C

vd

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam
De doorbraak naar een gezonde, veilige en gewaardeerde veehouderij in 2020

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

kern van het betoog

KERN VAN HET BETOOG
Nog dagelijks vormt vlees voor veel mensen een wezenlijk bestanddeel van de hoofdmaaltijd.
Maar die behoefte is al lang niet meer vrijblijvend. Aan de beschikbaarheid van vlees worden
steeds meer condities gesteld.

De maatschappelijke waardering voor vlees staat sterk onder druk. Want behalve
dat het lekker moet zijn, verlangen we tegenwoordig ook dat de route van stal naar
mond veilig is (geen nadelige gezondheidseffecten). We vullen het eisenpakket
verder aan met de wens dat het zijn herkomst heeft in een omgeving die dieren in
hun waarde laat.
Productie met respect voor het dier, noemen we dat. En als dan ook het milieu en
onze directe leefomgeving er niet door worden verstoord, dan zijn we bereid de
veehouder op zijn toegevoegde waarde te beoordelen.
Tot zover de theorie; de praktijk blijkt – zoals zo vaak – weerbarstiger. De stap
naar duurzaam en diervriendelijk is moeilijker te zetten dan velen denken, zeker
als het doel is een hele sector tot verandering aan te zetten. Het realiseren van de
condities waaronder een veehouder op maatschappelijk geaccepteerde manier
zijn dieren houdt, vereist een omslag of, sterker geformuleerd, een doorbraak.
En niet alleen in de veehouderij, maar in de gehele samenleving.

1

Agrofood: de tweede pijler onder de Brabantse economie
De totale agribusiness is momenteel met 7,5 miljard euro aan toegevoegde waarde de tweede
pijler onder de Brabantse economie. Met dat bedrag (ofwel 10,6 procent van wat de BV Brabant
jaarlijks verdient) hoeft de sector alleen het cluster chainports (logistiek/distributie) voor te
laten gaan, maar laat het hightech en chemie achter zich. De agribusiness vertegenwoordigt
72.000 arbeidsjaareenheden (9,6 procent totale Brabantse werkgelegenheid).
Bijna een derde van die werkgelegenheid is terug te voeren op de intensieve veehouderij, met
de varkenshouderij als belangrijkste deelsector (70 procent). Voor Oost- en Midden-Brabant is
die bijdrage relatief nog hoger dan de hier aangehaalde cijfers voor heel Brabant. De intensieve
veehouderij is in economisch opzicht dus belangrijk voor Brabant, wat nog eens wordt versterkt
omdat toeleverende en verwerkende industrie zich in de directe nabijheid van de primaire
bedrijven bevinden.

Wenselijk perspectief
In Brabant zit – net als in de rest van Nederland - de discussie over vlees en
veehouderij behoorlijk vast. Veranderde opvattingen over dierenwelzijn en de
schaalgrootte van bedrijven, toegenomen angst over volksgezondheidseffecten
2

van de veehouderij, een opeenstapeling van vaak beperkende beleidsmaatregelen,
het onbegrip daarover en het ontbreken van de bereidheid bij belanghebbenden
om er gezamenlijk uit te komen staan anno 2011 een oplossing in de weg.
gebaseerd op door telos en lei beschikbaar gestelde gegevens

Het is de vraag of we ons als samenleving een dergelijke patstelling kunnen
permitteren. Slagen we er namelijk niet in de veehouderij een perspectief te
bieden dat voldoet aan wat we met z’n allen wenselijk vinden, dan zal de sector
de komende jaren een onevenredig zware klap toebedeeld krijgen. De effecten

daadwerkelijk betekent, het is onrealistisch te verwachten dat een duidelijk

van een dreigende shake out reiken ver. Ze schaden niet alleen de Brabantse econ-

kleinschaliger productie alleen al die miljarden monden zal weten te voeden.

omie, ze hebben direct invloed op de vitaliteit van het Brabantse buitengebied.

Zelfs op Nederlandse schaal (17-18 miljoen inwoners) zal dat niet haalbaar blijken.

Zorgvuldig intensief

Onze belangrijkste ambitie hoort dan ook te zijn om vanuit dat gegeven intensief
te verbinden met duurzaamheid. Als samenleving zullen we de intensieve

Een belangrijke vraag is: kunnen we überhaupt zonder intensieve veehouderij.

veehouderij moeten helpen zich te transformeren tot een zorgvuldige veehouderij,

Gezien de groei van de (wereld)bevolking (2050: 9-10 miljard) en de toenemende

waar het welzijn van het dier centraal staat, veilig en gezond (o.a. door minimaal

vraag naar voedsel die daarmee gepaard zal gaan, zal een vorm van intensiviteit in

gebruik antibiotica) een conditio sine qua non vormen en de overlast voor

de veehouderij noodzakelijk blijven. Hoe belangrijk een kleinschaliger productie ook

omgeving en samenleving tot aanvaardbare proporties is teruggebracht. Intensief

kan zijn voor bijvoorbeeld de bewustwording wat voedsel en voedsel produceren

wordt zorgvuldig intensief.

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

kern van het betoog

Dit inzicht brengt met zich mee dat de invulling van zo’n zorgvuldige veehouderij

voren dat de huidige impasse in het debat bevestigde, maar ook het verlangen om

veel meer omvat dan louter het vaststellen van aantallen dieren. Door nù enkel

tot een koerswijziging te komen die niet één, maar alle partijen vertrouwen in de

en alleen aan te sturen op een (forse) inkrimping van de veestapel ontneem je de

toekomst biedt.

primaire producent binnen de huidige marktverhoudingen elk toekomstperspectief.
Een substantiële groep boeren zal niet meer tot een rendabele bedrijfsvoering in staat
zijn. Met een koude sanering tot gevolg. Wij vinden dat een onverstandige weg.

Ketenbrede aanpak
Het leek de commissie weinig zinvol opnieuw het wiel uit te vinden. Gezien de

Verlangen koerswijziging

grote variëteit aan lopende initiatieven, uitgevoerd door gezelschappen van steeds
wisselende samenstelling, is het vruchtbaarder deze bestaande afspraken en

Als vervolg op het maatschappelijk debat over de omvang en de werkwijze van

(deel) convenant een kader te bieden dat alle partijen bindt. De samenhang die

de veehouderij in Brabant riep Gedeputeerde Staten in december 2010 de

daaruit ontstaat helpt het proces naar ‘Al het vlees duurzaam’ te versnellen.

Commissie-Van Doorn (eerder aangeduid als de Topcommissie) in het leven.

Het kan dus zijn dat bepaalde voorstellen die door de commissie naar voren

Ze kreeg de opdracht zich ‘vanuit de context van de gehele agrofoodsector te

worden gebracht inhoudelijk niet als nieuw voorkomen; bedenk dan dat de vorm

buigen over de verduurzaming van de gangbare veehouderij in Brabant’.

waarin het geheel is gegoten de doorbraak zal opleveren.

De bevindingen van de commissie moesten uitmonden in een versnellingsagenda
voor de veehouderij, die concreet aangeeft hoe de sector zich de komende jaren

Een ding werd de commissie duidelijk; alle belanghebbenden – dus alle partijen

duurzaam dient te ontwikkelen.

van ‘grond tot mond’ – hebben behoefte aan een visie, een route gekoppeld aan
een perspectiefrijk einddoel dat zoveel mogelijk recht doet aan de belangen van

De leden voerden in de eerste maanden van 2011 indringende gesprekken met

alle stakeholders. Een absolute voorwaarde om die gewenste eindhalte (2020:

vertegenwoordigers uit de gehele agrofoodsector, belangenbehartigingsorgani-

alleen nog duurzaam vlees in de winkelschappen) te bereiken is dat de gehele

saties en de Brabantse gemeenschap. Daaruit kwam niet alleen een beeld naar

voedselkolom in beweging komt.

3

Alleen een integrale, ketenbrede aanpak voorkomt dat we in de valkuil van de

De commissie hecht verder veel waarde aan lokaal draagvlak. De verbinding tussen

afgelopen decennia vallen: een grote variëteit aan deelconvenanten die ineffectief

veehouder en zijn directe omgeving moet weer hersteld worden. Het Brabantse

zijn gebleken door hun grote mate van vrijblijvendheid. Waarom als veehouder

dorp dat de afgelopen 10-20 jaar zijn agrarische identiteit voor een belangrijk deel

vrijwillig voldoen aan bovenwettelijke maatregelen die in de praktijk de bedrijfs-

is kwijtgeraakt, moet die voor een deel weer herwinnen en binnen een duurzame

voering complexer maken, terwijl daar geen grotere bestaanszekerheid tegenover

context opnieuw een plaats geven. Dat vraagt van boer en burger aanpassing,

staat? En ondertussen zien hoe de meest opportunistische collega-ondernemers

de bereidheid om de huidige loopgraven achter zich te laten en te investeren in

(de zogeheten free riders) onbekommerd op de aspecten dierenwelzijn,

een blijvende dialoog.

stankoverlast, fijnstofuitstoot en ruimtelijke ordening de grenzen van de wet
opzoeken – mogelijk zelfs oprekken – en daarmee wegkomen.

De samenleving krijgt in de nieuwe situatie een veehouder terug die zich vooral
concentreert op een duurzaam productieproces binnen zijn onderneming,

4

De beweging die de gehele voedselkolom moet maken is een ingrijpende:

als gevolg waarvan het eindproduct vanzelfsprekend duurzaam wordt. Kwaliteit

een definitieve keuze voor duurzaam geproduceerd vlees. Zonder uitzondering,

staat boven kwantiteit. En omdat de voedselkolom als geheel de transitie naar

ketenbreed. Dus geen vrijblijvendheid meer, maar dwingende maatregelen.

duurzaamheid maakt en die overgang ook afdwingbaar weet, hoeft de veehouder

Zodat binnen acht jaar de gehele sector de omslag naar een duurzame vlees-

zich niet bovenmatig zorgen te maken over zijn voortbestaan. Zolang hij tot 2020

productie kan maken.

op de vooraf vastgestelde data de gevraagde transitiestappen heeft gezet, is er
niets aan de hand. En in zijn omgeving is geen free rider te bekennen.

Blijvende dialoog
Zo’n traject gaat niet vanzelf, zal veel ondernemers zelfs pijn doen en daardoor
duikgedrag oproepen. Des te belangrijker is het dat maatregelen waar ketenspelers
en andere maatschappelijke belanghebbenden het in de uitvoering over eens
raken, goed worden gehandhaafd. Hier ligt een belangrijke taak voor landelijke
overheid, provincie en gemeenten. Zonder hun rugdekking blijft elk initiatief
steken in goede bedoelingen.

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE TRANSITIE VOLTOOID (2020)

DE TRANSITIE VOLTOOID | 2020
‘Al het vlees duurzaam’ schetst een toekomstbeeld. Een realiteit die nog ver weg ligt van de werkelijkheid
van 2011. Om de reikwijdte te schetsen van een volledige transitie naar duurzaam vlees dat zijn oorsprong
vindt in de verbinding ‘zorgvuldig intensief’, is het verhelderend een kijkje te nemen in het jaar 2020 en
van daaruit terug te blikken.

5

Geen enkele supermarkt verkoopt in 2020 nog traditioneel vlees. Er ligt enkel duurzaam vlees. Het kan zijn dat de ene supermarkt de overstap – om legitieme redenen
– pas op het laatste moment heeft gemaakt; andere retailers hebben al maanden
eerder, mogelijk zelfs jaren, het niet-duurzame vlees de deur uitgedaan.

Stimulans
Dat inruilproces verliep eigenlijk redelijk soepel. Niet alleen was er naarmate de
datum van 1-1-2020 naderde binnen de keten nauwelijks nog ruimte voor
andersoortig vlees, vooral de positieve reacties vanuit de markt vormden voor
alle belanghebbenden een stimulans het in 2012 ingeslagen pad te vervolgen.
Een ruime meerderheid van de consument gaf al snel aan niets anders meer te
willen dan duurzaam vlees. Zeker toen het ook nog eens tegen een aanvaardbare
prijs kon worden aangeboden.

Overigens gingen lang niet bij iedereen de armen juichend omhoog toen in 2012

fijnstof werd steeds sterker als storend ervaren en er was toegenomen vrees voor

de transitie werd ingezet. Tientallen veehouders hadden weinig op met concepten

het overslaan van ziektes van dier op mens. De ervaringen met de Q-koorts (trage

en visies als ‘duurzaam’ en ‘zorgvuldig intensief’. Met hand en tand verzetten ze

reactie overheden, chronische ziektes) maakten die angst bij velen manifest.

zich tegen het ketenkwaliteitssyteem, waaraan de gehele voedselkolom zich had
gecommitteerd: van veehouder tot supermarkt en onder rugdekking van landelijke

Het technocratische en industriële karakter van de veehouderij zorgde voor

overheid, provincie en gemeente. ‘Wij opereren binnen de grenzen van de wet’,

vervreemding bij de burger. Wat doet die boer eigenlijk, vroeg hij zich af.

stelden deze zogenoemde free riders. ‘Ze kunnen ons niet verplichten aan de eisen

‘Ik heb er meer last dan profijt van.’ De slotsom: men wilde het gewoon niet meer.

van dat van bovenaf opgelegde duurzame kwaliteitssysteem te voldoen.’

Integraal en geborgd
Q-koorts

6

Het belangrijkste doelwit van al die maatschappelijke verontwaardiging was

De boeren die wel wilden meebewegen konden rekenen op steun. Onder andere

de veehouder. Als belichaming van het ‘kwaad’ was hij een verleidelijke prooi.

een realistische fasering van de vele maatregelen hielp hen zonder angst voor

Kortwieken en kleinhouden, dan zou het wel goed komen, was het motto.

blijvende economische schade de transitie te voltooien naar ‘duurzaam’ en

Overheden gingen mee in deze benadering en richtten hun duurzaamheids-

‘zorgvuldig intensief’. Een geruststellende gedachte was verder dat ze niet de

maatregelen en –convenanten eveneens op de varkens- en kippenhouders.

enigen waren die in beweging waren gekomen. Ook andere partijen in de keten

Die op hun beurt de aanhoudende stapeling van maatregelen zonder samenhang

bewogen mee, omdat aan het eind (in de winkelschappen) de principiële keuze

vooral als een last ervoeren waarvan ze bedrijfseconomisch niets wijzer werden.

voor duurzaam vlees was gemaakt.
‘Al het vlees duurzaam in 2020’ brak met die versnipperde aanpak. Het koos voor
De opposanten voerden daarmee in feite een achterhoedegevecht. De maat-

een integrale oplossing, was gedurfd en getuigde van visie. Er werd een duidelijk

schappelijke weerstand keerde zich tegen hen, al was het maar omdat zelfs op

einddoel met bijbehorende datum vastgesteld en een route uitgezet die bestond

lokaal niveau Brabanders steeds meer moeite kregen met de manier van werken

uit realistische, overzichtelijke stappen voor de marktpartijen die zich naar het

in de traditionele intensieve veehouderij. Bovendien dienden zich steeds meer

nieuwe ketenkwaliteitssysteem moesten vormen. Tegelijkertijd schiep de

voorbeelden aan van boeren die met succes de overstap naar ‘zorgvuldig intensief’

bestuurlijke borging een klimaat van vertrouwen waarbinnen partijen weer bereid

hadden weten te zetten.

waren begrip voor elkaar op te brengen.

De weerstand tegen ongeremd intensief kende een vruchtbare voedingsbodem.
De opeenhoping van zoveel mensen en dieren op een geografisch relatief beperkt
oppervlak ging immers gepaard met te veel misstanden en risico’s. Het dierenwelzijn stond te veel onder druk, de overlast door de uitstoot van ammoniak en

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

HET KEERPUNT (2011)

HET KEERPUNT | 2011
Het einddoel ‘Al het vlees duurzaam in 2020’ is ambitieus, maar in de ogen van de commissie ook realistisch, en bovenal onvermijdelijk. Gezien de
aanhoudende trend in het maatschappelijk debat om gedurende het productieproces van ons voedsel nadrukkelijker aandacht te geven aan dierenwelzijn,
leefbaarheid in het landelijk gebied en de volksgezondheid, is er nu een uitgelezen kans de bakens definitief te verzetten.

7

Sector, politiek en samenleving worstelen al te lang met het onderwerp. Het is als

Achteraf bezien heeft deze benadering contraproductief gewerkt. Als gevolg

een zure appel waar men niet doorheen wil bijten. Er is het gevoel dat het anders

van aanhoudend afgedwongen kostenefficiëntie door partijen verderop in de

moet en het terechte vermoeden dat een ommekeer voor veel partijen ingrijpend

keten heeft de primaire producent om te overleven al generaties slechts de

zal zijn. Maar uit vrees voor bovenmatige weerstand, met voor bestuurders

beschikking over nog maar één instrument: volumegroei. Alleen door meer dieren

(bij zowel overheid, bedrijfsleven als maatschappelijke organisaties) een groot

te houden, de productiviteit binnen het bedrijf op te voeren en meer te verkopen

afbreukrisico, is te vaak gevlucht in het omarmen van deeloplossingen die aan de

kan hij in zijn bestaan blijven voorzien. Het is balanceren op een dun koord,

kern van de problematiek voorbij gaan.

waarbij onvoorziene invloeden van buitenaf (varkenspest, Q-koorts, vogelgriep,
dioxinevervuiling, beperkende bestuurlijke maatregelen) de definitieve nekslag

Overlevingsdrang

kunnen toebrengen.

De verantwoordelijkheid voor de ommekeer is te vaak bij één partij neergelegd:

Dit wankele evenwicht heeft de afgelopen decennia veel boeren noodgedwongen

de primaire producent, ofwel de intensieve veehouderij. Als de varkenshouder,

doen besluiten te stoppen met hun bedrijf. De overgebleven groep werkt onder

gesitueerd aan het begin van de vleesketen, maar in een (ogenschijnlijk) duurzaam

dezelfde voorwaarden door, wat betekent dat zij uit oogpunt van efficiency nog

keurslijf werd geperst, dan zouden de weldadige effecten ervan vanzelf doorsijpelen

sterker moet groeien (schaalvergroting). Binnen zo’n klimaat is weinig ruimte voor

naar de andere ketenspelers en uiteindelijk naar de consument.

flexibiliteit, creativiteit en innovatie. Alle energie gaat op aan overleven.

Zorgvuldige Veehouderij / Zorgvuldig intensief
Wat is een Zorgvuldige Veehouderij?

Duurzaam als niche
De samenleving raakt ondertussen verder gefrustreerd. Aanhoudende
inspanningen om duurzaamheid, dierenwelzijn en milieuwinst af
te dwingen zorgen slechts voor een beperkte omslag in de sector.
Niet vreemd, want de meeste consumenten kopen nog hoofdzakelijk
het goedkopere (bio)industriële vlees. Waarom dan als veehouder

In een zorgvuldige veehouderij staat niet het hok, maar het dier centraal. Is niet het
eindproduct, maar het productieproces leidend. Het vraagt van de ondernemer het besef dat
hij of zij niet alleen bijdraagt aan de productie van veilig voedsel, maar dat ook zo doet dat
het proces veilig en acceptabel is voor de omgeving waarin dat gebeurt;
De zorgvuldige veehouderij verankert duurzaamheid via een systeem van Good Management
Practice (GMP), dat diergezondheid, dierenwelzijn en milieuprestaties garandeert. Het GMP
is op zijn beurt vastgelegd in een (privaat) ketenkwaliteitssysteem;

het risico nemen door voor duurzaam te gaan? Het probleem van de
vierkantsverwaarding doet zich bij duurzaam vlees nog veel sterker
voelen dan bij traditioneel vlees, wat duurzaam vlees een prijs
bezorgt die het meteen tot een nicheproduct maakt. Slechts

De nVWA (nieuwe Voedsel- en Waren Autoriteit) toetst het ketenkwaliteitssysteem
(half)jaarlijks op betrouwbaarheid, doeltreffendheid en effectiviteit (borging wettelijk
vastleggen);

aantrekkelijk voor een relatief klein deel van de markt. Als boer
biedt de productie van de vertrouwde niet-duurzame variant meer
inkomenszekerheid.
8

Consequenties invoeren Zorgvuldige Veehouderij
Als duurzaamheid centraal staat in de bedrijfsvoering, zijn schaal en aantallen dieren een
afgeleide daarvan;

De maatschappelijke onvrede richt zich alleen maar sterker op de
boer. Met zijn volle stallen wordt hij door zijn omgeving meer en
meer als een last gezien. De nabijheid van een veehouder wordt als
ongewenst beschouwd.
Anno 2011 is er een situatie ontstaan waar niemand blij mee is.

Het management van de veehouder (vakmanschap, continue aandacht, ervaring) wordt cruciaal.
Kennisonderhoud (een leven lang leren) vormt daarvoor de basis;
Datzelfde geldt voor een gecoördineerde en professionele bedrijfsbegeleiding door
dierenartsen en andere erfbetreders (banken, accountants, veevoederindustrie en
andere toeleveranciers);

In veel Brabantse dorpen heeft de veranderde samenstelling van
de bevolking bijgedragen aan een nieuwe blik op de directe leefomgeving. Oude kaders zijn ingeruild voor nieuwe, of aangepast
aan de verlangens van deze tijd, met een gewijzigd waardeoordeel
over de nabijgelegen veehouderij tot gevolg. Tegelijkertijd neemt
de veehouder zijn beslissingen niet meer vanuit een lokaal maar
internationaal perspectief. Het is de verbinding tussen zorgvuldig
en intensief die de uit het lood geslagen verhouding tussen
veehouderij en lokale gemeenschap weer in balans kan brengen.

Zorgvuldige veehouderij wordt daarmee noodzakelijkerwijs een fulltime vak, en geen ‘baan
erbij’. Wageningse wetenschappers hebben voor de Commissie-Van Doorn uitgerekend dat
4 vak (fte) geschoold personeel nodig is om de veehouder behalve ‘zorgvuldig intensief’
ook rendabel te kunnen laten opereren. Bij die omvang en met de voor ‘zorgvuldig intensief’
vereiste bedrijfsvoering kan de veehouder een fatsoenlijk modaal inkomen uit het bedrijf
halen, indirect toekomstige investeringen in het bedrijf zeker stellen en zijn werknemers
van loon voorzien. Daarnaast houdt hij ruimte voor een normaal sociaal leven.

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

HET KEERPUNT (2011)

Qua aantallen dieren komt dat neer op:

Zorgvuldige Veehouderij met
4 vak (volwaardige arbeidskracht)

300 nge*
standaard (1,5 ha)

MER-grens
(2011)

6.700
1.000
3.200 + 450

7.500
1.200
3.800 + 600

2.000
750
geen gegevens beschikbaar

240.000
125.000

220.000
120.000

60.000
45.000

Varkenshouderij
vleesvarkens
zeugen
gesloten bedrijf
(vleesvarkens + zeugen)

Pluimveehouderij
vleeskuikens
eieren

Geitenhouderij
melkgeiten

9

1.600

2.500

1.200

1.700
320

2.500
250

1.200
200

Rundveehouderij
vleeskalveren
melkkoeien

*nge = Nederlandse grootte-eenheid (nge) is een reële economische maatstaf, gebaseerd op het brutostandaardsaldo (opbrengsten minus bepaalde specifieke kosten).
Het is een maat waarmee de economische omvang van agrarische activiteiten wordt weergegeven.

Een modaal, duurzaam bedrijf kan dus worden gerealiseerd rond de 300 nge-norm.
De actuele MER-grens biedt de zekerheid dat elk plan voor de ontwikkeling van
een modaal duurzaam bedrijf een publieke toets ondergaat. Vooralsnog vormt de
1,5 ha-grens geen belemmering;

Op termijn kan wellicht meer ruimte worden geboden als dat in een zorgvuldige
veehouderij verantwoord kan worden uitgewerkt (via GMP’s, ketenkwaliteitssystemen en periodieke controles).

10

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING (2012 – 2020)

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING | 2012 – 2020
De commissie heeft de overtuiging dat ‘zorgvuldig intensief’ burger en boer weer met elkaar kan verenigen. ‘Al het vlees duurzaam in 2020’ vormt het
breekijzer om dat te bewerkstelligen. Zonder druk van buitenaf komt die transitie niet tot stand. Maar tegelijkertijd is er alleen kans op succes wanneer alle
belanghebbenden (bedrijfsleven, overheid, politiek, samenleving) investeren in betrokkenheid. Motivatie van binnenuit versoepelt het proces.

11

Nationale benadering

1 Terugbrengen van de geloofwaardigheid.

De keuze voor duurzaamheid kan alleen slagen bij een nationale aanpak.

De geloofwaardigheid van de voedselketen wordt geschaad door een aaneen-

De problematiek van de intensieve veehouderij en de gewenste verduurzaming

schakeling van calamiteiten. Sommige zaken moeten simpelweg anders,

ervan overstijgen provinciale grenzen. Bovendien dringt de tijd. Want op dit

excessen (preventief antibioticagebruik, milieuoverlast) mogen niet meer

moment al is duurzaamheid voor de agrofoodketen de enig overgebleven troef om:

voorkomen. Alleen geloofwaardigheid leidt uiteindelijk tot herwonnen vertrouwen;

internationaal onderscheidend en van daaruit concurrerend te zijn;
maatschappelijk draagvlak te behouden.

2 Werken aan structureel nieuwe verhoudingen binnen de voedselkolom.
De voedselketen breekt met vrijblijvendheid en opportunistisch free rider-

De transitie naar een duurzame veehouderij is een complexe operatie. Om de

gedrag. Iedere partij neemt haar verantwoordelijkheid. Afspraken in de

overgang niet op voorhand te laten mislukken zijn er dan ook vier basisvoor-

keten worden vastgelegd in ketenkwaliteitssystemen; de overheid borgt die

waarden waaraan tegelijkertijd moet worden voldaan om de route naar 2020

systemen. Dit vraagt dat iedereen in de keten tegelijk gaat bewegen op basis

succesvol in te kunnen zetten:

van niet-vrijblijvende afspraken;

3 Realiseren van een lokaal ingepaste, zorgvuldige veehouderij.
De oude stal is passé, in de moderne stal staat het dier centraal en is de stal

1 Integraal ketenkwaliteitssysteem
start: 1 januari 2012

ingebed in haar omgeving. Zorgvuldige veehouderij wordt standaard, met een

Een pakket aan maatregelen, zeker wanneer ze divers, multidisciplinair en

duurzame bedrijfsvoering waarbinnen het productieproces vanzelfsprekend

sectoroverschrijdend zijn, vraagt om een kader dat houvast biedt, spelers aanzet

de maatschappelijke waardering voor het eindproduct afdwingt. Dus ‘zo

op de ingeslagen weg door te gaan en goed gedrag beloont. Om de transitie naar

duurzaam, zo goed mogelijk’, in plaats van ‘zo goedkoop, zo veel mogelijk’.

‘Al het vlees duurzaam in 2020’ te realiseren opereren alle belanghebbenden

Betrokkenheid van de burger bij de inbedding van een zorgvuldige veehouderij

binnen één basisketenkwaliteitssysteem; geldend voor de gehele voedselkolom,

in de lokale omgeving is een voorwaarde;

van grond tot mond. Alle ketenspelers – van grondstoffenleverancier tot en met
de retail – brengen hun operationeel handelen daarmee in lijn.

4 Garanderen van een sterke bestuurlijke basis.

12

Politici en bestuurders zijn bevrijd van faalangst. En pakken door. Een zorg-

Alle maatregelen om de beoogde transitie te realiseren vallen binnen dit

vuldige veehouderij is immers wat de samenleving in toenemende mate wil.

kwaliteitssysteem, dat uitgaat van het volgende scenario:

Bestuurlijke rugdekking is nodig om de complexe transitie naar duurzaam in

2020 is de uiterste deadline;

2020 te laten slagen, waarbij verschillende problemen integraal worden

enkele inhoudelijke en procesmatige drukpunten zetten de transitie in gang;

opgepakt en partijen tegelijkertijd zowel afzonderlijk als ten opzichte van

deze acties dwingen vanzelf vervolgmaatregelen af (sneeuwbaleffect,

elkaar gaan bewegen. Een onafhankelijk orgaan voert met mandaat van de

dus versnelling);

betrokken partijen regie op het proces.

zodat een systeem van Good Management Practice (volksgezondheid,
dierenwelzijn, milieu en leefomgeving) ontstaat die ten grondslag ligt aan

Deze voorwaarden bepalen het kader waarbinnen de twee pijlers worden

een zorgvuldige veehouderij;

geplaatst die de transitieagenda gaan dragen: de gecoördineerde ketenaanpak en

het transitieproces heeft op voorhand draagvlak van de cruciale spelers in

het lokale inpassingsbeleid. De gedurende de transitie in te voeren zorgvuldige

de voedselkolom.

veehouderij vormt de brug tussen beide pijlers.

De Maatregelen

2 Voedselkolom garandeert volksgezondheid
per 1 januari 2012

Een omvangrijke operatie als ‘Al het vlees duurzaam in 2020’ loopt het risico

a) veehouderij antibioticagezond

aan haar eigen ambities ten onder te gaan. Door vanaf het begin een heldere

Het huidige, haast vanzelfsprekende preventieve gebruik van antibiotica leidt tot

routekaart te hanteren, met daarop concrete tussenstations die met haalbare

resistente bacteriën die zich kunnen verspreiden onder mens en dier, met voor de

stappen bereikt kunnen worden, wordt voorkomen dat het proces voortijdig

volksgezondheid acuut levensbedreigende effecten.

derailleert.

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING (2012 – 2020)

Als eerste stap op weg naar een systeem van Good Management Practice in de
veehouderij komt per 1 januari 2012 aan het preventief gebruik van antibiotica
een einde. Dieren krijgen alleen nog antibiotica toegediend als ze ziek zijn.
Om dierenleed te beperken is koppelbehandeling vanaf 1 januari 2013 alleen nog
toegestaan als de ziekte in het koppel is aangetoond, en er een gevoeligheidsbepaling
is uitgevoerd. De behandeling met antibiotica in koppels wordt centraal geregistreerd
en uitgevoerd volgens een vastgelegd protocol. Daardoor is de keuze van het juiste
antibioticum, als ook duur en dosering van het gebruik ervan, gegarandeerd.
Op 1 januari 2012 levert de overheid een zwarte lijst, met daarop antibiotica die
vanaf die datum niet meer in de veehouderij mogen worden gebruikt:
in eerste instantie de derde en vierde generatie cephalosporinen; op termijn
moet overwogen worden alle bèta-lactamasen op de zwarte lijst te zetten;
alle antibiotica die resistenties opwekken die makkelijk overgaan op mensen

Enkele logische vervolgacties opgeroepen door het drukpunt “veehouderij
antibioticagezond” (als voorbeeld van hoe de Commissie-Van Doorn meent
via een gerichte drukpuntenstrategie versnelling te kunnen afdwingen).
Het drastisch terugdringen van antibiotica heeft binnen de veehouderij een andere
benadering van dieren (diergezondheidsmanagement) tot gevolg. Individuele behandeling
neemt de plaats in van een generieke aanpak, het dier staat centraal;
Om dat te bereiken zal de boer zijn vakmanschap op dit specifieke punt moeten versterken
en onderhouden;
Tegelijkertijd geven de reguliere erfbetreders (voerleverancier, financieel adviseur,
dierenarts) de veehouder eenduidige, op elkaar afgestemde adviezen. Ook hier is het
noodzakelijk kennis voortdurend te onderhouden en te verdiepen;

13

(aminoglycosiden, fluorchinolonen);
alle bestaande antibiotica die momenteel als laatste keus beschikbaar zijn voor
mensen (uitsluitend reserveren voor humaan gebruik);
alle nieuwe antibiotica (uitsluitend reserveren voor humaan gebruik).
De overheid garandeert een actieve naleving van de regels. Dat betekent nog
nadrukkelijker actie ondernemen tegen veelvoorschrijvers en veelgebruikers.
De sancties voor veelgebruikers (veehouders) zijn vastgelegd in het ketenkwaliteitssysteem en lopen uiteen van het opstellen van een verbeterplan, via verplichte
begeleiding tot (tijdelijke) uitsluiting van levering in de keten.
De sancties tegen veelvoorschrijvers (dierenartsen) winnen met name aan gewicht
wanneer in het tuchtrecht, veel sterker dan nu het geval is, een direct corrigerende
werking uitgaat van zowel de reactietijd (sneller) als van de strafmaat (hoger).
Uiteindelijk is in het ketenkwaliteitssysteem alleen plaats voor dierenartsen van
onbesproken gedrag.

De dierenarts meet zich een proactieve en onafhankelijke rol ten opzichte van de veehouder
aan. Hij trekt daarbij samen op met zijn collega’s uit de humane gezondheidszorg, vanuit
de intentie de huidige curatieve gezondheidszorg te vervangen door een meer publieke
gezondheidszorg. Dierenarts en huisarts treden gezamenlijk op als regisseur in volksgezondheid, dierenwelzijn, diergezondheid en voedselveiligheid (One Health);
Met het uitvoeren van deze maatschappelijk taken verdient de dierenarts zijn brood. In een
nieuw verdienmodel is de dierenarts voor zijn inkomen niet meer afhankelijk van de verkoop
van medicijnen.

14

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING (2012 – 2020)

b) sluitende melding zoönosen
De context waarbinnen veehouders verdenkingen van dierziektes, met name
zoönosen (van dier op mens overdraagbare ziektes), op hun bedrijf signaleren
en vervolgens moeten melden dient menselijker te worden. Tot op heden zijn
de gevolgen van zo’n melding hoofdzakelijk voor rekening van de veehouder.
Wanneer zijn bedrijf wordt geruimd is er enige mate van financiële compensatie,
echter zijn broodwinning wordt in ee n kort tijdsbestek fundamenteel op de
proef gesteld. Met een dergelijke acute dreiging in het achterhoofd verdwijnt
elke meldingsprikkel.
Van die situatie moeten we af. De transitie naar een zorgvuldige veehouderij
biedt daartoe de uitweg, maar ook hier geldt dat realisme het uitgangspunt dient
te zijn. Ook binnen een duurzame bedrijfsvoering vallen uitbraken van dierziektes
niet 100 procent uit te sluiten. Maar wat wrang zou zijn is dat het risico van zulke
calamiteiten geheel bij de veehouder wordt gelegd.
Door je als samenleving nadrukkelijk te verbinden met een zorgvuldige veehouderij wordt enige mate van gedeeld risico geaccepteerd. Het aanvaarden van
een dergelijk risico vindt zijn weerslag in een publiek fonds waarop veehouders
een beroep kunnen doen; niet waar het bedrijfsgebonden dierziektes betreft
(die regelmatig voorkomen, maar niet bestrijdingsplichting zijn), maar juist voor
zoönosen en andere dierziektes met een potentieel grote maatschappelijke
impact. Het afdekken van bedrijfseconomische risico’s maakt het voor de
veehouder minder bedreigend om verdenkingen van dergelijke dierziektes op
zijn eigen bedrijf te melden. Tegelijkertijd dient een sluitend beheerssysteem
m.b.t. zoönosen en de daarbij behorende sancties te worden vastgelegd in het
ketenkwaliteitssysteem.

15

Duurzaamheid concreet, duurzaamheid van grond tot mond
Op 1 januari 2012 is in de zorgvuldige veehouderij uiteindelijk een systeem van Good
Management Practice ontworpen, waarmee duurzaamheid concreet invulling heeft gekregen,
en dat van grond tot mond is vastgelegd in het ketenkwaliteitssyteem.

3 Voedselkolom sluit kringlopen
start: 1 januari 2012
Sommige zaken zijn simpelweg onontkoombaar. De aanhoudende overlast van het
productieproces op milieu- en leefomgeving vormt een obstakel voor de realisering
van een zorgvuldige veehouderij en de daarbij behorende Good Management
Practice. De huidige problemen met mest, emissies van ammoniak, geur en fijnstof,
en de verrommeling en verstening van het landschap moeten dan ook definitief
tot het verleden gaan behoren.

Op

De betrouwbaarheid, doeltreffendheid en effectiviteit van het ketenkwaliteitssysteem
wordt vervolgens (half-)jaarlijks getoetstdoor de nVWA (nieuwe Voedsel- en Waren Autoriteit),
een borging wettelijk verankerd door de overheid.

1
De nVWA moet haar naam van onafhankelijke, deskundige autoriteit dan wel kunnen
waarmaken. Om daarvan verzekerd te zijn ondersteunt de Commissie-Van Doorn de conclusie
van de Evaluatiecommissie Q-koorts (Commissie-Van Dijk) die in haar rapport ‘Van verwerping
tot verheffing. Q-koortsbeleid in Nederland 2005-2010’ vaststelde dat de nVWA – meer dan
nu het geval is – meer op afstand zou moeten worden gezet van de betrokken Haagse beleidsdepartementen.

In dit oerwoud van ongenoegen is de omvorming van de veehouderij van een
verbruiker naar een hergebruiker een grote stap voorwaarts. Grondstoffenkringlopen
16

worden gesloten, het ophopen van mineralen wordt verleden tijd. Het sluiten van
grondstoffenkringlopen gebeurt binnen Europa, aangezien het geproduceerde
vlees voor het merendeel ook binnen die regio wordt geconsumeerd.
Bij het sluitend maken van de kringlopen heeft de mengvoerindustrie in de
startfase een bepalende rol. De problemen die momenteel spelen betreffen vooral

januari 2020 komt minimaal 50 procent van het eiwitrijke diervoer uit Europa

de hoeveelheid en geografische herkomst van grondstoffen, en de bijdrage die de

(2011: 27 procent), onder de voorwaarde dat daarmee de eindbalans duurzamer

industrie kan leveren aan het efficiënter benutten van mineralen.

is dan vandaag de dag. Indien eiwitrijke grondstoffen nodig zijn van buiten Europa,
zorgt de mengvoerindustrie er op 1 januari 2014 voor dat deze grondstoffen

Voor een sluitende stikstofkringloop is belangrijk deze grondstof meer dan

gegarandeerd duurzaam zijn: voor soja- en palmolieproducten gebeurt dat via

voorheen uit Europa te halen. Dat kan door:

een actieve deelname aan de RTRS (Round Table on Responsible Soy) en de RSPO

teelt van eiwitrijke voedergewassen (lupine, veldbonen, erwten, soja);

(Round Table on Sustainable Palm Oil).

het benutten van veilige bijproducten uit de biobased economy;
veilig hergebruik van bijproducten uit de voedselketen;

Voor een sluitende fosfaatkringloop vormt het terugwinnen van waardevol fosfaat

het hernieuwd toelaten van veilig diermeel;

(onmisbaar voor de groei van mens en dier) uit mest de belangrijkste uitdaging.

het benutten van nieuwe eiwitbronnen (insecten, algen).

Een kostprijsdekkende verwaarding van mest kan vooralsnog niet zonder

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING (2012 – 2020)

gespecialiseerde mestverwerkers. De ervaring leert echter dat dergelijke verwerkers

van het dier. Of het dier het naar zijn zin heeft is vooral af te meten aan zijn gedrag,

alleen in de markt kunnen overleven wanneer zij zich verzekerd weten van

en veel minder aan parameters zoals de afmeting en inrichting van zijn hok.

constante mestaanvoer. Voor veehouders brengt dit de verplichting met zich
mee dat ze hun mest aan een professionele mestverwerker leveren.

Ook binnen de Europese Unie verschuiven de richtlijnen voor dierenwelzijn van
middelvoorschriften (hok) naar doelvoorschriften (dier). Daarmee wordt de

De systematiek van verplichte levering biedt ook soelaas voor de naar verwachting

bedrijfsvoering van de veehouder bepalend voor het welzijn van het dier.

vele veehouders die niet in staat zijn op het eigen erf de mineralenbalans op orde

De Europese Welfare Quality-systematiek werkt momenteel duidelijk meetbare

te krijgen. Die balans is volgens bestaande wetgeving al vereist en heeft tot doel

kenmerken uit, die de veehouder kan opnemen in een dierzorgplan. Een uit-

overbemesting te voorkomen. Indien de veehouder zijn mest niet verantwoord

geschreven dierzorgplan maakt de bedrijfsvoering voor de buitenwacht helder en

kan afzetten, dan wel (laten) verwerken, zal hij zijn veestapel qua omvang moeten

controleerbaar, en vindt vòòr 1 januari 2020 als Good Management Practice zijn

reduceren. Verwerking van overschotten bij gespecialiseerde mestverwerkers

weg naar het ketenkwaliteitssysteem.

brengt de mineralenbalans op orde en haalt voor de veehouder de dreiging van
gedwongen inkrimping weg.
De uit de gespecialiseerde mestverwerking opnieuw beschikbaar gekomen

5 Verbond van Den Bosch: de retail als koploper
per 1 september 2011

fosfaat wordt afgezet in de mengvoer-, kunstmest- en chemische industrie.

In het traject naar ‘Al het vlees duurzaam in 2020’ is een cruciale rol weggelegd

Alleen met zo’n vraaggerichte mineralenafzet is een rendabele kringloop haalbaar.

voor de retail, zowel voor de supermarkt als de foodservice. Zij zijn de ketenpartij

De provincie Noord-Brabant kan dit proces stimuleren met het aanwijzen van

die als enige direct contact onderhoudt met de consument, de uiteindelijke koper

mogelijke mestopwerkingslokaties.

van vleesproducten voortgekomen uit een zorgvuldige veehouderij.

4 Voedselkolom garandeert dierenwelzijn
start: 1 januari 2012

Allereerst moet het streven er op gericht zijn dat op 1 januari 2013 uitsluitend nog
antibioticagezond vlees in de schappen ligt. In deze benadering zet de retail de
eerste stap, daar waar de verduurzamingsvoorstellen tot op heden het initiatief bij

In een duurzame bedrijfsvoering waar het productieproces de maatschappelijke

de primaire sector legden. De retail treedt voortaan op als ketenverantwoordelijke,

waardering voor het eindproduct bepaalt, staat het dier centraal. De mate waarin

garandeert een basisniveau op het gebied van duurzaam vlees en heeft de vrijheid

dieren hun omgeving als belastend of plezierig ervaren is bepalend voor het welzijn

dat niveau op eigen initiatief te verhogen.

17

De voortrekkersrol die de retail krijgt toebedeeld manoeuvreert deze sector in een
kwetsbare positie. Daarom is het zaak retailers – net als de veehouders – niet alleen
te laten staan. Integrale aanpak vraagt om zichtbare gezamenlijke betrokkenheid.
Daartoe sluiten de belanghebbende partijen het Verbond van Den Bosch.
De partners in het verbond vertegenwoordigen zowel het verticale draagvlak
binnen de voedselkolom (van grond tot mond), als de betrokkenheid vanuit de
samenleving (horizontaal draagvlak, van overheden en ngo’s). Het verbond
fungeert als vertrouwenwekkende maatregel die de retail in staat stelt zijn
koploperpositie uit te bouwen.

18

6 Borging afspraken bant free riders uit
start: 1 januari 2012
De niet-vrijblijvende stap naar antibioticagezond vlees raakt gevestigde belangen.
Opponenten zullen de maatregel als marktverstorend ervaren. Partijen zullen
(individueel of gezamenlijk) zich niet aan de nieuwe spelregels willen houden.
Als je lange tijd voor een dubbeltje op de eerste rang hebt gezeten, is het
moeilijk een andere realiteit (het algemeen belang van duurzame veehouderij)
te accepteren.
De te verwachten weerstand tegen privaatrechtelijke afspraken, gemaakt
tussen de verbondspartners in de voedselkolom, vereist dat deze afspraken
publiekrechtelijk geborgd worden. Juist omdat het stellen van extra, zogeheten
bovenwettelijke eisen volgens het mededingingsrecht nooit mag leiden tot
marktuitsluiting van ondernemers. Allereerst vraagt de commissie in dit kader
om bestaande wet- en regelgeving (nationaal en Europees) daadwerkelijk toe te
passen en na te leven. In dat geval is geen sprake van marktuitsluiting, omdat
partijen aan de wet moeten voldoen.

Commissie-Van Doorn

Al het vlees duurzaam

|

DE MAATREGELEN EN DE UITVOERING (2012 – 2020)

Nieuwe maatregelen die voortvloeien uit het transitieproces kunnen tot 2020 het

voor een cruciale handhavingsorganisatie als de nVWA, maar ook voor veehouders

naleven van een bovenwettelijke norm verlangen. Zo kan de rijksoverheid beginnen

en dierenartsen. Elke overheid kan het loket faciliteren waar klokkenluiders hun

met het streng controleren van hen die niet aan de bovenwettelijke norm willen

klacht kwijt kunnen.

voldoen. Een mogelijke restgroep van free riders kan publieke vastlegging van
bovenwettelijke afspraken noodzakelijk maken. Daarvoor is ruimte.
De rijksoverheid kan ondernemingen verplichtingen opleggen die private



8 Borging op lokaal niveau
per 1 januari 2014

partijen vanwege mededingingsaspecten niet voor zichzelf kunnen afspreken.

Een afgewogen systeem van checks and balances waarborgt het maatschappelijk

Als diezelfde overheid via een inhoudelijke en beargumenteerde onderbouwing

draagvlak voor het transitieproces. Periodieke en onderlinge visitaties door

het maatschappelijke belang van de verplichtingen aantoont, dan kan publieke

gemeenten passen daarin. De provincie Noord-Brabant faciliteert vòòr de

normstelling worden afgedwongen. Een dergelijke route biedt overheden de

gemeenteraadsverkiezingen van 2014 niet-vrijblijvende visitaties die resulteren

juridische basis om regels goed te handhaven.

in een gemeentelijke verantwoording over het gevoerde beleid t.a.v. de inpassing
van de zorgvuldige veehouderij in het landelijk gebied. Deze verantwoording

Overigens vormt enkel de zegen van de overheid een te smal fundament als

heeft elke vier jaar plaats, zes maanden voor de gemeenteraadsverkiezingen en

private partijen vragen hun afspraken tot publieke norm te promoveren. Voor

minimaal tot 2022.

het verkrijgen van voldoende legitimiteit moeten gemaakte afspraken worden
gedragen door een representatieve en evenwichtig vertegenwoordigde beroeps-

De provincie creëert niet alleen de omstandigheden voor de visitaties maar ziet

groep en vertegenwoordiging van andere belanghebbenden. Ook om deze reden

tevens toe op de uitvoering. De visitatiecommissies maken gebruik van een

is het Verbond van Den Bosch onmisbaar voor de doorbraak naar een zorgvuldige

gecombineerde inzet van deskundigen (afkomstig uit het omvangrijke provinciale

veehouderij en de beschikbaarheid van enkel duurzaam vlees in 2020.

netwerk, wat een minimumwaarde aan objectiviteit garandeert), intervisie door



7 Klokkenluidersregeling
per 1 januari 2012

collega-gemeenten, en de inbreng van de eigen burgers. Met betrekking tot die
laatste groep gebruiken de commissies opiniepeilingen voor een representatief
beeld van burgers over het lokale inpassingsbeleid.

Wil je de betrokken spelers in het transitieproces scherp houden, dan biedt

De verantwoording richt zich niet zozeer op het verlenen van individuele vergun-

een klokkenluidersregeling soelaas. Een loket waar personen (al dan niet

ningen en de uitbreiding van specifieke stallen, maar op het geheel van verleende

anoniem) misstanden kunnen melden, voorkomt dat ongewenste zaken onder

vergunningen en het effect daarvan op het buitengebied. Zij blikt terug en kijkt

het tapijt worden geveegd en waarborgt het algemeen belang achter het

vooruit. De voortgang van het proces staat voorop, waarbij zo nodig aanpassingen

transitieproces. Een klokkenluidersregeling moet in elk geval beschikbaar zijn

worden doorgevoerd maar het einddoel niet ter discussie staat.

19

9 Onafhankelijke regie 2012-2020
per 1 januari 2012
Een onafhankelijke regievoerder, in de vorm van bijvoorbeeld een stuurgroep of
een raad van toezicht, zorgt voor de realisatie van de binnen het Verbond van
Den Bosch gemaakte afspraken. Verder stuurt hij gedurende het proces bij en stelt
waar nodig (nadrukkelijk) prioriteiten. De provincie faciliteert in de startfase.
De regie komt nadrukkelijk los van de politiek te staan, wat een sterke wens is van
de verbondspartners.
De verbondspartners staan garant voor de personele invulling van het orgaan,
dat op basis van de benoemde leden zo’n statuur heeft dat het met gezag kan
interveniëren. Een onafhankelijk voorzitter geeft leiding aan een kleine organisatie
die zich kenmerkt door een flexibele structuur en beperkte overhead. De organisatie
20

begint uiterlijk 1 januari 2012 met haar werkzaamheden.

De eerste stap gezet
Draagvlak en borging zullen het succes van ‘Al het vlees duurzaam in 2020’ bepalen.
De partners in het Verbond van Den Bosch zijn zich daarvan bewust en onderschrijven
als lid van deze alliantie nadrukkelijk het manifest en de daarin verwoorde maatregelen.
Tevens spreken de ze intentie uit om over acht jaar het manifest te laten resulteren in
een substantiële verduurzaming van de veehouderij.
De eerste stap is gezet. Op weg naar een zorgvuldige veehouderij met economisch
perspectief en draagvlak in de samenleving. Met over 3044 dagen als einddoel:

Al het vlees duurzaam!

C

vd

Commissie-Van Doorn

Transitieagenda
1 Integraal ketenkwaliteitssysteem
start: 1 januari 2012

2 Voedselkolom garandeert
volksgezondheid
per 1 januari 2012

3 Voedselkolom sluit kringlopen
start: 1 januari 2012

4 Voedselkolom garandeert
dierenwelzijn
start: 1 januari 2012

5 Verbond van Den Bosch: de retail
als koploper
per 1 september 2011

6 Borging afspraken bant free riders uit
start: 1 januari 2012

7 Klokkenluidersregeling
per 1 januari 2012

8 Borging op lokaal niveau
per 1 januari 2014

9 Onafhankelijke regie 2012-2020
per 1 januari 2012

C

vd

Commissie-Van Doorn

Commissie-Van Doorn
voorzitter

Daan van Doorn

Colofon
Commissie Van-Doorn
p/a Postbus 90151
5200 MC Den Bosch

leden

Ab Klink
Ad Hectors
Felix Rottenberg
Jeroen Naaijkens
Marijke Vos
Martin Scholten
Pieter Winsemius
Rogier Arntz

tekst

Wim Coenraadts (Coenraadts Communicatie, Den Haag)
Ton Cornelissen
grafische vormgeving | fotografie

Marcel Stokman (Reclame Ontwerpbureau Typisch Marcel , Berlicum)
drukwerk

OBT De Bink, Leiden
secretaris

Ton Cornelissen

oplage

500
procesondersteuning

Tineke Laarhoven-Bom

Den Bosch, september 2011