staat van mechanische middelen wordt periodiek gecontroleerd.
Indien deze niet langer voldoen aan de in de regelgeving genoemde
voorwaarden vervangt de inrichting de middelen.

44 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Bevindingen
In de bezochte inrichtingen vindt de disciplinaire strafplaatsing plaats
in een strafcel of in de eigen cel. De afzonderingsmaatregel vindt plaats
in een afzonderingscel of in de eigen cel. Een aantal inrichtingen heeft
daarnaast de beschikking over een of meerdere cellen op de eigen
afdeling die gebruikt kunnen worden voor het afzonderen. Deze cellen
lijken vaak op reguliere cellen en kunnen aangepast worden aan de
toestand van de ingeslotene. Bij het afzonderen in het kader van een
maatregel is het bijvoorbeeld vaak niet mogelijk om de maatregel op de
eigen cel ten uitvoer te leggen. De ingeslotene kan zichzelf daar letsel
toebrengen. Afzondering in een prikkelarme afzonderingscel kan de
psychische toestand echter verder doen verslechteren. De specifieke
cellen op de afdeling bieden dan het beste alternatief. Hierop wordt
nader ingegaan in paragraaf 4.1.
De meeste inrichtingen hebben niet specifiek in beleid vastgelegd hoe
te allen tijde voorzien wordt in voldoende en geschikte straf- en
afzonderingscellen. In de praktijk wordt er pragmatisch omgegaan met
een tekort aan cellen. Indien een ingeslotene met spoed op grond van
een maatregel in een afzonderingscel geplaatst moet worden, wordt
een cel vrijgemaakt waar op dat moment een ingeslotene op grond van
een straf verblijft. Deze ingeslotene gaat dan tijdelijk terug naar de
afdeling om een deel van de straf op de eigen cel uit te zitten of diens
straf wordt direct omgezet van een plaatsing in een strafcel naar een
strafplaatsing op eigen cel.
De Inspectie sprak enkele gedetineerden die hier ervaring mee hadden.
Voor hen die na een kort verblijf op de eigen cel teruggeplaatst werden
naar de strafcel was niet altijd duidelijk wat hieraan ten grondslag lag.

De straf- en afzonderingscel
De straf- en afzonderingscellen bevinden zich doorgaans op een of
soms twee of drie centrale locaties in de inrichting. Per bezochte
inrichting zijn er tussen de vier en 14 cellen die zowel ingezet worden
voor strafplaatsingen als voor afzonderingsmaatregelen. Het enige
verschil tussen beide is dat, zoals in regelgeving is vastgelegd, bij een
strafplaatsing overdag het matras door een zitelement vervangen wordt
en bij een maatregel 24 uur per dag gekozen kan worden tussen een
matras en zitelementen. Deze keuzevrijheid verklaart een verschil in
uitvoering. Meestal hebben de ingeslotenen die op grond van een
maatregel geplaatst zijn 24 uur per dag een matras. In een inrichting
binnen de sector gevangeniswezen hadden alle afgezonderde gedetineerden 24 uur per dag een matras en overdag tevens zitelementen. In
een andere inrichting van de sector gevangeniswezen hadden alle
gedetineerden ’s nachts een matras en overdag uitsluitend zitelemen-

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 45

ten. In een van inrichtingen van de Directie Bijzondere Voorzieningen
hadden alle vreemdelingen op de isolatieafdeling 24 uur per dag een
matras. Voor de strafplaatsingen is dit laatste niet in overeenstemming
met de regelgeving.
Per inrichting is steeds een deel van de cellen voorzien van camera’s. In
drie inrichtingen zijn dat alle cellen. Paragraaf 3.3 gaat nader in op het
cameratoezicht.
In de meeste inrichtingen is het mogelijk om in de straf- of afzonderingscel kennis te nemen van de tijd. Er zit dan een klokje in de deur of
er hangt buiten een klok waarop zicht vanuit de cel mogelijk is.
Ingeslotenen denken wisselend over het al dan niet kennis kunnen
nemen van de tijd. De een ervaart het als een kwelling als er geen
tijdsbeleving is, de ander wil juist niet geconfronteerd worden met het
voortkruipen van de tijd.
Zicht naar buiten vanuit de straf- en afzonderingscel is overigens geen
vanzelfsprekendheid. Bij de helft van de inrichtingen was er vrij zicht
naar buiten. Bij de overige inrichtingen waren de ramen geblindeerd of
was het zicht beperkt door niet te bedienen luxaflex of, in een geval,
zeer kleine op hoogte aanwezige raampjes. Bij deze laatste inrichting
bedraagt het totale raamoppervlak minder dan de wet voorschrijft.
Daglicht kwam wel altijd in meer of mindere mate naar binnen, soms
via een koepel in het plafond.
In zeven van de tien inrichtingen is in de straf- en afzonderingscellen
een radio aanwezig. In een van deze inrichtingen bleek de radio niet te
werken. In een andere inrichting wordt pas na 24 uur de mogelijkheid
geboden om naar de radio te luisteren. In de instructies staat dit als een
privilege benoemd.
In drie van de tien inrichtingen zijn de straf- en afzonderingscellen niet
voorzien van een radio. Opvallend is dat dit bij beide inrichtingen van
de Directie Bijzondere Voorzieningen het geval is.
In alle bezochte inrichtingen zijn de straf- en afzonderingscellen
voorzien van een toilet. In zes van de tien inrichtingen bleek het voor de
ingeslotenen niet mogelijk om zelf het toilet door te spoelen.
Ingeslotenen waar de Inspectie mee sprak gaven aan dat het soms lang
kan duren voordat personeel na een oproep het toilet doorspoelt. Een
enkele ingeslotene gaf aan dat hij wel eens de hele nacht in de stank lag
en dat er pas ’s ochtends voor hem werd doorgespoeld. De voorziening
om zelf door te kunnen spoelen is vaak niet aanwezig omdat ingeslotenen die er bijvoorbeeld van verdacht worden drugs te hebben ingeslikt
dit dan kunnen wegspoelen. In vier inrichtingen is het voor ingeslotenen wel mogelijk om zelf door te spoelen. Dit kan dan zonodig

46 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

uitgeschakeld worden. In een van de inrichtingen van de Directie
Bijzondere Voorzieningen is naast een toilet ook een waterkraantje en
een spiegel aanwezig.
In alle bezochte inrichtingen zijn de straf- en afzonderingscellen
voorzien van een intercom. Bij een van de bezochte inrichtingen bleek
de geluidskwaliteit van de intercom matig. Het personeel kon vanuit de
cel slecht worden verstaan en personeel gaf aan de ingeslotenen ook
niet altijd goed te kunnen verstaan.
De straf- en afzonderingscellen van alle bezochte inrichtingen zijn
voorzien van verlichting. In een van de inrichtingen kunnen ingeslotenen de verlichting zelf bedienen. In de andere inrichtingen is dit aan
het personeel voorbehouden. Doorgaans is de verlichting volgens de
inrichtingen ’s avonds aan en ’s nachts uit. Indien een gedetineerde
onder (camera)toezicht staat kan personeel de verlichting ’s nachts in
een gedimde stand aanlaten. Tijdens de overnachting van een van de
inspecteurs in een cel op de isolatieafdeling bleef het licht ’s nachts op
gedimde stand aan, terwijl er geen sprake was van camerabewaking. De
hoeveelheid licht bleek voldoende om te kunnen lezen en de vraag kan
gesteld worden of er bij deze hoeveelheid licht nog sprake is van een
onverstoorde nachtrust.
Luchtverversing en verwarming zijn ook in de straf- en afzonderingscellen van alle bezochte inrichtingen aanwezig. De kwaliteit van de
luchtverversing verschilde wel, maar over het algemeen was deze
redelijk tot goed. Een enkele ingeslotene klaagde over de luchtverversing; tijdens zijn verblijf zou deze niet gefunctioneerd hebben.
De verwarming is doorgaans in de vloer of de wanden van de straf- en
afzonderingscellen aangebracht. De temperatuur was over het algemeen redelijk aangenaam. Een ingeslotene klaagde over een uitgedroogde huid veroorzaakt door de vloerverwarming. Een andere
ingeslotene over het op blote voeten moeten verblijven in een cel met
een koude vloer. Ingeslotenen die in een strafcel verblijven krijgen
overdag meestal sokken en een overall of een joggingpak. Aan het einde
van de dag wisselen ze deze in voor een pyjama. Bij ingeslotenen die in
een afzonderingscel verblijven bestaat een verhoogd risico dat ze
zichzelf of een ander iets zullen aandoen. Zij dragen vaak dag en nacht
een zogenoemd scheurhemd dat gemaakt is van een materiaal dat zich
niet laat scheuren. Een aantal inrichtingen stelt daarnaast papieren
ondergoed beschikbaar. In een inrichting krijgen de ingeslotenen naast
een scheurhemd een korte broek van niet scheurbaar materiaal.
In enkele inrichtingen zijn de straf- en afzonderingscellen voorzien van
een oppervlak om op te krijten. Er is dan krijtverf aangebracht op een

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 47

wand of op de deur van de cel.
Vrijwel alle bezochte straf- en afzonderingscellen waren schoon.
Doorgaans dienen de ingeslotenen de cel zelf schoon te houden, met
name als het een strafplaatsing betreft. Vaak is er wekelijks een mobiele
reinigingsploeg die een grondige reiniging uitvoert. In een enkele
inrichting maakt inrichtingspersoneel de cel van ingeslotenen, die op
maatregel geplaatst zijn, schoon. Voorafgaand aan elke plaatsing
controleert personeel of de cel schoon is en of er geen afwijkingen zijn.

De luchtplaats
Alle isolatieafdelingen van de bezochte inrichtingen beschikken over
één of meer luchtplaatsen. Op de meeste luchtplaatsen verblijven
ingeslotenen in de buitenlucht en is er verticaal vrij zicht op de open
lucht. In twee van de tien inrichtingen voldeed de luchtplaats niet aan
deze eisen.10 In de ene inrichting was de luchtplaats vrijwel volledig
overkapt en bood slechts zeer beperkt zicht op de open lucht. Bij een
andere inrichting bestond de luchtplaats in feite uit twee bij elkaar
gevoegde cellen met open ramen met tralies. Ingeslotenen die in
beperkingen waren geplaatst dienden gebruik te maken van deze
luchtplaats. Zij werden dus niet in de gelegenheid gesteld om in de
buitenlucht te verblijven. Voor de overige ingeslotenen van de isolatieafdeling had de inrichting echter voorzien in een luchtplaats elders in
het gebouw. Mede uit praktische overwegingen werd zoveel mogelijk
getracht om afgezonderde ingeslotenen daar gezamenlijk te laten
luchten.
In een andere inrichting had de commissie van toezicht geoordeeld dat
de luchtplaatsen niet voldeden omdat een verblijf op deze luchtplaatsen
niet als een verblijf in de buitenlucht kon worden aangemerkt. De
inrichting heeft naar aanleiding daarvan een van de luchtplaatsen laten
aanpassen. De niet aangepaste luchtplaats wordt niet voor het luchten
gebruikt.
De luchtplaatsen zijn veelal voorzien van een drukbel of intercomverbinding om personeel op te roepen. Een aantal luchtplaatsen is
10

Bij brief van 10 maart 2012 informeert de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie de
Tweede Kamer dat uit onderzoek van DJI is gebleken dat bij 10 penitentiaire
inrichtingen de luchtruimten van de isolatieafdelingen niet voldoen aan de wettelijke
norm. Van de acht penitentiaire inrichtingen die de Inspectie in het kader van dit
onderzoek bezocht behoren twee inrichtingen tot de inrichtingen waarvan de
luchtplaats volgens DJI niet aan de wettelijke norm voldoet. Het betreft PI Almelo,
locatie de Karelskamp en PI Limburg Zuid, locatie de Geerhorst (zie ook ISt-rapport
september 2008). De staatssecretaris geeft in zijn brief aan dat voor vijf van de 10
locaties reeds voorzien is in een oplossing en dat hij DJI de opdracht heeft gegeven
om met ingang van 12 maart 2012 voor de overige locaties te voorzien in een
oplossing.

48 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

voorzien van verlichting en/of camerabewaking. Bij diverse inrichtingen
heeft personeel vanaf de gang geen volledig zicht op de gehele luchtplaats. Bij twee inrichtingen was er geen overkapping boven een deel
van de luchtplaats en kon er niet geschuild worden tegen de regen.
De luchtplaatsen waren vrijwel allemaal schoon. Op een van de
luchtplaatsen lag ontlasting van een ingeslotene die daar eerder die dag
gelucht had. Personeel had dit niet opgemerkt bij het einde van het
luchten.

De badgelegenheid
Alle isolatieafdelingen van de bezochte inrichtingen zijn voorzien van
een badgelegenheid. Standaard is een douche aanwezig en vaak ook een
wastafel en een bad. Het bad is echter vrijwel altijd buiten gebruik. In
een enkel geval douchen de ingeslotenen in het bad. Een aantal
badgelegenheden heeft ook een oogdouche (voor na gebruik pepperspray) en/of een toilet.
De deur naar de badgelegenheid was doorgaans voorzien van een raam
of een spionnetje, zodat personeel tijdens het douchen toezicht kan
houden. In een enkel geval had de deur geen doorkijkmogelijkheid en
liet personeel de deur tijdens het douchen openstaan. Personeel gaf aan
dat het niet permanent toekijkt tijdens het douchen, maar wel een
oogje in het zeil wil houden.
De badgelegenheden waren over het algemeen schoon. In een enkel
geval hing er een bedompte lucht.

De mechanische middelen
De Inspectie heeft in de bezochte inrichtingen uitsluitend de in
regelgeving genoemde mechanische middelen aangetroffen.
Doorgaans worden deze bewaard in de opslagruimte van het interne
bijstandsteam (IBT). De leden van het IBT zijn steeds aangewezen en
opgeleid om de mechanische middelen aan te brengen. In een aantal
inrichtingen waren tevens op de isolatieafdeling mechanische middelen beschikbaar. In alle inrichtingen wordt weinig gebruik gemaakt van
de mechanische middelen. In enkele inrichtingen vrijwel nooit. Het
veiligheidsbed wordt slechts zeer zelden gebruikt, in een aantal
inrichtingen is het veiligheidsbed zelfs niet meer aanwezig. Van de
overige in de regelgeving genoemde mechanische middelen ontbraken
regelmatig de gecapitonneerde handschoenen en de mondafscherming. Verder gaf personeel vrijwel steeds aan geen gebruik te maken
van de valhelm of schuimhelm omdat ingeslotenen deze relatief
eenvoudig afkrijgen. Binnen de detentie- en uitzetcentra is een nieuwe
helm in gebruik die volgens personeel van de bezochte inrichtingen wel
goed blijft zitten. Een enkele inrichting van de sector gevangeniswezen

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 49

heeft een type helm aangeschaft die volgens personeel van die inrichting ook goed blijft zitten. Voor deze helmen en de overige aanwezige
mechanische middelen geldt dat ze snel en gemakkelijk kunnen worden
bevestigd11 en geen scherpe, ruwe of puntige onderdelen bevatten. Ook
leidt een correcte toepassing niet tot lichamelijke beschadiging. De
Inspectie vergeleek de handboeien die binnen de inrichtingen van DJI
gebruikt worden met de handboeien die de Koninklijke Marechaussee
op Schiphol tijdens het transport van uit te zetten vreemdelingen
gebruikt. Deze laatste handboeien bleken eenvoudig aan te brengen,
zijn functioneel en veroorzaken minder ongemak dan de handboeien
die DJI gebruikt.
De mechanische middelen waren in het algemeen in een goede staat en
schoon. Niet in alle inrichtingen was duidelijk wie belast was met het
periodiek controleren van de staat van de mechanische middelen.
Mogelijk had dit te maken met de geringe toepassing. In de inrichtingen waar dit wel duidelijk was lag de taak daartoe doorgaans bij een van
de groepscommandanten van het IBT.
De inrichtingen volgen bij het toepassen van mechanische middelen
het landelijk protocol.
Accommodatie
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium accommodatie voldoen de uitvoering en het beleid
beperkt en de check op de uitvoering overwegend.
Ten aanzien van de uitvoering geldt weliswaar dat de inrichting van de
straf- en afzonderingscel over het algemeen in overeenstemming is met
de norm, maar dat er bij dit uitgebreide criterium ook nog een groot
aantal aandachtspunten is.
In een van de detentie- en uitzetcentra waren de strafcellen overdag niet
voorzien van zitelementen, maar van een matras. In slechts vijf van de
tien inrichtingen was er vanuit de cellen van de isoleerafdeling vrij
uitzicht naar buiten. In de overige cellen waren de ramen vaak geblindeerd waardoor een beperkte hoeveelheid licht naar binnen viel. In het
CPT annual report 2010-2011 stelt het CPT over afzondercellen dat er
toegang tot daglicht moet zijn. De Inspectie constateert dat aan deze
voorwaarde weliswaar voldaan wordt, maar dat de hoeveelheid licht
soms wel erg beperkt is.
In een van de inrichtingen voldeed het raamoppervlak van de cellen niet
aan de daarvoor voorgeschreven minimumeis.
In drie van de tien inrichtingen is geen radio aanwezig. In enkele andere
inrichtingen zijn aan het inschakelen van de radio restricties verbon11

De Inspectie heeft het aanbrengen getest in een situatie waarbij door de persoon
waarbij de middelen werden aangebracht, geen weerstand werd geboden.

50 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

den. Hoewel dit niet bij wet geregeld is, vindt de Inspectie het, net als
bij het niet beschikbaar stellen van literatuur, zeer onwenselijk als
ingeslotenen geen mogelijkheid tot afleiding van een radio hebben,
zeker wanneer het afzonderen meer dan enkele dagen duurt. Het in een
aantal inrichtingen beschikbaar stellen van een krijtwand ziet de
Inspectie dan ook als een good practice.
De Inspectie is van oordeel dat ingeslotenen zoveel mogelijk de
mogelijkheid geboden moet worden om zelf het toilet door te spoelen.
Uitsluitend indien daartoe aanleiding bestaat moet dit kunnen worden
beperkt. De huidige inrichting van de straf- en afzonderingscellen
maakt dit echter niet altijd mogelijk. Door tijdig te reageren op een
verzoek van een ingeslotene om het toilet door te spoelen kan veel
ergernis worden voorkomen.
De inspectie constateerde dat de intercomkwaliteit in een inrichting
onvoldoende was. De Inspectie stelde daarnaast vast dat, ook als
iemand niet onder (camera)toezicht geplaatst is, de nachtverlichting
soms aanblijft. De Inspectie vraagt zich bovendien af of de gebruikte
lichthoeveelheid noodzakelijk is voor het toezicht en de nachtrust en
het dag- en nachtritme van de ingeslotene niet onnodig verstoort. Met
moderne camera’s is immers ook zonder licht adequaat toezicht
mogelijk.
De meeste luchtplaatsen in dit onderzoek voldoen aan de daaraan
gestelde voorwaarden. In twee inrichtingen voldoet de luchtplaats niet
omdat een verblijf aldaar niet kan worden aangemerkt als een verblijf in
de buitenlucht. Dit is opmerkelijk omdat de Inspectie hier reeds sinds
2006 aandacht voor vraagt. In twee andere inrichtingen voldeed de
luchtplaats niet omdat er geen overkapping aanwezig was om te
schuilen tegen de regen.
Ten aanzien van de mechanische middelen viel het de Inspectie op dat
de valhelm of schuimhelm waarover vrijwel alle inrichtingen beschikken niet of nauwelijks gebruikt wordt omdat deze niet functioneel is.
De Inspectie stelt de vraag hoe het kan dat verschillende inrichtingen
van DJI ieder voor zich tot het oordeel zijn gekomen dat de helm niet
voldoet en desondanks gedurende vele jaren niet besloten is om te
voorzien in een alternatief.12 Binnen de detentie- en uitzetcentra is
inmiddels een nieuwe helm in gebruik waar de bezochte inrichtingen
tevreden over waren. Bij de meeste inrichtingen binnen de sector
gevangeniswezen was dit alternatief echter niet bekend. Ook voor de
handboeien die DJI gebruikt is een alternatief beschikbaar dat minder
12

In de wederhoorreactie geeft DJI aan dat in een aantal inrichtingen reeds enkele jaren
een proef loopt met het gebruik van een nieuwe helm. Omdat de noodzaak tot het
toepassen zo gering is heeft de proef een relatief lange doorlooptijd.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

51

ongemak veroorzaakt.
De meeste inrichtingen hebben niet specifiek in beleid vastgelegd hoe
te allen tijde voorzien wordt in voldoende en geschikte straf- en
afzonderingscellen In de praktijk wordt hier pragmatisch mee omgegaan en levert het weinig problemen op.
Binnen een aantal inrichtingen is de controle van de staat van de
mechanische middelen niet duidelijk belegd.

Aanbeveling aan DJI
• Evalueer periodiek de functionaliteit van de mechanische middelen.
Bezie of de handboeien vervangen kunnen worden door handboeien
die minder ongemak veroorzaken en elders binnen de overheid reeds
in gebruik zijn. Bezie of de valhelmen vervangen dienen te worden.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Voorzie strafcellen overdag van zitelementen.
• Draag er zorg voor dat het raamoppervlak voldoet aan de norm.
Realiseer in afzondercellen een goede daglichtinval en indien
mogelijk vrij uitzicht naar buiten.
• Bied in ieder geval ingeslotenen die meer dan enkele dagen achtereen
op een isolatieafdeling verblijven de nodige afleiding. Stel hen in de
gelegenheid om naar de radio te luisteren.
• Bied ingeslotenen zoveel mogelijk de mogelijkheid om zelf het toilet
door te spoelen en beperk deze mogelijkheid uitsluitend indien
daartoe aanleiding bestaat. Reageer voor zolang de huidige inrichting
van de straf- en afzonderingscellen dit niet mogelijk maakt tijdig op
elk verzoek om het toilet door te spoelen.
• Draag zorg voor een goede intercomkwaliteit.
• Schakel, indien een ingeslotene niet onder (camera)toezicht staat, de
nachtverlichting niet in. Onderzoek welke lichthoeveelheid noodzakelijk is voor het toezicht en de nachtrust en het dag- en nachtritme
van de ingeslotene niet onnodig verstoord. Overweeg de inzet van
camera’s die ook zonder kunstlicht een goed beeld geven.
• Draag er zorg voor dat de luchtvoorzieningen dusdanig zijn ingericht
dat ingeslotenen er in de buitenlucht kunnen verblijven met verticaal
zicht op de open lucht, maar ook kunnen schuilen tegen de regen.
• Wijs een functionaris aan die verantwoordelijk is voor de periodieke
controle van de staat van de mechanische middelen.

52 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

2.6 Conclusie
Ten aanzien van het aspect rechtspositie doet de Inspectie relatief veel
aanbevelingen. Dit wil allerminst zeggen dat het niet goed gesteld is
met de rechtspositie van ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of een strafplaatsing is opgelegd of bij wie mechanische middelen
zijn aangebracht. Integendeel, er is de inrichtingen veel aan gelegen om
de rechtspositie van deze kwetsbare groep zoveel mogelijk te waarborgen. Dat de Inspectie niettemin veel aanbevelingen doet komt enerzijds
doordat een constatering bij een, of een beperkt aantal inrichtingen al
tot een aanbeveling kan leiden (zie bijlage 2 voor een overzicht).
Anderzijds komt dit door het grote aantal normen en verwachtingen dat
getoetst is bij het aspect rechtspositie.
Hoewel de inrichtingen grotendeels voldoen aan deze normen en
verwachtingen legt het niet nakomen van bepaalde normen en
verwachtingen soms veel gewicht in de schaal. Daardoor voldoet in dit
hoofdstuk de uitvoering bij drie criteria overwegend en bij twee criteria
slechts beperkt. Deze twee criteria zijn het criterium rechtmatig
afzonderen en het criterium accommodatie. Ten aanzien van het
criterium rechtmatig afzonderen komt de Inspectie tot dit oordeel
omdat in de praktijk een of meer strafwaardige handelingen kunnen
leiden tot een aaneengesloten verblijf van meer dan 14 dagen op de
isolatieafdeling. Dit kan verschillende oorzaken hebben. Bijvoorbeeld
omdat de ingeslotene in afwachting van een overplaatsing langer dan
de opgelegde 14 dagen op de isolatieafdeling moeten verblijven. Of
omdat de ingeslotene, bij samenloop van meerdere strafwaardige
handelingen, meer dan 14 dagen aaneengesloten in een strafcel dient te
verblijven. Een ander voorbeeld betreft het aansluitend aan een straf
van 14 dagen, voor weigering plaatsing mpc, opnieuw opleggen van een
straf van 14 dagen. De Inspectie is met name zeer kritisch over de
verschillende wijze waarop inrichtingen omgaan met ingeslotenen die
weigeren op een mpc geplaatst te worden. Zelfs binnen vestigingen legt
de ene directeur hier een afzonderingsmaatregel voor op en de andere
directeur een strafplaatsing. Dit is opmerkelijk omdat het doel van
beide middelen en de rechtswaarborgen waarmee ze zijn omgeven
verschillend zijn.
Op het criterium accommodatie voldoet de uitvoering beperkt vanwege
het grote aantal aanbevelingen dat zich in een aantal gevallen tot een
beperkt aantal inrichtingen richt. De Inspectie vindt het met name
belangrijk dat ingeslotenen die meerdere dagen achtereen op de
isolatieafdeling verblijven, niet verstoken blijven van enige vorm van
afleiding. In die afleiding kan voorzien worden door literatuur beschikbaar te stellen en de cel van een radio te voorzien. Het op de deur of een

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 53

wand aanbrengen van een krijtbord ziet de Inspectie daarbij als een
good practice.
Bij dit criterium vraagt de Inspectie ook aandacht voor het op onderdelen aanpassen van de leefomgeving van de ingeslotene, dan wel diens
mogelijkheid om invloed te hebben op deze leefomgeving. Zo dienen
ingeslotenen in de buitenlucht te kunnen luchten, dienen strafcellen
overdag te zijn voorzien van zitelementen, dient het raamoppervlak van
de straf- en afzonderingscel te voldoen aan de minimumnorm, dient de
intercom goed te functioneren en dient bij ingeslotenen die niet onder
(camera)toezicht staan ’s nachts de nachtverlichting uitgeschakeld te
kunnen worden. Ook vindt de Inspectie het wenselijk dat ingeslotenen
zoveel mogelijk zelf het toilet door kunnen spoelen en dat er vrij
uitzicht naar buiten is vanuit de cellen van de isolatieafdeling.
Ten aanzien van de overige criteria merkt de Inspectie op dat deze
overwegend voldoen, maar dat er wel enige aandachtspunten zijn. Voor
het recht op telefoneren geldt weliswaar dat dit, een enkele uitzondering daargelaten, onverkort wordt toegekend, maar dat ingeslotenen
vaak pas na enkele dagen het thuisfront over hun bijzondere situatie
kunnen informeren. Ook het recht op bezoek wordt bij vrijwel alle
inrichtingen onverkort toegekend. Het laten deelnemen aan (groeps)
bezoek in kleding van de isolatieafdeling is echter niet wenselijk.
Voor anderstaligen vraagt de Inspectie in twee aanbevelingen aandacht.
Zo dient een ingeslotene zo nodig met bijstand van een tolk te worden
gehoord en dient een beschikking zoveel mogelijk in een voor de
ingeslotene begrijpelijke taal te worden opgesteld. Het komt in de
praktijk vrijwel niet voor dat beschikkingen in een andere dan de
Nederlandse taal worden opgesteld. De motivatie in de beschikkingen
en met name het daarin vermelden van hetgeen tijdens het horen aan
de orde kwam is een ander belangrijk aandachtspunt. Voor het horen
geldt daarnaast dat dit ten onrechte niet altijd gebeurt vóór een besluit
over het verlengen van een afzonderingsmaatregel. Tenslotte vindt de
Inspectie dat ook in het weekend de arts onverwijld in kennis gesteld
dient te worden van een plaatsing in een straf- of afzonderingscel.
Het beleid voldoet bij twee criteria volledig omdat zowel bij de hoorplicht als de mededelingenplicht de wet een duidelijk kader geeft dat
nauwelijks tot geen nadere uitwerking vraagt. De directeur van een
inrichting wordt geacht de wet te kennen.
Net als bij de uitvoering voldoen bij het beleid de criteria rechtmatige
afzondering en accommodatie beperkt. Hoewel voor de detentie- en
uitzetcentra specifiek beleid is opgesteld heeft het merendeel van de
bezochte inrichtingen van de sector gevangeniswezen, in aanvulling op
de sanctiekaart, geen specifiek beleid ontwikkeld voor het opleggen
van, en omgaan met, de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing.

54 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Ook voor het te allen tijde kunnen voorzien in voldoende en geschikte
straf- en afzonderingscellen is vaak geen beleid vastgelegd. Specifiek
voor het criterium activiteiten dient opgemerkt te worden dat een van
de inrichtingen in strijd met de wet in de instructies heeft vastgelegd dat
ingeslotenen op de isolatieafdeling dagelijks slechts een half uur
mogen luchten. De betreffende inrichting verzekerde de Inspectie dat
deze instructie in de praktijk niet wordt toegepast.
De check op de uitvoering tenslotte voldoet gemiddeld overwegend.
Belangrijkste constatering hierbij is dat de beslissing tot afzonderingsmaatregel, strafplaatsing of toepassing van mechanische middelen in
de beschikking beter gemotiveerd dient te worden en dat hierbij onder
andere vastgelegd dient te worden in hoeverre de inhoud van het horen
is meegewogen in deze beslissing.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 55

3
Omgang en Veiligheid

56 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

In dit hoofdstuk staan de omgang met en de veiligheid van de ingeslotene centraal. In de eerste paragraaf komt aan de orde hoe de inrichting
er zorg voor draagt dat er geregeld contact is tussen personeel en de in
de straf- of afzonderingscel geplaatste ingeslotene en dat dit contact is
afgestemd op de situatie van de ingeslotene. In de tweede paragraaf
komen zowel de verzorging van de ingeslotene als de medische zorg aan
de orde. De laatste paragraaf betreft het toezicht door personeel en de
commissie van toezicht.

3.1 Contact
Criterium
Er is geregeld contact tussen personeel en de in de straf- of afzonderingscel geplaatste ingeslotene. Dit contact is naar aard en frequentie
afgestemd op de situatie van de ingeslotene. In beleid is vastgelegd hoe
de inrichting hiervoor zorg draagt. Leidinggevenden zien er op toe dat
er het nodige contact tussen personeel en de in een straf- of afzonderingcel geplaatste ingeslotene is en dat dit naar aard en frequentie op de
situatie van de ingeslotene is afgestemd.
De ingeslotene kan vanuit de straf- of afzonderingscel via een intercom
24 uur per dag in contact komen met personeel en desgewenst een
noodoproep doen. Bij een oproep is er direct contact tussen personeel
en de ingeslotene en indien daartoe aanleiding bestaat, is er binnen 10
minuten visueel contact. Bij een noodoproep is personeel binnen drie
minuten ter plaatse. In instructies voor personeel is vastgelegd hoe
omgegaan dient te worden met (nood)oproepen van in een straf- of
afzonderingcel geplaatste ingeslotene.
Indien de directeur de in de straf- of afzonderingscel aanwezige
communicatiemiddelen buiten gebruik stelt omdat de ingeslotene daar
herhaaldelijk zonder noodzaak gebruik van heeft gemaakt, treft hij de
maatregelen die noodzakelijk zijn voor voldoende communicatie door
de ingeslotene met personeel.

Bevindingen
Vaste contactmomenten
Voor de ingeslotenen die op de isolatieafdeling verblijven is een apart
dagprogramma opgesteld. De verzorgingsmomenten (zie ook de
volgende paragraaf ) zijn dan tevens de contactmomenten. Doorgaans is
dit driemaal daags een maaltijdverstrekking, het dagelijks luchtmoment
en het ’s ochtends en eventueel ’s avonds douchen of opfrissen. Een
aantal inrichtingen verstrekt daarnaast tussendoor een of meerdere
malen koffie of thee. De aard van het contact verschilt. Regelmatig is

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 57

het niet meer dan het begeleiden van iemand naar de luchtplaats of het
overhandigen van eten en/of drinken. In een aantal inrichtingen is het
contact intensiever, met name als iemand op maatregel verblijft en de
psycholoog geïndiceerd heeft dat extra contact gewenst is. Honger- en
dorststakers krijgen altijd extra aandacht. Dit is ook vastgelegd in het
landelijk protocol voor honger- en dorststakers. Enkele inrichtingen
hebben ook specifiek in een protocol isoverzorging opgenomen dat de
aard en de frequentie van het contact afgestemd dient te zijn op de
situatie van de ingeslotene.
De frequentie van bezoeken door andere disciplines, zoals de medische
dienst en de geestelijke verzorging, verschilt per inrichting. In een van
de bezochte inrichtingen is het vaste praktijk dat de mentoren de
ingeslotenen op de isolatieafdeling bezoeken. In enkele andere
inrichtingen was deze ontwikkeling net in gang gezet.
In een van de inrichtingen gaat het personeel mee met de ingeslotene
op de luchtplaats. Dat is dan vaak ook het moment waarop er met de
ingeslotene gesproken wordt. In de betreffende inrichting controleert
personeel 24 uur per dag ieder uur hoe het met de ingeslotene gesteld
is. Indien gewenst kan de ingeslotene dan contact met het personeel
hebben. Andere inrichtingen controleren de gesteldheid met een lagere
frequentie, tenzij er een specifieke aanleiding bestaat om vaker te
controleren.
Doordat personeel dient vast te leggen of maaltijden, luchtmomenten
en andere verzorgingsmomenten hebben plaatsgevonden kunnen
leidinggevenden hier redelijk goed toezicht op houden. Of dit ook
daadwerkelijk gebeurt was niet altijd vast te stellen, tenzij leidinggevenden de registraties aftekenden of op basis daarvan een rapportage
opstelden. Indien er een verzoek van andere disciplines lag om extra
aandacht aan een bepaalde ingeslotene te besteden, dan kwam dit in de
rapportages (aan deze disciplines) terug.

Intercom contact
In alle bezochte inrichtingen was, zoals reeds gemeld in paragraaf 2.5,
in elke cel van de isolatieafdeling een intercom aanwezig. De Inspectie
heeft bij elk bezoek de reactietijd op een oproep tijdens de dagsituatie
getest. In vrijwel alle inrichtingen was er direct contact mogelijk. In een
enkele inrichting duurde dit iets langer. Ingeslotenen bevestigden dat er
doorgaans vrij snel contact is via de intercom. In de meeste inrichtingen
komt de oproep overdag binnen bij een statische of centrale post, of
direct bij personeel dat verantwoordelijk is voor de verzorging van de
ingeslotenen op de isolatieafdeling. In een aantal inrichtingen heeft dit
personeel een kantoor op de isolatieafdeling. Dan kan het vrijwel direct
ter plaatse zijn. In andere inrichtingen is dit personeel werkzaam op een

58 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

andere afdeling, maar heeft het (de betreffende dag) de taak om (tevens)
zorg te dragen voor de ingeslotenen op de isolatieafdeling. Het duurt in
dat geval iets langer voordat personeel ter plaatse is, maar indien er
sprake is van spoed kan dit altijd binnen enkele minuten.
Indien de oproep niet direct bij het personeel van de isoafdeling, maar
eerst bij de centraalpost of de statische post binnenkomt, neemt
personeel van deze posten contact op met het personeel van de
isoafdeling. Ook dan kan dit personeel vrij snel ter plaatse zijn.
Ingeslotenen hebben over het algemeen weinig klachten over de
reactietijd gedurende de dag. Een van de ingeslotenen die de Inspectie
sprak, gaf wel aan dat hij de eerste dag na plaatsing ’s ochtends tijdig
aangaf bepaalde medicijnen in te moeten nemen en dat pas uren later
zijn medicijnen werden verstrekt. Dit veroorzaakte bij hem veel stress.
Tijdens de nacht is er in de inrichtingen slechts zeer beperkt personeel
aanwezig. De intercom komt dan vaak binnen bij de meldkamer of,
indien deze bezet blijft, bij de statische post of centraalpost. Enkele
inrichtingen hebben ook ’s nachts personeel aanwezig op of in de
directe nabijheid van de isolatieafdeling. Daar is personeel ook ’s nachts
vrijwel altijd snel ter plaatse. Voor de overige inrichtingen geldt dat bij
een oproep een inschatting gemaakt wordt van de urgentie om bij een
ingeslotene langs te gaan. Lijkt deze urgentie aanwezig dan, zo geeft
personeel aan, wordt de ingeslotene direct bezocht. Lijkt er geen sprake
van urgentie dan bezoekt personeel de ingeslotene tijdens een van de
reguliere nachtelijke looprondes.
Ingeslotenen bevestigen dat het ’s nachts vaak langer kan duren voordat
er personeel langskomt. In een aantal gevallen beoordelen zij de mate
waarin sprake is van urgentie anders dan personeel. Het eerder
genoemde voorbeeld van het doorspoelen van het toilet is daar een
voorbeeld van.

Uitschakelen intercom
Het komt vrijwel niet voor dat de directeur de in de straf- of afzonderingscel aanwezige communicatiemiddelen buiten gebruik stelt omdat
de ingeslotene daar herhaaldelijk zonder noodzaak gebruik van heeft
gemaakt. In een van de bezochte inrichtingen heeft de directeur daartoe
ooit besloten. De ingeslotene stond wel onder camerabewaking (zonder
geluid) en werd elk uur fysiek gecontroleerd.
In een aantal inrichtingen geeft personeel aan bij ingeslotenen die
herhaaldelijk zonder noodzaak gebruik maken van de intercom het
geluid van de oproep uit te zetten. In dat geval is de oproep nog wel
visueel waarneembaar doordat er een lampje gaat branden. De vraag is
dan of personeel altijd waarneemt dat het lampje gaat branden.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 59

Oordeel
Contact
Uitvoering

Beleid

Check

Op het criterium contact voldoen de uitvoering, het beleid en de check
op de uitvoering overwegend. Ten aanzien van de uitvoering is de
Inspectie van oordeel dat deze overwegend voldoet omdat in diverse
inrichtingen het contact naar aard en frequentie nog beter afgestemd
kan worden op de situatie van de ingeslotene. Weliswaar heeft een
aantal inrichtingen hier wel aandacht voor en zijn er ook richtlijnen
opgenomen in het protocol isoverzorging, maar bij de overige inrichtingen is er uitsluitend specifieke aandacht voor risicovolle gevallen,
zoals honger- en dorststakers.
De Inspectie vindt het een good practice dat in een van de bezochte
inrichtingen de mentoren de ingeslotenen op de isolatieafdeling
standaard bezoeken en dat dit in enkele andere inrichtingen momenteel ook ingevoerd wordt.
Het contact via de intercom verloopt over het algemeen vrij goed.
Ingeslotenen komen via de intercom zowel overdag als ’s nachts vrijwel
altijd snel in contact met personeel. Overdag is personeel na een oproep
over het algemeen ook snel ter plaatse. Tijdens de nacht is er minder
personeel in de inrichting en kan het langer duren, zeker als er geen
personeel nabij de isolatieafdeling aanwezig is en personeel oordeelt
dat de oproep weinig urgentie heeft.
Het komt vrijwel niet voor dat de intercom volledig wordt uitgeschakeld. De Inspectie ziet wel een risico in het door personeel eigenstandig
uitschakelen van het geluidsignaal van de intercom. Volgens de
Inspectie is er dan sprake van een bijzondere situatie die vraagt dat de
directeur oordeelt over de wijze waarop personeel in contact blijft met
de ingeslotene.
Omdat er in een aantal inrichtingen geen beleid is om het contact naar
aard en frequentie af te stemmen op de situatie van de ingeslotene en
hier ook geen uitvoering aan gegeven wordt, kunnen leidinggevenden
ook niet toezien op een correcte uitvoering. Daarom voldoen ook het
beleid en de check op de uitvoering overwegend.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Stem het contact tussen personeel en de ingeslotene in een straf- of
afzonderingscel naar aard en frequentie beter af op de situatie van de
ingeslotene. Leg dit in instructies voor personeel vast en laat
leidinggevenden er op toezien dat overeenkomstig deze instructies
gehandeld wordt.
• Draag er zorg voor dat personeel het geluidsignaal van de intercom
nooit eigenstandig, zonder besluit van de directeur, uitzet.

60 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

3.2 Verzorging en medische zorg
Criterium
Verzorging
De in een straf- of afzonderingscel geplaatste ingeslotene wordt ‘s
ochtends en ‘s avonds in de gelegenheid gesteld zijn uiterlijk en
lichamelijke hygiëne te verzorgen. De ingeslotene waarbij mechanische
middelen zijn aangebracht wordt in de gelegenheid gesteld zich
tenminste eenmaal per dag, en zoveel vaker als nodig is, te wassen en
van schone kleding te voorzien. Personeel belast met de verzorging van
de ingeslotene is hem hierbij zonodig behulpzaam.
De ingeslotene ontvangt regelmatig eten en drinken. Drie keer per dag
wordt er een maaltijd verstrekt, waaronder een warme maaltijd. De
maaltijden worden redelijk gespreid over de dag aangeboden. Personeel
belast met de verzorging van ingeslotenen waarbij mechanische
middelen zijn aangebracht, is ingeslotenen die zelf niet in staat moeten
worden geacht om voeding of drinken tot zich te nemen, daarbij
behulpzaam.
Indien de gedetineerde door de bevestiging van mechanische middelen
niet in staat is om op het toilet te urineren of zichzelf te ontlasten,
wordt hij voorzien van een urinaal of ondersteek. Personeel is hem
zonodig behulpzaam bij het gebruik van de urinaal of ondersteek.
De inrichting heeft voorzien in instructies voor de verzorging van in een
straf- of afzonderingscel geplaatste ingeslotenen en ingeslotenen
waarbij mechanische middelen zijn aangebracht. In deze instructies is
specifieke aandacht voor het verzorgen van het uiterlijk en de lichamelijke hygiëne, voor het verstrekken van drinken en voeding en bij
gefixeerde ingeslotenen tevens de begeleiding bij het urineren en
ontlasten. In de dagelijkse rapportage over ingeslotenen aan wie een
afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, wordt vastgelegd
op welke momenten de ingeslotene de gelegenheid is geboden voor het
verzorgen van het uiterlijk en de lichamelijke hygiëne en op welke
momenten er drinken en voeding is verstrekt. Bij gefixeerde ingeslotenen legt personeel vast tijdens welke verzorging het de ingeslotene
behulpzaam is geweest.
Dorst- en hongerstakers wordt gepaste zorg geboden. De inrichting
heeft vastgelegd hoe het omgaat met dorst- en hongerstakers.
De directeur draagt zorg dat hij tenminste dagelijks op de hoogte wordt
gesteld van de toestand van de in de straf- of afzonderingscel geplaatste
gedetineerde.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 61

Medische zorg
De arts of diens vervanger, dan wel in diens opdracht de verpleegkundige, bezoekt de ingeslotene zo spoedig mogelijk na plaatsing in de
straf- of afzonderingscel en nadat hij een melding krijgt dat de afzonderingsmaatregel langer dan vierentwintig uren duurt de gedetineerde in
een afzonderingscel regelmatig.
Minimaal eenmaal per dag stelt de aan de inrichting verbonden arts of
diens plaatsvervanger zich op de hoogte van de toestand van de
ingeslotene waarbij mechanische middelen zijn aangebracht. De
medische dienst heeft in instructies vastgelegd wat de aard en frequentie is van bezoeken aan ingeslotenen in een straf- en afzonderingscel
en/of ingeslotenen waarbij mechanische middelen zijn aangebracht. De
medische dienst houdt een registratie bij van bezoeken aan ingeslotenen in een straf- of afzonderingscel en de geboden zorg.

Bevindingen
Verzorging
Vijf van de tien bezochte inrichtingen bieden de ingeslotenen op de
isolatieafdeling de mogelijkheid om drie keer per week of om de dag te
douchen. Bij vier inrichtingen kunnen de ingeslotenen dagelijks
douchen. Bij een inrichting is het slechts tweemaal per week mogelijk
om te douchen. De inrichtingen die dagelijks de mogelijkheid bieden
om te douchen stellen ingeslotenen tevens in de gelegenheid om zich ’s
middags op te frissen. De inrichtingen die niet dagelijks de mogelijkheid tot douchen bieden stellen ingeslotenen wel tweemaal per dag in
de gelegenheid om zich op te frissen. Ingeslotenen kunnen tijdens de
opfris- en douchemomenten doorgaans tevens hun tanden poetsen.
De Inspectie sprak met enkele personeelsleden en ingeslotenen die
ervaring hebben met de toepassing van mechanische middelen. Zij
gaven aan dat ingeslotenen waarbij mechanische middelen zijn
aangebracht zoveel als mogelijk in de gelegenheid worden gesteld om
zich te verzorgen. Waar nodig is personeel hen daarbij behulpzaam. Dit
geldt ook voor het urineren en ontlasten en het tot zich nemen van
voeding en drinken.
Regulier verstrekken inrichtingen drie maal per dag voeding aan de
ingeslotenen op een isolatieafdeling. Doorgaans is er tussen acht en
negen uur ’s ochtends ontbijt, verstrekt personeel rond 12 uur de lunch
en tussen 16 en 17 uur het avondeten. Grofweg betekent dit dat ingeslotenen op de isolatieafdeling binnen een periode van zeven tot negen
uur alle maaltijden verstrekt krijgen. Een tweetal inrichtingen van de
sector gevangeniswezen wijkt hier in negatieve zin van af. In de ene
inrichting ontvangen de ingeslotenen om 12 uur de lunch en vervolgens
om 16 uur zowel het avondeten als het ontbijt voor de volgende

62 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

ochtend. Binnen vier uur worden dus alle maaltijden verstrekt. In de
andere inrichting ontvangen ingesloten ’s ochtends tussen 10 en 11 het
ontbijt, om 11.45 uur de lunch en tussen 16 en 17 uur het avondeten. In
het meest negatieve geval verstrekt personeel dan dus binnen vijf uur
alle drie de maaltijden.
Naast het bij de maaltijden verstrekte drinken biedt een aantal inrichtingen op een of meerdere momenten extra drinken aan. Het betreft
dan doorgaans koffie of thee. In enkele inrichtingen gebeurt dit in de
loop van de middag in andere inrichtingen is er ’s avonds een koffie- of
theeronde. De detentie- en uitzetcentra vallen hierbij in positieve zin
op. De ene inrichting biedt om 10 uur, om 15 uur en om 20 uur koffie of
thee aan. In de andere inrichting biedt personeel gedurende de dag elk
uur koffie of thee aan.
De hierboven genoemde inrichting van de sector gevangeniswezen,
waar in het meest negatieve geval binnen vijf uur alle maaltijden
worden aangeboden, heeft daarbuiten geen extra thee- of koffierondes.
Ingeslotenen krijgen dagelijks in een keer een ruime hoeveelheid water
op cel. Indien ze extra willen drinken kunnen ze daar via de intercom
om verzoeken. Dit laatste kunnen de ingeslotenen in de andere
inrichtingen overigens ook altijd.
De inrichtingen hebben de verzorgingsmomenten beschreven in het
dagprogramma voor de isolatieafdeling en doorgaans ook in de
instructies voor personeel. Voor de verzorging van ingeslotenen waarbij
mechanische middelen zijn aangebracht hanteren de inrichtingen het
landelijke protocol toepassing mechanische middelen of een op dit
protocol gebaseerde instructie. In dit protocol staat omschreven hoe
omgegaan dient te worden met hygiëne en maaltijden. Verder staan alle
(bijzondere) aandachtspunten van de verzorging vermeld.
Bij alle bezochte inrichtingen was een dagelijkse rapportage aanwezig
van de verzorgingsmomenten. Veel inrichtingen werken met standaardafvinklijsten waarin naast de eerder genoemde activiteiten als luchten
ook de voedings- en verzorgingsmomenten zijn opgenomen. Uit
controles van de Inspectie blijkt dat deze lijsten vrij consequent worden
ingevuld. Daarnaast doet personeel verslag van bijzonderheden in het
digitale rapportagesysteem TULP. De kwaliteit en omvang van de
rapportages verschilt per inrichting en per medewerker.
Voor honger- en dorststakers is er specifieke aandacht. De meeste
inrichtingen plaatsen hen in een afzonderingscel en vaak ook onder
cameratoezicht. Na 24 uur treedt het protocol voor honger- en dorststakers in werking. De medische dienst controleert dan ook periodiek het
gewicht en de bloeddruk. Er zijn in de inrichtingen specifieke lijsten

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 63

waarop geregistreerd wordt hoeveel de ingeslotene eet en drinkt. Ook
zijn er specifieke instructies voor personeel dat zorg dient te dragen
voor deze categorie ingeslotenen. Diverse personeelsleden gaven aan
ruime ervaring te hebben met honger- en dorststakers en het doorbreken van een situatie waarin iemand weigert te eten of te drinken.
Intensiever contact helpt bijvoorbeeld daarbij, maar ook extra mogelijkheden bieden om te douchen is een beproefd recept. Vaak wordt er dan
toch wat gedronken.
De directeur wordt in elke inrichting in het ochtendoverleg geïnformeerd over de toestand van de ingeslotenen in straf- en afzonderingscellen. In de meeste inrichtingen staat dit onderwerp dagelijks op de
agenda en in een enkele een paar keer per week. Doorgaans bespreekt
men in het ochtendoverleg de nieuw geplaatste ingeslotenen en de
ingeslotenen waarover bijzonderheden te melden zijn. In een aantal
inrichtingen wordt de directeur doordeweeks dagelijks geïnformeerd
over alle ingeslotenen die in een straf- of afzonderingcel geplaats zijn.
In het weekend wordt de directeur regelmatig uitsluitend geïnformeerd
over bijzonderheden.

Medische zorg
De mate waarin de arts betrokken is bij ingeslotenen in een straf- of
afzonderingscel verschilt sterk per inrichting. De meest gangbare
situatie is dat de arts binnen 24 uur een bezoek brengt aan nieuw
geplaatsten en vervolgens uitsluitend op indicatie. In enkele inrichtingen bezoekt de arts ook na de eerste 24 uur regelmatig alle ingeslotenen
op de isolatieafdeling. In enkele andere inrichtingen bezoekt de arts
niet standaard binnen 24 uur de ingeslotenen op de isolatieafdeling en
ook niet daarna. Ingeslotenen in deze inrichtingen zullen tijdens het
verblijf op de isolatieafdeling uitsluitend een arts zien indien daartoe
aanleiding bestaat.
In de praktijk laat de arts zich vaak informeren door de medische dienst
die in de meeste inrichtingen op de doordeweekse dagen dagelijks alle
ingeslotenen op de isolatieafdeling bezoekt. In het weekend is slechts
in enkele inrichtingen personeel van de medische dienst aanwezig en in
staat om de ingeslotenen op de isolatieafdeling te bezoeken. Het betreft
hier onder andere de detentie- en uitzetcentra. In een van de penitentiaire inrichtingen is de medische dienst ook op zaterdag aanwezig. In de
overige inrichtingen doet personeel, indien daartoe aanleiding bestaat,
een beroep op een oproeparts.
De medische diensten volgen het eigen protocol of landelijke richtlijnen voor de zorg aan ingeslotenen die op de isolatieafdeling verblijven.
Van elk bezoek aan de isolatieafdeling doet personeel van de medische

64 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

dienst verslag in het medische registratiesysteem Microhis. Niet
medische informatie registreert ze in een aantal inrichtingen zonodig in
het ook voor overig personeel toegankelijke systeem Tulp.
Bij de toepassing van mechanische middelen is de medische dienst
vrijwel altijd per direct betrokken. De uitzonderlijke gevallen waarin dit
gebeurt worden intensief begeleid door personeel van de medische
dienst. Uitsluitend gedurende de nacht is er dan in de meeste inrichtingen geen personeel van de medische dienst aanwezig. Ook de arts wordt
goed geïnformeerd. Indien mechanische middelen in het weekend
worden toegepast doet de inrichting een beroep op de oproeparts die
dan zorgdraagt voor de medische begeleiding.
Verzorging en
medische zorg
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium verzorging en medische zorg voldoen de uitvoering en
het beleid beperkt en de check op de uitvoering overwegend. Ten
aanzien van de uitvoering geldt voor de verzorging dat de in een straf- of
afzonderingscel geplaatste ingeslotenen conform de norm in de
gelegenheid worden gesteld hun uiterlijk en lichamelijke hygiëne te
verzorgen. Dit geldt ook voor de ingeslotenen waarbij mechanische
middelen zijn aangebracht.
In de meeste inrichtingen krijgen de ingesloten op drie momenten
voeding verstrekt. De tijdsperiode waarbinnen dit gebeurt, is dan zeven
tot negen uur. Twee inrichtingen bieden alle drie de maaltijden binnen
een periode van respectievelijk vier en vijf tot zeven uur aan. De
Inspectie vindt het onacceptabel als in een inrichting gedurende een
periode van 19 tot 20 uur geen contactmoment is waarop voeding
verstrekt wordt. Het ontbreken van een contactmoment gedurende deze
periode waarop drinken wordt aangeboden maakt de situatie alleen
maar schrijnender. Positief is de Inspectie in dit opzicht over de
detentie- en uitzetcentra waar op meerdere momenten per dag en soms
zelfs elk uur drinken wordt aangeboden.
Voor wat betreft de medische zorg geldt dat de meest gangbare situatie
is dat de arts binnen 24 uur een bezoek brengt aan nieuw geplaatsten en
vervolgens uitsluitend op indicatie. In sommige inrichtingen zien
ingeslotenen de arts uitsluitend indien hiertoe aanleiding is. Zij worden
wel binnen 24 uur door iemand van de medische dienst bezocht en
daarna doorgaans dagelijks. In de detentie- en uitzetcentra is in het
weekend ook personeel van de medische dienst aanwezig dat de
ingeslotenen op de isolatieafdeling bezoekt. In de meeste penitentiaire
inrichtingen is dit niet het geval. Daar wordt uitsluitend indien daartoe
aanleiding bestaat in het weekend een arts opgeroepen. De Inspectie is
van oordeel dat de kwetsbare groep ingeslotenen, die op grond van een
maatregel in een afzonderingscel geplaatst is, ook in het weekend door

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 65

de medische dienst bezocht zou moeten worden. Daarom en omdat het
verstrekken van voeding niet goed en in twee inrichtingen zelfs zeer
beperkt gespreid over de dag plaatsvindt voldoet de uitvoering op dit
criterium beperkt.
Ten aanzien van het beleid geldt dat instructies voor de verzorging van
in een straf- of afzonderingscel geplaatste ingeslotenen en ingeslotenen
waarbij mechanische middelen zijn aangebracht in alle inrichtingen
aanwezig waren. Dit geldt ook voor instructies voor de verzorging van
honger- en dorststakers. De medische diensten volgen het eigen
protocol of landelijke richtlijnen voor de zorg aan ingeslotenen die op
de isolatieafdeling verblijven en honger- en dorststakers in het bijzonder. Omdat bovengenoemde tekortkomingen in de uitvoering ook in
beleid zijn vastgelegd, voldoet het beleid echter eveneens beperkt. Ten
aanzien van de check op de uitvoering geldt dat in de dagelijkse
rapportages vrij consequent wordt vastgelegd op welke momenten de
ingeslotene de gelegenheid is geboden voor het verzorgen van het
uiterlijk en de lichamelijke hygiëne en op welke momenten er drinken
en voeding is verstrekt. Ook laat de directeur zich in alle inrichtingen
dagelijks op de hoogte stellen van de toestand van de in de straf- of
afzonderingscel geplaatste ingeslotenen. In het weekend echter wordt
de directeur regelmatig uitsluitend geïnformeerd over bijzonderheden.
Daarom voldoet de check op de uitvoering overwegend en niet volledig.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Bied ingeslotenen die op de isolatieafdeling verblijven drie keer per
dag, redelijk gespreid over de dag, een maaltijd aan. Zorg dat er
daarnaast ook regelmatig contactmomenten zijn waarop drinken
wordt aangeboden.
• Heb gedurende het weekend meer aandacht voor ingeslotenen die op
de isolatieafdeling verblijven. Voorkom dat ingeslotenen, zeker
wanneer zij op grond van een afzonderingsmaatregel geplaatst zijn,
gedurende enkele dagen niet door medisch personeel gezien worden.
Informeer de directeur ook in het weekend standaard over de
toestand van deze kwetsbare groep ingeslotenen.

3.3 Toezicht
Criterium
De directeur kan een ingeslotene die in een straf- of afzonderingscel is
geplaatst onder cameratoezicht plaatsen. Alvorens hij hiertoe beslist,
wint hij het advies in van een gedragsdeskundige of de inrichtingsarts,
tenzij dit advies niet kan worden afgewacht. In dat geval wint de

66 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

directeur het advies zo spoedig mogelijk na zijn beslissing in. Het
besluit van de directeur om een in straf- of afzonderingscel geplaatste
ingeslotene onder cameratoezicht te plaatsen wordt vastgelegd en
daarbij wordt melding gemaakt van het advies van de gedragsdeskundige of de inrichtingsarts.
Het cameratoezicht door personeel is zowel overdag als ´s nachts
continu en vindt ongestoord plaats.
Indien de ingeslotene zelfdestructief gedrag vertoont, dan wel indien
het vermoeden hiervan bestaat, stelt de met het toezicht belaste
functionaris zich ten minste eenmaal per uur op de hoogte van diens
toestand. Indien mechanische middelen zijn aangebracht stelt de
daartoe aangewezen ambtenaar of medewerker zich tenminste eenmaal
per uur op de hoogte van de toestand van de ingeslotene.
In procedures en instructies is vastgelegd hoe en wanneer cameratoezicht wordt ingezet. Daarnaast zijn er specifieke instructies voor
personeel belast met het toezicht op ingeslotenen die zelfdestructief
gedrag vertonen en ingeslotenen waarbij mechanische middelen zijn
aangebracht. Van het elk uur bezoeken van ingeslotenen die in een
straf- of afzonderingscel zijn geplaatst en zelfdestructief gedrag
vertonen, en van ingeslotenen waarbij mechanische middelen zijn
aangebracht, wordt verslag opgemaakt. Leidinggevenden controleren
of dit ook daadwerkelijk gebeurt.
De commissie van toezicht is nauw betrokken bij het wel en wee van
afgezonderde ingeslotenen. De commissie van toezicht / maandcommissaris heeft bijzondere aandacht voor die ingeslotenen waarover ze
op grond van een wettelijke verplichting geïnformeerd wordt.

Bevindingen
Plaatsing onder cameratoezicht
In alle bezochte inrichtingen ligt aan de plaatsing onder cameratoezicht
altijd een beslissing van de directeur ten grondslag. Waar mogelijk wint
de directeur eerst het advies in van een inrichtingsarts of een gedragsdeskundige. In de praktijk is er echter vaak haast geboden en neemt de
directeur de beslissing zonder eerst advies in te winnen. Dat gebeurt
dan wel altijd zo spoedig mogelijk alsnog na het instellen van het
cameratoezicht. Doorgaans vraagt de directeur de psycholoog om
advies. Indien een ingeslotene op maatregel geplaatst wordt, is de
medische dienst en de psycholoog vaak al in het voortraject betrokken.
De psycholoog of de arts adviseert dan over de plaatsing en voorafgaand
aan de plaatsing eventueel ook over het inzetten van cameratoezicht.
Zoals eerder bleek wordt van de plaatsing onder cameratoezicht altijd
hetzij een melding gemaakt in de bestaande beschikking tot afzonderen, hetzij een aparte beschikking opgesteld. In de beschikking staat

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 67

niet altijd vermeld dat de directeur advies heeft ingewonnen bij de
gedragsdeskundige of de inrichtingsarts. Dit kan verklaard worden door
het feit dat de directeur dat advies soms niet kan afwachten en dit
alsnog inwint nadat de ingeslotene onder cameratoezicht is geplaatst.
De beschikking is dan mogelijk reeds opgesteld. Ook als het advies is
ingewonnen nadat de beschikking is opgesteld zou hiervan echter
registratie in het dossier moeten plaatsvinden. Deze registratie trof de
Inspectie in een aantal gevallen niet aan.

Uitvoering van het toezicht
In alle bezochte inrichtingen is voorzien in de mogelijkheid om het
cameratoezicht continu te laten plaatsvinden. De beelden worden altijd
uitgelezen op centrale locaties waar permanent personeel aanwezig is.
Indien personeel tijdelijk de post onbemand moet achterlaten of indien
de personeelspost gedurende de nacht niet bemand is, kan personeel de
camerabeelden doorschakelen naar een personeelspost die op dat
moment wel bemand is. Tijdens de inspectie bleek dat personeel hier
niet altijd even consequent mee omgaat. Het liet de post dan onbemand achter zonder de camerabeelden door te schakelen naar een
bemande post.
Op een aantal locaties had personeel dat belast was met het cameratoezicht ook diverse andere taken, zoals het op afstand openen van deuren
of het opstellen van dagrapportages. Het toezicht vond dan wel zeer
frequent, maar niet continu plaats.
Ingeslotenen die zelfdestructief gedrag vertonen en/of waarbij mechanische middelen zijn aangebracht, worden minimaal een keer per uur,
maar vaak ook frequenter gecontroleerd. In de inrichtingen zijn
registratielijsten aanwezig waarop de controlemomenten zijn bepaald
en geregistreerd worden. Leidinggevenden controleren deze lijsten.
Specifieke omstandigheden in enkele inrichtingen maken dat de
kwaliteit van het toezicht soms te wensen over laat. Daar waar in de
meeste inrichtingen de kwaliteit van het beeld redelijk tot goed is, trof
de Inspectie in enkele inrichtingen ook een matige beeldkwaliteit aan.
Personeel beklaagde zich daar over de beperkte mogelijkheden om
goed zicht te hebben op de ingeslotene. In een inrichting bleken de
camera’s niet de hele cel te overzien zoals de wet dat voorschrijft. Het
toilet en het deel van de cel waar de deur zich bevindt stonden niet
onder cameratoezicht met alle risico’s van dien. Hierdoor zouden
bijvoorbeeld dorststakers ongezien water in het toilet kunnen gooien
waardoor zij minder water binnen krijgen dan personeel registreert.
Ook kunnen ingeslotenen zichzelf letsel toebrengen door met het
hoofd tegen de muur te slaan zonder dat personeel dit direct constateert. Onduidelijk was of de camera’s per abuis niet de gehele cel

68 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

konden overzien of dat deze bewust vanwege privacy redenen zo
geplaatst waren.

Privacy
De privacy van ingeslotenen in een isolatiecel is in ieder geval een
onderwerp dat speelt indien in een cel een camera aanwezig is terwijl de
ingeslotene door de directeur niet onder cameratoezicht geplaatst is.
Het komt nu eenmaal voor dat bij een plaatsing niet altijd een cel
zonder camera vrij is en in sommige inrichtingen zijn om praktische
redenen alle cellen van camera’s voorzien.
De Inspectie trof in enkele inrichtingen een aantal bijzondere situaties
aan. Zo bleek het in een inrichting uitsluitend mogelijk om hetzij alle
camera’s in te schakelen hetzij alle camera’s uit te schakelen. Bij het
plaatsen van een ingeslotene onder cameratoezicht werden dus ook in
de andere cellen van de isolatieafdeling die van camera’s waren
voorzien de camera’s ingeschakeld. Bovendien bleek het technisch niet
mogelijk om uitsluitend het beeld van de juiste camera op de monitor
te projecteren. Op de monitor waren tegelijkertijd in een scherm de
beelden van alle camera’s zichtbaar. Personeel had hiervoor een
creatieve oplossing bedacht door de beelden van alle camera’s die niet
op grond van een beschikking waren ingeschakeld, te bedekken met
een kartonnetje. In enkele andere inrichtingen waren op de monitor
uitsluitend de beelden zichtbaar van camera’s die op grond van een
beschikking waren ingeschakeld. Personeel wilde echter de kwaliteit
van de beelden in andere cellen aan de Inspectie laten zien en schakelde, zonder dat hierom gevraagd werd, moeiteloos over naar beelden
van ingeslotenen op de isolatieafdeling die niet formeel onder cameratoezicht stonden.

Procedures
De procedures voor toezicht op ingeslotenen waarbij mechanische
middelen zijn aangebracht volgen uit het landelijk protocol toepassing
mechanische middelen. Een aantal inrichtingen noemt ook dit protocol
als de handleiding in het geval een ingeslotene zelfdestructief gedrag
vertoont. Andere inrichtingen hebben specifieke afdelingsregels
opgesteld waarin staat hoe omgegaan dient te worden met ingeslotenen die zelfdestructief gedrag vertonen. Een aantal inrichtingen heeft
ook specifiek beschreven hoe het cameratoezicht dient te worden
toegepast. Andere inrichtingen geven aan daarbij de wet als leidraad te
hanteren.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 69

Commissie van toezicht
De ingeslotene aan wie de afzonderingsmaatregel of de strafplaatsing is
opgelegd kan over het algemeen rekenen op extra betrokkenheid van de
commissie van toezicht (cvt). De wijze waarop dit wordt ingevuld,
verschilt echter per cvt en vaak zelfs per individueel lid. De leden die de
inrichting bezoeken en in contact komen met deze specifieke doelgroep, zijn de maandcommissarissen. Afhankelijk van de werkwijze van
de cvt bezoekt een maandcommissaris de inrichting een keer per maand
tot soms meerdere keren per week. Tijdens deze bezoeken spreekt de
maandcommissaris met ingeslotenen die daarom verzocht hebben en
soms ook met ingeslotenen die een klacht hebben ingediend. In vrijwel
alle inrichtingen blijken zogenoemde sprekersbriefjes en ingediende
klachten de aanleiding te zijn om langs te gaan bij een ingeslotene aan
wie de afzonderingsmaatregel of de strafplaatsing is opgelegd. Een
andere aanleiding kan het bericht van de inrichting zijn dat aan een
ingeslotene de afzonderingsmaatregel of de strafplaatsing is opgelegd.
De beschikkingen waaruit dit blijkt worden immers, zoals in paragraaf
2.3 is beschreven, doorgaans aan het secretariaat van de cvt verstuurd
die deze dan vervolgens doorgeleid naar de maandcommissaris. Zowel
in dit laatste geval als bij een sprekersbriefje of een klacht blijkt de straf
of maatregel ten tijde van het bezoek van de maandcommissaris vaak
reeds voorbij.
Om toch in contact te komen met ingeslotenen tijdens de ten uitvoerlegging van de straf- of maatregel hebben diverse maandcommissarissen de gewoonte om bij elk bezoek te informeren of er ingeslotenen op
de isolatieafdeling verblijven. Indien hiervan sprake is, bezoeken ze de
isolatieafdelingen, zien de registraties in en vragen aan personeel of er
sprake is van bijzonderheden. Indien de situatie dat toelaat en de
ingeslotenen het op prijs stellen, voeren enkele maandcommissarissen
dan tevens een gesprek met hen. Vanwege de eigen veiligheid is het
doorgaans niet mogelijk om dit in afwezigheid van personeel te doen.
Een enkele maandcommissaris informeert bij binnenkomst in de
inrichting tevens of er ingeslotenen op grond van een straf of maatregel
op de eigen cel verblijven en bezoekt deze vervolgens ook.
Er zijn ook inrichtingen waar maandcommissarissen nooit of vrijwel
nooit de isolatieafdeling bezoeken. Het toezicht vindt dan op afstand
plaats door kennis te nemen van de maandelijkse overzichten die de
directie beschikbaar stelt van het aantal straffen en maatregelen en hier
zonodig vragen over te stellen. De mate waarin de directie de cvt
informatie verschaft over straffen en maatregelen verschilt per inrichting en de mate waarin de cvt vragen stelt naar aanleiding van deze
informatie verschilt per cvt. Voor beide geldt dat dit varieert van
nauwelijks tot zeer uitvoerig. Tijdens vergaderingen met de directie

70 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

komt regelmatig het verslag van de maandcommissaris aan de orde.
Bijzonderheden naar aanleiding van een eventueel bezoek aan de
isolatieafdeling bespreekt de cvt dan ook met de directie.
De cvt’s zijn verder vaak niet tevreden over de kwaliteit van de beschikkingen, met name de motivatie schiet volgens hen regelmatig te kort,
maar de registratie en dossiervorming is ook niet altijd op orde. Een
aantal cvt’s stelt dit ook in het contact met de directie aan de orde en
spoort de directie aan tot verbetering.

Oordeel
Toezicht
Uitvoering

Beleid

Check

Op het criterium toezicht voldoen de uitvoering, het beleid en de check
op de uitvoering overwegend. Ten aanzien van de uitvoering geldt dat
de formele plaatsing onder cameratoezicht geschiedt door de directeur
en dat hij hierbij advies van een inrichtingsarts of gedragsdeskundige
inwint. Indien dit niet terstond kan, gebeurt dit zo spoedig mogelijk na
plaatsing. Ook kan cameratoezicht in alle inrichtingen continu
plaatsvinden. In de praktijk vergeet personeel, bij het verlaten van de
post, echter wel eens de beelden door te schakelen. De camerabeelden
zijn doorgaans goed en geven een volledig zicht. Soms is de kwaliteit
van de beelden niet goed en in een inrichting kan met de camera’s niet
de gehele cel worden overzien. Hoewel uitsluitend de directeur formeel
tot cameratoezicht kan besluiten staan camera’s in een aantal inrichtingen standaard aan. Personeel kan daardoor op elk moment de beelden
bekijken zonder dat hier een besluit van de directeur aan ten grondslag
ligt. De Inspectie is van oordeel dat dit niet zou moeten kunnen. Het
risico dat hierdoor in strijd met de wet gehandeld wordt is te groot.
De ingeslotene aan wie de afzonderingsmaatregel of de strafplaatsing is
opgelegd kan over het algemeen rekenen op extra betrokkenheid van de
commissie van toezicht (cvt). De wijze waarop dit wordt ingevuld,
verschilt echter per cvt en vaak zelfs per individueel lid.
Maandcommissarissen bezoeken ingeslotenen standaard op de
isolatieafdeling of naar aanleiding van een melding van de inrichting
dat er iemand geplaatst is. In een enkele inrichting laat de commissie
van toezicht zich uitsluitend door de directie informeren en wordt de
isolatieafdeling vrijwel nooit bezocht.
Ten aanzien van het beleid geldt dat inrichtingen voor het toezicht op
ingeslotenen waarbij mechanische middelen zijn aangebracht het
landelijk protocol toepassing mechanische middelen volgen. Voor de
omgang met ingeslotenen die zelfdestructief gedrag vertonen, heeft
een aantal inrichtingen daarnaast specifieke instructies opgesteld. Niet
alle inrichtingen hebben specifiek beschreven hoe het cameratoezicht
dient te worden toegepast. Daarom voldoet het beleid overwegend. Ten
aanzien van de check op de uitvoering heeft de Inspectie vastgesteld dat

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie |

71

inrichtingen registratielijsten hanteren voor ingeslotenen die zelfzelfdestructief gedrag vertonen en/of waarbij mechanische middelen zijn
aangebracht. Op deze lijsten zijn controlemomenten bepaald en
worden deze momenten geregistreerd. Leidinggevenden controleren
deze lijsten.
Omdat niet altijd geregistreerd wordt dat het advies van een gedragsdeskundige of inrichtingsarts is ingewonnen voor het plaatsen van een
ingeslotene onder cameratoezicht voldoet ook de check op de uitvoering overwegend en niet volledig.

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Draag er zorg voor dat, indien een ingeslotene onder cameratoezicht
staat, de beeldkwaliteit goed is en er zicht is op de gehele cel. Draag er
tevens zorg voor dat het cameratoezicht continu plaatsvindt. Indien
personeel dat belast is met het cameratoezicht, tijdelijk de post
verlaat, dient het cameratoezicht overgenomen te worden door ander
personeel.
• Voorkom dat camera’s aanstaan, of aangezet worden, zonder formele
aanwijzing van de directeur. Voorzie in instructies voor de toepassing
van cameratoezicht.
• Leg bij plaatsing onder cameratoezicht altijd schriftelijk vast dat de
gedragsdeskundige of de inrichtingsarts om advies is gevraagd en wat
dit advies behelst.

Aanbeveling aan de commissies van toezicht
• Heb specifieke aandacht voor de kwetsbare groep ingeslotenen die op
een isolatieafdeling verblijven. Bezoek deze afdeling en de ingeslotenen die aldaar verblijven regelmatig. Zie er op toe dat hun rechten
volledig gerespecteerd worden.

3.4 Conclusie
In het hoofdstuk Omgang en Veiligheid kwamen drie criteria aan de
orde. Dit waren het criterium contact, het criterium verzorging en
medische zorg en het criterium toezicht. Merendeels voldoen de
inrichtingen op deze criteria overwegend aan de normen en verwachtingen. Dat geldt zowel voor de uitvoering als voor het beleid en de check
op de uitvoering. Ten aanzien van het criterium verzorging en medische
zorg geldt dat de uitvoering en het beleid beperkt voldoen. Belangrijkste
reden hiervoor is de zeer beperkte tijdspanne waarbinnen twee
inrichtingen de maaltijden aan de ingeslotenen aanbieden. De
Inspectie stelt vast dat sprake is van een onacceptabele situatie. In de

72 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

ene inrichting worden de drie dagelijkse maaltijden op twee momenten
binnen een tijdsbestek van vier uur aangeboden. In de andere inrichting
komt het voor dat personeel pas om 11 uur ’s ochtends het ontbijt
brengt en vervolgens om 12 uur de lunch en om 16 uur het avondeten.
In deze inrichtingen is het belang om de processen efficiënt in te
richten te ver doorgeschoten ten koste van het belang van de ingeslotene. De Inspectie roept de betreffende inrichtingen op deze praktijk te
beëindigen.
Een ander aandachtspunt bij dit criterium betreft de aandacht voor
ingeslotenen van de isolatieafdeling in het weekend. Zeker ten aanzien
van ingeslotenen die een afzonderingsmaatregel is opgelegd, vindt de
inspectie het niet wenselijk dat deze gedurende het weekend niet gezien
worden door de medische dienst en dat de directeur zich niet standaard
over hen laat informeren.
Voor het criterium contact geldt dat in diverse inrichtingen het contact
tussen personeel en de ingeslotene in een straf- of afzonderingscel naar
aard en frequentie beter afgestemd kan worden op de situatie van de
ingeslotene. Ook hier geldt dat het doel van een afzonderingsmaatregel
een andere is dan een strafplaatsing en dat ook binnen beide categorieën specifieke omstandigheden steeds om een andere benadering
kunnen vragen. Bij het criterium contact merkt de Inspectie ook op dat
het niet wenselijk is dat personeel het geluidsignaal van de intercom
eigenstandig, zonder besluit van de directeur, uitzet. De reactie op
oproepen via de intercom en de actie naar aanleiding van deze oproepen bleek over het algemeen wel goed te zijn. De Inspectie noteert bij
dit criterium verder als good practice het door mentoren standaard
bezoeken van de ingeslotenen op de isolatieafdeling. In een inrichting
was dit reeds vaste praktijk, in enkele andere inrichtingen werd het
ingevoerd.
Ten aanzien van het laatste criterium van dit hoofdstuk, het criterium
toezicht, constateert de inspectie dat met name het cameratoezicht
enige aandacht behoeft. Zo is dit niet altijd continu omdat personeel bij
het verlaten van de post het toezicht op de beelden niet altijd overdraagt. Verder laat in een van de inrichtingen de beeldkwaliteit te
wensen over en is in een andere inrichting geen zicht op de gehele cel.
Wezenlijker is de omstandigheid dat in een aantal inrichtingen de
camera’s permanent aanstaan, dus ook in cellen waar ingeslotenen
verblijven die formeel niet onder cameratoezicht staan. In principe
worden de beelden weliswaar niet uitgelezen, maar personeel kan dit
wel op elk moment naar believen doen. De Inspectie is van oordeel dat
dit niet zou moeten kunnen. Het risico dat hierdoor in strijd met de wet
gehandeld wordt, is te groot. Zeker ook omdat het in een aantal
inrichtingen ontbreekt aan instructies voor cameratoezicht.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 73

Bij dit criterium viel verder de grote betrokkenheid van een aantal
commissies van toezicht op. Juist deze kwetsbare groep ingeslotenen
heeft belang bij extra aandacht van de commissie van toezicht.

74 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 75

4
Gerechtvaardigde en
uniforme toepassing

76 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

In dit hoofdstuk gaat de eerste paragraaf over de vraag of het afzonderen in overeenstemming met de beginselen van proportionaliteit,
subsidiariteit en doelmatigheid geschiedt. De tweede paragraaf gaat
over de uniforme toepassing van straffen en maatregelen. Of er, met
andere woorden, onder vergelijkbare omstandigheden binnen een
inrichting en tussen inrichtingen geen grote verschillen zijn in het
afzonderen en de toepassing van mechanische middelen. De laatste
paragraaf gaat in op de vraag of de effectiviteit van het straf- en
maatregelenbeleid periodiek geëvalueerd wordt en of dit zo nodig leidt
tot wijziging of bijstelling van het beleid.

4.1 Proportionaliteit, subsidiariteit en
doelmatigheid
Criterium
Bij het opleggen van de afzonderingsmaatregel, de strafplaatsing en de
toepassing van mechanische middelen vindt er een afgewogen beslissing m.b.t. de aard en duur plaats waarbij als uitgangspunt geldt dat de
ordemaatregel of straf in verhouding staat tot de aanleiding, dat met de
inzet van een minder ingrijpend middel niet eenzelfde resultaat bereikt
wordt, en de inzet van het middel bijdraagt aan de verwezenlijking van
het beoogde doel. De inrichting heeft dit ook in beleid beschreven.
Deze beginselen van proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid
hangen vaak met elkaar samen en spelen tegelijkertijd een rol bij
meerdere onderwerpen, daarom worden ze in dit criterium vanuit de
drie hieronder genoemde invalshoeken beoordeeld.

Restrictieve toepassing
Het gebruik van de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing zijn
beperkt tot het strikt noodzakelijke, zeker wanneer het de plaatsing in
een afzonderingscel of strafcel betreft. Verwacht mag worden dat de
directeur hierbij tevens gebruik maakt van de overige mogelijkheden
die de wet hem biedt. Zo kan een straf bijvoorbeeld gedeeltelijk of
geheel voorwaardelijk opgelegd worden.
De inrichting heeft aandacht voor vroegsignalering, treft preventieve
maatregelen en bemiddelt waar mogelijk teneinde de afzonderingsmaatregel, de strafplaatsing en de toepassing van mechanische
middelen zoveel mogelijk te beperken. De inrichting heeft dit ook in
beleid beschreven.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 77

Doelmatige toepassing
Bij de inzet van de afzonderingsmaatregel, de strafplaatsing en de
toepassing van mechanische middelen wordt zoveel mogelijk rekening
gehouden met de specifieke situatie van de ingeslotene. Zo verschillen
de aanleiding en het doel van een plaatsing op grond van een maatregel
en op grond van een straf vaak aanzienlijk. De Inspectie verwacht dat bij
de tenuitvoerlegging van respectievelijk de maatregel en de straf
hiermee rekening wordt gehouden.
Ook kan het in het belang van de ingeslotene en van de inrichting zijn
om de ingeslotene, die in een straf- of afzonderingscel verblijft, toe te
staan om aan bepaalde activiteiten deel te blijven nemen. De wetgever
heeft de mogelijkheid hiertoe specifiek benoemd.

Gerechtvaardigde duur
De afzonderingsmaatregel, de disciplinaire straf van opsluiting en het
aanbrengen van mechanische middelen worden niet langer toegepast
dan de aanleiding daartoe rechtvaardigt en slechts voor de periode dat
dit bijdraagt aan de verwezenlijking van het beoogde doel. Specifiek
voor de afzonderingsmaatregel geldt dat er dagelijks een controle op de
noodzaak en de voortduring daarvan is. Indien die noodzaak niet langer
aanwezig is, wordt de afzonderingsmaatregel direct beëindigd.
Bij de toepassing van mechanische middelen overweegt de directeur
twee maal per etmaal, of indien daartoe aanleiding bestaat vaker, na
overleg met de aan de inrichting verbonden arts of diens vervanger, of
de toestand van de ingeslotene zodanig is gewijzigd dat kan worden
volstaan met de bevestiging van mechanische middelen die de ingeslotene minder vergaand in zijn vrijheid beperken, dan wel dat de bevestiging van mechanische middelen kan worden beëindigd. Er vindt
registratie plaats van elk besluit van de directeur om al dan niet
mechanische middelen toe te passen die de ingeslotene minder
vergaand in zijn of haar vrijheid beperken of de toepassing van
mechanische middelen te beëindigen. Het in het dossier opgenomen
besluit bevat of gaat vergezeld van de beoordeling door de directeur van
de toestand van de ingeslotene. De beoordeling vermeldt het overleg
met de arts en eventuele andere bronnen zoals personeel en de rol die
deze informatie in de besluitvorming heeft gespeeld.
Mechanische middelen worden niet langer toegepast dan absoluut
noodzakelijk is. Voor de toepassing van mechanische middelen heeft de
inrichting beschreven hoe het uitvoering geeft aan de in dit criterium
genoemde voorwaarden.
De inrichting houdt een registratie bij van de opgelegde duur van elke
afzonderingsmaatregel, elke strafplaatsing en elke toepassing van
mechanische middelen.

78 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Bevindingen
Restrictieve toepassing
Over het algemeen heeft de Inspectie de indruk dat directies redelijk
terughoudend omgaan met het opleggen van de afzonderingsmaatregel
en de strafplaatsing. Met name in de detentie- en uitzetcentra is hier
veel aandacht voor. Voor deze sector is landelijk beleid opgesteld dat
gericht is op het voorkomen van straffen en maatregelen. Dit beleid is
inmiddels zo effectief gebleken dat in een van de inrichtingen er vrijwel
geen vreemdelingen voor een gesprek beschikbaar waren die ervaring
hadden met een verblijf in een straf- of afzonderingscel.
Binnen een aantal inrichtingen van de sector gevangeniswezen geeft de
directie aan actief te sturen op het terugdringen van het aantal straffen
en maatregelen. Dit is echter niet altijd in beleid vastgelegd. In de
meeste andere inrichtingen vinden andere disciplines dat de directie
redelijk terughoudend is met het opleggen van de afzonderingsmaatregel en de disciplinaire straf van opsluiting in een (straf )cel. De gedetineerden vinden doorgaans dat de directie of bepaalde directieleden in
het bijzonder niet terughoudend zijn met het opleggen van straffen en
maatregelen.
Uit de dossierstudie bleek dat de meeste directieleden wel eens gebruik
maken van de mogelijkheid voorwaardelijke straffen op te leggen, maar
slechts een aantal doet dit regelmatig. Vaak geven ze er de voorkeur aan
om een waarschuwing te geven in plaats van een voorwaardelijke straf.
Een waarschuwing blijkt dan vaak ook effectief.
Uit de dossierstudie bleek ook dat in een van de inrichtingen de directie
in bepaalde gevallen relatief snel gebruik maakt van de mogelijkheid
om een disciplinaire straf op te leggen. Zo kreeg een ingeslotene drie
dagen straf op eigen cel opgelegd omdat hij brood en beleg gescheiden
van elkaar meenam naar de arbeid. In de betreffende inrichting gaven
enkele gesprekspartners ook aan dat een meer persoonsgebonden
benadering en een betere bejegening van ingeslotenen soms escalatie
en dus strafplaatsing zou kunnen voorkomen.
In een aantal inrichtingen zijn er initiatieven van individuele directieleden ter voorkoming van het opleggen van met name straffen. Zij gaan
bijvoorbeeld met personeel in gesprek hoe het aanzeggen van een
rapport voorkomen kan worden. Maar ook koppelen ze aan personeel
terug waarom een bepaald rapport niet tot een straf heeft geleid, zodat
er meer begrip voor de beslissing is en mogelijk een verandering in
denken ontstaat. Aan deze initiatieven ligt doorgaans geen beleidsdocument ten grondslag. In een enkele inrichting wordt gewerkt met
crisisonderhandelaars die zoveel mogelijk plaatsingen moeten voorkomen. De betreffende inrichting zet ook mentoren voor conflictbeslechting in. Andere inrichtingen zijn voornemens om hierin tevens een

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 79

beroep op mentoren te gaan doen zodra het mentoraat goed
functioneert.
Bij het door vroegsignalering voorkomen van de afzonderingsmaatregel
speelt met name een goede afstemming met de psycholoog een
belangrijke rol.
Voor mechanische middelen geldt dat de zeer beperkte toepassing van
de middelen in alle bezochte inrichtingen aantoont dat zeer terughoudend wordt omgegaan met het gebruik van dit middel.

Doelmatige toepassing
Een zeer opvallend gegeven in alle bezochte inrichtingen is dat de cellen
op een isolatieafdeling zowel gebruikt worden voor strafplaatsingen als
voor plaatsingen op grond van een ordemaatregel. Ingeslotenen die
zich strafwaardig hebben gedragen verblijven met andere woorden in
exact dezelfde cel als ingeslotenen die vaak vanwege psychische
problematiek afgezonderd worden.13 In gesprekken met ingeslotenen
bleek ook regelmatig dat het verschil tussen een straf en een maatregel
voor hen niet duidelijk was. Met name diverse vertegenwoordigers van
medische diensten, maar ook een opvallend aantal directieleden,
stelden tijdens het onderzoek de vraag of de algemene omstandigheden
en meer specifiek de omstandigheden voor de soms kwetsbare groep
ingeslotenen die op grond van een maatregel geplaatst worden, nog wel
van deze tijd zijn. De schadelijke effecten van het afzonderen zouden
volgens hen soms te veel onderschat worden.
Daarom hebben diverse inrichtingen het initiatief genomen om
aanvullende voorzieningen te treffen en meer in maatwerk te voorzien.
In een aantal inrichtingen is op de leefafdelingen of op de extra
zorgafdeling in een of meerdere afzondercellen voorzien. Deze cellen
zijn vaak, net als de reguliere cellen op de afdeling, voorzien van
meubilair en kunnen afhankelijk van de gesteldheid van de ingeslotene
aangepast worden. Doorgaans zijn de cellen bedoeld voor ingeslotenen
die op grond van een afzonderingsmaatregel geplaatst worden. Op het
advies van de psycholoog is plaatsing in de eigen cel dan geen optie
omdat de ingeslotene zichzelf daar bijvoorbeeld kan verwonden, en is
plaatsing op de nagenoeg prikkelvrije isolatieafdeling niet wenselijk
omdat dit niet bevorderlijk zou zijn voor de psychische gesteldheid.
Plaatsing in de afzondercel op de eigen afdeling of op een extra
zorgafdeling, eventueel onder cameratoezicht, is dan een goed
alternatief. Het is dan voor de ingeslotene ook eenvoudiger om vanaf de
13

De enige voorwaarde die op grond van regelgeving anders is voor strafcellen dan
voor afzonderingscellen is het in strafcellen overdag vervangen van het matras door
zitelementen.

80 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

eigen afdeling of de extra zorgafdeling de deelname aan activiteiten
weer te starten en geleidelijk uit te bouwen.
De meeste inrichtingen beschikken niet over deze alternatieve mogelijkheid van een afzondercel op de leefafdeling. In een aantal van deze
inrichtingen wordt in specifieke gevallen wel de mogelijkheid geboden
om overdag op de afdeling deel te nemen aan activiteiten. In andere
inrichtingen bestaat deze mogelijkheid in het geheel niet.
Binnen de detentie- en uitzetcentra loopt een traject om te bezien op
welke wijze het verblijf in de cellen op de isolatieafdeling een minder
onaangenaam karakter kan krijgen. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om
aspecten als lichtinval en afleiding. Zo bleek eerder dat de cellen van de
bezochte isolatieafdelingen binnen deze sector niet voorzien zijn van
een radio. Een andere vorm van afleiding zou bijvoorbeeld de aanwezigheid van een krijtbord kunnen zijn.
Diverse directies van inrichtingen binnen de sector gevangeniswezen
plaatsen vraagtekens bij de straffen die zijn vastgesteld in het kader van
het landelijke drugsontmoedigingsbeleid. Een toenemend deel van de
gevangenispopulatie kampt met meervoudige problematiek. De
combinatie van psychische problemen en middelenafhankelijkheid
doet zich regelmatig voor. Het is maar zeer de vraag of de plaatsing in
een strafcel bij deze doelgroep tot het gewenste effect leidt. Het kan in
een aantal gevallen een tegengesteld effect hebben of mogelijk zelfs tot
escalatie leiden.
Mede daarom volgen niet alle directies het sanctiebeleid uit het
landelijk drugsontmoedigingsbeleid.
Zo plaatsen twee inrichtingen bijvoorbeeld bij de eerste keer harddrugsgebruik ingeslotenen op eigen cel in plaats van in een strafcel zoals het
landelijk beleid voorschrijft.

Gerechtvaardigde duur
In paragraaf 2.1 is reeds uitgebreid aandacht besteed aan de besluitvorming ten aanzien van de duur van het afzonderen en het toepassen van
mechanische middelen. Daar kwam ook de maximale duur aan de orde
en het in de praktijk naar aanleiding van een strafwaardige handeling
soms langer dan 14 dagen aaneengesloten verblijven op de
isolatieafdeling.
In deze paragraaf staat de vraag centraal of inrichtingen er voldoende
zorg voor dragen dat ingeslotenen niet langer dan absoluut noodzakelijk is op de isolatieafdeling verblijven of onderworpen worden aan de
toepassing van mechanische middelen. Voor wat betreft de isolatieafdeling vestigt de aandacht zich met name op de ingeslotenen die daar op
grond van een maatregel verblijven. Voor de disciplinaire straf geldt
over het algemeen dat deze van te voren vastgesteld is en slechts bij

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 81

uitzondering voortijdig beëindigd wordt. De volgende paragraaf gaat
wel in op de verschillende strafmaten die inrichtingen soms hanteren
voor vergelijkbare overtredingen.
Ten aanzien van de afzonderingsmaatregel geven alle gesproken
directieleden aan dagelijks te beoordelen of de noodzaak tot afzondering nog langer aanwezig is en als dit niet het geval is de afzonderingsmaatregel terstond te beëindigen. Vaak is het ochtendoverleg het
moment waarin dit aan de orde komt. Het is de Inspectie niet duidelijk
geworden hoe deze afweging in het weekend plaatsvindt als er geen
ochtendoverleg plaatsheeft en de directie niet aanwezig is. Ten aanzien
van de toepassing van mechanische middelen bleek uit de diverse
gesprekken die de Inspectie met inrichtingsmedewerkers voerde dat dit
zo uitzonderlijk is dat de directie doorgaans vaker dan twee keer per dag
beoordeelt of de toepassing beëindigd of gecontinueerd dient te
worden. Ook bij toepassing in het weekend zou er dan een directielid
naar de inrichting komen.
Ten aanzien van de mechanische middelen heeft de Inspectie in de
beperkt beschikbare dossiers geen voorbeelden aangetroffen van
besluitvorming van de directeur om al dan niet mechanische middelen
toe te passen die de ingeslotene minder vergaand in zijn of haar vrijheid
beperken of de toepassing van mechanische middelen te beëindigen.14
Diverse vertegenwoordigers van medische diensten gaven aan vraagtekens te plaatsen bij de totale duur van de straffen en maatregelen. In de
praktijk constateerden ze regelmatig dat het verblijf op de isolatieafdeling voor veel ingeslotenen een zware beproeving is en in een aantal
gevallen, zeker bij een langer verblijf, tot psychische en/of lichamelijke
klachten leidt.
In de meeste inrichtingen ontbreekt het aan een beleidsdocument
waarin ten aanzien van het opleggen van de afzonderingsmaatregel en
de strafplaatsing beschreven is op welke wijze hierbij de beginselen van
proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid in acht worden
genomen. Voor de detentie- en uitzetcentra en een enkele penitentiaire
inrichting is hierin wel voorzien. De toepassing van mechanische
middelen is voor alle inrichtingen beschreven in het protocol toepassing mechanische middelen. Hierin is ook aandacht voor de beginselen
van proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid.
Indien een straf of maatregel voortijdig beëindigd wordt, is dit zelden in
14

Daardoor kon ook niet beoordeeld worden of deze besluiten de beoordeling door de
directeur van de toestand van de ingeslotene bevatten of daarvan voorzien zijn.
Hetzelfde geldt voor de vraag of deze beoordeling het overleg met de arts vermeldt
en eventuele andere bronnen zoals personeel en de rol die deze informatie in de
besluitvorming heeft gespeeld.

82 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

de registratie vermeld. Inrichtingen registreren over het algemeen niet
de daadwerkelijke duur van de straf of maatregel. De detentie- en
uitzetcentra doen dit wel en rapporteren hierover -en over het aantal
straffen en maatregelen alsmede de aanleiding daarvan- in een landelijk
format periodiek aan de sectordirectie. Uit de cijfers blijkt dat met name
afzonderingsmaatregelen, maar ook strafplaatsingen, regelmatig
voortijdig beëindigd worden.
Proportionaiteit,
subsidiariteit en
doelmatigheid
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium proportionaiteit, subsidiariteit en doelmatigheid
voldoen de uitvoering, het beleid en de check op de uitvoering overwegend. Ten aanzien van de uitvoering geldt dat directies redelijk terughoudend omgaan met het opleggen van de afzonderingsmaatregel en
de strafplaatsing. In positieve zin valt de sterk verminderde toepassing
in de detentie- en uitzetcentra op. In een van de penitentiaire inrichtingen legt de directie naar het oordeel van de Inspectie relatief snel een
strafplaatsing op. Voor mechanische middelen geldt dat deze in alle
inrichtingen zeer beperkt en terughoudend worden toegepast.
Er wordt relatief weinig gebruik gemaakt van de mogelijkheid om een
voorwaardelijke straf op te leggen, de directie geeft liever een waarschuwing. Positief is de Inspectie over de praktijk in sommige inrichtingen
om personeel te coachen in het zo restrictief mogelijk aanzeggen van
rapporten die tot een strafplaatsing kunnen leiden. Door daarnaast met
personeel te bespreken waarom een bepaald rapport niet tot een straf
heeft geleid, is er meer begrip voor de beslissing van de directeur en
ontstaat mogelijk een verandering in het denken. De Inspectie is ook
positief over de inzet van crisisonderhandelaars en mentoren om
plaatsingen zoveel mogelijk te voorkomen. Deze good practice zou in
meer inrichtingen ingevoerd mogen worden.
De Inspectie heeft grote bedenkingen bij de vrijwel identieke
omstandigheden
waaronder ingeslotenen op grond van enerzijds een afzonderingsmaatregel en anderzijds een strafplaatsing op de isolatieafdeling verblijven.
Het doel van beide is zo verschillend en de problematiek van zo’n
andere orde dat hier veel meer differentiatie verwacht mag worden. De
Inspectie is dan ook enthousiast over de initiatieven die reeds in een
aantal inrichtingen ontplooid zijn om op de leefafdelingen specifieke
afzondercellen in te richten die aangepast kunnen worden aan de
specifieke omstandigheden van het geval. Dit zou echter ook in andere
inrichtingen navolging moeten vinden. Hierbij dient ook aandacht te
zijn voor de ingeslotenen die een strafplaatsing opgelegd krijgen en
kampen met psychische problematiek en/of middelenafhankelijkheid.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 83

De Inspectie deelt in dat opzicht de zorgen van een aantal directies met
betrekking tot het huidige drugsontmoedigingsbeleid. Het is maar zeer
de vraag of de plaatsing in een strafcel bij deze doelgroep tot het
gewenste effect leidt. Het kan in een aantal gevallen niet alleen een
tegengesteld effect hebben, maar mogelijk ook tot escalatie leiden. De
Inspectie deelt ook de zorgen van diverse vertegenwoordigers van
medische diensten over de totale duur van de straffen en maatregelen.
Zij constateren in de praktijk dat het verblijf op de isolatieafdeling voor
veel ingeslotenen een zware beproeving is en in een aantal gevallen,
zeker bij een langer verblijf, tot psychische en/of lichamelijke klachten
leidt. Hoewel directieleden doordeweeks dagelijks beoordelen of de
noodzaak voor afzonderingsmaatregelen nog aanwezig is, vindt de
Inspectie dat de duur van het verblijf in een straf- of afzonderingscel
verder teruggedrongen kan worden door meer gebruik te maken van
alternatieve mogelijkheden. Afzonderen op de eigen afdeling en
eventueel gedeeltelijk laten participeren in een deel van het dagprogramma is daar een voorbeeld van.
Samenvattend wordt er enerzijds redelijk terughoudend omgegaan met
het opleggen van de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing en zeer
terughoudend met de toepassing van mechanische middelen.
Anderzijds dient er meer differentiatie te zijn in de omstandigheden
waaronder het afzonderen plaatsvindt en kan de duur van het verblijf in
de straf- en afzonderingscel beperkt worden door meer gebruik te
maken van alternatieve mogelijkheden zoals plaatsing in een afzondercel op een leefafdeling. Daarom voldoet de uitvoering overwegend.
Ook het beleid voldoet overwegend. Ten aanzien van de toepassing van
mechanische middelen is beschreven op welke wijze hierbij de beginselen van proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid in acht
genomen worden. Binnen de detentie- en uitzetcentra heeft dit ook
voor het opleggen van de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing in
beleidsmatige zin de aandacht. In de meeste penitentiaire inrichtingen
echter niet. Daarnaast houdt het huidige drugsontmoedigingsbeleid
onvoldoende rekening met de genoemde beginselen.
Detentie- en uitzetcentra registreren ook de daadwerkelijke duur van
een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing en rapporteren periodiek
hierover, en over het aantal straffen en maatregelen alsmede de
aanleiding daarvan, aan de sectordirectie. Uit deze rapportages blijkt
dat vooral maatregelen, maar ook straffen, regelmatig voortijdig
beëindigd worden. Omdat penitentiaire inrichtingen over het algemeen
uitsluitend de opgelegde duur en niet de daadwerkelijke duur van de
straf of maatregel registreren, voldoet ook de check op de uitvoering
overwegend.

84 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Aanbevelingen aan de inrichtingen
• Leg de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing niet onder vrijwel
identieke omstandigheden ten uitvoer. Differentieer meer, stel
daarbij steeds het beoogde doel centraal en houdt rekening met de
specifieke problematiek van de ingeslotene. Voorzie waar mogelijk,
ten behoeve van een gedifferentieerd aanbod, in afzondercellen op
de leefafdelingen die aan de individuele situatie van de ingeslotene
aangepast kunnen worden.
• Beperk de verblijfsduur in een straf- en afzonderingscel tot een
absoluut minimum. Maak, indien terugplaatsing naar de eigen cel
nog niet mogelijk is, zoveel mogelijk gebruik van alternatieve
voorzieningen die een minder ingrijpend karakter hebben maar wel
de veiligheid van de ingeslotene en diens omgeving waarborgen.
• Registreer naast de opgelegde duur ook de daadwerkelijke duur van
afzonderingsmaatregelen en strafplaatsingen

4.2 Uniforme toepassing straffen en
maatregelen
Criterium
Bij het toepassen van straffen en maatregelen dient de directeur een
zekere beoordelingsvrijheid te hebben om de specifieke omstandigheden van het geval mee te laten wegen in de beslissing over de aard en
duur van de straf of maatregel. De omstandigheden zijn zelden geheel
identiek en een verschil in het toepassen van straffen en maatregelen bij
op het eerste gezicht gelijke situaties dus ook verklaarbaar. Dit laat
echter onverlet dat de Inspectie verwacht dat onder vergelijkbare
omstandigheden er geen grote verschillen zijn in het toepassen van de
afzonderingsmaatregel, de disciplinaire straf van plaatsing op een
(straf )cel en de toepassing van mechanische middelen.
Op inrichtingsniveau betekent dit dat directieleden onderling zoveel
mogelijk uniform straffen en maatregelen toepassen en dat directieleden zelf slechts met redenen omkleed bij vergelijkbare omstandigheden
tot verschillende straffen of maatregelen komen. De inrichting beschikt
daartoe over een helder kader met richtlijnen voor het toepassen van
straffen en maatregelen. Dit kader is gebaseerd op wet- en regelgeving
en landelijke richtlijnen.
Landelijk betekent dit dat een ingeslotene onder vergelijkbare omstandigheden in de ene inrichting niet een duidelijk andere straf of
maatregel krijgt opgelegd dan in de andere inrichting. Teneinde
landelijk zo uniform mogelijk straffen en maatregelen toe te passen

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 85

verwacht de Inspectie dat er ook een landelijk kader is voor het
toepassen van straffen en maatregelen.

Bevindingen
Voor de detentie- en uitzetcentra is landelijk beleid opgesteld dat
gericht is op het voorkomen van straffen en maatregelen. Een onderdeel van dit beleid is een landelijke sanctiekaart met standaardsancties.
Het drugsontmoedigingsbeleid van DJI en de in dit beleid vastgelegde
standaardstraffen voor drugsovertredingen is opgenomen in deze
sanctiekaart. Ook de inrichtingen van de sector gevangeniswezen
hanteren de in het drugsontmoedigingsbeleid geformuleerde straffen.
Eerder bleek echter dat een aantal inrichtingen bewust afwijkt van de
norm die staat voor bepaalde overtredingen.
Voor de overige straffen en maatregelen bestaan binnen de sector
gevangeniswezen geen landelijke richtlijnen. Enkele directieleden die al
langer actief zijn binnen het gevangeniswezen konden zich bijeenkomsten herinneren waarin hierover afspraken waren vastgelegd. Mede op
basis van deze afspraken zou de eigen sanctiekaart tot stand zijn
gekomen. Of en zo ja waar deze afspraken waren vastgelegd kon
niemand echter beantwoorden.
De Inspectie heeft de sanctiekaarten van de bezochte inrichtingen
vergeleken en daaruit blijkt dat de minimum en maximum straffen die
gelden t.a.v. specifieke overtredingen over het algemeen redelijk
vergelijkbaar zijn. Toch zijn er ook een aantal opmerkelijke verschillen.
Zo hanteren enkele inrichtingen voor verbaal geweld tegen personeel
een maximumstraf van drie of vier dagen eigen cel terwijl andere
inrichtingen in ernstige gevallen voor verbaal geweld tot 14 dagen
strafcel opleggen. Richt het verbaal geweld zich tot een mede-ingeslotene dan varieert de strafmaat van maximaal 2 dagen eigen cel tot
maximaal 14 dagen strafcel. Op bedreiging van een mede-ingeslotene
staat in enkele inrichtingen maximaal 4 dagen eigen cel terwijl dit
elders tot maximaal 14 dagen strafcel kan leiden.
Er zijn ook enkele voorbeelden waarbij de ene inrichting voor een
bepaald feit een straf oplegt en de andere inrichting een maatregel. Zo
volgt op het weigeren om mee te werken aan visitatie in een van de
inrichtingen een straf van 4 dagen strafcel, terwijl in een andere
inrichting een maatregel van maximaal 14 dagen afzonderingscel wordt
opgelegd. Eerder kwam al aan de orde dat ook bij het weigeren van een
plaatsing op een meerpersoonscel dit in de ene inrichting tot een straf
en in de andere inrichting tot een maatregel leidt. Het komt zelfs voor
dat binnen eenzelfde inrichting het ene directielid tot een maatregel
besluit en het andere directielid tot een straf.
Op inrichtingsniveau is er soms ook een verschil in de strafmaat die

86 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

directieleden standaard hanteren voor bepaalde overtredingen. Zo
bleek in een van de inrichtingen het ene directielid standaard 10 dagen
strafcel op te leggen voor het bezit van een mobiele telefoon, terwijl het
andere directielid hier standaard 14 dagen strafcel voor oplegt, zonder
dat ze dit van elkaar wisten. Over het algemeen lijken directieleden
binnen dezelfde inrichting echter redelijk op een lijn te zitten. Zo is uit
het dossieronderzoek niet gebleken van beduidend grote verschillen in
het toepassen van straffen en maatregelen door de verschillende
directieleden. Vaak geven de directieleden ook aan veel met elkaar te
overleggen over het toepassen van het beleid in specifieke gevallen.
Hierdoor komen en blijven ze op een lijn.
Ingeslotenen gaven aan dat het ene directielid vaak strenger is dan het
andere. Ze zijn hier dan vaak wel consequent in. Een enkele ingeslotene
vond echter dat een bepaald directielid strenger naar bepaalde gedetineerden was dan naar anderen. Dit was voor de Inspectie moeilijk te
beoordelen omdat zij niet bekend was met de specifieke omstandigheden die bij het komen tot een strafmaat een rol speelden. Juist deze
specifieke omstandigheden vormen voor veel directieleden het
argument om een zekere beoordelingsvrijheid te behouden bij het
opleggen van straffen. Binnen de sector gevangeniswezen leek om die
reden sprake van een zekere weerstand tegen een landelijke sanctiekaart. Met name het landelijk formuleren van minimumstraffen vond
men onwenselijk. Andere directieleden onderkenden ook het belang
om landelijk enigszins vergelijkbaar te sanctioneren. Zij stelden dat
landelijk sanctiebeleid rekening zou kunnen houden met de schadelijke
effecten van afzonderen en met de uitgangspunten van het programma
modernisering gevangeniswezen.
Uniforme
toepassing
straffen en
maatregelen
Uitvoering

Beleid

Check

Oordeel
Op het criterium uniforme toepassing straffen en maatregelen voldoen
de uitvoering, het beleid en de check op de uitvoering overwegend. Ten
aanzien van de uitvoering en de check op de uitvoering geldt dat binnen
inrichtingen directieleden over het algemeen redelijk vergelijkbaar
straffen en maatregelen toepassen en ook met elkaar overleggen wat te
doen in specifieke gevallen. In een enkel geval straffen directieleden in
vergelijkbare gevallen verschillend en weten dit ook niet van elkaar.
Tussen de verschillende inrichtingen van de sector gevangeniswezen is
zowel in de uitvoering als beleidsmatig soms wel sprake van duidelijke
verschillen in de maximum strafmaat. Voor sommige feiten krijgt een
ingeslotene in de ene inrichting zelfs een straf opgelegd en in de andere
inrichting een maatregel. Zoals eerder in paragraaf 2.1 aan de orde
kwam vindt de Inspectie dat dit niet zou mogen kunnen. DJI dient
hierover duidelijkheid aan de inrichtingen te verschaffen. Dit kan door

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 87

voor de penitentiaire inrichtingen, gelijk de detentie- en uitzetcentra,
een landelijke sanctiekaart op te stellen waarin ook voor niet drugsgerelateerde feiten een maximumstraf geformuleerd is. Zodoende kan beter
rekening gehouden worden met de schadelijke effecten van het
afzonderen en de uitgangspunten van het programma modernisering
gevangeniswezen. Het lijkt de Inspectie niet verstandig om in landelijk
beleid ook minimumstraffen vast te leggen omdat directieleden dan
onvoldoende rekening kunnen houden met individuele
omstandigheden.

Aanbeveling aan DJI
• Neem een landelijke sanctiekaart met maximumstraffen op in het
voor de inrichtingen van de sector gevangeniswezen te ontwikkelen
beleidskader voor het opleggen van straffen en maatregelen. (zie
aanbeveling paragraaf 1.1)

Aanbeveling aan de inrichtingen
• Voorkom dat verschillende directieleden voor vergelijkbare overtredingen standaard een andere strafmaat hanteren.

4.3 Evaluatie
Criterium
De Inspectie verwacht dat de effectiviteit van het sanctie- en maatregelenbeleid periodiek geëvalueerd wordt en dat dit zo nodig leidt tot
wijziging of bijstelling van het beleid. Hierbij dient in het bijzonder
aandacht te zijn voor de vraag of de mogelijkheden van preventieve
maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van minder
ingrijpende dan wel alternatieve straffen en maatregelen, ten volle
benut worden.

Bevindingen
Voor de detentie- en uitzetcentra geldt dat ten tijde van het onderzoek
een evaluatie van het landelijk beleid was voorzien. Gelet op de
specifieke aandacht binnen de detentie- en uitzetcentra voor het
terugdringen van het aantal straffen en maatregelen en reeds ontvangen informatie van betrokken inrichtingen verwacht de Inspectie dat de
mogelijkheden tot het inzetten van preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van minder ingrijpende dan wel
alternatieve straffen en maatregelen tijdens deze evaluatie verkend
zullen worden. DJI breed was een soortgelijke evaluatie van het
drugsontmoedigingsbeleid en de daarbij behorende straffen gaande.

88 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Binnen de sector GW bestaan, zoals in de vorige paragraaf bleek, voor
de overige straffen en maatregelen geen landelijke richtlijnen. Van de
acht bezochte inrichtingen binnen de sector gevangeniswezen beschikten er drie over richtlijnen die nog in 2011 geactualiseerd waren. Een van
de overige inrichtingen had de richtlijnen in 2010 geactualiseerd en in
2011 nogmaals aan de orde gesteld. Van de overige vier inrichtingen
beschikten er drie over richtlijnen die respectievelijk in 2009, 2008 en
2007 voor het laatst waren herzien. De laatste inrichting ten slotte had
verouderde richtlijnen die niet geheel meer klopten.
Binnen deze sector gevangeniswezen is in de evaluatie van het straf- en
maatregelenbeleid bij bepaalde inrichtingen meer aandacht besteedt
aan de mogelijkheden tot het inzetten van preventieve maatregelen,
geschillenbeslechting en het opleggen van minder ingrijpende dan wel
alternatieve straffen en maatregelen. In de sanctiekaarten is dan naar
aanleiding van een eerdere evaluatie bijvoorbeeld de mogelijkheid voor
het opleggen van een voorwaardelijke straf of een waarschuwing
opgenomen.

Oordeel
Evaluatie
Uitvoering

Beleid

Check

Op het criterium evaluatie is uitsluitend de uitvoering beoordeeld, deze
voldoet overwegend. Zo geldt dat zowel het landelijk drugsbeleid als het
straf- en maatregelenbeleid voor de detentie- en uitzetcentra momenteel geëvalueerd wordt. De Inspectie gaat er vanuit dat in de lopende
evaluaties de mogelijkheden tot het inzetten van preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van minder ingrijpende dan
wel alternatieve straffen en maatregelen verkend zullen worden. Op
inrichtingsniveau is de sanctiekaart niet in alle inrichtingen actueel of
al enige jaren niet geactualiseerd. Van een deugdelijke evaluatie van de
effectiviteit van het sanctie- en maatregelenbeleid kan daar dan ook
geen sprake zijn. Daarom voldoet de uitvoering op dit criterium
overwegend en niet volledig.

Aanbeveling aan de inrichtingen
• Evalueer periodiek de effectiviteit van het sanctie- en maatregelenbeleid en heb daarbij aandacht voor de vraag of de mogelijkheden van
preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van
minder ingrijpende dan wel alternatieve straffen en maatregelen ten
volle benut worden.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 89

4.4 Conclusie
In het hoofdstuk gerechtvaardigde en uniforme toepassing kwamen
drie criteria aan de orde. Gemiddeld voldeden deze criteria overwegend.
Wat opvalt is dat de detentie- en uitzetcentra met name in dit hoofdstuk
goed scoren waardoor de waardering gemiddeld hoger uitvalt. Zo is het
aantal plaatsingen in straf- en afzonderingscellen de laatste tijd
beduidend afgenomen. En dat is een zichtbaar effect van het landelijk
beleid dat gericht is op het terugdringen van het aantal plaatsingen.
Voor deze sector wordt ook gewerkt met een uniforme sanctiekaart en
het straf- en maatregelenbeleid wordt momenteel geëvalueerd. Hierbij
is de verwachting dat ook de mogelijkheden tot het inzetten van
preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen van
minder ingrijpende dan wel alternatieve straffen en maatregelen
worden verkend.
In het hoofdstuk Rechtspositie bleek reeds dat het binnen de sector
gevangeniswezen ontbreekt aan een helder beleidskader voor het
opleggen van en omgaan met de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Er zijn voor niet drugsgerelateerde overtredingen ook geen
landelijke richtlijnen voor het opleggen van straffen en maatregelen.
Wel constateert de Inspectie twee belangrijke ontwikkelingen in enkele
penitentiaire inrichtingen. Enerzijds trachten inrichtingen plaatsingen
te voorkomen door personeel te coachen in het zo restrictief mogelijk
aanzeggen van rapporten die tot een strafplaatsing kunnen leiden en
door crisisonderhandelaars en/of mentoren in te zetten. Anderzijds
trachten inrichtingen de schadelijke effecten van een straf- of afzonderingsmaatregel zoveel mogelijk te voorkomen door het treffen van
alternatieve voorzieningen voor de straf- en afzonderingscel. Door op
de leefafdelingen reguliere cellen zo aan te passen dat deze als afzondercel gebruikt kunnen worden, kan meer maatwerk geboden worden.
De huidige praktijk om ingeslotenen op grond van enerzijds een
afzonderingsmaatregel en anderzijds een strafplaatsing onder vrijwel
identieke omstandigheden op de isolatieafdeling te laten verblijven
vindt de Inspectie onwenselijk. Het doel van beide is zo verschillend en
de problematiek van zo’n andere orde dat hier veel meer differentiatie
verwacht mag worden.
Daarnaast deelt de Inspectie zowel de zorgen van inrichtingsmedewerkers ten aanzien van het huidige drugsontmoedigingsbeleid als ten
aanzien van de duur van de strafplaatsing en afzonderingsmaatregel.
Ten aanzien van het drugsontmoedigingsbeleid is het maar zeer de
vraag of de plaatsing in een strafcel bij ingeslotenen met middelenafhankelijkheid tot het gewenste effect leidt. Het kan in een aantal
gevallen niet alleen een tegengesteld effect hebben, maar mogelijk ook

90 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

tot escalatie leiden. Ten aanzien van de duur van het verblijf op de
isolatieafdeling blijkt dat dit voor veel ingeslotenen een zware beproeving is en in een aantal gevallen, zeker bij een langer verblijf, tot
psychische en/of lichamelijke klachten leidt. Het toekennen van
standaardsancties aan ingeslotenen met meervoudige problematiek als
middelenafhankelijkheid en psychische problemen getuigt niet van een
doordachte aanpak. De Inspectie pleit daarom voor meer maatwerk
waarbij steeds het beoogde doel centraal staat en zoveel mogelijk
rekening gehouden wordt met de specifieke problematiek van de
ingeslotene.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 91

5
Slotbeschouwing

92 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

De overheid is verantwoordelijk voor de aan haar zorg toevertrouwde
ingeslotenen. Door hen in te sluiten ontstaat voor gedetineerden in
penitentiaire inrichtingen en vreemdelingen in detentiecentra een
afhankelijkheidsrelatie. Daar waar de overheid in de vrije samenleving
een belangrijke rol heeft in het creëren van een veilige leefomgeving,
het bieden van gepaste zorg en het waarborgen van rechten, zijn
gedetineerden en ingesloten vreemdelingen hiervoor vrijwel volledig
afhankelijk van de overheid. Dat maakt hen een kwetsbare groep. Dit
geldt met name voor die ingeslotenen die in een straf- of afzonderingscel geplaatst worden. De Inspectie vindt dan ook dat DJI, juist voor deze
kwetsbare groep ingeslotenen, bijzondere aandacht moet hebben. Daar
ligt een verantwoordelijkheid voor de inrichtingen, maar zeker ook
voor het hoofdkantoor.
Uit dit rapport blijkt dat de directie bijzondere voorzieningen van DJI,
waar de detentie- en uitzetcentra onder vallen, de afgelopen jaren veel
aandacht voor het onderwerp heeft gehad. Dit heeft enerzijds geleid tot
een beduidende afname van het aantal plaatsingen en anderzijds tot
sectorbreed beleid, waaronder uniforme sanctiekaarten met maximumstraffen. Ook bestaat het voornemen om de omstandigheden waaronder ingesloten vreemdelingen in straf- en afzonderingscellen verblijven
verder te verbeteren.
De sector gevangeniswezen van DJI heeft minder centraal op dit
onderwerp gestuurd, maar heeft de Inspectie in de wederhoorreactie
laten weten dat dit rapport veel handvaten biedt om verbeteringen door
te voeren. Met een aantal onderwerpen zijn inrichtingen direct na het
ontvangen van het deelverslag voor de eigen inrichting reeds aan de
slag gegaan.
Hoewel er al heel veel goed gaat, valt er ook nog genoeg te verbeteren.
De Inspectie komt in dit rapport tot een relatief groot aantal aanbevelingen. Dat komt enerzijds doordat een constatering bij een, of een
beperkt aantal inrichtingen al tot een aanbeveling kan leiden (zie
bijlage 2 voor een overzicht). Anderzijds komt dit door het grote aantal
normen en verwachtingen dat getoetst is bij het aspect rechtspositie.
Voor diverse aanbevelingen geldt dat ze zich slechts tot een inrichting
richten. Dat betekent dat dit onderwerp bij de overige inrichtingen wel
op orde is, althans dat de Inspectie niet gebleken is dat dit niet zo is.
Enkele aanbevelingen hebben betrekking op een (potentiële) schending
van de grondrechten van ingeslotenen. De Inspectie vindt dat deze
aanbevelingen met voorrang opgepakt dienen te worden.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 93

Het voert te ver om in deze slotbeschouwing aandacht te vragen voor
alle verbeteringen die de Inspectie noodzakelijk acht, daarvoor zij
verwezen naar de samenvatting van dit rapport. De Inspectie pleit er
hier wel voor om de aanbevelingen in dit rapport te betrekken in een
bredere discussie over de vraag in hoeverre de huidige praktijk van
afzonderen in justitiële inrichtingen zich verhoudt tot algemene
rechtsbeginselen en ontwikkelingen met betrekking tot separatie
binnen andere (overheids)sectoren. Als voorbeeld noemt de Inspectie
hier de huidige praktijk om ingeslotenen op grond van enerzijds een
afzonderingsmaatregel en anderzijds een strafplaatsing onder vrijwel
identieke omstandigheden op de isolatieafdeling te laten verblijven.
Het doel van beide is zo verschillend en de problematiek van zo’n
andere orde dat hier veel meer differentiatie verwacht mag worden.
In dat opzicht is de Inspectie positief over het initiatief van een aantal
inrichtingen die op de leefafdelingen specifieke afzondercellen hebben
ingericht die aan de omstandigheden van het geval kunnen worden
aangepast.
De Inspectie is ook positief over de good practices die zij bij een aantal
inrichtingen mocht optekenen. Deze good practices zijn onderaan
bijlage 2 opgenomen.

94 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 95

Bijlage 1
Oordeel

96 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Uitvoering

Beleid

Check

2.		 Rechtspositie
2.1 Rechtmatig afzonderen
2.2 Hoorplicht
2.3 Mededelingenplicht
2.4 Activiteiten
2.5 Accommodatie
3. Omgang en Veiligheid
3.1 Contact
3.2 Verzorging en medische zorg
3.3 Toezicht
4. Gerechtvaardigde en uniforme
		toepassing
4.1 Proportionaliteit, subsidiariteit
		en doelmatigheid
4.2 Uniforme toepassing straffen en
		maatregelen
4.3 Evaluatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 97

Bijlage 2
Aanbevelingen

98 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Aanbevelingen aan de inrichtingen
1.

Draag er zorg voor dat ingeslotenen die na afloop van de strafplaatsing naar een andere inrichting overgeplaatst dienen te worden
voor of ten tijde van het aflopen van de strafduur worden overgeplaatst, zodat er geen noodzaak is om het verblijf in afzondering op
grond van een maatregel te verlengen.
2. Leg bij samenloop van strafwaardige handelingen geen aaneengesloten strafplaatsing van meer dan 14 dagen op. Voorkom dat een
ingeslotene op grond van nieuwe strafwaardige handelingen
tijdens de strafplaatsing in totaal langer dan 14 dagen achtereen
een strafplaatsing ondergaat. Draag er zorg voor dat een ingeslotene die weigert op een meerpersoonscel geplaatst te worden niet
langer dan 14 dagen aaneengesloten in een strafcel verblijft.
3. Pas bij weigering van een meerpersoonscel-plaatsing afzondering
uitsluitend bij wijze van disciplinaire straf toe.
4. Handel ook bij de verlenging van de afzonderingsmaatregel in
overeenstemming met de hoorplicht.
5. Hoor de ingeslotene zo nodig met bijstand van een tolk. Stel,
indien de gemoedstoestand van de ingeslotene de inzet van een
tolk niet toelaat, de ingeslotene zo spoedig mogelijk alsnog in de
gelegenheid om met bijstand van een tolk te worden gehoord.
6. Motiveer in de beschikking de beslissing tot afzonderingsmaatregel, strafplaatsing of toepassing van mechanische middelen en leg
daarbij vast in hoeverre de inhoud van het horen is meegewogen in
deze beslissing.
7. Stel ook in het weekend de arts onverwijld in kennis van een
plaatsing in een straf- of afzonderingscel.
8. Doe aan de ingeslotene altijd onverwijld, en dus in ieder geval
binnen 24 uur, schriftelijk mededeling van de afzonderingsmaatregel, van de verlenging hiervan en van de strafplaatsing.
9. Draag er zorg voor dat de registratie van beschikkingen op orde is.
10. Vermeld in een beschikking altijd de functie van de besluitnemer.
11. Stel, waar mogelijk, de beschikking op in een voor de ingeslotene
begrijpelijke taal.
12. Verschaf, voorzover dit vanuit veiligheidsoogpunt acceptabel is, in
ieder geval lectuur aan ingeslotenen die meer dan enkele dagen
achtereen op een isolatieafdeling verblijven. Beperk deze lectuur
niet tot de Bijbel en de Koran.
13. Geef ten aanzien van ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, conform de wettelijke voorschriften, uitvoering aan het recht om bezoek te ontvangen en het
recht om te telefoneren. Stel ingeslotenen zo spoedig mogelijk in
de gelegenheid om het thuisfront telefonisch te informeren over

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 99

de gewijzigde omstandigheid.
14. Draag er zorg voor dat ingeslotenen niet in kleding van de isolatieafdeling deel dienen te nemen aan het (groeps)bezoek.
15. Draag er zorg voor dat alle specifieke rechten die onverkort gelden
voor ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is opgelegd, beschreven zijn in de huisregels en in instructies
voor personeel. Pas instructies die niet in overeenstemming met de
wet zijn aan.
16. Registreer alle activiteiten die aangeboden worden aan ingeslotenen aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd.
17. Bezie welke activiteiten of invulling van activiteiten die in dit
rapport als good practices zijn aangemerkt in de eigen inrichting
kunnen worden toegepast. (Zie voor good practices het slot van
deze bijlage).
18. Voorzie strafcellen overdag van zitelementen.
19. Draag er zorg voor dat het raamoppervlak voldoet aan de norm.
Realiseer in afzondercellen een goede daglichtinval en indien
mogelijk vrij uitzicht naar buiten.
20. Bied in ieder geval ingeslotenen die meer dan enkele dagen
achtereen op een isolatieafdeling verblijven de nodige afleiding.
Stel hen in de gelegenheid om naar de radio te luisteren.
21. Bied ingeslotenen zoveel mogelijk de mogelijkheid om zelf het
toilet door te spoelen en beperk deze mogelijkheid uitsluitend
indien daartoe aanleiding bestaat. Reageer voor zolang de huidige
inrichting van de straf- en afzonderingscellen dit niet mogelijk
maakt tijdig op elk verzoek om het toilet door te spoelen.
22. Draag zorg voor een goede intercomkwaliteit.
23. Schakel, indien een ingeslotene niet onder (camera)toezicht staat,
de nachtverlichting niet in. Onderzoek welke lichthoeveelheid
noodzakelijk is voor het toezicht en de nachtrust en het dag- en
nachtritme van de ingeslotene niet onnodig verstoord. Overweeg
de inzet van camera’s die ook zonder kunstlicht een goed beeld
geven.
24. Draag er zorg voor dat de luchtvoorzieningen dusdanig zijn
ingericht dat ingeslotenen er in de buitenlucht kunnen verblijven
met verticaal zicht op de open lucht, maar ook kunnen schuilen
tegen de regen.
25. Wijs een functionaris aan die verantwoordelijk is voor de periodieke controle van de staat van de mechanische middelen.
26. Stem het contact tussen personeel en de ingeslotene in een straf- of
afzonderingscel naar aard en frequentie beter af op de situatie van
de ingeslotene. Leg dit in instructies voor personeel vast en laat

100 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

leidinggevenden er op toezien dat overeenkomstig deze instructies
gehandeld wordt.
27. Draag er zorg voor dat personeel het geluidsignaal van de intercom
nooit eigenstandig, zonder besluit van de directeur, uitzet.
28. Bied ingeslotenen die op de isolatieafdeling verblijven drie keer per
dag, redelijk gespreid over de dag, een maaltijd aan. Zorg dat er
daarnaast ook regelmatig contactmomenten zijn waarop drinken
wordt aangeboden.
29. Heb gedurende het weekend meer aandacht voor ingeslotenen die
op de isolatieafdeling verblijven. Voorkom dat ingeslotenen, zeker
wanneer zij op grond van een afzonderingsmaatregel geplaatst zijn,
gedurende enkele dagen niet door medisch personeel gezien
worden. Informeer de directeur ook in het weekend standaard over
de toestand van deze kwetsbare groep ingeslotenen.
30. Draag er zorg voor dat, indien een ingeslotene onder cameratoezicht staat, de beeldkwaliteit goed is en er zicht is op de gehele cel.
Draag er tevens zorg voor dat het camera toezicht continue
plaatsvindt. Indien personeel dat belast is met het cameratoezicht
tijdelijk de post verlaat dient het cameratoezicht overgenomen te
worden door ander personeel.
31. Voorkom dat camera’s aanstaan, of aangezet worden, zonder
formele aanwijzing van de directeur. Voorzie in instructies voor de
toepassing van cameratoezicht.
32. Leg bij plaatsing onder cameratoezicht altijd schriftelijk vast dat de
gedragsdeskundige of de inrichtingsarts om advies is gevraagd en
wat dit advies behelst.
33. Leg de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing niet onder
vrijwel identieke omstandigheden ten uitvoer. Differentieer meer,
stel daarbij steeds het beoogde doel centraal en houdt rekening
met de specifieke problematiek van de ingeslotene. Voorzie waar
mogelijk, ten behoeve van een gedifferentieerd aanbod, in
afzondercellen op de leefafdelingen die aan de individuele situatie
van de ingeslotene aangepast kunnen worden.
34. Beperk de verblijfsduur in een straf- en afzonderingscel tot een
absoluut minimum. Maak, indien terugplaatsing naar de eigen cel
nog niet mogelijk is, zoveel mogelijk gebruik van alternatieve
voorzieningen die een minder ingrijpend karakter hebben maar
wel de veiligheid van de ingeslotene en diens omgeving
waarborgen.
35. Registreer naast de opgelegde duur ook de daadwerkelijke duur van
afzonderingsmaatregelen en strafplaatsingen.
36. Voorkom dat verschillende directieleden voor vergelijkbare
overtredingen standaard een andere strafmaat hanteren.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 101

37. Evalueer periodiek de effectiviteit van het straf- en maatregelenbeleid en heb daarbij aandacht voor de vraag of de mogelijkheden van
preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en het opleggen
van minder ingrijpende dan wel alternatieve straffen en maatregelen ten volle benut worden.

Aanbevelingen aan DJI
38. Wijs overeenkomstig de wet uitsluitend de directeur van een
inrichting aan als beslissingsbevoegd ten aanzien van een strafplaatsing, een afzonderingsmaatregel of het aanbrengen van
mechanische middelen.
39. Formuleer voor de inrichtingen van de sector gevangeniswezen een
helder beleidskader voor het opleggen van en omgaan met de
afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing. Maak hierbij zomogelijk gebruik van beleid dat thans binnen andere sectoren ontwikkeld is. Neem in het beleidskader een landelijke sanctiekaart met
maximumstraffen op.
40. Evalueer periodiek de functionaliteit van de mechanische middelen. Bezie of de handboeien vervangen kunnen worden door
handboeien die minder ongemak veroorzaken en elders binnen de
overheid reeds in gebruik zijn. Bezie of de valhelmen vervangen
dienen te worden.

Aanbeveling aan de commissies van toezicht
41. Heb specifieke aandacht voor de kwetsbare groep ingeslotenen die
op een isolatieafdeling verblijven. Bezoek deze afdeling en de
ingeslotenen die aldaar verblijven regelmatig. Zie er op toe dat hun
rechten volledig gerespecteerd worden.

102 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Matrix aanbevelingen per inrichting.

PI Zwaag Hoorn
locatie Hoorn
PI Utrecht
locatie Nieuwersluis
PI Ter Apel

PI Achterhoek
locatie Ooyerhoek
PI Krimpen a/d IJssel

PI Hoogeveen

PI Limburg Zuid
locatie de Geerhorst
PI Almelo
locatie de Karelskamp
DC Zeist

DC Oude Meer

.
Inrichtingen

Aanbevelingen

●•

1. Draag er zorg voor dat
ingeslotenen die na afloop
van de strafplaatsing naar
een andere inrichting
overgeplaatst dienen te
worden voor of ten tijde van
het aflopen van de strafduur
worden overgeplaatst, zodat
er geen noodzaak is om het
verblijf in afzondering op
grond van een maatregel te
verlengen.

●•

●•

●•

2a. Leg bij samenloop van
strafwaardige handelingen
geen aaneengesloten
strafplaatsing van meer dan
14 dagen op.
2b. Voorkom dat een
ingeslotene op grond van
nieuwe strafwaardige handelingen tijdens de strafplaatsing in totaal langer dan 14
dagen achtereen een
strafplaatsing ondergaat

●•

2c. Draag er zorg voor dat
een ingeslotene die weigert
op een meerpersoonscel
geplaatst te worden niet
langer dan 14 dagen
aaneengesloten in een
strafcel verblijft.

●•

3. Pas bij weigering van een
meerpersoonscel-plaatsing
afzondering uitsluitend bij
wijze van disciplinaire straf
toe.

●•

Inspectierapport Themaonderzoek

●•

●•

●•

●

●•

●•

Plaatsing in isolatie | 103

●•

4. Handel ook bij de
verlenging van de afzonderingsmaatregel in overeenstemming met de hoorplicht.

●•

5. Hoor de ingeslotene zo
nodig met bijstand van een
tolk.
Stel, indien de gemoedstoestand van de ingeslotene de
inzet van een tolk niet
toelaat, de ingeslotene zo
spoedig mogelijk alsnog in
de gelegenheid om met
bijstand van een tolk te
worden gehoord.
6. Motiveer in de beschikking
de beslissing tot afzonderingsmaatregel, strafplaatsing of toepassing van
mechanische middelen en
leg daarbij vast in hoeverre
de inhoud van het horen is
meegewogen in deze
beslissing.

●•

7. Stel ook in het weekend de
arts onverwijld in kennis van
een plaatsing in een straf- of
afzonderingscel.

●•

●•

●•

10. Vermeld in een
beschikking altijd de functie
van de besluitnemer.

15

16

●•

●•

●•

●•

●•

●•
●•

8. Doe aan de ingeslotene
altijd onverwijld, en dus in
ieder geval binnen 24 uur,
schriftelijk mededeling van
de afzonderingsmaatregel,
van de verlenging hiervan en
van de strafplaatsing.
9. Draag er zorg voor dat de
registratie van beschikkingen
op orde is.

●•

●•

●

●•

15

●

●•

●•

16

●•

●•
●•

De betreffende inrichting heeft aangegeven dat indien er niet binnen 24 uur een mededeling is gedaan de strafplaatsing of afzonderingsmaatregel wordt opgeheven.
Deze inrichting had een zeer goede registratie van de straffen en maatregelen. In het dossier was echter niet altijd het
schriftelijk verslag van het personeel aanwezig.

104 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

11. Stel, waar mogelijk, de
beschikking op in een voor
de ingeslotene begrijpelijke
taal.

●•

12. Verschaf, voorzover dit
vanuit veiligheidsoogpunt
acceptabel is, in ieder geval
lectuur aan ingeslotenen die
meer dan enkele dagen
achtereen op een isolatieafdeling verblijven. Beperk
deze lectuur niet tot de Bijbel
en de Koran.

●•

●•

●•

●

●•

●•

17

13a. Ken het recht om te
telefoneren onverminderd
toe aan ingeslotenen aan wie
een afzonderingsmaatregel
of strafplaatsing is opgelegd.
13b. Stel ingeslotenen aan
wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd zo spoedig
mogelijk in de gelegenheid
om het thuisfront telefonisch
te informeren over de
gewijzigde omstandigheid.
13c. Ken het recht om
wekelijks bezoek te
ontvangen conform de
wettelijke voorschriften toe
aan ingeslotenen aan wie
een afzonderingsmaatregel
of strafplaatsing is opgelegd.
14. Draag er zorg voor dat
ingeslotenen aan wie een
afzonderingsmaatregel of
strafplaatsing is opgelegd
niet in kleding van de
isolatieafdeling deel dienen
te nemen aan het (groeps)
bezoek.

17

18
19

●•

●•

●•

●

●•

●

●•

●•

●•

●

18

●

●•

19

●•

●•

In de betreffende inrichting is in de instructies beschreven dat gedetineerden in de straf- en afzonderingscellen
uitsluitend recht hebben op een Bijbel of Koran. In de praktijk zou ook andere lectuur verstrekt worden, maar dit is
niet voor al het personeel duidelijk.
In deze inrichting wordt lectuur niet als recht toegekend, maar als privilege bij goed gedrag.
Pas na zes dagen verblijf op de isolatieafdeling mag er voor het eerst getelefoneerd worden. In de overige inrichtingen is dit overigens ook vaak pas na enkele dagen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 105

15a. Draag er zorg voor dat
alle specifieke rechten die
onverkort gelden voor
ingeslotenen aan wie een
afzonderingsmaatregel of
strafplaatsing is opgelegd,
beschreven zijn in de
huisregels en in instructies
voor personeel

●•

●•

●•

●

●•

●•

●•

15b. Pas instructies, voor
personeel belast met de
verzorging van ingeslotenen
aan wie een afzonderingsmaatregel of strafplaatsing is
opgelegd, die niet in
overeenstemming met de
wet zijn aan.

●

20

●• ●

16. Registreer alle activiteiten die aangeboden worden
aan ingeslotenen aan wie
een afzonderingsmaatregel
of strafplaatsing is opgelegd.
17. Bezie welke activiteiten
of invulling van activiteiten
die in dit rapport als good
practices zijn aangemerkt in
de eigen inrichting kunnen
worden toegepast.

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

18. Voorzie strafcellen
overdag van zitelementen.

●•

19a. Draag er zorg voor dat
het raamoppervlak van
afzondercellen voldoet aan
de norm.
19b. Realiseer in afzondercellen een goede daglichtinval en indien mogelijk vrij
uitzicht naar buiten.

20

21

●•

●•

●•

●•

21

●•

●•

In de instructies voor personeel staat dat ingeslotenen in straf- en afzonderingscellen recht hebben op een half uur
lucht per dag. Dit is in strijd met de wet.
In deze inrichting werd de lichtinval en het zicht beperkt door niet te bedienen luxaflex.

106 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

20. Bied in ieder geval
ingeslotenen die meer dan
enkele dagen achtereen op
een isolatieafdeling
verblijven de nodige
afleiding. Stel hen in de
gelegenheid om naar de
radio te luisteren.

●•

●•

●•

21a. Bied ingeslotenen
zoveel mogelijk de
mogelijkheid om zelf het
toilet door te spoelen en
beperk deze mogelijkheid
uitsluitend indien daartoe
aanleiding bestaat.

●•

21b. Reageer voor zolang de
huidige inrichting van de
straf- en afzonderingscellen
dit niet mogelijk maakt tijdig
op elk verzoek om het toilet
door te spoelen.

●•

22. Draag zorg voor een
goede intercomkwaliteit.
23. Schakel, indien een
ingeslotene niet onder
(camera)toezicht staat, de
nachtverlichting niet in.
Onderzoek welke lichthoeveelheid noodzakelijk is voor
het toezicht en de nachtrust
en het dag- en nachtritme
van de ingeslotene niet
onnodig verstoord.
Overweeg de inzet van
camera’s die ook zonder
kunstlicht een goed beeld
geven.

22
23

●

22

●•

●•

●

●•

●•

•

●•

●•
●

●•

23

De cellen waren in deze inrichting wel voorzien van een radio, maar deze functioneerde al enige tijd niet.
Dit werd in de betreffende inrichting door de inspecteur geconstateerd die aldaar een nacht op de isolatieafdeling
verbleef. Tijdens het reguliere onderzoek heeft de Inspectie hier geen aandacht aan besteed. Mogelijk is het voor
deze inrichtingen ook een aandachtspunt.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 107

●•

24a. Draag er zorg voor dat
de luchtvoorzieningen
dusdanig zijn ingericht dat
ingeslotenen er in de
buitenlucht kunnen
verblijven met verticaal zicht
op de open lucht.
24b. Draag er zorg voor dat
de luchtvoorzieningen
dusdanig zijn ingericht dat
ingeslotenen er kunnen
schuilen tegen de regen.

24

25

24

●•

●•

●•

●•

26. Stem het contact tussen
personeel en de ingeslotene
in een straf- of afzonderingscel naar aard en frequentie
beter af op de situatie van de
ingeslotene. Leg dit in
instructies voor personeel
vast en laat leidinggevenden
er op toezien dat overeenkomstig deze instructies
gehandeld wordt.

28a. Bied ingeslotenen die
op de isolatieafdeling
verblijven drie keer per dag,
redelijk gespreid over de dag,
een maaltijd aan.

●•

●•

25. Wijs een functionaris aan
die verantwoordelijk is voor
de periodieke controle aan
de staat van de mechanische
middelen.

27. Draag er zorg voor dat
personeel het geluidsignaal
van de intercom nooit
eigenstandig, zonder besluit
van de directeur, uitzet.

●

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●

●•

25

Het betreft in deze inrichting een luchtplaats die uitsluitend gebruikt werd voor gedetineerden die in beperkingen
geplaatst zijn.
In deze inrichting komt het voor dat in een tijdsbestek van vijf uur alle drie de maaltijden aangeboden worden.

108 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

28b. Zorg dat er voor
ingeslotenen die op de
isolatieafdeling verblijven
regelmatig contactmomenten zijn waarop drinken
wordt aangeboden.

●•

29a. Heb gedurende het
weekend meer aandacht
voor ingeslotenen die op de
isolatieafdeling verblijven.
Voorkom dat ingeslotenen,
zeker wanneer zij op grond
van een afzonderingsmaatregel geplaatst zijn,
gedurende enkele dagen niet
door medisch personeel
gezien worden

●•

29b. Informeer de directeur
ook in het weekend
standaard over de toestand
van de kwetsbare groep
ingeslotenen die op de
isolatieafdeling verblijven.

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●

●•

●•

26

●•

●•

●•

●•

30b. Draag er zorg voor dat,
indien een ingeslotene onder
cameratoezicht staat, de
beeldkwaliteit goed is.

●•

30c. Draag er zorg voor dat,
indien een ingeslotene onder
cameratoezicht staat, er zicht
is op de gehele cel.

26

●•

●•

30a. Draag er zorg voor dat
het camera toezicht continue
plaatsvindt. Indien personeel
dat belast is met het
cameratoezicht tijdelijk de
post verlaat dient het
cameratoezicht overgenomen te worden door ander
personeel.

31a. Voorkom dat camera’s
aanstaan, of aangezet
worden, zonder formele
aanwijzing van de directeur.

●•

●•

●•

●•

De medische dienst gaat in deze inrichting zowel bij gedetineerden die op straf als op maatregel geplaatst zijn ook
doordeweeks niet standaard langs. Ze laat zich door piw’ers informeren over de toestand van de gedetineerden.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 109

●•

31b. Voorzie in instructies
voor de toepassing van
cameratoezicht.

●•
●•

32. Leg bij plaatsing onder
cameratoezicht altijd
schriftelijk vast dat de
gedragsdeskundige of de
inrichtingsarts om advies is
gevraagd en wat dit advies
behelst.

●•

33. Leg de afzonderingsmaatregel en de strafplaatsing niet onder vrijwel
identieke omstandigheden
ten uitvoer. Differentieer
meer, stel daarbij steeds het
beoogde doel centraal en
houdt rekening met de
specifieke problematiek van
de ingeslotene. Voorzie waar
mogelijk, ten behoeve van
een gedifferentieerd aanbod,
in afzondercellen op de
leefafdelingen die aan de
individuele situatie van de
ingeslotene aangepast
kunnen worden.27

●•●+ ●•

●•●+ ●•

●•●+

●•

●•

●•

●•

●•

34. Beperk de verblijfsduur in
een straf- en afzonderingscel
tot een absoluut minimum.
Maak, indien terugplaatsing
naar de eigen cel nog niet
mogelijk is, zoveel mogelijk
gebruik van alternatieve
voorzieningen die een
minder ingrijpend karakter
hebben maar wel de
veiligheid van de ingeslotene
en diens omgeving
waarborgen.28

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

●•

27

28

●•

●•

Dit betreft een algemene aanbeveling die zich in meer of mindere mate tot alle inrichtingen richt. De inrichtingen met
een + hebben reeds voorzien in afzondercellen die aangepast kunnen worden aan de specifieke omstandigheden van
een individueel geval. Ook in deze inrichtingen is het uitgangspunt echter nog dat straf- en afzondercellen vrijwel
identiek zijn.
Dit betreft een algemene aanbeveling die zich in meer of mindere mate tot alle inrichtingen richt.

110 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

35. Registreer naast de opgelegde duur ook de daadwerkelijke duur van afzonderingsmaatregelen en
strafplaatsingen

●•

●29

●•

●•

●•

●•

●•

●•

36. Voorkom dat verschillende directieleden voor
vergelijkbare overtredingen
standaard een andere
strafmaat hanteren.
37. Evalueer periodiek de
effectiviteit van het straf- en
maatregelenbeleid en heb
daarbij aandacht voor de
vraag of de mogelijkheden
van preventieve maatregelen, geschillenbeslechting en
het opleggen van minder
ingrijpende dan wel
alternatieve straffen en
maatregelen ten volle benut
worden.

●•

●•

●•

●•

●•

Aanbeveling 17 refereert aan de volgende in het rapport genoemde good practices:
1. Het aanbieden van een extra luchtmoment.
2. Het aanbrengen van een bokszak of plaatsen van een hometrainer op de
luchtplaats.
3. Het zoveel mogelijk aanbieden van de mogelijkheid om deel te nemen aan
andere activiteiten, zoals bijvoorbeeld lopende reïntegratietrajecten.
4. Het in de cellen op de isolatieafdeling beschikbaar stellen van een krijtwand.
5. Het standaard door mentoren bezoeken van de ingeslotenen op de
isolatieafdeling.
6. Het coachen van personeel in het zo restrictief mogelijk aanzeggen van
rapporten die tot een strafplaatsing kunnen leiden.
7. Met personeel bespreken waarom een bepaald rapport niet tot een straf heeft
geleid waardoor mogelijk meer begrip ontstaat voor de beslissing van de
directeur en mogelijk ook een verandering in het denken.
8. Het inzetten van crisisonderhandelaars en mentoren om afzonderingen en
strafplaatsingen zoveel mogelijk te voorkomen.

29

Incidenteel registreert deze inrichting naast het aantal opgelegde dagen het aantal daadwerkelijk verbleven dagen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 111

Bijlage 3
Afkortingen

112 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Bad		 binnenkomst afdeling delinquenten
Bewa complexbeveiliger
Bsd		 bureau selectie- en detentiebegeleiding
CPT		 European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman 			
or 		 Degrading Treatment or Punishment
Cvt		 commissie van toezicht
DBV		 Directie Bijzondere Voorzieningen
DJI		 Dienst Justitiële Inrichtingen
EPR		 European prison rules
GW		 Gevangeniswezen
Hvb		 huis van bewaring
IBT		 Intern bijstands team
IVenJ Inspectie Veiligheid en Justitie
JJI			Justitiële Jeugdinrichting
Mc		 maandcommissaris
Md		 medische dienst
Mpc		 meerpersoonscelgebruik
Pbw		 penitentiaire beginselenwet
Pi			penitentiaire inrichting
piw’er penitentiair inrichtingswerker
PPC		 Psychiatrisch Penitentiair Centrum
Pva		 plan van aanpak
RSJ		 Raad voor strafrechtstoepassing en jeugdbescherming

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 113

Bijlage 4
Bronnen

114 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

• Camera observatie formulier
• Capaciteitsoverzicht juli 2010
• Controlelijsten straf- en afzonderingscellen
• CPT annual report 2010
• Dagprogramma’s diverse isolatieafdelingen
• Dienstinstructies aanwenden vrijheidsbeperkende middelen
• Dienstinstructies cameratoezicht straf- en afzondercellen
• Dienstinstructies omgang met ingeslotenen die zelfdestructief gedrag vertonen
• Dienstinstructies verzorging justitiabelen isolatieafdeling
• Dossiers van justitiabelen die in het kader van een ordemaatregel of een disciplinaire straf in
afzondering (op eigen cel of in een straf- of afzonderingscel) geplaatst zijn of bij wie mechanische
middelen zijn toegepast.
• Geweldsinstructies
• Handboek IBT DJI
• Huisregels van de bezochte inrichtingen
• Overzicht van het aantal plaatsingen in een strafcel in 2009, 2010 en 2011 per bezochte inrichting.
• Overzicht van het aantal plaatsingen in een afzonderingscel in 2009, 2010
• en 2011 per bezochte inrichting.
• Protocol honger- en dorststaking
• Protocol Inzet Medische Dienst bij ISO-plaatsing
• Protocol toepassing mechanische middelen
• RSJ uitspraken van 11/1440/GA van 21 november 2011 en 11/1809/GA van 6 maart 2012
• Sanctiebeleid diverse inrichtingen
• Suïcidebeleid gevangeniswezen
• Suïcideprotocollen inrichtingen
• Tarieflijsten straf- en maatregelbeleid van de bezochte inrichtingen

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 115

Bijlage 5
Geografische ligging
locaties

116 | Plaatsing in isolatie

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Plaatsing in isolatie | 117

Missie
“De IVenJ ziet ondermeer toe op de sanctietoepassing met
het oog op zichtbare verbetering van de effectiviteit en
kwaliteit van de sanctietoepassing.
De IVenJ adviseert de minister van Veiligheid en Justitie ten
behoeve van borging van behoorlijke sanctietoepassing.
De IVenJ is hierbij onafhankelijk in haar oordeel,
transparant in haar werkwijze en professioneel in haar
kennis, vaardigheid en houding.”

Dit rapport is een uitgave van:
Inspectie Veiligheid en Justitie
Kalvermarkt 53 | 2511 CB Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
www.IVenJ.nl of www.ISt.nl
Mei 2012 | Publicatie-nr. j-14401