Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

33 826

Mensenrechten in Nederland

Nr. 48

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2022
Het College voor de Rechten van de Mens (het College) bracht op 22 juni
2022 zijn jaarlijkse rapportage over de mensenrechten in Nederland uit.
Deze rapportage is gewijd aan het thema »een veilig publiek debat». In
deze brief reageer ik op de rapportage van het College, mede namens de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Minister van Justitie en
Veiligheid.
Algemeen beeld
In zijn jaarlijkse rapportage richt het College zich op de positie van
journalisten en anderen die in de samenleving of in de media een bijdrage
leveren aan het publieke debat, zoals cameramensen, (pers)fotografen,
columnisten, bloggers, vloggers, experts, wetenschappers, politici en
burgerjournalisten. Tezamen worden zij aangeduid als media-actoren. Het
College signaleert dat zij in toenemende mate intimidatie en agressie
ervaren. Zowel verbale agressie (zoals schelden en discriminerende
opmerkingen), als bedreigingen en intimidatie (ook richting hun naasten)
vinden plaats. Ook komt fysieke agressie voor en kan worden gedreigd
met juridische procedures. Vrouwelijke media-actoren zijn volgens het
College extra vaak doelwit van agressie en intimidatie en deze is vaak
anders (seksistisch) van aard.
De coronapandemie en de frustratie en verdeeldheid over de maatregelen
van de overheid om het virus te bestrijden lijken aan deze toename van
agressie en intimidatie te hebben bijgedragen. Tegelijkertijd gaat het niet
om een nieuw fenomeen. Agressie en intimidatie volgden ook op
discussies over andere onderwerpen waarover de meningen sterk uiteen
kunnen lopen, zoals over Zwarte Piet en het stikstofbeleid. Daarbij hebben
het internet en sociale media ervoor gezorgd dat het bereik van de
berichten wordt vergroot en de berichten makkelijker anoniem en snel
kunnen worden geplaatst.

kst-33826-48
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

1

Het College concludeert dat de vrijheid van meningsuiting door deze
ontwikkelingen onder druk is komen te staan. De getoonde agressie en
intimidaties hebben gevolgen voor ons allemaal. Niet alleen wordt de
uitingsvrijheid van journalisten en andere media-actoren belemmerd, ook
het recht van burgers om informatie te ontvangen wordt aangetast zodra
de kwaliteit en de diversiteit van het nieuws in gedrang komt. Nieuws en
journalistiek bieden inzicht in politiek, rechtspraak en samenleving en
stellen ons in staat om daarover meningen te vormen. Ze vervullen
daarmee een essentiële rol binnen de democratische rechtsstaat.
Het College doet een aantal concrete aanbevelingen aan de overheid en
deels ook aan platformbedrijven om de veiligheid van journalisten en
andere media-actoren beter te beschermen. Deze aanbevelingen volgen
hierna met daarop telkens een reactie.
Maak een coördinerend bewindspersoon verantwoordelijk
voor de ontwikkeling van een kabinetsbrede en integrale
aanpak van agressie en intimidatie jegens journalisten en
andere media-actoren, met specifieke aandacht voor
risicogroepen.
Om agressie en intimidatie jegens journalisten en andere media-actoren
aan te pakken, werkt het kabinet al geruime tijd samen met andere
(overheids)partijen en wordt een breed scala aan maatregelen getroffen.
Naast media-actoren bestrijken sommige van deze maatregelen ook
andere publieke figuren dan media-actoren, zoals wetenschappers.
Het kabinet ondersteunt PersVeilig. De Nederlandse Vereniging van
Journalisten, het Genootschap van Hoofdredacteuren, de politie en het
Openbaar Ministerie werken daarin samen aan zowel preventieve als
repressieve maatregelen om journalisten te beschermen. Hierbij gaat het
onder meer om een collectieve norm onder journalisten over welke
vormen van intimiderend en agressief gedrag altijd tot aangifte leiden,
toepassing van een verhoogde strafmaat door het Openbaar Ministerie en
prioritaire behandeling van aangiftes door journalisten. Verder stelt
Persveilig praktische hulp beschikbaar in de vorm van veiligheidsplannen,
opleiding en training.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Minister
van Justitie en Veiligheid hebben gezamenlijk hun maatregelen uiteengezet in het «Plan van aanpak persveiligheid en persvrijheid» in een brief
van 29 juni 2022 aan de Tweede Kamer.1 Deze aanpak richt zich op
journalisten. Het kabinet is zich bewust
van de noodzaak van een integrale aanpak van agressie en intimidatie van
journalisten en andere media-actoren. Het huidige beleid zet in op zowel
preventie, repressie als bewustwording. Daar zijn binnen de overheid veel
verschillende spelers bij betrokken. Het kabinet ziet evenwel geen
toegevoegde waarde in het benoemen van een coördinerende bewindspersoon. Het streeft niettemin een integrale aanpak na en zal ervoor
waken dat bij de ontwikkeling van zowel specifiek als meer generiek
beleid en wetgeving voldoende rekenschap wordt gehouden met álle
beroepsgroepen die te maken krijgen met intimidatie en agressie.
Verschillende maatregelen voor de beroepsgroepen die agressie en
intimidatie ondervinden, waaronder politici en wetenschappers, zijn
uiteengezet in een brief aan de Eerste Kamer van 14 april 2022 over

1

Kamerstuk 31 777, nr. 32 (Plan van aanpak persvrijheid en persveiligheid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

2

intimidaties en bedreigingen in de samenleving naar aanleiding van het
covid-19-beleid.2
Voor deze beroepsgroepen, die elk een eigen dynamiek kennen, zijn deels
afzonderlijke maatregelen getroffen. In navolging van PersVeilig zet het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zich ook in voor de
behoeftes van wetenschappers die worden bedreigd of geïntimideerd en
hun werkgevers, door hen te adviseren en kennis te delen. Op 7 november
2022 is het WetenschapVeilig platform gelanceerd door initiatiefnemers
Universiteiten van Nederland (UNL), de Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen (KNAW) en de Nederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Het primaire doel van dit
platform is om een aanspreekpunt te zijn voor wetenschappers die
bedreigd of anderszins agressief bejegend worden en deze wetenschappers te wijzen op de beschikbare hulp binnen hun eigen instelling.
Het platform bevat een meldpunt en diverse handreikingen voor zowel
wetenschappers en werkgevers. Een tweede doel van het platform is om
als sector gezamenlijk kennis op te bouwen over het beschermen van
medewerkers. Instellingen hebben op dit gebied al maatregelen genomen.
Kennisuitwisseling, specifiek het leren van elkaar, helpt bij het ontwikkelen
van beleid. Voor (bedreigde) politici wordt ingezet op normstelling, steun
na een incident en opvolging richting de dader, in samenwerking met het
Netwerk Weerbaar Bestuur.
Hiernaast (zijn en) worden er ook meer generieke maatregelen genomen.
Zo worden er maatregelen getroffen om bezoekadressen in het Handelsregister en persoonsgegevens in het Kadaster af te schermen voor personen
die met (waarschijnlijke) veiligheidsrisico’s te maken krijgen. Verder heeft
de Minister van Justitie en Veiligheid het wetsvoorstel om het gebruik van
persoonsgegevens voor intimiderende doelen («doxing») strafbaar te
stellen in juli 2022 aan uw Kamer aangeboden (zie verder hierna).
Achter (online) agressie en intimidatie jegens journalisten en andere
media-actoren gaat daarnaast nog een veel bredere problematiek schuil
die moet worden aangepakt. Agressie en intimidatie vindt, steeds meer,
online plaats. Enerzijds is hiervoor regelgeving op Europees niveau nodig.
De «Digital Services Act» bevat regels om burgers te beschermen tegen
illegale content. Anderzijds is hiervoor ook een nationale aanpak nodig via
normstelling en handhaving (zie ook verder hierna). Verder kan desinformatie bijdragen aan de polarisatie in de samenleving en aan agressie en
intimidatie richting journalisten en andere media-actoren. Op korte
termijn zal de Kamer een brief ontvangen met het kabinetsbrede beleid
tegen de problematiek van desinformatie. Daarnaast is op 15 juli jl., naar
aanleiding van de motie van het lid Segers c.s., de adviescommissie
«versterken weerbaarheid democratische rechtsorde» ingesteld.3 De
adviescommissie wordt gevraagd onderzoek te doen naar de ontwikkeling
van radicalisering en politieke polarisatie en de effecten hiervan op het
democratisch proces, en aanbevelingen te doen over hoe onze democratie
beter te weren tegen extremisme, radicalisering en polarisatie en over wat
in deze tijd bijdraagt aan de versterking van de democratische rechtsorde.
De relevante uitkomsten daarvan zullen worden betrokken bij de verdere
aanpak van agressie en intimidatie richting journalisten en de andere
media-actoren.

2

Kamerstuk 35 925 IV, I (Intimidaties en bedreigingen in de samenleving naar aanleiding van het
covid-19-beleid). Deze brief is ondertekend door de Minister van Justitie en Veiligheid, de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de Minister van OCW, de Minister voor
Langdurige Zorg en Sport en de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
3
Kamerstuk 35 788, nr. 136.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

3

Zoals het College terecht constateert, moet er ook aandacht uitgaan naar
risicogroepen. In het Plan van aanpak persveiligheid en persvrijheid geeft
de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan dat zij in
overleg met relevante partijen onderzoek of monitoring in gaat stellen om
de problematiek van de bedreiging van vrouwelijke journalisten en
journalisten met een niet-westerse achtergrond beter in beeld te krijgen.
Doel hiervan is dat er, indien nodig, gerichte interventies ingesteld kunnen
worden en de kennis over deze onderwerpen beter geborgd wordt in het
beleid op de langere termijn. Op 1 december jongstleden presenteerde
PersVeilig de resultaten van een onderzoek naar de veiligheid van
vrouwelijke journalisten die zij hebben laten uitvoeren. Gebaseerd op de
uitkomsten gaat de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap met PersVeilig in gesprek om te kijken wie welke maatregelen kan
nemen om de veiligheid van vrouwelijke journalisten te verbeteren. Het
onderzoek naar journalisten met een niet-westerse achtergrond is
voorzien voor 2023.
Investeer in de capaciteit en kennis van professionals,
waaronder rechtshandhavers en hulpverleners, die belast zijn
met het tegengaan van agressie en intimidatie jegens
journalisten en andere media-actoren.
Het College benadrukt in zijn rapport dat professionals die een rol hebben
in de bescherming van journalisten, zoals rechtshandhavers, rechters of
platformbeheerders, deskundig moeten zijn ten aanzien van de relevante
mensenrechten en de afspraken over de veiligheid van journalisten en
andere media-actoren. Volgens het College dient bij de aanpak van
geweld tegen journalisten en andere media-actoren daarom specifieke
aandacht uit te gaan naar hen die vanwege hun gender, genderidentiteit,
etnische achtergrond of godsdienst met geweld te maken hebben. Het
College beveelt aan te investeren in capaciteit en kennis van professionals, waaronder rechtshandhavers en hulpverleners, die belast zijn met
het tegengaan van agressie en intimidatie jegens journalisten en andere
media-actoren.
In het project PersVeilig delen de Nederlandse Vereniging van Journalisten, het Genootschap van Hoofdredacteuren, politie en het Openbaar
Ministerie kennis en informatie met elkaar om de positie van journalisten
(en andere media-actoren) tegen bedreiging, agressie en geweld te
verstevigen. Voor de opsporing en vervolging zijn duidelijke richtlijnen,
afspraken en normen ontwikkeld die door de ketenpartners worden
onderschreven, zoals het Protocol Persveilig en de Collectieve Norm
waarin is afgesproken in welke situaties altijd aangifte wordt gedaan.
Daarnaast worden journalisten opgeroepen altijd melding te doen bij
PersVeilig over agressie en geweld, zodat de meldingen op één centraal
punt worden verzameld en de kennis kan worden gebruikt in de aanpak
van agressie en geweld tegen journalisten.
Het platform WetenschapVeilig hanteert een vergelijkbare aanpak.
Wetenschappers die bedreigd of anderszins agressief bejegend worden
kunnen terecht bij het meldpunt van het platform. Het platform functioneert als aanspreekpunt en wijst een melder op de beschikbare hulp
binnen hun eigen instelling. Naast het meldpunt zijn er diverse handreikingen voor zowel wetenschappers en werkgevers te vinden op het
platform. Via WetenschapVeilig vindt ook kennisuitwisseling plaatst om zo
als sector gezamenlijk kennis op te bouwen over het beschermen van
medewerkers.
Binnen iedere eenheid van de politie is een centraal aanspreekpunt
beschikbaar voor Veilige Publieke Taak (VPT)-gerelateerde zaken waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

4

personen met een publieke taak, zoals hulpverleners, leraren en wetenschappers, het slachtoffer zijn.
Dit VPT-aanspreekpunt is tevens het aanspreekpunt voor journalisten die
met agressie en geweld te maken hebben. De politie zorgt met interne
communicatie dat politiemedewerkers op de hoogte blijven van de
bestaande afspraken en handelen in lijn met de afspraken in het Protocol
Persveilig.
Speel een actieve rol in de bewustwording van burgers als
het gaat om hun verantwoordelijkheid voor het creëren van
een veilig publiek debat.
Het kabinet acht net als het College van belang dat bewustwording
ontstaat over de negatieve weerslag van verschillende vormen van
agressie en intimidatie, zowel online als offline, op het publieke debat.
Ook moet aandacht uitgaan naar de essentiële rol die de vrijheid van
meningsuiting en het recht informatie te ontvangen in een democratische
rechtsstaat vervullen. Het kabinet treft in dit kader een aantal maatregelen.
In het onderwijs zijn al verschillende initiatieven die goed werken, zoals
workshops over «nieuwswijsheid» van Beeld en Geluid, waarbij schoolkinderen over thema’s als «satire» les krijgen over wat het betekent om te
mogen zeggen en schrijven wat je wilt over gevoelige en maatschappelijke thema’s. De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
heeft aangekondigd samen met het Netwerk Mediawijsheid ook te gaan
werken aan een plan om ook kennis en vaardigheden over de waarde van
de journalistiek in de samenleving te vergroten. De Staatssecretaris ziet
een bewustwordingstraject voor zich, bijvoorbeeld middels een campagne
en meer publiek debat over deze thematiek.4
Het Netwerk Mediawijsheid speelt ook een rol in het bevorderen van
mediawijsheid op het gebied van desinformatie. Zo is met subsidie van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de website
www.isdatechtzo.nl ontwikkeld. Op deze website kunnen burgers
algemene informatie vinden over desinformatie, en worden er tips &
tricks gegeven om desinformatie te herkennen. Ook op het gebied van
onderwijs zijn er stappen gezet. Met subsidie van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft het Netwerk Mediawijsheid het lespakket «Goed in gesprek over verkeerde informatie»
ontwikkeld. Dit lespakket is gericht op jongvolwassenen die een opleiding
volgen voor beroepen in het onderwijs, zorg en de media, maar ook hun
docenten.
Daarnaast wordt er gewerkt aan normstelling rondom intimidatie en
agressie. Zo is normstelling ontwikkeld voor situaties waarin aangifte
wordt gedaan vanwege bedreiging, agressie en geweld richting journalisten en andere media-actoren, zoals hiervoor genoemd. Eind 2021 is ook
een collectieve norm tegen intimidatie en agressie speciaal voor decentrale politici ontwikkeld. Deze norm is samen met politici en hun beroepsen belangenverenigingen ontwikkeld. De norm is: intimidatie en agressie
zijn onacceptabel, de afspraak is dat grensoverschrijdend gedrag altijd
wordt gemeld en er zo nodig aangifte wordt gedaan. Met het uitdragen
van deze norm wordt een belangrijk signaal afgegeven naar de dader en
de buitenwereld: bedreiging en geweld zijn onacceptabel.5

4
5

Kamerstuk 31 777, nr. 32 (Plan van aanpak persvrijheid en persveiligheid), p. 6–7.
Kamerstuk 35 925 IV, I (Intimidaties en bedreigingen in de samenleving naar aanleiding van het
covid-19-beleid).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

5

Het belang van de veiligheid van wetenschappers wordt niet alleen
onderstreept met de lancering van het WetenschapVeilig, maar wordt ook
nu al door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap benadrukt
bij media optredens. De Minister draagt deze boodschap persoonlijk uit in
nationale nieuwsuitingen en publieke evenementen. Het belang om op te
treden tegen de bedreiging van wetenschappers komt ook naar voren
vanuit gesprekken die gevoerd worden in UNESCO verband.
Geef als overheidsfunctionaris en politieke bestuurder het
goede voorbeeld en breng de veiligheid van journalisten en
experts niet in gevaar door hun integriteit en geloofwaardigheid publiekelijk in twijfel te trekken.
Journalisten, wetenschappers en experts leveren een cruciale bijdrage
aan onze maatschappij en aan het publieke debat. Zij verdienen daarom
bijzondere bescherming in onze democratische rechtsorde. Dit geldt
evenzeer voor politici. Aan politici komt een ruime vrijheid van meningsuiting toe, al kent deze uitingsvrijheid buiten parlementaire vergaderingen
zijn begrenzingen wanneer sprake is van aanzetting tot haat en geweld.
Binnen parlementaire vergaderingen gelden de parlementaire onschendbaarheid en het betreffende reglement van orde.
Er is een verantwoordelijkheid van een ieder, ook van de overheid en de
politiek, om journalisten en experts niet in gevaar te brengen. Het
miskennen van het belang van onbelemmerde journalistiek in een
democratische samenleving door de overheid of politiek is zeer schadelijk
voor het vertrouwen in de journalistiek en daarmee voor de persvrijheid.
Het kabinet ziet voor zichzelf hierin een voorbeeldfunctie. De bijdragen
van journalisten, wetenschappers en experts aan het publieke debat
moeten gekoesterd worden. Aanvallen op journalisten, wetenschappers
en experts moeten omwille van de veiligheid en vrijheid van het publieke
debat en omwille van de veiligheid van deze personen scherp worden
veroordeeld.
De vrije pers kan haar rol in het publieke debat alleen effectief vervullen
als zij het vertrouwen van het publiek heeft. Dit vertrouwen is kwetsbaar
en kan worden beschadigd wanneer de integriteit en geloofwaardigheid
van journalisten in twijfel wordt getrokken. Tegelijkertijd hebben journalisten een eigen verantwoordelijkheid om integer en waarheidsgetrouw te
werk te gaan. Waar zij dit niet doen, moet dit ook kunnen worden
benoemd. Journalisten en de overheidsfunctionarissen en politieke
bestuurders over wie bericht wordt hebben dan ook een gedeelde
verantwoordelijkheid voor het blijvend functioneren van de vrije pers.
Zorg dat het mogelijk wordt om de adresgegevens van alle
journalisten en alle andere media-actoren die risico lopen, af
te schermen in het Handelsregister en het Kadaster.
Om afscherming van adresgegevens in het Handelsregister en het
Kadaster vanwege veiligheidsrisico’s mogelijk te maken zijn, en worden
er, diverse maatregelen getroffen.
Alle adressen die als «woonadres» in het Handelsregister staan zijn sinds
1 januari 2022 generiek aan de openbaarheid onttrokken. Omdat bijna
90% van alle eenmanszaken en bijna de helft van BV’s en personenvennootschappen (CV, VOF en maatschap) voor de onderneming hetzelfde
adres als bezoekadres gebruiken, en dat adres wel openbaar blijft, biedt
dit slechts deels een oplossing voor meer privacy en veiligheidsrisico’s.
Daarom is regelgeving in de maak om de afscherming van die bezoekadressen ook mogelijk te maken. Een voorstel tot wijziging van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

6

Handelsregisterbesluit ligt momenteel voor ter advisering bij de Raad van
State. Deze wijziging houdt in dat de Kamer van Koophandel verzoeken
tot afscherming kan honoreren als er waarschijnlijke veiligheidsrisico’s
zijn die het gevolg zijn van een bepaalde beroepsuitoefening. Dit biedt
soelaas voor ondernemers en hun huisgenoten die redenen hebben om
zich onveilig te voelen. Voor journalisten (breed gedefinieerd, zodat
hieronder ook cameramensen e.d. vallen) in het bijzonder is al een
convenant voorbereid ter uitvoering van deze wijziging. Vooruitlopend
daarop worden de gemaakte afspraken op dit moment al uitgevoerd. De
mogelijkheid om een convenant met de Kamer van Koophandel te sluiten
over afscherming bij waarschijnlijke dreiging staat verder open voor alle
beroepsgroepen die met dreigende situaties te maken krijgen uit hoofde
van hun beroep.
Specifiek voor eenmanszaken, die (op grond van hun rechtsvorm) niet zijn
onderworpen aan transparantie-eisen van de Vennootschapsrichtlijn, is
verdere afscherming mogelijk. Eenmanszaken kunnen een verzoek tot
afscherming gaan indienen bij de Kamer van Koophandel en hoeven
daarbij niet te verwijzen naar veiligheidsrisico’s. Dit is onlangs toegelicht
in de Datavisie voor het Handelsregister.6
Afscherming van persoonsgegevens in het Kadaster is hiernaast sinds
1 juli 2019 mogelijk voor mensen die een persoonlijk risico lopen of
worden bedreigd.7 Dit ziet op een beperkte categorie personen. Verdergaande afscherming van persoonsgegevens wordt door het kabinet ook
bij het Kadaster overwogen, waarbij de afweging van belangen wordt
gemaakt tussen enerzijds een transparante en goed werkende vastgoedmarkt en anderzijds bescherming van personen tegen het lastigvallen en
intimideren op hun huisadres middels informatie die ook via het Kadaster
verkregen kan zijn.
Behandel met voortvarendheid het wetvoorstel waarin het
delen van persoonsgegevens met het doel te intimideren
(doxing) strafbaar wordt gesteld.
Het College geeft in zijn rapport, dat op 22 juni 2022 is gepubliceerd, de
aanbeveling het wetgevingsproces voor het strafbaar stellen van het
delen van persoonsgegevens met het doel te intimideren («doxing»), met
voortvarendheid te behandelen. Het wetsvoorstel is inmiddels aanhangig
bij de Tweede Kamer. Op 4 november 2022 (Kamerstuk 36 171, nr. 6) is de
nota naar aanleiding van het verslag over dit wetsvoorstel aangeboden
aan de Tweede Kamer.
Heroverweeg om specifieke wetgeving tegen Strategic
Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs) te
ontwikkelen.
De Europese Commissie heeft in april van dit jaar zowel een richtlijn als
een aanbeveling gepubliceerd met als doel journalisten en mensenrechtenverdedigers beter te beschermen tegen kennelijk ongegronde of
onrechtmatige gerechtelijke procedures («strategische rechtszaken tegen

6
7

Kamerstuk 32 761, nr. 240, Voortgang Datavisie Handelsregister.
Artikel 37a Kadasterbesluit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

7

publieke participatie», hierna genoemd SLAPPs).8 Het kabinet verwelkomt
de aandacht die aan deze onderwerpen op EU-niveau wordt besteed,
zoals in het BNC-fiche over deze voorstellen ook is toegelicht.9 De inzet
van SLAPPs om te voorkomen, te beperken of te bestraffen dat personen
en organisaties die zich inzetten voor het algemeen belang vrij en actief
kunnen deelnemen aan het publieke debat is onaanvaardbaar. De
Staatssecretaris van OCW zal voor SLAPPs die specifiek gericht zijn tegen
journalisten onderzoek of monitoring instellen zodat de problematiek
beter in beeld komt, er gerichte interventies ingesteld kunnen worden en
de kennis beter geborgd wordt in het beleid op de langere termijn.10 In
Nederland zijn, tot dusver, geen SLAPPs als zodanig bekend. Er komen
wel incidenteel zaken voor waarbij de kans op succes zo klein is of de
juridische druk zo hoog dat er mogelijkerwijs van een SLAPP gesproken
zou kunnen worden. Het Nederlandse procesrecht biedt in deze gevallen
al mogelijkheden om actief op te treden bij onrechtmatige procedures. Dit
gebeurt dan onder de noemer van het misbruik van procesrecht. De
rechter kan in een dergelijk geval de eiser ook veroordelen tot betaling
van de volledige proceskosten.
De inzet van het kabinet is gericht op aanpassing van het voorstel voor de
richtlijn, zodat het voorstel daadwerkelijk bijdraagt aan de bescherming
van doelwitten van SLAPPs. Daartoe is nodig dat het voorstel meer
flexibiliteit biedt voor de rechter om in te grijpen en extra rondes in de
procedure voorkomt.
Maak werkgevers en opdrachtgevers bewust van hun
verantwoordelijkheid om hun werknemers en opdrachtnemers te beschermen tegen agressie en intimidatie.
Als het gaat om de veiligheid van journalisten en andere media-actoren
ligt er wat het College betreft een taak voor werk- en opdrachtgevers. Zij
moeten hun rol pakken. Individuele werkgevers en opdrachtgevers doen
al heel veel op dit gebied. Zij maken dit doorgaans niet breed kenbaar
omdat dit de effectiviteit van maatregelen kan schaden. Wat betreft
journalisten, vullen werkgevers en opdrachtgevers in aanvulling op het
voorgaande hun collectieve verantwoordelijkheid in door PersVeilig mee
te financieren. Persveilig organiseert activiteiten die de hele sector
bedienen. PersVeilig biedt onder meer een flexibel beschermingspakket
voor de freelance journalisten die niet kunnen terugvallen op een
werkgever- of opdrachtgever.
Voor de veiligheid van wetenschappers ligt er eveneens een taak voor
werkgevers om hun rol te pakken. Bij veel instellingen lopen op dit gebied
al initiatieven, dus de nadruk vanuit WetenschapVeilig ligt bij het
vergroten van kennisuitwisseling en het creëren van centraal draagvlak en
bewustzijn. Collectief geven de Universiteiten van Nederland invulling aan
hun verantwoordelijkheid door WetenschapVeilig mede te financieren met
materiële bijdragen. Vanuit de overheidskant wordt gekeken hoe
wetenschappers die vallen onder hogescholen en wetenschappers die om
een of andere reden niet kunnen terugvallen op een werkgever het best te
betrekken bij de lopende initiatieven.
8

Voorstel voor een Richtlijn van het Europees parlement en de Raad tot bescherming van bij
publieke participatie betrokken personen tegen kennelijk ongegronde of onrechtmatige
gerechtelijke procedures («strategische rechtszaken tegen publieke participatie»), COM(2022)
177 final, en Aanbeveling (EU) 2022/758 van de Commissie van 27 april 2022 over de wijze
waarop journalisten en mensenrechtenverdedigers die betrokken zijn bij publieke participatie
kunnen worden beschermd tegen kennelijk ongegronde of onrechtmatige gerechtelijke
procedures («strategische rechtszaken tegen publieke participatie»).
9
Kamerstuk 36 009, C.
10
Kamerstuk 31 777, nr. 32 (Plan van aanpak persvrijheid en persveiligheid), p. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

8

Wat betreft decentrale politieke ambtsdragers geeft het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties binnen het programma
weerbaar bestuur samen met het Netwerk Weerbaar Bestuur handvatten
aan decentrale overheden voor de invulling van de (niet-klassieke)
werkgeversrol voor bescherming en weerbaarheid tegen agressie en
intimidatie. Vanuit het programma wordt bijvoorbeeld mogelijk gemaakt
dat decentrale bestuurders kosteloos gebruik kunnen maken van een
woningscan en kunnen ze aanspraak maken op preventieve basismaatregelen aan hun woning. Ook wordt geïnvesteerd in de meldings- en
aangiftebereidheid van decentrale politici door het stimuleren van
agressieprotocollen, het belang van nazorg en steun bij het doen van
aangifte vanuit de organisatie. Via de tweejaarlijkse monitor Integriteit en
Veiligheid wordt vinger aan de pols gehouden over onder andere de
bekendheid van maatregelen, de ervaren ondersteuning na agressie en
intimidatie en de meldings- en aangiftebereidheid.
Ter bescherming van andere personen met een publieke taak, zoals
zorgpersoneel, treinconducteurs, leraren en ambtenaren zijn er verschillende sectorale initiatieven waarmee (overheids)werkgevers worden
geholpen om een veilige werkomgeving te creëren voor hun werknemers.
Deze initiatieven richten zich zowel op preventie als op nazorg voor
werknemers en werkgevers. Hieronder valt het stellen van een norm en bij
schending hiervan, melden, registreren en indien nodig aangifte doen of
schade verhalen. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ondersteunt de sectorale aanpak onder andere door middel van de
website veiligepubliekedienstverlening.nl.
Voer de afspraken over opsporing en vervolging die gemaakt
zijn in het kader van PersVeilig consistent uit.
In het Protocol PersVeilig zijn afspraken over opsporing en vervolging
neergelegd die als doel hebben om effectief op te treden als sprake is van
agressie- en/of geweldsincidenten tegen journalisten. Voorbeelden van
deze afspraken zijn: een hoge prioriteit van zaken, eenduidige registratie
van zaken en een verhoogde strafeis conform de Aanwijzing kader voor
strafvordering van het Openbaar Ministerie en de toepasselijke richtlijnen.
Met het Protocol PersVeilig gelden vergelijkbare afspraken voor journalisten als voor personen met een publieke taak.
Het College merkt op dat de uitvoering van het Protocol PersVeilig in het
algemeen goed gaat. Journalisten hebben een preferente positie in het
aangifteproces en agressie- en geweldszaken tegen journalisten worden
eenduidig geregistreerd. De Nederlandse Vereniging van Journalisten ziet
volgens het College dat aangiften goed worden opgepakt, dat slachtoffers
goed op de hoogte worden gehouden van hun aangifte en dat vervolgingen voortvarend worden ingesteld. Dit heeft geleid tot een flink aantal
veroordelingen. Het College constateert dat in de gevallen dat er iets
misgaat, er snel tot een oplossing gekomen kan worden via een melding
bij PersVeilig of bespreking binnen de Stuurgroep Agressie en Geweld
tegen Journalisten. Volgens het College ervaren de deelnemers van de
stuurgroep de samenwerking als zeer constructief. Het College beveelt
aan om deze afspraken over opsporing en vervolging consistent uit te
voeren.
Het kabinet ondersteunt deze aanbeveling. De constructieve samenwerking tussen relevante ketenpartners in het project PersVeilig wordt
binnen Nederland en de Europese Unie als een best practice gezien, en
wordt continu doorontwikkeld door de partners. Ten aanzien van de steun
aan PersVeilig is het ingezette beleid van de Staatssecretaris Cultuur en
Media en de Minister van Justitie en Veiligheid kracht bijgezet door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

9

motie van het lid Sjoerdsma c.s.,11 die de regering verzoekt het initiatief
structureel te financieren. Bezien wordt hoe deze financiering wordt
ingevuld. Hierbij worden zowel de geplande evaluatie van PersVeilig als
de gesprekken met sector betrokken.
Geef ook hoge prioriteit aan de opsporing en vervolging van
agressie en intimidatie jegens andere media-actoren, onder
wie experts en wetenschappers.
Het College merkt op dat agressie en intimidatie tegen experts nog niet
dezelfde prioriteit krijgen als agressie en intimidatie jegens journalisten.
Volgens het College zijn universiteiten en andere partijen in gesprek met
het Openbaar Ministerie en de politie en is het nog niet duidelijk of
vergelijkbare afspraken als met PersVeilig kunnen worden gemaakt. De
opsporing en vervolging van agressie tegen experts zou volgens het
College meer prioriteit moeten krijgen, en daarvoor is het nodig dat alle
schakels in de strafrechtketen op de hoogte zijn van de gemaakte
afspraken. Het College beveelt daarom aan om hoge prioriteit te geven
aan de opsporing en vervolging van agressie en intimidatie jegens andere
media-actoren, onder wie experts en wetenschappers.
In navolging van PersVeilig is WetenschapVeilig opgericht met als doel
alle wetenschappers die worden bedreigd of geïntimideerd, en hun
werkgevers, te helpen door te adviseren en kennis te delen. Alle Nederlandse kennisinstellingen kunnen zich bij dit meldpunt aansluiten.
De afspraken over opsporing en vervolging bij agressie- en geweldincidenten tegen personen met een publieke taak zijn van toepassing op
personen in de wetenschap, universiteiten en kennisinstituten met een
publieke taak. Bij agressie- en geweldincidenten tegen deze personen zal
conform deze afspraken een hoge prioriteit aan zaken worden gegeven,
de zaken eenduidig worden geregistreerd en een verhoogde strafeis
conform de Aanwijzing kader voor strafvordering van het Openbaar
Ministerie en de toepasselijke richtlijnen. Deze afspraken zijn vastgelegd
in de Eenduidige Landelijke Afspraken. In de opleiding voor officieren van
justitie en rechters is er aandacht voor deze Eenduidige Landelijke
Afspraken. Bij het Openbaar Ministerie is er het platform Veilige Publieke
Taak waar alle VPT-experts van de parketten aan deelnemen.
Het kabinet wenst te benadrukken dat uiteindelijke beslissingen om wel of
niet te vervolgen altijd gemaakt worden door het Openbaar Ministerie op
basis van de concrete omstandigheden. Het Openbaar Ministerie opereert
hierbij altijd onafhankelijk.
Reguleer de verantwoordelijkheden en verplichtingen van
platformbedrijven op Europees en nationaal niveau, waarbij
de balans tussen de vrijheid van meningsuiting en de
bescherming tegen agressie en intimidatie in overeenstemming is met de mensenrechtelijke normen.
Zet in op een zorgplicht voor platformen om strafbare en
schadelijke content tegen te gaan en om transparantie over
hun beleid en de uitvoering daarvan te garanderen.
Deze aanbeveling refereert aan de zoektocht naar de balans tussen het
recht van journalisten en andere media-actoren op bescherming tegen
geweld en het recht op vrijheid van meningsuiting. Interventies door
online platformen om verspreiding van uitingen die bijdragen aan
11

Kamerstuk 32 827, nr. 254

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

10

agressie en intimidatie tegen journalisten en andere media-actoren tegen
te gaan, kunnen namelijk bijdragen aan de bescherming van hun
veiligheid. Echter, zo geeft het College aan, dergelijke interventies leiden
ook tot een beperking van de toegang tot (een deel van) de informatie. De
overheid heeft dan ook een verantwoordelijkheid om te bewaken dat
online platformen niet te ver gaan in het beperken van de uitingsvrijheid,
het kabinet zet zich in voor het behoud van het vrije woord binnen de
grenzen van de wet op sociale media platformen, zoals gevraagd in de
motie van de leden Van Haga en Van Weerdenburg.12
Het kabinet steunt de aanbeveling dat sociale media platforms verantwoordelijkheid dragen voor het tegengaan van de verspreiding van
strafbare, onrechtmatige en schadelijke content, en dat zij hierbij altijd
rekening moeten houden met de grondrechten van gebruikers. Zoals het
College ook aangeeft, regelt de nieuwe Digital Services Act (DSA) nieuwe
verantwoordelijkheden en verplichtingen van aanbieders van digitale
diensten. De DSA is op 27 oktober 2022 gepubliceerd in het Publicatieblad
van de Europese Unie en 20 dagen later, op 16 november 2022 in werking
getreden. Daarna volgt de uitvoering in de individuele lidstaten. Hiermee
is volgens het kabinet op Europees niveau een belangrijke stap in de
goede richting genomen wat betreft verplichtingen voor aanbieders van
digitale diensten om illegale online content te bestrijden én hierover
gebruikers te informeren. De DSA regelt bijvoorbeeld dat digitale
aanbieders het verwijderen van informatie of gebruikersaccounts beter
moeten uitleggen. Daarnaast moeten zij een eenduidige klachtenprocedure hebben, waar gebruikers terecht kunnen. Ook bevat de DSA
verplichtingen voor zeer grote platforms en zeer grote onlinezoekmachines om misbruik van hun systemen te voorkomen door op risico’s
gebaseerde maatregelen te nemen en onafhankelijke controles van hun
risicobeheer uit te laten voeren.
Daarnaast zet het kabinet ook stappen op nationaal niveau. In nauw
overleg met de internetsector wordt gewerkt aan een duidelijk kader
waarbinnen de Nederlandse overheid (centraal en decentraal) actief en
effectief handelt met betrekking tot online materiaal dat als strafbaar,
onrechtmatig of schadelijk kan worden beschouwd.
Het kabinet onderstreept dat hostingproviders en online platformen meer
worden gestimuleerd illegale en onrechtmatige content en activiteiten
tegen te gaan. Nederland heeft daarom in de onderhandelingen over de
DSA gepleit voor een zorgplicht voor hosting providers, maar daarvoor
was internationaal onvoldoende draagvlak.13
Aan platformbedrijven:
Neem verantwoordelijkheid voor het creëren van een veilige
online omgeving waarin mensenrechten het uitgangspunt
zijn, door:
– transparant te zijn over het beleid en de wijze waarop aan
deze verantwoordelijkheid invulling wordt gegeven;
– strafbare uitlatingen, waaronder bedreigingen van
journalisten en andere media-actoren, van het platform te
verwijderen;
– adresgegevens van journalisten en andere media-actoren,
en andere gevoelige informatie die hen in gevaar brengt,
onverwijld te verwijderen.

12
13

Kamerstuk 26 643, nr. 875
Kamerstuk 21 501-30, nrs. 533 en 542

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

11

Deze aanbeveling is gericht aan platformbedrijven als Google, Twitter en
Meta. Het College ziet een rol weggelegd voor de private sector bij het
tegengaan van de verspreiding van strafbare uitingen die niet zijn
beschermd door de vrijheid van meningsuiting, en van andere schadelijke
uitingen waaronder desinformatie.
Het kabinet steunt de aanbeveling van het College dat platformbedrijven
zelf ook verantwoordelijkheid moeten nemen om een veilige online
omgeving te creëren, waarin mensenrechten het uitgangspunt zijn. Een
aantal sociale media platformen14 heeft op 16 juni 2022 nog een goede
stap in deze richting gezet met het ondertekenen van de praktijkcode
tegen desinformatie. Met het ondertekenen van deze praktijkcode leggen
de platformen zichzelf verplichtingen op om gebruikers beter in staat te
stellen inaccurate of misleidende inhoud te herkennen en te signaleren.
Dit gebeurt bijvoorbeeld door gebruikers de optie te geven schadelijke
en/of misleidende informatie, die tegen de gebruikersvoorwaarden ingaat,
te signaleren. Bovendien dienen ondertekenaars een beroepsprocedure in
te stellen voor gebruikers wiens content is verwijderd of account (tijdelijk)
is geblokkeerd. Een andere verplichting die de ondertekenaars van de
praktijkcode zichzelf opleggen, is de oprichting van een transparantiecentrum, dat de vorm van een website krijgt. Op deze website kunnen
burgers informatie vinden over het beleid van ondertekenaars en de
uitvoering van de code. Het kabinet verwelkomt deze herziene
praktijkcode.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

14

De nieuwe praktijkcode tegen desinformatie telt 34 ondertekenaars, ten opzichte van 16 in
2018. Naast de grote platformen hebben ook kleinere platformen, online advertentiebedrijven
en fact-checkers zich aangesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 826, nr. 48

12