Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 185

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 juni 2015
Hierbij zend ik u de «Monitor Biobased Economy 2014» (bijlage 11). De
monitor is een jaarlijkse meting die de ontwikkeling van de biobased
economy op hoofdlijnen weergeeft. In de monitor 2014 is extra aandacht
besteed aan de stand van zaken in de regio. Om de kansen voor biobased
ontwikkeling in Noord-Nederland te tonen, is het resultaat van het
onderzoek Noord4Bio bijgevoegd (bijlage 22).Tot slot wordt aandacht
besteed aan de onderzoeksagenda van de TKI Biobased Economy, die op
4 juni jl. gepubliceerd is (bijlage 33).
Hieronder vindt u de belangrijkste conclusies uit de Monitor, het
onderzoek Noord4Bio en de onderzoeksagenda.
Monitoring Biobased Economy in Nederland 2014
Regionale ontwikkeling BBE zet door
De biobased economy is een gestaag groeiende economische activiteit in
Nederland en bevindt zich aan het begin van een «take off» fase (zie
afbeelding 1). Dat wil zeggen dat al veel BBE-bedrijven hun onderzoek en
opschaling achter de rug hebben en voor producten een plaats in de
markt zoeken. Dit is vooral te concluderen op basis van de gegevens
vanuit de BBE-clusters: De Biobased Delta en SourceB (Zuid-Holland,
Zeeland, Noord-Brabant en Limburg) hebben voornamelijk een focus op
de groene (basis) chemie en biofuels, Noord4Bio en Bicon, (Noord- en
Oost-Nederland) richten zich meer op de verwaarding van organische
reststromen tot energie, materialen en producten en in de Noordvleugel,
met daarbinnen Amsterdam (Noord-Holland, Utrecht, Flevoland), wordt
meer gewerkt met reststromen uit de gebouwde omgeving en toepassingen hiervan.
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-32637-185
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 185

1

Er zijn door de BBE-clusters meer dan 800 projecten geïdentificeerd,
waarin ongeveer 700 bedrijven werken. In de laatste drie jaar is meer dan
1,5 miljard euro in deze projecten geïnvesteerd door bedrijven en
overheidsinstellingen (rijk en regio). Hiervan was 1,1 miljard euro
bestemd voor bioenergie. De directe en indirecte economische toegevoegde waarde van BBE bedraagt 4,3 miljard euro en levert 44.000 fte aan
werkgelegenheid.
De BBE-clusters zoeken verbinding met de lokale kennisinstellingen en
industrie en van daaruit met de nationale overheid en met Europa. De
inspanningen van de regio’s en de inzet van de landelijke overheid vullen
elkaar aan en versterken elkaar.
Afb. 1: Output projecten langs de S-curve uitgedrukt in totale investeringskosten
(bron RVO.nl 2015)

Langzame opkomst van chemie en materialen
Uit de monitor blijkt dat de BBE chemie en materialen langzaam in
omvang toenemen. Bij de biobased chemie en materialen bevinden veel
bedrijven zich nog in de ontwikkel- en demofase. Zij zullen van daaruit de
komende jaren opschaling en implementatie in de markt zoeken. De
marktontwikkeling is zeer breed en omvat zowel chemie voor verzorgingsproducten (Unilever, AkzoNobel, DSM), bioplastics (Oerlemans, Corbion)
biobased materialen, bijvoorbeeld inkt, lijm (Croda, DSM) en bouwmateriaal (Synbra, Nebasco), als productie en gebruik van drop-in chemicaliën
als bionafta en biopropaan (Neste Oil, Sabic). Veelbelovend is de notie dat
de Noordwest-Europese landen, en zeker ook Nederland, zelf grondstoffen
kunnen produceren tegen concurrerende wereldprijzen. Het gaat hierbij
vooral om suikerbieten ten behoeve van chemie en bioplastics4.
Innovatie: aantal bedrijven stijgt geleidelijk
De generieke innovatie-instrumenten, zoals WBSO (Wet Bevordering
Speur- en Ontwikkelwerk), RDA (Research & Development Aftrek) en
Topsectorenbeleid, laten een toename zien van het gebruik van deze
regelingen voor BBE-initiatieven.
Voor de WBSO zien we in de periode 2008 – 2013 ook een toename van
het aantal BBE-bedrijven van 731 tot 12745. De financiële bijdrage aan de
loonsom voor onderzoek en ontwikkeling in de BBE daalt licht. Dit komt
4

«Opportunities for the fermentation-based chemical industry»: An analysis of the market
potential and competitiveness of North-West Europe», Deloitte, Utrecht 2014.
5
Het verschil tussen het eerder genoemde aantal bedrijven dat actief is in de regio (700) en het
aantal WBSO aanvragen (1274) is te verklaren uit verschil in bronnen en uit de ontwikkelfase
waarin een bedrijf zich bevindt. De projecten uit de regiotelling bevinden zich vaak dichter bij
de markt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 185

2

omdat meer mkb-bedrijven6 de regeling weten te vinden. De RDA (sinds
2012) is voor BBE toegenomen van 60 miljoen naar 95 miljoen euro in
2013. De MKB-innovatiestimulering Topsectoren (MIT) stijgt van 0,22
miljoen naar 7,6 miljoen euro. De grootste daling is in de TKI-middelen te
vinden. De oorzaak hiervan is het geleidelijk aflopen van de bestaande
onderzoeksprogramma’s. In de onderzoeksagenda TKI biobased economy
2015 – 2027 krijgen nieuwe programma’s vorm.
Afb 2. Inzet rijksinstrumenten voor innovatie BBE (Bron: RVO.nl 2015). (1) Generieke
instrumenten, (2) TKI, (3) Directe ondersteuning van BBE onderzoek in NWO en TO2.
Aard Regeling

1
2

3

WBSO
RDA
TKI BBE
TKI Groen-Gas
MIT BBE, A&F
TKI Toeslag
NWO
TO2 instituten
Totaal

R&D inspanning
BBE-bedrijven miljoen
euro (incl. overheidsbijdrage)

Bijdrage rijksoverheid
miljoen euro

2012

2013

2012

2013

115
60
52,4
22,6
0,22
–

104
95
19,2
13,2
7,6
0,3

250

239,3

18,4
6,2
26,2
11,3
0,11
–
–
14,1
76,3

18,0
12,8
8,5
6,6
3,8
0,3
3,3
14,1
67,4

Op basis van de «Monitor Biobased Economy 2014» is te concluderen dat
de ontwikkeling van de biobased economy goed verloopt. In de regionale
clusters is er sprake van een krachtige samenwerking tussen bedrijven,
kennisinstellingen en overheden waarbij hard gewerkt wordt om
potentiele business cases marktrijp te maken. Dit lukt momenteel voor de
bedrijven die zich op energietoepassingen richten, mede door de inzet van
de SDE. De chemie en materialen slagen hier nog minder in.
Ik vind het van groot belang om de kansen van de biobased economy
voor Nederland te benutten en zal de komende periode vooral inzetten op
een goed onderzoeksklimaat, het versterken van de vraag naar biobased
producten en de investeringsmogelijkheden van bedrijven.
Het onderzoek Noord4Bio
Om het toekomstperspectief voor de chemische industrie in NoordNederland te verkennen is begin 2014 een commissie ingesteld onder
leiding van oud-Shell topman Rein Willems. De Commissie Willems heeft
in de toekomstvisie voor 2030 het volgende gesteld: «In 2030 is de
Eemsdelta een sterk chemiecluster met basischemie en een breder
portfolio aan chemische producten ontleend aan groene grondstoffen
(«biobased»)»7.
Het rapport van de Commissie Willems was reden voor het kabinet om
een onderzoek naar biobased kansen in Noord-Nederland aan te
kondigen.
De studie is uitgevoerd door het Wageningen University and Research
Centre.
Het resultaat is Noord4Bio: een plan om te komen tot vergroening van de
economie in Noord-Nederland.
Noord4Bio onderkent negen potentiële clusters van projecten op basis
van in het gebied aanwezige bedrijven, waarvan er vier de potentie
6
7

Van de totale WBSO som voor BBE-bedrijven gaat ruim de helft naar mkb.
«Chemiecluster op Stoom», actieplan Eemsdelta. Werkgroep versterking chemiecluster
Eemsdelta, Groningen, maart 2014. P.7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 185

3

hebben om middels een uitvoeringsagenda snel tot ontwikkeling te
worden gebracht. Deze kunnen als motor voor verdere ontwikkelingen
werken:
1. Koolhydraten uit bioraffinage voor de chemie (biobased building
blocks).
2. Eiwitschuur voor Nederlandse en Duitse veevoeders (eiwitten).
3. Biobased chemie in Delfzijl (Chemiecluster Delfzijl laten aansluiten op
andere (groene) grondstoffen).
4. Van koolhydraten naar polyesters en andere bioplastics (productie
van eindproducten).
Een kopgroep van zes bedrijven met een positie en belang in de biobased
economy in Noord-Nederland is gevraagd om de drijvende kracht achter
deze ontwikkeling te zijn. Vervolggesprekken over de actieagenda zijn
gaande.
De drie noordelijke provincies onderschrijven het belang van de biobased
economy en de Noord4Bio studie voor Noord-Nederland. Vanuit de
provincies zal actief geparticipeerd worden in de opstelling van de
uitvoeringsagenda. De regionale stakeholders, en vooral de bedrijven zijn
aan zet.
Ik ondersteun deze positieve ontwikkeling. Het enthousiasme van de
regionale partijen, de inzet van de bedrijven en de betekenis van deze
agenda voor de economie in dit gebied geeft een krachtige stimulans om
onze huidige gezamenlijke inzet te continueren.
Onderzoeksagenda TKI Biobased Economy 2015–2027
Samenwerking is ook het kenmerk van de onderzoeksagenda van het TKI
Biobased Economy: «B4B: biobased voor bedrijven, burgers en beleid».
Deze onderzoeksagenda Biobased Economy 2015 – 2027 beschrijft vier
programmalijnen (of roadmaps) voor de ontwikkeling van de BBE in
Nederland met een vergezicht naar 2027. Bioraffinage en cascadering
staan centraal. Het gaat om de volgende programmalijnen:
1. Thermische conversie van biomassa, (biomassa verwerken onder
hoge temperatuur).
2. Chemisch katalytische conversietechnologie, (biomassa verwerken
met chemische reacties).
3. Biotechnologische conversietechnologie (biomassa verwerken met
micro-organismen).
4. Solar capturing & biomassa productie(rechtstreeks grondstoffen en
producten maken uit CO2 en zonlicht met behulp van microorganismen en innovatieve teelten).
De topsectoren Agri&Food, Chemie en Energie hebben hier gezamenlijk
aan gewerkt en zullen ook bij het vervolg betrokken blijven. Bij de
totstandkoming van dit plan heeft een publieke consultatie plaatsgevonden. Hiermee is breed draagvlak verkregen voor de agenda. Bedrijven
hebben zich inmiddels voor 270 miljoen euro gecommitteerd aan dit
programma. Onder dit plan liggen uitgebreide en integrale analyses van
het Nederlandse en EU-speelveld. Vervolgens geeft het een beeld van de
route naar 2027, inclusief de randvoorwaarden, doelen, programmalijnen,
en budget. Vanaf eind 2014 lopen een aantal van de bestaande
programma’s en hun financiering af. Een basis vormt de financiering van
de TO2-instellingen, met de komende jaren bijna 12 miljoen euro per jaar,
en het NWO met 3 miljoen euro per jaar. Het budget vanuit de Topsector
energie van 10 tot 12 miljoen euro per jaar is een belangrijke bron voor
bioenergieprojecten. Volgens de TKI Biobased Economy is voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 185

4

agendaperiode aan publieke middelen 7 miljoen euro, oplopend naar 15
miljoen euro, per jaar nodig om het programma te financieren.
Ik verwacht van de cross-sectorale onderzoeksagenda Biobased Economy
2015 – 2027 veel mooie initiatieven, die zullen aansluiten bij de mogelijkheden in de regio en in Europa. Agrifood, chemie en energie zijn niet voor
niets topsectoren: elk voor zich staat voor innovatie en grote groeikansen.
Ik zal in de komende periode in overleg met de boegbeelden van de drie
topsectoren bezien op welke wijze de financiering van deze agenda
gerealiseerd kan worden.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 185

5