Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 383

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE EN VAN
ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 januari 2016
Kabinetsstandpunt Encryptie
Hierbij sturen wij u het kabinetsstandpunt toe over encryptie. Hiermee
wordt tegemoet gekomen aan de gedane toezeggingen tijdens het AO
Telecomraad van 10 juni 2015 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 552) en AO
JBZ-Raad van 7 oktober 2015 (Kamerstuk 32 317, nr. 357).
Inleiding
Encryptie, ook wel versleuteling, is in toenemende mate eenvoudig te
verkrijgen en gebruiken en maakt daarmee steeds vaker onderdeel uit van
het reguliere dataverkeer. Door de overheid, bedrijven en burgers wordt
encryptie steeds meer toegepast om de vertrouwelijkheid en integriteit
van hun communicatie en opgeslagen data te beschermen. Dat is
belangrijk voor het vertrouwen van mensen in digitale producten en
diensten en voor de Nederlandse economie in het licht van de zich snel
ontwikkelende digitale maatschappij. Tegelijkertijd vormt encryptie een
belemmering voor het verkrijgen van informatie die noodzakelijk is voor
opsporings-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten wanneer kwaadwillenden (zoals criminelen en terroristen) hiervan gebruikmaken. De recente
aanslagen in Parijs, waarbij mogelijk gebruik is gemaakt van versleuteling
van de communicatie door de terroristen, leiden tot de gerechtvaardigde
vraag wat er nodig is om opsporings-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten
goed zicht te bieden en laten houden op aanslagplanning.
De in de vorige alinea beschreven tweeledigheid was eveneens te horen
in het publieke debat van de afgelopen maanden over de dilemma’s
rondom het gebruik van encryptie. Ook uw Kamer heeft over dit
onderwerp gesproken. Tijdens het AO Telecomraad is gevraagd wat het
Kabinet gaat doen aan het stimuleren van sterke encryptie. Daarnaast is
vanuit de Tweede Kamer gevraagd om te komen met een kabinetsstandpunt rond encryptie.

kst-26643-383
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 383

1

Hierna wordt ingegaan op het belang van encryptie voor de systeem- en
informatiebeveiliging van de overheid en bedrijven, en voor de grondwettelijke bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het communicatiegeheim. Daarnaast wordt het belang van opsporing van ernstige
misdrijven en bescherming van de nationale veiligheid geschetst. Tot slot
wordt na weging van de belangen gekomen tot een conclusie.
De Nederlandse situatie kan hierbij niet los worden gezien van de
internationale context. Sterke encryptiesoftware is in toenemende mate
wereldwijd beschikbaar of al geïntegreerd in producten of diensten. Gelet
op de brede beschikbaarheid en toepassing van geavanceerde encryptietechnieken en het grensoverschrijdende karakter van het dataverkeer is
het handelingsperspectief op nationaal niveau beperkt.
Belang van encryptie voor de overheid, bedrijven en burgers
Cryptografie speelt een sleutelrol in de technische beveiliging in het
digitale domein. Veel cybersecuritymaatregelen in organisaties leunen
sterk op de toepassing van encryptie. De veilige opslag van wachtwoorden, het beschermen van laptops tegen verlies of diefstal en het
veilig bewaren van backups zijn moeilijker zonder het gebruik van
encryptie. Het afschermen van gegevens die verstuurd worden via
internet, bij internetbankieren bijvoorbeeld, is alleen mogelijk met behulp
van encryptie. Door de verbondenheid van systemen, wereldwijde
vertakkingen en verschillende routes die communicatie kan afleggen, is
het risico op onderschepping, inbreuk, inzage of wijziging van informatie
en communicatie altijd aanwezig.
De overheid communiceert in toenemende mate digitaal met de burgers
en verleent diensten waarbij vertrouwelijke gegevens worden uitgewisseld, zoals het gebruik van DigiD of het doen van belastingaangifte.
Zoals in het Regeerakkoord is geformuleerd moeten vanaf 2017 burgers
en bedrijven hun overheidszaken volledig digitaal kunnen regelen. De
overheid heeft hierbij de plicht om te zorgen dat deze gegevens tegen
kennisneming door derden zijn beveiligd; encryptie is hiervoor onontbeerlijk. Ook de bescherming van de communicatie binnen de overheid is
van encryptie afhankelijk zoals bij de beveiliging van diplomatiek
berichtenverkeer en militaire communicatie.
Voor bedrijven is encryptie essentieel om bedrijfsinformatie veilig te
kunnen bewaren en versturen. Het kunnen gebruiken van encryptie
versterkt de internationale concurrentiepositie van Nederland en draagt
bij aan een aantrekkelijk vestigings- en innovatieklimaat voor onder
andere startups, datacentra en cloudcomputing. Vertrouwen in veilige
communicatie en opslag van data is essentieel voor de (toekomstige)
groeipotentie van de Nederlandse economie, die vooral zit in de digitale
economie.
Encryptie ondersteunt de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en
het communicatiegeheim van burgers doordat het hen een middel biedt
om de vertrouwelijkheid en integriteit van persoonsgegevens en
communicatie te beschermen. Dit is ook belangrijk voor de uitoefening
van de vrijheid van meningsuiting. Het stelt bijvoorbeeld burgers, maar
ook beroepen met een belangrijke democratische functie zoals journalisten, in staat om vertrouwelijk te communiceren.
Encryptie stelt derhalve alle betrokkenen in staat de vertrouwelijkheid en
integriteit van communicatie te waarborgen en zich beter te weren tegen
bijvoorbeeld spionage en cybercriminaliteit. Hierbij zijn fundamentele
rechten en vrijheden, veiligheids- en economische belangen gebaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 383

2

Encryptie en de opsporings-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten
De bevoegdheden en middelen die de diensten tot hun beschikking
hebben, moeten toegerust zijn op de huidige en toekomstige digitale
realiteit. Met effectieve, rechtmatige toegang tot gegevens bevorderen de
opsporings-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten de veiligheid van de
digitale en de fysieke wereld. Encryptie vormt waar het toegepast wordt
door kwaadwillenden een belemmering voor de opsporings-, inlichtingenen veiligheidsdiensten bij de toegang tot die gegevens. Zij ervaren deze
belemmeringen bijvoorbeeld wanneer zij onderzoek doen naar de
verspreiding en opslag van kinderporno, bij de ondersteuning van
militaire missies in het buitenland, het tegengaan van cyberaanvallen of
wanneer zij zicht willen krijgen en houden op het voorbereiden van
aanslagen door terroristen. Criminelen, terroristen en tegenstanders in
gewapende conflicten zijn zich er vaak van bewust dat zij op enig moment
de aandacht van de diensten kunnen trekken en hebben tegenwoordig
eveneens beschikking over geavanceerde encryptiemethoden die lastig te
omzeilen of doorbreken zijn. Het gebruik van dergelijke methoden vereist
weinig technische kennis, aangezien encryptie vaak integraal deel
uitmaakt van de internetdiensten waarvan ook zij gebruik kunnen maken.
Dat bemoeilijkt, vertraagt, of maakt het onmogelijk om (tijdig) inzicht te
verkrijgen in de communicatie ten behoeve van de bescherming van de
nationale veiligheid en de opsporing van strafbare feiten. Tevens kan het
onderzoek ter zitting en de bewijsvoering voor een veroordeling ernstig
worden gehinderd.
Het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en het
communicatiegeheim van burgers
Het toepassen van encryptie helpt burgers zoals eerder werd opgemerkt,
bij het borgen van de persoonlijke levenssfeer en de vertrouwelijkheid van
hun communicatie. De hierboven genoemde rechtmatige toegang tot
gegevens en communicatie door opsporings-, inlichtingen- en veiligheidsdiensten vormt evenwel een inbreuk op de vertrouwelijke communicatie
van burgers.
Vertrouwelijkheid van communicatie raakt aan de grondwettelijk
geregelde eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en aan het recht
op bescherming van het brief-, telefoon- en telegraafgeheim (hierna: «het
communicatiegeheim»). Deze grondrechten zijn verankerd in respectievelijk artikel 10 en artikel 13 Grondwet. Daarnaast zijn deze fundamentele
rechten vastgelegd in artikel 8 EVRM en artikel 7 en artikel 8 EU-Handvest
(voor zover Unierecht wordt geraakt).
De bescherming van grondrechten is van toepassing op de digitale
wereld. De hiervoor genoemde grondrechtelijke- en internationaalrechtelijke bepalingen bieden samen het kader om onwettige inbreuken tegen te
gaan. De genoemde rechten zijn niet absoluut, hetgeen inhoudt dat
beperkingen zijn toegestaan voor zover deze voldoen aan de vereisten die
de Grondwet en het EVRM (en voor zover het Unierecht betreft, het
EU-Handvest) stellen. Een inbreuk is toelaatbaar wanneer deze een
legitiem doel dient, bij wet is geregeld en de beperking voorzienbaar en
kenbaar is. Daarnaast dient de beperking noodzakelijk te zijn in een
democratische samenleving. Tot slot dient de inbreuk proportioneel te
zijn, dat wil zeggen dat het door de overheid nagestreefde doel proportioneel dient te zijn in relatie tot de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer
en/of het communicatiegeheim.
Deze vereisten bieden het kader waarbinnen de afweging gemaakt kan
worden tussen de bij encryptie in het geding zijnde belangen, zoals het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 383

3

recht op de persoonlijke levenssfeer en het communicatiegeheim, de
openbare en nationale veiligheid en het voorkomen van strafbare feiten.
Voorgaand afwegingskader is voor zover het de bijzondere bevoegdheden
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten betreft overigens ook
neergelegd in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002
(artikelen 18 en 31 van de Wiv 2002). De medewerkingsverplichtingen
inzake decryptie die zijn opgenomen in de Wiv (artikelen 24, derde lid en
25, zevende lid van de Wiv 2002) en in het WvSv (artikel 126m, zesde lid,
van het WvSv), kunnen worden ingeroepen indien de daaraan gekoppelde
bijzondere bevoegdheden na een afweging in voormelde zin worden
uitgeoefend.
Afweging en conclusie
Het breken van de versleuteling is tegenwoordig in steeds minder
gevallen mogelijk. Daarnaast is de mogelijkheid om gegevens in
onversleutelde vorm te vorderen bij een dienstverlener, minder vaak
beschikbaar. In toenemende mate worden bij moderne toepassingen van
encryptie de gegevens nog slechts in versleutelde vorm door dienstverleners verwerkt. Gelet op het belang van de opsporing en vervolging van
strafbare feiten en de belangen die zijn gemoeid met de nationale
veiligheid, nopen deze ontwikkelingen tot het zoeken naar nieuwe
oplossingen.
Op dit moment is er geen zicht op mogelijkheden om in algemene zin,
bijvoorbeeld via standaarden, encryptie producten te verzwakken zonder
daarmee de veiligheid van digitale systemen die van encryptie gebruik
maken te compromitteren. Door bijvoorbeeld een technische ingang in
een encryptie product te introduceren die het voor opsporingsinstanties
mogelijk zou maken versleutelde bestanden in te zien, kunnen digitale
systemen kwetsbaar worden voor bijvoorbeeld criminelen, terroristen en
buitenlandse inlichtingendiensten. Dit zou onwenselijke gevolgen hebben
voor de beveiliging van gecommuniceerde en opgeslagen informatie, en
de integriteit van ICT-systemen, die in toenemende mate van belang zijn
voor het functioneren van de samenleving.
Bij de uitvoering van hun wettelijke taken zijn de opsporings-,
inlichtingen- en veiligheidsdiensten deels afhankelijk van samenwerking
met aanbieders van ICT-producten en -diensten. Gegeven deze afhankelijkheid, is overleg nodig met aanbieders over effectieve gegevensverstrekking bij gebruik van hun diensten door kwaadwillenden, met
inachtneming van ieders rol en verantwoordelijkheden en de wettelijke
kaders.
Gegeven de voorgaande afweging komen we tot de volgende conclusie:
Het kabinet heeft tot taak de veiligheid van Nederland te waarborgen en
strafbare feiten op te sporen. Het kabinet onderstreept hierbij de noodzaak
tot rechtmatige toegang tot gegevens en communicatie. Daarnaast zijn
overheden, bedrijven en burgers gebaat bij maximale veiligheid van de
digitale systemen. Het kabinet onderschrijft het belang van sterke
encryptie voor de veiligheid op internet, ter ondersteuning van de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers, voor vertrouwelijke communicatie van overheid en bedrijven, en voor de Nederlandse
economie.
Derhalve is het kabinet van mening dat het op dit moment niet wenselijk
is om beperkende wettelijke maatregelen te nemen ten aanzien van de
ontwikkeling, de beschikbaarheid en het gebruik van encryptie binnen
Nederland. In de internationale context zal Nederland deze conclusie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 383

4

de afwegingen die daaraan ten grondslag liggen uitdragen. Ten aanzien
van het stimuleren van sterke encryptie zal de Minister van Economische
Zaken opvolging geven aan de strekking van het amendement (Kamerstuk
34 300 XIII, nr.10) op de begroting van het Ministerie van Economische
Zaken.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 26 643, nr. 383

5