28
Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(VIII) voor het jaar 2021 ( 35570-VIII ).
De voorzitter:
Aan de orde is de behandeling van de begroting van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (35570-VIII). Vandaag
hebben we de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Ik
heet de woordvoerders natuurlijk van harte welkom. Ik heet
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de
minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media
natuurlijk ook van harte welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik wil eigenlijk geen beperking stellen aan het aantal interrupties, maar ik behoud mij het recht voor om in te grijpen
als iemand te vaak, bijvoorbeeld bij elke zin, interrumpeert.
Probeer zo goed mogelijk naar elkaar te luisteren en waar
nodig vragen te stellen.
Ik geef als eerste het woord aan de heer Beertema namens
de PVV.

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Dit is de laatste begrotingsbehandeling van deze
beide ministers voor de verkiezingen in maart. Tijd dus om
de balans op te maken. Tijd om te bepalen wat deze
ministers van ChristenUnie en D66 het onderwijs hebben
gebracht. Dit is de erfenis die zij achterlaten. Het onderwijs
zit in een vrije val. De Partij voor de Vrijheid onderkende
als eerste en als enige dat er sprake is van een systeemcrisis. Dat zeiden we niet lichtvaardig en als je de feiten op
een rij zet, dan is er geen ontkennen aan. Wat zijn die feiten?
Het kennisniveau is onder de drie kabinetten-Rutte schrikbarend gedaald. Zelfs studenten en beginnende leraren zijn
nauwelijks nog in staat om foutloos Nederlands te schrijven.
Velen beheersen de basisregels van het rekenen zelfs niet
meer. Het meest ernstige gevolg is dat 24% van de 15-jarigen laaggeletterd is. Dat wil bijvoorbeeld zeggen dat zij niet
in staat zijn om een eenvoudige verfmenginstructie voor
een huisschilder te begrijpen.
Dat bijna een kwart van de kinderen semianalfabeet is, is
een regelrechte schande voor een westers land waar leesvaardigheid een absolute noodzaak is om je als burger te
ontplooien. Al deze mensen zullen een moeizaam leven
tegemoet gaan, waarin zij nauwelijks in staat zijn om hun
dromen waar te maken, om hun pursuit of happiness te
realiseren. Zonder leesvaardigheid word je van een dubbeltje nooit een kwartje. Ik wil graag een reactie van de
minister op deze constatering. Hoe heeft u dit nou op zijn
beloop kunnen laten?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Voorzitter. De tweede onderwijsramp die zich heeft voorgedaan onder de kabinetten-Rutte, is het lerarentekort. Het
beroep van leraar is ontzettend onaantrekkelijk geworden.
Was de leraar ooit een zelfbewuste pedagoog die autonoom
vorm gaf aan het onderwijstraject van de leerlingen, nu is
hij een uitvoerder van onverantwoorde onderwijsmodellen
die hem worden opgedrongen door managers die zelf
nauwelijks voor de klas hebben gestaan en zich laten leiden
door de ene na de andere onderwijshype. Iets uitleggen
aan een klas, instructie geven, opdrachten geven en toetsen
zijn in veel vormen van onderwijs verboden. Ze zijn vervangen door leerlingen in grote zalen waar ze eenzaam achter
hun pc een zogenaamd gepersonaliseerd traject moeten
doorwerken.
Op ROC Nijmegen hebben we gezien waar dat toe leidt.
Eén leraar die geacht wordt orde te houden in een zaal waar
de leerlingen achter hun pc van alles doen behalve bezig
zijn met hun opdrachten. Wanneer krijgen we weer les? Dat
is de wanhopige vraag die zij stellen. Maar lesgeven mag
juist niet meer van die broodprofeten van het nieuwe leren.
Een lerares die daar een kritisch boek over schreef, werd
zelfs ontslagen; ontslagen in een tijd van een gierend lerarentekort. Logisch dus dat mensen geen trek meer hebben
in een baan als leraar. Als je als leraar gedegradeerd wordt
tot instructeur of zelfs tot oppasser, dan ga je wat anders
doen met je leven, zeker als je bij het eerste het beste kritische geluid wordt ontslagen. Wil de minister hierop ingaan,
en dan specifiek op dit Nijmeegse voorbeeld van buitengewoon slecht werkgeverschap dat alle pogingen frustreert
om het lerarentekort te bestrijden?
Voorzitter. Nog een reden waarom jonge ambitieuze mensen niet meer voor het onderwijs kiezen, is het multiculturele drama dat zich juist in het onderwijs aftekent. Dit
funeste gevolg van de politiek van open grenzen zorgt
ervoor dat in de grote steden het lerarentekort het meest
nijpend is. Met een leerlingenpopulatie die bestaat uit zo'n
180 verschillende nationaliteiten is het onmogelijk om rust,
regelmaat, structuur en veiligheid te realiseren; allemaal
factoren die onmisbaar zijn voor gedegen onderwijs. Ruzies,
vechtpartijen, intimidatie, haat, achterstanden en criminaliteit noodzaken scholen om te veel energie te besteden aan
bijzaken zoals bemiddeling, schuldsanering, reclassering
en jeugdzorg. Het probleem is dat al dat soort zaken geen
kerntaak zijn van scholen en dat leraren niet zijn opgeleid
tot sociaal werker. Zij willen lesgeven, maar dat mag niet
meer. Intussen is het lerarentekort zo uit de hand gelopen
dat deze regering ervoor gekozen heeft om onbevoegde
leraren voor de klas te zetten onder het motto: liever iemand
voor de klas dan niemand.
Maar we zijn er nog niet. In plaats van dat men leert van
alle mislukkingen, die de onderwijsvernieuwingen stuk voor
stuk waren, gaat men met grote vaart door. Die ziekelijke
vernieuwingsdrang binnen het onderwijs wordt nu gekenmerkt door een leeg begrip als "eenentwintigste-eeuwse
vaardigheden". Die worden binnenkort praktijk met de volgende onderwijsvernieuwing, Curriculum.nu. De kwaliteit
van het onderwijs zal daardoor nog verder wegzakken. Veel
ouders en zelf leraren hebben nog nooit van Curriculum.nu
gehoord. Toch dreigt hetzelfde te gebeuren als 21 jaar
geleden bij de invoering van de rampzalige tweede fase in
het voortgezet onderwijs. Curriculum.nu slurpt geld en
energie weg, nu al, en zal nog meer onrust en werkdruk
onder leraren veroorzaken. Het is vernieuwen om het vernieuwen, en zeker gezien de dalende leerprestaties, waar-

13 oktober 2020
TK 13

13-28-1

door er jaarlijks meer mensen bij komen met een taal- en
rekenachterstand, is deze onderwijsvernieuwing uiterst
onwenselijk. Maar deze minister, nota bene zelf leraar
geweest, gaat onvermoeibaar door. Op de PVV, de SP en
50PLUS na gaan alle partijen hier gewoon door met deze
volgende ontwrichtende vernieuwing. Op 1 juni 2016 diende
ik een motie in om te stoppen met deze vernieuwing, die
toen nog Onderwijs2032 heette. Alleen de SP en 50PLUS
steunden. Donderdag kom ik met een nieuwe motie en geef
ik de andere partijen een herkansing. Ik hoop dat ze die
verstandig zullen gebruiken.

Door Nederlands belastinggeld gefinancierde universiteiten
hebben de primaire plicht om onderwijs te verzorgen voor
de Nederlandse belastingbetalers en in het Nederlands, op
verantwoorde uitzonderingen na. De coronacrisis heeft
aangetoond dat er universiteiten zijn die zonder de
inschrijvingen van buitenlandse studenten in de financiële
problemen komen en dus eigenlijk ook geen bestaansrecht
hebben, geredeneerd vanuit het perspectief van degene
die de universiteiten financiert, namelijk de Nederlandse
belastingbetaler. Ook daarop graag een reactie van de
minister.

Voorzitter. De PVV wil geen vernieuwingen meer. Wij pleiten
voor onderwijsveroudering in plaats van onderwijsvernieuwing. Hoe ziet dat eruit? Nou, dit is het onderwijs waar wij
naar streven: terug naar de basis van het onderwijs, het
overbrengen van kennis en kunde in kleinschalige scholen
waar leerlingen gekend worden, met regelmaat, rust,
structuur, veiligheid en discipline, met directe instructie
ook in plaats van zelfontdekkend leren. Wij willen dat kennis
en vaardigheden worden overgebracht door een vakkundige
leerkracht in een klas waar uitgelegd wordt, waar
opdrachten gemaakt en gecontroleerd worden en waar het
geleerde wordt geëvalueerd in de vorm van een klassengesprek of een toets. Zo bereid je kinderen voor op de toekomst.

Voorzitter. Tussen de jaren 2000 en 2015 stegen de uitgaven
van Onderwijs van 19 miljard naar 37 miljard. Dat is een
enorme stijging, die niet heeft geleid tot beter onderwijs,
integendeel. Er wordt steeds meer geroepen om meer geld,
maar de euro's verdwijnen in de bodemloze put van de
organisaties zelf, in vastgoed, management, bestuur en
boekhoudkundige reserves. Dat kon gebeuren door de
lumpsumsystematiek, die het eigenaarschap van het
onderwijs verplaatste van de ouders en de politiek naar de
koepels, de werkgeverskoepels. Daardoor komen de extra
gelden niet in de klas en niet in de collegezalen terecht.
Want daar wordt het geld verdeeld: in die dikke kleilaag
van raden, besturen, ambtenaren en onderwijsvernieuwers.
We zullen daarom nogmaals een motie indienen om in
ieder geval de lerarensalarissen in de lumpsum te oormerken, want volgens ons is dat de enige manier om weer
enigszins regie te krijgen over het onderwijs.

Voorzitter. Wij zouden dat dan ook willen doen met leraren
die zich neutraal uiten en zich richten op hun vak in plaats
van op hun eigen politieke voorkeuren. De klimaatreligie
heeft ons onderwijs intussen zodanig gecorrumpeerd dat
leerlingen zogenaamd spontaan willen klimaatspijbelen.
Het kan niet zo zijn dat er allerlei irreële angsten over de
kinderen worden uitgestort, bijvoorbeeld dat we nog maar
twaalf jaar te leven hebben voordat de aarde vergaat of dat
blanke kinderen de slavernij met zich meedragen als de
nieuwe erfzonde en zichzelf en hun eigen cultuur leren
haten. Het kan niet zo zijn dat een kabinet indoctrinatie door
leerlingen aanmoedigt. Het kan niet zo zijn dat linkse propaganda over islam, klimaat, Zwarte Piet, Black Lives Matter
en de zogenaamde heilstaat Europese Unie via schoolboeken in de kinderhoofdjes terechtkomt. De Partij voor de
Vrijheid zegt: leer kinderen en studenten niet wat ze moeten
denken, maar leer ze hoe ze moeten denken.
Vooral het hoger onderwijs heeft te maken met een monocultuur van gelijke meningen die de universiteiten hebben
veranderd in broeinesten van links activisme en globalistisch denken. Doordat ze de uit de Verenigde Staten identity
politics hebben omarmd onder regie van deze D66-minister,
splijten ze de samenleving in blank en zwart, links en rechts,
man en vrouw. Ze zetten de bevolking tegen elkaar op in
plaats van dat ze zich bezighouden met kennis en wetenschap en het brengen van emancipatie, verheffing, geluk
en welvaart. Ik nodig de beide ministers uit om hierop te
reageren. Het is namelijk een onderwerp dat de kiezers van
de PVV, de tweede partij van het land, de oppositieleider,
erg bezighoudt.
Daarbij zijn universiteiten ook nog eens publieke instellingen
die opereren als echte bedrijven. Ze bestaan steeds meer
bij de gratie van zo veel mogelijk buitenlandse studenten
waaraan ze veel geld verdienen. Die buitenlandse studenten
verdringen onze Nederlandse studenten uit de collegezalen
en de woningmarkt. Ook zorgt de golf van internationalisering ervoor dat het Nederlands zelfs verdwijnt als onderwijstaal aan de universiteiten. De PVV vindt dat onacceptabel.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
Voordat u verdergaat, de heer Van den Berge.
De heer Beertema (PVV):
Ik heb nog één alinea, voorzitter. Zal ik het even afmaken?
De voorzitter:
Dat is prima. Is dat wat u betreft ook goed, meneer Van den
Berge? Ja, het is goed, hoor. Gaat u verder.
De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Dit is dus de erfenis van deze ministers: een
gierend lerarentekort, een kwart van de leerlingen semianalfabeet na acht jaar primair en drie jaar voortgezet onderwijs, de universiteiten als broeinesten van links activisme,
waar de vrijheid van meningsuiting en de vrije wetenschapsbeoefening is vervangen door ontwrichtende identiteitspolitiek en de particuliere diversiteitshobby's van deze minister. Zelfs een wettelijk instrument om islamitische onderwijsinstellingen te sluiten, waar discriminatie van vrouwen,
Joden, lhbti's en geloofsverlaters wordt onderwezen, zat
er niet in. Het is een erfenis om je voor te schamen. Wat
ons betreft is het de hoogste tijd voor verkiezingen.
Voorzitter, tot zover.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
De PVV staat hier te oreren over identiteitspolitiek. Volgens
is er maar een partij hier, samen met Forum voor Democratie misschien, die aan identiteitspolitiek doet. Uw partijleider
had afgelopen zondag weer een tweet waarin mensen met
een migratieachtergrond worden weggezet. Wat is uw

13 oktober 2020
TK 13

13-28-2

boodschap daarmee aan al die verpleegkundigen, al die
mbo- en hbo-opgeleiden met een migratieachtergrond die
op dit moment keihard werken in de zorg? Volgens mij is
de PVV hier, samen met Forum voor Democratie, de enige
die aan identiteitspolitiek doet.
De heer Beertema (PVV):
De collega van GroenLinks begint met dat ik "sta te oreren".
Wat sta ik nou te oreren? Ik sta gewoon een verhaal te
houden, een heel consistent verhaal, dat ik hier al tien jaar
houd, omdat het onderwijs naar de gallemiezen gaat. Het
is een heel consistent verhaal. En dan staat u mij te
beschuldigen dat ik sta te oreren? Die identiteitspolitiek
gaat u nou wel erg verwarren.
Wat mijn partijvoorzitter heeft gedaan, is het constateren
van een feit. Die ic's liggen vol met niet-westerse allochtonen die zich niet aan de regels hebben gehouden en die
nog steeds, vierde generatie, derde generatie, het Nederlands niet machtig zijn. Er zijn voorbeelden gegeven door
de NOS, door úw NOS, waar u zo enthousiast over bent.
De NOS heeft een filmpje uitgezonden van een wijk waar
voornamelijk Turken wonen die zich op geen enkele manier
aan de coronamaatregelen hebben gehouden. Wanneer
veranderde dat? Toen meneer Erdogan in Turkije een uitzending had, die ze natuurlijk allemaal gezien hadden. Toen
was het ineens wél waar. Ik bedoel: mijn partijvoorzitter
constateert feiten. U verwart op dit moment feiten met die
funeste identiteitspolitiek die uw minister, die daar zit ... Zij
is dan weliswaar van D66, maar GroenLinks en D66, dat is
allemaal een beetje hetzelfde, natuurlijk. Ik heb het over de
identiteitspolitiek waardoor al die standbeelden omvergetrokken moeten worden, waardoor nepwetenschappers als
mevrouw Gloria Wekker op het podium worden verheven
aan de Universiteit van Amsterdam en waardoor elke school
... Nu heeft ook weer de Universiteit van Maastricht aangekondigd dat ze het curriculum gaan "dekoloniseren". Dát is
identiteitspolitiek. U weet precies wat dat is. Die identiteitspolitiek wordt gevoerd door uw vrienden, door uw
gewelddadige antifa's in de Verenigde Staten, de afa's hier
in Nederland en al dat linkse tuig dat hier rondloopt. Dus
houdt u alstublieft op met uw rare grapjes hier die totaal
nergens op slaan. Gaat u zitten.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Nou, dat ga ik helemaal niet. Laat ik beginnen met te zeggen
dat ik het heel ongemakkelijk vind dat hier mensen bij naam
worden genoemd die zich hier niet kunnen verdedigen.
Maar nu terug naar de inhoud. Want de PVV ...
De heer Beertema (PVV):
Wie noem ik dan?
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Nee, nee, ik maak even mijn punt. De PVV, ja, die spreekt
hier mensen aan op hun etnische achtergrond, en dat doet
de PVV voortdurend. Ik hoor uw partijleider namelijk niet
over al die verpleegkundigen op de ic's met een migratieachtergrond die daar keihard werken. Dan kan de PVV dat
een beetje afdoen met: ja, de minister is lid geworden van
GroenLinks, de NOS-journalisten zijn lid van GroenLinks

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

en rechters. Dat riedeltje kennen we nu wel, maar beantwoord mijn vraag eens.
De heer Beertema (PVV):
En uw vraag was?
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Wat is uw boodschap aan al die praktisch opgeleiden die
keihard werken op de ic's?
De heer Beertema (PVV):
Ik ben reuzeblij met al die praktisch opgeleide, zorgzame
verpleegkundigen die daar werken van wat voor etniciteit
ook. Want, meneer Van den Berge, wij denken niet in termen van etniciteit. Maar het is wel een feit ... Als u dat
ontkent, zoals u altijd alles ontkent wat ongemakkelijk is ...
Het zijn wel die allochtone groeperingen die die grote
bruiloften houden waar geen 1,5 meter — ja, meneer
Grapperhaus ook — in stand wordt gehouden, die een grote
bron van besmetting zijn. U staat hier wel heel verontwaardigd uw GroenLinks-verhaaltje te doen. Ik hoop dat alle
kiezers het gezien hebben; dat is misschien goed voor uw
plek op de lijst. Maar hou toch op, doe toch niet zo kinderachtig. We voeren hier toch een volwassen debat?
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ja, tot slot. De PVV, de heer Beertema — dat zijn we ook
wel gewend — spreekt zichzelf in de ene zin na de andere
gewoon tegen. Eerst zegt hij ...
De heer Beertema (PVV):
Hoezo dan?
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Eerst zegt u: wij kijken niet naar etniciteit. En vervolgens
begint u mensen etnisch te profileren. U zegt: nou ja, het
zijn wel die mensen uit die groepen die verantwoordelijk
zijn voor dit en dat. Dat doet u voortdurend. Ik ben daar
echt klaar mee.
De voorzitter:
Ja, en het is handig om via de voorzitter te spreken. Maar
goed, het is echt ...
De heer Beertema (PVV):
Meneer Van den Berge, om u er even aan te herinneren. Ik
kan me nog heel goed herinneren dat al die studenten bijvoorbeeld de boosdoener waren. Het was de schuld van
de studenten dat al die besmettingen ineens naar voren
kwamen. Die kregen wel heel makkelijk de schuld. Stond u
hier toen ook om te oreren, hè — dat is wel oreren — om
hier te gaan uitleggen dat dat onzin is, dat je studenten niet
mag profileren? Flauwekul zeg. U moet nog veel leren,

13 oktober 2020
TK 13

13-28-3

meneer Van den Berge. Maar dat komt misschien wel.
Alhoewel, ik heb zo mijn twijfels.
De voorzitter:
Nou ben ik in de war, want ik zag de heer Paternotte staan,
maar ik zie ook de heer Van Meenen. Wie namens D66?
De heer Beertema (PVV):
O, het is een wedstrijd.
De heer Van Meenen (D66):
U zag de heer Paternotte wel staan, ik niet. Daarom heb ik
deze fout gemaakt. Ik zie hem normaal wel staan. Maar als
hij achter me staat, dan zie ik hem niet.
De voorzitter:
Ja, hij stond achter u. Dat klopt. En nu?
De heer Van Meenen (D66):
Hoewel ik een wiskundeleraar ben, heb ik geen ogen in mijn
achterhoofd.
De voorzitter:
Nee, dat begrijp ik, maar hoe verder nu?
De heer Van Meenen (D66):
Nou ja, ik doe de eerste vraag en hij de tweede. Zullen we
het zo ...
De voorzitter:
Nee, een van jullie twee.
De heer Van Meenen (D66):
Nee? Oké. Ik weet dus ook niet waar de heer Paternotte het
met de heer Beertema over wilde hebben, maar ik wil het
eigenlijk over het verkiezingsprogramma van de PVV hebben. Dit is de negende keer dat wij dit met elkaar mogen
meemaken. De heer Beertema weet: zoals hij het nauwelijks
eens is met mij, ben ik het altijd erg moeilijk eens met hem,
zeker als hij weer afdwaalt naar etniciteit en noem het allemaal maar op. Dat hebben we nou wel gehad. We kunnen
elkaar nog wel vinden als het gaat om zorgen over het
curriculum, over leesvaardigheid en over rekenen. Daar
trekken we samen in op. Maar goed, verder neem ik daar
toch wat afstand van.
Mijn vraag is als volgt. Mijn partij heeft het verkiezingsprogramma gepubliceerd. Daar staat uitgebreid in wat wij
willen. In de verkiezingsprogramma's van de PVV zoals ik
ze heb meegemaakt in de tijd dat ik hier in de Kamer zit,
staat geen woord over onderwijs. Het laatste verkiezingsprogramma was een A4'tje; daar kwam het woord onderwijs
niet in voor. Mijn vraag is: wat gaat de PVV nu eigenlijk aan
de kiezer beloven op het gebied van onderwijs? Wat mogen
we verwachten van het verhaal van de heer Beertema dat
ook in het verkiezingsprogramma gaat landen?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Beertema (PVV):
Toch vind ik dat altijd een beetje tegenvallen van meneer
Van Meenen. Ik heb hem hoog zitten. Hij zegt zelf al dat hij
negen keer naar mijn begrotingsbehandelingen heeft
geluisterd. Negen keer heb ik daarin aangegeven wat de
PVV wil met onderwijs. Ik heb het nu net gedaan, zes
pagina's. Gaat dat dan helemaal langs u heen? Dit willen
wij met het onderwijs. Wij willen terug naar de basis van
kennis. Wij willen terug naar kleinschalige scholen. Wij
willen vooral af van die koepels en die ambtenaren, waarvan
er overigens behoorlijk wat D66-stemmers zijn. Feit is —
dat probeer ik hier al jarenlang uit te leggen — dat u niet
de regie heeft over het onderwijs, ik niet, maar ook deze
twee bewindslieden niet. En hoe kwam dat? Omdat we zo
dom geweest zijn om die lumpsumsystematiek in het leven
te roepen, waardoor alle zeggenschap over het onderwijs
terecht is gekomen bij de usual suspects, die u ook heel
goed kent: de koepels, al die organisaties die zelf bepalen
wat er gebeurt … Hoe vaak heb ik dat hier niet gezegd? Dat
begon al bij minister Marja van Bijsterveldt, die zo vaak
tegen mij moest zeggen: sorry, meneer Beertema, daar
gaan wij niet over. Nee! Minister Slob en minister Van
Engelshoven gaan ook nergens over.
De voorzitter:
Goed.
De heer Beertema (PVV):
Die passen een beetje op de winkel en de onderwijspolitiek
wordt bepaald door al die koepels en de ambtenaren. Dat
is te schandalig voor woorden, want, meneer Van Meenen,
het onderwijs zakt weg. Zelfs u kunt dat niet ontkennen.
De heer Van Meenen (D66):
Maar daarom doe ik ook voorstellen, doet mijn partij ook
voorstellen in het verkiezingsprogramma, bijvoorbeeld om
het geld rechtstreeks naar scholen te sturen. Daar hebben
we het vaker over gehad. Dat steunt de PVV volgens mij
ook. Maar ik ben nu heel benieuwd. Natuurlijk, ik sta hier
voor de negende keer naar de begrotingsbehandeling van
de heer Beertema te luisteren, maar de laatste keer dat ík
iets over onderwijs in zijn verkiezingsprogramma las, was
in 2012. Toen stond er: de klassen moeten groter worden
en daarom kan er een miljard bezuinigd worden. Als het
een consistent verhaal zou zijn, dan zou de heer Beertema
hier niet pleiten voor kleinschalig onderwijs en allerlei
prachtige dingen zoals het dichten van loonkloven. Als de
heer Beertema dat nou werkelijk een keer wil bereiken, dan
moet hij eens met zijn partijleider spreken en zeggen: joh,
nou moet je ook eens een keer wat in dat verkiezingsprogramma zetten; dan moet je zorgen dat we het ook een keer
gaan realiseren. Dus mijn vraag aan de heer Beertema is
nogmaals: wat mogen de mensen thuis, de mensen uit het
onderwijs die hiernaar zitten te kijken, nou verwachten van
de heer Beertema en zijn partij in het verkiezingsprogramma? Wat gaan we hier allemaal van terugzien?
De voorzitter:
De interrupties moeten kort zijn en de antwoorden ook.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-4

De heer Beertema (PVV):
Ik zou bijna opnieuw beginnen …
De voorzitter:
Nou, doe maar niet.
De heer Beertema (PVV):
… omdat de heer Van Meenen niet geluisterd heeft.
Onderwijsvernieuwingen zullen wij bijvoorbeeld als eerste
stoppen. Die koepels met hun overmacht en al die organisaties die de regie hebben in het onderwijs, zullen wij
opruimen. Wij willen de regie weer terug bij de ouders, bij
de Tweede Kamer, bij de bewindslieden. Dan heb je regie
op het onderwijs. Dan kan je dingen sturen. We kunnen dat
niet meer, meneer Van Meenen, u ook niet. Al dat extra
geld dat nu verdwijnt, hoeveel debatten hebben we daar
niet over gehad? Honderden miljoenen, die nergens meer
terug te vinden waren, die losgepeuterd waren door goedwillende bewindslieden, zijn totaal verdwenen in een
bodemloze put van al die organisaties. Dat is ronduit een
schandaal. Wij willen geen onderwijsvernieuwingen meer.
Wij willen af van die funeste identity politics, die de boel
alleen maar ontwrichten en mensen tegen elkaar opzetten.
Wij willen terug naar bijvoorbeeld de directe methode
waarmee je leerlingen iets leert, naar veiligheid, naar discipline, naar kleinschaligheid, naar rust, naar structuur. Als
dat niet genoeg is, dan weet ik het ook niet meer.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Beertema (PVV):
Graag gedaan.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Rudmer Heerema
namens de VVD.

De heer Rudmer Heerema (VVD):
Voorzitter. We hebben er drie jaar Rutte III op zitten. Het is
de laatste begroting voordat we de verkiezingen ingaan en
hopelijk verdere stappen kunnen zetten op het gebied van
onderwijs. We hebben de afgelopen jaren flinke investeringen in het onderwijs kunnen doen: extra geld voor salarissen van docenten, extra geld om werkdruk tegen te gaan,
om extra docenten aan te trekken, om nieuwe docenten te
begeleiden, om leerachterstanden van kinderen weg te
werken, om kinderen gelijkere kansen te geven, om achterstanden specifiek door corona aan te pakken, om ventilatie
op scholen te verbeteren en om hoogbegaafde kinderen
beter te ondersteunen.
Maar corona gooit sinds maart het hele onderwijs overhoop.
Wij hebben in het voorjaar gezien hoe snel het onderwijs
met oplossingen kwam om kinderen in de onwerkelijke
situatie dat ze niet meer naar school konden gaan, toch
thuisonderwijs te kunnen bieden. Dit pakte op de ene school
beter uit dan op de andere, en de ene docent kon hier beter
mee omgaan dan de andere. Maar ik heb het eerder gezegd:

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

deze inzet hebben we enorm gewaardeerd. Ik heb van
dichtbij kunnen zien hoe de school van mijn dochter Bente
zich zo goed als mogelijk aanpaste aan de nieuwe werkelijkheid en zich tot het uiterste inspande om geen achterstanden te laten ontstaan. Want meer dan ooit kwam het neer
op de thuissituatie, en die is nu eenmaal voor iedereen
verschillend. De ene ouder had tijd, ruimte, middelen en
kennis om kinderen te ondersteunen, maar een deel van
de ouders had dat niet. Daar hebben deze kinderen zoveel
negatieve effecten van, dat ik met heel mijn hart hoop dat
we nooit meer de scholen hoeven te sluiten en weer over
moeten gaan op thuisonderwijs. Daarom ben ik ook blij dat
ook nu scholen alles op alles zetten om die opgelopen
achterstanden zo snel mogelijk in te halen. Dat laat de
massale inschrijving op de herfstscholen bijvoorbeeld zien.
Ik steun dan ook de extra steun die dit kabinet hier wederom
voor uittrekt, zodat we niet hoeven te loten welk kind deze
extra ondersteuning wel krijgt en welk kind niet. Wat ik in
ieder geval niet zal missen, zijn de kleuterteambijeenkomsten met 27 kleuters, minstens zo veel ouders en een paar
meekijkende opa's en oma's die op onverklaarbare wijze
ook het wachtwoord van de bijeenkomst in handen hadden
gekregen. Dat levert complete chaos op. Als iets werkdrukverhogend is, dan was dit het wel.
Vorige week hebben we al even wat breder in een algemeen
overleg over onderwijs gesproken. Voor de VVD is het de
komende jaren denkbaar dat we gaan ingrijpen in het systeem dat we hebben. We moeten ons echt afvragen of het
systeem van vijf dagen in de week, vijf tot zes uur per dag
in eenzelfde gebouw en eenzelfde lokaal, waarbij een heel
uitgebreid curriculum wordt behandeld, het beste past bij
de maatschappij waarin wij nu leven, waarbij kinderen vanaf
4-jarige leeftijd grosso modo in hetzelfde tempo door het
onderwijs heengaan. Tot je 11 bent, dan krijg je een toets,
een advies en mag je daarna jarenlang naar een volgende
gebouw, vijf dagen in de week, zes tot acht uur per dag.
Tenzij je naar een beroepsopleiding mag, dan ga je in ieder
geval nog praktisch aan de slag. Deze maatschappij vraagt
volgens mij om iets anders: flexibiliteit, hogere basiskwaliteit en meer ruimte voor individuele ontwikkeling, profilering en verdieping. Een beeld waarbij een school in het
kerncurriculum een hogere basiskwaliteit garandeert en
daar een paar dagen in de week vol op inzet. Want met cijfers die een terugloop laten zien in lees- en rekenvaardigheid van onze kinderen is dit voor de VVD de voornaamste
prioriteit.
De voorzitter:
Ik weet niet hoe uw betoog is opgebouwd.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Het duurt nog wel even voordat ik aan het eind van dit
stukje ben gekomen. Dus ik wil het wel even afmaken.
De voorzitter:
Ja? Ja, ik zou het even doen.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
De ruimte die er per leerling overblijft, kan gebruikt worden
voor het profileren en verdiepen van andere vakken. Daarbij
zou de school veel meer als middelpunt in de lokale
samenleving kunnen fungeren, door veel meer samen te

13 oktober 2020
TK 13

13-28-5

werken met kunst, cultuur, theater, muziek, dans en sport,
maar ook bedrijven en maatschappelijke organisaties. Je
zou bijna kunnen spreken van een rijke schooldag, en
docenten hoeven zich niet bezig te houden met onderdelen
buiten het curriculum. De kwaliteit van het kerncurriculum
is niet onderhandelbaar. Daar hebben we geweldige
docenten voor nodig. In het primair onderwijs zal dit
waarschijnlijk betekenen dat leerlingen de meeste tijd
besteden aan basisvaardigheden en in het voortgezet
onderwijs zal er meer ruimte ontstaan om ook in te zetten
op andere vakken en vaardigheden. We gaan hiermee toe
naar een systeem dat niet zo rigoureus bepaalt dat kinderen
vanaf exact 4 jaar naar school mogen en in hetzelfde tempo
als de rest van de klas door het onderwijs heengaan, en
vervolgens in het meest gedifferentieerde onderwijssysteem
ter wereld een opgesloten koers moeten volgen. We kiezen
voor maatwerk. Waarom kijken we niet naar een flexibele
instroom aan de onderkant, een niveausysteem waarbij
scholen en rekenlessen op hetzelfde moment worden
ingepland in — wat veel makkelijker is — een kerncurriculum, zodat kinderen in eigen tempo en bijvoorbeeld met
een portfolio van groep naar groep kunnen gaan en niet
gedwongen worden te wachten op een volgend jaar? Of
met hakken over de sloot, terwijl ze er eigenlijk nog niet
aan toe zijn? Met zo'n portfolio is een harde overstap naar
het voortgezet onderwijs ook niet nodig. Je volgt het portfolio totdat je de keuzeroute middelbaar beroeps, hoger
beroeps of wetenschappelijk inzet. Daarmee voorkomen
we dat al die kinderen die laatbloeiers zijn op 11-jarige
leeftijd al zo'n verplichte route moeten volgen. En we helpen
kinderen die sneller gaan, omdat ze in het eigen tempo het
portfolio kunnen volgen. Kinderen die hierbij extra hulp
nodig hebben, ondersteunen we. Uiteindelijk gaat het erom
dat ieder kind op zijn of haar manier in eigen tempo tot
bloei komt.

De heer Kwint (SP):
Ik denk dat dat niet het grootste probleem in het onderwijs
is. Meneer Heerema zegt: de kernvakken op de basisschool,
in het primair onderwijs, worden eigenlijk weggedrukt door
al die andere dingen die in het curriculum staan. Ik heb dat
curriculum bekeken en dat draait in vrij verregaande mate
precies hierom. Mijn stellige overtuiging is dat de overladenheid op scholen meer komt door de extra lespakketten,
de projecten en de aanvullende dingen. Een gepersonaliseerd aanbod kost nou eenmaal heel veel tijd en extra
begeleiding. Wat zijn de dingen die volgens de VVD nu in
het curriculum van de basisschool staan die voorkomen
dat kinderen fatsoenlijk leren lezen, rekenen en schrijven?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Het gaat met name om de zaken die de heer Kwint aangeeft:
de projecten die ernaast plaatsvinden. Het kerncurriculum
moet volgens mij echt zijn dat kinderen lezen, schrijven,
rekenen en taal op een hoger niveau doen. Wereldoriëntatie
— ik zeg maar wat — moeten we in mindere mate doen,
omdat we dat ook later, verspreid over andere jaren, meer
vorm kunnen geven. Het gaat mij erom dat je eerst zorgt
dat je de basis op orde hebt die belangrijk is om door te
stromen in het onderwijs en dat je pas daarna aandacht
gaat besteden aan andere vakken. Die zijn ook nodig, maar
later.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Kwint.

De voorzitter:
Ja? De heer Kwint.
De heer Kwint (SP):
Die zojuist op zijn tempo naar de interruptiemicrofoon
wandelde. Er zijn heel veel vragen die ik aan de heer Heerema wil stellen, maar laat ik hiermee beginnen. Hij zei net
in een bijzin: dit is het grootste probleem van ons onderwijs.
Hij had het over de flexibele instroom, de flexibiliteit, de
persoonlijke portfolio's en al die dingen. Nog los van dat
ik denk dat hij echt een ongelofelijke parodie maakt van
hoe de basisschool eruitziet, wil ik hem vragen: is dat volgens de VVD op dit moment echt het grootste probleem in
ons onderwijs?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Het grootste probleem in het onderwijs is dat er te weinig
aandacht is voor de kernvakken lezen, schrijven en rekenen.
Door de wijze waarop we het onderwijs op dit moment
hebben vormgegeven, kunnen we daar te weinig aandacht
voor hebben, omdat zo'n week simpelweg helemaal vol zit
met het curriculum zoals we dat hebben opgebouwd. Op
het moment dat je veel meer aandacht geeft aan de kernvakken, denk ik dat je op basis daarvan veel meer kwaliteit
kan geven en veel meer resultaat kan krijgen van de
belangrijkste vakken die kinderen nodig hebben om een
volgende stap te kunnen maken in hun maatschappelijke

Tweede Kamer

carrière. Daar zal je op de basisschool veel meer aandacht
aan moeten geven, dus er zal minder ruimte ontstaan om
iets anders te doen dan de belangrijkste vakken om door
te kunnen stromen. Maar in het voortgezet onderwijs zal je
daar meer ruimte voor kunnen creëren.

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Kwint (SP):
Ja, zeker tot slot. Dit is een heel belangrijk punt. Dit is hét
argument waarop het hele Curriculum.nu-traject gebouwd
is. "Het curriculum is overladen en daar moeten we iets aan
doen." Dat was een parel van de VVD-voorganger van deze
minister. Mijn stelling is dat het curriculum helemaal niet
overladen is. Er kan misschien wat bij en er kan wat af, maar
het zijn de dingen die scholen er zelf bij gaan doen die
hiervoor zorgen. Het is de wens om een totaal gepersonaliseerd leerprogramma te regelen voor 31 leerlingen in de
klas die ervoor zorgt dat leraren niet meer aan hun werk
toekomen. U stelt een verkleining van het curriculum voor
als oplossing, terwijl daar het probleem niet zit, om ruimte
te bieden voor meer gepersonaliseerd leren, waar het probleem nu juist voor een groot deel wel zit qua werkdruk.
Bent u niet het paard achter de wagen aan het spannen?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Nee, want dan blijf je denken in het jaargangsysteem,
namelijk dat je in een klas 31, 30 of 23 kinderen hebt die
allemaal op dezelfde wijze begeleid moeten worden. Waar
het mij om gaat, is dat je, in plaats van een klas of groep in
te roosteren in een schema, een niveau inroostert, zodat
kinderen, op het moment dat ze klaar zijn met niveau 3, zelf
doorstromen naar niveau 4, omdat dat op hetzelfde moment

13 oktober 2020
TK 13

13-28-6

gegeven wordt. Op het moment dat je zo kijkt naar het
onderwijs kan je stappen maken om kinderen, zonder dat
ze in een jaargangklas zitten, toch te helpen om op hun
eigen tempo door het onderwijs heen te gaan.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Het grootste probleem van het onderwijs is dat de grootste
regeringspartij structureel weigert om te investeren in het
onderwijs. Alleen al de inleiding van de heer Heerema klopt
niet. De achterstanden zijn niet weggewerkt, maar toegenomen. De kansenongelijkheid is groter geworden. Dat er
wordt gewerkt aan betere ventilatie op scholen heeft ermee
te maken dat er een coronacrisis is en de minister die
gelukkig heeft aangegrepen om te zorgen dat er extra geld
komt voor ventilatie. Ik zou de heer Heerema het volgende
willen vragen. Als hij zegt dat het kerncurriculum niet
onderhandelbaar is en van goede kwaliteit moet zijn, gaat
de VVD dan ook zorgen dat er in de volgende regeerperiode
wél wordt geïnvesteerd in het onderwijs? En gaat u ervoor
zorgen dat docenten wél de tijd krijgen om kinderen lessen
te geven die van goede kwaliteit zijn en waar we met elkaar
op zitten te wachten?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
In mijn tweede zin heb ik gezegd dat we ook in de volgende
periode hopelijk verdere stappen kunnen zetten op het
gebied van onderwijs. Daarna heb ik een hele lijst opgenoemd van zaken in het onderwijs waarin wij in de afgelopen jaren geïnvesteerd hebben. De minister gaf vorige week
in het algemeen overleg ook aan dat er alleen al in het
funderend onderwijs 1 miljard structureel en 1 miljard
incidenteel is geïnvesteerd in deze periode. Ik vind het dus
een beetje flauw om te zeggen: er is niks geïnvesteerd en
we hopen u de volgende keer wel aan onze zijde te treffen.
Waar het mij om gaat, is dat we de volgorde moeten veranderen. We moeten eerst kijken naar de vraag "hoe willen
we het onderwijs vormgeven en wat kan beter werken voor
kinderen?" en we moeten dan kijken of de middelen die we
hebben voldoende zijn.

De voorzitter:
Dan ga ik naar mevrouw Van den Hul namens de PvdA.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik hoorde de heer Heerema net zeggen dat corona ons
onderwijs overhoopgooit. Ik denk dat corona bestaande
problemen in ons onderwijs bloot heeft gelegd. Ik denk dat
een van de grootste problemen in ons onderwijs de toenemende kansenongelijkheid is. Dat ben ik helemaal eens met
mevrouw Westerveld. Ik hoorde de heer Heerema net ook
zeggen: er zijn nu eenmaal verschillen; bij dat afstandsonderwijs kunnen sommige kinderen makkelijker meekomen
dan andere. Wat moeten we daar volgens de heer Heerema
tegen doen? Of moeten we dat accepteren en is het nu
eenmaal zo dat die kansenongelijkheid toeneemt?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Het is een vaststaand feit dat ieder kind een andere thuissituatie heeft en iets anders meekrijgt van huis uit. De ene
thuissituatie is nu eenmaal beter dan de andere. We kunnen
vanuit Den Haag ook niet bij al die gezinnen ingrijpen om
dat beter te maken. We kunnen er wel voor zorgen dat bijvoorbeeld de digitale middelen bij gezinnen op orde zijn,
zodat kinderen juist ook in die thuissituatie kunnen meekomen. Dat hebben we volgens mij ook gedaan. Met mijn
uitspraak dat corona de boel extra overhoop heeft gehaald,
doel ik op het feit dat kinderen gewoon thuis zijn komen te
zitten. Heel Nederland zat thuis. Dat vraagt natuurlijk om
een hele andere vorm van onderwijs. Dat is iets anders dan
de problemen die er al waren. Heeft corona die problemen
extra blootgelegd? Aan de ene kant wel. Aan de andere
kant is het nog erger geworden door corona, want juist
voor kinderen die er het meeste bij gebaat zijn om naar
school te gaan om daar meer te leren dan ze thuis kunnen,
viel die veilige omgeving weg. Vanuit Den Haag kunnen
wij dan proberen om met allerlei coronamaatregelen in te
grijpen. Op sommige onderdelen hebben we dat gedaan
en op sommige onderdelen is dat ook onvoldoende gelukt.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Voor de duidelijkheid: ik heb nooit gezegd dat dit kabinet
niet in onderwijs investeert. Ik heb altijd gezegd dat dit
kabinet wel investeert, maar niet genoeg. Maar dat het
kabinet daarin investeert, is eerder ondanks dan dankzij de
VVD, want die partij laat het steeds weer na om investeringen in onderwijs in haar verkiezingsprogramma op te
nemen. Ik wil vragen of dat misschien de volgende keer
kan veranderen, zodat we er wel voor kunnen zorgen dat
het onderwijs meer lucht krijgt, dat de docenten meer tijd
hebben, dat het lerarentekort in de volgende periode wordt
opgelost — hopelijk lukt dat — en zodat we er vooral voor
kunnen zorgen dat de toenemende kansenongelijkheid weer
afneemt. Dat laatste is namelijk een van de grootste problemen, ook in het onderwijs.

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dat laatste lijkt me een understatement. Als je de laatste
resultaten en de laatste onderzoeken erbij pakt, zie je dat
de kansenongelijkheid toeneemt. Je postcode voorspelt
steeds vaker en steeds scherper je kansen om bijvoorbeeld
in één keer door te stromen of een goed schooladvies te
krijgen, het type school waar je naartoe gaat, wie je daar
tegenkomt, en zelfs of je daar een bevoegde leraar voor de
klas hebt staan. Om die problemen op te lossen kom je er
niet met eenmalige investeringen in het wegwerken van
achterstanden. Dat vraagt om structurele investeringen in
kansengelijkheid. McKinsey heeft het onderstreept, het
PISA-rapport onderschrijft het: er is structureel meer nodig
om te zorgen voor gelijke kansen. Wat gaat de VVD daaraan
doen? Of legt de VVD zich erbij neer dat je postcode je
succes op school voorspelt?

De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ons verkiezingsprogramma is nog niet klaar. Ik gaf net al
aan dat er in ieder geval bij mij een volgordelijkheid in zit.
Ik hoop dat onze programmacommissie ook heel goed
luistert naar mijn inbreng vandaag en dat ik stukken daarvan
zal terugzien in ons verkiezingsprogramma.

De heer Rudmer Heerema (VVD):
Kansengelijkheid komt onder andere doordat je ervoor zorgt
dat de basis van een kind zo veel mogelijk op orde is om
een goede maatschappelijke carrière te kunnen hebben en
door te kunnen stromen in het onderwijs. Daar doen wij
wat mij betreft onvoldoende aan. Dat wil ik graag aanpakken

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-7

in een volgende periode. Als daar meer geld voor nodig is,
dan zullen wij daar ook naar kijken. Daarom ben ik ook zo
benieuwd naar de uitkomsten van de toezegging van de
minister om te kijken naar zo'n alternatief systeem in plaats
van het jaargangsysteem. Als daaruit blijkt dat er iets nodig
is, dan moeten we daar gewoon de volgende keer over
praten.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
We zien bijvoorbeeld in Rotterdam dat de scholen met
relatief de meeste kinderen met risico's op achterstanden
de kleinste kans hebben om een bevoegde leraar voor de
klas te hebben staan. Het lerarentekort is oneerlijk verdeeld.
Is de heer Heerema het met mij eens dat we om eerlijke
kansen te bevorderen, oneerlijk moeten gaan investeren?
Dat we ongelijk moeten investeren voor gelijke kansen?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Het lijkt me eerlijk gezegd niet meer dan logisch dat je kijkt
waar een euro het meest effectief kan zijn. En als het nodig
zou zijn om te investeren op plekken waar een euro meer
zou kunnen opleveren, bijvoorbeeld in de wijken waar u
het over heeft, dan ben ik zeker bereid om daarnaar te kijken. Maar volgens mij heb ik dat ook al eerder gezegd, niet
in deze zaal maar in een van de kleinere zalen hierboven.
De heer Van Meenen (D66):
Ik hoop dat de heer Heerema net zo trots zal zijn op de
investeringen in het verkiezingsprogramma van de VVD als
hij is op de investeringen van dit kabinet. Ik hoor hem
spreken over kansen voor kinderen en over een heel goed
basiscurriculum, en vervolgens hoor ik hem in één adem
het jaarklassensysteem als de vijand van de beste kansen
beschrijven. Dat roept bij mij twee vragen op. Een. Ziet de
heer Heerema eigenlijk wel wat er op dat vlak van kansen
allemaal al gebeurt in het basisonderwijs? En twee. Ik heb
het vorige week ook in het AO gezegd: pleit de VVD hier
niet eigenlijk voor veel vroegere selectie, terwijl nu al een
van de grootste problemen van het Nederlandse onderwijs
die vroege selectie is?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik had al het idee dat ik dit vorige week niet goed heb kunnen uitpraten met de heer Van Meenen. Hij had volgens
mij de indruk dat wij al op jongere leeftijd gaan selecteren
of een kind iets met vwo heeft of met havo of met vmbo,
dus dat wij op jonge leeftijd al willen selecteren op niveau.
Dan is niveau misschien geen goed gekozen woord, maar
zo bedoel ik het wel. Ik vind dat wij moeten kijken hoe kinderen in hun eigen tempo door het onderwijs heen kunnen
gaan, door van niveau naar niveau te gaan. Je moet dus
niet zozeer kinderen van eenzelfde niveau bij elkaar houden,
maar zorgen dat kinderen in hun eigen tempo door het
onderwijs heen kunnen gaan. Van het jaargangensysteem,
het klassensysteem, ben ik steeds minder een voorstander
als ik zie hoe onze samenleving, onze maatschappij, is veranderd en wat er op dit moment grosso modo op scholen
gebeurt, met alle goede voorbeelden die er natuurlijk ook

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

zijn. Kinderen gaan naar school en zitten een aantal uren
per dag in hetzelfde gebouw en hetzelfde lokaal, terwijl er
zo veel meer gebeurt in de maatschappij waarop we dat
onderwijs ook zouden kunnen aanpassen.
De heer Van Meenen (D66):
Volgens mij gaat de heer Heerema hier volstrekt voorbij
aan de realiteit op heel veel scholen, namelijk dat er al
helemaal geen jaarklassensysteem meer is. Kijk maar eens
op een jenaplanschool of een montessorischool of op
allerlei andere scholen waar ook nu al echt gekeken wordt
naar wie het kind is en wat het kan. Ik beluister in de
woorden van de heer Heerema heel erg dat we eigenlijk al
heel jong leerlingen moeten gaan testen, om te kijken waar
ze goed zijn, en dat we ze dan zo snel mogelijk door het
onderwijs moeten jagen, zou ik haast zeggen. En dat neemt
hij niet weg in zijn eerste antwoord. Zou het niet precies
andersom moeten zijn? Zouden we juist niet veel meer
geduld met kinderen moeten hebben?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik vind dat de heer Van Meenen voorbijgaat aan het feit dat
er ook kinderen zijn die in een ander tempo door het
onderwijs heen willen gaan dan de heer Van Meenen
voorstelt. Waarom zouden we kinderen het plezier in school
ontnemen door ze terug te houden? Hoeveel van onze
thuiszitters zijn er niet afgestompt door het systeem dat wij
op dit moment in Nederland hebben, waarin ze zelf wel
meer kunnen maar op school niet meer mogen? Daar ben
ik naar op zoek. Hoe kunnen we nou zorgen dat we die
kinderen ook een leuke, plezierige schoolperiode geven? Ik
denk dat dit een van de oplossingen zou kunnen zijn.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Voorzitter. De docent krijgt wat mij betreft een veel stevigere
positie op school. Het moet een docent zijn die zich met
kerntaken bezighoudt en veel minder met randzaken, een
docent die beter toegerust het onderwijs in gaat. Dat heeft
wat ons betreft consequenties voor de pabo-opleiding. De
vraag aan de minister is of bekend is in hoeverre de paboopleiding aansluit bij de wensen van het huidige onderwijs.
Als we, zoals de VVD wenselijk vindt, meer aandacht geven
aan de kernvakken, kan ik me bijzonder goed voorstellen
dat dit ook consequenties heeft voor de kwaliteitseisen die
we aan de pabo stellen. Zijn er evaluaties bekend? Wanneer
is dit curriculum voor het laatst aangepast? Werd dit als
succesvol ervaren?
En wanneer staat, nu we ook bezig zijn met het curriculum
in het funderend onderwijs, de noodzakelijke aanpassing
van het curriculum van de pabo überhaupt op de planning?
Want een curriculumherziening kost natuurlijk tijd. Daarom
is het des te belangrijker dat ook de pabo mee ontwikkelt
in de stappen die we zetten binnen het traject van curriculumherziening. Ik overweeg hierover een motie in tweede
termijn.
Voorzitter, nog één vraag. Hoe staat het met de uitvoering
van de motie van collega Rog en mij over een pabo gericht

13 oktober 2020
TK 13

13-28-8

op het jonge kind? Op hoeveel pabo's is deze mogelijkheid
er nu? Wordt hier al veel gebruik van gemaakt? En belangrijker: betekent dit dat hierdoor minder studenten uitvallen
op de lerarenopleiding?
Ik ben blij dat de minister vorige week een toezegging heeft
gedaan om te kijken naar andere opties dan het jaargangsysteem, dat nu het onderwijs domineert. Ik hoop dat de
verduidelijking die ik gegeven heb, het ministerie helpt om
de optie van een niveausysteem waarbij kinderen niet op
niveau in een klas gezet worden maar juist in eigen tempo
door het onderwijs heen gaan, serieus te gaan onderzoeken.
Ik ben benieuwd naar de resultaten.
Voorzitter. We hebben in dit huis al enkele keren gesproken
over het niet halen van doelstellingen uit de prestatiebox
en de vraag of die middelen niet effectiever kunnen worden
ingezet. Overigens ben ik helemaal geen voorstander van
te vrijblijvende afspraken zoals de prestatiebox en zou ik
meer grip op hoe het geld besteed wordt, veel wenselijker
vinden.
Specifiek voor bewegingsonderwijs vind ik bijvoorbeeld
dat we de beperkte middelen veel effectiever kunnen
inzetten. Afgelopen jaar heeft een amendement van de VVD
en de SP ervoor gezorgd dat twee uur lichamelijke opvoeding in het basisonderwijs wettelijk verankerd werd. Dank
voor die samenwerking. Dat is iets waar we een jaar of
twintig voor gevochten hebben. Toch zie ik dat de 8 miljoen
in de prestatiebox om leraren vaardigheden mee te geven
om gedeeltelijk bewegingsonderwijs te geven niet goed
genoeg ingezet wordt en te weinig effect heeft. Deze leraren
geven namelijk vooral hun eigen klas bewegingsonderwijs,
terwijl de doelstelling is dat kinderen in andere klassen er
ook van zouden moeten profiteren.
Mijn voorstel is om dit geld effectiever in te zetten door de
Academies voor Lichamelijke Opvoeding, de ALO's, een
rol te geven in het helpen op basisscholen om hun wettelijk
verplichte twee uur gym per week kwalitatief goed te
organiseren en om daarnaast het gewone bewegen op
school beter te verankeren, samen met de pabo's. De winst
hiervan is enorm: meer aandacht voor de basisschool op
de ALO's, meer collega's die voor het primair onderwijs
kiezen en daarmee de klassendocent ontlasten, kinderen
die beter bewegingsonderwijs krijgen, terwijl scholen worden geholpen om het gewone bewegen een sterkere plek
te geven, zoals in het rapport van de Onderwijsraad, de
Sportraad en de Gezondheidsraad staat. Hoe staat de
minister hiertegenover? Ik heb hierover een motie in voorbereiding.
Voorzitter. Vorig jaar heb ik een deel van mijn bijdrage
geweid aan een mogelijk nieuwe locatie van de Europese
School in Noord-Holland. Er zijn drie gemeenten die de
locatie Bergen graag zouden willen overnemen; in ieder
geval Alkmaar en nog twee andere. Ik vraag de minister
hoe het staat met dit proces. Wat is er in het afgelopen jaar
gebeurd waardoor we kunnen zien dat er stappen zijn
genomen? Heel lang leek de vertraging bij het ministerie
te zitten. Is dit nu opgelost?
In het besluitvormingsproces moet rekening worden
gehouden met de internationale ondernemingen in de Kop
van Noord-Holland en de medewerkers van deze ondernemingen die hun kinderen naar de Europese School brengen.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Ouders en kinderen in die regio worden benadeeld wanneer
deze school bijvoorbeeld naar het zuiden van de provincie
verhuist. Denk alleen al aan het feit dat ze met de spits mee
moeten rijden in plaats van tegen de spits in. In de Kop van
Noord-Holland hebben we nogal wat internationale bedrijven zitten: ECN in Petten, de dataverwerkers, de hoogwaardige zaadveredeling in West-Friesland. Daarom vraag ik de
minister om niet alleen rekening te houden met de criteria
van de EMA, die belangrijk zijn, maar ook met al die andere
internationale bedrijven in het noorden van de provincie
Noord-Holland. Ik merk dat de behoefte aan duidelijkheid
bij de bestaande leerlingen en hun ouders steeds groter
wordt. Ik dring nogmaals aan op versnelling van de procedure om tot een besluit te komen. Kan de minister hierop
reageren en aangeven welke stappen hij reeds heeft genomen en nog gaat nemen?
De heer Kwint (SP):
Van VVD naar VVV; het is maar een kleine stap. Ik ging
ervanuit dat de heer Heerema wat langer erop in zou gaan
dat hij vindt dat we meer grip moeten krijgen op onderwijsbekostiging, maar toen maakte hij dat stapje naar de Europese School. Ik ben dat heel erg met hem eens. Ik kan niet
vaak genoeg onderstrepen dat ik buitengewoon blij ben
dat de VVD voortschrijdend inzicht vertoont op het gebied
van de totale bestedingsvrijheid bij de lumpsum, om het
positief te formuleren. We zien dat er miljarden reserves
zijn en dat die reserves toenemen. Vindt de VVD ook dat
wij ervoor moeten zorgen dat dat geld wordt besteed waar
het het hardst nodig is, namelijk gewoon aan docenten?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Bedoelt u de reserves of de lumpsum zelf?
De heer Kwint (SP):
Ik bedoel de lumpsum zelf.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik vind dat wij bij het geld dat wij aan het onderwijs geven,
via de lumpsum, veel te weinig grip hebben op waar dat
geld aan besteed zou moeten worden. Of dat nou het
kerncurriculum is, de docenten of andere zaken, wij hebben
daar weinig grip op. Ik irriteer me daaraan, want ik vind dat
als wij 38 of 39 miljard in het onderwijs stoppen, wij daar
best wel wat voor terug mogen verwachten in de zin van
kwaliteit en resultaten. Ik ben niet voor het oormerken van
een bepaald percentage in de lumpsum voor docenten. Dit
kan je volgens mij namelijk het beste op schoolniveau
regelen. Ik weet bijvoorbeeld oprecht niet of het voorstel
van D66 om het geld aan scholen te geven, uiteindelijk de
beste keuze is. Maar ik wil er wel over praten en erover
nadenken of dat een betere keuze zou zijn. Volgens mij
moeten we dus stappen zetten met die lumpsum. We hebben vorige week ook een debat gehad over de toereikendheid en de bekostiging van de middelen in het onderwijs.
Ik weet alleen oprecht nog niet wat nou de meest verstandige stap is.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Kwint.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-9

De heer Kwint (SP):
De VVD zegt: ik weet niet of het beter besteed is aan het
kerncurriculum of aan docenten. Maar het zijn nou juist die
docenten die dat kerncurriculum onderwijzen. De heer
Beertema zei het net: de uitgaven aan onderwijs zijn weliswaar toegenomen, maar we zien bijvoorbeeld niet dat de
inkomenspositie van docenten daarin is meegegroeid of
dat de klassengroottes zijn verkleind. We praten hier al een
flink aantal jaren over. Dan zou ik zeggen: wat houdt u
tegen? Wat houdt u tegen om te zeggen: wij willen dat dit
percentage sowieso naar docenten gaat in plaats van naar
Blackboards of naar de bankrekening?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Precies dat wat ik volgens mij in de eerste termijn zei: volgens mij is het niet verstandig om een percentage in de
lumpsum te oormerken voor docenten, omdat het onder
andere te maken heeft met de leeftijdsopbouw van je
docententeam op school, met hoeveel klassenassistenten
je hebt op school, met hoeveel jaren mensen in jouw team
voor de klas staan. Dat heeft allemaal effect op de salarisposities. Volgens mij kan je die afweging beter lokaal
maken, op de school zelf, dan dat wij dat hier in Den Haag
doen. Maar dat neemt niet weg dat ik wel vind dat bijvoorbeeld met die reserveposities van het onderwijs heel veel
geld dat wij bedoeld hebben voor het onderwijs, niet in het
onderwijs terecht is gekomen. Daarmee zouden we bijvoorbeeld docenten moeten kunnen ondersteunen. Als die
reserves dus ingezet kunnen worden in het onderwijs, dan
ben ik daar een heel groot voorstander van.
De voorzitter:
Ik zie u twijfelen, meneer Kwint, maar tot slot op dit punt
dan.
De heer Kwint (SP):
Ja, voorzitter, mijn hele leven is een aaneensluiting van
een haast existentiële twijfel.
De voorzitter:
Nou, dat klinkt gezond.
De heer Kwint (SP):
Ik hoor de heer Futselaar inderdaad zeggen dat dat heel
vermoeiend is om mee samen te werken.
Maar de heer Heerema probeert nu met iedereen vrienden
te blijven, en dat kan niet. Je kunt niet én zeggen dat je
meer grip wilt krijgen op waar het onderwijsgeld naartoe
gaat én vinden dat die afweging het beste op schoolniveau
gemaakt kan worden. Het idee dat die afweging het beste
op bestuurlijk niveau gemaakt kan worden, was nou precies
de onderliggende gedachte van de lumpsum. En wat zien
we nu? Docenten laten ons, en u ook — dat was in het
onderzoek dat wij als Kamer deden — massaal weten dat
zij niks terugzien van de vermeende vrijheid om mee te
praten over waar het geld naartoe gaat en dat zij denken
dat het bestuur het op de plank laat liggen of niet aan de
goede dingen uitgeeft. Dus wat wordt het dan? Kiezen we
er dan voor om te zeggen: nee, het is het best besteed op
lokaal niveau? Of zeggen we: het minste wat we kunnen

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

doen, is een minimum bepalen voor wat je aan docenten
moet uitgeven?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Maar dit is al een ander verhaal van de heer Kwint dan net.
Hij zegt nu: een minimum bepalen voor wat je aan docenten
moet uitgeven. Dat is volgens mij wat anders dan dat je
standaard een vast percentage inzet. Je kan volgens mij
wel vrienden blijven op het moment dat je meer grip op de
besteding krijgt. We hebben de prestatieboxmiddelen, met
vrijblijvende afspraken, maar we hebben ook de werkdrukmiddelen gehad, waarbij docenten op schoolniveau konden
meebeslissen over wat er met die middelen zou gaan
gebeuren. Ik ben eerlijk gezegd groot fan geworden van die
wijze van het geld verdelen in het onderwijs. Volgens mij
moet je niet de lumpsum nemen en zeggen: daar splitsen
we een bepaald percentage van af voor docenten en de rest
laten we in stand. Volgens mij moeten we kijken: hoe kunnen we nou meer grip krijgen op de totale lumpsum? We
moeten niet terug naar het Zoetermeersysteem waarbij we
elke euro moeten gaan verantwoorden, maar er zit iets
tussen volledige vrijblijvendheid en elke paperclip verantwoorden.
De voorzitter:
Goed. Gaat u verder.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Voorzitter. Vorig jaar hebben we een tweetal amendementen aangenomen waarmee we kinderen die iets bijzonders
doen, zoals het combineren van onderwijs en topsport,
extra zouden gaan ondersteunen. Hoe staat het met de
uitvoering van deze amendementen en bijbehorende
moties? Wat is er concreet verbeterd bij de Stichting LOOT,
de landelijke organisatie voor onderwijs en topsport? Is het
ze gelukt om samen met scholen waar geïndiceerde topsporters op zitten, een werkend contract op te stellen?
Voorzitter. Het is natuurlijk heel mooi dat het steeds beter
geregeld is voor kinderen die topsport bedrijven en dit
moeten combineren met onderwijs, maar als je een ander
talent hebt, dan is het vaak lastiger om een goede combinatie te kunnen maken. De Balletacademie heeft bijvoorbeeld
weinig opties om te differentiëren op schoolniveau. De
Stichting DAMU maakt weinig progressie. Ik vraag de
minister of hij bereid is om deze partijen bij elkaar te brengen, in het belang van de beste ondersteuning voor deze
kinderen. Of hij dat doet met een speciale conferentie of
dat hij ze actief uitnodigt op z'n ministerie, maakt mij niet
uit. Maar het zou voor deze talenten gewoon heel mooi zijn
als er dusdanige samenwerking ontstaat dat het niet uitmaakt welk talent je hebt, maar je sowieso goed ondersteund wordt in het onderwijs.
Voorzitter. Vorig jaar heb ik hier een lijst van scholen
opgenoemd die een onacceptabel hoge eigen bijdrage
vroegen aan hoogbegaafde leerlingen. Dat was onacceptabel omdat dit gewoon een kerntaak van een samenwerkingsverband is. We hebben op 16 november eindelijk het notaoverleg passend onderwijs. Voorafgaand aan dat debat zou
ik het volgende van de minister willen weten. Ik kan me
goed voorstellen dat de beantwoording schriftelijk wordt
gedaan. Hoe staat het bij al die scholen die ik vorig jaar heb

13 oktober 2020
TK 13

13-28-10

opgenoemd, nu met de eigen bijdrage? Klopt het dat er
scholen zijn die het onderwijs voor hoogbegaafden maar
laten zitten nu ze geen eigen bijdrage meer mogen vragen?
Hoe hebben de samenwerkingsverbanden hierop gereageerd? Kunt u een aantal locaties in Nederland noemen
waar het onderwijs aan hoogbegaafden goed is geregeld?
De laatste vraag — want we moeten hoogbegaafde leerlingen ook de kans geven het beste uit zichzelf te halen — is:
wat is ervoor nodig om een speciaal curriculum voor
hoogbegaafden te schrijven?
We doen het namelijk wel voor kinderen aan de andere kant
van het spectrum, maar vanaf vwo-niveau is het curriculum
hetzelfde. Deze kinderen hebben maar één keuze, terwijl
het verschil in IQ tussen 115 en 145 — 30 punten dus —
even groot is als het verschil tussen een zwakbegaafd kind
en een vwo-scholier. Dan heb je praktijkonderwijs, leerwegondersteunend onderwijs, vmbo, kader, basis, gemengd,
theoretisch, havo, atheneum, gymnasium: al deze mogelijkheden binnen een IQ-range van 85 tot 115, dus ook 30
punten. Ik wil dan ook ontzettend graag weten welke kosten
het met zich meebrengt om meer mogelijkheden te creëren
dan alleen het vwo.
Voorzitter. Het is nu aan mijn collega Dennis Wiersma om
over het hoger onderwijs en het mbo te spreken.
De voorzitter:
Dus u geeft het woord aan de heer Wiersma?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Na deze interruptie, voorzitter.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik heb nog één korte vraag, want ik ben het op zich eens
met het pleidooi van de heer Heerema dat er ook voldoende
aandacht moet zijn voor kinderen die hoogbegaafd zijn,
want ouders hebben soms de keuze tussen hun kind huilend
naar school brengen of hun kind thuis laten; nou ja, dat is
geen echte keuze. Vindt de heer Heerema ook dat zijn vragen ook van toepassing zijn op kinderen die bijvoorbeeld
een meervoudige beperking hebben? Geldt niet ook voor
hen dat zij naar school moeten kunnen? Zij hebben toch
ook recht op goed onderwijs dat bij hen past?
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Absoluut. Ik reageer hier graag op, want we hebben de
discussie gehad over bijvoorbeeld ernstig meervoudig
beperkte kinderen, kinderen die per jaar een heel ander
bekostigingsbedrag nodig hebben dan de reguliere leerlingen: €30.000, €40.000 per jaar. Maar waar we dat gelukkig
wel doen voor kinderen aan die kant van het spectrum, is
er dus vrijwel geen enkele ruimte voor kinderen die hoogbegaafd zijn. Ik heb net geschetst wat er mogelijk is in de
IQ-range van 85 tot 115 in het onderwijs, terwijl dit exact
dezelfde splitsing is als die van 115 tot 145. Ik heb geschetst
welke kansen kinderen kunnen pakken en krijgen als hun
IQ tussen 85 en 115 ligt, en wat er dus niet mogelijk is als
hun IQ hoger dan 115 is. Ik vind dat gek. Daar wil ik graag
voor opkomen, maar dat neemt niet weg dat we voor ernstig meervoudig beperkte kinderen een hele grote inzet
hebben kunnen plegen afgelopen jaar.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik ben het met een groot deel van het betoog van de heer
Heerema eens, maar niet met zijn uitspraak dat er een hele
grote inzet is gepleegd voor kinderen met een beperking.
Gisteren las ik een persbericht van onder andere oudervereniging Balans, waarin stond: er zijn duizenden kinderen
met een beperking die thuis zitten. Dat zijn kinderen die een
handicap hebben en die te horen krijgen: sorry, school is
niks voor jou. Ik vind dat we daarvan af moeten en dat we
moeten zorgen dat kinderen die vanaf jonge leeftijd een
meervoudige beperking hebben, ook naar school moeten
kunnen gaan. Datzelfde geldt natuurlijk voor kinderen die
hoogbegaafd zijn.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Helemaal mee eens. Daarmee wil ik ook graag afsluiten.
Elk kind heeft recht op een plek op school, of je nou een
handicap hebt of een aanpassing nodig hebt. Maar wat ik
de afgelopen vier jaar in deze Kamer gemist heb, is aandacht voor hoogbegaafden. Op het moment dat het stickertje van hoogbegaafdheid erop zit, denken wij, en het
onderwijs zelf overigens ook: dat kind is slim, dat redt het
wel. Dat is gewoon niet waar. Het grootste deel van de
thuiszitters is hoogbegaafd. Laten we daar ook een keertje
aandacht voor hebben. Gelukkig hebben we aandacht voor
de andere kant van het spectrum, maar ik vind dat wij ook
aandacht moeten hebben voor hoogbegaafde kinderen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Wiersma
van de VVD.

De heer Wiersma (VVD):
Bedankt, mevrouw de voorzitter. Zo'n verhaal dat je meesleept en dat je inspireert: ik denk dat velen van jullie dat
wel herkennen van vroeger, op school; dat je zo'n docent
hebt. Vorige week was het de Dag van de Onderwijzer en
ik heb een aantal mooie voorbeelden voorbij zien komen.
Zo'n verhaal had ik aan het begin van deze coronatijd: studenten klinische technologie die in tweeënhalve week een
beademingsapparaat maakten. Zo'n apparaat was in die
tijd heel moeilijk te krijgen. Ook alle grondstoffen die nodig
waren, waren moeilijk te krijgen. En het lukte deze studenten
om dat in tweeënhalve week te doen, wat sneller was dan
heel veel andere fabrikanten.
Dat is een prachtig voorbeeld, zoals overigens zoveel
voorbeelden die we tot nu toe gezien hebben. Het is ook
een voorbeeld waarbij je eigenlijk op het moeilijkste
moment het best mogelijke uit een situatie weet te halen.
Dat is ons Nederlands onderwijs, voorzitter. Ik vond het
mooi om dit voorbeeld te gebruiken bij de start van dit
betoog.
Tegelijkertijd, het is ook niet makkelijk. Ik noem practica die
uitvallen, colleges die online worden gegeven, stages die
niet doorgaan. Dit is ook niet echt een lekkere tijd om het
beste eruit te halen. Dat is ingewikkeld. En toch wordt het
massaal geprobeerd en lukt het ook in het onderwijs. Daar

13 oktober 2020
TK 13

13-28-11

ben ik trots op. Dat vind ik een compliment aan hen allen
waard.
En hoe gaan wij daar nog meer als Kamer aan bijdragen?
Ik heb drie thema's die ik daarvoor met u wil bespreken.
Het eerste thema is valorisatie, het realiseren van nieuwe
ideeën. Het tweede thema is onderzoek, op nieuwe ideeën
komen. Het derde thema is onderwijs en studenten. Met
wie gaan we het doen en hoe krijgen we dat nou zover?
Voorzitter. Vorig jaar hebben we het hier op deze plek ook
over ondernemerschap gehad. Dat kwam door een heel
mooie uitvinding van een student. Dat was Marcel Fleuren
die een enkelband bedacht waarmee je kunt sporten. Die
was zo flexibel dat je ermee zou kunnen sporten. Alleen,
wat hij niet bedacht had, was het volgende. Hij had het
bedacht tijdens zijn studie, maar hij had ook ergens een
vinkje gezet waarmee hij het intellectuele eigendom van
dat idee eigenlijk al bij voorbaat kwijt was. Ik heb met collega Bruins toen een motie ingediend om tot een verduidelijking van die afspraken te komen, zodat dat vinkje verdwijnt en we studenten maximaal helpen en inspireren om
die mooie ideeën ook echt zelf te realiseren. En dat is gelukt.
Dank ook aan de minister daarvoor.
Voorzitter. Ik was in dat kader ook op bezoek bij de Vrije
Universiteit. Het thema van dit academisch jaar was voor
hen: valorisatie. Dat is prachtig, want dat gaat eigenlijk over
de vraag: hoe kunnen we deze tijd, waarin heel veel moeilijke dingen gebeuren, ook benutten om hele goede ideeën
tot uitvoering te brengen? Drie punten die ik daar heb
geleerd, zou ik willen meegeven aan de minister. Het eerste
punt: de Vrije Universiteit heeft een programma A Broader
Mind. Dat gaat over allerlei vaardigheden die je in je leven
nodig hebt, zoals creatieve vaardigheden en leidinggevende
vaardigheden, en allerlei situaties waarmee je die gaat
oefenen en trainen, die niet alleen altijd maar in dat vak
zitten, maar zich soms ook daarbuiten bevinden. Het zou
zo mooi zijn als we dat type vaardigheden — ik noem dat
ondernemende vaardigheden — nog meer in het onderwijs
aanmoedigen. Zou het niet mooi zijn om daar een slinger
aan te geven? Welke mogelijkheden ziet de minister daartoe
en zou ook het Europese herstelfonds waar we binnenkort
nog meer duidelijkheid over krijgen, daarvoor gebruikt
kunnen worden? Want je moet natuurlijk wel middelen
hebben om dit ook echt te kunnen doen. Voorzitter, dat is
één.
De voorzitter:
En dat is aanleiding voor de heer Paternotte en de heer
Futselaar voor een interruptie.
De heer Paternotte (D66):
Ja, we zijn net onderweg en de heer Wiersma komt alweer
met zijn eerste nieuwe idee. Ik las vanochtend in Het
Financieele Dagblad: een verplicht vak ondernemerschap.
Hij begon net ook even over de coronatijd. Ik vind het juist
in de coronatijd heel moeilijk te volgen waar de heer
Wiersma steeds mee komt. Voor de zomer was het die boete
voor de hogescholen die hij hun boven het hoofd wilde
laten hangen. Na de zomer kwam hij met het plan van
geheime inspecteurs, mysteryguests in alle lessen in het
hoger onderwijs. En dan komt hij nu met het voorstel voor
een verplicht vak ondernemerschap voor alle studies, voor
alle opleidingen in het hbo, van de opleiding voor leraar

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

biologie tot Koreastudies. Ik hoorde de heer Wiersma laatst
op de onderwijsdag van de VVD zeggen: ik heb het gevoel
dat ik het in het hoger onderwijs nooit goed kan doen. Mijn
vraag is eigenlijk een beetje: ja, vindt u het gek?
De heer Wiersma (VVD):
Ik begrijp dat ik de heer Paternotte in verwarring breng met
ideeën en voorstellen. Ik daag hem overigens uit om dat
ook bij mij te doen. Ik weet niet of ik het erg vind dat hij in
verwarring is. Ik ga dat namelijk in deze begroting ook toelichten. Zoals ik al heb gezegd kom ik zo meteen over
onderwijs, kwaliteit en studenten te spreken. Dus daar kom
ik nog op. Ik begon even met valorisatie en ondernemerschap. Dus ik zal die vraag beantwoorden. Ik hoop dat u
het antwoord ook echt interessant vindt en dat u ook
oprecht benieuwd bent, want ik wil graag hierover een
inhoudelijk debat voeren. Als u het alleen belachelijk wilt
maken, dan veel succes ermee, maar volgens mij komen
wij daar met elkaar niet verder mee.
Wat ik net vertelde, was een programma aan de Vrije Universiteit. Volgens mij een mooi programma, waar veel
dingen in zitten die u ook mooi vindt. Dat zijn belangrijke
vaardigheden. Ik noemde één voorbeeld, maar ik zal er zo
meer noemen, waarin je ziet dat ondernemende vaardigheden en ook digitalisering je gaan helpen in de toekomst.
Dus je beroep kan verdwijnen, maar vaardigheden die je
helpen om je plek te vinden zijn essentieel. Er zijn heel veel
mooie voorbeelden, maar mijn oproep is juist: kunnen we
die voorbeelden nog groter maken en uitdragen, zodat het
een nog mooiere plek in het onderwijs krijgt?
De heer Paternotte (D66):
Vanochtend stond in de krant dat de VVD een verplicht vak
ondernemerschap wilde voor alle studies, alle opleidingen
in het hbo.
De heer Wiersma (VVD):
Dat stond niet in de krant. Ik weet niet waar …
De voorzitter:
Misschien wilt u dat even toelichten?
De heer Wiersma (VVD):
Er stond dat wij ondernemerschap een vast onderdeel willen
maken in alle opleidingen, dus dat je die vaardigheden moet
kunnen meekrijgen. Ik zou het zonde vinden als je een apart
vak hebt waarvan je zegt: doe een uurtje dat vak en dan is
het klaar. Dat is natuurlijk niet wat we willen.
De voorzitter:
U moet het kort toelichten.
De heer Wiersma (VVD):
Als je elektrotechniek zou doen, dan moet je in de vakken
die je daarvoor volgt die vaardigheden ook krijgen.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-12

De heer Paternotte (D66):
U noemt het niet een verplicht vak, u zegt: we gaan het een
verplicht onderdeel maken van alle opleidingen in het hbo,
alle opleidingen in het wetenschappelijk onderwijs. Het
punt van die vaardigheden is natuurlijk hartstikke goed. De
VU geeft daar aandacht aan, er zijn minoren die mensen
kunnen doen, iedereen die dat wil kan kiezen voor een
opleiding waar heel veel ondernemerschap in zit. Het is
alleen niet voor alle vakken nodig. Ik zag vanochtend weer
heel veel docenten die hier onrustig van worden: moeten
we weer iets extra's en komt daar geen geld bij? En dat in
deze tijd, waarin docenten zich een slag in de rondte werken, waarin ze juist veel extra hebben moeten doen om dat
onderwijs online te brengen, waarin ze alles uit de kast
hebben moeten trekken. En dan komt er steeds een plan.
Eerst die hogescholenboete, dan die mysteryguest en dan
dit, waarmee u eigenlijk zegt: we vinden dat u meer moet
doen dan u al doet, maar we gaan er geen extra geld voor
geven. Dat zorgt voor onrust. Als u de volgende keer weer
iets bedenkt, slaap er dan eerst een nachtje over.
De heer Wiersma (VVD):
Een goede uitsmijter, compliment! Wat volgens mij ook
voor onrust zorgt, is verwarring zaaien over allerlei voorstellen, wat u nu doet. Ik heb het net gevraagd aan de minister:
deze vaardigheden vinden wij belangrijk, dat moet je ook
doen met middelen, dus ook met geld. We willen het
namelijk aanmoedigen. Ik vraag ook of het bijvoorbeeld uit
het Europees herstelfonds kan. U zegt dat dat allemaal niet
kan. Dan bent u wel heel pessimistisch. Dus als u van
tevoren al bedacht had "ik ga eens even kijken of ik die VVD
kan pakken en iets belachelijk kan maken", dan is dat uw
goed recht. Dat vind ik prima, maar ik probeer toch inhoudelijk een manier te vinden hoe we met elkaar een stap
verder kunnen komen. Ik constateer, zeker in coronatijd,
dat dat soort vaardigheden voor heel veel mensen van
belang zijn. Ik spreek mensen die zeggen: ik ben best
benieuw hoe ik met mijn studie, filosofie, of psychologie,
zo meteen die stap maak op de arbeidsmarkt. Dan denk ik:
help die mensen nou ook met de goede vaardigheden vinden om die stap te kunnen maken. Die aanmoediging doe
ik bij dezen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Paternotte.
De heer Paternotte (D66):
In gesprek gaan over van alles is natuurlijk hartstikke goed,
maar ik pak het ook even breder, omdat u eerder ook
voorstellen hebt gedaan die echt voor heel veel onrust
zorgden, met die mysteryguest voorop.
De heer Wiersma (VVD):
Daar kom ik nog op.
De heer Paternotte (D66):
Dan zegt u ongetwijfeld: ik deed dat voorstel omdat ik het
wil hebben over de kwaliteit en me daar zorgen over maak.
En: natuurlijk doe ik dat voorstel niet zodat het ook echt
moet gebeuren. Maar dat zorgt wel voor heel veel onrust.
Dus mijn vraag is: als u iets neerlegt, als mensen dat overal

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

zien — dat is vaak meer dan ze meekrijgen, want niet
iedereen volgt dit debat letterlijk — dan zorgt dat voor heel
veel onrust. Dus denk daar goed over na.
De heer Wiersma (VVD):
Blijkbaar heeft de heer Paternotte heel veel baat bij die
onrust. Over die plannen kan hij zich hier wel uitspreken,
maar ik heb het er altijd graag over.Dus u kunt mij ook
bellen, dan hebben we het erover. Ik zie hier ook af en toe
een gekke Tweet en u pakt het hier. Maar laten we nou ook
niet dat hoger onderwijs bewust dan maar in verwarring
brengen en tegen elkaar opzetten. Ik zou dat niet doen. Ik
vind dat u dat wel doet op deze manier. Dat zou ik niet doen.
Daar wil ik ook uit blijven.
De heer Futselaar (SP):
Ik ben hier niet om het voorstel van de heer Wiersma belachelijk te maken; daar heeft hij mij niet voor nodig. Maar ik
wil er wel op wijzen hoe radicaal het feitelijk is. Want als
het gaat om het hoger onderwijs, dan bemoeien wij ons
met van alles. Met de diploma's, met de taal waarin het
gaat, hoe het georganiseerd moet worden. Waar wij ons
niet mee bemoeien, nooit, is de inhoud van het curriculum.
En dat heeft een reden, omdat wij vinden dat de hoogleraar
natuurkunde, of zelfs de opleidingscommissie van natuurkunde, er waarschijnlijk meer verstand van heeft hoe dat
curriculum eruit moet zien dan wij hier de Kamer voor al
die opleidingen. Dus is het niet een heel zware ingreep,
zelfs in de lichte variant die meneer Wiersma ervan maakt,
om te zeggen: we gaan al die curricula nu aanpassen?
De heer Wiersma (VVD):
Ik vind dit een goed punt. Volgens mij moet je je afvragen:
ga je dit nou van bovenaf opleggen en opdragen en ga je
dat ergens vastleggen? Ik zou niet eens precies weten waar
je dat dan zou moeten vastleggen. Mijn voorstel zou het
volgende zijn. Het gebeurt op heel veel plekken en het
gebeurt heel goed, maar er zijn ook plekken waar het beter
kan en waar het misschien wel meer nodig is. Ik zou het
mooi vinden als we hen met die goede voorbeelden helpen
om dat programma, met die vaardigheden op het gebied
van ondernemerschap, digitalisering en creativiteit, veel
meer in hun curriculum op te nemen. Dat is een beweging
die overigens al heel goed in gang is gezet op heel veel
plekken en die wij, denk ik, nog meer kunnen helpen en
aanmoedigen. Vandaar mijn verzoek om te kijken of dit in
het herstelfonds past. Ik kan de nachtmerrie die de heer
Futselaar beschrijft ongetwijfeld niet wegnemen — dat zie
ik aan zijn non-verbale communicatie — maar dit is voor
mij een manier om het onderwijs te helpen en studenten
te helpen.
De heer Futselaar (SP):
Het nadeel van Tweede Kamer zijn is dat je het altijd van
bovenaf doet. Dat is de rol die wij hebben: wij zíjn bovenaf,
hoger dan ons komt het niet, tenminste niet als je atheïst
bent. Als wij iets voorstellen, dan komt dat van boven; dat
is onherroepelijk. Het advies dat ik oprecht aan de heer
Wiersma wil meegeven — dat is een vrij makkelijk advies
— is om eens te praten met zijn collega Rudmer Heerema.
Als het gaat om het basisonderwijs heeft hij terecht benadrukt dat we terug moeten naar lezen, schrijven en rekenen.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-13

Waarom is dat zo weggevaagd? Onder andere omdat politici
zo vaak hebben gezegd: wij willen dit ook in het curriculum
hebben. Het is niet alleen daarom, zeg ik erbij, maar dat
speelt wel degelijk mee. Wij moeten echt heel terughoudend
zijn om tegen het onderwijs te zeggen: dit willen wij ook
graag. Ik zie het al voor me: "Moet klimaatwetenschap
eigenlijk niet in het curriculum?", "Wij willen toch wel graag
iets met gelijkheid in het curriculum." Misschien marxistische sociologie, dat kan altijd wel. Dan heeft meneer Beertema ook weer gelijk met zijn linkse universiteiten. De
waslijst wordt vrij snel heel erg lang. Ik maak er nu een
beetje een grapje van, maar het centrale punt is: als wij
gaan ingrijpen in zo'n curriculum, dan gaan we een pad op
waar we volgens mij echt niet op moeten gaan. Kan de heer
Wiersma zich dat indenken?
De heer Wiersma (VVD):
Ik hoop dat dit de heer Futselaar oplucht of in ieder geval
klaarstoomt voor zijn bijdrage zo. Ik wil studenten alleen
maar helpen om in het onderwijs de goede vaardigheden
te krijgen die nodig zijn voor een zo mooi mogelijke toekomst, voor zichzelf en ook voor Nederland, voor onze
vraagstukken. Het zijn prachtige programma's. Ik zou zeggen: laten we die met elkaar aanmoedigen.
De heer Futselaar (SP):
Aan goede wil heeft het de Kamer nooit ontbroken bij alle
voorstellen die zijn gedaan. Het is alleen het doordenken
ervan waaraan het vaak heeft ontbroken.
De heer Wiersma (VVD):
Mooi.
De heer Beertema (PVV):
Ik wil het geenszins belachelijk maken, hoor. Elk goed idee
juich ik toe. Maar ik kan me toch niet aan de indruk onttrekken dat de VVD een beetje grossiert in ideetjes. U heeft
gewoon last van ideeën, indertijd met die mysteryguests
en nu dit weer. Ik hoor bevriende ondernemers, die er
kennis van hadden genomen, zeggen: "Huh? Moeten we
ondernemerschap nou gaan leren uit een boekje?" Het is
toch een beetje vergezocht. Maar als dit uw grootste probleem is? Ik wens u alle succes met het uitrollen ervan,
maar is dit nou het grootste probleem? Is dit nou een groter
probleem dan de enorme druk die op de academische
wetenschap staat door de introductie door deze minister
van de critical race theory, van de identiteitspolitiek, waardoor vrije wetenschap in de knel komt en waardoor de
vrijheid van meningsuiting in de knel komt? U houdt dat
toch ook bij? Dat is toch — denk ik — een fundamenteler
probleem om bij de begroting te behandelen dan een
ideetje om wat ondernemersvaardigheden over alle vakken
uit te smeren? Heeft u daar ook ideeën over?
De heer Wiersma (VVD):
Is dit het grootste probleem? Nee. Het is wel een van de
grootste kansen, vooral voor heel veel mensen die zich tijdens hun opleiding zorgen maken over hun perspectief op
werk en inkomen straks en op het opbouwen van een gezin.
Dit soort vaardigheden zijn breder. Ze gaan ook over duurzaamheid, over digitalisering, over armoede; het pro-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

gramma van de VU heeft een hele lijst. Ik denk dat u er
misschien jeuk van krijgt, maar ik zou het mooi vinden als
we studenten op alle mogelijke manieren helpen om de
toekomst van zichzelf en van Nederland mooier vorm te
geven. Ik vind dat dus mooi. Is dit het grootste probleem?
Nee. Ik heb zo meteen nog het kopje onderzoek en het kopje
onderwijs, dus ik kom daar terug op alle punten die ik te
maken heb. Dat zijn er ook genoeg.
De heer Beertema (PVV):
Dan hoop ik ook dat u als VVD'er de moed heeft om zich
eindelijk eens uit te spreken over die funeste identity politics. Gaat u dat ook doen?
De heer Wiersma (VVD):
Ik word verleid. De heer Beertema kan mij zeker verleiden.
Ik heb recent op basis van een artikel van Meindert Fennema
schriftelijke vragen gesteld naar aanleiding van zijn columns
op Joop.nl over diversiteit en over de toenemende druk
onder onderzoekers en docenten om te opereren volgens
bepaalde mores, die hen tegenhouden, die hen misschien
wel blokkeren en die hen misschien zelfs wel ontmoedigen
om na te denken en kritisch te blijven. Dat is een diversiteit
die ik aanmoedig en die wij volgens mij samen aanmoedigen. Het zit verder niet in mijn betoog, dus ik dacht: ik doe
het dan even bij deze interruptie. Daar zou ik graag samen
met de heer Beertema in optrekken.
De heer Beertema (PVV):
Dan verwacht ik toch dat de VVD, de belangrijkste regeringspartij, de moed heeft om dit urgente probleem eindelijk een
keer te adresseren. Ga er nou eens groots en meeslepend
op in, op het dekoloniseren van het curriculum, op de quota
voor vrouwen in topfuncties, op universiteiten, op al die
vreselijke voorbeelden die we hebben gezien, al die mensen
die bepaalde hoogleraren eruit willen werken, alsof we hier
met een soort Revolutionaire Garde te maken hebben. Dat
zijn de problemen op dit moment. Die problemen hebben
prioriteit boven uw plan om ondernemersvaardigheden
aan te leren. Het is niet allemaal zo rooskleurig als de VVD
het altijd ziet. Dit zijn de echte problemen. Ik verwacht dat
de VVD zich daar vandaag duidelijk over uitspreekt.
De heer Wiersma (VVD):
Het is ook weer allemaal niet zo inktzwart als de heer
Beertema het ziet, want daardoor zou je toch bijna pessimistisch worden en er helemaal geen zin meer in hebben. Ik
heb hem gesteund in een aantal punten die hij net noemt.
Overigens, wat betreft de vrouwenquota en de situatie bij
TU Eindhoven waar dan maar verplicht vrouwen aangenomen moesten worden: het College voor de Rechten van de
Mens heeft de minister daarvoor op de vingers heeft getikt.
De minister was er heel positief over en zei daarna: ik blijf
er wel positief over, maar ik denk wel dat we even goed
moeten kijken of het in de wet past. Ik ben daar heel kritisch
op. Ik stel daar veel vragen over, veel meer vragen dan in
een paar minuten van mijn inbreng hier passen, helaas. Ik
had dat graag gedaan. Als ik uw spreektijd erbij zou krijgen,
dan had ik dit ook zeker benoemd. Maar volgens mij zit er
geen licht tussen datgene waar wij ons samen over verbazen.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-14

De voorzitter:
Mevrouw Van den Hul.

De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Wiersma (VVD):
Ik wilde verdergaan, maar dan wacht ik even.

De heer Wiersma (VVD):
Voorzitter. Dan kom ik op het onderzoek. Ik beantwoord de
vraag. We hebben prachtige parels in het onderzoek. Ik zou
tegen mevrouw Van den Hul willen zeggen: dat gaat verder
dan alleen universiteiten. Ik heb in de afgelopen tijd veel
hogescholen gezien. Denk aan Zuyd Hogeschool, die
prachtige projecten doet in buurten waar wonen, ontwikkelen, onderwijs, ondernemen en werken samenkomen, een
zogenoemd WOOW-project.Ik zag vandaag nog een bericht
van Saxion, waar ze met een app de versheid van een vingerafdruk kunnen meten. Dat onderzoek is dus heel breed
en heel belangrijk en dat moet ons als samenleving challengen, uitdagen, en inspireren om nieuwe dingen te bedenken. Het ingewikkelde is dat die onderzoekers juist nu worden gechallenged. Die staan voor de grote uitdaging. Ik zou
met u willen kijken hoe we het kunnen doen. Ik heb daar
zelf ook een aantal ideeën voor. Die zal ik toetsen. Laten we
samen kijken waar we kunnen komen.

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Er is in de afgelopen paar minuten dat ik hier stond weer
zo veel gezegd waar ik eigenlijk op zou willen reageren,
maar dat doe ik maar niet. Ik beperk me even tot het punt
dat ik wil maken. De wetenschappers en de docenten die
ik spreek, hebben het over heel andere problemen. Die
hebben het over heel andere zorgen. Die hebben het
namelijk over de torenhoge werkdruk waar ze mee te maken
hebben. Die hebben het over de enorme druk om aanvragen
te doen voor onderzoeksvoorstellen. Die hebben het ook
over de onzekerheid, die alleen nog maar is toegenomen.
Die was er al. We hebben met een aantal partijen hier al
vaker aandacht gevraagd voor de enorme onzekerheid over
tijdelijke contracten, flexcontracten, open-eindeonderzoeken. Die onzekerheid is alleen nog maar toegenomen door
corona. Er zijn zelfs een heleboel wetenschappers die nog
steeds wachten op een oplossing. Het is heel goed dat er
een eerste stap is gezet vorige week, maar het is nog lang
niet genoeg om al die loshangende eindjes aan elkaar vast
te knopen. Daar zou ik heel graag samen met de VVD in
optrekken, om die zorgen te adresseren. Hoe kijkt de heer
Wiersma aan tegen die problemen, de echte problemen?
De heer Wiersma (VVD):
Die laatste zin is dan weer jammer, maar die moest er
blijkbaar uit. Dat zijn zeker echte problemen en ook hele
grote zorgen. Die kan ik overigens ook helemaal volgen. Ik
heb zo meteen een paar ideeën ... Ik maak heel kort even
mijn rijtje af over wat ik bij de VU heb gezien en wat ik graag
tegen de minister zou willen zeggen. Dan kom ik meteen
op onderzoek, als u mij toestaat. Dat kan heel kort, overigens. Er zijn ook mooie programma's waarbij je na je
proefschrift nog twee jaar krijgt om met je proefschrift een
onderneming te starten, Cyclotron Road. In Berkeley is dat
er, bijvoorbeeld. Zou dat een manier zijn om in Nederland
de valorisatie nog naar een hoger plan te trekken en is de
minister bereid daarnaar te kijken?
Tot slot. Er zijn soms hele mooie initiatieven van start-ups,
die bijvoorbeeld ontstaan vanuit universiteiten. Ik noemde
ze net al. Vorige week was er ook de Luca, een auto die
gemaakt is van petflessen; een prachtig initiatief, heel mooi
dat dat ontstaat. Maar dat soort start-ups, dat soort ideeën,
moeten vervolgens verder komen. Er is niet meteen een
grote private partij die zegt: ik ga dat doen. Wij zouden het
mooi vinden om ook te kijken naar het Dutch Academic
Impact Fund. Universiteiten zijn daar ook al mee bezig. Op
welke manier kan de minister helpen met die beweging bij
hen?
Tot slot. Valorisatie is op dit moment wel een belangrijke
taak, maar die krijgt geen hele duidelijke vaste bekostiging.
Mijn vraag is: welke opties hebben we om iets meer zekerheid en duidelijkheid over de valorisatietaak aan instellingen
te geven? Zou bijvoorbeeld een matchingsregeling, misschien straks in het kader van het Groeifonds, een manier
kunnen zijn daarvoor?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Allereerst had ik het over hoger onderwijs in den brede.
Laat dat even gezegd zijn. Ik ben het er helemaal mee eens
dat er ook in het hbo fantastisch mooi toegepast onderzoek
plaatsvindt. Alle lof voor de studenten en onderzoekers die
daarmee bezig zijn. Het is goed om te horen dat de VVD op
zoek is naar voorstellen om de zekerheid te vergroten. Maar
ik hoor toch nog niet echt heel concrete punten waar de
wetenschappers, de onderzoekers en de docenten die ik
heb gespreken mee uit de voeten kunnen. Wat er nu
gebeurt, komt namelijk ook nog eens boven op de
bestaande problemen. Door de aangekondigde overheveling
van alfa en medisch naar bèta was er al veel onrust in de
sector. Ik heb het over een sector waarin heel, heel veel
mensen aangeven dat het water hun al boven de lippen
staat.
De voorzitter:
En wat is uw vraag, mevrouw Van den Hul?
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Nou, de vraag is de volgende. Er was al een problematiek
en die is alleen nog maar groter geworden. Wat gaat de
VVD doen om ervoor te zorgen dat we die werkdruk echt
adresseren en dat we ook echt die zekerheid bieden voor
de flexcontracten?
De voorzitter:
Een korte vraag.
De heer Wiersma (VVD):
Ik zou drie voorstellen willen doen.
De voorzitter:
Een kort antwoord, bedoel ik.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-15

De heer Wiersma (VVD):
Ja, voorzitter, dat begrijp ik. Ik zou drie voorstellen willen
doen. Mevrouw Van den Hul vraagt namelijk of we er samen
over na kunnen denken. Het valt mij op dat in de bekostiging
geen vaste voet zit voor onderzoek aan hogescholen. Dat
zou enorm helpen. Dat zijn nu lage percentages. Van mij
mag het zo 10% zijn. Dat zijn overigens ook geluiden van
hogescholen zelf. Ik zou dat interessant vinden. Ik ben
benieuwd of de minister ruimte ziet om een duidelijke vaste
voet voor hogescholen vast te leggen.
Het tweede voorstel waaraan ik denk, gaat over de publicaties waar de onderzoekers aan vastzitten. Die kunnen nogal
bepalend zijn voor verlenging van een tijdelijk contract.
Kunnen we daar een pauzeknop in aanbrengen? Ik bedoel
dus dat je niet al die punten moet halen, maar dat we dit
jaar, een ingewikkeld en gek jaar, even buiten beschouwing
laten. Mijn vraag aan de minister is: kunnen we nog meer
helpen …

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Voorzitter, afrondend. Ik doe straks een voorstel om de
onzekerheid van de onderzoekers weg te nemen. We dienen
een amendement in om de continuïteit van het onderzoek
te borgen. Ik vraag de VVD of zij bereid is om daar samen
met ons naar te kijken.
De heer Wiersma (VVD):
Ik heb dat amendement voorbij zien komen. Ik ga dat zeker
goed bekijken. De dekking was mij niet helemaal duidelijk.
Er was iets met een tegenbegroting, maar die heb ik niet
helemaal in mijn hoofd zitten, zo zeg ik eerlijk. Als u een
fenomenale dekking heeft — u kennende heeft u die — dan
kunnen we vast een heel eind komen. Maar los van alleen
maar een zak geld, is het belangrijk om de minister te vragen om te zoeken waar de knelpunten zitten.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De voorzitter:
En tot slot?
De heer Wiersma (VVD):
… om het te erkennen en te waarderen en de druk op
publicaties voor dit jaar zo maximaal mogelijk uit te schakelen, zodat dat geen reden kan zijn om iemand te ontslaan?
Voorzitter, tot slot. Ik denk ook aan De Jonge Akademie,
specifiek voor jonge onderzoekers. Die heeft veel punten.
Ik heb meteen daarover gesproken. Ik ben met hen aan het
zoeken wat zou kunnen helpen. Zij komen met een korter
academisch jaar. Ik vind dat een interessant idee. Ik vraag
me wel af of we dat heel groots en massaal kunnen doen
en of het dan echt een oplossing is voor heel veel mensen,
maar als het werkt, zouden we dat kunnen proberen. Mijn
vraag aan de minister is: is dat iets en kunnen we dat verder
bekijken? Zij hebben ook nog een aantal andere aanbevelingen, ook over werkdruk en administratieve lasten. Daar
zou ik ook graag naar kijken.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ja …
De voorzitter:
Ik wil toch even wat zeggen. Ik geef u zo het woord,
mevrouw Van den Hul. De interrupties moeten echt kort
zijn.
De heer Wiersma (VVD):
Ik heb hiermee al een deel van mijn spreektekst behandeld.
De voorzitter:
En de antwoorden ook. We zijn net gestart, maar ik merk
dat bij elke vraag en elk antwoord ellenlange verhalen
worden gehouden, maar daar hebben jullie genoeg
spreektijd voor gereserveerd. Mevrouw Van den Hul.

De heer Wiersma (VVD):
Ik ben op het onderwijs gekomen. Ik noemde net een docent
die je kan inspireren en meeslepen. In mijn geval was dat
iemand bij mij op de mavo. Daar was iemand die gaf
geschiedenis, aardrijkskunde en maatschappijleer, en was
ook nog mijn mentor. Zo multifunctioneel was hij. Hij
inspireerde mij om na de mavo door te studeren. Dat heb
ik gedaan. Ik heb toen havo gedaan en daarna volgden hbo
en universiteit. Ik vertel dit omdat ik er heel van verwachtte.
Het was ook zeker geen slecht onderwijs, helemaal niet,
het was best aardig. Het ging me makkelijk af. Ik haalde
heel hoge cijfers en ik had maar drie colleges in de week.
Ik heb daarvan het volgende geleerd. Het is belangrijk dat
onderwijs drie ingrediënten heeft. Het moet allereerst op
maat zijn. Het moet bij je passen en aansluiten op wat jij
nodig hebt. Ten tweede moet het goed zijn en je uitdagen,
zodat je er alles uithaalt. Ten derde moet het je echt verder
brengen. Je moet dingen leren die je in je verdere leven
nodig hebt. Op dit laatste punt noemde ik het net het
ondernemerschapsonderwijs. Daar heb je bepaalde vaardigheden voor nodig.
Over het eerste, het onderwijs op maat, en over het tweede,
de kwaliteit, wil ik nog aantal vragen aan de minister stellen.
Vervolgonderwijs moet je bij uitstek voorbereiden op de
toekomst, hoe onzeker of hoe onbekend die ook is. Of je nu
jong of oud bent, of je een hele opleiding wil doen of je
werkervaring wil omzetten in een diploma, of je fulltime in
de collegebanken wil zitten of het onderwijs online wil volgen, het moet goed geregeld zijn. Het moet ook kunnen. Er
verscheen laatst een interessant artikel op ScienceGuide
van onder anderen Ulrike Wild. Het ging erover dat de Wet
op het hoger onderwijs nog best wel een analoge wet is.
Het zou mooi zijn als wij zouden kijken op welke onderdelen
de wet niet meer helemaal actueel is. Hoe kunnen wij die
onderdelen veranderen? De minister heeft op dat punt
ambities met de strategische agenda, maar misschien
kunnen wij daarin verder komen. Wellicht kunnen we dit
voor de volgende formatie op tafel krijgen. Met dat in de
hand kunnen we de wet wellicht verbeteren.
Eén van de onderdelen die je dan tegenkomt, is het modulair onderwijs. Dat klinkt ingewikkeld maar het komt op het

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-16

volgende neer. Als je nu moeite heb om je baan te houden
of je bent al een tijdje werkzoekende, is het lastig om het
benodigde onderwijs via de bekostigde route te vinden.
Een hele opleiding van vier jaar kan wel, maar wij zouden
juist in deze tijd een bekostigde module van bijvoorbeeld
30 punten met een mooi certificaat mogelijk moeten maken.
Het steunpakket voor banen en economie is voor heel veel
mensen zeer belangrijk. Voor veel ondernemers is het ook
zeer belangrijk. Mij valt op dat voor omscholing een
opdracht aan het UWV of aan de gemeente wordt gegeven,
maar niet aan het hoger onderwijs. Op heel veel plekken in
het hoger onderwijs kan men dit en zit men hier ook op te
wachten. Is de minister bereid om te kijken hoe we, desnoods tijdelijk, dit soort korte trajecten via het bekostigde
onderwijs mogelijk kunnen maken?
Het onderwijs moet ook goed geregeld zijn. Het moet goed
zijn, het moet kwaliteit bieden. Ik heb daar twee punten bij.
Het eerste gaat over de kwaliteitsafspraken. Dat is technische term. Er is geld ingeleverd met het afschaffen van de
basisbeurs en toen is beloofd om dat in de kwaliteit van
het onderwijs te investeren. We hebben best wel lang
gesteggeld over de vraag of dat geld daar wel terechtkwam.
Daar hadden wij ook wel vaak zorgen bij. Die hebben we
nog steeds, want er zijn nog altijd twaalf instellingen die
die kwaliteitsafspraken niet goed voor elkaar hebben. Maar
we zien ook dat een heleboel instellingen er hele goede
dingen mee doen. Overigens worden er ook minder goede
dingen gedaan, of minder goed ... Danslessen, duurzame
bureautjes en studiereisjes zitten er ook tussen, maar heel
veel goede dingen zitten er ook tussen. Mijn vraag zou zijn:
werkt dat instrument van die kwaliteitsafspraken? Is de
minister daar tevreden over? Zouden we dat nog groter
kunnen maken in de toekomst? Zouden we dat nog
belangrijker kunnen maken? Of zouden we dat ook nog
moeten aanscherpen? Hebben we voldoende duidelijkheid
over de kwaliteit of moet je dat nog aanscherpen?
Ik vraag het ook omdat het voor studenten soms best
ingewikkeld is dat er aan hun kant allerlei eisen worden
gesteld — denk aan het bindend studieadvies en noem
maar op — maar zij aan de andere kant maar moeten hopen
dat het onderwijs ook helemaal goed is. Er wordt ongelofelijk hard gewerkt en het is heel vaak ook goed. Maar ik zou
het ook mooi vinden als we bekijken hoe je als student nou
iets meer grip krijgt op die kwaliteit, niet alleen met studentenorganisaties en kwaliteitsafspraken, maar ook echt op
opleidingsniveau. Misschien kan dat met meer hulp van de
medezeggenschap; daar ben ik altijd voor. Ik zou de minister
willen vragen te bekijken hoe we die kwaliteit nog meer
door studenten zelf kunnen laten ervaren, zodat die kwaliteitsafspraken ook voor hen betekenis krijgen en niet alleen
iets zijn waar we het hier in de Kamer over hebben.
De heer Paternotte (D66):
Ik vind dat de heer Wiersma nu iets moois zegt over de
kwaliteitsafspraken. Ik zag inderdaad ook dat studenten en
docenten daar aan zet waren om het geld te verdelen en
dat het in verreweg de meeste gevallen ging naar meer
docenten, dus echt wel naar de werkvloer, naar de klas. Dat
is wat je zou willen. Ik deel dus wat hij daarover zegt,
namelijk dat dit aanspreekt. Mijn vraag is: bedoelt hij daarmee ook dat hij het wel interessant zou vinden om te kijken
of je niet meer geld op die manier, mede met inspraak van
die studenten en docenten, kan gaan beleggen?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Wiersma (VVD):
Ik vraag: moeten we die afspraken verscherpen en moeten
we ze vergroten? Dus ik vraag het allebei. Ik vraag het eerste
ook omdat ik wel wil weten waar we het dan over hebben.
Wat is kwaliteit? Daarom zeg ik ook: wat is nou eigenlijk de
afspraak die je als student maakt met je instelling? Wat kun
je van elkaar verwachten? Nu verwacht die instelling heel
veel van jou. Jij mag ook wel wat van die instelling verwachten, maar die instelling rekent jou heel hard af en je moet
maar hopen dat het onderwijs goed is. Ik zou het mooi
vinden — dat kan via de rol van de medezeggenschap —
dat we ernaar zoeken hoe dat beter zou kunnen.
De voorzitter:
Goed. Gaat u verder.
De heer Wiersma (VVD):
Voorzitter. Het tweede punt is de digitale organisatie. Dat
valt voor mij uiteen in twee kanten. De organisatie SURF,
die in het hoger onderwijs veel doet voor digitalisering,
heeft daar hele goede opmerkingen over gemaakt, vind ik.
Aan de ene kant gaat het om online onderwijs. Hoe kunnen
we dat nou nog beter maken? Dat is namelijk aan de orde
van de dag. Het is voor heel veel studenten realiteit, maar
zorgt ook voor best wel veel vragen. Tegelijkertijd: zouden
we daar middelen voor kunnen vrijmaken? Kunnen we
gewoon binnen de begroting — denk aan het Versnellingsplan of misschien de kwaliteitsafspraken zelf — ruimte
maken en een aanmoediging geven door geld voor online
kwaliteitsonderwijs vrij te maken?
Voorzitter. Het andere punt is digitale veiligheid. We hebben
de hack in Maastricht gezien. We hebben daarna nog een
aantal andere, kleinere hacks gezien. Als je het hebt over
digitale veiligheid en online onderwijs, is de vraag wel hoe
de digitale organisatie van die instelling is. Zou het nou
interessant zijn om te bekijken hoe we dat kunnen meewegen, misschien ook bij de NVAO en die instellingsaccreditatie waar de minister mee bezig is? Hoe zou je die kwaliteit
van die digitale organisatie kunnen meewegen? Het gaat
erom dat we als Kamer iets meer grip hebben op de vraag
of dat nou in orde is of niet, en dat we erop kunnen vertrouwen dat daarnaar gekeken wordt.
Voorzitter. Dan kom ik bij stages. Heel veel jonge mensen
zoeken naar een stage, vooral in het mbo, maar ook in het
hbo. De vorige keer was het nog niet helemaal duidelijk
hoeveel stages er nu zijn op het hbo en hoeveel problemen
daar zijn. Daar krijgen we steeds meer grip op en daar is
ook een aanpak voor. Dat is goed. Tegelijkertijd ben ik wel
benieuwd of er nu al succes is geboekt bij met name die
lagere overheden. Mijn collega Smals heeft daar vorige
week ook op gewezen. Lukt dat al?
Voorzitter. Het is ook opmerkelijk dat er toch op het mbo
170.000 stages nog openstaan. Dat zegt toch iets over wat
voor richting mensen op de arbeidsmarkt kiezen. Dat zou
ik toch interessant vinden. Kunnen we dat eens beter
bekijken? Kunnen we die commissie voor doelmatigheid
vragen om advies uit te brengen over wat we daarmee
zouden kunnen? Het is namelijk wel een zoektocht.
Voorzitter. Dan kom ik tot slot nog bij studenten. Vorig jaar
heb ik met collega Paternotte aandacht gevraagd voor

13 oktober 2020
TK 13

13-28-17

hypotheken. Mensen die niet meer studeren, hebben soms
nog wel last van hun studie bij het kopen van een huis. Ik
ben benieuwd hoe het daarmee staat en wanneer studenten
dit ook echt kunnen gaan merken.
Het tweede. Vorig jaar heb ik aandacht gevraagd voor het
profileringsfonds. Dat is ook zo'n technisch woord, maar,
zoals mijn collega van GroenLinks het, meen ik, zei: dat is
eigenlijk voor studenten, om hen te helpen om naast hun
studie mooie dingen te kunnen doen en zich te kunnen
ontwikkelen. Die vaardigheden zijn superbelangrijk. Die
waarderen heel veel mensen, heel veel werkgevers ook.
Alleen, in het profileringsfonds zijn de afspraken tussen
instellingen soms wat verschillend. Het zou helpen als daar
eenduidigheid over komt. Vorig jaar is er een motie
geweest. Ik ben benieuwd hoe het daarmee staat.
Voorzitter. Dan heb ik nog twee laatste punten. Ik kan het
afmaken, ik kan het ... Zal ik het even afmaken?
De voorzitter:
Dat is prima.
De heer Wiersma (VVD):
We zijn denk ik allemaal benieuwd wat de impact is voor
studenten. Wat is de impact op je vertraging en op je
onderwijs, en hoe pakt dat uit? Ik denk dat we daar goed
naar moeten kijken. Ik ben ook benieuwd wat de minister
nu ziet in de monitor, de eerste signalen, en ook wat voor
stappen zij vervolgens ziet op het moment dat die vertraging
blijkt door te gaan en echt groter is dan we eigenlijk hopen.
Natuurlijk willen we het onderwijs door laten gaan. We
willen voorkomen dat er vertraging ontstaat. Maar als die
ontstaat, wat gaan we dan daaraan doen?
Voorzitter, tot slot. Ik vind het ook belangrijk, juist in deze
tijd, dat we studenten vragen om het beste uit zichzelf te
halen, maar ook zich in te zetten voor de samenleving. Dat
kan op heel veel mooie manieren. Misschien een ondernemer helpen zijn bedrijfsmodel te veranderen. Misschien
wel in de zorg een extra handje bieden. Misschien wel een
onderneming beginnen zoals in beademingsapparatuur.
Het zou toch mooi zijn als we erin slagen om dat aan te
moedigen in het onderwijs door het bijvoorbeeld te erkennen op je diploma of het misschien wel om te kunnen zetten
in studiepunten. Een docent mailde mij: "We hebben
onderzoek gedaan. Dat ging over corona. Het liep een beetje
uit de hand. Het werd best wel een serieus onderzoek. Twee
studenten vonden het superinteressant en hebben meegedaan. Maar nu kunnen ze het eigenlijk niet omgezet zien in
studiepunten. Kunnen we daar nou iets aan doen?" Ik vraag
aan de minister of ze kan bekijken op welke manier we dit
meer zouden kunnen aanmoedigen.
Tot slot. Voor die studenten is niet alleen dát heel belangrijk,
maar ook elkaar ontmoeten en leren kennen. De kennismakingstijd is dit jaar niet doorgegaan, of wel doorgegaan
maar veel online. Zou het mogelijk zijn om te kijken hoe we
met studentenorganisaties toch zo veel mogelijk mooie
kennismakingsactiviteiten gedurende het jaar kunnen
organiseren? Dat draagt er denk ik aan bij dat iedereen het
gevoel heeft: hé, ik ben echt ergens gestart, ik ben gemotiveerd en ik heb ook mensen om me heen waar ik mijn stu-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

die mee vorm kan geven. Dat is uiteindelijk wat succes
bepaalt.
De heer Kuzu (DENK):
Ik wilde nog een vraag stellen over de stages; dat is twee
of drie punten terug. De heer Wiersma heeft een terecht
punt waar het gaat om de stageproblematiek op de mbo's
en op de hbo's. Daar hebben wij allemaal een verantwoordelijkheid in. De overheid heeft daar een verantwoordelijkheid in en het bedrijfsleven heeft een verantwoordelijkheid.
In zijn vraagstelling vroeg de heer Wiersma naar de lagere
overheden. Ik vroeg me af of de heer Wiersma vindt dat er
op het niveau van de rijksoverheid voldoende stageplaatsen
worden gecreëerd, met name in deze crisistijd.
De heer Wiersma (VVD):
Ik heb niet meer helemaal scherp hoeveel het er zijn, maar
het viel me op dat het er bij de rijksoverheid veel minder
zijn dan bij de lagere overheden. Dat is op zich ook niet gek.
Daarom was ook mijn vraag of die acties wel zoden aan de
dijk zetten bij de lagere overheden. Ik vind dat bij de rijksoverheid overigens een terecht punt: tel niet alleen op het
mbo maar ook op het hbo. Ik weet niet wat daar mogelijk
is, dus laten we dat hier samen vragen aan de minister.
De heer Kuzu (DENK):
Ik vraag het temeer omdat wij tijdens de APB een motie
hebben ingediend over het creëren van extra stageplaatsen.
Dat kon op instemmend geknik van D66 rekenen. Ik zie in
ieder geval ook een meewerkende stand van de VVD, dus
laten we daarover met elkaar in gesprek gaan.
De heer Wiersma (VVD):
Ja, daarom ook mijn vraag aan de minister, want ik ben
benieuwd of zij nog knelpunten ziet waarbij hulp van de
Kamer kan helpen. Want bij de lokale overheden zit de
minister niet overal aan tafel, maar daar helpt het misschien
wel als wij als Kamer zeggen: jongens, doe je best. Misschien helpt het.
De voorzitter:
Mevrouw Westerveld en dan de heer Futselaar.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik heb bewust even het betoog van de heer Wiersma helemaal afgeluisterd. Als je met elkaar een inhoudelijk gesprek
wil aangaan, zoals de heer Wiersma aangeeft, is dat misschien handig. Ik hoor hem heel mooie dingen zeggen over
ondernemerschap, over valorisatie. Nou hebben we vorige
week vanuit GroenLinks voorgesteld om jongeren allemaal
een startkapitaal mee te geven, dat ze bijvoorbeeld in kunnen zetten voor een leven lang ontwikkelen of het opzetten
van een onderneming. Ik vroeg me af hoe de heer Wiersma
daarnaar kijkt, gelet op zijn woorden over ondernemerschap
en valorisatie.
De heer Wiersma (VVD):
Gelet op hoe mevrouw Westerveld de vraag stelt, wil ze
een inhoudelijk goed antwoord. Dat ga ik ook geven. Ik vind

13 oktober 2020
TK 13

13-28-18

het goed dat partijen nadenken over wat zou werken. Dat
zijn wij ook aan het doen. Wij hebben nog geen verkiezingsprogramma, u wel. U heeft hier een voorstel en wij zullen
onze voorstellen hebben. Wat die precies zijn, weet ik nu
nog niet. Tegelijkertijd heb ik gezien dat heel veel mensen
en partijen heel veel vinden van uw voorstellen. Dat vind
ik overigens geen reden om er minder serieus naar te kijken.
Ik vraag me alleen wel het een en ander af als je in één keer
€10.000 aan een student geeft zonder enkele voorwaarde,
waarbij je hoopt dat het goed komt. Dat vind ik heel ruim.
Dan hoop ik maar dat het daar terechtkomt waar wij samen
hopen dat het voor gebruikt wordt, namelijk het kunnen
studeren. Misschien zijn daar wel andere mogelijkheden
voor die beter werken.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Zoals de heer Wiersma het uitlegt, zal ik het dadelijk niet
helemaal doen. Zo heb ik het trouwens ook niet helemaal
gezegd. Het voorstel is dat je mensen een startkapitaal
meegeeft om te investeren in hun eigen ontwikkeling, bijvoorbeeld voor het opzetten van een bedrijfje of een studie.
Zou de heer Wiersma er voor zijn, als ik hem zo neerleg dat
wij zeggen: investeer het in je ontwikkeling, in een bedrijfje,
studie, leven lang ontwikkelen, ga zo maar door?
De heer Wiersma (VVD):
Als het voor een bedrijfje is, ben ik natuurlijk … Haha. Nee.
Kijk, volgens mij willen we jonge mensen een kickstart
geven op de arbeidsmarkt. Ik heb ook het gevoel dat, als je
dat alleen maar met … En het is niet zo bedoeld — dat weet
ik — maar het kan ook bijna een soort van afkopen zijn van
heel veel andere knelpunten die we moeten oplossen. Zo
moeten we jongeren helpen sneller een vaste baan te krijgen en een betaalbaar huis te vinden of te kopen. Ik zou
hopen dat we daar ook een aanpak voor hebben. Dan
moeten we kijken wat het beste werkt.
De voorzitter:
Eerst verkiezingen en dan gaan we het zien.
De heer Wiersma (VVD):
Dat is eigenlijk het antwoord.
De voorzitter:
Het lijkt me heel goed om het bij het onderwerp te houden.
Ik ga naar de heer Futselaar.

omdat ze student zijn, geen recht hebben op steun, terwijl
exact eenzelfde soort bedrijf dat niet ingeschreven staat bij
een instelling, wel steun krijgt. Dat is toch een beetje krom?
De heer Wiersma (VVD):
Ik ken de voorbeelden ook van studenten die juist nu even
moeite hebben met hun onderneming en ergens op terug
willen vallen. De lijn is dat je dan nog recht hebt op studiefinanciering. Daar kun je dat voor gebruiken. Ik ken overigens studenten, zeker de echt ondernemende studenten,
die dit gewoon hebben aangevraagd. In sommige gevallen
is het ook gelukt om die ondersteuning te krijgen. Dus je
ziet gemeenten hier ook hun keuzes in maken. Dat is ook
goed. We hebben dit soort wetten juist bij gemeenten
gelegd om maatwerk te kunnen bieden. Een heel lelijk
woord, maar het betekent wel: is het in jouw situatie zo dat
je op geen enkele andere manier én je onderneming voort
kunt zetten én zelf rond kunt komen, dan zijn daar vormen
van ondersteuning voor. Die zijn er overigens ook in de
bijstand voor jongeren onder de 27 jaar. Maar het principe
is wel dat je leert of werkt. Ik wil echt nog wel eens kijken
welke specifieke knelpunten er bij de gemeenten liggen.
Maar ik heb de indruk dat door gemeenten zelf al mogelijkheden worden geboden als het noodzakelijk is.
De heer Futselaar (SP):
Op bijstand heb je natuurlijk ook geen recht als je ingeschreven staat als student. Het is altijd mooi als er ruimte is. Maar
ik hoor meneer Wiersma zeggen dat gemeenten al iets doen
met die regeling. Dat zou ik heel verontrustend vinden, want
volgens mij is de regeling gebaseerd op de Participatiewet,
waar studenten specifiek worden uitgesloten. Ik wil in ieder
geval voorkomen dat er straks een groep studenten te horen
krijgt: je hebt het ten onrechte gekregen, je moet terugbetalen. Want ik zou zeggen: dat soort problemen hebben we
op dit moment al genoeg in dit land. Maar dat is niet zozeer
voor de heer Wiersma, maar meer voor de buitenwereld.
De voorzitter:
Oké, dan …
De heer Wiersma (VVD):
Helder. Dit debat ligt voor het grootste deel ook bij Sociale
Zaken, zoals de heer Futselaar al zegt. Ik zou het graag bij
mijn collega's daar laten.
De voorzitter:
Korte vraag, meneer Beertema?

De heer Futselaar (SP):
De heer Wiersma spreekt met veel passie over studentondernemers. Dat siert hem. Ik kan me daar ook wel in vinden.
Eén praktisch probleem dat studentondernemers op dit
moment ondervinden in coronatijd is dat ze buiten de
steunregelingen vallen, specifiek de Tozo. Daar gaat deze
minister niet over, zeg ik erbij, maar ze gaat wel over studenten. En u bent woordvoerder op dat gebied. Ik krijg geen
beweging bij het kabinet op dit gebied. Zou de heer
Wiersma met mij willen optrekken om te kijken of we toch
voor die groep binnen de Tozo-regeling iets mogelijk kunnen maken? Want er zijn nu studenten die financieel
afhankelijk zijn van hun eigen bedrijf, die puur en alleen

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Beertema (PVV):
Korte vraag. Ik heb me een beetje verbaasd over de uitspraak van meneer Wiersma dat er weinig licht zit tussen
de standpunten van de VVD en de PVV over die culturele
revolutie die nu aan de gang is. U heeft verwezen naar
vragen die u gesteld heeft over een of andere column van
Fennema, maar dat blijft allemaal een beetje onder de radar.
Nu u hier staat tijdens de begroting, met de camera's van
het land op u gericht, zou ik u een duidelijke vraag willen
stellen: vindt u dat er in de universiteiten sprake is van
institutioneel racisme en institutioneel seksisme, en recht-

13 oktober 2020
TK 13

13-28-19

vaardigt dat de aanstelling van diversity officers die zo ver
gaan als politieke commissarissen om alle docenten en
medewerkers verplicht naar diversiteitslunches te laten
gaan, waar ze hun eigen white privilege moeten belijden?
Kunt u nou, in het zicht van die camera, gewoon voor de
kiezer duidelijk maken: ja, wij wijzen dit af, wij vinden het
schandalig dat dit gebeurt, op deze manier politiseren, dat
wil de VVD per se niet, en die identiteitsofficers die moeten
eruit? Dat levert ook nog geld op.
De heer Wiersma (VVD):
Nou, dan ben ik overtuigd. Ik zit even te denken. Ik ben altijd
blij als meneer Beertema mij helpt om iets wat blijkbaar
onder de radar blijft boven water te toveren. Ik heb heel
veel ideeën, daar is al naar verwezen. Hoe meer u er samen
met mij naar boven tovert, hoe beter het denk ik wordt, ook
op dit punt. Over die diversity officers heb ik ook veel vragen gesteld. Ik zag laatst een prachtige foto van een vergadering met deze officers, wat overigens alleen maar vrouwen waren. Daar had ik diezelfde vraag bij, zeker op het
moment dat dat niet alleen maar een functie heeft van een
loketje waar je hulp kunt vragen, mee kunt denken en het
beleid van de universiteit met elkaar kunt bespreken en
inspireren, maar ervoor zorgt dat sommige boeken niet
meer op lijsten kunnen, dat sommige tentamens misschien
niet meer mogen plaatsvinden en dat er klachten worden
ingediend over sommige vragen, waarna je langs moet
komen en aan de schandpaal wordt genageld. Dat verwerp
ik heel erg. Ik vind ook dat we daarvoor een aanpak moeten
hebben, want dat is ook diversiteit. Dat is de diversiteit die
wij meer willen zien dan alleen de genderdiversiteit. Hoe
noemen we dat dan? Ik zou zeggen: iets wat we snel moeten
oplossen.
De heer Beertema (PVV):
Ik begrijp er niks van. Mijn eenvoudige vraag is: bestaat er
volgens de VVD institutioneel racisme en seksisme op de
universiteiten, ja of nee?
De heer Wiersma (VVD):
Mijn neiging zou zijn: nee. Ik zie deze problemen en ik wil
ze aanpakken, hopelijk daarmee bewerkstelligend dat al die
pessimistische vergezichten die de heer Beertema hier
schetst, die ook een kern van waarheid hebben — ik noemde
zelf Meindert Fennema — daarmee uit de wereld worden
geholpen.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Beertema.
De heer Beertema (PVV):
Tot slot, voorzitter. Mijn laatste simpele vraag: als er dan
geen sprake is van institutioneel racisme en seksisme,
rechtvaardigt dat dan een aanstelling van die zogenaamde
diversity officers?
De heer Wiersma (VVD):
Ik heb daar steeds vraagtekens bij gehad. Als u er morgen
met mij voor zorgt dat we die mensen op een heel andere
manier inzetten voor het onderwijs, waar ze kunnen werken

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

aan de kwaliteit van het onderwijs, dan is dat misschien
ook wel een goed idee.
De heer Beertema (PVV):
Dan gaan we dat donderdag regelen, voorzitter.
De voorzitter:
Oké. Mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik vind dit wel een zeer vermakelijk debat: twee witte mannen die met elkaar staan te constateren dat er geen racisme
en seksisme is op de Nederlandse universiteiten.
De heer Wiersma (VVD):
Dat zei ik niet.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Volgens mij heeft onze premier, een partijgenoot van de
heer Wiersma, onlangs al toegegeven dat er ook in Nederland wel degelijk sprake is van institutioneel racisme. En
dat er sprake is van seksisme op onze universiteiten lijkt
me ook duidelijk. Werp alleen maar een blik op het aantal
schandalen dat we de laatste tijd met #MeToo hebben zien
bovendrijven, ook in de academische wereld. Ik hoop toch
dat de heer Wiersma het met mij eens is dat dit allemaal
afdoen als links gelul — excusez le mot — ...
De voorzitter:
Nou, het gaat goed.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
... echt een veel te korte bocht is die hier wordt genomen.
Deze problemen bestaan. Laten we het bestaan daarvan
niet ontkennen. Dat lijkt me stap één van de oplossing.
De heer Wiersma (VVD):
Helemaal mee eens. Laat ik dat ook even zeggen. Ik vind
het ook ongemakkelijk, dus ik zit dit debat ook met ongemak
te voeren. Juist omdat ik niet vind dat de koloniale revolutie
... Ik vind dat een ingewikkelde en gekke discussie. Er wordt
met man en macht gewerkt aan de universiteiten om daar
goede dingen te bedenken, om iedereen een plek te bieden
en om mensen zelfs uit te dagen om daar te komen. Ik kom
uit Utrecht, Kanaleneiland.
De voorzitter:
Goed ...
De heer Wiersma (VVD):
Heel veel mensen daar kiezen voor een universitaire studie.
Dat is wat we moeten aanmoedigen. Maar om dat weg te
zetten ... Nee, zeker niet. Totaal niet. Volgens mij zijn dit
twee dingen die in het debat tegenover elkaar komen te
staan, maar ik zou zeggen: laten we even een beetje rustig

13 oktober 2020
TK 13

13-28-20

doen; laten we kijken waar de echte problemen zitten en
die oplossen met elkaar.
De heer Kuzu (DENK):
Maar nu is de verwarring compleet, want op de vraag van
de heer Beertema antwoordt de heer Wiersma van de VVD
met een ja, waar hij vervolgens heel veel woorden voor
nodig had. Maar nu is hij het helemaal eens met mevrouw
Van den Hul van de PvdA. Ik wil dus even een verduidelijking van de positie. Is er in het onderwijs sprake van institutioneel racisme: ja of nee?
De heer Wiersma (VVD):
Als ik er lange zinnen voor nodig heb, dan betekent dat dat
ik er veel vragen over heb. Ik zie dat het debat aan de ene
kant wordt gepolariseerd met: er is een revolutie, we moeten iedereen eruit zetten en diversiteit is helemaal fout.
Diversiteit is juist nodig om het beste in mensen naar boven
te halen, ook in de universitaire wereld. Ik zeg alleen: het
is voor mij breder dan alleen maar genderdiversiteit. Dat
is het punt dat ik wilde maken. Ik heb gepoogd — als dat
gebeurd is, dan is het helemaal mislukt — om uit de discussie over racisme te blijven. Dat is een gevoelige en ingewikkelde discussie die wij met elkaar op heel veel momenten
terecht voeren, maar er zitten kanten aan die ik nu niet
helemaal in het onderwijs kan wegen.
De heer Kuzu (DENK):
Het is volgens mij belangrijk dat we hier juist wel over discussiëren, omdat we van de grootste fractie in de Tweede
Kamer mogen verwachten dat ze zich daarover uitspreekt.
Volgens mij heeft uw collega het vandaag gehad over kansenongelijkheid. We weten uit de cijfers dat het inkomen,
de etnische achtergrond van de ouders en allerlei achtergrondkenmerken een rol spelen in de kansenongelijkheid.
Dus waarom is het voor u zo moeilijk om daar een eenduidig antwoord op te geven en verdwaalt u in nuances?
De heer Wiersma (VVD):
Dat is voor mij helemaal niet moeilijk. Ik wil dat het hoger
onderwijs een plek is waar je je thuis voelt en waar je wordt
uitgenodigd om het beste uit jezelf te halen, op welke
manier dan ook — ik heb in mijn betoog verschillende vormen genoemd — en ongeacht je afkomst. Ik reageerde
hierop, omdat de heer Beertema begon over diversiteit als
het gaat om onderzoek en onafhankelijkheid. Juist de kritische geesten in het hoger onderwijs helpen om soms te
schuren en iets nieuws te bedenken. We moeten er met
elkaar voor zorgen dat dat niet onder druk komt te staan.
Daar noemde hij een aantal voorbeelden van. Die heb ik
ook gehoord en daar heb ik ook vragen over gesteld. Dat
heb ik hier herhaald. Als ik per ongeluk beland ben in een
ingewikkelde spagaat, dan was dat niet mijn bedoeling.
De voorzitter:
Oké. Dank u wel, meneer Wiersma. U bent klaar. Goed. Dan
ga ik naar mevrouw Westerveld namens GroenLinks.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Voorzitter. Een open en democratische samenleving kan
niet zonder instellingen die zich bezighouden met onafhankelijk wetenschappelijk onderwijs en onderzoek en een
daarop gebaseerde maatschappelijke dienstverlening. Ik
werd getriggerd door de volgende zin in de inleiding van
het boek 40 stellingen over de wetenschap van Rens Bod,
Remco Breuker en Ingrid Robeyns: "Prestatiedruk, concurrentie en de daarbij komende werkdruk is de norm geworden in het hoger onderwijs." De auteurs leggen daarmee
de vingers op de zere plek. Niet voor niets pleiten zij dan
ook voor radicale veranderingen.
Terwijl onderwijs het fundament is van de samenleving, is
het in de afgelopen jaren veel te veel gezien als een kostenpost. Er wordt naar de prijs en niet naar de waarde van
onderwijs gekeken. GroenLinks heeft hier veel zorgen over.
Onderwijs leert kinderen namelijk vaardigheden die zij de
rest van hun leven nodig hebben. Het leert jonge mensen
ontdekken en samenwerken. Het helpt ons kritisch te zijn
en onderdeel te worden van deze samenleving en deze
democratie.
Mijn afstudeerscriptie ging over de filosoof Karl Popper.
Hij vluchtte uit Europa omdat zijn ouders Joods waren en
hij schreef tijdens de Tweede Wereldoorlog een heel
belangrijk boek over democratie, namelijk The Open Society
and Its Enemies. Ik doe hem hiermee tekort — ik heb helaas
maar elf minuten — maar hij zei in dat boek onder andere:
"Alleen een democratie behoedt de samenleving voor een
tiran en zorgt dat alle meningen in een samenleving meetellen." Volgens Popper maken we die open samenleving
met elkaar, door mensen de ruimte te geven om met elkaar
te discussiëren, maar ook door elkaar de ruimte te geven
om ook fouten te maken, net als in de wetenschap. Tegelijkertijd is een samenleving volgens Popper wel heel kwetsbaar. Ze moet beschermd worden door onder andere
instituties, waaronder onafhankelijke en kritische journalisten, maar ook door goed onderwijs en goede wetenschap.
Voorzitter. Die instituties die zo essentieel zijn voor onze
democratie staan onder druk. Want is het onderwijs nog
wel die plek, zou ik willen vragen. Onderzoekers en docenten komen soms nauwelijks aan hun kerntaken toe, want
de tijd die voor onderwijs en onderzoek staat, staat onder
druk. Die is niet realistisch. Laat staan dat ze tijd hebben
om met elkaar te discussiëren over nieuwe ideeën, om
nieuwe ideeën uit te werken, of om nieuwe plannen met
maken.
Het rendementsdenken zorgt voor stress onder studenten.
Het zorgt ervoor dat zij minder mogelijkheden hebben om
zich binnen, maar ook buiten de studie verder te ontwikkelen. Hoezo noemen we het "een verkeerde studiekeuze" als
een student een tijdje een opleiding heeft gedaan die achteraf toch niet blijkt te passen? Laten we juist blij zijn dat
iemand daar op jonge leeftijd achter komt en daar dus van
leert.
Voorzitter. Ik wil de ministers vragen om hier eens een
reflectie op te geven. Zijn zij het ermee eens dat onderwijs
een fundament is van onze democratie? En zo ja, wat is dan
de reactie van de minister op het bericht dat de rijksbijdrage
per student vanaf 2000 met 25% is gedaald? Wat vinden zij
ervan dat mede vanwege de inzet van dit kabinet, het

13 oktober 2020
TK 13

13-28-21

wetenschapsprogramma Horizon Europe met miljarden
naar beneden wordt bijgesteld? Wat gaan zij de komende
maanden nog doen om die essentiële functies van onderzoek en onderwijs te versterken en om docenten weer lucht
te geven? Gaan we verdere stappen zetten om de Lissabondoelstellingen te halen en echt te investeren in onderwijs
en onderzoek?
Zijn de ministers het ook met mij eens dat het hele stelsel
onder druk staat, dat de nadruk echt veel te veel op rendement ligt in het onderwijs en dat de werkdruk te hoog is?
Is er überhaupt nog tijd voor studenten om zich buiten hun
studie en hun bijbaan te ontwikkelen in bijvoorbeeld studieof sportverenigingen, culturele verenigingen, of door het
doen van vrijwilligerswerk? Zijn daar misschien cijfers over?
Voorzitter. De problemen in het hoger onderwijs staan niet
op zichzelf. Tien jaar Rutte, tien jaar VVD-beleid heeft ook
het funderend onderwijs geen goed gedaan. Er is sprake
van dalende schoolprestaties, steeds meer thuiszitters, een
groei van het privéonderwijs, een steeds hogere werkdruk
onder onderwijspersoneel en een enorm lerarentekort. Dit
is een ander lijstje dan de heer Heerema opsomde toen hij
hier stond. Het is ook een lijst. Terwijl ik normaal gesproken
een heel optimistisch persoon ben, word ik hier somber
van, want dit is niet niets. Ik vraag me ook af hoe dit heeft
kunnen gebeuren. Hoe kan het nou dat niet heel Nederland
op z'n kop staat als we gewoon horen dat de schoolprestaties van kinderen enorm aan het dalen zijn? Hoe heeft het
kunnen gebeuren dat er zo'n gigantisch lerarentekort is
ontstaan? Het is ook niet normaal dat duizenden kinderen
thuiszitten zonder onderwijs en dat gehandicapte kinderen
soms horen: voor jou is er gewoon geen onderwijs. Hoe
krom is het ook dat mensen die zich willen laten omscholen
voor een baan in het onderwijs of de zorg soms met collegegelden van meer dan €8.000 worden geconfronteerd. Ik
vind dat echt niet uit te leggen. Ik vind het ook niet uit te
leggen dat het aantal docenten Nederlands daalt en dat we
er niet verder in investeren. Daarom dient de heer Van der
Molen een amendement in — dat heeft hij al gedaan —
waar ook mijn naam onder staat.
Voorzitter. Ik wil de minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs nogmaals vragen om een oplossing voor de
lerarenbeurzen. Wat gaat hij doen om gedupeerde studenten te helpen? Ik sta ook onder een amendement van de
heer Kwint waarin we proberen om daar een oplossing
voor te vinden. Ik vind ook dat die oplossing structureel
moet zijn, want we weten dat het beroep aantrekkelijker
wordt als we docenten de mogelijkheid geven om zich bij
te laten scholen. Is de minister ook bereid om de inhoud
van lerarenopleidingen te verstevigen en de kennistoetsen
bij aanvang af te schaffen? Graag een reactie daarop.
Voorzitter. De zaken waarom ik zonet vroeg, zijn relatief
makkelijk te regelen als deze ministers dat willen, maar de
echte problemen in het onderwijs zijn natuurlijk veroorzaakt
door breder rechts beleid. Dat is een beleid waarin geld
wordt uitgedeeld aan grote bedrijven en aan de fossiele
industrie, waardoor mensen die veel geld hebben een heel
stuk rijker zijn geworden, ook tijdens de coronacrisis.
Inmiddels is het zo dat de rijkste 1% in Nederland een derde
van het vermogen bezit, terwijl 60% van de inwoners met
elkaar 1% bezit. Om meer aandacht te krijgen voor die vermogensongelijkheid — het vermogen van jongeren is de
afgelopen tien jaar met de helft gedaald — zou het ook
helpen als het Nibud weer koopkrachtplaatjes gaat maken

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

voor studenten en andere jongeren. Ik vraag de ministers
of zij daarop vanuit hun positie kunnen aandringen.
Voorzitter. Ik hoor heel vaak het hardnekkige misverstand
dat mensen met veel geld hier ook het hardst voor hebben
gewerkt. Sommige partijen in de Kamer hebben er zelfs
baat bij om dit misverstand in stand te houden, maar dat
alleen hard werken je kansen bepaalt, is gewoon keiharde
neoliberale onzin. We weten namelijk dat niet het aantal
uur dat je werkt of je talenten bepalend zijn voor je succes,
maar of je een vrouw of een man bent. Dat maakt uit. Wie
je ouders zijn maakt uit, en in welke buurt je bent opgegroeid. Dat is een meer bepalende factor voor succes.
Rechts beleid heeft er de afgelopen jaren voor gezorgd dat
de kansenongelijkheid alleen maar is gestegen. Bezuinigingen door rechtse kabinetten hebben kinderen kansen
afgenomen. Dat zijn juist kinderen die al op een achterstand
staan. Terwijl er wel geld genoeg is, dat in de zak zit van
de enkeling, blijft er vaak te weinig geld over voor structurele investeringen in het onderwijs. Ik ben natuurlijk heel
blij dat er in een keer potjes met geld zijn voor ventilatie en
om de achterstanden van scholieren weg te werken, maar
ik vind het ook jammer dat daar een crisis voor nodig is,
want we weten natuurlijk al veel langer dat die ongelijkheid
groter wordt. En we weten ook al veel langer dat er op lang
niet alle scholen schone lucht is. Eigenlijk had daar dus al
veel eerder in geïnvesteerd moeten worden. Samen met
mijn collega's van SP en PvdA doe ik vandaag weer een
poging om structureel te investeren. We dienen weer verschillende amendementen in, onder meer om de loonkloof
te dichten, de werkdruk in het hoger onderwijs te verlichten
en personeel in het speciaal onderwijs dezelfde beloning
te geven als hun collega's in het voortgezet onderwijs. Want
dat verdienen ze.
Voorzitter. Jongeren uit een achterstandssituatie staan met
3-0 achter, zoals de Volkskrant afgelopen zaterdag in een
artikel heel helder uiteenzette. Ze verdienen ongeveer de
helft van hun generatiegenoten die academisch zijn
geschoold, en dat hun hele leven lang. Ook de overheid
investeert tienduizenden euro's minder in scholing en ontwikkeling van jongeren die al op een achterstand staan.
Daarom dien ik vandaag met collega's een amendement in
waarmee we een klein stapje kunnen zetten om een klein
deel van die ongelijkheid iets op te heffen. Dat is namelijk
een voorstel voor een ov-kaart voor entreeleerlingen in het
praktijkonderwijs. Het kost ongeveer 4 miljoen, maar het
kan voor deze kinderen een enorm verschil maken.
Voorzitter. GroenLinks zou graag nog verder gaan. Naast
de terugkeer van de studiebeurs zouden wij willen investeren in alle jongeren. Daarbij willen wij beginnen bij de basis.
We moeten ervoor zorgen dat alle kinderen voor zij naar
de kleuterschool gaan al gelijk recht hebben op goede en
toegankelijke kinderopvang. We zouden ook willen investeren in onderwijs, met kleinere klassen en een hogere beloning voor leraren. Ook willen we investeren in de vorm van
een startkapitaal — ik noemde het al — dat iedere jongere
krijgt en dat hij mag inzetten voor zijn of haar ontwikkeling.
In de afgelopen dagen hebben wij, net als alle andere collega's hier, weer verschillende brieven gekregen van
onderwijsinstituten en kennisinstellingen die zeggen:
investeer nou in dat leven lang ontwikkelen en doe dat in
de vorm van leerrechten of een ontwikkelbudget. Ik sta
helemaal achter dat leven lang leren, maar ik vind wel dat
wij hier ook met elkaar moeten beseffen dat niet alle jongeren gemaakt zijn voor een leven in de studieboeken, en dat

13 oktober 2020
TK 13

13-28-22

ontwikkelen ook op een hele andere manier kán en voor
sommige jongeren ook móét.
Ik zou daarom het punt willen omdraaien en dit als suggestie aan de collega's willen meegeven. Want waarom is een
meerderheid in deze Kamer er, zoals het er nu uitziet, voor
dat we een beurs alleen aan studenten gaan geven? Laten
we met elkaar ervoor zorgen dat de studiebeurs terugkomt,
maar laten we ook investeren in de jongeren die niet kunnen
studeren. Ik zou hier de uitnodiging daartoe willen doen. Ik
wil aan de collega's vragen wie van hen daarin mee durft
te gaan. Laten we dit echt omkeren en ervoor zorgen dat
we investeren in de jongeren die al minder kansen hebben
en laten we minder denken vanuit het hoger opgeleid denken in de Tweede Kamer. Laten we alsjeblieft zorgen voor
de andere jongeren.
Voorzitter. Ik begin bijna aan mijn laatste blokje.
De voorzitter:
Oké, maar nu eerst de heer Van der Molen en dan de heer
Kuzu.
De heer Van der Molen (CDA):
De afgelopen dagen is er nogal wat gezegd over die €10.000
die aan elke jongere vanaf 18 jaar wordt uitgedeeld. Ik heb
daar toch nog even een vraag bij. Ik hoor mevrouw Westerveld nu zeggen: waarom investeren we nu niet heel specifiek in de jonge mensen die niet naar het hoger onderwijs
gaan? Dat vind ik een goed uitgangspunt. Daar vindt u mij
aan uw kant. Maar waarom kiest GroenLinks er dan voor
om elke jongere €10.000 te geven, terwijl we bijvoorbeeld
weten dat de overheid in de mbo'er die niet naar het hoger
onderwijs gaat, ongeveer €35.000 minder investeert? Dat
laat u aan die kant liggen. U zegt dat iedereen blij moet zijn.
Of het nu de zoon of de dochter van een miljonair is en of
die vervolgens een wo-master heeft gedaan of een mboentreeopleiding: €10.000 voor iedereen! Laat u dan nou
juist niet die groep in de steek waar de overheid onvoldoende in heeft geïnvesteerd? Want verder dan die €10.000
wilt u niet gaan, lijkt het.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik ben blij met deze vraag van de heer Van der Molen, maar
het is natuurlijk niet zo dat we niet verdergaan dan die
€10.000. Als de heer Van der Molen kijkt naar het verkiezingsprogramma van GroenLinks — ik zal daar niet verder
op ingaan, voorzitter — dan ziet hij dat we in heel veel
andere zaken investeren. Ik noemde net onder andere al
dat we er ook voor moeten zorgen dat kinderen, voordat
zij naar de basisschool gaan, allemaal een gelijke start
hebben. Want daar begint de kansenongelijkheid.
Dan even over het bedrag van €10.000. De meeste partijen
willen nu de studiebeurs terug voor studenten. Daar staan
ze nu voor en dat willen wij ook. Wij zeggen ook dat dat
jongeren die onder de leenstelselgeneratie vallen, moeten
worden gecompenseerd. Laten we dat vooral doen. Maar
laten we daarbovenop oog hebben voor jongeren die niet
hun leven lang in de studieboeken zitten, maar die zich wel
willen ontwikkelen op een andere manier. Laten we er
daarom dus voor zorgen dat al die jongeren een startkapitaal krijgen dat ze voor hun ontwikkeling kunnen inzetten
op een manier die bij hen past.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Van der Molen (CDA):
Mevrouw Westerveld praat eromheen, als ik dat zo even
mag zeggen, want hier waren we het wel met elkaar over
eens. Mijn stelling is dat een mbo'er waar €35.000 minder
in wordt geïnvesteerd dan in een wo'er, hier niet zo veel
aan heeft. Dan had je goedkopere kinderopvang moeten
hebben als je heel klein was. De vraag die ik mevrouw
Westerveld heb gesteld, was de volgende. Als u weet dat
er €35.000 minder wordt geïnvesteerd in een mbo'er dan
in de wo'er die een master doet, en u die ongelijkheid wilt
opheffen, waarom kiest u er dan inhoudelijk voor om elke
jongere in Nederland €10.000 te geven? Want die kloof dicht
u daarmee helemaal niet. U bent gewoon niet bereid om
meer te investeren in die mbo'er dan in de wo'er, want die
geeft u ook €10.000 zodra die 18 wordt.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik ben daar zeker toe bereid. Als ik hier al een opening hoor
— net hoorde ik die ook bij de heer Wiersma — dan lijkt het
me heel goed dat we met partijen verder gaan praten over
het idee: hier heeft u een budget dat u kunt inzetten voor
ontwikkeling. Dat lijkt me een heel goed idee. Ik ben zeker
bereid om te praten over de vraag of we dat bedrag niet
wat hoger moeten maken voor jongeren met een praktische
opleiding. Sterker nog, hier is best wel veel over gezegd.
We hebben een vrij lange aanloop gehad. Anderhalf jaar
geleden kondigden wij aan dat we zouden komen met een
alternatief voor het leenstelsel. Daar hebben we al die tijd
gesprekken over gehad met jongerenorganisaties. En we
hebben inderdaad ook nagedacht over de vraag of we het
bedrag niet nog hoger zouden moeten maken voor jongeren
met een praktische opleiding. Uiteindelijk is dat er niet uit
gekomen, omdat we ook zitten met een doorrekening. Daar
zit hem wel de crux en ook in het nivelleren, want dat geld
halen we weg bij de mensen die in dit land het meest verdienen. Op zo'n manier zorgen we voor een gelijker speelveld. Maar ik stel aan de heer Van der Molen voor om hier
nog eens verder over door te praten, zeker over de ontwikkelingen bij de jongeren die praktisch zijn opgeleid.
De heer Kuzu (DENK):
Ik heb zo het idee dat we over dit onderwerp de komende
maanden, in de aanloop naar de verkiezingen, wel verder
zullen praten. Ik heb ook het idee: we zitten in oktober en
het opbieden om de gunst van de jongere kiezer is begonnen. Nu weet ik, en dat heeft mevrouw Westerveld ook
toegegeven, dat GroenLinks een van de founding fathers
is van het leenstelsel. In mijn gesprekken met de jongerenorganisaties valt mij op dat zij vragen of de politiek bereid
is om de studieschuld die is opgebouwd door die leenstelselgeneratie, kwijt te schelden en het bedrag dat zij eigenlijk
zijn misgelopen, volledig te compenseren. Is GroenLinks
daartoe bereid?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Het klopt; GroenLinks was een van de partijen die aan de
wieg stonden van het leenstelsel. Wat wij nu hebben voorgesteld, is dat er een compensatie komt voor studenten die
onder dat leenstelsel vielen. Wij zeggen: laten we zorgen
dat jongeren die onder dat leenstelsel vielen, ook die
€10.000 terugkrijgen. Dat heeft ook te maken met het
totaalbedrag. Ik heb af en toe de indruk dat de bedragen
van onder de basisbeurs wat worden uitvergroot. Die

13 oktober 2020
TK 13

13-28-23

basisbeurs was voorheen zo'n €100 voor thuiswonende
studenten en zo'n €280 voor uitwonende studenten. Bij het
leenstelsel is die basisbeurs weggevallen, maar is die aanvullende beurs hoger geworden, dus studenten met ouders
die minder te besteden hadden, kregen een iets hogere
aanvullende beurs. Als je dat bedrag van onze compensatie
hierbij optelt, dan komen we niet tot volledige compensatie
van de basisbeurs, maar dan zijn we een heel eind op weg,
wil ik tegen de heer Kuzu zeggen. Dat laten wij doorrekenen
en ik ben ook heel benieuwd waar andere partijen mee
komen.

zijn, maar iedereen kansen krijgt, en om te kiezen voor een
samenleving waarin we van en met elkaar leren.

De heer Kuzu (DENK):
U kunt erop rekenen dat DENK op dit punt wel standvastig
is. Wij wilden gaan voor die volledige compensatie. U gaf
inderdaad al aan dat het aardig in de buurt komt, maar het
is het nog niet helemaal. We hebben natuurlijk ook te maken
met een generatie studenten die dat bedrag is misgelopen,
van 2015 tot op z'n vroegst, nadat er een formatie plaatsvindt en het wetsvoorstel wordt uitgewerkt, volgens mij
2023-2024. Dat is een periode van negen jaar, dus dat zijn
tienduizenden of honderdduizenden studenten die gecompenseerd moeten worden. Elk jaar tikt aan. Bent u bereid
om richting al die honderdduizend studenten die eigenlijk
de dupe zijn geworden van een van de initiatieven waar
GroenLinks een van de founding fathers van was, excuses
aan te bieden?

De heer Van den Berge (GroenLinks):
Voorzitter. Als ik bij mijn ouders in Zeeland op bezoek ga,
dan vraagt mijn moeder vaak aan me: werk je niet te hard
en slaap je wel genoeg? Mijn vader mengt zich dan af en
toe in de discussie met de in onze familie legendarische
woorden: tja, dan had hij maar een vak moeten leren! Een
tikje gekscherend, maar ik denk dat er stiekem wel wat in
zit. Vroeger, toen ik op de basisschool zat, wilde ik graag
boer worden: fruitteler, net als mijn vader. Maar uiteindelijk
ging ik niet m'n groene vingers maar m'n groene hart achterna, kwam ik bij GroenLinks terecht en na wat omzwervingen hier in de Tweede Kamer. Maar de waardering en
passie voor het ambacht, en voor het groene vakwerk dat
in mijn vaders woorden besloten ligt, zijn we als samenleving misschien wel te veel kwijtgeraakt. Heeft de focus op
kennis er niet te veel toe geleid dat we de schoonheid van
het ambacht uit het oog zijn verloren en niet meer zien?
Een samenleving heeft allebei hard nodig: de praktisch
opgeleide vakmensen, de mensen met een praktisch talent,
en de — ik haat het woord — hoogopgeleide wetenschappers, de willie wortels. We hebben ze allebei hard nodig,
maar in de manier waarop we over onderwijs en kennis
praten, doen we die eerste groep, de praktisch opgeleiden,
naar mijn smaak vaak tekort.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Volgens mij zeggen wij in het verkiezingsprogramma heel
duidelijk dat wij compensatie willen voor die groep studenten die onder de leenstelselgeneratie valt. Ik gaf net ook
aan dat de aanvullende beurs in de vorige periode wel wat
hoger was. De studenten met ouders die minder te besteden
hadden, zijn er niet zo hard op achteruitgegaan als de heer
Kuzu hier misschien wil vertellen, maar ik heb net al gezegd
dat wij voor compensatie zijn. Wij zijn voor een voorstel
waarin we een nieuw soort studiebeurs geven, die ongeveer
op de hoogte zit van het bedrag van de eerdere basisbeurs.
En daarbovenop willen wij wat doen voor al die jongeren
die praktisch zijn opgeleid, dat wil ik de heer Kuzu meegeven. Wij investeren fors in studenten, maar ook in jongeren
die nog minder kansen hebben en die al op 3-0 achterstand
staan.
De voorzitter:
U was bezig met uw afronding, mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ja, voorzitter. Ik wilde inderdaad gaan afronden. Ik begon
mijn pleidooi met het verschil tussen de prijs en de waarde
van onderwijs. Onderwijs is essentieel voor de ontwikkeling
van kinderen, jongeren en volwassenen, maar ook voor de
samenleving. Ik zei het net al: een democratische samenleving kan niet zonder goed onderzoek en onderwijs. Maar
de waarde van onderwijs wordt door rechts politici vaak
wel verward met de prijs. Ons onderwijsstelsel staat onder
druk en die druk wordt steeds groter. Daarom is het tijd om
radicaal andere keuzes te maken, om na jarenlang rechts
beleid te kiezen voor onderwijs, voor de toekomst van onze
kinderen en jongeren en om te kiezen voor een samenleving
waarin afkomst niet meer bepaalt wat de mogelijkheden

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Westerveld. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Van den Berge namens GroenLinks.

We hebben in het afgelopen jaar wel mooie stappen gezet.
Dankzij een nieuwe wet, waarop GroenLinks lang aangedrongen heeft, heten mbo-studenten nu gewoon studenten.
En er komt een mbo-studentenfonds. Daarover gesproken,
kan de minister aangeven wat de laatste stand van zaken
is? We lezen dat het mbo-studentenfonds pas per 1 augustus 2021 in werking treedt. Ik vraag de minister of er een
versnelling mogelijk is. Ik snap dat dat lastig zal zijn, want
die vertraging is onder andere door de coronacrisis ontstaan. Daar hebben we natuurlijk begrip voor, maar ik heb
toch de vraag aan de minister: is er een versnelling mogelijk? Want voor GroenLinks is het heel belangrijk dat mbostudenten zo snel mogelijk dezelfde zeggenschapsrechten
en faciliteiten krijgen als alle andere studenten.
Dan de minimale stagevergoeding. Dit onderwerp leeft
enorm onder studenten. Sinds ik het onderwerp hier vorig
jaar in een debat agendeerde, word ik er vaak op aangesproken. Mbo-studenten mailen en bellen me, en vragen: "Hoe
staat het ermee? Komt die minimale stagevergoeding er?"
Vorige week nog werd ik gebeld door een mbo-student die
in het kader van z'n burgerschapsopdracht onderzoek doet
naar die minimale stagevergoeding. Hij vertelde een
schrijnend verhaal dat helaas niet op zichzelf staat, namelijk
dat hij toen hij stage ging lopen, moest stoppen met zijn
bijbaan, omdat hij niet én op afroep beschikbaar kon zijn
voor zijn stageplek én voor z'n bijbaan. Ik zei het al: het
voorbeeld uit dit verhaal staat niet op zichzelf. Juist daarom
vinden wij het zo belangrijk om te kijken of die minimale

13 oktober 2020
TK 13

13-28-24

stagevergoeding er kan komen. De minister zou daarover
in gesprek gaan. Ik hoor donderdag in haar beantwoording
graag hoe het daarmee staat.
Voorzitter. Ik ben er trots op dat in ons verkiezingsprogramma een startkapitaal wordt ingevoerd en dat we er
nadrukkelijk voor kiezen om iets te doen voor die grote
groep praktisch opgeleiden. Ik hoorde collega Wiersma net
praten over valorisatie. Dat was me uit het hart gegrepen.
Nou, als er iets valorisatie is, dan is het tegen jongeren
zeggen: hier heb je een startkapitaal, investeer het in jezelf
of start een onderneming. En of je nou een slimme Willie
Wortel bent met een auto gemaakt van afval, met prachtige
innovatie, of een praktisch opgeleide bent, een stukadoor,
een bakker, een schilder: je krijgt een startkapitaal. Ook dat
is valorisatie: als je die praktische kennis, dat praktische
talent, kan valoriseren. In de vragen van collega Van der
Molen van het CDA van net proefde ik ook een opening.
Dat is dus mooi, maar ik proefde ook een beetje de vraag:
gaat het voorstel van GroenLinks wel ver genoeg? Dat vond
ik mooi, want we hebben in de afgelopen dagen veel
gehoord over ons voorstel, kritische vragen en positieve
reacties, maar de vraag of wij wel radicaal genoeg zijn,
stond nog niet op het lijstje. Daar dank ik collega Van der
Molen dus voor.
Als ik vandaag nog een stip op de horizon mag zetten, dan
is dat de volgende. Ik zou zo graag zien dat we jongeren
die een praktisch talent hebben en die graag met hun handen willen werken, gaan helpen om daarin te excelleren.
Collega Bruins heeft vaker gepleit voor de gezel-meesterroute. Ook dat is mij uit het hart gegrepen. We zien daar
ook mooie voorbeelden van, zoals de Ambachtsacadamie
en de Energie Academie. Dit verdient navolging. Mijn vraag
aan de minister is of zij bereid is om in gesprek te gaan met
de mensen achter deze en vergelijkbare initiatieven om te
kijken hoe we die gezel-meesterroute of andere routes om
te excelleren in een vak, robuuster en toekomstbestendig
kunnen maken. Want we geven studenten nog te vaak het
gevoel dat excelleren betekent: zo lang mogelijk met je neus
in de studieboeken zitten, zo lang mogelijk doorstuderen.
Voor een grote groep studenten is dat natuurlijk ook zo,
maar er zijn ook studenten die een praktisch talent hebben
en graag met hun handen willen werken. Voor hen moeten
we kijken hoe zij kunnen excelleren in die richting.
Voorzitter. Voordat ik inga op een aantal uitdagingen, met
hier en daar een kritische vraag, wil ik eerst graag een
compliment geven aan deze minister. Ik weet dat haar hart
klopt voor het mbo en dat is ook te zien. Ze reist en zoomt
het land door om in gesprek te gaan met studenten,
docenten en bestuurders. Die passie delen we; dat weet de
minister.
Zo. Dan gaan we na het zoet nu naar het zuur, want hier
komen de aangekondigde kritische vragen. Laat ik beginnen
met de stagetekorten. Collega Wiersma had het daar ook
al over, en terecht. De stagetekorten zijn historisch hoog.
We zien dat er veel gebeurt: het actieplan van SBB, mkbondernemers die naar praktische oplossingen zoeken,
middelen in het derde steunpakket. Allemaal complimenten
daarvoor, maar het blijft opvallen dat de grootste tekortsectoren — zorg, welzijn en handhaving — stuk voor stuk
publieke sectoren zijn. Hoe komt dat nou toch? Ik heb daar
al vaker naar gevraagd. We zouden als overheid toch meer
moeten kunnen doen om de stagetekorten daar op te lossen? Graag een reactie van de minister op dit punt. Kan de

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

minister heel precies aangeven hoeveel stages en leerwerkbanen met de nu beschikbare middelen — dus alles
bij elkaar opgeteld, SBB-actieplan, derde steunpakket et
cetera — gecreëerd kunnen worden? Want ik heb zelf
geprobeerd op de achterkant van een bierviltje een berekening te maken, maar ik kwam nog niet op 19.000 uit. Ik ben
benieuwd of de minister daar al wel op uitkomt.
Constructief als we zijn, hebben we natuurlijk ook een
amendement ingediend om de minister nog een handje te
helpen. Dat is het amendement op stuk nr. 17. We hopen
natuurlijk op een positieve appreciatie.
Wat opvalt, is de grote mismatch — ook daar had collega
Wiersma het al over — tussen vraag en aanbod. Dat moet
beter kunnen. Ik spreek regelmatig ondernemers die innovatieve diensten aanbieden om de vraag naar en het aanbod
van stages beter op elkaar af te stemmen. Dat gebeurt vaak
in appvorm, zeg ik daar met enige voorzichtigheid richting
de minister bij. Mijn vraag is: is de minister bereid om met
die ondernemers in gesprek te gaan om te kijken of dit soort
innovatieve diensten kunnen helpen om vraag en aanbod
beter op elkaar af te stemmen?
De heer Wiersma (VVD):
Even op het punt van die mismatch. Dat is natuurlijk best
gek. Er staan nu 170.000 stages open, terwijl er ondertussen
een tekort van zo'n 20.000 is. Is de heer Van den Berge
bereid om te kijken hoe we die mismatch beter en gerichter
kunnen aanpakken, bijvoorbeeld door een advies te vragen,
zoals ik eerder voorstelde, aan de Commissie macrodoelmatigheid? Het zegt blijkbaar ook iets over de keuzes die
jongeren maken en de kansen die ze daarna op de
arbeidsmarkt hebben. Zouden we daar niet eens wat dieper
in moeten duiken?
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Op adviezen ben ik nooit tegen, dus die kunnen we best
wel vragen, als we maar niet per motie rigoureus opleidingen gaan afschrijven, zoals de VVD eerder wel heeft gedaan.
Wij vinden het namelijk wel belangrijk dat jongeren zelf
kunnen kiezen wat ze willen gaan studeren. Ik denk ook niet
dat de macrodoelmatigheid van opleidingen de belangrijkste reden voor de mismatch is. Ik vind het terecht om daar
eens een goed onderzoek naar te doen, maar ik hoor ook
andere verhalen, bijvoorbeeld van stagebegeleiders van
mbo-instellingen. Zij zeggen dat een bepaalde kledingwinkel
— ik zal hier de naam niet noemen — altijd studenten hospitality wil, terwijl studenten van andere opleidingen zo'n
stage ook heel goed zouden kunnen doen. Men moet dus
meer kijken naar de competenties dan naar de naam van
de opleiding. Daarin kan, denk ik, ook al heel veel. Ik zei al:
er zijn zelfs Tinderachtige apps, maar dan zonder foto,
waarmee wordt geprobeerd de competenties in vraag en
aanbod op elkaar af te stemmen. Dus: advies vragen is
prima, als we maar wel breder kijken dan dat.
De heer Wiersma (VVD):
Dat vind ik eigenlijk een prima idee. Ik ben niet zo van
meteen allerlei rigoureuze voorstellen indienen. Ongetwijfeld bekt dat soms lekker en doe je dat, maar ik heb hier
een oprechte vraag over die mismatch. Het kan misschien
te maken hebben met competenties. Ik noemde ook
ondernemerschap. Misschien kunnen we daar nog iets

13 oktober 2020
TK 13

13-28-25

vinden. Maar een advies vragen en dan ook aan de minister
vragen waar dat advies dan het beste gevraagd zou kunnen
worden, is misschien wel een goed idee, dus dank.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ik dank de heer Wiersma ook voor deze goede vraag. Ik
geleid die graag door naar de minister. Goed om te horen
dat de VVD-fractie wat minder radicaal gaat zijn op dit punt,
want een voormalig mbo-woordvoerder — ik zal zijn naam
hier niet noemen, want hij is er niet bij om zich te verdedigen — heeft er wel degelijk per motie toe opgeroepen om
bepaalde opleidingen te sluiten. Ja, dat gaat me wel een
beetje ver. Maar ik proef hier voortschrijdend inzicht. Dat
waardeer ik.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Dan ga ik verder. Ik refereerde er al even aan met een
kwinkslag: de app tegen stagediscriminatie. De minister
zegt: dat gaan we niet doen. Ik ben benieuwd wat de
minister wel gaat doen om stagediscriminatie tegen te gaan.
Het gaat mij niet om het middel maar om het doel. Dat zei
ik vorig week in het algemeen overleg ook al. Maar ik constateer wel dat als we hier een debat hebben over stagediscriminatie, eigenlijk iedereen van links tot rechts — behalve
dan misschien meneer Beertema — vindt dat dat een probleem is. Men benoemt dit ook als een probleem en vraagt
de minister om ermee aan de slag te gaan. Ik spreek veel
met studenten, docenten en inclusieve ondernemers die
dit proberen aan te pakken en die noemen steeds duidelijke
oplossingsrichtingen: verhoog de meldingsbereidheid, pak
notoire discriminerende werkgevers aan maar werk ook
aan bewustwording en werk aan extra stagebegeleiding.
Op al die punten hebben we voorstellen gedaan. Ik noem
de diversiteitscoaches en de stagediscriminatie-app. Ik hoor
dat de minister over die ideeën zegt: we vinden het bij nader
inzien, na gesprekken, toch niet zo'n goed idee om het op
deze manier te doen; ik ga het anders doen. Prima. Ik lees
ook dat de minister een campagne wil gaan starten, een
onlineplatform. Maar wat ik graag gewoon concreet van
de minister wil horen, is: wat gaat zij nog bereiken op het
gebied van het tegengaan van stagediscriminatie? Wat
kunnen we nog verwachten? Dit probleem is heel groot.
Als je het mij en GroenLinks vraagt, is het een van de
grootste problemen bij het mbo. Dat moeten we dus aanpakken.
Voorzitter.
De voorzitter:
U bent bijna klaar, denk ik.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ja, ik ga nu naar een ander blokje.

zijn er 42. Ik zie dat er eentje ook echt door SBB is aangesproken. Daar hebben ze hun bevoegdheid gebruikt om te
stoppen met die stage. De heer Van den Berge zegt dat hij
het gevoel heeft dat het probleem nog groter is, dat die
meldingsbereidheid omhoog moet. Ik ben heel erg
benieuwd wat daar zou kunnen helpen. Wat zou volgens
hem kunnen helpen? Wat zijn voorstellen die we ook echt
nu kunnen realiseren? De minister heeft ongetwijfeld al een
richting gekozen, maar wat zou nou nog kunnen helpen en
op grond van welke onderzoeken denkt de heer Van den
Berge dat het probleem echt groter is dan alleen maar die
42 meldingen? Die meldingsbereidheid moet zeker omhoog,
maar welke aangrijpingspunten hebben we om dat te doen?
Het is blijkbaar iets wat mensen ook ingewikkeld vinden.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ja, dat klopt. Ik heb die vraag vaak gesteld aan studenten
en docenten die vaak met dit probleem te maken hebben.
Wat je ten eerste nodig hebt, is natuurlijk gewoon een
betere begeleiding voor studenten die extra hulp nodig
hebben bij het vinden van een stage. Vandaar dat ik die
diversiteitscoaches heb voorgesteld. Maar het tweede wat
je zou moeten doen, is dat je het melden van vermeende
stagediscriminatie makkelijker maakt. Nu is er bijvoorbeeld
een meldpunt bij SBB. Daar komen die cijfers ook vandaan.
SBB doet op dat gebied prima werk — ik heb daar geen
kritiek op — maar ik hoor wel van studenten dat dat meldpunt nogal ver van ze vandaan staat. Dus vandaar dat ik
met het idee van de app ben gekomen. Dat was overigens
op basis van gesprekken met studenten. De minister zegt
nu: dat vind ik niet de goede oplossingsrichting. Nou, prima.
Daarvoor voeren we hier volgens mij ook het debat. Hoe
dan wel? Dat is dus mijn vraag aan de minister: hoe gaan
we het dan wel doen?
De heer Beertema (PVV):
De heer Van den Berge en ik hebben het hier al vaker over
gehad. Ik heb toen tegen hem gezegd: er vindt bij de stageplaatsen in het mbo niet of nauwelijks racisme of discriminatie plaats. Ik heb daar 34 jaar gewerkt. Ik heb 34 jaar
geprobeerd om leerlingen die niets anders kenden dan die
straatcultuur, wegwijs te maken in hoe je solliciteert, hoe
je je presenteert enzovoorts. Ik ben zelf nooit een werkgever
tegengekomen, die zei: die moet ik niet, want die heeft een
gekke achternaam. Of zoiets dergelijks. U kwam toen met
een voorbeeld van een werkgever die gezegd zou hebben:
nee, wij nemen geen gekleurde mensen aan; dat doen we
alleen maar om de wc schoon te maken. Ik parafraseer nu
even, het ging in die trant. Ik vind zoiets schandalig. Maar
ik heb toch het wederhoor gemist. En wat ik vooral mis, is
het volgende. We hebben het hier over keiharde discriminatie, keihard racisme. Daar hebben we de Grondwet voor,
artikel 1 van de Grondwet. Op dat soort momenten moet
het Openbaar Ministerie in actie komen. Dan moet er aangifte gedaan worden en dan krijgt dat gewoon zijn weg.
Een app waarvoor u voor pleit, die zo'n overfocus legt op
dat arme mkb en op die werkgevers, die door u en door
GroenLinks in de beklaagdenbank worden gezet op een
volkomen onterechte manier, namelijk dat ze discrimineren
en dat ze racistisch zijn, vind ik schandalig. Begrijpt u die
irritatie van het mkb en het bedrijfsleven?

De heer Wiersma (VVD):
Ik heb gewoon een vraag. Ik zie in de antwoorden op de
feitelijke vragen informatie over het aantal meldingen. Dat

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-26

De heer Van den Berge (GroenLinks):
Er zitten eigenlijk drie vragen in het betoog van de heer
Beertema, of in het verhaal of hoe hij ook wil dat ik het
noem. Ik ga proberen ze alle drie kort te beantwoorden. Ten
eerste is dat het eerste artikel van onze Grondwet. Daar
heeft de heer Beertema helemaal gelijk in. Daarom stoort
het me ook zo dat het ons niet lukt dit hardnekkige probleem
aan te pakken. Ik ben ook woordvoerder Justitie en Veiligheid. Was het maar zo makkelijk dat het OM op basis van
artikel 1 van de Grondwet organisaties of mensen kan vervolgen als er sprake is van vermeende discriminatie. Zo
werkt het helaas niet. Zelfs de rechter mag niet toetsen aan
de Grondwet.
Het tweede punt is het voorbeeld dat ik noemde in het
algemeen overleg van vorige week. Dat klopt. In een middag
tijd hebben wij achttien voorbeelden binnengekregen van
jongeren die gediscrimineerd zijn bij het vinden van een
stage. Een voorbeeld was inderdaad een studente die ging
solliciteren in een verzorgingstehuis en daar te horen kreeg:
wij nemen alleen buitenlanders aan in de schoonmaak. Wat
ik hier doe, is een heel inhoudelijk verhaal houden over
stagediscriminatie. We weten uit officiële studies dat dat
een probleem is. Ik weet anekdotisch van veel studenten
en docenten dat het een probleem is. Daarmee zet ik helemaal niet alle mkb'ers in een hoek, sterker nog, ik spreek
hele inspirerende mkb'ers die werken aan inclusief ondernemerschap. Dat heeft de heer Beertema mij dus niet horen
zeggen.
Waar ik wel moeite mee heb, is dat hij toch het probleem
een beetje afdoet als straatcultuur en het daarmee bagatelliseert, want stagediscriminatie raakt gewoon heel veel
mensen en dat moeten we volgens mij gewoon met elkaar
aanpakken.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Beertema.
De heer Beertema (PVV):
Ik hoor de heer Van den Berge één belangrijke term noemen: anekdotisch bewijs. Het is anekdotisch bewijs. Op
basis van anekdotisch bewijs zet u dus bijvoorbeeld dit
verzorgingshuis weg als racistisch. Dat kan je niet maken!
Zonder wederhoor kan je dat niet maken. Alleen maar op
basis van een anekdote van een leerling kan je niet hier in
de plenaire zaal van het Nederlandse parlement dit
bedrijfsleven gaan beschuldigen van zulke vuige acties. Dat
kan gewoon niet. Ik vind het schandalig wat u doet, echt
waar.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Dit is nogal selectieve verontwaardiging. De heer Beertema
zou een punt hebben als ik het verzorgingstehuis hier bij
naam zou noemen. Dat doe ik niet, want de rechter gaat
erover of er in dit specifieke geval inderdaad sprake is van
stagediscriminatie of niet. Ik agendeer hier een punt. De
heer Beertema noemde net wel namen van wetenschappers.
Goed, ik sta niet in voor die woorden, maar ik laat die naam
heel bewust weg. Waarom raakt het mij? Laat ik daar nog
één persoonlijk punt aan toevoegen. Ik ben zelf getrouwd
met een fantastische vrouw van kleur en ik zie wat het met
haar doet als zij om onverklaarbare redenen keer op keer

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

voor een baan wordt afgewezen. Ze heeft bedrijfseconomie
gestudeerd en heeft een fantastische carrière achter de rug
in Bangladesh, en hier loopt ze vaak tegen muren op. Ik zie
gewoon wat dat met haar doet. Dat is niet de enige reden
natuurlijk dat ik hiervoor sta — dat zijn ook al die studenten
die ik heb gesproken — maar dit misschien nog even persoonlijk om ook te verklaren waar de emotie vandaan komt.
Ik sta daarvoor, ik ga daarvoor en ik zal het ook elke keer
doen als de heer Beertema probeert dit probleem te bagatelliseren.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Beertema.
De heer Beertema (PVV):
Ik ken ook heel veel fantastische mensen. Een aantal daarvan zijn van kleur. Ik let daar nooit zo op, want ik hecht
eraan om nog steeds kleurenblind te zijn. Daar gaat het mij
helemaal niet om. U vindt het wel weer heel belangrijk om
het te benoemen. Dat is uw goed recht. Maar nogmaals,
de aantijging van racisme is een hele zware aantijging. Ik
ben door de vakbond AOb — u kent 'm wel, dat is die vreselijke FNV-bond …
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ja, die zijn ook allemaal lid van GroenLinks natuurlijk. Ik
ken het riedeltje ondertussen.
De heer Beertema (PVV):
Nou ja, goed, het is een soort PvdA/SP-bolwerk. De officiële
woordvoerder heeft mij op Radio 1 tot racist verklaard, met
een heel verhaal erbij dat nergens op sloeg. Toen heb ik
ook gedacht: moet ik dit nou gaan juridiseren? Ik dacht:
nou, ik doe dat maar niet. Maar het gemak waarmee dat
gebeurt en waarmee u dat ook doet, wijs ik heel sterk af. U
snijdt zich in uw vingers, want het bedrijfsleven en het mkb
zullen zich ontzettend van u gaan afkeren, als dat al niet het
geval is. Ik vind het erg jammer dat u zo makkelijk met dit
soort aantijgingen komt.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ik vraag juist aan de minister … We hebben hier een hardnekkig probleem. Dat blijkt ook uit wetenschappelijk
onderzoek, want laat ik dan toch nog even op dat punt
ingaan. Een aantal jaren geleden is door een aantal universiteiten, onder andere de VU en de Radboud Universiteit,
uitgebreid onderzoek gedaan. Zij hebben, zeg ik uit mijn
hoofd, 700 fictieve sollicitatiebrieven verstuurd. Daaruit
bleek gewoon heel duidelijk dat mensen met een buitenlands klinkende achternaam veel minder vaak op sollicitatiegesprek werden uitgenodigd dan mensen met een oerHollands klinkende achternaam. Dat is gewoon keihard
wetenschappelijk bewijs.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ik ga verder. Ik kijk even waar ik gebleven ben.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-27

Voorzitter. Even een heel ander onderwerp, namelijk de
chaos die in de culturele sector is ontstaan naar aanleiding
van de coronamaatregelen. Ik ga daar nu niet over uitweiden, want we krijgen nog een apart wetgevingsoverleg over
cultuur en we zitten na 19.00 uur vanavond ongetwijfeld
weer in een andere realiteit. Maar ik zou de minister wel
willen vragen om in haar beantwoording in te gaan op de
vraag hoe ze met de culturele sector en veiligheidsregio's
werkt aan meer voorspelbaarheid van de maatregelen. Ik
zou dat heel erg waarderen.
Een punt waar mbo en cultuur samenkomen, is de MBO
Card. De minister wil de rijksfinanciering voor de MBO Card
stopzetten, ondanks een positieve evaluatie. Wij willen daar
een constructief stokje voor steken. Daarom heb ik het
amendement op stuk nr. 16 ingediend.
Voorzitter. Helemaal ten slotte: wetenschap. Ik heb het vaker
gezegd: we moeten toe naar een betere balans tussen
gebonden en ongebonden onderzoek. Ineke Sluiter, voorzitter van de KNAW, vatte het mooi samen tijdens het VSNU
Kennisontbijt. Het systeem, het fundament, staat droog. Af
en toe komt daar schoksgewijs een tropische regenbui
overheen, zoals met het Groeifonds, maar de bodem kan
het niet meer opnemen. Mijn vraag aan de minister is: hoe
gaan we ervoor zorgen dat we die bodem weer vruchtbaar
krijgen? Wil ze in overleg met bijvoorbeeld de KNAW en
de VSNU om te komen tot een stabiel en steil groeipad?
We kunnen daarbij volgens mij leren van onze oosterburen.
Voorzitter. Ik kijk uit naar de antwoorden van de minister.
Ik hoop dat we Nederland samen mooier kunnen gaan
maken, voor onze handige Harry's en Halima's, en ook voor
onze Willie Wortels en Abbas Ibn Firnassen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van den Berge. Dan geef ik nu het
woord aan de heer Rog namens het CDA.

De heer Rog (CDA):
Voorzitter. Ons onderwijs is zo goed als de leraar in de klas.
Het is sinds 2012 ieder jaar opnieuw de eerste zin geweest
die ik uitsprak bij de begrotingsbehandeling van OCW. Om
leraren te laten excelleren pleiten wij voor ruimte en vertrouwen. Ik denk dat we daar de afgelopen jaren en ook in
deze kabinetsperiode belangrijke stappen in hebben gezet,
onder andere door het experiment Regelluwe scholen, dat
verlengd is in deze kabinetsperiode, een andere rol van de
onderwijsinspectie, waartoe een initiatiefwet van de heer
Bisschop, de heer Van Meenen en mijzelf is ingediend, en
door minder vanuit Den Haag opgelegde toetsen om te
bepalen hoe het onderwijs eruit zou moeten zien op scholen. En — dat vind ik een belangrijke verdienste van dit
kabinet — door de honderden miljoenen die extra geïnvesteerd zijn in het verminderen van de werkdruk, uit te laten
geven in overleg, lokaal, op school, tussen schoolleider en
lerarenteam. Daar vindt het gesprek plaats. Dat dient wat
het CDA betreft als goed voorbeeld.

groot, door drempels tot de lerarenopleiding weg te nemen
en de rode loper uit te rollen voor nieuwe leraren. Ik had
daar twee weken geleden, toen ik mijn eerste inbreng naar
de fractie stuurde, een aantal prachtige suggesties voor
opgeschreven. En wat blijkt? De minister heeft gisteren een
prachtig bestuursakkoord het licht doen zien, samen met
de Vereniging Hogescholen en de VSNU. Wij kunnen dat
zeer onderschrijven, maar het leidt tot een enkele aanvullende vraag. Want waarom is er bij dit akkoord geen overleg
gevoerd met leraren? Er is door een motie van mijn hand
nota bene ooit gevraagd om dat soort akkoorden niet alleen
met de bestuursorganisaties te doen. En kon dat geld of
kan dat nog steeds ook deels uitgegeven worden voor de
lerarenbeurs? En hoe gaan we uiteindelijk de Kamerbreed
gewenste pabodifferentiatie daarin een plek geven? Kan
ook de drempel verlaagd worden voor leraren aan de voltijd-pabo? Nu gaat de rode loper uit voor zijinstromers. Kan
dat ook voor de pabo wat betreft de toelatingseisen? Het
is dit jaar uitgesteld: tot 1 januari heeft men de tijd om
daaraan te voldoen. Kan dat volgend jaar op die manier
ook weer? Wat doen we met de enkeling die op 1 januari
nog niet aan die toelatingseisen heeft voldaan maar het
aan het einde van de opleiding wel beheerst?
Voorzitter. Ook leraren die al lesgeven, verdienen het om
zich te kunnen ontwikkelen. We hebben het met de minister
vaker over de lerarenbeurs gehad. Het CDA wil de 2.400
leraren die misgrepen een kans bieden om alsnog hun
studie te doen. Dit is de begrotingsbehandeling en de laatste
keer dat wij de minister kunnen vragen om nog één keer
met de stofkam door de begroting te gaan en deze leraren
tegemoet te komen. Lukt dat niet, dan rest ons geen andere
weg dan met een amendement te bewerkstelligen dat dit
alsnog lukt.
De heer Kwint (SP):
Ik waardeer de inzet van collega Rog om dit onrecht recht
te breien. Iedereen hecht heel veel waarde aan de professionalisering van leraren. Dan is het ontzettend zuur dat door
een Haags probleem/misverstand docenten er de dupe van
worden. Wij hebben gisteren gezien dat er middelen vrijkomen vanuit de prestatiebox. We hebben daar gisteren nog
een mail over gekregen. Een deel daarvan gaat naar professionalisering van leraren. Zou het niet verstandig zijn — ik
vind het verstandig; sterker nog, ik heb net, mede namens
collega Westerveld en collega Van der Hul, een amendement daarover ingediend — om te zeggen: laten we die
middelen naar voren halen, zodat we nu nog kunnen kijken
wat wij kunnen doen voor docenten die nu dreigen hun
bijscholing, hun professionalisering, te missen? Is dat het
soort oplossingen waar de heer Rog aan zit te denken?
De heer Rog (CDA):
Ik stel om die reden ook die vraag. Ik zou me kunnen voorstellen dat het zit bij de prestatiebox. Ik zou me ook kunnen
voorstellen dat het zit bij het bestuursakkoord dat gisteren
gesloten is. Als er geen ruimte blijkt te zijn — de minister
verwijst naar de volgende begroting; dat betekent per
definitie dat de 2.400 leraren die misgegrepen hebben rond
de lerarenbeurs pas in februari zullen kunnen starten — wil
ik het bij amendement regelen. Ik ga met belangstelling
luisteren naar de beantwoording van deze minister. Die zal
ongetwijfeld daarin ook uw amendement betrekken.

Voorzitter. Zeker in tijden van lerarentekort is het noodzakelijk dat de aantrekkelijkheid van het leraarschap wordt ver-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-28

De heer Kwint (SP):
Meer kan ik niet vragen, voorzitter.
De voorzitter:
Oké. Dat kan ook. Gaat u verder, meneer Rog.
De heer Rog (CDA):
Ik ga het nog over heel veel andere dingen hebben waar u
zeker ook vragen over gaat hebben, meneer Kwint.
Voorzitter. Ik wil het over het loonverschil hebben. De
afgelopen jaren is er namelijk veel te doen geweest over
het verschil in salaris tussen leraren in het primair onderwijs
en het voortgezet onderwijs. Het is niet meer dan terecht
dat dit kabinet stappen heeft gezet om dat verschil te verkleinen. De minister heeft gezegd dat het volgende kabinet
het overgebleven verschil moet dichten. Mijn vraag is:
waarom neemt de minister nu niet zelf het initiatief om een
vervolgstap te zetten en het overleg te starten over de
contouren van één cao voor het funderend onderwijs, dus
van basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet
onderwijs, dat vooral gericht is op één loongebouw dat
opnieuw ontworpen kan worden, waarin het loont om te
leren en waarbij lesgeven aan groepen met relatief veel
leerlingen met achterstanden extra beloond kan worden?
Ziet de minister in die schets een rol voor zichzelf? Kan hij
daarover met de sector het gesprek aangaan? Nu praten
we alleen over geld dat mogelijk na de verkiezingen
beschikbaar is. Wij willen een plan over hoe het er dan uitziet.
Wat het CDA betreft moeten we erkennen dat lesgeven aan
sommige kinderen meer vraagt van leraren en beter
beloond mag worden. Maar we moeten ook erkennen dat
de thuissituatie van kinderen maakt dat zij ongelijke kansen
hebben op een succesvolle carrière op school. Deels wordt
daar in de bekostiging nu al rekening mee gehouden door
de gewichtenregeling, maar het CDA vraagt zich af of dat
genoeg is. We willen af van het taboe op doelbekostiging.
Juist om gelijke kansen te bieden, denken wij dat een
gerichte bekostiging voor achterstandskinderen kan helpen,
bijvoorbeeld voor huiswerkbegeleiding, voor extra ondersteuning, inhaalprogramma's of het organiseren van een
huiswerkvrije school. Ik noem daarbij nadrukkelijk ook een
punt waar ik het vaker over heb gehad: ook de zomerscholen zouden daar dus nadrukkelijk bij horen. Ik heb het dus
over een doelbekostiging, zodat kinderen een rustige plek
hebben, met goede faciliteiten om achterstanden in leesvaardigheid, rekenen of andere vakken in te halen. Ik zou
graag van de minister een reflectie horen: denkt hij dat
binnen die lumpsumbekostiging — daar willen wij niet
vanaf, anders dan bijvoorbeeld de SP — of daarnaast toch
ook een deel doelbekostiging voor dit soort ondersteuning
wenselijk is?

gelijkheid." Nu gaat het over gelijke kansen. Ik heb een heel
korte vraag aan de heer Rog. Vindt de heer Rog dat die
ambitie is gehaald?
De heer Rog (CDA):
Ik vind dat het kabinet heel veel stappen gezet heeft om er
werk van te maken om die gelijke kansen te creëren of in
ieder geval de ongelijkheid te doen verminderen. Dan kom
ik op het punt waar we nu staan. Er gaan nu bijvoorbeeld
weer vier jaar lang incidentele middelen naar de grote steden voor achterstandskinderen, wat prachtig is. De vraag
is wel of dat wel de beste weg is. Zou dat niet eigenlijk beter
in een structurele regeling kunnen? Dat is de vraag die ik
opwerp.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dat is nog steeds niet echt een antwoord op mijn vraag of
die ambitie is gehaald. Ik waag dat namelijk te betwijfelen.
Wat vindt de heer Rog bijvoorbeeld van het feit dat het
lerarentekort nou net de kinderen het hardste treft die de
beste leraar voor de klas misschien wel het hardste nodig
hebben?
De heer Rog (CDA):
Dat is precies waarvoor ik met dit voorstel een oplossing
probeer te vinden. Ik erken namelijk met mevrouw Van den
Hul dat die ongelijke kansen er zijn. En dit kabinet — dat
erkent mevrouw Van den Hul ongetwijfeld ook — heeft echt
stappen gezet om te proberen de kansengelijkheid te vergroten. Maar tegelijkertijd zoek ik naar een structurele
inbedding, ook van de financiering, waar wij hier over gaan,
om dat in de toekomst structureler aan te kunnen pakken.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
De kansenongelijkheid is de afgelopen jaren eigenlijk alleen
nog maar verder vergroot. Wij hebben daar een aantal heel
concrete voorstellen voor gedaan zoals een gelijkekansenbonus, juist om ervoor te zorgen dat op de scholen die het
hardst getroffen worden door het lerarentekort de beste
leraren voor de klas staan. Dat zijn voorstellen waar het
CDA keer op keer tegen heeft gestemd. Ik hoop dus deze
keer dan wel echt op een open blik. We gaan weer allerlei
voorstellen doen, voorzien van een dekking. Ik hoop dan
wel op steun van de heer Rog. Hij zegt nu: wij willen structureel investeren in gelijke kansen. Nou, kijk dan ook naar
de voorstellen die gedaan worden om structureel te investeren in gelijke kansen.

De voorzitter:
Mevrouw Van den Hul, een korte vraag.

De heer Rog (CDA):
Ik zal ieder voorstel van mevrouw Van den Hul zorgvuldig
bekijken en wegen. Maar zij zal het mij niet euvel duiden
dat ik daarbij ook kijk naar de financiële dekking.

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Nu het over gelijke kansen gaat, heb ik toch even het
regeerakkoord erbij gepakt. Daar staat: "De voornaamste
ambitie van dit kabinet ligt in het bestrijden van kansenon-

De voorzitter:
Goed. Gaat u verder.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-29

De heer Rog (CDA):
Het CDA wil ook dat er echt werk gemaakt wordt van het
afbouwen van de bovenmatige reserves bij besturen. Geld
hoort niet thuis op de plank, maar in de klas. Daar kan dit
kabinet al stappen voor zetten, te beginnen bij de samenwerkingsverbanden. Daar wil ik graag een reflectie op van
de minister. Ziet hij dat ook?
Voorzitter. De ontwikkeling van kinderen heeft baat bij een
goede pedagogische relatie tussen die leerling en die leermeester. Elkaar in de ogen kunnen kijken. De levende stem
van de leraar die je tot een nieuw inzicht brengt. Dat is van
groot belang, maar de coronacrisis heeft ons geleerd dat
dat een tijdlang niet meer kon en dat we over moesten gaan
op onder andere digitaal onderwijs. Daar zijn vaker vragen
over gesteld, ook door mijn fractie. Er is een motie over
ingediend, onder andere door GroenLinks en de Partij van
de Arbeid. Mijn vraag is eigenlijk: kunnen wij niet naar een
soort back-upsysteem, een soort digitale school als terugvaloptie voor kinderen die in de komende tijd wellicht
onverhoopt thuis komen te zitten?
Voorzitter. Het herstellen van de afgenomen leesvaardigheid
zal een van de belangrijkste uitdagingen worden voor de
komende jaren. Natuurlijk moet er, zoals de Leescoalitie
schrijft, een rijke leescultuur zijn, op school én thuis. Daarin
hebben ook ouders een verantwoordelijkheid. De gemakzucht waarmee kinderen een iPad of een computerspel in
de hand gedrukt krijgen als ze zich even vervelen of niets
om handen hebben, leidt uiteindelijk ook tot minder leesvaardigheid. Lees ook gewoon eens een boek. Ik heb twee
vragen aan de minister. Welke rol kan hij spelen om op elke
school een bibliotheek te realiseren? En kan hij aangeven
op welke termijn de omstreden examens Nederlands in het
voorgezet onderwijs worden aangepast?
Voorzitter. We weten dat leerlingen er baat bij hebben als
hun ouders en leraren hoge verwachtingen van ze hebben.
Helaas kan het rendementsdenken, de Haagse beheerszucht,
het bieden van kansen en het stellen van hoge verwachtingen juist tenietdoen. Neem de indicator onderbouwrendement. Als een school meer leerlingen de kans geeft te
starten op een hoger niveau maar meer dan de helft van
die leerlingen aan het einde van de onderbouw op een lager
niveau zit, dan krijgt die school geen compliment voor wat
hij bereikt heeft voor de leerlingen die het niveau wel succesvol doorliepen, maar loopt hij de kans op verscherpt
inspectietoezicht. Het leidt tot perverse prikkels, tot risicomijding en daarmee tot het ontnemen van kansen aan kinderen. Voor de gymnasia is de indicator onderbouwrendement helemaal absurd. Daar kunnen kinderen helemaal niet
opstromen maar wel afstromen. Dat leidt tot voorzichtigheid
bij de instroom, omdat het bieden van kansen aan leerlingen
kan leiden tot rode bolletjes bij de inspectie. Is de minister
bereid deze kansenbelemmerende vorm van toezicht om
te buigen?
Voorzitter. In de afgelopen acht jaar als onderwijswoordvoerder van het CDA heb ik honderden scholen bezocht en
duizenden bestuurders, schoolleiders, leraren en overig
onderwijspersoneel ontmoet en gesproken. In mijn laatste
begrotingsinbreng wil ik drie leraren die ik heb ontmoet en
die van betekenis zijn geweest voor mij, een ode brengen.
De eerste is Erica Ritsema. Zij was kleuterleerkracht, die in
een aangrijpende brief schreef waarom zij stopte met haar

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

werk als kleuterleerkracht. Zij hekelde het feit dat zij kinderen moest gaan zien als holle vaten waar zij maar kennis in
moest stoppen, en dat zij dat allemaal moest registreren
en toetsen. Zij heeft mij geïnspireerd om te werken aan de
afschaffing van de kleutertoets en de idiote norm voor het
aantal jonge kinderen die een jaartje moesten doorkleuteren, en om weer werk te maken van een gespecialiseerde
pabo voor het jonge kind.
De tweede leraar die ik wil noemen is Karin den Heijer, de
nuchtere ingenieur en wiskundedocent die streed tegen de
curriculumherziening. Zij heeft mij de ogen geopend voor
wat de rekentoets doet. Die leidde niet tot beter rekenonderwijs, maar rekende af met jonge kinderen en liet hen sneuvelen in het voortgezet onderwijs.
De laatste leraar die ik wil noemen, is de leraar die ik in mijn
eerste zin hier, achter dit spreekgestoelte, aanhaalde in mijn
maidenspeech. Dat is mijn eigen geschiedenisleraar, Arie
Wolfert. Hij is de man die ervoor heeft gezorgd dat ik werd
gevoed in mijn honger naar kennis over geschiedenis,
politiek en staatsinrichting, en die uiteindelijk ook bij mij
het vuur heeft aangewakkerd om zelf te kiezen voor het
onderwijs. Zo'n leraar gun je iedereen. Gelukkig heeft bijna
iedereen wel zo'n leraar die uiteindelijk het verschil heeft
gemaakt in iemands ontwikkeling. Ik wil hem in ieder geval
bedanken voor zijn bijdrage aan mijn ontwikkeling, zodat
ik ben geworden wie ik ben.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Mooie afsluiting.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Ik ben benieuwd wat de heer Van Meenen daarop te zeggen
heeft.
De heer Van Meenen (D66):
Ik ben eigenlijk alleen maar naar voren gekomen om mijn
goede collega Michel Rog te bedanken. Want ook ik heb bij
zijn verhaal, dat wederom een prachtig verhaal was, echt
het gevoel gehad dat we hier tijdens negen prachtige
begrotingsbehandelingen in acht jaar hebben gehad, en
dat we ook daartussendoor ontzettend veel met elkaar
hebben samengewerkt. Ik denk dat er in die periode die wij
samen hier hebben gezeten niet meer moties te vinden zijn
dan die waaronder onze gezamenlijke namen staan. Telkens
moesten we even kijken in welke volgorde dat gebeurde.
Ik denk aan de rekentoets, aan de onderwijscorporatie, aan
de 1.040 urennorm.
De voorzitter:
De oppositie hoefde niks te doen, heb ik begrepen.
De heer Van Meenen (D66):
Het liep allemaal helemaal vanzelf. Maar ik denk ook aan
de strijd voor de ernstig meervoudig beperkte kinderen en
recent aan het geld voor achterstanden. We zijn nu nog

13 oktober 2020
TK 13

13-28-30

volop in gevecht over de lerarenbeurs, en daar gaan we zo
meteen weer lekker mee verder, want we geven het nog
niet op. Ik wil mijn collega enorm bedanken voor die jaren,
en ik hoop dat we nog een paar mooie maanden met elkaar
beleven. Michel, enorm bedankt.
De voorzitter:
Hij is nog niet weg. Maar dit was wel lief.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nu kan ik bijna niet meer achterblijven: Michel, bedankt,
via de Voorzitter. Maar ik heb ook nog een inhoudelijke
vraag, namelijk over de financiële reserves bij samenwerkingsverbanden en het aantal thuiszitters. Dat stoort het
CDA en GroenLinks. Een paar jaar geleden heb ik daarover
al een motie ingediend met onder andere de SP en de PvdA
daaronder, waarin wij voorstelden gerichte afspraken te
maken over de omvang van de financiële reserve die op
die bankrekeningen staat. Daar is toen geen Kamermeerderheid voor gekomen, maar we gaan binnenkort wel verder
praten over passend onderwijs. Ik hoor daar nu heel veel
kritiek op. Wat zouden we moeten doen?
De heer Rog (CDA):
Dat is een hele goede vraag. U weet dat we het daar onlangs
over gehad hebben. Het CDA kan dit niet meer accepteren,
want het is echt niet goed. We snappen de aanwezigheid
van doelreserves en bestemmingsreserves. We begrijpen
nog dat je ergens bij schoolbesturen een soort ruimte hebt;
vandaar dat we signaalwaarden hebben. Maar ergens valt
het mes. Dat moeten we dus waar gaan maken. Ik zal de
minister in tweede termijn oproepen om met een voorstel
te komen voor wat er gebeurt wanneer die signaalwaarden
overschreden worden, zodat we daar gewoon een oplossing
voor hebben. De minister heeft gezegd: ik wil eigenlijk ook,
maar je kunt het niet zomaar afnemen. Dat klopt, maar
toevallig waren wij de wetgever en kunnen wij de regels
veranderen die bepalen wanneer we het wel afnemen. Daar
wil ik naartoe werken met het notaoverleg Passend onderwijs.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dat is goed, want we hebben op 16 november inderdaad
een heel belangrijk debat waarin we hier verder over zullen
praten. Maar het is ook goed om ons als Kamer daar goed
op te kunnen voorbereiden. We weten nu dat heel veel
samenwerkingsverbanden eigenlijk al die signaleringswaarden overschrijden. De vraag is nu wat we daaraan zouden
moeten doen. Ik vind het fijn om van de heer Rog te horen
dat we daar als Kamer wellicht ook maar eens voorstellen
voor moeten doen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Rog. Ik kijk even of de heer Kwint ook
iets tegen de heer Rog wil zeggen. Dat komt later. Dank u
wel. Iedereen is nieuwsgierig naar de persconferentie, ook
in verband met onderwijs enzovoorts. Dan schors ik de
vergadering tot 20.00 uur.
De vergadering wordt van 18.53 uur tot 20.00 uur geschorst.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
We gaan verder met de behandeling van de begroting van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Ik geef de heer Van der
Molen namens het CDA het woord.

De heer Van der Molen (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Passend bij de persconferentie van
zonet wilde ik beginnen met de opmerking dat de coronacrisis naast een gezondheidscrisis ook een economische
crisis is, en dat we toch nog steeds zien dat er beroepen
zijn waarin de vraag naar personeel heel groot is. Denk
bijvoorbeeld aan machinemonteurs, verpleegkundigen,
bouwvakkers, elektriciens en loodgieters. Die staan in ieder
geval in de top tien. Feit is dat er veel over universiteiten
wordt gesproken, ook vandaag weer, maar als je naar die
top tien van de samenleving kijkt, staat men vooral te
springen om mbo'ers en hbo'ers, om hele praktische
beroepen, mensen die met hun hart en handen aan de slag
zijn. De talenten van de toekomst zitten nu echter wel in
een situatie dat praktijklessen niet doorgaan, stages wegvallen en veel onderwijs online plaatsvindt. Helaas hoor ik
heel vaak van mensen in het onderwijs dat zij jongere
mensen zien verpieteren. We kunnen op onze klompen
aanvoelen dat studenten, net als eerder dit jaar, vertraging
zullen oplopen. Daarom de volgende twee vragen. Ten
eerste: bereidt het kabinet zich voor op een tweede ronde
aan maatregelen voor studenten die ondanks alle inspanningen vertraging oplopen en daarvoor kosten moeten
maken? En ten tweede: hoe kunnen we jongeren die werkloos blijven na hun afstuderen, zo snel mogelijk brengen
naar kansrijke beroepen, die beroepen waarmee ik begon?
Hoe wil de minister dit gaan oppakken?
Kan de minister uitleggen waarom zij in deze tijd van een
chronisch tekort aan vakmensen besloten heeft de middelen
voor het Meld- en expertisepunt specialistisch vakmanschap
te stoppen? Moeten we nu juist niet meer doen om kleine
vakmanschapopleidingen in stand te houden?
De minister is ook van plan — het werd al eerder genoemd
— om de MBO Card, waarmee mbo-studenten met korting
naar musea, theaters en bioscopen kunnen, af te schaffen
en deze onder andere in te ruilen voor toneelstukken, bijvoorbeeld over genderrollen, en dan voor studenten op het
mbo. Leuk dat de minister geld wil steken in toneelstukken
die zijzelf belangrijk vindt, maar vanuit de culturele sector
wordt er geklaagd over die afschaffing. Wat het CDA en de
VVD betreft kan de mbo-student zelf prima kiezen waar die
naartoe wil gaan. Daarom heb ik samen met de VVD een
amendement ingediend om die afschaffing te voorkomen.
Voorzitter. We kunnen ervan uitgaan dat mbo-studenten
proberen wat langer te studeren omdat het moeilijker is
om een baan te vinden. We zien dat bij elke economische
crisis. Uit een rapport van vorige week bleek nou juist dat
het percentage mbo-gediplomeerden dat succesvol doorstroomt naar het hbo, afneemt met als belangrijkste reden
de invoering van het leenstelsel. Nu is doorstroom naar het
hbo voor het CDA geen doel op zich, maar de studenten
die dit wel willen moet tijd gegund worden om aan het hbo
te kunnen wennen en daar een succes van te maken. Nu
moeten studenten voor 1 februari beslissen of ze stoppen
om niet hun reisproduct en beurs te hoeven terugbetalen.
Ze kunnen dan de uitkomsten van bijvoorbeeld tentamens

13 oktober 2020
TK 13

13-28-31

in januari niet eens afwachten. In de praktijk kiezen veel
mbo'ers dan eieren voor hun geld en stoppen. Om die reden
stellen wij mede namens D66, VVD en ChristenUnie voor
om die 1 februariregeling in het hoger onderwijs voor
mbo'ers te verruimen. Ik hoor graag een reactie van de
minister.
Voorzitter. Dan nog twee punten over doorstroom en uitval
in het hoger onderwijs. Als eerste komen wij terug op een
eerdere discussie met de minister over de 21+-toets. Studenten die geen aansluitende vooropleiding hebben, worden geweerd van bijvoorbeeld opleidingen op het gebied
van zorg en techniek, maar als zij 21 jaar zijn krijgen zij een
kans om een toets te maken waarna ze alsnog kunnen
worden toegelaten. Maar wie stroomt nou bijvoorbeeld
vanuit het havo pas op zijn 21ste door naar een opleiding?
Voor vluchtelingenstudenten is er, terecht, al een uitzondering op die regel van 21 gemaakt. En we zien zelfs dat universiteiten speciale voorbereidende leerjaren voor internationale studenten mogelijk maken. Vandaar toch de vraag
aan de minister of we de mogelijkheid van die toets niet
moeten bieden aan iedereen, ongeacht de leeftijd, die wil
doorstromen naar een opleiding die niet bij de vooropleiding past. Graag een reactie van de minister.
Eerder hebben we ook gediscussieerd over het bindend
studieadvies. Dat is een doorn in het oog van veel studenten. De minister wilde het BSA meteen binden aan een
maximumaantal studiepunten en dat treedt te veel in de
vrijheid van onderwijsinstellingen wat het CDA betreft. Maar
toch, als we in de praktijk zien dat studenten na een negatief
studieadvies veelal precies dezelfde opleiding gaan volgen
bij een andere instelling, dan heeft de minister wel een
punt. Daarom willen we een experiment met een doorstroomnorm voorstellen. Studenten die een bepaalde norm
niet halen, kunnen, in tegenstelling tot het huidige BSA,
niet pertinent weggestuurd worden. Met heldere afspraken
kunnen ze dan doorgaan met hun opleiding. Deze afspraken
worden in een gesprek tussen student en begeleider
gemaakt en vastgelegd in een overeenkomst. Dat wordt op
dit moment al met succes toegepast bij Windesheim. Als
dit ook bij andere instellingen succesvol kan zijn, zou dit op
termijn eventueel het einde van het bindend studieadvies
kunnen betekenen. Graag een reactie van de minister.
De voorzitter:
Mevrouw Westerveld. Ik weet niet wat u gezegd heeft, maar
iedereen is een beetje opgewonden, meneer Van der Molen.
De heer Van der Molen (CDA):
Dat komt door het bier dat ze gedronken hebben tijdens
het diner, voorzitter.
De voorzitter:
Nee, dat mag niet. Dat doen ze niet. Mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nou, dat heb ik in ieder geval niet gedaan.
De voorzitter:
Dat dacht ik al.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
En ook al zou ik dat wel doen ...
Als we het hebben over jongeren en studenten, dan kun
daar je op verschillende manieren naar kijken. Je kunt kijken
vanuit vertrouwen of je kunt kijken hoe ze zo weinig
mogelijk kosten en zo snel mogelijk door een opleiding
heen gaan. Ik zeg niet per se dat de heer Van der Molen die
tweede variant aanhangt, maar ik vind het wel wonderlijk
dat het CDA eerst voorstander was van de langstudeerboete
en nu weer voorstelt om allerlei rechten van studenten in
te perken. Ik wil de heer Van der Molen het volgende vragen. Als je studenten goed begeleidt en zorgt dat er voldoende studiebegeleiding is, zouden ze dan niet zelf de
verantwoordelijkheid pakken voor hun studie? Zouden ze
niet zelf het beste weten welke opleiding bij hen past en of
ze daar in het tweede jaar mee door willen gaan?
De heer Van der Molen (CDA):
Ja, dat is exact wat ik voorstel.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Als dat exact is wat de heer Van der Molen voorstelt, dan
zouden we toch gewoon moeten stoppen met het bindend
studieadvies? Dan moeten we toch gewoon dat wetsartikel
schrappen uit de wet? Dat kan. Dat kunnen we hier doen.
Dan maak je studenten zelf verantwoordelijk voor de eigen
opleiding. Dat doen we niet door hier allerlei barrièremaatregelen mogelijk te maken, want volgens mij belemmeren
we daarmee de eigen verantwoordelijkheid van studenten.
Zij zijn prima in staat om dat met de juiste begeleiding zelf
aan te kunnen.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik ben het met mevrouw Westerveld eens dat je met de
juiste begeleiding inderdaad heel ver komt in je opleiding.
Dat is bijvoorbeeld ook de reden dat ik de 1 februariregeling,
waar ik het zonet over had, een soort financiële prikkel vind,
waarbij studenten weleens denken "ik zou het niet kunnen
halen, dus dan kies ik eieren voor mijn geld", terwijl ze het
eind van het collegejaar af zouden kunnen maken met
betere ondersteuning. Het punt dat ik hier maak ... Ik ben
op dit moment inderdaad voorstander van een bindend
studieadvies, omdat ik ook zie — en dat hoor ik ook terug
in de discussie met onderwijsinstellingen zelf — dat
docenten zeggen: in het eerste jaar moet je een hele diepe,
goede, solide en theoretische basis leggen om daar in de
volgende jaren voldoende op te kunnen voortborduren. Dat
is wat ik vanuit het onderwijs hoor. Daar ben ik op zich voor.
Het voorbeeld dat zich bij Windesheim voordoet, is dat men
zegt: ja, daar zit iets in, maar in plaats van een negatief
bindend studieadvies waarna men naar een andere opleiding gaat — uit onderzoek weten we dat dat vaak dezelfde
is — zouden we ook heldere afspraken kunnen maken over
wat de school jou levert en wat je zelf als student als input
levert — je moet je ook echt inzetten — zodat je wel de stap
naar het tweede jaar kunt maken. Ik geef eerlijk toe: ik vind
het nog een stap te ver gaan om dat generiek te doen, maar
ik vind wel dat wij kunnen leren van wat bij Windesheim
gebeurt. Als dat op een aantal andere plekken ook succesvol
kan zijn, dan kunt u met mij praten over het bindend studieadvies.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-32

De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Wat daar gebeurt, zal ongetwijfeld heel goed zijn, maar dat
gaat voorbij aan het feit dat het CDA altijd voor een bindend
studieadvies en meer maatregelen was, terwijl we dat
gewoon los zouden kunnen laten. We kunnen zorgen dat
instellingen voldoende financiering krijgen en dat studenten
af en toe ook iets kunnen uitlopen. Instellingen kunnen zelf
afspraken maken over vakken die je eventueel mee kunt
nemen naar een andere opleiding. Het hoeft helemaal geen
probleem te zijn om in je eerste jaar een aantal punten mis
te lopen als je gewoon met je studieadviseur de afspraak
kunt maken dat je dat het volgende jaar inloopt. Mijn
voorstel zou zijn: laten we nou gewoon stoppen met het
opleggen van al die extra regels; laten we gewoon zorgen
dat instellingen wat vrijer zijn en dat de financiering ook
wat langer duurt dan de vier jaar die er nu voor staat.
Daardoor voorkomen we een hoop bureaucratie en maken
we studenten weer verantwoordelijk voor het verloop van
hun eigen studie.
De heer Paternotte (D66):
Ik wil de heer Van der Molen complimenteren met zijn
inleiding tot nu toe. Ook wij vinden het een goed idee om
die 21+-toets breder open te stellen. Daar zal ik straks ook
naar vragen. Wat het bindend studieadvies betreft ben ik
natuurlijk gewoon blij dat de heer Van der Molen hier een
soort routekaart schetst naar een situatie waarin we dat
niet meer nodig zouden kunnen hebben. Ik heb een vraag
over uw intentie hiermee. Die term "bindend" suggereert
natuurlijk dat het bindend is, maar je hebt ook de term
"advies". Een advies suggereert weer iets waar je iets mee
kunt doen. Laten we ervoor zorgen dat het een studieadvies
wordt. Of je haalt het, en als je het niet haalt, maken we
samen een plan hoe je het alsnog kunt halen. Dat is die
doorstroomaanpak die u volgens mij voorstaat. Is het ook
uw doel dat het eigenlijk een studieadvies wordt?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zou iets verder willen gaan dan een advies. Dit adviseren
we jou, en daarmee kun je doen wat je wilt. Volgens mij is
het in de praktijk belangrijk om ook voor je volgende collegejaar afspraken te maken over wat de instelling in dat
proces kan doen en wat van een student mag worden verwacht. Want je mag van studenten qua inzet ook wel iets
verwachten om bijvoorbeeld het tweede studiejaar te halen.
Maar dat is inderdaad een nuancering van die bindendheid,
die wij nu met het bindend studieadvies kennen. In een
eerder debat heb ik aangegeven dat ik er voorstander van
zou zijn om op een heel andere manier naar de financiering
van het hoger onderwijs te gaan kijken, waarbij een student
veel meer zijn eigen tempo in overleg met de instelling kan
bepalen. Daar zal ik dit ook in passen. Ik heb toen ook al
aangegeven: in zo'n systeem is een bindend studieadvies
weer heel iets anders en dat zou dan misschien ook kunnen
vervallen. Maar de goede ervaring die nu in Zwolle wordt
opgedaan, zouden we best op een aantal plekken kunnen
uitproberen. Als dat echt zo succesvol is, zou dat wat ons
betreft beter kunnen worden toegepast. Want uiteindelijk
gaat het ons als CDA erom dat die student succesvol de
eindstreep haalt.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Paternotte (D66):
Afrondend. Ik zie dat heel veel studenten zich specifiek dit
jaar zorgen maken over het bindend studieadvies. Ik zou
graag samen met u willen bekijken hoe we die discussie
nu kunnen openbreken. Complimenten voor de manier
waarop u dat hier doet. Ziet u ook dat het specifiek dit jaar
— we hebben net weer de nieuwe maatregelen gehoord,
maar gelukkig nog zonder beperkingen voor het hoger
onderwijs — weleens lastiger kan worden voor eerstejaars
om dat BSA te halen en dat we ervoor moeten zorgen dat
mensen nu niet onrustig worden en in onzekerheid verkeren
omdat ze dat BSA als een zwaard van Damocles boven hun
hoofd zien hangen?
De heer Van der Molen (CDA):
Om maar even de persconferentie van zonet aan te halen:
de premier begon met te zeggen dat er voor het onderwijs
niks verandert. Ik weet dat dat heel goed valt bij de scholen.
Ik wil daar wel even naast zetten dat er grote groepen zijn
die op een heel andere manier naar de persconferentie
hebben gekeken, omdat die vanaf morgenavond 22.00 uur
hun zaak voor een vrij lange periode mogen sluiten en in
grote onzekerheid verkeren. Dus naast de geruststelling die
er nu is in het onderwijs, denk ik dat we ook die groep
moeten benoemen. Ik vond het een van de betere voorstellen die de minister heeft gedaan, samen met de onderwijsinstellingen, om in deze crisistijd op een hele andere manier
naar het BSA te kijken. Mijn verwachting is dat de problemen groter worden. Dat heeft ermee te maken dat in het
vorige collegejaar de gemiddelde student nog ongeveer
een halfjaar regulier onderwijs achter de knopen had en in
het tweede halfjaar volledig op digitaal onderwijs was
aangewezen. Het huidige collegejaar zal volledig digitaal
zijn, en dat heeft z'n eigen uitdagingen. Vandaar dat ik naar
ik meen eenstemmig met u begon met de minister te vragen: hoe bereiden we ons eigenlijk voor op de problemen
die wij voor volgend jaar al voor ons zien?
De heer Futselaar (SP):
Ik luister vaak nogal selectief, dus wat bij mij vooral is blijven hangen is de opening die de heer Van der Molen bood
voor het verdwijnen van het bindend studieadvies. Maar ik
sta hier ook voor de dingen die ik misschien niet helemaal
begrepen heb. Daarbij gaat het vooral over wat er bij Windesheim gebeurt. Ik weet dat de meeste goede dingen uit
Zwolle komen. Ik zie hier ook een minister knikken. Maar
wat is precies de status van de afspraken? Hebben we het
over de vorm van een contract, waarbij echt aan het eind
wordt gezegd: je hebt niet voldaan aan bepaalde dingen,
dus je gaat alsnog weg? Dan is het een soort voortgezet
BSA. Of hebben we het hier meer over: dit zijn de gezamenlijke afspraken en het feit dat die gemaakt worden, geeft al
genoeg moed. Ik zoek daar een beetje naar.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik gebruik daarbij het woord "overeenkomst", omdat ik het
sterk van belang vind dat zowel de instelling plichten heeft
ten opzichte van de student alsook de student plichten heeft.
De kwaliteit in het onderwijs is samengestelde kwaliteit: je
levert daar als student ook je input. Dat vind ik daar ook bij
horen. Dat betekent dus niet dat ik vind dat studenten maar
ten eeuwigen dage op een instelling mogen blijven doormodderen. Ik vind dan ook dat de instelling op een gegeven

13 oktober 2020
TK 13

13-28-33

moment mag zeggen: tot hier en niet verder. Het punt van
verschil is heel sterk of dat met een bindend studieadvies
in het eerste collegejaar is of dat je op een gegeven moment
toch naar het tweede jaar door kan. In de gevallen dat een
student heel weinig studiepunten haalt in het eerste jaar
en je echt met zekerheid zou kunnen zeggen dat dit gewoon
een opgave is die je niet kan halen, heb je een ander
gesprek.

movendi. Instellingen kunnen daarop inschrijven en zeggen:
hier willen we of geheel of met een paar opleidingen mee
starten. Ik zie zo'n variant voor mij, want dan kunnen we
ook georganiseerd ervan leren.

De heer Futselaar (SP):
Ik zie enige beweging. We zijn het nog niet helemaal eens,
maar er is hoop, denk ik.

De heer Wiersma (VVD):
Laatste vraag, voorzitter. Ik ben ook benieuwd hoe de heer
Van der Molen dit ziet in een breder perspectief van het
aantal studenten dat kiest voor het wetenschappelijk
onderwijs. Dat zijn er steeds meer. We zien natuurlijk
instroom van internationale studenten, zo'n 9% à 10%. Daar
vinden we zelf ook wat van. Maar ik ben benieuwd wat dit
betekent als je meer kansen biedt om ook succesvol te
worden in je opleiding. Betekent dit ook iets voor aan de
poort? Moeten we daar niet ook kijken wie we in het
onderwijs toelaten? We zien steeds meer druk. We zien een
lage bijdrage vanuit de overheid. We zien docenten die
zeggen: ik kan het al moeilijk bolwerken; het onderzoek
moet daarbij, en dat is een negatieve spiraal. Zit die discussie hier ook nog onder of zegt de heer Van der Molen: nou,
dat zal wel; daar heb ik niet zo veel mee?

De heer Van der Molen (CDA):
Er is altijd hoop.
De heer Wiersma (VVD):
Ik ben even aan het zoeken. Ik ken het voorbeeld van Windesheim, maar wat zou nou een reden moeten zijn om hier
in te grijpen in de keuzes die een instelling hierin kan
maken? Want daar hebben we dit natuurlijk neergelegd.
Wil de heer Van der Molen van bovenaf, vanuit Den Haag,
opleggen aan de instelling hoe ze het moeten doen?
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Wiersma zou het niet moeten zien als bijvoorbeeld
het verplichtstellen van bovenaf van een bepaald vak bij
opleidingen. Niet in die variant, maar meer in de variant
dat ik ervoor pleit om dit soort ervaringen zoals die in
Zwolle worden opgedaan, op meer plekken in Nederland
op te doen. Eén zwaluw maakt nog geen zomer, dus ik wil
wel heel goed zien of we op die manier ook breder zouden
kunnen gaan werken in het onderwijs. Daar breek ik een
lans voor. Daarbij zet ik achter de komma: dit betekent voor
mij niet dat we meteen het BSA afschaffen. Maar als die
variant echt breed succesvol kan zijn, dan wil ik daar serieus
over nadenken.

De voorzitter:
Tot slot, meneer Wiersma.

De heer Van der Molen (CDA):
De heer Wiersma heeft het over een lagere bijdrage. Ik stel
vast dat dit kabinet ook weer fors heeft geïnvesteerd in het
hoger onderwijs en in wetenschap. Ik ben geen tegenstander van selectie. Ik kan van mening verschillen over hoe je
dat doet. Ik heb samen met D66 een voorstel gedaan om
bijvoorbeeld loting op het niveau van de opleiding weer
mogelijk te maken. Van de manier waarop je selectief bent,
kun je best wat vinden, maar ik ben er zeker niet op tegen
om selectief te zijn bij hogeronderwijsinstellingen. Maar
als bepaalde groepen daar structureel door gedupeerd
worden, bijvoorbeeld jongens bij selectiegesprekken omdat
ze niet zo rap van tong zijn als de dames die graag de
opleiding willen gaan doen, vind ik het logischer om via
loting de keuze te maken.

(Het geluid van een sirene buiten het Kamergebouw is te
horen in de zaal.)
De voorzitter:
Ja, ze zijn bezig buiten. Het is ongelofelijk!
De heer Wiersma (VVD):
Oké, dan begrijp ik de heer Van der Molen iets beter. Maar
is het dan een soort van de best practice meer naar boven
halen en instellingen aanmoedigen om dat ook te gaan
proberen? Of zou u daarna zeggen dat ze het moeten gaan
proberen?
De heer Van der Molen (CDA):
Best practices aanmoedigen vind ik altijd taal van bestuurders die niet weten wat ze moeten doen en willen laten zien
alsof ze iets doen. Het punt is meer: als ik hiernaartoe wil,
zou ik heel graag gewoon op een paar plekken meer in de
vorm van een experiment kijken hoe het werkt. Dit betekent
dat er een experiment wordt gestart, zoals we dat ook bij
andere experimenten doen, bijvoorbeeld bij de beurspro-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. Als de coronaomstandigheden het toestaan,
gaan we in dit huis op een later moment nog een debat
voeren over het leenstelsel. Bij zijn afscheid zei voormalig
Kamerlid Duisenberg: zo is het leenstelsel tot stand gekomen in een constructieve coalitie met Mohammed Mohandis
— toen Kamerlid voor de Partij van de Arbeid — Paul van
Meenen en natuurlijk Jesse Klaver onder mijn terrasverwarmer in mijn achtertuin. Ik zal het nog één keer voordragen,
voorzitter. Dat doe ik overigens op verzoek van de heer
Futselaar, die buiten de microfoon vroeg: van wie? Ik zie
dat dan ook als interruptie van hem. De heer Duisenberg
heeft gezegd: zo is het leenstelsel tot stand gekomen in een
constructieve coalitie met Mohammed Mohandis, Paul van
Meenen én natuurlijk — blijkbaar moest dat erbij vermeld
worden — Jesse Klaver onder mijn terrasverwarmer in mijn
achtertuin.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-34

De voorzitter:
Dit vraagt om een interruptie van de heer Van Meenen. Was
u erbij, meneer Van Meenen? Ja hè.
De heer Van Meenen (D66):
Nou, dit luistert zeer nauw.
De voorzitter:
Vertel.
De heer Van Meenen (D66):
Het luistert zeer nauw waar de komma staat. Want die terrasverwarmer, dat was alleen die Klaver. Daar was ik niet
bij en ook Mohandis niet. Dus dat wil ik wel even genoteerd
hebben voor de Handelingen.
De voorzitter:
Het staat in de Handelingen, meneer Van Meenen. Meneer
Kuzu, was u erbij?
De heer Kuzu (DENK):
Zou de heer Van der Molen het anders nog een keer willen
herhalen?
De heer Van der Molen (CDA):
Jaja! De heer Kuzu doet mij een vriendelijk verzoek, voorzitter. Kamerlid Duisenberg heeft gezegd: zo is het leenstelsel tot stand gekomen in een constructieve coalitie met
Mohammed Mohandis, Paul Van Meenen en natuurlijk
Jesse Klaver onder mijn terrasverwarmer in mijn achtertuin.

De heer Van der Molen (CDA):
Ik kan me herinneren dat dat voorstel voor een renteverhoging nog met instemming van D66 tot stand is gekomen
en in de Eerste Kamer is gesneuveld, dus het is goed dat
de heer Paternotte mij daaraan herinnert. In het vorige
verkiezingsprogramma van het CDA stond inderdaad vanaf
dag één consequent: tégen het leenstelsel en vóór herintroductie van de basisbeurs. Dat zie ik nu ook bij andere partijen voorbijkomen. En daarbij zijn wij bijvoorbeeld voor
het handhaven van de ov-jaarkaart voor studenten, waar
in het verleden ook wel over gediscussieerd is. Ons verkiezingsprogramma moet nog verschijnen. Over het algemeen
komt het altijd net wat later dan dat van D66, maar is het
daarmee vaak ook veel beter. Maar ik heb goede hoop dat
er bij ons op dat vlak niet zo ontzettend veel veranderd is.
Ik complimenteer u met de verandering die u heeft doorgemaakt. Dat is nou de kern van mijn vraag, en het is ook een
compliment aan u. U biedt als D66 openheid om in de volgende periode het leenstelsel af te schaffen. Die openheid
heb ik tot nu toe niet gezien, en ik ben gewoon ontzettend
blij om te zien dat u de stap heeft gezet van voor naar tegen
het leenstelsel.
De voorzitter:
Dus een compliment aan de heer Paternotte.
De heer Van der Molen (CDA):
Zeker! Aan de heer Paternotte. Ja.

(Hilariteit)
De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. Ik stel slechts vast dat vooral de studenten uiteindelijk in de kou stonden. Ik kan vanaf deze plek namens
het CDA zeggen dat het wrang is dat het juist de architecten
van het leenstelsel zijn die nu niet weten hoe snel ze de
terrasverwarmer weer uit moeten krijgen. Maar dat was
vast voortschrijdend inzicht en, in sommige gevallen, het
leggen van een goed gekozen bommetje onder het levenswerk van Jesse Klaver, zoals mijn goede ex-collega Zihni
Özdil dat bij GroenLinks deed. Dat kwam hem diezelfde
week overigens nog op een minutenlange reprimande te
staan van D66, de vrijzinnige partij die in een stembusakkoord inmiddels de rechtlijnigheid van de SGP is gaan
delen. En al dat is waar, maar het doet me als CDA'er
gewoon deugd om te zien dat andere partijen zich er in vier
jaar van hebben willen laten overtuigen, soms tegen heug
en meug, dat het leenstelsel een kostbare vergissing was.
Laten we het leenstelsel dan ook met elkaar gaan slopen
na de verkiezingen.
De heer Paternotte (D66):
Na dit leuke cabaretje van de heer Van der Molen is het
toch goed om even tot de kern te komen en te kijken naar
het alternatief van het CDA. Want daar wacht iedereen hier
natuurlijk nog het meest op: ChristenUnie, GroenLinks,

Tweede Kamer

Partij van de Arbeid, D66, SP, SGP en ik kan inmiddels
melden dat ook 50PLUS en DENK zich hebben aangesloten
bij dat stembusakkoord. Zij hebben inderdaad een alternatief, maar wat gaat het CDA doen? De vorige keren wilde u
de rente verhogen en de beurs afschaffen voor de master
maar behouden voor de bachelor. Maar wat gaat het deze
keer worden?

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Paternotte (D66):
De heer Van der Molen zit in een kabinet met twee partijen
die bij de vorming van het kabinet door wilden gaan met
dit stelsel, waardoor het inderdaad hetzelfde bleef. Maar
het zou mooi zijn als al die partijen die nu met plannen
komen, het de volgende keer niet alleen bij plannen zouden
laten. Dat is ook waarom de heer Van der Staaij naar de
heer Jetten toe kwam en zei: laten we kijken wat we samen
kunnen doen. Kan ik dus ook uw handtekening onder dat
stembusakkoord krijgen, zodat wij de volgende keer niet
hetzelfde resultaat krijgen als u de vorige keer, namelijk dat
er niets verandert?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zou het als jongere en als student geruststellend vinden
dat D66 zich aan andere partijen heeft gekoppeld om de
eigen belofte gestand te doen. Want u maakte een grote
stap. Ú maakt een grote stap. De kiezer hoeft geen extra
garantie van het CDA te hebben als het gaat om het standpunt over het leenstelsel. Dat is van a tot z consequent
geweest. Ik hoef dus alleen maar een handtekening onder
mijn eigen verkiezingsprogramma te zetten, zodat u de
garantie heeft dat ik daarmee ook de onderhandelingen
inga.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-35

De heer Paternotte (D66):
Mag ik dan misschien nog wel vragen wat aan het eind van
deze periode, dus na een aantal jaar — het debat dat de
heer Futselaar heeft aangevraagd, gaan we nog voeren —
het belangrijkste resultaat is dat u op dat leenstelsel heeft
behaald, nog even los van de posities van andere partijen?
De heer Van der Molen (CDA):
Een van de allerbelangrijkste resultaten konden we bij het
regeerakkoord afspreken. Daar was ik blij mee. Ik heb toen
gediscussieerd met D66 en VVD. Ik vond de ChristenUnie
aan mijn zijde als tegenstander van het leenstelsel. De
andere twee partijen stonden er anders in. Daar was toentertijd nog een meerderheid voor in de Kamer, omdat
toentertijd ook GroenLinks en de Partij van de Arbeid, die
nu gelukkig een ander standpunt hebben, dat stelsel nog
altijd steunden. En me dunkt, daar was een akkoord over
gesloten. Ik was heel blij dat we bijvoorbeeld het collegegeld in het eerste collegejaar hebben weten te halveren.
Dat leverde de gemiddelde student €1.000 minder studielening op. Er zijn wel vaker politici geweest die €1.000 hebben
beloofd, maar dat nooit hebben gerealiseerd. Dit hadden
we toch echt gewoon in een aantal maanden voor elkaar
en daar ben ik nog altijd heel blij mee, vooral ook omdat je
die korting ook nog in het tweede jaar kreeg als je een
onderwijsopleiding deed. En dat staat D66 ook aan.
De heer Bisschop (SGP):
Bij alle vreugde die collega Van der Molen uitspreekt voor
de inkeer die hij waarneemt bij D66, klinkt het toch af en
toe een beetje verwijtend.
De heer Van der Molen (CDA):
O nee, hoor.

De heer Bisschop (SGP):
Inderdaad, die eerste beschouwing van collega Van der
Molen raakt de kern helemaal. Geneigd tot alle kwaad, zo
belijden we dat. Maar op het moment dat iemand tot inkeer
is gekomen, wil die ook niet volharden in het kwaad. Hij zal
dus zo snel mogelijk de weg van verbetering inslaan en
daadwerkelijk actie ondernemen. In dat opzicht pleit dit
ervoor om dit jaar, bij deze begroting, al dat gebaar te
maken. Ik begrijp dat collega Van der Molen daar welwillend
naar gaat kijken, zodat we dan ook samen in stilte misschien
veel goeds kunnen doen. Zo kunnen we veel voor anderen
betekenen en hun de gelegenheid geven om tot inkeer te
komen. En ook kunnen we de praktijk handen en voeten
geven.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik kan hier alleen maar amen op zeggen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dat is allemaal leuk en aardig. Het is goed dat we hier met
elkaar om kunnen lachen, maar ik vind het wijzende vingertje ook wel een beetje vervelend. Het klopt inderdaad.
GroenLinks was een van de partijen die voor het leenstelsel
stonden. Maar we hebben dat wel altijd op een eerlijke
manier gedaan. Als ik kijk naar de vorige doorrekening van
het CDA, dan zie ik dat u inderdaad voor het behoud van
de basisbeurs was, maar ook dat u aan de andere kant op
studenten bezuinigde door een korting op de lumpsum,
door een korting op de aanvullende beurs en inderdaad
ook nog door de studierente te verhogen. Dat was in totaal
500 miljoen. Dat zat wel in die doorrekening, maar dat stond
niet in het verkiezingsprogramma. Als we daar toch over
gaan praten, zou ik de heer Van der Molen willen vragen
om ervoor te zorgen dat de volgende keer wanneer hij met
zijn plannen komt, er niet nog een stiekeme bezuiniging
staat in de CPB-doorrekeningen, op diezelfde studenten en
die instellingen voor hoger onderwijs.

De heer Bisschop (SGP):
Is de heer Van der Molen het niet met mij eens dat hij zich
mag verblijden in de omkeer, de bekering, de inkeer van
een medemens? Want die is dan op het rechte pad gebracht.
Als dat dan samen met de rechtlijnige SGP is, zou u dat
extra kunnen verheugen. Maar ik wil ook nog wel een extra
voorzet geven om dat pad iets sneller af te lopen. Als ik in
mijn bijdrage een pleidooi ga voeren om ook dit jaar al een
stap te zetten, zou u dan bereid zijn om in positieve zin mee
te denken over het idee om alvast de huidige slachtoffers
van het leenstelsel tegemoet te komen?

De heer Van der Molen (CDA):
Ik herken deze schets in zijn geheel niet. Wij hadden in het
vorige verkiezingsprogramma staan: terugkeer van de
basisbeurs in de bachelorfase en handhaving van de ovjaarkaart. Ons nieuwe verkiezingsprogramma moet nog
verschijnen. Dat zal eind van deze maand zijn. Ik heb er
goede hoop op dat we die lijn met elkaar weten door te
trekken.

De heer Van der Molen (CDA):
Ik hoef de heer Bisschop niet uit te leggen dat, ondanks dat
er een punt komt dat je zonden vergeven zijn, je daarna ook
nog altijd vanuit het besef mag leven dat je zondig bent
geweest en ook geneigd bent om zondig te blijven. Dan is
een herhaalde vermaning — dat zal de heer Bisschop herkennen — altijd wel op zijn plaats.

Ik snap wel dat GroenLinks zich aangesproken voelt, maar
ik heb u hier ook complimenten gemaakt en dat heb ik in
eerdere debatten ook gedaan. Ik heb met alle fracties die
op een gegeven moment iets wilden verbeteren voor studenten — of het nou GroenLinks, Partij voor de Arbeid of
SP was — meegewerkt, ondanks dat ik een coalitieafspraak
had gemaakt dat het leenstelsel in zijn geheel niet op de
helling zou gaan. Die handtekening heb ik ook elke keer
verdedigd. Om dan vanuit GroenLinks met de vinger te
wijzen naar het CDA, alsof dat niet de positie van studenten
in ogenschouw had genomen, dat vind ik ook vergezocht.

Dan het tweede punt. Wat kunnen we doen voor de studenten die nu slachtoffer zijn van het leenstelsel? Ik wacht de
voorstellen van de heer Bisschop af. Ik denk dat heel veel
collega's mij in de afgelopen vier jaar hebben leren kennen
als iemand die mee wil werken op alles wat we op het vlak
van het leenstelsel voor elkaar wisten te boksen.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nee, ik vraag om het hele verhaal te vertellen. Het klopt
inderdaad dat GroenLinks en D66 aan de wieg stonden van

13 oktober 2020
TK 13

13-28-36

het leenstelsel. Maar wij waren wel de partijen die meer
dan het CDA investeerden in het hoger onderwijs. Ik vraag
nu aan de heer Van der Molen: als u de volgende keer ook
die basisbeurs opneemt in uw verkiezingsprogramma, wat
een prima idee is, neem dan ook geen stiekeme bezuinigingen op die aan het licht komen in de doorrekening, zoals
een korting op de lumpsum en op de aanvullende beurs en
ook die studierenteverhoging. Dat stond de vorige keer wel
degelijk in de doorrekening bij het CDA. Laten we er eerlijk
over zijn: netto investeren in het onderwijs, waarbij niet in
de doorrekening blijkt dat er ook nog stiekeme bezuinigingen zitten op die studenten. Met die aanvullende beurs zijn
het ook nog eens de meest kwetsbare studenten.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik heb er nooit een probleem mee om zowel punten naar
voren te brengen waar mensen positief over kunnen zijn
als punten waar mensen kritiek op hebben. Er zat een renteverhoging in de doorrekening van de CPB-cijfers die uiteindelijk ook in het regeerakkoord terechtkwam, met als
ons argument dat als lenen €0 kost, je niks anders doet dan
het opjagen van maximaal lenen ten koste van de schuldpositie van jonge mensen. Dat was ons argument. Dan ga
ik daar ook voor staan. Dat is het punt helemaal niet. Het
punt dat ik hier markeer is dat ik heel blij ben dat er in deze
Kamer geen meerderheid meer is voor het handhaven van
het leenstelsel en dat we met elkaar kunnen optrekken naar
de verkiezingen, in wat voor samenstelling dan ook, om
ervoor te zorgen dat dat leenstelsel op de helling gaat.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
En mijn vraag aan de heer Van der Molen was of hij er ook
voor wil zorgen dat het CDA dan ook geen stiekeme bezuinigingen opneemt in de doorrekening die weer terugslaan
op diezelfde studenten.
De heer Van der Molen (CDA):
Er zitten nooit stiekeme bezuinigingen in een doorrekening,
want die kan iedereen volgen, maar als de oproep van D66
is …
De voorzitter:
GroenLinks ...
De heer Van der Molen (CDA):
Om een ambitieus verkiezingsprogramma te hebben als
het gaat om het hoger onderwijs, en zeker om het terugdraaien van het leenstelsel, dan heeft u mijn toezegging.

Voorzitter. In het buitenland studeren er veel meer studenten Nederlands dan in ons eigen land: zo'n 14.000. Via de
Taalunie zetten Nederland en Vlaanderen zich in om de
Nederlandse taal en cultuur een exportproduct te laten zijn
en de studies Nederlands in het buitenland te steunen. In
Europees perspectief investeren we hier weinig in. Op dit
moment dreigt de leerstoel Nederlands in Londen te vervallen en wordt via crowdfunding geld gezocht om die in stand
te houden. Wat het CDA betreft is het ongehoord dat we
hier zo achteloos mee omspringen. We willen dan ook dat
de minister geld vrijmaakt voor die internationale Neerlandistiek. Graag een reactie.
Voorzitter. In het hoger onderwijs zien we dat instellingen
vanwege de krimpende studentenaantallen steeds meer
inzetten op internationalisering. Er worden steeds grotere
aantallen geworven, want massa is kassa. De minister heeft
bij het expliciete voorbeeld van de Saxion Hogeschool
aangegeven dat zij dit ook akkoord vindt. Deze tendens
vindt het CDA onwenselijk, want als de toekomst van ons
onderwijs in handen ligt van Duitse studenten die in het
Engels in Nederland psychologie komen studeren, dan gaat
er echt wat mis. De CDA-fractie wil dat de minister met
voorstellen komt om hogeronderwijsinstellingen in regio's
met dalende studentenaantallen te behouden. Wat vindt
de minister van het idee om in de bekostiging rekening te
houden met de breedte van een instelling en met hoeveel
andere instellingen in de buurt onderwijs verzorgen? Wij
begrepen dat de minister in februari nog met voorstellen
gaat komen over de financiering van het hoger onderwijs.
Vandaar dat ik dat punt nu opbreng.
Nu we daar toch over praten: als de minister met voorstellen
komt om de financiering van het hoger onderwijs aan te
passen, zouden wij graag van de minister willen dat ze
expliciet aandacht besteed aan twee groepen instellingen
die heel vaak de dupe zijn van die herverdelingen. Dat gaat
in eerste instantie om de Open Universiteit, die qua structuur bestaat uit zuiver duale opleidingen. Het is altijd lastig
om daar rekening mee te houden, maar ik zou daar toch
voor willen pleiten. En als laatste toch ook de positie van
de vier levensbeschouwelijke universiteiten, hele kleine
universiteiten, waaronder ook de Universiteit voor Humanistiek, die in die grote bewegingen toch heel vaak over het
hoofd worden gezien. Ik zou op die laatste twee punten van
de minister heel graag een toezegging ontvangen.
Dank u wel.

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. Vorig jaar kondigde de Vrije Universiteit aan na
honderd jaar te stoppen met de bacheloropleiding Neder-

Tweede Kamer

lands, omdat er te weinig belangstelling is. Nederland laat
zijn eigen taal verpieteren en we moeten dat niet laten
gebeuren. Helaas kwam recent in het nieuws dat dit collegejaar nog maar 200 bachelorstudenten zijn gestart. En
toch treffen we hier een minister die doet alsof het een
kwestie van vrijemarktwerking is: als niemand meer
Nederlands wil studeren, dan is dat zo. De CDA-fractie kan
die houding niet accepteren. Vandaar dat ik samen met
GroenLinks de minister vraag de opleidingen Nederlands
financieel te ondersteunen. Ik zou daar graag een reactie
op hebben. Zo goed zit die samenwerking, voorzitter.

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Kwint
namens de SP.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-37

De heer Kwint (SP):
Dank, voorzitter. Diezelfde Kwint dacht zojuist getuige te
zijn van zo ongeveer de laatste kerkdienst met meer dan 30
personen. Geheel in die geest zal ik dan maar vervolgen
met een doempreek, want het gaat niet goed.
Sterker nog, het gaat in rap tempo slechter. We weten niet
precies hoe groot het lerarentekort straks is, maar of het
lerarentekort nou 10.000 of 20.000 fte is, al is dat in de klas
weliswaar een wereld van verschil, in elk scenario leidt dit
tekort tot rampen. En ik heb het vaker gezegd: ik verwijt dit
kabinet niet dát er een lerarentekort is. Dat verwijt ik het
kabinet van Rutte en Verhagen. Dat verwijt ik het kabinet
van Rutte en Asscher.
Maar wat de SP dit kabinet wél verwijt, is dat sinds haar
aantreden de prognoses aangeven dat het tekort nog altijd
groeit. Alle pakketten, regeerakkoorden, werkdrukmiddelen
en noem het allemaal maar op hadden onze steun, maar
die hebben voorlopig tot niets meer geleid dan een
afzwakking van de groei. Huiselijk gezegd: het wordt wat
langzamer erger, maar erger wordt het wel. Daar kunnen
we ons niet bij neerleggen, zeker niet als je de gevolgen
van de jarenlange verwaarlozing van het onderwijs ziet:
niet alleen het tekort, maar ook burn-outs, klassengrootte,
een kwart van de kinderen laaggeletterd, steeds meer
thuiszitters en — een teken aan de wand — steeds meer
ouders nemen hun toevlucht tot peperdure bijlesinstituten
of sturen hun kind zelfs naar een totaal private school. Je
wordt ondertussen krankzinnig van de radiospotjes. Het
gaat niet goed. Sterker nog, het gaat in rap tempo slechter.
En dan komt corona er ook nog bij. We hebben net de
persconferentie gehad en morgen zal deze Kamer weer in
het teken staan van het debat daarover, maar ook voor het
onderwijs is dit een harde klap. Leerlingen liepen grote
achterstanden op. En ja, afstandsonderwijs is met indrukwekkende snelheid opgestart, maar meer dan ooit zien we
dat het geen substituut is voor een echte les van een echte
docent in een echte klas met je echte leeftijdsgenootjes. En
wat zien we nu in het halfjaar dat in het teken had moeten
staan van "de schouders eronder" en het wegwerken van
de achterstanden? We zien massale lesuitval omdat het
testbeleid van het kabinet niet eens bijna op orde is en het
virus snel om zich heen grijpt. We zien leraren die onzeker
zijn over hun gezondheid. We zien lessen uitvallen omdat
docenten wachten op hun testuitslag. We zien dat docenten
verkouden worden omdat ze de hele dag met het raam
open lesgeven of, in het ergste maar steeds vaker voorkomende geval, omdat ze corona krijgen.
Laat ik beginnen met een vraag daarover. We hebben net
de zogenoemde routekaart van het kabinet kunnen zien in
onze dinerpauze tijdens de persconferentie. Wat mij daarin
opvalt, is dat in geen van de stadia, zelfs niet tot aan een
totale lockdown aan toe, het sluiten van de scholen in het
primaire en voortgezet onderwijs als optie wordt meegenomen. Laat ik duidelijk zijn: niemand zit daarop te wachten.
Maar om het bij voorbaat al helemaal onmogelijk te verklaren dat wij in zo'n situatie terecht zouden kunnen komen,
vind ik nogal vergaand. Ik ben dus benieuwd naar de
mening van het kabinet daarover. Ik denk dat ouders, leerlingen en leraren daar recht op hebben.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Een ander, in ieder geval nu nog minder zichtbaar gevolg
van de coronacrisis is de economische kant. Zzp'ers zitten
vaak al tijden thuis zonder inkomen. Van steeds meer
mensen hoor je dat het bedrijf waar ze werken, failliet gaat
of mensen moet ontslaan. Dat is een persoonlijke tragedie
voor heel veel mensen en een moment van onzekerheid en
angst, zeker in een tijd waarin de banen niet meer voor het
oprapen liggen. We konden het ons een jaar geleden niet
voorstellen, maar het is nu onze realiteit. Vorig jaar had het
kabinet het er nog over dat het zo moeilijk was om mensen
te vinden die voor de klas gaan staan, want iedereen koos
voor een baan in het beter betaalde bedrijfsleven. Ik vind
daar ideologisch van alles van, dat we de mensen die voor
een deelbelang werken, royaler belonen dan de mensen
die voor het algemeen belang werken, maar ik vrees dat
we daar niet uit gaan komen deze begroting.
Wat we wel kunnen doen, is het beste maken van waardeloze omstandigheden. In dit geval, wanneer mensen hun
baan verliezen of hun bedrijf failliet zien gaan, moeten we
hun dus perspectief bieden, terwijl we tegelijkertijd — dat
is mijn voorstel — iets doen aan de tekorten in het onderwijs, maar ook aan de tekorten in de zorg, waar zo hard
mensen nodig zijn, bij de politie of in de kinderopvang. Een
eenmalig offensief om de achterstanden in al deze sectoren
te lijf te gaan; een groot, ambitieus plan; massale omscholing voor wie dat wil. Maar dan ook echt met steun van de
overheid. Dus niet een beetje ondersteuning, maar gewoon:
je betaalt geen collegegeld, je hoeft niet te solliciteren als
je in de WW of de bijstand zit, en ja, we gaan ook nog kijken
of we iets kunnen doen om je tegemoet te komen in je
woonlasten. Want als je je baan kwijtraakt, kun je niet
zomaar je hypotheek of je huur blijven betalen. Bovendien
willen we niet dat iemand weer stopt met z'n opleiding als
de crisis voorbij is. Kost dat geld? Ja, natuurlijk. Veel ook
waarschijnlijk. En je zult het ook nog een jaar of vier, vijf
moeten volhouden; anders zijn die mensen namelijk nog
niet klaar met hun opleiding. Maar hiermee kun je in één
klap de hele publieke sector een stuk toekomstbestendiger
maken, het tekort aan zorgpersoneel verkleinen en het
lerarentekort misschien wel oplossen in plaats van telkens
die kleine beetjes. Bovendien kun je zo een heleboel mensen
door een ingewikkelde situatie heen helpen en hen voor
werkloosheid behoeden.
Is het kabinet bereid om hier serieus naar te kijken en hier
eventueel ook een plan voor te maken? Want we kunnen
ondertussen de Hofvijver dempen met alle rapporten over
een leven lang leren, dat hier niet voor niks regelmatig —
ik zal de gekuiste versie gebruiken — "een leven lang leuteren" genoemd wordt. Maar nu is de nood aan de man, nu
is het tijd voor actie. Deze mensen verdienen dat en het
onderwijs verdient dat ook. Want het onderwijs staat te
springen om meer collega's, maar vooral om perspectief.
Leraren snakken ernaar om weer te kunnen geloven dat het
uiteindelijk beter wordt. En ik geloof dat dit voorstel daarbij
gaat helpen.
Dat geldt trouwens ook voor een ander voorstel dat ik
vandaag zou willen doen. Samen met D66 zeggen wij: verklein de klassen. Dat zeggen wij niet alleen, dat zeggen ook
onderwijsvakbonden, ouderorganisaties, docenten, eigenlijk
het hele onderwijs. Nu maar hopen dat de politiek volgt.
Daarom komen wij met een aanpassing van die al lang
aangekondigde initiatiefwet, zodat klassen radicaal kleiner
worden. Is dat morgen geregeld? Nee, natuurlijk niet. Ik zou

13 oktober 2020
TK 13

13-28-38

het graag willen, maar dat gaat niet lukken, want de mensen
zijn er simpelweg niet. Maar de manier waarop ons onderwijs nu achteruitkachelt, is een vicieuze cirkel, die doorbroken moet worden. Die cirkel begint bij het lerarentekort.
Door het tekort worden klassen groter en neemt de werkdruk alleen maar verder toe. Het gevolg: meer burn-outs,
meer uitval, meer mensen die het onderwijs met pijn in het
hart achter zich laten. En dus een nog groter lerarentekort.
Elke verbetering in het onderwijs begint met het doorbreken
van deze cirkel. De rest is bijzaak. Passend onderwijs, het
aantal thuiszitters, de groeiende laaggeletterdheid, het
aantal burn-outs: dat is allemaal te herleiden tot het lerarentekort en de grootte van de klassen.
Dus, minister: omarm ons voorstel. Dat zou ons een hoop
schrijfwerk schelen. Als u dat niet doet, kondig ik bij dezen
alvast aan dat we die wet zelf gaan afschrijven. Werk toe
naar klassen van bijvoorbeeld 23 en begin — ik hoorde de
heer Rog daar net al over; dat beviel mij zeer — met de inzet
van extra middelen en docenten, juist op de scholen waar
de nood het hoogst is en waar nu toch al de meeste kinderen met een achterstand zitten. Bent u daartoe bereid? Bent
u ook bereid om, in het kader van het scholen van leraren,
ons amendement om de lerarenbeurs ten minste dit jaar
te redden, te omarmen? Eerlijk gezegd ben ik niet dolblij
met de dekking, want het is toch een beetje een sigaar uit
eigen doos — geld voor de bijscholing van leraren gaat nu
naar de bijscholing van leraren, terwijl door, om het netjes
te zeggen, een miscommunicatie tussen de Kamer en de
regering dat geld politiek is weggehaald — maar belangrijker vind ik het dat er nu gewoon een oplossing komt. U
kent ons: als kabinet en coalitie er niet uitkomen, zijn wij
graag bereid om een constructieve brugfunctie te vervullen.
Uiteraard hebben we samen met GroenLinks en de PvdA
ook weer een voorstel om de loonkloof te dichten. Daarnaast heeft de SP een voorstel om een loonstijging in het
hele funderend onderwijs te realiseren. Waarom? Omdat
die tekorten nog steeds toenemen, omdat het fundamenteel
onrechtvaardig is dat deze mensen in de frontlinie van de
publieke sector niet een betere beloning krijgen. Ja, we
betalen dat door een kleine verhoging van de belasting op
inkomens boven de €150.000. €150.000, dat is echt ontzettend veel geld. Dat is zo veel geld, dat verdienen Kamerleden zelfs niet eens; en die verdienen echt een hele hoop
geld! Stel uzelf de vraag: waar komt dit geld beter tot z'n
recht, op de bankrekening van iemand die nog dik meer
verdient dan een Kamerlid, of op de salarisstrook van een
docent? Als u diep in uw hart kijkt, kunt u volgens mij niets
anders zeggen dan: dit voorstel moeten wij omarmen.
Daarnaast verdient het hele funderend onderwijs een
loonsverhoging. Ook in het voortgezet onderwijs zie je
namelijk dat de tekorten steeds verder toenemen. Je ziet
ook, recentelijk nog in het onderzoek van McKinsey, dat de
loonontwikkeling daar nog lager was dan in het primair
onderwijs de afgelopen jaren. Vandaar mijn tweede amendement. Dat dek ik met de bankenbelasting. Dat dat een
hele logische keuze is, hoef ik hier niet eens uit te leggen
volgens mij.
Zo fors investeren betekent ook dat je iets terug mag vragen
van het onderwijs zelf en zeker van de onderwijsbestuurders. Ten eerste: elke dag een mailtje sturen naar het
ministerie met de dagelijkse consequenties van het lerarentekort en wat er gebeurt met de klassen die geen docent
hadden. We hebben het er nu zo vaak over gehad. De motie

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

is anderhalf jaar oud. Maak die site, voer mijn motie uit, wij
willen deze informatie.
Maar je mag ook iets van bestuurders verwachten op
financieel gebied. Al jaren vragen wij om duidelijkheid over
wat er met ons onderwijsgeld gebeurt. Het enige wat we
weten is dat er miljarden op de plank blijven liggen en dat
we zeer beperkt zicht hebben op wat er met dat geld
gebeurt. Ik herinner mij nog een van de eerste sets Kamervragen die ik stelde aan Sander Dekker, de voormalig
staatssecretaris van Onderwijs. Ja, het is sindsdien niet
beter geworden, het functioneren van die staatssecretaris
bedoel ik uiteraard. Die vragen gingen over het aantal extra
conciërges en docenten dat was aangenomen met geld uit
het herfstakkoord. Een groot persbericht: meer geld voor
conciërges en docenten. Een halfjaar laten stel je Kamervragen over hoeveel extra conciërges en docenten er zijn
aangenomen en het antwoord was: dat is niet hoe wij de
onderwijsfinanciering in ons land geregeld hebben. Wel
goed genoeg voor een persbericht maar niet om bij te
houden wat er uiteindelijk met dat geld gebeurt.
De Kamer ging een heel traject in van hoorzittingen,
inspraaksessies en een onderzoek van een duur consultancybureau maar er veranderde weinig. En dit terwijl de
reacties die wij kregen op ons voorstel over de lumpsum
en het Kameronderzoek naar de lumpsum precies het probleem kenbaar maakten. 95% van de bestuurders was heel
enthousiast over de lumpsum want zij staan dichter bij het
veld dan Den Haag en vervolgens was maar 5% van de
docenten die toch daadwerkelijk in het veld staan, zelf
enthousiast over die lumpsum omdat ze van die vermeende
bestedingsvrijheid maar weinig terugzagen. Ze zagen niks
terug van de voordelen en ze vreesden dat het geld op de
bank terechtkwam. En ik vrees dat ze gelijk hebben.
We hebben nu jaren overlegd, informatie opgevraagd,
gedreigd met ingrijpen. Laten we dan vandaag, desnoods
donderdag, die keuzes maken. Kom ten minste met dat
minimumpercentage dat bestuurders aan leraren moeten
uitgeven. Dat zorgt voor meer en beter betaalde leraren en
voor minder reserves. En, want de minister gaat dit doen,
kom niet meer aan met het argument dat een minimumpercentage ertoe leidt dat scholen minder gaan uitgeven. Zo
cynisch ben ik zelfs niet over onderwijsbestuurders. Ze
hebben nu een hele zak geld waar ze mee mogen doen wat
ze willen. Als er een verplichting is dat ze een deel aan
docenten moeten uitgeven, zouden ze dan in een keer
minder aan docenten uitgeven? Die redenering is onhoudbaar. Dus durf hiervoor te kiezen en zet een schot in die
lumpsum. Het geld is daar echt beter besteed dan bij een
duur hoofdkantoor zonder leerlingen of bij een plank op de
bank.
Het is ook al gegaan over de reserves bij bijvoorbeeld
samenwerkingsverbanden. Vorige week zei de heer Van
Meenen iets interessants daarover. Hij zei: de wet stelt dat
tekorten moeten worden opgevangen door schoolbesturen
en daarom zijn deze reserves sowieso onwettig. Nou, dat
vind ik interessant. Ik ben toch wel benieuwd hoe de
minister dat ziet. Maar of ze nou onwettig zijn of niet, ze
zijn sowieso onwenselijk.
Hetzelfde geldt voor de miljarden bij schoolbesturen. Ik wil
best geloven dat het lastig is om te begroten als er soms
een regelingetje bij komt en er soms een regelingetje verdwijnt, maar die verschuivingen de afgelopen jaren waren

13 oktober 2020
TK 13

13-28-39

niet eens bijna groot genoeg om de miljardenreserves die
in het onderwijs bestaan, te rechtvaardigen. De minister
zei eerder dat hij niet zomaar geld kan afpakken dat hij
eerder heeft weggegeven en dat lijkt mij een heel verstandig
uitgangspunt en juridisch beginsel. Je kunt wel kijken of je,
wanneer geld het jaar daarvoor niet wordt uitgegeven, kunt
dreigen met een korting voor het jaar erna. Is de minister
daartoe bereid? Zullen er miljarden bij moeten in het
onderwijs? Zeker, maar dan moet je ook kijken naar hoe
het geld dat hier besteed wordt, nu besteed wordt. Dus ga
aan de kant staan van al die docenten die lieten weten niets
te zien in deze lumpsum, van vakbonden en van het werkveld en omarm dit voorstel.
We hebben het ook veel gehad over de autonomie van de
docent en hoe dat bijvoorbeeld bij allerlei onderwijsvernieuwingen of nu het curriculumtraject nog maar lastig geborgd
is om ook de inspraak en de autonomie van de docent als
professional serieus te nemen.
Op het mbo gaat het soms nog wat verder. De heer Beertema had het er al over. Welke vrijheid heeft een docent
nog om kritiek te kunnen leveren op zijn of haar broodheer?
We hebben allemaal kunnen lezen hoe een mbo-docent
ontslagen werd nadat ze, anoniem en niet herleidbaar tot
haar eigen onderwijsinstelling, een boek had geschreven
waarin zij kritiek uitte op gemaakte keuzes: doorgeslagen
gepersonaliseerd leren op haar school. Ze werd ontslagen.
Dat kan toch niet? Je bent volslagen machteloos. Eerst
verpest je werkgever de werkrelatie. Vervolgens gaat hij
naar de rechtbank om je ontslagen te krijgen. Wanneer dat
niet direct lukt, zegt een andere rechter: ja, maar deze
rechtszaak heeft de onderlinge werkrelatie dusdanig
onmogelijk gemaakt dat we eigenlijk niet anders kunnen
dan dit ontslag toestaan. Dat is toch volstrekt onhoudbaar?
Deelt het kabinet dat de positie van docenten écht versterkt
zal moeten worden ten opzichte van een bestuurder? En
wat bent u bereid daaraan te doen?
Ten slotte. Al jaren zijn we bezig met de inkomenspositie
van mbo-docenten. Functiemixen, salarismixen, reserves:
het is allemaal nogal ingewikkeld. Wat voor de SP als een
paal boven water staat, is dat er te weinig geld bij de
docenten terechtkomt en te veel aan de strijkstok blijft
hangen, zeker bij het mbo. Wanneer krijgen we nou eindelijk
het rapport over de functiemix en de salarismix, en kunnen
we dit probleem als Kamer repareren? Het overige deel van
dit betoog, waaronder over de noodzakelijke compensatie
voor mbo-studenten, zal door mijn collega Futselaar gedaan
worden. Ik wil de minister nu in ieder geval nog het volgende meegeven. Anderen waren mij voor met een amendement. Ik ken de minister als iemand die heel erg betrokken is bij het aantrekken van een breed publiek voor de
kunsten en cultuur. Eerlijk gezegd denk ik dat de gemiddelde
bezoeker bij nogal wat culturele instellingen geen mbo'er
is. Juist daarom is die mbo-kaart zo'n mooi instrument en
juist daarom zou ik willen zeggen: ondersteun de ingediende
amendementen van mijn collega's. Volgens mij maken we
het dan voor de kunsten en cultuur en voor de mbo'er een
stukje mooier.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Futselaar
namens de SP.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Wat betreft het hoger onderwijs zal ik
het vandaag uitsluitend hebben over corona. Mijn blijdschap
over voortschrijdend inzicht over het leenstel zal ik uiten
bij het debat over het leenstelsel dat we gepland hebben,
al is het maar omdat met een beetje geluk tegen die tijd
ook de VVD om is, want het gaat hard de laatste maanden.
Corona beheerst het hoger onderwijs op dit moment. Dat
was het afgelopen jaar zo en zal het komend jaar ook zo
zijn. Ik vind het gepast om het dan bij de begroting vooral
daarover te hebben. Het virus laat op dit moment de kracht
en de zwakheden van ons hogeronderwijsstelsel zien. Het
is inmiddels bijna een cliché om te benadrukken hoe
geweldig het is dat het onderwijs, zij het grotendeels digitaal, door heeft kunnen gaan, bijna vanaf het begin. Maar
ik doe het wel, want sommige dingen zijn de moeite waard
om te herhalen. Dat is in dit geval ook zo. Die prestatie zit
'm niet alleen in de wijze waarop in die eerste chaotische
maanden met kunst- en vliegwerk dingen digitaal zijn
gegaan en draaiende zijn gehouden door docenten,
ondersteunend personeel, studenten, schoonmakers en
ook bestuurders, maar vooral ook in hoe dat nu gebeurt.
Het een paar maanden doen is makkelijk, maar nu zitten
we in het volgende jaar en het is nog steeds niet weg. Je
moet nog steeds achter je laptop kruipen in plaats van dat
je echt fysiek college geeft of krijgt. Iedereen hier weet hoe
groot dat verschil is. Wij kunnen heel veel doen in deze
Kamer, maar we kunnen niet doen wat ze het liefste willen,
namelijk teruggaan naar normaal.
Voorzitter. We kunnen wel kijken wat we kunnen doen om
het minder erg te maken. Net zei ik dat corona de zwakheden van ons stelsel zichtbaar maakt. Dan bedoel ik bijvoorbeeld het kannibaliseren door instellingen van hun eigen
personeel, vooral op de universiteiten. De combinatie van
groeiende studentenaantallen, strijd om onderzoeksgeld
en -tijd en onzekere werksituaties maakt de werkdruk zo
hoog dat de alarmbellen al jaren afgaan. Dat zijn nou juist
die mensen die wij vragen om in de frontlinies extra taken
te vervullen, om vervolgens alles draaiende te houden. En
ze doen het. Overigens niet voor ons — laat daar geen
misverstand over bestaan — maar voor de studenten. Ik
heb een hekel aan de term "menselijk kapitaal" of "human
capital", maar in zoverre gaat die term op dat je het kwijtraakt als je onverantwoordelijk met kapitaal omgaat. Dat
geldt ook voor menselijk kapitaal.
Voorzitter. Over zwaktes van het systeem gesproken. Nog
niet zo heel lang geleden discussieerden wij hier over
mogelijke ontheffingen voor universiteiten zodat ze hun
postdocs en promovendi nog wat langer in dienst konden
houden dan de vierjaarstermijn. Ik ben echt voor een
pragmatische aanpak, dus als dat nodig is, dan moeten we
dat doen. Maar laten we eerlijk zijn: het echte, onderliggende probleem hier is dat flexbanen de norm zijn bij onze
universiteiten. Dat is in de drie, vier jaar dat ik in deze Kamer
zit eigenlijk geen spat veranderd. Ik zou de minister willen
vragen of zij het beeld herkent dat die situatie ondanks
goede voornemens niet ten goede is veranderd.
Die overwerkte docenten zetten nu al hun colleges om in
digitaal onderwijs en tegelijkertijd doen wij — terecht —
een beroep op hen om te proberen om het onderwijs waar
mogelijk fysiek te houden. Ik moet bekennen dat ik tijdens

13 oktober 2020
TK 13

13-28-40

de persconferentie een kleine zucht van verlichting slaakte
toen ik hoorde dat in ieder geval niet de laatste fysieke
colleges nu ook digitaal moeten. Maar dat heeft praktische
consequenties. Want een klas van 36 wordt nu fysiek een
klas van 8. Een hoorcollege van 200 wordt nu een hoorcollege van 50. Dat betekent meer docenturen voor hetzelfde
vak als je het fysiek wilt doen. Dat betekent meer ruimtes
voor hetzelfde vak. Dus instellingen zullen meer mensen
moeten inhuren en meer ruimtes moeten huren. En als ze
dat doen — ik hoop dat ze dat doen en ik zal ze erop aanspreken dat ze dat doen — dan kost dat geld.
De minister heeft in een eerder debat iets gezegd als: we
gaan in het voorjaar bezien wat het heeft gekost en we laten
ze er echt niet mee zitten. Ik parafraseer een beetje, maar
daar komt het op neer. Maar ik heb hier toch een amendement met extra middelen voor ingediend. Dat wil ik graag
toelichten. Ik denk dat instellingen in de eerste plaats
gemakkelijker nu geld uitgeven als ze weten dat het er is.
Ik denk dat ze liever geen geld uitgeven met de belofte dat
het er komt. Zo ben ik zelf in ieder geval ook over het algemeen. Dit geldt zeker voor de universiteiten met hun
onderzoeksuitgaven. Ik wil dat ze nu geld uitgeven, zodat
ik ook een beroep op ze kan doen, zodat andere Kamerleden
en ik kunnen zeggen: luister eens even, jullie moeten nu
een extra inzet leveren, want wij hebben geld voor jullie
geregeld. En in de derde plaats biedt dit ook de medezeggenschap veel meer poot om op te staan, om te zeggen: ja,
wij willen extra inzet; het geld is beschikbaar gesteld, dus
dat kan het probleem niet zijn. Dat ze zeggen: bestuur, kom
met boter bij de vis, zodat wat fysiek kan, fysiek gaat,
uiteraard binnen de normen van de veiligheid van de
volksgezondheid. Wij kunnen sturen op heel weinig als het
gaat om corona en onderwijs, maar wij kunnen wel sturen
op geld. Dus laten we doen wat we kunnen. Vandaar een
amendement van mijn hand.
Voorzitter. De laatste zwakke schakel van dit stelsel die door
corona extra zichtbaar wordt gemaakt, is de moeilijke
financiële positie van jonge mensen in het algemeen en
van studenten in het bijzonder. Daar is gelukkig de laatste
maanden meer aandacht voor dan daarvoor. Je zou bijna
vergeten dat twee jaar geleden nog een voorstel behandeld
werd voor renteverhoging op het leenstelsel. Had ik er toch
nog een zinnetje in staan, voorzitter! Maar daar wil ik het
niet over hebben. Die financiële situatie wordt verergerd
door corona. Bijbanen in de horeca vallen weg, regelingen
zijn niet of nauwelijks op studenten van toepassing en
daarnaast is het nu ook gewoon niet erg leuk om student
te zijn. Vandaar een amendement voor een eenmalige
tegemoetkoming van studenten, niet om hen geld terug te
geven omdat het onderwijs niet zou voldoen, maar wel
omdat dit een effectieve manier is om een groep die het
heel erg moeilijk heeft, nog eventjes te helpen.
Dat was het, voorzitter. Excuses voor de twaalf seconden
overtijd.
De voorzitter:
Nee hoor, dat is prima. Dank, meneer Futselaar. Dan geef
ik nu het woord aan de heer Van Meenen namens D66.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, ik zie dat u mij tien minuten heeft gegeven.
Sympathiek. Ik had er maar negen gevraagd.
Voorzitter. 15 maart dit jaar: de schooldeuren gaan dicht.
Een besluit dat ik, en ik denk niemand hier, had verwacht
ooit mee te maken. Leraren werken vervolgens met man
en macht om zo snel mogelijk afstandsonderwijs te realiseren. En toch wordt in de weken die volgen de kansenongelijkheid pijnlijk zichtbaar. Leerlingen verdwijnen van de
radar of kunnen het afstandsonderwijs niet volgen, omdat
ze thuis geen internet hebben. En juist de kinderen voor
wie school de fijnste en de veiligste plek is, zijn het hardst
geraakt.
Voorzitter. De coronacrisis vergroot de bestaande problematiek uit en drukt ons met de neus op de feiten. De laaggeletterdheid onder jongeren neemt toe, het opleidingsniveau is steeds vaker erfelijk. Het lerarentekort stijgt en slaat
vooral toe op scholen met de meest kwetsbare leerlingen.
Dit raakt de samenleving als geheel. We missen talent, we
zijn veel aan het repareren, maar groeien op in eigen bubbels. Ondanks het extra geld dat de afgelopen jaren naar
het onderwijs is gegaan en waar D66 zich altijd sterk voor
heeft gemaakt, zetten deze problemen zich voort.
We zien namelijk dat geld alleen niet genoeg is om dit tij
te keren. De wond is te diep. De pleisters, hoe mooi ook,
helpen niet meer. Daarom zijn wij een onderwijsvisie gaan
schrijven, ons antwoord op de oproep om nu eens te komen
met een nationale verbeteraanpak, een toekomstbeeld met
een hoge ambitie. Wat willen wij voor onderwijs bieden
aan onze kinderen? Als je weet wat het eindstation is, weet
je ook welke wissels je onderweg moet omzetten. De afgelopen twintig jaar heeft het onderwijsbeleid te vaak een
wisselstoring, een vertraging of een verward persoon op
het spoor gehad — ik vind 'm zelf erg leuk, maar ik heb 'm
niet zelf bedacht! — waardoor de relatie tussen onderwijs
en politiek tot het nulpunt is gezakt. Daarom zijn we een
jaarlang een scholenreis door Nederland gaan maken. In
lerarenkamers, in klaslokalen en op schoolpleinen zijn we
in gesprek gegaan over nieuwe, hogere ambities voor het
onderwijs. Deze onderwijsvisie biedt zestien richtingwijzers
om elk kind het beste onderwijs te bieden. Door leraren
beter te belonen en ze meer tijd te gunnen, door het voorkómen van achterstanden via gratis kinderopvang, door de
verrijkte schooldag voor leerlingen, door verlate selectie,
door het maatwerkdiploma, door inclusief onderwijs en
door het geld naar scholen te sturen in plaats van naar
besturen.
Ik wil jullie graag allemaal het boek van de onderwijsvisie
aanbieden, in de hoop en de volle overtuiging dat we na
16 maart het D66-logo eraf kunnen krassen en als politiek
het in ieder geval over één ding eens kunnen worden: sterk
funderend onderwijs, een betere basis voor een betere
toekomst. Dat is wat we moeten hebben. Graag verneem
ik van de minister of hij kennis heeft genomen van deze
visie en wat zijn eerste reactie daarop is.
Voorzitter. Natuurlijk hebben we ook extra geld kunnen
regelen — gelukkig maar — voor het opvangen van de
klappen van de coronacrisis in het onderwijs; vanuit overheid en samenleving voor laptops en internetverbindingen,
maar ook 282 miljoen voor het voorkómen en bestrijden

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-41

van achterstanden in het basis- en voortgezet onderwijs en
het mbo. Ik hoor geluiden dat de verantwoording hierover
wel erg grondig moet gebeuren, namelijk tot op het niveau
van elke afzonderlijke leerling, en er hele coördinatieteams
op die verantwoording moeten worden gezet. Ik kan mij
een betere besteding van die middelen bedenken.
Voorzitter. Daarnaast is er 360 miljoen euro om de ventilatie
van schoolgebouwen te verbeteren, zodat leerlingen en
leraren in een gezonde omgeving kunnen werken. Hoe zorgt
de minister ervoor dat scholen zo snel mogelijk de ventilatiesystemen kunnen bijwerken? Heel wat leerlingen beginnen het fris te krijgen dit seizoen, met de ramen open en
natgeregende kleding. Dat kan zo niet langer.
Voorzitter. D66 heeft ook zorgen over dit schooljaar en de
ontwikkelingen rond corona, bijvoorbeeld over de eindexamens. Vorig jaar is besloten de centrale examens niet door
te laten gaan en moesten scholen in korte tijd schoolexamens opzetten. D66 wil deze stress en onzekerheid bij
leraren en leerlingen voorkomen en nu al voorbereidingen
treffen. We stellen voor om de centrale examens over twee
maanden te spreiden, mei en juni, en de weging tussen
centraal examen en schoolexamen te wijzigen, bijvoorbeeld
naar 30/70. Verwacht de minister dat we in mei al honderden leerlingen in een gymzaal tegelijk een examen kunnen
afnemen? Hoe zit het met praktijkexamens in het vmbo?
Hoe zorgt de minister voor goede examens in het vmbo?
Is de minister het met D66 eens dat het spreiden van examens ook zou helpen om meer voorbereidingstijd te realiseren voor leerlingen die lessen hebben gemist? Wanneer
gaat de minister leraren en examenkandidaten hier überhaupt zekerheid over bieden?
Voorzitter. Dan de lerarenbeurs. In deze tijden van het
lerarentekort, het getoonde aanpassingsvermogen van
leraren bij afstandsonderwijs en de brede herwaardering
van de publieke sector vind ik het zeer krom dat de overheid
een fout heeft gemaakt, waardoor 2.400 beurzen niet zijn
gehonoreerd dit jaar. Zo wil ik niet omgaan met deze meest
gemotiveerde leraren, die tijd en moeite willen steken in
het professionaliseren van hun vak en zichzelf. Is het bekend
hoeveel leraren dit nu uit eigen zak hebben betaald en
hoeveel leraren er überhaupt niet aan zijn begonnen? Zo
nee, kan de minister dit zo snel mogelijk uitzoeken? Wat
kan de minister doen om mijn aangenomen motie uit te
voeren en deze leraren zo snel als mogelijk tegemoet te
komen? Zijn geboden oplossing om ze volgend jaar voorrang te geven zorgt dat het probleem zich nog een jaar
voortsleept, omdat nieuwe aanvragen dan niet kunnen
worden gehonoreerd.
Voorzitter. We gaan het in een later debat nog uitgebreid
over passend onderwijs hebben, maar toch wil ook ik het
hier niet onbenoemd laten.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik wil nog even terugkomen op het vorige punt, de toetsen.
Ik kan heel goed met de heer Van Meenen meevoelen dat
het belangrijk is dat kinderen een goed eindexamen kunnen
hebben en daarmee hun school kunnen afronden. Goed
dat D66 het toetsen ook belangrijk vindt, zeker als je kijkt
naar de cijfers die we hebben gekregen. De slagingspercentages waren vorig jaar tussen de 1% en 20% hoger per
schooltype. U legt de vraag neer bij de minister of hij dat
wil regelen, maar volgens mij moeten wij dit gewoon

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

regelen, dus vroeg ik mij af of u, ongeacht of de minister
hier direct een toezegging op doet, in ieder geval een motie
in uw binnenzak heeft of erover nagedacht heeft om dit
deze week vorm te geven. Want als we dit willen regelen,
dan moet dat inderdaad wel in deze periode gebeuren,
anders is de voorbereidingstijd tot mei/juni gewoon te kort.
De heer Van Meenen (D66):
Dat is ook precies waarom ik er nu over begin. Het is terecht
dat de heer Heerema dat zegt, want scholen hebben — dat
weet ik ook eigen ervaring — heel veel tijd nodig om het
examen goed vorm te geven, maar de overheid heeft op
dit moment ook al de examendata vastgesteld. Als we dat
anders willen, zal er van alles moeten gebeuren. Dat moet
ook inderdaad nu gebeuren. Ik wacht eerst de reactie van
de minister af — dat vind ik wel zo netjes — maar ik sluit
zeker niet uit dat ik in tweede termijn een uitspraak van de
Kamer vraag.
De heer Kwint (SP):
Stevig.
Ik heb een vraag over een ander onderwerp, de lerarenbeurs. Ik ben het eens met de heer Van Meenen dat
docenten niet zouden moeten opdraaien voor een fout van
de overheid. Ik wil hem zelfs complimenteren met de inzet
die hij tot nu toe gepleegd heeft om dit geregeld te krijgen.
Maar nu de oproep doen "wat kan de minister nog?" vind
ik wel heel mager, want dat heeft u eerder gevraagd. Toen
kwam de minister terug met een brief en zei: "Ik heb de hele
begroting, het hele ministerie, binnenstebuiten gekeerd en
alle laatjes opengetrokken. Ik vind het vervelend. Mea culpa.
We zullen ons best gaan doen om dit niet meer te laten
gebeuren, maar ik kan niks doen." Wat verwacht D66 dat
de minister dan nu uit de hoge hoed kan toveren?
De heer Van Meenen (D66):
Dit is de laatste gelegenheid om te kijken of het anders
opgelost kan worden dan zoals bijvoorbeeld de heer Kwint
zelf voorstelt. Dat zouden wij ook kunnen doen. Dat had ik
ook wel kunnen doen, maar ik zit in een iets andere positie.
Ik vraag dit nu gewoon nog één keer. Overmorgen zullen
we het weten. Dat is dan de laatste gelegenheid. Mocht er
een antwoord komen waar we allemaal blij van worden,
dan ben ik het ook. Zo niet, dan hebben we inderdaad
andere middelen. Maar ik wijs ook de heer Kwint er wel op
dat als we een amendement gaan doen op de begroting,
dat dan gaat over volgend jaar. Mijn vraag gaat nog steeds
over dit jaar. Ook een amendement zou niet direct het probleem oplossen, maar dat is de heer Kwint wel bekend.
Overigens moet er dan ook een probleem opgelost worden.
De heer Kwint (SP):
Dat is inderdaad het probleem en ook het gekke van de hele
begrotingssystematiek. We zitten nu met een probleem.
We willen nu een voorstel indienen waarmee we het kunnen
oplossen, maar deze begroting gaat over volgend jaar. Als
we dit jaar nog iets willen veranderen, dan moeten we dat,
ironisch genoeg, bij de najaarsnota doen, met als ongunstig
bijeffect dat je weer een paar maanden minder zou hebben
om dat geld uitgegeven te krijgen. Dat klopt inderdaad. Ik
denk wel dat wanneer wij met z'n allen zeggen "we reserve-

13 oktober 2020
TK 13

13-28-42

ren dat geld", het ministerie dan ook een stuk meer ruimte
heeft om te zeggen: oké, dan gaan wij nu proberen om het
zo snel mogelijk uit te geven. Maar ik ben het met de heer
Van Meenen eens, hoor. Ik bedoel: als de minister tussen
nu en donderdag met een oplossing komt, dan gaan wij in
ieder geval op dat punt donderdag tevreden naar huis.

gaan nog even de puntjes op de i zetten. Dan kom ik aan
mijn laatste onderdeel toe.

De heer Van Meenen (D66):
Ja, zeker. Dat zou heel mooi zijn. Ik heb aan de minister
gevraagd: hoeveel leraren hebben dit nu uit eigen zak
betaald? Ik heb er vorige week nog een paar gesproken.
Dat zijn echt schrijnende verhalen van mensen die toch
blijven investeren, die er €11.000 zelf in stoppen en die ook
nog een dag minder in de week gaan werken, dus minder
inkomsten hebben. Ja, weet je, als ergens in dit schooljaar
daarvoor een compensatie plaatsvindt, dan vind ik dat we
al heel veel bereikt hebben. Maar goed, ik heb het gevraagd
en we gaan het horen.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik heb een antwoord op de vraag die de heer Van Meenen
net stelde over de leerlingen in het praktijkonderwijs. Als
we de leerlingen die een entreeopleiding volgen een ovkaart zouden willen geven, dan kost dat nog geen 4 miljoen.
Daar hebben we een amendement over ingediend. De heer
Van Meenen mag uiteraard meedoen met dat amendement.
Je zou ook een grotere groep kunnen pakken. Dan kost het
omstreeks 10 miljoen euro. Daar help je een grote groep
mee.

De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Van Meenen (D66):
Nou, fijn om te weten. Dit soort bedragen in de coalitie …
Ik zie de heren al knikken. Dat komt in orde.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. We gaan in een later debat spreken over passend
onderwijs, maar ik wil het nu ook niet geheel onbenoemd
laten. Passend onderwijs is een ingewikkelde bureaucratische knoop waar te veel aandacht gaat naar vergaderen,
formulieren en verantwoording, en te weinig naar ondersteuning van leerlingen en leraren. Dat leidt tot absurde
situaties, enorme frustraties en een spaarpot die inmiddels
de 300 miljoen euro nadert, allemaal geld dat niet bij kinderen en leraren terechtgekomen is. Niet alleen ik zeg dat,
ook de Rekenkamer stelt dat het onduidelijk is hoe dit geld
wordt besteed. Dat is een waarschuwing die we in 2013
ook al kregen. In de tussentijd is er niets veranderd. We
wachtten op de eindevaluatie. Die hebben we nu gezien. Ik
ben maar duidelijk: D66 wil per direct een strenge bovengrens aan de spaarreserves van de samenwerkingsverbanden, bij voorkeur nul, zodat het geld in ieder geval wordt
besteed aan onderwijs en zorg. De heer Kwint heeft al uitgebreid uitgelegd waarom die nul wat mij betreft zou kunnen. Graag een reactie van de minister.
Voorzitter. Bij passend onderwijs wil ik ook het praktijkonderwijs noemen. Ik ben er dit jaar weer meerdere malen
geweest. Het is fantastisch wat daar gebeurt. Het is een
voorbeeld voor iedereen als het gaat om hoe je mogelijkheden in plaats van beperkingen van mensen centraal zet.
Wat D66 betreft blijft het een eigenstandige schoolsoort. Ik
heb een paar vragen aan de minister hierover. D66 wil een
rechtstreekse bekostiging in plaats van via het samenwerkingsverband, met behoud van landelijke criteria. Graag
een reactie. Wat zou het kosten — ik geloof dat die vraag
ook al gesteld is door mevrouw Westerveld — om de 16+leerlingen in het praktijkonderwijs een ov-studentenkaart
te geven voor school en stage? En hoe kijkt de minister aan
tegen het kunnen aanbieden van de entreeopleiding binnen
het praktijkonderwijs?
Voorzitter. Ik wijs nog even op de initiatiefwet voor kleinere
klassen. De heer Kwint heeft die ook genoemd. Daar gaan
wij onvervaard mee verder. U hoort daar meer van. We

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
Ik ga eerst naar mevrouw Westerveld.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Op die enorme onderwijsbegroting is dat wellicht te doen.
De heer Van Meenen (D66):
Ze hebben ook een warm hart voor deze leerlingen. Dat
weet ik in ieder geval zeker. We gaan het zien.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik zal er na deze bijeenkomst nog even contact over hebben
met de heer Van Meenen. Mijn vraag gaat over het passend
onderwijs. Het is terecht dat de heer Van Meenen zegt: laten
we toegaan naar het afbouwen van de reserves. Maar we
weten natuurlijk al heel lang dat het niet goed gaat met de
invoering van het passend onderwijs en dat het aantal
thuiszitters groeit. Er zou dus nog meer moeten gebeuren
dan alleen het afbouwen van de financiële reserves. Vanuit
deze Kamer zijn daar verschillende voorstellen voor gedaan,
bijvoorbeeld door mij en — ik kijk even naar achteren —
door de collega's van de linkse partijen. We hebben het al
heel vaak over het passend onderwijs gehad. We hebben
al heel vaak voorstellen gedaan. Tot nu toe zag de coalitie
geen ruimte om daar voor te stemmen. Ik wil de heer Van
Meenen vragen of dat nu wel gaat veranderen bij het debat
dat we hebben op 16 november.
De heer Van Meenen (D66):
Zeker, maar laten we eerst de beleidsreactie van de minister
afwachten. Daar zie ik vol verwachting naar uit. Maar wat
mij betreft kan deze evaluatie niet zonder gevolgen blijven,
om het zo maar te zeggen.
De voorzitter:
Tot slot.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-43

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik snap wel dat de heer Van Meenen de beleidsevaluatie
wil afwachten, maar ik wil hem er wel op wijzen dat ouders
en leerlingen al heel lang wachten. Uit alles wat we tot nu
toe hebben gehoord, ook uit de voortgangsrapportages
van de voorganger van deze minister, staatssecretaris
Sander Dekker, kwam hetzelfde. Er zijn eigenlijk geen verrassingen, ook niet in de evaluatie die we nu hebben gezien.
Dat wil ik wel meegeven aan de heer Van Meenen. Ik wil
de oproep doen om dit alsjeblieft niet nog verder voor ons
uit te schuiven, maar om er echt voor te zorgen dat er straks
wat gaat veranderen.
De heer Van Meenen (D66):
Helemaal eens. Wie mij de afgelopen jaren gevolgd heeft
in de debatten over passend onderwijs … Sterker nog, mijn
partij heeft zelfs tegen de invoering daarvan gestemd. Ik
ben daar buitengewoon kritisch in geweest. Wij hebben nu
eenmaal met elkaar de afspraak gemaakt, ook in deze coalitie, dat we de evaluatie afwachten. Dat heeft mij af en toe
echt enorm veel moeite gekost. Ik ben blij dat we nu eindelijk zover zijn. Nog een paar weken te gaan en dan hebben
we het debat en kunnen we maatregelen nemen. Dat hoeft
wat mij betreft helemaal niet te wachten op een volgende
formatie. Dat kan nu.
De voorzitter:
Heel kort, mevrouw Westerveld, want volgens mij is dit
genoeg gewisseld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik weet dat de heer Van Meenen en zijn partij tegen de
invoering hebben gestemd, maar vervolgens heeft de heer
Van Meenen gestemd tegen alle voorstellen die we de
afgelopen vier jaar hebben gedaan. Ik weet dat de positie
in de coalitie lastig is, maar vandaar deze oproep.
De voorzitter:
Dit is geen vraag.
De heer Van Meenen (D66):
Dat klopt niet helemaal. Er zijn verschillende voorstellen,
bijvoorbeeld rond ernstig meervoudig beperkte kinderen
… Laat ik het zo zeggen: mevrouw Westerveld doet zichzelf
hier tekort. Er zijn namelijk wel degelijk voorstellen, ook
van haar, die het hebben gehaald. Dat is dan altijd geweest
door steun van D66. Natuurlijk zijn er ook die het niet konden halen omdat wij niet zover konden gaan.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik begreep uit dit gedeelte van de bijdrage van de heer Van
Meenen dat hij deze begrotingsbehandeling al wil gebruiken
om in te grijpen op de reservepositie van scholen, onder
andere in het passend onderwijs. Als ik dat verkeerd heb
begrepen, hoor ik dat graag. Wij hebben als Kamer steeds
gewacht op de evaluatie. Als we gaan ingrijpen in het systeem van het passend onderwijs, wat me op dit moment
logisch lijkt, zou ik het ook gewoon netjes vinden dat wij
dan wachten op 16 november om die ingrepen te doen.
Laten we dan nu niet een aantal dingen naar voren halen

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

en toch een soort van gaan shoppen in datgene wat we
allemaal moeten doen, volgens mij in totaal, op 16
november.
De heer Van Meenen (D66):
Ik denk dat het vanuit het perspectief van de samenwerkingsverbanden een relatief verschil is of we dat nu doen of over
een paar weken, maar ik begrijp wel wat de heer Heerema
zegt. We zullen het netjes doen, maar ik ben ook bij de
begroting toch maar even duidelijk over waar ik wil landen.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Dan constateer ik dat we nu de bijdrage hebben over waar
op dit onderdeel D66 wil landen met het passend onderwijs,
maar dat we de stappen pas gaan zetten over vier weken.
Ik zou het namelijk gewoon netjes vinden om dat totale,
heel moeilijke en lastige dossier in één keer op te pakken.
Daar hebben we als Kamer ook steeds op gewacht.
De heer Van Meenen (D66):
Maar ik ben toch even iets preciezer op het punt van de
reserves. Dat vind ik eigenlijk losstaan van het hele bestel.
De vraag is of je dat überhaupt toestaat. De heer Kwint heeft
net nog eens de vraag aan de minister geëxpliciteerd of het
überhaupt kan. Misschien kan het al jaren niet dat er überhaupt reserves zijn. Dan wil ik eigenlijk geen seconde
wachten. Maar dat staat voor mij eigenlijk los … Laat ik het
zo zeggen: de evaluatie van het passend onderwijs heeft
zich hier helemaal niet over uitgelaten.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, ten slotte. In de overgang naar mijn goede collega Jan Paternotte, die verdergaat over het vervolgonderwijs, nog even over de mbo-studenten. Ook zij hebben niet
de fijnste tijd om te studeren. Stages zijn moeilijk en praktijklessen gaan niet door, terwijl dat precies de mooiste,
leukste en leerzaamste onderdelen zijn van de studie. Het
is belangrijk dat we nu alles doen om de mbo-studenten
de beste kansen te bieden. Daarom zal D66 … U heeft net
dat mooie boek met onze onderwijsvisie gehad. Ik zie de
VVD-collega's er al in bladeren. Dat doet mij zeer veel
deugd. Maar daar laten wij het uiteraard niet bij. We hebben
ons in eerste instantie gericht op het funderend onderwijs,
inclusief de kinderopvang, maar ook voor het mbo zullen
we nog een uitgebreid plan presenteren. Maar de begrotingsbehandeling is gewoon te beperkt om dat allemaal te
doen, dus wij gaan binnenkort ook een visie op het mbo
presenteren. Daarover hebben we nog een prachtig debat
te gaan in januari, waarschijnlijk het laatste debat van deze
commissie. Daar zie ik enorm naar uit. Dat wordt een mooie
afsluiter.
Ik geef alvast een schot voor de boeg van zaken waar wij
onder andere aan denken: uiteraard het versterken van de
positie van de mbo-studenten, het afschaffen van het bindend studieadvies binnen het mbo, maatwerk binnen de
startkwalificaties, rekening houden met eerder verworven
competenties, bijvoorbeeld bij havisten en volwassenen,

13 oktober 2020
TK 13

13-28-44

en zo kan ik nog uren doorgaan. Maar ik heb nog maar 50
seconden, voorzitter, dus ik ga het hierbij laten.

dat je nog meer verwacht van een docent en dat die nog
beter toegerust moet zijn om les te kunnen geven in die
veranderende basisschool.

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is nog een vraag van de heer Rudmer Heerema.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik heb met veel plezier de verkiezingsprogramma-inzet van
D66 gelezen en met name hoe D66 het funderend onderwijs
wil aanpakken, met die rijke schooldag en eigenlijk wel een
soort van andere positie van het onderwijs in die lokale
maatschappij. Toen ik dat las, had ik daarbij deze vraag: als
daar toch een wat andere positie uit voortkomt, bent u dan
ook bereid om in te grijpen op de pabo-opleidingen om
docenten beter in te richten voor het kunnen geven van
onderwijs in die school? Maar nu lees ik in het boekje dat
we net gekregen hebben, dat de lerarenopleiding in handen
van de beroepsgroep moet komen. "Zij bepalen de inhoud
en leggen de link tussen opleiding en praktijk." Wilt u het
helemaal uit handen geven? Wilt u als overheid niet meer
kunnen zeggen wat er op zo'n pabo moet gebeuren? Wat
bedoelt u hiermee?
De heer Van Meenen (D66):
Goeie vraag. Om te beginnen dat wat de heer Heerema net
voorleest. Het is best wel gek. In de zorg is de opleiding
van nieuwe mensen in de zorg geheel in handen van de
beroepsgroep. Die bepaalt de standaarden en de kwaliteit
en die bepaalt waar de na- en bijscholing uit bestaat. Dat
is in het onderwijs niet zo. Daar is de hele scholing in handen van de ministers, de besturen van de hogescholen et
cetera. Dat wil ik niet. Dat is één.
Twee is: wij willen dat er zowel voor het jonge kind als voor
het oudere kind een aparte opleiding komt. Dat hebben we
al eerder afgesproken in het regeerakkoord, maar wij gaan
in onze visie nog iets verder. Bij het jonge kind denk ik echt
aan kinderen jonger nog dan wat we nu schoolkinderen
noemen, dus 4 jaar tot 12 jaar, basisschoolleerlingen. Dan
zou ik zeggen: je kunt gaan van 0 of 2 jaar tot 7 jaar en van
7 jaar tot 14 jaar. Ik wil namelijk zowel die verbinding met
een kwaliteitsrijke kinderopvang, gericht op ontwikkeling,
als de verbinding met die brede instroom in het voortgezet
onderwijs leggen. Daarmee wil ik ook meer kansen voor
leraren in hun loopbaan scheppen. Het is een beetje een
langer antwoord, maar het antwoord is dus: ja, ik wil wel
degelijk ingrijpen. Dat laatste is dan ook iets wat je mogelijk
als overheid zou moeten doen.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Je ziet dat bijvoorbeeld een aantal besturen hier in het
westen van het land een pabo hebben overgenomen, omdat
ze onvoldoende tevreden waren over de kwaliteit van de
opleiding. Maar wij als overheid bepalen natuurlijk wel wat
er in het curriculum komt, dus wat ze moeten kunnen om
les te kunnen geven. Mijn vraag aan de heer Van Meenen
is: is dat dan de situatie die u meer wilt terugzien in het
opleidingsprogramma van de pabo's? Ik kan me namelijk
heel goed voorstellen, als ik die voorstellen van D66 lees,

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Van Meenen (D66):
Ik heb altijd heel veel verwacht van docenten. Daar ben ik
ook eigenlijk nooit in teleurgesteld in al die jaren dat ik dat
gezien heb. Maar ik wil wel dat ik die docent nog veel beter
kan toerusten voor datgene wat nodig is. Ik vind dat er op
dit moment een discrepantie is tussen wat mensen leren
op een lerarenopleiding of een pabo en wat ze nodig hebben. Dat leidt er onder andere toe dat er heel veel uitval is.
Wij doen dan ook voorstellen voor een veel rustiger start,
veel minder lesuren voor startende docenten en goede
begeleiding. Daar zit namelijk een enorm lek. Dat is heel
erg jammer, want wij weten allebei dat dit toch het mooiste
beroep is. Kamerlid is ook best leuk, maar leraar is toch
echt het neusje van de zalm.
De voorzitter:
Kijk eens aan.
De heer Van Meenen (D66):
Ja, voorzitter. U gaat tot eredoctor benoemd worden,
waarvoor nogmaals mijn felicitaties, ook mijn publieke.
Maar dan bent u eigenlijk bevoegd om zo ongeveer overal
les in te geven, zou ik haast zeggen.
De voorzitter:
Nou, daar verheug ik me op. Dank u wel.
De heer Van Meenen (D66):
U zult het ook vast goed doen.
De heer Kwint (SP):
Ik moet hier als onderwijswoordvoerder toch een beetje
bezwaar maken tegen de ondermijning van de bevoegdheden die we in het onderwijs hebben afgesproken, na wat
de heer Van Meenen zegt. Al moet ik zeggen: als er iemand
is die ik het toevertrouw, dan is het de Voorzitter wel.
De heer Van Meenen (D66):
Ik wou maar zeggen.
De heer Kwint (SP):
Ik reken nu op een extra interruptie.
De voorzitter:
Slijmbal.
De heer Van Meenen (D66):
Een leuke beroepsopleiding voor Kamerleden.
De voorzitter:
Goed, de heer Kwint.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-45

De heer Kwint (SP):
Verplicht, misschien.

De heer Kwint (SP):
U hoeft het niet op te zoeken; ik heb het u net uitgelegd.
Dat is expliciete directe instructie, meneer Van Meenen.

Ik vond het een mooi verhaal van de heer Van Meenen. Ik
heb weinig gehoord waar ik het niet mee eens ben. Mijn
belangrijkste kanttekening was wel dat het grotendeels ging
over het verkiezingsprogramma van D66. Maar we hebben
het hier vandaag over de begroting, de laatste begroting
van dit kabinet. Dan zult u mij toch wel vergeven dat ik u
ook een beetje vraag om de balans op te maken. Want ja,
er is geld bij gekomen. Ja, er is een hoop gebeurd. Maar
— laat ik er één punt uitpakken — het lerarentekort is nu
bijvoorbeeld groter dan het lerarentekort drie, drieënhalf
jaar geleden. Dan kan D66 toch onmogelijk tevreden zijn
met de uitkomsten van het kabinetsbeleid?
De heer Van Meenen (D66):
Klopt, dat zijn we ook niet. Daar heb ik ook nooit ingewikkeld
over gedaan. Wij hebben echt ons uiterste best gedaan. U
moet dat maar van mij aannemen. We hebben ook zichtbare
resultaten behaald en die behalen we tot op de dag van
vandaag als het bijvoorbeeld gaat om de extra maatregelen
die nodig zijn in coronatijd, ook voor het lerarentekort. Die
zijn soms tijdelijk; dat geef ik direct toe. Overigens hoop ik
ook dat dit een tijdelijk tekort is.
Maar we schrijven natuurlijk wel op in ons verkiezingsprogramma dat die kloof dicht moet, dat die salarissen beter
moeten en dat die zeggenschap omhoog moet. Dat zijn ook
allemaal essentiële dingen, die tot nu toe niet zijn gelukt
en niet zijn gebeurd. Maar dat wil niet zeggen dat ik het
opgeef. Ik geef het helemaal niet op. Ik geef nooit op. Nooit
Opgeven Altijd Doorzetten was een voetbalclub uit Tilburg.
Daar houd ik me altijd maar aan vast. Dus ja, ik heb het in
mijn verhaal ook zo benoemd: natuurlijk zijn er dingen waar
ik tevreden en blij mee ben, maar per saldo is het niet
genoeg geweest.
De heer Kwint (SP):
Die oprechtheid waardeer ik. Ik moet u wel corrigeren, want
Nooit Opgeven Altijd Doorgaan was het begin van een
afkorting die uiteindelijk de NOAD-ADVENDO Combinatie
werd, wat uiteindelijk NAC werd …
De heer Van Meenen (D66):
Ja, dat is dan weer minder.
De heer Kwint (SP):
… gevestigd in Breda.
De heer Van Meenen (D66):
O, ik dacht … Nou!
De heer Kwint (SP):
Ik denk dat u in Brabant een hoop uit te leggen hebt nu.
De heer Van Meenen (D66):
Dat zoeken we nog even op.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

(Gelach)
De heer Kwint (SP):
Mijn vraag was een iets andere, zoals u misschien wel vermoedt. Ik hield bijvoorbeeld net een verhaal over bijscholing. We hebben de afgelopen jaren gezien — en dat ligt
niet aan dit kabinet — dat het lastiger was om mensen te
vinden voor het onderwijs, omdat heel veel mensen een
baan hadden. Heel veel mensen hadden een goedbetaalde
baan. Je ziet nu dat heel veel mooie bedrijven door de crisis
helaas failliet gaan en heel veel goede mensen hun werk
kwijtraken. Zouden we samen kunnen kijken hoe we die
mensen vanaf het begin snel kunnen ondersteunen, zodat
ze snel een opleiding kunnen gaan doen? Anders komen
ze thuis te zitten met een uitkering en misschien willen ze
wel het onderwijs in. En niemand gaat dat doen als hij
€8.000 per jaar moet betalen.
De heer Van Meenen (D66):
Nee, maar dit kabinet investeert enorm in en heeft een
enorm pakket voor omscholing om te voorkomen dat
mensen mogelijk hun baan kwijtraken. Het zal toch niet zo
zijn dat je daar niet voor in aanmerking komt als je die
mooie stap naar het onderwijs zou maken? Ik weet niet
precies wat de heer Kwint nu bedoelt, maar dat zou in ieder
geval een enorme bijdrage moeten leveren aan om- en
bijscholing. Dat kan natuurlijk ook naar andere dingen gaan,
maar ook naar onderwijs.
De voorzitter:
Tot slot, meneer Kwint.
De heer Kwint (SP):
Waar ik juist naar op zoek ben, is het volgende. Als mensen
nu in die akelige situatie zitten dat ze hun baan kwijtraken
en nu moeten kiezen waar ze zich de komende jaren op
richten, dan moeten we niet zeggen: hier is een heel breed
scala aan omscholingsmogelijkheden; kies maar of u ook
consultant wilt worden, net als al die andere mensen, of
dat u het onderwijs in gaat. Nee, dan moeten we mensen
actief proberen te stimuleren het onderwijs in te gaan door
bijvoorbeeld te zeggen: jij krijgt geen korting op je collegegeld; wij betalen dat voor jou, mits je zolang in het onderwijs aan het werk gaat. We hebben een heel grote inhaalslag
te maken wanneer het gaat om tekorten in het onderwijs,
in de zorg, in een groot deel van de publieke sector, de
kinderopvang — dat weet u zelf ook. Dit zou volgens mij
een begin kunnen zijn om ervoor zorgen dat wij dat tekort
voor de komende jaren een flinke dreun geven.
De heer Van Meenen (D66):
Uiteraard ben ik daarvoor. Ik speel de vraag toch ook even
door naar het kabinet om op dit vlak de precieze details
weer te geven van het hele pakket dat er ligt en dat is gericht
op van-werk-naar-werkbegeleiding. Voor mijn gevoel gaat
de heer Kwint nog iets verder. Hij wil ook allerlei maatregelen nemen die de kosten überhaupt verlagen voor iedereen

13 oktober 2020
TK 13

13-28-46

die die stap zet. Daarin heeft dit kabinet ook een stap gezet
door het collegegeld te halveren in de eerste twee jaar. Dat
is een stap. Het is een beetje: is het glas halfvol of is het
halfleeg? Eén ding staat vast: er zit een heleboel in. Het kan
altijd meer, dus de heer Kwint vindt mij aan zijn zijde, maar
ik ga hier geen gratis geld uitdelen. In die positie ben ik
niet. Laten we blijven optrekken. Ook na de verkiezingen
zou ik het ontzettend mooi vinden om verder te gaan met
onderwijs. Doe eens gek! Doe eens mee!
De voorzitter:
Nou, dat is een mooie uitnodiging. Dank u wel, meneer Van
Meenen. O, de heer Beertema heeft ook een vraag. Meneer
Van Meenen! Meneer Van Meenen, uw grote vriend staat
klaar, …
De heer Van Meenen (D66):
Nee, daarom!
De voorzitter:
… de heer Beertema.
De heer Van Meenen (D66):
Ah! Ik dacht: ik mis nog iets, maar wat was het?
De voorzitter:
Nou, u heeft boekjes uitgedeeld en intussen is iedereen dat
boekje gaan lezen.
De heer Van Meenen (D66):
Ik neem het niet meer terug.
De heer Beertema (PVV):
O, mag ik het nog teruggeven? Nee?
Meneer Kwint refereerde er al aan, maar D66 maakt van
deze begrotingsbehandeling wel een beetje een plat verkiezingscircus. Meneer Paternotte neemt de leiding in het
terugveroveren van de basisbeurs, nadat u, meneer Van
Meenen, die hartstochtelijk verdedigd heeft. De verkiezingen
komen eraan; dat is duidelijk. Nou krijgen we dit boekje.
Het wordt uitgedeeld alsof jullie Jehova's getuigen zijn of
zo, maar ik heb het maar genoemd: Staatsonderwijs namens
66. Die D heb ik er even afgehaald. Kunt u zich voorstellen
dat een heleboel mensen, in mijn achterban althans, denken
als ze dit boekje lezen: dat D66 wil totale controle over onze
kinderen, bijna vanaf het moment van de moederschoot,
inclusief warme maaltijden, begeleiding en sport, allemaal
binnen dat 66-kampje de hele dag. Herkent u die kritiek een
beetje?
De heer Van Meenen (D66):
Er zijn mensen die mij ook gevraagd hebben of ik dat
bedoel, wat u nu blijkbaar meteen denkt dat ik bedoel,
namelijk dat wij een aanbod doen van gratis kinderopvang
en een rijke schooldag, zodat kinderen uit de meest kwetsbare omgevingen wel kennis kunnen maken met sport,
cultuur en natuur en wel die huiswerkbegeleiding krijgen.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Maar dat is geen dwang, het is een aanbod. Ik hoop dat het
een zo aantrekkelijk aanbod is dat heel veel mensen daar
gebruik van maken. Als ik er nog één ding over mag zeggen:
bijvoorbeeld die gratis kinderopvang. Tot nu toe wordt
kinderopvang eigenlijk vooral bekostigd voor mensen die
werk hebben. Daarmee mis je een hele grote groep mensen
voor wier kinderen het heel erg goed zou zijn als ze jong in
een taalrijke omgeving zouden komen. Maar het is en blijft
een aanbod, er is totaal geen sprake van enige staatspedagogiek of wat dan ook. Dat werp ik verre van mij, het is een
aanbod voor iedereen. Ook geen leerplicht vanaf de luier,
helemaal niets.
De heer Beertema (PVV):
Maar toch ruik ik natuurlijk wel generieke maatregelen.
Natuurlijk zijn er hier en daar heel schrijnende voorbeelden
dat kinderen bijvoorbeeld tussen de middag niet genoeg
te eten krijgen en dat het niet verantwoord is wat er in het
broodtrommeltje zit. Toch pleit u ervoor om als generieke
maatregel in heel Nederland warme lunches te gaan verstrekken. Dat is toch een beetje een rare manier van beleid
voeren?
De heer Van Meenen (D66):
Ik had zelf geen tijd om deze prachtige onderdelen van ons
programma te noemen. Ik ben blij dat de heer Beertema
het doet. Het wordt er heel snel uitgepakt, maar het staat
er inderdaad in: een warme lunch. Tijdens mijn scholenreis
ben ik op heel veel plekken kinderen tegengekomen die
echt beter gaan rekenen als ze een keer per dag een fatsoenlijke maaltijd hebben. Wij doen in dit verhaal 44 voorstellen,
waarvan ik me heel goed realiseer dat we niet alle 44 bij de
formatie binnen gaan halen. Er zijn altijd prioriteiten. Op
het punt van de warme lunch zouden we misschien eens
moeten beginnen in Amsterdam-Zuidoost, waar we op de
Blauwe Lijn waren, waar kinderen inderdaad zonder eten
op school komen, of de koude patat van de vorige dag in
hun broodtrommeltje vinden en dat ook echt aangeven als
reden waarom ze niet goed kunnen leren. Eerst maatwerk,
net zoals bij extra betalingen aan leraren: als we ergens
beginnen, laten we dan beginnen met de scholen en de
kinderen die het het hardst nodig hebben. Ik denk dat ik
daarbij de heer Beertema aan mijn zijde vind.
De heer Beertema (PVV):
Dat staat nog te bezien. Mijn lijn zou veel meer zijn, als dat
gebeurt, dat je als leraar, als pedagoog een goed gesprek
met die ouders aangaat. Het is ten slotte de verantwoordelijkheid van die ouders om die kinderen — dat is wel heel
basaal — te voeden. Waarom dan generieke maatregelen
om over het hele land die warme lunch voor te schrijven?
De heer Van Meenen (D66):
Er zijn heel veel zeer fatsoenlijke landen om ons heen waar
dit de normaalste zaak van de wereld is. Het is eigenlijk best
wel gek dat we dit in Nederland niet hebben. Dat is overigens iets wat we in de kinderopvang weer heel veel zien.
Daar krijgen kinderen tussen de middag gewoon een
maaltijd, en dat vinden we daar totaal niet gek. Alleen wij
vinden het hier heel gek, omdat we vanuit een heel andere
traditie komen, maar die is voorbij. Dat geldt ook voor de
heer Bisschop.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-47

De heer Bisschop (SGP):
Ik dacht even dat collega Beertema mijn vraag had overgenomen, en dan was ik teruggelopen. Maar het antwoord
van collega Van Meenen is toch een beetje verbijsterend.
Hij poetst in één zin de volledige eigenstandige verantwoordelijkheid van ouders weg. Dat moet de kinderopvang
overnemen, de school moet het overnemen, de overheid
moet het overnemen. Meneer Van Meenen, dat meent u
toch niet echt?
De heer Van Meenen (D66):
Nee, dat meen ik ook niet.
De heer Bisschop (SGP):
Waar is de positie van de ouders? Ik heb, dat geef ik eerlijk
toe, het verhaal nog niet gelezen. Maar waar is het appel
op de ouders? Waar is de ondersteuning, via scholen, als
we daarvoor kiezen, om ouders/verzorgers toe te rusten
om de zorg voor de kinderen op het juiste niveau aan te
bieden?
De heer Van Meenen (D66):
De heer Bisschop creëert hier een tegenstelling. Stel dat
alle ouders in Nederland heel goed voor hun kinderen zorgen. Ik wou dat dat waar was, maar ik kan heel veel voorbeelden geven waar dat niet zo is, en dat is in ieder geval
de kinderen niet kwalijk te nemen, en dan hebben we als
overheid al sowieso een verantwoordelijkheid. Maar zelfs
als dat zo zou zijn, dan zou ik nog willen ... Wij hebben ook
een publiek aanbod. Dat noemen we "de school". Daarvan
kun je net zo goed zeggen: "Waarom zouden ouders hun
kinderen niet rekenen, Frans of weet ik wat leren? Laat ze
dat maar doen." Nee, we hebben een publiek aanbod van
alles wat wij graag willen dat alle kinderen in Nederland
kunnen leren. Er is een enorme kansenongelijkheid tussen
kinderen; dat kan de heer Bisschop niet ontkennen. Het is
gewoon erfelijk. Het maakt gewoon uit waar je geboren
bent voor wat je kansen in dit land zijn. Dat hangt allemaal
af van de positie van ouders. Het gaat helemaal niet alleen
over of de ouders wel of niet bereid zijn om iets te doen,
maar ook over of ze de mogelijkheden hebben om dat te
doen, ook financieel. Kansenongelijkheid, zo zeg ik tegen
de heer Bisschop, is in Nederland gewoon erfelijk. Dat hangt
dus af van je ouders. Wij hebben de plicht om te zorgen
dat die rol, die positie, die factor "ouder" die daarin beslissend is, niet tot kansenongelijkheid leidt. Daarom moeten
we een goed publiek aanbod voor elk kind hebben. Dat is
een aanbod. Dus nogmaals, een aanbod.
De heer Bisschop (SGP):
Natuurlijk kennen we in Nederland de leerplicht. Die is ruim
100 jaar, 120 jaar, geleden met één stem meerderheid
ingevoerd, met dank aan het paard van graaf Schimmelpenninck. Dat is een voorziening waardoor een deel van de
verantwoordelijkheid van de ouders ingevuld wordt. Ik denk
dat de heer Van Meenen het met mij eens is dat het de
onvervreemdbare plicht en het onvervreemdbare recht van
ouders is om de kinderen op te voeden. Een deel van die
opvoeding is onderwijs. Dat vinden we als samenleving zo
belangrijk dat we zeggen: "Dat deel verzorgen wij. Dat bieden wij aan en je hebt de plicht om daaraan mee te doen."
Maar dat is toch wat anders dan de andere verantwoorde-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

lijkheden die bij de opvoeder, de ouders en verzorgers,
horen ook zomaar over te nemen en bij het onderwijs te
betrekken? Dan is het toch zaak om die ouders te voorzien
en toe te rusten? Dat is toch veel breder dan alleen het
onderwijs?
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb niets tegen het toerusten van ouders, maar ik kijk als
onderwijzer naar kinderen. Daar heb ik mee te maken. De
heer Bisschop verwijst naar de leerplicht. Dat is de manier
waarop wij tot nu toe in Nederland ons stelsel van aanbod
van onderwijs inrichten. Maar ik wil denken vanuit het
leerrecht. Dat is ook bekend. Dat staat nu in het regeerakkoord en we zullen zien hoe dat nu verdergaat. Elk kind in
Nederland heeft recht op het beste onderwijs en dat recht
wil ik bieden. Dat kan veel meer zijn dan we op dit moment
bieden. Voor sommige kinderen is dat echt zo noodzakelijk.
Ik zou haast zeggen dat de heer Bisschop lijkt te leven in
een soort bubbel waarin het goed gaat met alle kinderen
en thuis voor hen de beste omgeving is, maar ik zeg u: er
zijn ook kinderen in Nederland voor wie thuis, zeker als het
om hun ontwikkeling gaat, niet de beste omgeving is.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Bisschop.
De heer Van Meenen (D66):
Ik wil ze bieden dat ze zich van jongs af aan goed kunnen
ontwikkelen en dat ze dezelfde kansen krijgen als kinderen
die in een stabiele omgeving opgroeien.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Collega Van Meenen probeert nu een beetje het beeld te
schetsen alsof mijn opmerkingen een beetje wereldvreemd
zijn, alsof ik het beeld heb dat alle kinderen in harmonieuze
en sfeervolle gezinnen leven. Natuurlijk weten we dat dat
niet het geval is en natuurlijk erken je dat de overheid daarin
een verantwoordelijkheid heeft. Maar de vraag waar het
om gaat, is hoe de overheid die verantwoordelijkheid invult.
Als we die kinderen zien en de verhalen horen die u als
illustratie daarbij geeft, dan bloedt je hart natuurlijk. Ik ken
die verhalen ook. Dan denk je: er moet wat gebeuren. Dat
zeg ik als pedagoog, als ouder en grootouder. U herkent
dat. Alleen, u staat hier als politicus, als medebestuurder.
U presenteert ... Pardon, de heer Van Meenen presenteert
een plan van aanpak als een soort verkiezingsprogramma.
Dat doet hij als medebestuurder. Dan is de vraag: waar richt
de verantwoordelijkheid van de medebestuurder, van de
bestuurders, zich op? Inderdaad, op het welzijn van de kinderen. Maar dat doe je niet door het welzijn van de kinderen
te beleggen bij een andere instantie, door het van de ouders
af te nemen en het bij een andere instantie te beleggen.
Nee, dat doe je door stappen te zetten waardoor de verzorgers, de opvoeders, toegerust worden om hun verantwoordelijkheid wel te kunnen nemen. Dat kan financieel zijn, dat
kan ondersteuning zijn en noem het allemaal maar op. Dat
is wel een fundamenteel punt. Ik zou willen dat de heer Van
Meenen met mij onderschrijft dat het de onvervreemdbare

13 oktober 2020
TK 13

13-28-48

plicht en het onvervreemdbare recht van ouders is om kinderen op te voeden. Bent u dat met mij eens?
De heer Van Meenen (D66):
Zeker, dat ben ik met de heer Bisschop eens. Maar er is ook
een plicht voor de overheid. Ik waardeer overigens de
poging van de heer Bisschop om mij te overtuigen van zijn
geloof. Grapje, meneer Bisschop. Maar wij kijken ook anders
naar de rol van de overheid. Ik vind, mijn partij vindt, dat
mensen heel vrij zijn in het maken van keuzes, maar de
vrijheid van onderwijs of de vrijheid van ouders om keuzes
te maken kan nooit en mag nooit, als het aan mij ligt, ten
koste gaan van hun kinderen. Daarom vind ik: laat iedereen
vrij maar niemand vallen. Dat is wat ik hier doe. Wij bieden
een bedding waarin ieder kind zich kan ontwikkelen. Dat is
ook een taak van de overheid. Zo kijk ik ernaar, u kijkt er
anders naar. Nou, ik denk dat de mensen die twijfelen tussen D66 en de SGP daarin hun keuze moeten maken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Bisschop (SGP):
Nog kort even, voorzitter.
De voorzitter:
Nou, heel kort.
De heer Bisschop (SGP):
Dat punt dat collega Van Meenen noemt, namelijk dat de
overheid ook een verantwoordelijkheid heeft, onderschrijf
ik volledig. Alleen, dat is een afgeleide verantwoordelijkheid.
De overheid heeft de verantwoordelijkheid om toe te zien
op het welzijn van die kinderen en erop toe te zien dat dat
welzijn ook bevorderd wordt. Alleen, een fundamenteel
punt van verschil is: moet de Staat dat overnemen of ziet
de Staat erop toe dat dat welzijn behartigd wordt?
De heer Van Meenen (D66):
Daar wil ik toch nog even op reageren. Als hij dan zo de
verantwoordelijkheid bij ouders legt — de besturen van de
scholen in zijn kring zijn vaak besturen van ouders, waarvoor veel respect — zou ik zeggen: wees dan ook open en
neem dan ook de verantwoordelijkheid niet alleen voor je
eigen kind maar ook voor andere. Ga dan toe naar een
toelatingsbeleid, waarbij je zegt: ik heb hier een kind op de
hoek van de straat wonen en dat zou heel goed op mijn
gereformeerde school kunnen zijn, want daar hebben we
alle faciliteiten om ervoor te zorgen. Maar nee, dat doen
we dus niet. Dan mag dat kind ... Dus ja, er ligt een verantwoordelijkheid bij de ouders, maar de vrijheid van onderwijs
— ik zeg het nog een keer — is geen vrijbrief voor slecht
onderwijs.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
U snijdt nu een nieuw onderwerp aan. Volgens mij komen
er nog genoeg debatten hierover en komen er nog genoeg
verkiezingsactiviteiten.
Dan geef ik nu het woord aan de heer Paternotte namens
D66.

De heer Paternotte (D66):
Voorzitter, dank. Een mooi fundamenteel debat net tussen
meerdere collega's. We hadden vorige week ook een debat
over onderwijs verderop in dit gebouw. Daarin ging het
over wat de coronacrisis op dit moment voor studenten en
docenten betekent en hoe het studentenleven is verworden
tot eat, sleep, zoom, repeat. Ik ben heel blij dat de minister
de richtlijnen gaat herzien en dat er, nu er een routekaart
voor heel Nederland is, ook een routekaart voor het hogere
onderwijs en het beroepsonderwijs komt dat perspectief
geeft. Maar in dit debat wil ik me vooral richten op de toekomst, want dat is ook waartoe de koning ons opriep. Ik
citeer uit de Troonrede: "De opdracht is over deze crisis
heen de toekomst te blijven zien en te blijven werken aan
perspectief voor alle generaties". Dus hoe ziet studeren en
werken er op de hogeschool en de universiteit uit na
corona? Hoe bouwen we aan onderwijs en onderzoek dat
in de eenentwintigste eeuw bijdraagt aan een bloeiende
samenleving? En wat kunnen we eigenlijk leren van de
coronacrisis?
Ik zou met dat laatste willen beginnen en net als de heer
Futselaar nog heel even terug willen gaan naar begin maart,
toen van de ene op de andere dag de gebouwen moesten
sluiten en de docenten, de medewerkers, de schoonmakers,
de bestuurders, het onderwijs online moesten brengen.
Terwijl wij, Kamerleden, naar huis werden gestuurd en in
online-overleggen zaten, en dat onze bijdrage aan de crisis
was op dat moment, waren die docenten aan het sjouwen
met green screens en camera's om hun lessen online
mogelijk te maken. Ze wisten het wel te regelen, want voor
talloze problemen bedachten ze oplossingen voordat wij
er hier überhaupt over konden nadenken. Dat is, zoals de
heer Futselaar terecht zei, een enorm compliment waard.
Maar het is ook een signaal aan onszelf, hier in Den Haag,
dat bescheidenheid een deugd is.
Terecht stelde Pieter Heerma bij de Algemene Beschouwingen daarom dat er wel wat minder Haagse tekentafels
mogen zijn. Ideeën kunnen soms beter van onderop komen,
net zoals studenten, docenten en bestuurders samen
mochten bepalen wat de beste investering met het leenstelselgeld is. Op de site Follow the Stufi van NOS op 3 kan
iedereen zien welke keuzes hogescholen en universiteiten
hebben gemaakt. Volgens mij is dat een groot succes en
zouden we voor de toekomst kunnen kijken hoe we minder
vanuit Den Haag voorschrijven en meer aan studenten,
docenten en bestuurders kunnen overlaten. Mijn vraag is
of de minister dat ook zo ziet op basis van de kwaliteitsafspraken. Ik wou haar even wijzen op de evaluatie van het
accreditatiestelsel. Is niet eigenlijk een veel bredere evaluatie een interessant idee, waarbij we ook kijken naar de
manier waarop Den Haag stuurt en studenten en docenten
bij die accreditatie voldoende betrokken zijn?

13 oktober 2020
TK 13

13-28-49

Voorzitter. In het denken over de toekomst kan ik niet om
de situatie van de huidige studenten heen. Ik hoorde iemand
de term "bed-bad-bureaugeneratie" gebruiken. Ik heb veel
studenten gesproken de afgelopen weken. Een van hen
doet de alo en zou nu stage lopen in het buitenland, maar
hij zit nu op zijn kamer. Hij kan geen sportvaardigheidsvakken volgen, want die zijn er alleen nog voor de laatstejaars
en dan ook alleen af en toe. Hij zal dus net als vele andere
studenten buiten zijn eigen schuld om langer over zijn studie gaan doen. In het voorjaar heeft het kabinet al 200 miljoen euro vrijgemaakt om studenten te ondersteunen.
Vorige maand is tot €1.500 overgemaakt aan hbo- en wostudenten van wie de beurs afliep. Velen zullen de komende
tijd les- en collegegeld terugkrijgen. Wetende dat de
coronamaatregelen later nog verder aangescherpt kunnen
worden — we hebben de routekaart gezien — en wetende
dat het nu al heel erg lastig is om stage te lopen, vraag ik
de minister hoe zij de kansen van studenten inschat om de
opgelopen vertraging in te halen. Wanneer krijgen wij de
informatie over hoeveel studenten vertraging oplopen of
uitvallen? Als we nadenken over de komende tijd, denk ik
ook aan de volgende zomer. Zou het niet mooi zijn als wij
dan de introductietijd, als die er weer is, ook volledig
openstellen voor alle tweedejaars? Na die valse start van
hun studie kunnen zij dan alsnog een nieuwe introductie
doen. We maken er dan een dubbele introductie van.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zou daar toch even op willen doorvragen. We hebben nu
een introductieperiode gezien die beperkt was tot de eerstejaars, maar die was ook lastig om te organiseren. Dat wordt
allemaal niet met opzet gedaan, maar we hebben daar ook
gezien dat die niet heeft bijgedragen aan het drukken van
infecties. Nu doet u het voorstel om volgend jaar naast de
lichting eerstejaars ook de lichting tweedejaars daarbij te
betrekken. Ik hoop ook dat we tegen die tijd van het virus
af zijn, maar heeft u hierbij overwogen dat je de groep
mensen die je daarmee mobiliseert, alleen maar groter
maakt? Even voor mijn beeld: hoe ziet u dat, even heel
praktisch?
De heer Paternotte (D66):
Vanzelfsprekend: als dat kan. Maar ik kijk naar wat minister
De Jonge aankondigt. Hij zegt dat er vanaf januari vaccins
zijn en dat die trials dan klaar zijn. Natuurlijk zal het een tijd
duren om dat uit te rollen en zullen we daar de hele lente
mee bezig zijn. Maar de verwachtingen zijn dat het virus
volgende zomer niet meer de rol in ons leven speelt die het
heeft gespeeld. Als dat veilig kan, zou ik zeggen: laten we
volgend jaar van de introductietijd een dubbele introductie
maken.

Op de middelbare school had ik een klasgenoot die elke
dag opnieuw worstelde met talen, bijlessen volgde en alles
deed om de taalvakken te halen. Hij haalde tienen voor
natuurkunde, maar tijd om daar extra dingen mee te doen
was er niet. Dat is eigenlijk die andere zesjescultuur, die we
ook moeten aanpakken: het met hangen en wurgen zesjes
halen, zodat je later door mag studeren op iets waar je
negens en tienen haalt. En als het tegenzit, mag je zelfs dat
niet doen omdat je die zesjes net niet haalt. Laten we dus
extra wegen aanleggen tussen de middelbare school en
het hoger onderwijs, bijvoorbeeld door het maatwerkdiploma dat Paul Rosenmöller van de VO-raad ook zo vaak
bepleit. Het SEO-rapport over het maatwerkdiploma laat
zien dat er een groep jongeren is die echt gebaat is bij
vakken op verschillende niveaus. De eerste summiere
reactie van de ministers is dat ze eerst met de onderwijskoepels willen overleggen. Ik zou willen weten hoe de ministers
deze gesprekken ingaan. Mag ik ze vragen om wat meer
enthousiasme te laten zien? En gaan ze opnieuw uitgebreid
de voordelen en de nadelen wegen of gaan ze kijken hoe
het maatwerkdiploma ingevoerd kan worden? Ik ben het
volledig eens met wat de heer Van der Molen vroeg:
waarom maken we die 21+-toets niet toegankelijk voor
iedereen?
Voorzitter. Iets wat in de toekomst waarschijnlijk anders zal
gaan, is de studiefinanciering. Dat blijkt ook wel uit dit
debat. Nu staat er een heel mooi Kamerdebat Futselaar op
de rol en we moeten inderdaad niet te veel gras voor zijn
voeten gaan wegmaaien, maar het is mooi dat de meeste
partijen inmiddels al kleur hebben bekend. Ik wil hier even
mijn complimenten uitspreken voor alle plannen die naar
voren zijn gebracht. Wij hebben ook altijd gezegd: knelpunten in het leenstelsel moeten we wegnemen. Dat doen we
na de evaluatie, die de heer Klaver heeft afgedwongen bij
de invoering. Ik ben blij dat we met deze coalitie alvast iets
voor onzekere mbo'ers kunnen betekenen. Ik zou de
minister nog willen vragen hoelang het duurt voordat we
mbo'ers meer vertrouwen kunnen bieden. En als een
meerderheid van de partijen weet hoe zij het leenstelsel
zou willen aanpassen, staat DUO dan ook klaar om die
aanpassing door te voeren?
De voorzitter:
De heer Futselaar.

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Paternotte (D66):
Voorzitter. Als ik voorbij de crisis naar de toekomst kijk, dan
droom ik van meer kansen voor iedereen die wil studeren.
Want je studententijd bepaalt een heel groot deel van je
leven. Je leert jezelf goed kennen, je maakt vrienden voor
het leven en bovenal geeft het je vrijheid om je eigen plek
te vinden in de samenleving. Sluipenderwijs zijn er allerlei
blokkades gekomen, zoals de toetscultuur op de middelbare

Tweede Kamer

school, toenemende selectie aan de poort en de bindende
studieadviezen, waarover we hier vandaag denk ik een
mooie opening hebben gezien via het CDA. Misschien is
elke horde afzonderlijk goedbedoeld geweest, maar de
obstakelkoers die deze hordes hebben opgeleverd, helpt
helemaal niemand. Wat mij betreft gaan we daar nog eens
met een bulldozer doorheen en maken we meer wegen vrij
voor studenten om bij hun droomopleiding te komen.

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Paternotte (D66):
Mijn tijd loopt nog door, voorzitter.
De voorzitter:
Dat komt goed.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-50

De heer Futselaar (SP):
Ik heb een kleine vraag over de voorbereidingen. Naast de
vraag wat voor beurs we gaan hebben, is er ook een discussie over eventuele compensatie. Daar zal ik u ook niet op
doorvragen, maar ik heb vorig jaar een keer een motie
ingediend om eens te onderzoeken welke technische
mogelijkheden er zijn, bijvoorbeeld via geld of studieschuld
of vouchers of wat dan ook. Die motie is destijds door een
teleurstellend aantal partijen gesteund, maar ik heb enige
hoop dat er nu misschien een wat bredere coalitie voor is.
Zou D66 zo'n verzoek — ga nou eens op een rijtje zetten
wat er allemaal kan — deze keer wel kunnen ondersteunen?
De heer Paternotte (D66):
Het is een heel terechte vraag om naar de techniek te kijken,
omdat we inmiddels natuurlijk weten dat vaak wordt
gezegd: ja, dat kunnen we DUO best vragen, maar dan zal
het toch wel duren tot ergens in het volgende decennium
voordat we dat kunnen realiseren. Dus als u naar de techniek wilt laten kijken, ga ik geïnteresseerd met u kijken naar
dat voorstel. In z'n algemeenheid hebben wij ook gezegd
dat wij wel een mogelijkheid zien om dat met een studievoucher te doen. Dan moet je ook kijken naar de waarde
daarvan en naar de dekking ervoor. Maar het is inderdaad
een heel lastig vraagstuk, dus het is heel goed om naar de
techniek te kijken.
De heer Futselaar (SP):
Ik ben zelf niet zo'n fan van vouchers; dat was ik ook niet
in eerdere discussies die we daarover hebben gehad. Ik
denk namelijk dat ze er vaak niet komen. Maar ik waardeer
die uitgestoken hand, dus ik ga kijken of we dat kunnen
regelen in de volgende termijn.
De heer Paternotte (D66):
Ik doe ook de portefeuille luchtvaart en ik merk dat heel
veel mensen inderdaad helemaal geen fan zijn van vouchers, omdat ze die heel vaak hebben gekregen maar ze op
geen enkele manier nog hun geld terug kunnen krijgen.
Aan de andere kant heeft het de theaters wel veel geholpen.
Ik denk dus dat vouchers op verschillende manieren verschillende connotaties teweeggebracht hebben de laatste
tijd.
De heer Wiersma (VVD):
Ik leen even het woord "compensatie" van de heer Futselaar.
Ik vond het namelijk een mooi idee om gaan kijken of je
meer in de handen van studenten en docenten kunt gaan
leggen. Dat is de gemeenschap; dat is mooi. Nu schetst u
ook de situatie met corona. Je ziet ook dat studenten soms
vakken niet kunnen volgen en soms ook de bewuste keuze
maken om een vak niet te volgen. Ik heb een tijdje geleden
gezegd: zou je dan niet kunnen kijken of je studenten alleen
kan laten betalen voor de vakken die ze gevolgd hebben?
Nou is het ingewikkeld als we dat vanuit Den Haag gaan
opleggen, maar stel nou dat er studenten en docenten zijn
in de medezeggenschap van een instelling die zeggen: wij
zouden het hier toch wel willen proberen. Bent u het dan
met mij eens dat we hun daarvoor de ruimte zouden moeten
bieden? Dan betalen ze dus per vak, en studenten die
bepaalde vakken dit jaar niet volgen, laten we daar ook niet
voor betalen.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Paternotte (D66):
Waar wij voorstander van zijn, is het breder mogelijk maken
van flexstuderen. Volgens mij delen we dat. Alleen zie ik in
de huidige situatie dat universiteiten en hogescholen het
ongelofelijk lastig hebben om dan te zeggen: nu kun je in
één keer vrij gaan kiezen welk vak je wel doet en welk vak
niet. Wat me daaraan tegenstaat, is dat we juist in deze
situatie niet moeten doen alsof studenten klanten van het
onderwijs zijn. Want we hebben juist gezien dat de studenten heel erg onderdeel zijn van het maken van het onderwijs, hoe moeilijk dat ook is in deze tijd. Uiteindelijk kun je
kiezen voor betalen per vak, maar ik heb ook van studenten
gehoord met een petitie waarin stond dat het collegegeld
nu een soort streamingsdienst is. Het lastige vind ik dat dat
collegegeld natuurlijk een eigen bijdrage is. De grootste
bijdrage komt van alle belastingbetalers bij elkaar. Studenten neerzetten als klant van het onderwijs vind ik in deze
tijd dus geen goed signaal. Waar ik wel voor ben, is het
breder mogelijk maken van flexstuderen, maar dat moeten
we dan wel op zo'n manier doen dat het instellingen, dus
hogescholen en universiteiten, niet in de problemen brengt.
De voorzitter:
De heer Wiersma, kort.
De heer Wiersma (VVD):
Ik probeer het te begrijpen, maar hier gaat de heer Paternotte toch een beetje in tegen zijn eigen pleidooi om het
juist in handen van studenten en docenten te leggen. Dat
is wat ik zeg. U zegt: we moeten ze niet overvallen met iets
wat ze niet willen. Dat is ook niet mijn voorstel. Ik zeg alleen:
stel nou dat ze daar ter plekke zeggen dat het hun zou helpen ... Misschien zegt wel niemand dat, omdat het ingewikkeld is. Dus misschien geldt uw argument wel. Maar stel
dat ze het toch zeggen en dat ze bij ons aankloppen met
het verzoek: de medezeggenschap zegt dat ze het hier toch
wel zouden willen, want we hebben het met het bestuur
erover gehad en het zou wel helpen, juist voor studenten
die er nu voor kiezen om die vakken niet online te volgen.
De voorzitter:
Korte vraag, meneer Wiersma
De heer Wiersma (VVD):
Zou het in dat geval dan een optie zijn dat wij kijken wat er
nodig is om hen die ruimte te bieden?
De heer Paternotte (D66):
Dat is een best wel theoretisch geval. Want dan zou het dus
gaan om een situatie waarin een hogeschool of universiteit
in overleg met docenten, bestuurders en studenten zegt
dat ze de studenten een deel van het collegegeld gaat
teruggeven, omdat ze dit jaar een bepaald vak niet volgen,
en dat ze dat dan allemaal zelf gaat betalen. Ik zie natuurlijk
vooral de noodkreet van de onderwijskoepels: doe ons dat
op dit moment niet aan! Die zag u ook toen u dit voorstel
begin van dit jaar deed. Ik ben daar op dit moment extra
gevoelig voor. Het lijkt me heel interessant als een hogeschool of universiteit met dat signaal komt, maar dit lijkt
mij een theoretische discussie.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-51

De voorzitter:
Ja, een korte vraag. Eén korte vraag, mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dat studenten geen klant zijn, maar samen het onderwijs
maken, is mij uit het hart gegrepen, net als het pleidooi om
ervoor te zorgen dat studenten en docenten meer zeggenschap krijgen. GroenLinks heeft net als D66 ook een soort
scholentour gehouden. Wij hebben dat de kantinetour
genoemd. De initiatiefnota kwam met verschillende ideeën
om de zeggenschap te versterken, waaronder ervoor zorgen
dat er werkdrukmiddelen komen in het hele onderwijs en
ervoor te zorgen dat studenten en docenten de helft van
de toezichthouders kunnen kiezen door een bindend voordrachtsrecht. Ik vroeg me af hoe D66 daarnaar kijkt. Zit er
een opening om eens verder te praten over hoe we ook het
hoger onderwijs meer democratisch kunnen maken en dus
meer van de studenten en de docenten?
De heer Paternotte (D66):
Zeker. Dat is inderdaad dezelfde richting. Ik vind dat ook
heel interessant. Ik had laatst ook Kamervragen gesteld
over de situatie bij de Radboud Universiteit. Nu is uitgesproken dat het niet zo kan zijn dat het bisschoppenconvent
daar voor een deel bepaalt wie de toezichthouders moeten
zijn. Het lijkt me goed als ook de universiteit van Tilburg
van dat model afstapt en toch naar een wat meer inclusief,
onderop-model gaat, met mensen die echt met het onderwijs te maken hebben. Ik vind dat absoluut een interessante
richting. Ik ben het ook heel erg met mevrouw Westerveld
eens dat de werkdrukmiddelen die naar het funderend
onderwijs zijn gegaan, een doorslaand succes zijn, omdat
dat geld direct naar de scholen is gegaan. Daardoor kun je
zien waar het aan is uitgegeven.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Paternotte (D66):
Oké, ik moet verder van de voorzitter.
Voorzitter. Ik wil naar een toekomst waarin de wetenschap
en de samenleving verbonden zijn. Dat is een toekomst
waarin onderzoekers, net zoals nu in deze coronatijd heel
vaak op tv of hier in de Kamer gebeurt, antwoorden op
vragen kunnen geven. Ook kan dan iedereen het onderzoek
van die wetenschappers gewoon lezen. Onlangs heb ik met
Tariq Sewbaransingh, een van de vele oud-LSVb'ers die
zich op dit moment in dit gebouw bevinden, ons discussiestuk over open wetenschap gepubliceerd. We hebben daar
al heel wat reacties op gehad. We gaan daar een initiatiefnota van maken. Maar ik zeg het hier nu even, omdat ik al
iets in de Kamer zag passeren wat niet in lijn is met de
ambitie van 100% open access. Want als onderzoekers in
opdracht van de overheid onderzoek doen, dan is het
onacceptabel als zij onder druk kunnen worden gezet. De
toetsingscommissie adviseert daarom dringend om het
publicatierecht aan die onderzoekers te geven. Kan de
minister namens het kabinet uitleggen waarom de staatssecretaris van BZK er dan toch voor kiest om het publicatierecht in handen van de overheid te houden, in weerwil van
het advies van de toetsingscommissie?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Voorzitter. Voor een bloeiende wetenschap is ook voldoende
budget nodig. Dit kabinet heeft de eerste stap gezet. Het
was niet zo veel als D66 wilde, maar het was wel weer meer
dan de meeste partijen bij de verkiezingen wilden. Vorig
jaar had ik hier een kort debatje over met de heer Wiersma.
De politieke realiteit is dat het helpt als het CPB ook euro's
voor onderwijs beloont. Want stel dat ik nu de partij tegen
het onderwijs zou oprichten en zou zeggen dat we alle
scholen zouden moeten sluiten en helemaal weg bezuinigen, dan kan dat in de CPB-modellen weleens best goed
voor de economie zijn, terwijl iedereen aanvoelt dat dat
rampzalig zou zijn voor de hele economie en de toekomst
van ons land. Daar klopt dus iets niet. Welke mogelijkheden
ziet de minister om de effecten van investeringen in
onderwijs en onderzoek kwalitatief en kwantitatief beter in
kaart te brengen? Zou ze de Onderwijsraad en de AWTI
daartoe om een advies kunnen vragen?
Voorzitter. Ik heb nog twee onderwerpen. Het Nationaal
Groeifonds biedt nieuwe kansen. Het is op papier gericht
om te investeren in het duurzaam verdienvermogen van
Nederland, maar een criterium lijkt te zijn dat een project
moet bewijzen hoeveel het bijdraagt aan economische
groei, terwijl je dat niet kan voorzien. Ik hoor graag van de
minister op welke wijze het groeifonds een bijdrage levert
aan fundamenteel onderzoek.
En dan wil ik zo meteen eindigen in Zuid-Limburg, maar
misschien kan de heer Van den Berge eerst interrumperen.
De heer Van den Berge (GroenLinks):
Ik heb een vraag over het vorige blokje van de heer Paternotte, het verhaal over wetenschap, waar ik het mee eens
ben. We hebben hier ook debatten gehad over de balans
tussen ongebonden en gebonden onderzoek. We zaten
laatst samen bij het Kennisontbijt van de VSNU. Ik heb daar
in mijn betoog ook aan gerefereerd. Ineke Sluiter van de
KNAW zei daar dat we de bodem vruchtbaarder moeten
maken. Elke keer, ook bij het Groeifonds, wordt er een soort
tropische regen van grotendeels thematisch onderzoek
overheen gegooid en dat kan de bodem niet meer aan. Mijn
vraag aan de heer Paternotte is of we niet samen aan het
kabinet kunnen vragen, ook samen met VSNU, KNAW en
anderen, om zo'n steil groeipad te gaan ontwikkelen, net
als in Duitsland bijvoorbeeld.
De voorzitter:
Een concrete vraag.
De heer Paternotte (D66):
Ja, dat is een heel interessante. U weet, want dat kunt u
ook in ons programma lezen, dat wij inderdaad voorstander
van zo'n groeipad zijn, omdat we nut en noodzaak daartoe
zien. Je zou kunnen zeggen dat er nu een kwart miljard is
vrijgemaakt, waarvan 200 miljoen voor fundamenteel
onderzoek, en dat dat een stap daarnaartoe is, van dit
kabinet. Dat was ook de inzet van drie jaar geleden. Het is
uiteindelijk ook een politieke keuze die we na de verkiezingen moeten maken, maar dat het mijn inzet is, lijkt mij helder.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-52

De voorzitter:
Goed. Gaat u verder, meneer Paternotte.
De heer Paternotte (D66):
Voorzitter. Ik wil eindigen in Zuid-Limburg. Mijn vraag is of
een groot project als de Einsteintelescoop ook tot de
mogelijkheden behoort in dat Groeifonds. Ik begrijp dat de
Italiaanse overheid inmiddels politieke steun voor het binnenhalen van de telescoop heeft toegezegd. Wat is nu het
plan van Nederland om de Einsteintelescoop naar ZuidLimburg te halen? Dat zou voor de Nederlandse, Duitse en
Belgische wetenschap en regionale economie een enorm
verschil kunnen maken.
De voorzitter:
Was u klaar?
De heer Paternotte (D66):
Ja.
De voorzitter:
Een korte vraag, mevrouw Van den Hul, echt een korte
vraag.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Een heel, heel korte vraag, voorzitter. Ik zou de heer Paternotte willen vragen hoe hij aankijkt tegen de aanpak van
laaggeletterdheid. Dat was een van de ambities in het
regeerakkoord, want er zijn 2,5 miljoen laaggeletterden in
Nederland. Daar is een leven lang ontwikkelen superbelangrijk voor. Moeten we de lat daar niet veel en veel hoger
leggen?
De voorzitter:
Een korte reactie.
De heer Paternotte (D66):
Het is wel een vraag die ik het meest had verwacht bij mijn
collega Van Meenen. Als je ziet hoeveel laaggeletterdheid
er is bij 15-jarigen, dan raakt dat iedereen in het hart, volgens mij. Dat is iets waar we ons elke dag druk om zouden
moeten maken. Ik heb gezien dat begrijpend lezen daarbij
ook verschil zou kunnen maken.
De heer Van der Molen (CDA):
Het CDA heeft eerder met D66 opgetrokken voor de Einsteintelescoop, een heel beloftevol project in Limburg. De heer
Paternotte vroeg aan de minister wat voor rol hij kan spelen.
Als ik goed geïnformeerd ben, kan de minister zelf in de
eerste tranche van voorstellen bij het Groeifonds een
voorzet doen om naar dit project te kijken. Is de oproep van
de heer Paternotte misschien dezelfde als die ik zou hebben:
minister, leg nou zelf even die bal voor de goal op de stip,
zodat die erin getrapt kan worden?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Paternotte (D66):
Dat kan de heer Van der Molen heel goed zeggen en ik hoef
daar geen commentaar op te leveren. Ik denk dat dat
inderdaad het geval is.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Paternotte. Een korte vraag van de heer
Wiersma. Ga uw gang.
De heer Wiersma (VVD):
Ik sluit mij aan bij wat collega Van den Hul vroeg, want dat
ging nog iets verder, over een leven lang ontwikkelen. Je
ziet in het pakket banen en economie veel aandacht voor
omscholing, maar niet echt een opdracht voor het hoger
onderwijs. Met name hogescholen kunnen heel goed
mensen helpen. Het is niet altijd handig om dat in vier jaar
te doen, met een heel traject. Dat is wel de ingangseis voor
bekostiging. Het zou mooi zijn, als je een jaar of misschien
een halfjaar volgt en daarmee een certificaat kan krijgen en
als de overheid daarvoor bekostiging kan geven aan die
hogescholen. Ziet de heer Paternotte dat ook als een interessant punt om aan het kabinet te vragen om uit te werken?
De heer Paternotte (D66):
Het is interessant, maar je moet wel voorzichtig zijn met
wat je doet aan de hele structuur. Ik zie dat die hogescholen
eigenlijk een veel te kleine rol spelen in bij- en omscholing
in Nederland. Er zit ontzettend veel geld in de cao's, in O&Ofondsen. Dat zal de komende tijd misschien wel meer nodig
zijn om mensen te helpen om nieuw werk te kunnen vinden.
Het zou mooi zijn als mensen veel vaker, bijna vanzelfsprekend terugkomen bij hun eigen hogeschool of misschien
zelfs universiteit. Door de verbinding die die hogescholen
in regio's met het bedrijfsleven hebben, kunnen zij dan net
weer even datgene leren wat zij nodig hebben om door te
kunnen. Dat zal inderdaad zelden in een traject van vier jaar
zijn.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Wiersma.
De heer Wiersma (VVD):
Bedankt voor dat antwoord. Dat is mooi. En natuurlijk is
het ingewikkeld. Dat is het ingewikkelde. Dat zal altijd zo
zijn, ook als we het volgend jaar doen. Tegelijkertijd is dit
misschien de tijd waarin het het meest nodig is. Dit biedt
misschien ook mogelijkheden om het in ieder geval in kleine
vorm te bekijken en ermee te oefenen. Daar kunnen we dan
misschien van leren, zonder al die ingewikkelde administratieve rompslomp. Want dat snap ik. We moeten het volgens
mij niet ingewikkelder maken maar juist makkelijker. Ik hoop
dat met D66 voor elkaar te krijgen.
De heer Paternotte (D66):
"Ingewikkelder, makkelijker en geen rompslomp"? Ik ben
heel benieuwd naar het voorstel van de heer Wiersma.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-53

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Paternotte. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Van den Hul namens de PvdA.

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Dank, voorzitter. Dit jaar zullen we nooit vergeten. Het is
het jaar van de mbo-student die maar in de auto gaat zitten
omdat dat de enige plek is waar hij rustig de les kan volgen.
Van de leraar die op de fiets springt om langs alle huizen
te gaan om lespakketten langs te brengen en te checken of
alle kinderen in zijn klas nog wel in beeld zijn. Van de klas
die realtime getuige was toen hun docent door haar partner
tijdens de onlineles werd mishandeld. Van de jonge
wetenschapper die zich zorgen maakte over de toekomst
van haar onderzoek. Dit jaar zullen ook zij echt nooit vergeten.
Voorzitter. Corona werkt als een vergrootglas op alle
bestaande problemen, want hoe goed een leraar ook kan
proberen verdwenen kinderen op te sporen en hoe hard je
ook studeert in je auto, het opleidingsniveau en de postcode
van je ouders bepalen nog steeds en misschien wel steeds
meer de toekomst van kinderen. UvA-onderzoeker Thijs Bol
concludeerde dat afstandsonderwijs tijdens corona de
kansenongelijkheid alleen nog maar heeft vergroot, hoe
hard leraren ook hun best hebben gedaan om iedereen
letterlijk bij de les te houden.
Voorzitter. Ik ben in de gelukkige omstandigheid dat ik een
ervaringsdeskundige in mijn team heb, namelijk onze
onvolprezen Walfred, die dit jaar het begrotingsdebat niet
vanuit de zaal maar vanuit huis volgt. Walfred, voor wie
hem niet kent, is de ene helft van de week mijn beleidsmedewerker en de andere helft van de week docent in het
voortgezet onderwijs. "Het is beter dan niets", zei hij over
het onlineonderwijs, maar ook op zijn school tekenden zich
al gauw verschillen af tussen leerlingen: leerlingen die wel
mee konden komen, wel een laptop en wifi thuis hadden
en een rustige kamer om te werken, en leerlingen die meer
hulp nodig hadden.
Gelukkig staat ook Walfred inmiddels weer fysiek voor de
klas, maar ook dat is niet altijd zonder problemen. Er zijn
begrijpelijke zorgen over veiligheid en over ventilatie. Ook
de werkdruk is een steeds groter probleem nu een deel van
de leerlingen door quarantaine thuis de lessen moet volgen
terwijl het fysieke lesprogramma ook gewoon door moet
gaan. Docenten met voorrang laten testen, zoals de aangenomen motie-Asscher/Klaver verzocht, loopt ook nog lang
niet overal even soepel. Nog steeds vallen door lange
wachttijden bij het testen lessen uit en worden klassen naar
huis gestuurd. Daardoor loopt nog steeds een deel van de
leerlingen lessen mis, met alle gevolgen van dien.
Daarom doe ik vandaag twee concrete voorstellen, zodat
leraren in het funderend onderwijs weer veilig hun werk
kunnen doen en toekomen aan waar ze echt goed in zijn:
hun leerlingen voorzien van de beste start. Eén. Wij willen
dat sneltesten met voorrang beschikbaar worden in het
onderwijs, zoals ook een grote groep onderwijs- en
opvangorganisaties vandaag dringend bepleitten. Twee.
Wij willen dat de minister scholen helpt met een eenmalige
corona-impuls, zodat scholen extra handen voor in en om

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

de klas kunnen aannemen en zo de werkdruk voor docenten
iets kunnen beperken.
Voorzitter. Ook in het mbo en hoger onderwijs hakt corona
erin. We hebben er vorige week nog uitgebreid met de
minister over gesproken: stages die niet door kunnen gaan,
praktijklessen die uitvallen en studenten die kampen met
motivatieproblemen omdat ze fysiek onderwijs moeten
missen. Ook hier zien we dat sommige studenten makkelijker de switch naar onlineonderwijs maken dan anderen.
Want wat als je geen rustige thuissituatie hebt of geen
laptop of slechte wifi? Wat als je je zo'n zorgen maakt om
je toekomst en of je het straks allemaal nog wel kunt betalen, dat je zelfs twijfelt of je wel door moet gaan met je
studie? Want ook die verhalen zijn er.
Voorzitter. Al voor de zomer diende ik mede namens
mevrouw Westerveld en de heer Futselaar een motie in om
meer studenten te compenseren die door corona vertraging
hebben opgelopen dan alleen de laatstejaars. Die motie
werd helaas met één stem verworpen. De minister vond
het desgevraagd ook vorige week nog te vroeg. Ze wilde
niet op de zaken vooruitlopen. Maar hoe hard er door
docenten en studenten ook gewerkt wordt om vertraging
te voorkomen, die is inmiddels toch onvermijdelijk, nu stages niet door kunnen gaan, praktijklessen uitvallen en soms
zelfs toetsen moeten worden uitgesteld. Ik ben bang dat
ook dit de kansenongelijkheid alleen maar zal vergroten.
Daarom dien ik vandaag een amendement in voor een
solidariteitsfonds, waaruit studenten in mbo, hbo en wo
die door corona in de problemen komen, een tegemoetkoming kunnen ontvangen.
Voorzitter. We hoorden de term al een paar keer vallen de
laatste tijd: building back better, zorgen dat we deze kans
met beide handen aangrijpen om te repareren wat kapot
is. Net als bij andere vitale sectoren werd ook in het
onderwijs tijdens de coronacrisis nog eens pijnlijk duidelijk
dat er dringend reparaties nodig zijn. Bijvoorbeeld in het
passend onderwijs, waar we volgende maand uitgebreid
over komen te spreken en waar de verschillen tussen kinderen die wel de kans krijgen zich te ontwikkelen en kinderen
die noodgedwongen thuis zitten, nog steeds niet zijn
opgelost. Of voor leerlingen en studenten met een beperking, die nog steeds letterlijk en figuurlijk met drempels
worden geconfronteerd. Of voor leerlingen in het voortgezet
speciaal onderwijs, die onder aanvoering van Elijah terecht
meer ruimte en aandacht vragen in het debat over gelijke
kansen in ons onderwijs. Of voor de almaar dalende leesvaardigheid — we hadden het er net nog even over —
waardoor inmiddels een kwart van alle vijftienjarigen zelfs
laaggeletterd is. Dat mogen we toch nooit accepteren?
Terecht pleitten vandaag achttien organisaties voor een
nieuw leesoffensief. Ik hoor graag van beide ministers hun
ambitie op dit punt.
En dan is er nog de bekostiging in het funderend onderwijs,
waarover we vorige week nog een debat voerden met de
minister; een bekostiging die structureel tekortschiet voor
wat we van ons onderwijs mogen verwachten: voldoende
bevoegde leraren, gelijke kansen en veilige, fijne schoolgebouwen. Of het feit dat je postcode en het inkomen van je
ouders bepalen wat je kansen zijn, wie je tegenkomt op
school, welk schooladvies je krijgt, of je een klas mag
overslaan of juist blijft zitten, en zelfs of je een bevoegde
leraar voor de klas treft, want ook het lerarentekort treft
sommige scholen extra hard. De segregatie neemt nog

13 oktober 2020
TK 13

13-28-54

steeds toe. Zie de pijnlijke voorbeelden uit Utrecht, waar
mijn partijgenoten vorige week nog een initiatiefnota over
indienden, om een dergelijke selectie aan de poort tegen
te gaan. De minister zei hierover eerder, in antwoord op
onze Kamervragen, dat hij wil onderzoeken aan welke
knoppen gedraaid kan worden om segregatie in het
onderwijs te voorkomen. Wanneer kunnen we die toegezegde beleidsagenda tegemoetzien? Kan de minister alvast
een tipje van de sluier oplichten en ons meenemen in waar
hij aan denkt? Waar ziet hij zijn eigen verantwoordelijkheid
en die van gemeenten om te zorgen dat schrijnende situaties zoals die in Utrecht binnenkort hopelijk tot het verleden
behoren?
Voorzitter. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Die groeiende
kansenongelijkheid vind ik echt onacceptabel in een rijk
land als Nederland. Als we dat building back better echt
serieus willen nemen, zullen we wat mij betreft moeten
beginnen bij de basis: bij ons onderwijs.
Wat hoor ik? Ik denk dat de voorzitter nu een telefoon moet
gaan afpakken.
Het goede nieuws is: we kunnen zo veel meer doen om elk
kind een eerlijke start te geven. Ongelijk investeren om
gelijke kansen mogelijk te maken. We kunnen alle kinderen
gratis voorschool bieden. We kunnen inzetten op tutoring,
op meer ouderbetrokkenheid, op brede brugklassen, op
een gelijkekansenbonus voor leraren, die in Amsterdam al
met succes wordt ingezet. Onder meer de AOb roept ertoe
op om de klassen te verkleinen. De petitie hiervoor is
inmiddels al bijna 18.000 keer ondertekend. Ik ben heel
benieuwd hoe de minister dit ziet en wat de minister denkt
dat het zou kunnen betekenen voor zowel de kansengelijkheid als de aantrekkelijkheid van het beroep.
Nog iets wat we wat mij betreft zouden moeten repareren,
is het feit dat kinderen die op het praktijkonderwijs hun
entreeopleiding doen, geen recht hebben op het ov, terwijl
ze dat op een roc wel zouden hebben. Voor sommige leerlingen — mevrouw Westerveld en ook de heer Van Meenen
hadden het er net al even over — is de vertrouwde omgeving van het praktijkonderwijs gewoon een betere oplossing, maar ik gun ze ook hun ov, net als hun studiegenoten
in de entreeopleiding op een roc. Ik hoop van harte dat de
minister dat met ons eens is.
Voorzitter. Een leven lang ontwikkelen zou je wat mij betreft
ook zo makkelijk mogelijk moeten maken. Een van de dingen die daar soms nog wringen, is dat voor sommige leerlingen in het vavo de reiskosten best een drempel vormen.
Mevrouw Westerveld stelde hier eerder al Kamervragen
over, naar aanleiding van een petitie van het LAKS. Is de
minister bereid hier nader onderzoek naar te doen?
Voorzitter. Van hele kleine interventies tot hele ambitieuze
plannen: wij hebben samen met een aantal andere partijen
de afgelopen tijd toch best wel een aantal van deze voorstellen gedaan. Vaak krijgen we dan dezelfde reacties.
Ofwel: wat deed u dan tijdens Rutte II? Ofwel: waar haalt u
dan het geld vandaan? Ik ben de eerste om te zeggen dat
er ook tijdens het vorige kabinet onvoldoende is geïnvesteerd in ons onderwijs, ondanks de stappen die toen tijdens
de naweeën van de financiële crisis wel degelijk zijn gezet.
Maar het belangrijkste punt vind ik dit: we praten vaak over
de kosten en zo weinig over de baten. Plaatsen we die discussie over investeren in gelijke kansen daarmee wel in het

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

goede perspectief? Moeten we dit niet zien in het kader van
brede welvaart, in het kader van duurzame ontwikkeling en
investeren in de toekomst? Het antwoord op die vragen is
wat mij betreft: ja. Want als het gelijke kansen betreft kun
je nooit ambitieus genoeg zijn. En dus kun je in onderwijs
volgens mij nooit te veel investeren. Te beginnen bij het
overbruggen van de nog altijd bestaande loonkloof tussen
p.o. en vo. Want sinds de laatste lerarenstaking is helaas
behalve corona op dit punt pijnlijk genoeg niets veranderd.
De werkdruk is alleen maar hoger en het belang van deze
vitale sector alleen maar duidelijker. Al vele malen hebben
wij moties en amendementen ingediend om dit op te lossen,
maar de kloof is er nog steeds. En die is nog steeds even
oneerlijk. Daarom dienen wij nu ook weer samen met de
SP en GroenLinks nogmaals een amendement in om dit
eindelijk te regelen.
Hetzelfde geldt voor de beloning van leraren in het vso, een
sector die ook meer verdient. Het is niet uit te leggen dat
docenten in het vso in de cao p.o. zitten. Daarom pleiten
wij er al een tijd voor dat leraren in het vso worden beloond
volgens de cao van het voortgezet onderwijs. Ook hiertoe
dienen wij samen met de SP en GroenLinks een amendement in.
Niet alleen de beloning van het beroep leraar moet aantrekkelijker, ook de toegankelijkheid van de lerarenopleiding.
We kunnen het ons simpelweg niet permitteren om af te
wachten totdat het vanzelf wel goed komt. Daarom staan
wij onder het amendement van de heer Kwint over de
lerarenbeurs. Daarom pleiten wij in ons verkiezingsprogramma voor een rijksacademie voor leraren, een gratis
opleiding mits je daarna vijf jaar werkzaam blijft in het
onderwijs, zodat geld in elk geval geen obstakel meer vormt
voor mensen om de stap te zetten naar het mooiste beroep
ter wereld en zodat we zeker weten dat we er alles aan doen
om de beste leraar voor de klas te krijgen, voor elke klas.
Ik hoor heel graag ook op dit punt de reactie van de minister.
Niet alleen in het primair onderwijs staat veel docenten het
water aan de lippen, ook in het hoger onderwijs is de
werkdruk gigantisch hoog. Daarom zouden we heel graag
zien dat de minister naar analogie van de werkdrukmiddelen
die gelukkig beschikbaar kwamen voor het p.o., ook aan de
slag gaat met werkdrukmiddelen voor het hoger onderwijs,
zoals wij per amendement voorstellen. En dan zijn er nog
de tijdelijke contracten, de promovendi en de onderzoekers
die door corona in nog grotere onzekerheid verkeren. Als
er één tijd is die duidelijk heeft gemaakt hoe belangrijk de
wetenschap is dan is het nu. Een tijd waarin zelfs de
grootste wetenschapssceptici geveld werden door het virus
en ook moesten erkennen dat het toch wel heel fijn was dat
er onderzoek was gedaan naar de meest effectieve behandeling. Het was mooi nieuws dat vorige week duidelijk werd
dat een deel van de NWA-middelen wordt ingezet om die
onzekerheid voor onderzoekers te verkleinen. Maar dat is
niet genoeg. Daarom doen wij ook op dit punt vandaag een
voorstel, want ook dat is beter uit de crisis komen: onderzoekers die de ruimte krijgen om verder te denken dan hun
flexcontract lang is.
Ik kom tot slot heel graag terug op die mbo-student die
studeert in zijn auto, de jonge wetenschapper die zich zorgen maakt om de toekomst van haar onderzoek, de leraar
die langs zijn leerlingen fietst om lespakketten uit te delen,
maar ook om uit vinden waarom sommige kinderen van

13 oktober 2020
TK 13

13-28-55

de radar zijn gevallen. We staan voor een immense opgave
in ons onderwijs, een historische opgave en een die zeker
ook zal moeten worden opgepakt door een volgend kabinet.
Maar we zijn het aan hen, die studenten, leraren, leerlingen
en onderzoekers ook verschuldigd om het komende halfjaar
er samen onze schouders onder te zetten. Dus laten we dat
doen.
De voorzitter:
De heer Heerema, een korte vraag.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ik heb één, meer verduidelijkende vraag. In het begin van
haar betoog gaf mevrouw Van den Hul aan dat zij een soort
bonus voor scholen wil om mensen aan te nemen voor
handen in en om de klas. Ik probeer even te zoeken naar
de praktische uitwerking daarvan. Je hebt dan incidenteel
geld waarvoor je mensen moet aannemen, wat volgens mij
structurele kosten zijn. Of je zegt tegen mensen: je mag een
of twee maanden in het onderwijs werken. Ik zit even te
zoeken naar wat dan de beste vorm daarvoor zou zijn.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Die vraag heb ik ook aan de minister, namelijk hoe ze dat
wil vormgeven samen met de sector. Ik wil dat de sector
daar zelf ook over kan meepraten. Maar de signalen die ik
krijg uit het veld, bijvoorbeeld van de school waar Walfred
werkt waarover ik net sprak, is dat je nu wel degelijk je
fysieke en je onlinelessen moet voorbereiden. We hebben
in de cijfers de afgelopen weken allemaal gezien dat het op
korte termijn niet minder gaat worden. Diezelfde lesvoorbereiding kun je niet zomaar in één keer doen. Je moet
eigenlijk twee lessen voorbereiden. Heel veel scholen geven
ook aan — de AOb onderschrijft dat — dat het heel erg zou
helpen om in en om de klas meer ondersteuning te hebben.
Dat zou ook tijdelijke ondersteuning kunnen zijn. We zitten
in uitzonderlijke tijden. We zouden leraren nu niet extra
druk moeten geven door die dubbele belasting, en aan
scholen moeten laten zien dat we achter hen staan en hen
door deze extra moeilijke tijd heen helpen. Daar hebben
scholen hulp bij nodig. Ik vind dat we met ze over in gesprek
zouden moeten gaan over hoe die hulp eruit zou kunnen
zien.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Ja, tot slot, voorzitter. Ik ben het met mevrouw Van den Hul
eens dat het voor een school niet te doen is om zowel fysiek
als digitaal onderwijs te doen. Dat hybride systeem is ontzettend moeilijk in de lucht te houden. Ik ben er alleen naar
op zoek waar we dan naar zoeken, want je zoekt dan best
naar een specifieke taak. U heeft de vraag neergelegd bij
het kabinet, dus misschien heeft het kabinet er oplossingen
voor. Het was uw voorstel, dus ik had gehoopt dat u daar
misschien ook een beeld bij zou hebben, maar laten we de
antwoorden van de minister afwachten. Ik ben wel
benieuwd of we daar scholen mee zouden kunnen helpen.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik wil hier nog wel kort iets over zeggen. Ik vind het niet
aan mij om hier vanuit Den Haag achter dit spreekgestoelte
te gaan bepalen wat scholen nodig hebben. Ik krijg wel
signalen uit het veld, onder meer van de bonden, dat er
behoefte is aan extra handen in en om de klas. Hoe dat op
elke school ingevuld zou moeten worden, kunnen scholen
en leraren volgens mij echt zelf het beste bepalen. Het gaat
mij erom dat we dat gesprek moeten voeren en dat we
scholen niet aan hun lot kunnen overlaten in deze uitzonderlijke tijd.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van den Hul. Dan geef ik nu het
woord aan de heer Bruins namens de ChristenUnie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Normaal gesproken zouden we bij deze begrotingsbehandeling terugblikken op deze kabinetsperiode en
de balans opmaken, maar dit is niet echt het moment om
rustig te reflecteren, want de hele samenleving en ook de
hele onderwijssector zijn in beslag genomen door het
coronavirus. Het is ongekend wat er het afgelopen halfjaar
allemaal is gebeurd. De scholen dicht, eindtoets geschrapt,
het centraal examen geschrapt, online-onderwijs: niemand
had dit een jaar geleden kunnen bevroeden. Wat is het dan
bemoedigend om te zien hoe al die mensen in het onderwijs
ervoor hebben gezorgd dat het onderwijs toch doorgang
kon vinden. De creativiteit en de inzet die in heel onderwijsland aan de dag werden gelegd, zijn bewonderenswaardig.
Het past ons om vanaf deze plek een groot compliment te
maken aan al die docenten, schoolleiders en bestuurders
die zich in deze uitzonderlijke omstandigheden van hun
beste kant hebben laten zien. Dat compliment geldt ook
voor de bewindspersonen en hun ambtenaren, hun staf die
zich een slag in de rondte hebben gewerkt om dit alles
mogelijk te maken.
Voorzitter. De impact van het coronavirus is enorm, alsof
er nog niet genoeg aan de hand was in onderwijsland.
Lerarentekort, werkdruk, achterblijvende leerprestaties,
curriculumherziening, passend onderwijs, herziening van
de bekostiging in het hoger onderwijs: op al die terreinen
zijn veranderingen geweest en stappen gezet. Er zijn door
dit kabinet forse investeringen gedaan, zowel structureel
als incidenteel, op het gebied van lerarensalarissen en een
vermindering van de werkdruk. Onlangs kwam er bijvoorbeeld ook nog 360 miljoen voor het verbeteren van de
ventilatie op scholen. Hiermee heeft het kabinet de lijn van
vorige kabinetten omgebogen en fors geïnvesteerd in de
toekomst van ons land. Niet dat het nu allemaal rozengeur
en maneschijn is, want een ambitieuze agenda voor onze
onderwijssector is en blijft hard nodig, inclusief de bijbehorende investeringen. Wat de ChristenUnie betreft gaat het
volgende kabinet door met investeren in het onderwijs. De
salariskloof tussen p.o. en vo, die hier al genoemd werd,
moet dicht. Lerarenopleidingen moeten blijvend versterkt
worden. De werkdruk moet verder aangepakt worden.
Kortom, er is nog genoeg werk aan de winkel. Ik wil de
bewindspersonen vragen om te reflecteren op de afgelopen
jaren. Hoe zien zij de huidige stand en staat van het onderwijs? Hoe hebben de investeringen uitgepakt? Welke

13 oktober 2020
TK 13

13-28-56

effecten zijn er nu zichtbaar en wat zien zij als de grootste
uitdagingen voor de komende jaren?
Voorzitter. Mijn fractie vindt het in ieder geval essentieel
dat ook bij toekomstige investeringen de docenten zelf
kunnen meepraten over de besteding van de middelen, net
zoals dat bij de werkdrukmiddelen ging. Zij weten het beste
waar het knelt en waar de behoefte ligt. Hoe kijken de
bewindspersonen tegen dit nieuwe model aan? Kunnen we
deze werkwijze ook voor de toekomst verankeren? Welke
lessen zijn er in de afgelopen tijd op dit punt geleerd? Het
kost namelijk wel tijd en overleg, en lang niet elke mr is
goed geëquipeerd om mee te praten over investeringen.
Hoe kunnen we er dan voor zorgen dat bestuurders en
docenten daadwerkelijk hun rol kunnen pakken? Dit zijn
essentiële ingrediënten om de zeggenschap en de positie
van docenten te verbeteren.
Hetzelfde geldt wat de ChristenUnie betreft voor leerlingen:
zij moeten goed kunnen meepraten, want het gaat over hun
onderwijs. In dit kader missen wij een vertegenwoordigend
orgaan van basisschoolleerlingen. Ze zijn nog jong, maar
toch. Een LAKS voor het basisonderwijs, zeg maar, of een
landelijke leerlingenraad. Zou de minister het niet een mooi
idee vinden als dat er zou komen? Hoe dan ook, laten we
nú en in de toekomst vooral de leraren en leerlingen goed
betrekken bij financiële keuzes en beleidskeuzes in het
onderwijs. Zij zijn het die vormgeven aan de school. Zij zijn
het die samen de school tot een waardengemeenschap
maken.
Voorzitter. Er is al veel gezegd over de gevolgen van het
coronavirus voor het onderwijs. Ik deel de zorgen dat deze
periode ervoor zal zorgen dat bestaande verschillen tussen
leerlingen en tussen scholen verder vergroot worden. Mijn
fractie vindt het van groot belang dat we goed monitoren
wat op zowel de korte als de lange termijn de gevolgen zijn.
Wat betekent het voor de leerachterstanden van leerlingen
en wat doet dit met de kansengelijkheid? Hoe houdt de
minister de vinger aan de pols en hoe zorgen we dat dit
geen verloren jaar zal zijn voor kwetsbare leerlingen?
We moeten ook oog hebben voor scholieren die in hun
examenjaar zitten. Het is essentieel dat er vroegtijdig duidelijkheid is over de examens en de weg daarnaartoe. We
moeten voorkomen dat er last minute nog maatregelen of
aanpassingen nodig zijn rond de examens. Hetzelfde geldt
voor de eindtoets in groep 8 en ik zou haast zeggen: liever
vroegtijdig schrappen dan te lang onzekerheid laten
bestaan. We hebben afgelopen jaar gezien dat het ook
zonder kan. Dat vond ik op zich verfrissend om te zien.
Graag hoor ik van de minister hoe hij hiernaar kijkt en welke
scenario's hij voorbereidt rond de eindtoets en de examens.
Ik vind het ook van belang dat we monitoren in hoeverre
de coronacrisis zorgt voor studievertraging. Het kabinet
heeft terecht compensatie geregeld voor laatstejaarsstudenten van het afgelopen seizoen. Maar alle studenten hebben
natuurlijk te maken met vertraging en met de beperkingen
die er nu zijn. Onderzoek van het ISO toonde aan dat er in
juni al 54.000 studenten waren met een studieachterstand.
Welk perspectief biedt de minister al die studenten die
vertraging oplopen? Gaan we afwachten tot de zomer, of
kan zij hier al eerder wat over zeggen?
Voorzitter. Ik wil nog wat verder ingaan …

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De voorzitter:
Een korte vraag, mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik ben het er helemaal mee eens. Ik had het net ook al over
onze zorgen over die studievertraging. Ik heb daar samen
met mevrouw Westerveld een voorstel voor gedaan,
namelijk voor een solidariteitsfonds, een eenmalige investeringen in een fonds zodat studenten die die zorgen hebben, weten dat wij achter hen staan. Hoe kijkt de ChristenUnie naar dat voorstel?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Hoe kan ik tegen solidariteit zijn, zou ik zeggen. Een mooiere
naam voor zo'n fonds kan ik mij haast niet voorstellen. Ik
denk wel dat het goed is om af te wachten wat de minister
ons daadwerkelijk kan vertellen over de oplopende vertragingen. Tot nu toe hebben de studenten die aan het eind
van hun studie zijn, een kleine steun in de rug gekregen.
Hoe dat bij de komende jaargangen gaat lopen, moet de
minister ons vertellen. Daar moeten we ook naar kijken. Als
blijkt dat daar ook vertragingen zijn — en dat is best wel te
verwachten — dan moeten we echt kijken hoe we die studenten kunnen helpen, want niet alleen de laatstejaars
hebben daar last van. Dat begrijp ik.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. We hebben vaker aandacht gevraagd voor de
situatie van studenten, onder andere samen met CoalitieY. De prestatiedruk is hoog. Het leenstelsel zorgt voor een
forse studieschuld. De arbeidsmarkt is er bepaald niet beter
op geworden en het is ingewikkeld om woonruimte te vinden. Ik maak me hier zorgen over. Dit is de generatie die
straks de maatschappij moet dragen. Op dit moment zadelen we hen op met grote schulden. Enerzijds een grote
staatsschuld door alle crisismaatregelen die we nu treffen
en anderzijds een grote studieschuld vanwege het leenstelsel. Recente evaluaties laten zien dat met name voor studenten uit middeninkomens het leenstelsel erg negatief
uitpakt. Het is hoog tijd dat we het breekijzer zetten in dit
leenstelsel. Vanuit de ChristenUnie hebben we deze week
onze inzet gepresenteerd. Een stevige basisbeurs voor alle
studenten. Dit is onderdeel van de grote belastingherziening
waar we in ons verkiezingsprogramma mee komen. Het is
goed om te zien dat ook andere partijen met plannen komen
om studenten financieel te ondersteunen. Ook de architecten van dit schuldenstelsel komen gelukkig tot inkeer. We
hebben het debatje zonet al gehoord. Ik heb er dus alle
vertrouwen in dat we bij de komende kabinetsformatie het
leenstelsel bij het grofvuil gaan zetten.
Voorzitter. Juist nu is het dus van belang dat we de financiële situatie van studenten goed in kaart brengen. Ik heb
vorig jaar per motie gevraagd om het Nibud Studentenonderzoek weer in ere te herstellen. Hoe staat het met de uitvoering van die motie, zo vraag ik de minister. Ik krijg signalen dat dit nog niet goed loopt. Ik wil ook aandacht vragen
voor de psychische hulpverlening aan studenten. In deze
coronatijd is het belangrijker dan ooit dat er toegankelijke,

13 oktober 2020
TK 13

13-28-57

laagdrempelige hulp is voor studenten. Dankzij mijn eerdere
motie werkt het RIVM aan een grootschalige kwantitatieve
nulmeting van de mentale gezondheid van studenten. Hoe
staat het daar inmiddels mee, vraag ik de minister. Wat kan
zij in de tussentijd doen om dit onderwerp op de agenda
te houden en ervoor te zorgen dat studenten goede hulp
krijgen?

alistische beroepen. Juist in deze tijd zou het funest zijn als
dit wegvalt. Daarom zal ik met een motie komen om ook in
de komende jaren geld vrij te maken voor het Meld- en
expertisepunt specialistisch vakmanschap.

Ik wil specifiek aandacht vragen voor de positie van de vier
kleine levensbeschouwelijke universiteiten. Zij zijn niet
vertegenwoordigd in de VSNU maar merken wel duidelijk
dat het huidige stelsel knelt. Door corona wordt hun situatie
des te nijpender. Bij eerdere onderzoeken bleek al dat
generieke aanpassingen in het bekostigingsstelsel onvoldoende rekening houden met de eigen aard van deze kleine
instellingen. Herkent de minister dit en is zij bereid om
maatwerk te leveren in de plannen rond de bekostiging en
daarover in gesprek te gaan met de levensbeschouwelijke
universiteiten?

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Raan
namens de Partij voor de Dieren.

Voorzitter. Dan de wetenschap. Wij kregen van het Rathenau
Instituut weer het jaarlijkse rapport Balans van de wetenschap. Een deel van deze rapportage komt voort uit een
motie die ik eerder heb ingediend. Wat mij opviel, is de
verschuiving die de afgelopen jaren heeft plaatsgevonden
in het zogenaamde onderzoeksprofiel van Nederland. Het
aandeel publicaties in de vakgebieden natuur, techniek en
landbouw is gehalveerd terwijl het aandeel van de medische
en sociale wetenschappen juist enorm is toegenomen. Hoe
verklaart de minister dit? Hoe verhoudt dit zich tot de ons
omringende landen? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we
juist ook in de vakgebieden bèta en techniek blijven excelleren? De komende tijd zal het belang van die vakgebieden
alleen maar toenemen. Graag een reactie van de minister.
Voorzitter. Dit brengt mij bij mijn laatste onderwerp: vakmanschap. De heer Van den Berge sprak er ook over. Vorig
jaar presenteerde ik hier mijn tweede actieplan vakmanschap. Nederland heeft grote behoefte aan vakmensen, aan
gouden handen die ons land draaiende houden. De uitdagingen van deze tijd vragen om technisch geschoold personeel. Dit vraagt om een herwaardering van het beroepsonderwijs en het enthousiasmeren van jongeren voor bèta en
techniek. Daarom is het van belang dat we genoeg jongeren
interesseren om een vak te leren, zoals de vader van de
heer Van den Berge graag ziet. We moeten ervoor zorgen
dat jongeren een weloverwogen keuze voor een opleiding
maken en dat we mensen opleiden voor de sectoren waar
de tekorten zijn. Zowel in het mbo, het hbo als het wo mag
best die vraag over de macrodoelmatigheid van opleidingen
gesteld worden. Goede loopbaanoriëntatie is cruciaal, net
als voldoende stageplekken en leerwerkbanen. Hoe staat
het er op dit punt voor, zo vraag ik de minister. Waar ziet
zij mogelijkheden voor een extra offensief om ervoor te
zorgen dat we nu en in de toekomst genoeg vakmensen
opleiden in tekortberoepen?
Voorzitter. Vakmanschap zien we bij uitstek bij ambachten
als lijstenmaker, rietdekker en pianotechnicus. Dat zijn échte
vakmensen. En ze zijn onmisbaar in ons land. Voor de
ChristenUnie staat als een paal boven water dat we deze
ambachten in ere moeten houden en moeten ondersteunen.
De toekomst van deze vakopleidingen staat echter onder
druk, omdat de subsidie voor het Meld- en expertisepunt
specialistisch vakmanschap weg dreigt te vallen. Dit
expertisepunt coördineert de opleidingen voor deze speci-

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Voorzitter, tot zover. Dank u wel.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik wil de heer Rog bedanken voor
zijn prachtige betoog over de drie leraren die hij noemde
en benoemde, en dan met name de leraar uit zijn eigen
jeugd. Dat deed me denken aan de uitspraak van Tolkien,
die zei: echt onderwijs is zoiets als een eindeloos verhaal.
Dat vind ik mooi; dank daarvoor.
Voorzitter. Als het om onderwijs gaat, is de politiek wel
vaak hardleers. Ik wil graag drie voorbeelden bespreken
aan de hand waarvan we daar iets aan kunnen veranderen:
het klimaat in de klas, een leven lang leren en het stoppen
met dierproeven.
Voorzitter. Kindermarketing is een groot dwaalspoor in ons
onderwijs. We hadden het al eerder over de invloed van de
jagers, van Shell en van veevoerbedrijven. De reactie van
de minister is steevast dezelfde: scholen zijn zelf verantwoordelijk en het sponsorconvenant biedt houvast om het te
reguleren. Maak je geen zorgen, zegt zij eigenlijk, scholen
kunnen dat varkentje zelf wel wassen. En daar gaat het
precies mis. In het lespakket The Pig Story, dat ongevraagd
werd opgestuurd naar vele scholen, wordt een rooskleurig
verhaal verteld over het leven van varkens. Maar wij weten
— de minister weet dat ook — dat die varkens een verre
van rooskleurig leven hebben. Moeders liggen klem tussen
de stangen, haar baby's worden te vroeg bij haar weggehaald. In tegenstelling tot wat The Pig Story beweert, vervelen de varkens zich zo erg dat ze elkaar tot bloedens toe
bijten. Het lespakket is propaganda: ongebalanceerd en
louter zinsbegoocheling.
De zelfreinigende strategie van de minister werkt dus niet.
Door de verantwoordelijkheid neer te leggen bij de scholen,
die het al zwaar genoeg hebben met werkdruk, grote klassen
en nu ook corona, loopt de minister weg voor zijn verantwoordelijkheid. Zullen we de lespakketten van de lobbyende
industrieën, gebaseerd op economisch belang, nou eens
verruilen voor klimaatonderwijs, gebaseerd op wetenschap?
Hiermee leren wij onze kinderen over een van de grootste
problemen voor hun toekomst en maken we ze kritisch op
de wereld van nu voor de wereld van morgen. Voor de VNconferentie, de klimaatconferentie in Schotland, geldt bijvoorbeeld dat de bedrijven er niets te zoeken hebben als
ze niet aantoonbaar kortetermijnreductieplannen hebben
om hun uitstoot te beperken. Is de minister bereid om
ervoor te zorgen dat er een veel duidelijker en scherper
convenant komt? Graag een reactie. In dit kader vraag ik
ook hoever het kabinet is met het uitvoeren van onze motie
om aan de slag te gaan met de behoefte aan kennis en
materiaal over duurzaamheid.

13 oktober 2020
TK 13

13-28-58

Voorzitter, dan punt twee. Zoals u weet is de Partij voor de
Dieren altijd tegen het zogenaamde sociale leenstelsel
geweest en dus zijn we blij dat partijen als D66, GroenLinks,
het CDA en de PvdA eindelijk hun steun terugtrekken. De
vraag is dan: hoe anders? Het platform Toekomst van
Arbeid presenteerde deze zomer een voorstel hierover: de
ontwikkelingsrekening, net even iets radicaler dan dat wat
de heer van GroenLinks presenteerde.
De voorzitter:
Heel kort, de heer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Een correctie, want ik zie dat mijn collega Van der Molen
niet in de zaal is. Het CDA is altijd tegen het leenstelsel
geweest, zeg ik even uit collegialiteit.
De voorzitter:
Nou, dat is dan mooi.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank voor deze verbetering. Excuus aan het CDA dat ik ze
verkeerd had benoemd.
Voorzitter. Deze ontwikkelingsrekening geeft elke Nederlander een budget dat kan worden gebruikt voor bij-, om- of
nascholing. Wanneer iemand een bachelor of master heeft
gehaald in het wetenschappelijk onderwijs, is dit geld vrijwel op. Er is dan minder geld om bij te scholen. Maar een
mbo-student, van wie de opleiding goedkoper is, houdt een
groter deel van het budget over voor latere bijscholing. Op
deze manier heeft iemand die als jongere korter naar school
is gegaan, een groter ontwikkelingsbudget als volwassene.
Dit zou grote kansen kunnen bieden, onder andere doordat
de kansenongelijkheid wordt aangepakt. Hoe staat de
minister tegenover dit plan van het platform Toekomst van
Arbeid? Is hij bereid hier een oordeel over te geven? Ik
overweeg een motie op dit punt.
Voorzitter. Tot slot nog een vraag over het apenlaboratorium in Rijswijk, het BPRC — het mag niet ontbreken —
waar 1.400 apen worden gehouden om dierproeven te
verrichten. Twee jaar geleden kreeg het BPRC de opdracht
om de fokkolonie met 40% terug te brengen. Hoe staat het
daarmee? Hoe groot is de fokkolonie inmiddels? Eind vorige
maand lazen we dat het BPRC een nieuw verdienmodel
heeft ontwikkeld. Gefokte resusapen zijn nu voor €7.000
per stuk te koop. Ze worden verkocht aan de Katholieke
Universiteit Leuven. Dat is dus naast de 10 miljoen subsidie
per jaar die het BPRC krijgt. Met belastinggeld wordt hier
een handel in apen gestart. Hoe wordt dit gecontroleerd?
Vindt de minister dit goed? Worden er nu meer apen gefokt
dan is afgesproken? Kunt u de cijfers met ons delen?
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Raan. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Bisschop namens de SGP.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Er is al zo veel vooruitgeblikt, ook
met het oog op de naderende verkiezingen — althans, dat
wordt dan door de interrumpant gesteld, al dan niet terecht
— dat ik dacht: laat ik maar eens terugkijken, gewoon in de
achteruitkijkspiegel. Dat is iets wat je bij rijlessen ingepeperd krijgt, en dat is altijd goed.
Ik wil het punt van de studiefinanciering niet meer uitgebreid bespreken. Dat is uitvoerig bediscussieerd. Hoe de
SGP erin staat, is ook duidelijk uit het verkiezingsmanifest,
of het stembusakkoord tussen SGP en D66. We hebben
elkaar opgezocht met in ons achterhoofd: als SGP en D66
elkaar kunnen vinden, ja, dan past toch zo ongeveer iedereen ertussen. Dus u bent van harte uitgenodigd. Ik geef toe:
dat is een symbolische verklaring. Alle waardering ook voor
allerlei andere plannen die geopperd zijn. Die worden
daarmee niet weggevaagd, maar onze gedachte was: als
wij nu, liefst Kamerbreed, tot een stembusverklaring komen
die Kamerbreed ondertekend is, dan heb je wel een heel
krachtig statement gemaakt over welke kant het na de verkiezingen opgaat. Dat is wel het minste wat wij wat ons
betreft in de richting van de studenten kunnen bepleiten.
U bent dus van harte uitgenodigd om de handtekening
eronder te zetten, met behoud van de eigen voorkeuren en
eigen plannen in verkiezingsprogramma's enzovoorts. Dat
over de studiefinanciering.
Voorzitter. Wat de Nederlandse taal betreft: daar is ook veel
over gesproken, van voorschool tot universiteit. We gaan
dat debat natuurlijk niet overdoen. Hoe het allemaal uitpakt
rond Curriculum.nu is ook nog maar afwachten. Het is wel
duidelijk dat de Nederlandse taal een wezenlijk iets is voor
onze cultuur, voor ons volk. Het gaat om functionaliteit. Als
een kwart functioneel alfabeet is, dan is dat echt reden tot
grote zorg. Maar hij kan ook leiden tot leesplezier en tot het
genieten van de eigen culturele erfenis. Dat is net zo
belangrijk. Wij zijn dus ook blij met het ambitieuze leesoffensief dat vandaag is losgebarsten. Ik wil beide ministers
vragen welke taak zij voor ieder van hen weggelegd zien
om het belang van de Nederlandse taal te bevorderen. In
het basisonderwijs kennen we voorleeswedstrijden. Experts
geven aan dat in de onderbouw van met name het vmbo
ook hele grote gaten vallen. Dat noemen we dan: "daar ligt
nog wel een uitdaging". Mijn vraag aan de minister is dan
ook: kunnen we dit soort initiatieven zoals voorleeswedstrijden ... Ja, dat is misschien niet de beste manier, maar is de
minister bereid om te stimuleren dat er ter bevordering van
de leesvaardigheid extra inspanningen geleverd worden in
de onderbouw van het voortgezet onderwijs? Dan denk ik
bijvoorbeeld ook heel concreet aan literatuur. Maar dan
heb je het misschien eerder nog over de bovenbouw. Graag
een reactie van de minister voor funderend onderwijs.
Dan de academische discipline Nederlandse taal. Die is ook
al benoemd; ik sluit me daar gemakshalve bij aan. De academische beoefening van de Nederlandse taal staat onder
druk. Het aantal aanmeldingen loopt fors terug. Dat zie je
natuurlijk in z'n algemeenheid bij de geesteswetenschappen, maar ik denk dat specifieke ondersteuning van de
Nederlandse taal wel van wezensbelang is. Daarom heb ik
een bescheiden amendementje ingediend voor gerichte
steun, om een start te kunnen maken met een plan van
aanpak ten behoeve van de opleiding Nederlands. Ik realiseer me dat de tijd op dit moment voorbij is dat op elke

13 oktober 2020
TK 13

13-28-59

universiteit daar een eigen plan van gemaakt kan worden,
maar het zou misschien tot een meer macrodoelmatige
aanpak kunnen leiden. Daar zou ik een budgetje voor willen
reserveren.
Ik sluit me aan bij de vraag van collega Bruins van de
ChristenUnie over de positie van kleine instellingen, zoals
de levensbeschouwelijke universiteiten. Dat is een voorziening die in bepaald opzicht een belangrijke rol vervult. De
generieke financieringsmaatregelen zetten die kleine
opleidingen klem. Dat heeft alles te maken met het kleinschalige karakter, dat aan de ene kant een kracht is, maar
aan de andere kant een hobbel. Ik sluit me graag aan bij de
vragen die collega Bruins daarover heeft gesteld.
Voorzitter. Dan de lerarenbeurs. Er ging in deze kabinetsperiode nauwelijks een jaar voorbij of er was bij de begroting
onvrede over het budget voor de lerarenbeurs. Het is vervelend dat hierdoor telkens tegenstrijdige signalen werden
uitgezonden bij de aanpak van het lerarentekort. Leraren
en schoolleiders hebben terecht weinig begrip voor het
geneuzel rond de begrotingstechniek. Ik hoop dat we echt
zo snel mogelijk naar een nieuw systeem kunnen waarin
we geen "nee" meer hoeven te verkopen. Een leven lang
leren; daar gingen we toch voor? Dan lijkt me dat dit een
van de belangrijke instrumenten daarvoor kan zijn.
Dat vraagt ook aandacht voor de communicatie. In de
afwijzingsbrief die leraren eind juli kregen — eind juli nota
bene; dan zijn de meeste planningen op school ruimschoots
rond — stond dat het plafond al tijdens de aanvraag van
begin april was bereikt. Veel leraren kijken na het indienen
van een aanvraag niet meer op de site van DUO en wachten
op de brief. Zij weten dus pas eind juli dat ze ernaast
gegrepen hebben. Hoe gaat de minister zich inzetten om
deze onvrede te voorkomen? Welke mogelijkheden ziet de
minister om alsnog tegemoet te komen aan de leerbehoefte
van de docenten die daarop ingeschreven hebben? Er zijn
voorbeelden dat iemand zich inschreef onmiddellijk nadat
het was opengesteld. Die kreeg een lerarenbeurs. Een collega dacht: laat ik tot morgenvroeg 8.00 uur wachten. Toen
was het over en uit, want het zat vol. Dat moet niet op deze
wijze.
Over de ouderbetrokkenheid bevat het regeerakkoord een
hoopvolle tekst: "Scholen, kinderen en jongeren floreren
bij ouderbetrokkenheid. Daarom willen we de samenwerking tussen school en ouders versterken." Zoals de minister
zelf in een interview zei, had hij bij de start van dit kabinet
niet kunnen denken dat scholen moesten sluiten en dat
ouders zelf de leraren zouden zijn. Het belang van ouderbetrokkenheid is door deze crisis dik onderstreept. De SGP
rekent de minister er niet op af dat hij de coronacrisis niet
profetisch heeft voorzien — er waren er meer — maar het
is wel opvallend dat de aandacht voor ouderbetrokkenheid
zelfs na het uitbreken van de coronacrisis relatief mager
blijft. Tuurlijk, er waren veel waarderende woorden. Maar
waarom krijgen bijvoorbeeld verschillende ouderorganisaties niet een duidelijkere en helderdere plaats, ook in de
beleidsvoorbereidingen, en enige financiële ondersteuning?
Dat wordt nu, op één grote organisatie na, op één gesubsidieerde organisatie na … Die anderen moeten dat allemaal
met eigen middelen opbrengen, terwijl er wel draagvlak is
onder ouders. Dat verdient ondersteuning. Waarom wordt
niet actief gewerkt aan meer mogelijkheden om als ouders
en school regelingen voor maatwerk te treffen?

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Een specifiek thema dat ik hierbij nog wil noemen, is
thuisonderwijs. We hadden zojuist een heel fundamenteel
debatje over het principe van onderwijs. Dan maakt het mij
in principe niet zo veel uit of ik het "leerplicht" of "leerrecht"
noem, al realiseer ik me dat daar verschillende connotaties
bij horen. Het gaat mij erom dat ten principale ouders verantwoordelijk zijn. Dan is het sluitstuk van vrijheid van
onderwijs ten principale terecht. Ik doel op de erkenning
van het recht van ouders om de keus te maken om zelf hun
kinderen te onderwijzen, als onderwijs een deel van de
opvoeding is. Dat hoort bij de keuzevrijheid. Wat ons betreft
moet dat zorgvuldig ingebed worden. Daar ontbreekt het
op dit moment aan. Er is in het regeerakkoord aangekondigd
dat er een wetsvoorstel zou komen. Dat is er nog niet. Mijn
vraag is: wanneer mogen we dat tegemoet zien? Ik zou dat
wel graag deze kabinetsperiode afgerond willen hebben.
Voorzitter. Kleuter- en leerlingvolgsystemen: laat ik het daar
maar niet meer over hebben.
Ik wilde het nog over één punt hebben dat nog niet aan de
orde is geweest: genderdiversiteit en inclusie. In die achteruitkijkspiegel is één onderdeel eigenlijk uit het niets opgedoken, en dat is dit onderwerp, genderdiversiteit. In het
regeerakkoord moet je het woord "gender" nog met een
loep zoeken, maar in de kabinetsnota is genderdiversiteit
zelfs een van de drie pijlers. De minister wil beïnvloeden
wat burgers zien op tv en wat leerlingen lezen in schoolboeken. Ze bemoeide zich zelfs met speelgoed. Voor het hoger
onderwijs presenteerde zij recent een actieplan voor inclusie
en diversiteit, compleet met diversiteitsofficieren en een
controlerende instantie. Hoever wil je gaan? Hoe gek wil je
het hebben? In dat plan lees ik dat het gaat om inclusie van
alles en iedereen, en toch maak ik me daarover best zorgen.
Je kunt zomaar horen dat het niet slim is om aan de academie je sympathie voor bijvoorbeeld een PVV kenbaar te
maken. Welk effect het heeft als je ervoor uitkomt dat je
SGP stemt, weet ik niet, maar voor de PVV is dat me wel
duidelijk. En als het gaat over een Nashvilleverklaring, levert
dat ongeveer het risico van morele steniging op. Vecht de
minister ook voor inclusie van deze burgers?
Voorzitter, hier wilde ik het bij laten.
De voorzitter:
Een heel korte vraag, meneer Paternotte.
De heer Paternotte (D66):
Laat ik eerlijk zeggen dat ik het een heel mooi teken vond
dat er voor het eerst een vrouwelijke SGP'er wethouder
was geworden in een gemeente. Ik denk dat we het met
elkaar eens zijn dat er in Nederland … Als je kijkt naar het
aantal hoogleraren, zie je dat 93% van de hoogleraren man
is, terwijl wij mannen in Nederland in de minderheid zijn.
Deelt u wel dat daar toch iets mist in de genderdiversiteit
en dat het misschien wel goed is om daar iets aan te doen?
En heeft u misschien een beter idee dan de plannen van de
minister?
De heer Bisschop (SGP):
Dat laatste zeker. Dat staat buiten kijf. Maar misschien is
het goed om eerst even te kijken naar die term "genderdiversiteit". Wat bedoelen we daarmee? is dat de verhouding
man/vrouw? Ik zie u knikken en dat denk je dan inderdaad

13 oktober 2020
TK 13

13-28-60

en zo wordt het soms ook gebruikt, maar het heeft ook alles
te maken met de visie op seksualiteit, de visie van genderidentiteit. Man of vrouw doet er dan niet meer toe, maar dat
zijn als het ware de twee uitersten en daarbinnen kun je
nog wel een tiental andere vormen van identiteitsbeleving
hebben. Als ik die notitie of dat plan gewoon lees, gaat het
veel meer de richting uit van die laatste omschrijving dan
de richting van die eerste. Het zou goed zijn als er in die
hele genderdiscussie eens gewerkt zou worden met een
zorgvuldige definiëring. Mag ik nog één citaat geven,
voorzitter?
De voorzitter:
Nou, heel kort, meneer Bisschop!
De heer Bisschop (SGP):
Ik doe het zo kort mogelijk. Ik citeer: "Door de huidige norm
wordt diversiteit en inclusie" — op de universiteiten en
hogescholen dus — "niet altijd bereikt, onder andere vanwege subtiele en minder subtiele vormen van gender bias,
heteronormativiteit, racisme en validisme." U krijg van mij
een gevulde koek als u nú kunt vertellen wat validisme is.
Gelukkig staat er een voetnootje bij … Ja, wie biedt?
De voorzitter:
Nee, doe maar niet.
De heer Bisschop (SGP):
O, dat mag niet. Nou ja, desondanks doe ik mijn woord
gestand. Die gevulde koek houdt u tegoed. Dat is maar één
voorbeeld. Als je verder kijkt, zie je dat het helemaal niet
om de verhouding man/vrouw gaat, maar dat het gaat om
het openbreken, het dwingend opleggen van een bepaalde
visie op de verhouding tussen man/vrouw, dan wel andere
intermenselijke relaties.
De voorzitter:
Heel kort, mevrouw Van den Hul.
Mevrouw Van den Hul (PvdA):
Ik weet wederom echt niet waar ik moet beginnen met deze
interruptie, maar laat ik het samenvatten met dit. Er staat
hier een man, een witte heteroseksuele man zonder
beperkingen, wederom te vertellen dat alle aandacht die er
bestaat voor uitsluiting op basis van gronden die hijzelf
nooit aan den lijve heeft ondervonden, onzin is. Dat steekt
mij, want er zijn op alle scholen kinderen die nu naar dit
debat kijken of het morgen terugkijken en die wederom het
gevoel krijgen dat ze er van de heer Bisschop niet mogen
zijn. Ik vond het woord "stenigen" net in het verband van
de Nashvilleverklaring zeer ongelukkig gekozen. Ik wil hier
nogmaals benadrukken — dit gesprek hebben wij al tig keer
gevoerd en zullen we blijven voeren — dat mensenrechten
en lhbt-rechten geen mening zijn. Die zijn geen mening.
De voorzitter:
Er is hier volgens mij verschillende keren over gesproken.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

De heer Bisschop (SGP):
Dat levert al een mager applausje op, hoor ik. Maar laat ik
een paar dingen daarover mogen zeggen. Dat woord "stenigen", ja. Als u zich herinnert wat er begin januari 2019
gebeurde, dan is er van niet zoveel anders sprake dan van
"moreel stenigen". Echt, dat heeft geleid tot uitsluiting van
mensen die getekend hadden, soms per ongeluk, wat ook
niet al te handig is gebeurd ...
De voorzitter:
Maar die discussie hebben we al uitgebreid gevoerd.
De heer Bisschop (SGP):
Maar zij werden dus ter verantwoording geroepen. En als
het gaat om het punt dat mevrouw Van den Hul maakt: het
is toch buitengewoon tendentieus om in zo'n overheidsdocument te spreken over "vanwege subtiele en minder subtiele vormen van genderbias en heteronormativiteit"? Dat
moet je dan toch van alle kanten vermijden?
De voorzitter:
Er komt een uitgebreid debat over emancipatie op 2
november, heb ik begrepen. Dan kunnen jullie dit bespreken.
De heer Bisschop (SGP):
Dat is iets om naar uit te zien, voorzitter. Dank voor deze
bemoedigende aankondiging.
De voorzitter:
Dat denk ik ook. We hebben namelijk met elkaar afgesproken dat ik om 23.00 uur eigenlijk het debat zou sluiten en
de heer Kuzu moet nog.
De heer Bisschop (SGP):
Ja. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Dan geef ik het woord aan
de heer Kuzu nadat het spreekgestoelte is gereinigd. De
heer Kuzu namens DENK.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, 23.00 uur gaan we niet redden, maar iets over
elven zijn we klaar. Laat ik dan maar gauw beginnen.
Onderwijs is de geboortewieg van de ontwikkeling. DENK
staat voor toegankelijk onderwijs, waarbij iedereen gelijke
kansen heeft en gelijke kansen krijgt, van het primair
onderwijs tot en met het hoger onderwijs en van het reguliere onderwijs tot en met het speciaal onderwijs. Daarom
moet er radicaal worden ingezet op gelijke kansen voor al
onze kinderen en al onze jongeren.
Voorzitter. Achtereenvolgende inspectierapporten wijzen
uit dat het bedroevend slecht is gesteld met de kansengelijkheid in het onderwijs. Nu durf ik natuurlijk niet te stellen
dat sinds D66 onderwijs tot kroonjuweel heeft benoemd er

13 oktober 2020
TK 13

13-28-61

sprake is van toenemende kansenongelijkheid, maar het is
wel zo. Of dit nou samenhang of causaliteit is, daar ben ik
zelf ook nog niet over uit. Daar kunnen we het later nog
eens over hebben. Het staat wel vast dat het onderwijs weer
de emancipatiemotor moet worden waardoor het inkomen
van iemands ouders, iemands afkomst of het opleidingsniveau van iemands ouders nooit mag bepalen hoever
iemand binnen het onderwijs komt. DENK wil daarom flink
investeren in het onderwijs, niet alleen waar het gaat om
extra geld. Het is ook nodig dat we de barrières binnen het
stelsel die ongelijkheid in stand houden, afbreken. Onderwijs is voor DENK ook het middel waarmee wij ons geloof
in de maakbare samenleving tot uiting laten komen en
waarmee wij de waarden en normen die horen bij het
staatsburgerschap van Nederland kunnen overbrengen aan
de nieuwe generatie, waarden zoals gelijkwaardigheid,
antiracisme en antidiscriminatie. Het onderwijs moet wat
ons betreft Nederlanders van jongs af aan bij elkaar brengen, zodat zij leren over elkaars historie, cultuur en levensbeschouwingen, en zorgen voor meer onderling begrip en
meer wederzijdse acceptatie.

ze hoe dat verleden doorwerkt in racisme en discriminatie
in de hedendaagse samenleving. Dat waren mooie woorden. Racisme zit in de systemen. Dat wordt onvoldoende
erkend en moet worden doorbroken. Wat betreft stagediscriminatie heeft zij naar aanleiding van cijfers van het ROA
de situatie zelfs onaanvaardbaar verklaard: "Stagediscriminatie kan en wil ik niet accepteren." Sterke woorden.

Voorzitter. Het onderwijs staat momenteel onder hevige
druk. In alle drie de sectoren zijn er dit jaar meer scholen
"onvoldoende" of "zeer zwak" dan een jaar geleden. Het
plezier waarmee 15-jarige leerlingen lezen in Nederland is
het laagst van alle landen. Kansenongelijkheid tussen
inkomensgroepen en lagere adviezen voor leerlingen met
een migratieachtergrond vormen glazen plafonds binnen
het onderwijssysteem. Dat was al zo voordat de pandemie
uitbrak. DENK maakt zich zorgen dat door toedoen van
corona de kansenongelijkheid alleen maar verder gaat
toenemen.

De zoveelste voorlichtingscampagne is gestart. Ik ben dat
slappe gebral eigenlijk zat. Waarom we doen we het niet
een keer anders? Waarom bestraffen we discriminerende
werkgevers niet? Waarom gaan we niet over tot namingand-shaming van discriminerende bedrijven? Waarom niet
doorpakken en een stagegarantie door de overheid of
onderwijsinstellingen doorvoeren? Wanneer gaan we echt
wat doen? Hoe kijkt de minister aan tegen de voorbeeldrol
van de rijksoverheid? Mijn fractie vindt namelijk dat de
overheid het goede voorbeeld moet geven en dat we, ook
gezien deze tijden, meer stageplaatsen moeten creëren,
voornamelijk voor mbo-studenten. Om discriminatie als
een apart thema op te nemen in de begroting en in lijn met
het belang van discriminatiebestrijding willen wij extra
budget vrijmaken. Daar zullen wij een amendement voor
indienen.

Voorzitter. Daarom wil ik vandaag tijdens deze onderwijsbegroting de focus leggen op een drietal punten. Een. Discriminatie in het onderwijs. Twee. Diversiteit in het onderwijs. Drie. De betaalbaarheid van het onderwijs.
Punt één. Tijdens het bestuderen van de Onderwijsbegroting viel mij op dat er bijna geen aandacht is voor de aanpak
van discriminatie in het onderwijs. Vreemd, gezien er in de
begroting uitgebreid wordt gesproken over sterk inzetten
op kansenongelijkheid en het wegnemen daarvan. Het
bestrijden van discriminatie zou een logisch actiepunt
moeten zijn, temeer omdat onder de noemer van emancipatie trans- en interseksediscriminatie uitgebreid in de
begroting terugkomen, maar alle andere vormen van discriminatie blijven onbenoemd. Hoe kan dat, terwijl, net als
vorig jaar en het jaar daarvoor en het jaar daarvoor, de
meeste discriminatie in het onderwijs plaatsvindt op grond
van religie, etnische achtergrond of huidskleur?
Ter verduidelijking even een paar feitjes. Meer dan de helft
van de Turks-, Marokkaans-, Surinaams- en AntilliaansNederlandse studenten en scholieren voelt zich gediscrimineerd. Zo'n 10% van de niet-westerse leerlingen geeft aan
onterecht een te lage beoordeling te hebben gekregen.
Bijna een derde, 32,5%, van de mbo-studenten met een
niet-westerse migratieachtergrond moet minimaal vier keer
solliciteren voordat ze een stageplek hebben gevonden. Dit
is bijna tweeënhalf keer zo veel als mensen zonder migratieachtergrond. En ik kan zo nog wel even doorgaan.
De minister heeft in woord zelf de ernst van discriminatie
erkend. Tijdens Keti Koti op 1 juli sprak zij uit dat Nederland
onvoldoende weet over zijn eigen slavernijverleden en zei

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

Nu heb ik in acht jaar Tweede Kamerlidmaatschap geleerd
dat je de minister niet moet geloven op haar woorden maar
op haar begroting. In de begroting staat eigenlijk nauwelijks
iets over wat zij tegen deze onaanvaardbare situatie gaat
doen. In de begroting staat dat het kabinet in 2021 het beleid
gericht op gelijke kansen voor studenten met een migratieachtergrond onverminderd voortzet. Nou ben ik gaan kijken
naar de begroting van vorig jaar en daar staat één zin in
opgenomen, namelijk dat het bestrijden van stagediscriminatie een topprioriteit is en dat er een voorlichtingscampagne gaat komen. Het is telkens zo minimaal: weer een
voorlichtingscampagne. We moeten dat natuurlijk blijven
doen, maar er moet veel meer gebeuren.

Voorzitter. Onbewuste vooroordelen kunnen spijtig genoeg
ook leiden tot discriminatie. DENK heeft enorm veel respect
voor al die mensen die voor de klas staan om een nieuwe
generatie bagage te geven voor een mooie toekomst. Wij
hebben ook enorm veel respect omdat zij in deze tijden, in
de coronatijd, met man en macht hebben gewerkt aan
oplossingen om onderwijs te blijven geven. Daarom is het
belangrijk om leraren bewuster te maken van hun eigen
vooroordelen, waardoor zij tegelijkertijd beter in staat
worden gesteld om zich als aanspreekpunt voor leerlingen
op te werpen. Het kabinet stelt dit jaar 460 miljoen euro
beschikbaar voor de ontwikkeling en begeleiding van leraren. Vorig jaar heeft de minister een mooie pilot opgezet.
Die pilot heet Community Urban Education. Is zij bereid om
die uit te rollen en hier meer middelen voor te reserveren?
Voorzitter. Een belangrijk thema voor DENK is de burgerschapsopdracht in het primair en voortgezet onderwijs. De
nadruk in de huidige burgerschapsopdracht ligt op onderlinge verbinding. Dat is mooi. Een volgende stap zou kunnen
zijn om eindelijk eens een keer goed te kijken naar lesmaterialen. Ik wil me absoluut niet bemoeien met de inhoud van
lesmaterialen, maar ik heb de afgelopen jaren tot mijn
afschuw verschillende berichten en foto's ontvangen van
lesmateriaal dat doordrongen is van stigmatisering en dat
discriminatoir gedrag in de hand werkt. Een recent voorbeeld op een school betreft een stelling waarbij kinderen
aan de hand van een aantal stigmatiserende opmerkingen

13 oktober 2020
TK 13

13-28-62

de woorden "allochtoon" en "autochtoon" moeten duiden.
Een ander voorbeeld is het beschamende kinderboek Slaaf
kindje slaaf. Dat is een boek waarin onder andere de zwarte
huidskleur gelijk wordt gesteld aan lelijk en de witte huidskleur aan mooi. Ik citeer: "De slaven hebben gedanst en
gezongen. Ik zag opeens hoe zwart ze zijn en hoe mooi wit
ik ben." Een kind van 9 jaar oud in groep vijf heeft dit boek
recent mee naar huis gekregen om het te lezen. Er is ook
een maatschappijleerboek dat onderwijst dat andere culturen bedreigend over kunnen komen, vergezeld met een foto
van bewapende jihadisten. Ja, het gebeurt echt! Nota bene
een onlineopdracht van NU Burgerschap staat bol van
stigma's over moslimouders, die achtergesteld zijn en hun
dochters niet naar school willen sturen. Ik vind dit onacceptabel. Het is tijd dat we dit subliminaal gif structureel uit
lesboeken verbannen. Ik zou graag deze voorbeelden aan
de minister willen overhandigen.
De voorzitter:
Een korte vraag van de heer Rudmer Heerema.
De heer Rudmer Heerema (VVD):
Hoort bij deze opsomming ook het boek "Help! Ik word
volwassen" van Asma Claassen?
De heer Kuzu (DENK):
Ja.
DENK stelt daarom voor om een taskforce discriminatiepreventie in te stellen als onderdeel van de onderwijsinspectie.
De taskforce wordt belast met de controle van en het toezicht op lesmateriaal teneinde discriminatie en stigmatisering in het onderwijs tegen te gaan. Die taskforce financieren wij uit de middelen die wij noemden in een amendement bij een eerder voorstel voor de opname van discriminatieaanpak in de begroting.
Voorzitter. Wat betreft het punt van de ongelijkheid in het
onderwijs wil ik tot slot nog terugkomen op het lerarentekort. Het blijkt dat scholen waar leerlingen met een nietwesterse migratieachtergrond oververtegenwoordigd zijn,
landelijk meer moeite hebben om hun vacatures te vullen.
Daarmee vormt het lerarentekort ook een bedreiging voor
gelijke kansen, aldus de onderwijsinspectie. Ook dit jaar
staat het lerarentekort in de begroting te boek als topprioriteit en ook dit jaar zijn de woorden mooier dan de daden.
Het kabinet heeft voor komend jaar slechts 31,5 miljoen
beschikbaar gesteld voor de aanpak van het lerarentekort.
Naar mijn idee is dat lang niet voldoende en volgens mij
weet de minister dat ook. Bij een topprioriteit hoort ook een
structureel beschikbaar bedrag, een forse loonsverhoging.
Wat de fractie van DENK betreft worden de salarissen in
het primair onderwijs sowieso gelijkgetrokken met die in
het voortgezet onderwijs. Om de ongelijkheid in het
onderwijs tegen te gaan is het verder belangrijk dat ook
leraren in het primair onderwijs een extra stimulans krijgen
om op scholen te gaan werken waar de vacatures het
moeilijkst te vervullen zijn. Want hoe kunnen wij verwachten
dat de kwaliteit van het primair onderwijs omhooggaat als
leraren structureel worden ondergewaardeerd? Hoe kunnen
wij verwachten dat het tekort opgelost wordt als het inkomen structureel achterblijft? En wat voor signaal wordt er
dan afgegeven? Vroeger was je als leraar een dorpsnotabele, samen met de notaris en de dominee, maar nu lijk je

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

een veredelde kinderoppas. Het ambacht moet nieuw leven
worden ingeblazen en dat begint bij financiële waardering.
Daarom stelt DENK voor om ook leraren in het primair
onderwijs extra te belonen met een financiële tegemoetkoming en betere secundaire arbeidsvoorwaarden.
Voorzitter. Mijn tweede punt gaat over diversiteit. Ik heb
vorig jaar tijdens de begrotingsbehandeling ook een punt
gemaakt over de emancipatie van mannen in het onderwijs.
Dat zal de heer Bruins van de ChristenUnie ook aanspreken,
omdat hij daar een fervent voorstander van is. In de
begroting is er veel aandacht voor de emancipatie van
vrouwen en lhbt'ers in het onderwijs. Dat is terecht, want
iedereen heeft recht op een eerlijke kans. Het is echter al
jaren bekend dat het onderwijs juist een mannelijke emancipatieslag nodig heeft, in ieder geval als het gaat om de
leraar voor de klas. Maar liefst 85% van de leraren op de
basisschool is vrouw en slechts 15% is man. Aan de hand
van mijn aangenomen motie van vorig jaar heeft de
minister een programma opgezet. Wij denken dat er echt
een tikkeltje bij kan. Ik wil de minister vragen of zij bereid
is om in deze sector diversiteitsdoelen op te stellen, om die
jaarlijkse monitoren en om de bereikte vooruitgang met de
Kamer te delen.
Voorzitter. Ik kom op mijn laatste punt: de betaalbaarheid
van het onderwijs. Dan gaat het natuurlijk voornamelijk
over het asociale leenstelsel, dat in 2015 is ingevoerd door
de VVD en de PvdA, gesteund door D66 en GroenLinks. Ik
heb het altijd onbegrijpelijk gevonden dat een generatie
langstudeerders, zoals Rutte en Pechtold, deze generatie
niet datgene heeft gegund waar zij zelf jarenlang van hebben geprofiteerd. Na vijf jaar zien wij ook dat de architecten
van het asociale leenstelsel eindelijk in de gaten hebben
wat voor schade zij hebben aangericht: studenten die het
al zo moeilijk hebben op de woningmarkt, kunnen door hun
studieschuld tot wel €40.000 minder hypotheek krijgen.
Studenten die eigenlijk door zouden willen studeren, kiezen
er uit leenaversie voor om niet meer door te studeren. Het
Interstedelijk Studenten Overleg liet inventariseren wat een
studieschuld doet met studenten. Lenende studenten blijken
meer last te hebben van psychische problemen, zoals
extreme vermoeidheid en druk om te presteren, dan nietleners. Ze voelen zich opgejaagd en laten hun sociale leven
schieten. 60% van de lenende studenten — 60%! — zegt
regelmatig stress te ervaren door een studieschuld. 40%
spreekt over emotionele uitputting. En 39% maakt zich
zorgen over de financiën. Dat zijn nog eens percentages.
En dan zijn de effecten van de coronacrisis niet eens meegenomen. De onzekerheid zal alleen nog maar toenemen.
Voorzitter. Wat mij deugd doet, is dat zelfs bij de PvdA, een
van de drijvende krachten achter het afschaffen van de
basisbeurs, het kwartje zo hoekig was dat het eindelijk is
gevallen. De voormalig Onderwijswoordvoerder van de
PvdA, die het voorstel verdedigde in opdracht van de tandem Samsom/Asscher en die niet in leenangst geloofde,
heeft nu angst voor de gevolgen van het leenstelsel. Dat
heeft wel vijf jaar geduurd. Nu de verkiezingen lonken, heeft
de PvdA eindelijk, maar dan ook eindelijk, het licht gezien.
Voorzitter. DENK heeft een uitgesproken standpunt over
de studiefinanciering. Schaf het onzinnige leenstel af en
herstel de basisbeurs in ere. We moeten er ook voor zorgen
dat we de studenten die zijn gedupeerd, ook gaan compenseren. Concreet betekent dit dat de openstaande lening

13 oktober 2020
TK 13

13-28-63

wordt kwijtgescholden en dat studenten die gedupeerd zijn
door de PvdA, D66 en GroenLinks gecompenseerd worden
voor het bedrag dat zij zijn misgelopen. En een excuus van
de PvdA en GroenLinks in de richting van de studenten die
zijn getroffen, zou echt op zijn plaats zijn.
Voorzitter. Het onderwijs is de bakermat van de samenleving en de geboortewieg van de ontwikkeling, en die staat
momenteel onder druk. Nu, meer dan ooit, kan het kabinet
laten zien dat de toekomst ook telt, en wel voor iedereen.
Dat het zijn van leraar een nobel beroep is en dat alle kinderen gelijke rechten en gelijke kansen op vooruitgang hebben. Nu kan het kabinet laten zien dat corona ons weliswaar
tijdelijk in zijn greep heeft, maar de mars vooruit nooit zal
worden gestopt.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn wij aan het einde gekomen van
de eerste termijn van de zijde van de Kamer. Het is 23.05
uur.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik dank de Kamerleden, de ministers, de bodes, de griffiers
en iedereen die dit debat op de een of andere manier heeft
gevolgd. Donderdag gaan we verder met de antwoorden
van de regering. Voor nu sluit ik de vergadering en zeg ik:
wel thuis.

Tweede Kamer

Begroting Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap 2021

13 oktober 2020
TK 13

13-28-64