Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

663
Vragen van het lid Hagen (D66) aan de Minister van Infrastructuur en
Waterstaat over het bericht «Vliegverkeer Schiphol blaast zorgelijk veel
ultrafijnstof de lucht in» (ingezonden 26 oktober 2021).
Antwoord van Minister Visser (Infrastructuur en Waterstaat) (ontvangen
12 november 2021).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het «Verkennend onderzoek ultrafijnstof op het
Schiphol terrein met behulp van mobiele metingen», dat in opdracht van
Schiphol door TNO is uitgevoerd?1, 2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Hoe oordeelt u over de vele zorgen die mensen werkzaam op Schiphol
hebben, vooral op de platforms, omtrent de gezondheidsrisico’s die ontstaan
door het ultrafijnstof, zoals een grotere kans op astma-aanvallen, hartritmeveranderingen en – bij langdurige blootstelling – ook hart-, vaat- en longziekten, waar de Gezondheidsraad voor waarschuwde?3
Antwoord 2
Schone lucht is van levensbelang, voor iedereen. Het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat neemt de zorgen van zowel mensen die
werkzaam zijn op Schiphol als de omwonenden van de luchthaven zeer
serieus.
Dat heeft er onder meer toe geleid dat in de Luchtvaartnota is opgenomen
dat het Rijk als doel stelt dat de negatieve gezondheidseffecten door

1

Website Trouw, 21 oktober 2021 (https://www.trouw.nl/economie/vliegverkeer-schiphol-blaastzorgelijk-veel-ultrafijnstof-de-lucht-in~bc226872/
?utm_source=link&utm_medium=app&utm_campaign=shared%20content&utm_content=free)
2
TNO, 29 september 2021 (https://nieuws.schiphol.nl/download/1093199/tnorapportr11745ufpschiphol.pdf)
3
Up in the Sky, 16 september 2021 (https://www.upinthesky.nl/2021/09/16/gezondheidsraadnoemt-mogelijke-maatregelen-schiphol/#:~:text=De%20Gezondheidsraad%20
concludeert%20dat%20langdurige,en%20grotere%20kans%20op%20hartfalen)

ah-tk-20212022-663
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

luchtvaart verminderen en dat wordt ingezet op het verbeteren van de
kwaliteit van de leefomgeving rond luchthavens.
Ten aanzien van luchtkwaliteit wordt in de Luchtvaartnota aangegeven dat
wordt aangesloten bij de ambitie van het Schone Lucht Akkoord. Het doel
van het Akkoord is een permanente verbetering van de luchtkwaliteit in
Nederland om gezondheidswinst te realiseren. Het Rijk, provincies en een
groot aantal gemeenten streven samen naar een gezondheidswinst van
minimaal 50 procent in 2030 ten opzichte van 2016 voor de gezondheidseffecten afkomstig van binnenlandse bronnen.
Specifiek voor ultrafijn stof heeft het ministerie in 2017 aan het RIVM
opdracht gegeven om een langjarig onderzoekprogramma uit te voeren naar
de gezondheidsrisico’s van ultrafijn stof uit de luchtvaart, juist omdat
daarover weinig bekend is. In het eerste kwartaal van 2022 zal het RIVM zijn
eindrapportage publiceren, waarna het ministerie zal bezien wat de conclusies van het RIVM betekenen voor het beleid en mogelijk te nemen maatregelen.
Verder is op verzoek van het Ministerie van IenW het advies van de Gezondheidsraad opgesteld, dat in de vraag wordt genoemd. In de brief van
15 september 20214, waarmee de Staatssecretaris van IenW het advies van
de Gezondheidsraad aan de Kamer heeft aangeboden, constateert de
Staatssecretaris dat een deel van de aanbevelingen in het advies in lijn zijn
met maatregelen die reeds in gang zijn gezet voor de uitvoering van het
Schone Lucht Akkoord, het Klimaatakkoord, de stikstofaanpak en de
Luchtvaartnota. Als voorbeeld wordt het onderzoek op Schiphol naar
duurzaam taxiën genoemd. Ook geeft hij aan welke aanvullende acties naar
aanleiding van het advies van de Gezondheidsraad worden genomen, zoals
het voor de industrie investeren in meer kennisopbouw over de bijdrage van
specifieke bronnen, de verwachte ontwikkeling hiervan en mogelijke
aangrijpingspunten voor beleid.
De zorg van platformmedewerkers op Schiphol over gezondheidseffecten van
ultrafijn stof, heeft ertoe geleid dat het Ministerie van IenW aan het RIVM
heeft gevraagd om zich te buigen over de mogelijkheden voor een gezondheidsonderzoek voor die werknemers. Per brief van 1 oktober 20215 is het
rapport van het RIVM aan de Kamer aangeboden en is aangegeven dat de
sectorpartijen nu bezien hoe invulling kan worden gegeven aan de aanbevelingen van het RIVM. Daarbij zal de rapportage van het TNO-meetprogramma
worden betrokken. Het Ministerie van IenW heeft hierover overleg met de
sector en zal eind 2021 de Kamer informeren over vervolgstappen.
Vraag 3
Klopt het dat gedurende de metingen voor dit onderzoek Schiphol voor
slechts 60% operationeel was? Kan op basis van dit onderzoek de werkelijke
uitstoot van Schiphol bepaald worden, als ware de luchthaven 100%
operationeel? Zo ja, deelt u de mening dat dit zeer zorgelijk is voor de
mensen die werkzaam zijn op Schiphol en omwonenden? Zo nee, bent u
bereid om Schiphol nogmaals hetzelfde onderzoek te laten doen als de
luchthaven volledig operationeel is?
Antwoord 3
Het klopt dat het meetprogramma is uitgevoerd op een moment dat Schiphol
niet volledig operationeel was. Zoals bekend, heeft de COVID19-crisis voor
een aanzienlijke vermindering van het vliegverkeer gezorgd en duurt het
mogelijk nog meerdere jaren voordat het gebruik van Schiphol terug is op
het niveau van vóór de crisis.
Het is van belang dat het meetprogramma toch is uitgevoerd, omdat een
indicatie is verkregen van de concentraties ultrafijn stof op de luchthaven bij
het huidig gebruik ervan. Had Schiphol gewacht tot het vliegverkeer weer op
het 2019-niveau zit, dan hadden we dat inzicht voorlopig nog niet gehad.
In het TNO-rapport wordt uitgebreid aandacht besteed aan de relatie tussen
het aantal vliegtuigbewegingen en de resultaten van de metingen.
Er staat onder meer dat het aantal vliegtuigbewegingen tijdens de meetperiode gemiddeld 60% lager was dan tijdens dezelfde periode in 2019. Er zijn

4
5

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30175–378.html
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29665–414.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

echter volgens TNO verschillen in de bezetting van de verschillende start- en
landingsbanen en pieren. Zo wordt aangegeven dat het aantal vliegtuigbewegingen in de ochtend bij bepaalde pieren 25 tot 30% lager is dan in 2019 en
dat er op de Kaagbaan meer vluchten dan in 2019 worden afgehandeld. Het
eerste is volgens Schiphol het gevolg van het tijdelijk uit gebruik nemen van
pieren, waardoor het verkeer op een beperkt aantal pieren is geconcentreerd.
TNO geeft aan dat de nodige voorzichtigheid is geboden wanneer de nu
gemeten concentraties ultrafijn stof zouden worden vertaald naar een 100%
capaciteit van Schiphol. Een verhoging van de capaciteit betekent namelijk
niet zonder meer dat de concentratieniveaus in dezelfde mate toenemen. Dit
is onder andere afhankelijk van de spreiding van het aantal vluchten
gedurende de dag en de bezetting van de start- en landingsbanen en de
pieren, aldus TNO. Met andere woorden als de gemiddelde capaciteit weer
100% in plaats van de 40% tijdens de meetperiode, betekent dat niet dat de
concentraties dan ook 2,5 keer zo hoog worden als is gemeten. Het verkeer is
namelijk nu geconcentreerd op drie pieren, maar bij vol gebruik van de
luchthaven zullen álle pieren weer in gebruik worden genomen.
Verder constateert TNO dat de geschatte bijdrage van Schiphol op de
gemeten concentraties aan ultrafijn stof op twee meetstations in de omgeving van Schiphol gemiddeld 20 tot 30% lager ligt dan in de periode
2017–2018.
Het meten op het luchthaventerrein zelf is op grond van de ARBO wetgeving
een eerste verantwoordelijkheid van de werkgever. Zoals in het antwoord op
vraag 2 is aangegeven, bezien de sectorpartijen nu hoe invulling kan worden
gegeven aan de aanbevelingen van het RIVM over een gezondheidsonderzoek
onder medewerkers en ze betrekken daarbij de rapportage van het TNOmeetprogramma. Daar hoort ook de afweging bij of aanvullende metingen
noodzakelijk of gewenst zijn als het aantal vliegtuigbewegingen verder gaat
toenemen.
Vraag 4
Vindt u de vergelijking van Schiphol met een drukke weg treffend als de
gemeten waarden uit het onderzoek tot stand gekomen zijn, terwijl de
luchthaven op 60% van de capaciteit opereerde?
Antwoord 4
In het TNO-rapport wordt ingegaan op de relatie tussen de capaciteit op
Schiphol en de concentraties ultrafijn stof op het luchthaventerrein.
In het TNO-rapport is tevens een literatuuroverzicht gegeven van gemeten
ultrafijnstofconcentraties in steden, op luchthavens (vooral naast start- en
landingsbanen) en in woonkernen rondom luchthavens. In dat overzicht is de
vergelijking met een drukke straat gemaakt. Het staat de onderzoekers
uiteraard vrij om een dergelijke vergelijking te maken als zij menen dat die
verantwoord is.
Vraag 5
Deelt u de analyse dat aangezien de verbranding van koolstoffen (duurzaam
of fossiel) tot de uitstoot van (ultra)fijnstof leidt, alleen inzetten op duurzame
brandstoffen niet genoeg is voor het terugdringen van de uitstoot van
ultrafijnstof? Zo ja, welke mogelijkheden voor het terugdringen van deze
uitstoot ziet u verder? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
Er zijn verschillende mogelijkheden om de uitstoot van ultrafijn stof terug te
dringen, zoals ook is aangegeven in het advies van de Gezondheidsraad. Eén
daarvan is het inzetten van duurzame brandstoffen, zoals in de vraag is
aangegeven. Een andere mogelijkheid is het ontwikkelen van meer efficiënte
en schonere vliegtuigmotoren. Ook het verminderen van het gebruik van
motoren op de luchthaven is een mogelijkheid, bijvoorbeeld door vliegtuigen
niet op hun eigen motoren te laten rijden tussen de banen en de pieren, maar
door ze te slepen met elektrische of hybride voertuigen. Op die manier wordt
minder brandstof door de vliegtuigmotoren verbrand en komen minder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

emissies vrij. Voor het invoeren van dit zogeheten duurzaam taxiën heeft
Schiphol een stappenplan opgesteld.6
Verder streeft Schiphol ernaar om de grondoperatie, zijnde alle activiteiten op
de luchthaven, uitgezonderd het starten en landen, uiterlijk in 2030 geheel
emissievrij te laten plaatsvinden, om ook daarmee de emissie van ultrafijn
stof te reduceren. Dit wordt gedaan door efficiënter met energie om te gaan,
grondmaterieel te elektrificeren, de aanleg van walstroom bij gates, te zoeken
naar alternatieven voor fossiel gas en waar mogelijk de overstap te maken
naar hernieuwbare energie.
Vraag 6
Wat wordt er nu door u en door Schiphol gedaan om de uitstoot van
ultrafijnstof te verlagen?
Antwoord 6
Zoals in het antwoord op vraag 2 is aangegeven, zal het RIVM in het eerste
kwartaal van 2022 rapporteren over de gezondheidseffecten van blootstelling
aan ultrafijn stof uit de luchtvaart. Op basis daarvan wordt bezien wat de
consequenties zijn voor het beleid.
Vooruitlopend op de eindrapportage van het RIVM-onderzoek heeft Schiphol
al diverse activiteiten geheel of gedeeltelijk gerealiseerd (zoals walstroom en
elektrificeren van platformverkeer) en zijn nieuwe activiteiten in gang gezet.
Zie hiervoor het antwoord op vraag 5 en de informatie over het Actieplan
ultrafijnstof op de site van Schiphol.7
Vraag 7
Wat is nodig om het actieplan ultrafijnstof van Schiphol uit 2019 versneld uit
te voeren, zodat werknemers eerder worden beschermd tegen schadelijke
stoffen?
Antwoord 7
Zoals in het antwoord op vraag 2 is aangegeven, bezien de sectorpartijen nu
hoe invulling kan worden gegeven aan de aanbevelingen van het RIVM voor
gezondheidskundig onderzoek van werknemers. Daarbij zal de rapportage van
het TNO-meetprogramma worden betrokken.
Het Ministerie van IenW heeft hierover overleg met de sector en daarbij zal
onder meer aan de sector worden meegegeven dat men op basis van de
resultaten van het meetprogramma dient te bezien of, en zo ja, welke
maatregelen versneld kunnen worden uitgevoerd om de blootstelling van
werknemers aan ultrafijn stof te beperken. Eind 2021 zal de Kamer worden
geïnformeerd over vervolgstappen.
Vraag 8
Wat kan er op de korte termijn extra gedaan worden om de uitstoot van
ultrafijnstof op luchthavens te verlagen?
Antwoord 8
Zie de antwoorden op de vragen 5 tot en met 7.
Vraag 9
Heeft de uitkomst van het onderzoek van TNO invloed op de voorgenomen
proefprojecten met betrekking tot woningbouw rondom luchthavens?
Antwoord 9
Zoals in het antwoord op vraag 2 is aangegeven, rapporteert het RIVM in het
eerste kwartaal van 2022 over de gezondheidseffecten voor omwonenden van
de blootstelling aan ultrafijn stof uit de luchtvaart.
Op basis van die rapportage wordt onder meer bezien wat de consequenties
zijn voor het ruimtelijk beleid rond de luchthaven in het algemeen en de
locaties van proefprojecten in het bijzonder.

6

https://nieuws.schiphol.nl/luchtvaartsector-presenteert-stappenplan-om-duurzaam-taxien-terealiseren/
7
https://www.schiphol.nl/nl/schiphol-als-buur/pagina/actieplan-ultrafijnstof/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Overigens maakt het aspect luchtkwaliteit wel onderdeel uit van het recent
geopende «Fieldlab geluidadaptief bouwen» in Hoofddorp.8 Het fieldlab is
onderdeel van een onderzoek van de TU Delft in samenwerking met AMS
Institute. De gemeente Haarlemmermeer, de Ministeries van IenW en BZK en
de Stichting Leefomgeving Schiphol ondersteunen het initiatief financieel. De
pilot loopt twee tot drie jaar. Bij deze pilot zullen in het tweede jaar ook
groenoppervlakken worden toegevoegd. Naast het effect van die oppervlakken op de geluidbelasting wordt ook het effect op de luchtkwaliteit onderzocht.
Groenoppervlakken en verneveld water kunnen namelijk kleine stofdeeltjes
(fijnstof/ultrafijn stof) afvangen, omdat die deeltjes blijven kleven aan de
planthaartjes en/of druppels. Vervolgens worden de stofdeeltjes naar de
oppervlakte afgevoerd via regen. De resultaten van het fieldlab kunnen
uitwijzen of de groenoppervlakken op die manier de luchtkwaliteit ten goede
zullen komen.
Vraag 10
Hoe beoordeelt u de mogelijkheid om woningen rondom luchthavens te
bouwen in het licht van de ultrafijnstofniveaus die uit het onderzoek van TNO
blijken?
Antwoord 10
Het TNO-onderzoek was op het luchthaventerrein van Schiphol gericht, want
de metingen zijn alleen op dat terrein uitgevoerd.
Het meerjarig onderzoekprogramma van het RIVM naar de gezondheidseffecten van omwonenden door ultrafijn stof uit de luchtvaart richt zich op de
omgeving van de luchthaven. Binnen dat programma is tussen mei 2017 tot
augustus 2018 een uitgebreid meetprogramma uitgevoerd.
Op basis van de eindrapportage van het RIVM in het eerste kwartaal van
2022, zal worden bezien wat de consequenties zijn voor het ruimtelijk beleid
rond de luchthaven.
Vraag 11
Deelt u de mening dat de buitenruimte bij een woning, in de zin van het
kunnen openzetten van een raam en het buiten zijn in de tuin of op het
balkon, van groot belang is voor het wooncomfort en dat dit rondom
Schiphol onmogelijk is zonder gezondheidsrisico’s? Kunt u uw standpunt
hierover toelichten?
Antwoord 11
Overal waar (economische) activiteiten worden uitgevoerd, heeft dat effect op
de luchtkwaliteit en dus op de gezondheid. Dat geldt voor industriële
activiteiten, wegverkeer, veehouderij, scheepvaart, luchtvaart, enz. Ook
binnenshuis hebben bepaalde activiteiten invloed op de luchtkwaliteit, zoals
houtstook. Het geldt in steden, in dorpen, op het platteland, langs snelwegen,
in luchthavenregio’s, enz. In Nederland is het zo goed als onmogelijk om te
leven zonder gezondheidsrisico’s.
Het is de taak van de overheid om die risico’s weer zover het mogelijk is te
beperken. Dan gaat het niet alleen om ultrafijnstof maar om alle luchtverontreinigende stoffen. Daar zijn de afgelopen decennia flinke stappen in gezet.
Met de Luchtvaartnota ingezet op verdere verbetering van de leefomgevingskwaliteit. Specifiek voor onderzoek naar ultrafijn stof loopt het RIVMonderzoek naar de gezondheidseffecten daarvan uit de luchtvaart. Dat
onderzoek heeft IenW in gang gezet, juist omdat er nog weinig bekend is
over de gezondheidseffecten van ultrafijn stof. Met dit onderzoek loopt
Nederland in de wereld voorop. In het eerste kwartaal van 2022 volgt de
eindrapportage van dat onderzoek en wordt vervolgens bezien of extra
maatregelen nodig zijn.
Vraag 12
Kunnen deze vragen voor het commissiedebat Luchtvaart van 9 november
aanstaande beantwoord worden?

8

https://twitter.com/MinIenW/status/1452640005323636740?s=20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Antwoord 12
Het is niet gelukt deze vragen voor 9 november te beantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6