Verkenning medicinale cannabis
ZonMw, november 2020
Mariëlle van Avendonk, MD, PhD
Senior programmamanager Cluster Geneesmiddelen
Harald Moonen, PhD
Clusterhoofd Geneesmiddelen

Samenvatting
Een toenemend aantal mensen ervaart positieve effecten van medicinale cannabis bij verschillende
medische aandoeningen en klachten. Het wetenschappelijke bewijs voor de werking van cannabis is
echter beperkt. Het doel van deze verkenning is om een overzicht te geven van aandoeningen en
klachten waar aanvullende onderzoek relatief eenvoudig een toename van bewijs kan geven. De
werking bij pijn is hierbij niet meegenomen, omdat dit eerder is onderzocht. De verkenning is
gebaseerd op recente wetenschappelijke literatuur, congresverslagen en trialregisters. De
verkenning toont dat de effectiviteit en veiligheid van het gebruik van cannabis is onderzocht bij veel
verschillende aandoeningen. De verrichte onderzoeken hebben meestal meerdere tekortkomingen
(zoals kleine groepsgrootte, korte follow-up) en zijn niet consistent in de uitkomsten en conclusies.
Hierdoor is de kwaliteit van bewijs voor de effectiviteit van cannabis over het algemeen laag. Op dit
moment is de beste onderbouwing beschikbaar voor de effectiviteit en veiligheid van het gebruik van
cannabis voor therapieresistente epilepsie bij kinderen, therapieresistente spasticiteit bij MS en
therapieresistente misselijkheid en braken als gevolg van chemotherapie. Deze aandoeningen
zouden geschikte onderwerpen zijn voor verder onderzoek.

1

Opdracht
In augustus 2020 heeft ZonMw een opdracht ontvangen van het ministerie van VWS om een
verkenning uit te voeren in de recente medische literatuur om hiermee kennishiaten met betrekking
tot de therapeutische mogelijkheden van medicinale cannabis te exploreren. Steeds meer patiënten
ervaren de positieve effecten van cannabis bij verschillende aandoeningen, waardoor de vraag naar
medicinale cannabis stijgt. Het wetenschappelijke bewijs voor de werking van medicinale cannabis is
echter beperkt. Dit zorgt ervoor dat artsen terughoudend zijn in het voorschrijven ervan en dat
zorgverzekeraars (in Nederland) het niet vergoeden. Steeds meer onderzoeken wereldwijd
suggereren dat cannabis grote therapeutische waarde kan hebben in een scala van aandoeningen.
Meer wetenschappelijk onderzoek is dus nodig.
In 2019 heeft ZonMw in opdracht van VWS al een subsidieoproep gedaan met als doel de
farmacologische eigenschappen van medicinale cannabis en de meerwaarde in de behandeling van
(neuropathische) pijn te onderzoeken.
Het doel van de huidige verkenning is het verkrijgen van een overzicht van indicatiegebieden, anders
dan (neuropathische) pijn, van medicinale cannabis waar aanvullende onderzoeksresultaten relatief
eenvoudig een toename van het bewijs van effectiviteit kunnen geven.
De verkenning dient richting te geven aan de indicatiegebieden die kunnen worden ingezet bij het
formuleren van een nieuw ZonMw-programma rondom medicinale cannabis.

2

Inleiding
Medicinale cannabisproducten
Cannabis verwijst naar de bloemtoppen en bovenste blaadjes van een hennepplant (cannabis sativa).
De hennepplant bevat verschillende werkzame onderdelen die op de cannabinoïde receptoren in het
lichaam werken (cannabinoïden). De werkzaamheid van cannabis wordt vooral gerelateerd aan de
cannabinoïden tetrahydrocannabinol (THC) en cannabidiol (CBD). De verhouding tussen deze twee
bestanddelen bepaalt de werking en de bijwerking van een product. Ook synthetische cannabinoïden
worden geproduceerd, deze worden in Nederland echter in verhouding weinig gebruikt.
In 2003 is het Bureau voor Medicinale Cannabis (BMC, onderdeel van CIBG, VWS;
www.cannabisbureau.nl) opgericht om cannabis als legaal, veilig, gestandaardiseerd product
beschikbaar te stellen aan patiënten. De producten van BMC voldoen aan strenge kwaliteitseisen en
wordt onder gestandaardiseerde omstandigheden geteeld. BMC heeft 5 producten met verschillende
verhoudingen THC en CBD. Momenteel zijn de medicinale cannabisproducten niet geregistreerd als
geneesmiddel. Medicinale cannabis valt onder de Opiumwet en is receptplichtig. Er zijn ook
apotheken die cannabispreparaten in de vorm van een olie produceren. Bovendien is cannabisolie
verkrijgbaar bij de drogist. Drogisterijproducten mogen vrijwel geen THC bevatten. Medicinale
cannabis zit niet in het verzekerde pakket, maar sommige verzekeraars bieden een vergoeding aan
via een aanvullende verzekering.
Geschiedenis
In 2017 heeft het Zorginstituut Nederland een verkenning gedaan naar de klinische effectiviteit van
medicinale cannabis. In de verkenning is gekeken naar het gebruik van medicinale cannabis bij
chronische pijn, spasticiteit, slaapproblemen, misselijkheid en duizeligheid bij chemotherapie en
epilepsie (ZIN 2017). Het Zorginstituut concludeerde toen dat de beschikbare literatuur enerzijds
onvoldoende toepasbaar was op de Nederlandse situatie en anderzijds de methodologie beperkt
was.
Deze conclusie was vooral gebaseerd op de Cochrane review van Whiting (2015, update 2016). In
deze review werd een matige kwaliteit van bewijs gevonden voor de effectiviteit van cannabinoïden
voor de behandeling van chronische pijn en spasticiteit. Een lage kwaliteit van bewijs was aanwezig
voor de verbetering van misselijkheid en braken als gevolg van chemotherapie,
gewichtsvermeerdering bij HIV infecties, slaapstoornissen en het Tourette syndroom bij gebruik van
cannabinoïden. Het gebruik van cannabinoïden was geassocieerd met een toename van korte termijn
bijwerkingen.

3

Methode
In huidige verkenning hebben we wetenschappelijke literatuuronderzoek gedaan naar de effecten
van het gebruik van medicinale cannabis. Daarnaast hebben we gezocht naar recente
congresverslagen. In het Nederlands Trial Register en het internationale Clinicaltrials.gov is gezocht
naar lopende onderzoeken.
Voor het wetenschappelijke literatuuronderzoek hebben we in Pubmed
(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/) een search gedaan met de zoekterm ‘[Medicinal cannabis] AND
[systematic review]’ en deze beperkt tot publicaties vanaf 2017. De search leverde 212 artikelen op,
waarvan er 35 mogelijk geschikt waren. Reviews over de effecten van medicinale cannabis op
(neuropathische) pijn namen we niet mee, waardoor er nog 11 artikelen werden geëxcludeerd. In
een aantal reviews werden verschillende aandoeningen besproken.
De helft van de uiteindelijk 24 geïncludeerde systematische reviews is gericht op de effecten van
medicinale cannabis op psychische aandoeningen. Bij 4 van deze 12 reviews werd een brede groep
van psychische aandoeningen onderzocht. De rest richtte zich op een specifieke psychische
aandoening (anorexia nervosa, PTSS, psychose en dementie). Andere reviews richtten zich op
epilepsie (3 reviews), multipele sclerose (MS) (2) en op klachten (geen pijn) bij oncologische
aandoeningen (2). De overige reviews betroffen een diversiteit aan onderwerpen en aandoeningen:
palliatieve zorg, morbus Crohn, colitis ulcerosa, slaapstoornis, artritis, doseringen, geloof in en kennis
van cannabis bij zorgverleners, kwaliteit van leven en een scoping review.

212 reviews

35 reviews

24 reviews

Psychiatrie 12 Epilepsie 3

MS 2 Oncologie 2 Overig

4

Exclusie: diverse
redenen
177

Exclusie:
(neuropathische)
pijn 11

In tweede instantie is nog een search gedaan omdat pijn bij spasticiteit bij MS in bovenstaande
methode werd geëxcludeerd. Daarvoor hebben we in Pubmed een search gedaan met de
zoektermen [medicinal cannabis] AND [multiple sclerosis] AND [systematic review]. De search
leverde 17 artikelen op, waarvan er 5 geschikt waren.

KWALITEIT VAN BEWIJS
In systematische reviews wordt vaak de GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation) systematiek voor de beoordeling en gradering van de kwaliteit van wetenschappelijk bewijs toegepast. Met deze
systematiek wordt de verzameling van alle gevonden onderzoeken per uitkomstmaat beoordeeld. De onderverdeling van
de kwaliteit van het bewijs kent vier niveaus: hoog, matig, laag of zeer laag. Een hoge kwaliteit wil zeggen dat het geschatte
en het werkelijke effect zeer dicht bij elkaar liggen. Naarmate de kwaliteit van bewijs lager is, neemt de onzekerheid
daarover toe.
Indeling kwaliteit van bewijs
Hoog
Matig

Laag
Zeer laag

Omschrijving
Het werkelijke effect ligt dicht in de buurt van de schatting van
het effect.
Het werkelijke effect ligt waarschijnlijk dicht bij de schatting van
het effect, maar er is een mogelijkheid dat het hier substantieel
van afwijkt.
Het werkelijke effect kan substantieel verschillend zijn van de
schatting van het effect.
Het werkelijke effect wijkt waarschijnlijk substantieel af van de
schatting van het effect.

Een Randomised Controlled Trial (RCT) start in de categorie ‘hoog’. Een observationele studie start in de categorie ‘laag’.
Alle overige studietypen starten in de categorie ‘zeer laag’. Er zijn daarbij 5 factoren die de kwaliteit van bewijs kunnen
verminderen en er zijn 3 factoren die de kwaliteit van bewijs kunnen ophogen.
Kwaliteit van bewijs
Afwaarderen (met 1 of 2 niveaus)

Beperkingen in de uitvoering en opzet van de onderzoeken
Inconsistentie in de onderzoeksresultaten
Indirect bewijs
Onnauwkeurigheid van het geschatte effect van de interventie
Publicatiebias

Opwaarderen (met 1 of 2 niveaus)

groot effect
Aanwezigheid van dosis-responsrelatie
Vermindering van het effect door plausibele verstorende
factoren (confounders)

5

Resultaten
In een Canadees ‘scoping’ review (Pratt et al. 2019) werden 72 systematische reviews, die de
effecten van cannabis bij medische aandoeningen onderzochten, geïncludeerd. De reviews
beoordeelden veel verschillende aandoeningen. De meeste reviews betroffen echter pijnbehandeling
met cannabis: 44 reviews keken naar specifieke typen pijn of naar pijn als een symptoom van een
aandoening, zoals MS. Na pijn waren spasticiteit bij MS, bewegingsstoornissen, misselijkheid/braken
en symptomen van psychische aandoeningen de meest onderzochte symptomen. Slechts één review
had een hoge methodologische kwaliteit; de rest scoorde methodologisch matig (n = 36) of laag/zeer
laag (n = 35). 27 reviews includeerden alleen interventies met plantaardige cannabinoïden, tien
reviews alleen synthetische cannabinoïden en acht reviews alleen plantaardige cannabis producten.
De andere reviews includeerden combinaties van interventies.
In de reviews die niet over pijnbehandeling gingen, varieerden de uitkomstmaten per aandoening. De
meest voorkomende uitkomstmaten bij de vergelijking cannabis versus placebo waren spier- en
bewegingsgerelateerde uitkomsten, kwaliteit van leven en slaap. De ‘scoping’ review toonden dat er
geen consistent patroon is in de niet aan pijn gerelateerde uitkomstmaten bij en tussen
aandoeningen.
De meeste reviews (43/72 60%) gaven aan dat het niet mogelijk was om conclusies te trekken, door
factoren als onzekerheid, inconsistente bevindingen, gebrek aan (hoge kwaliteit van) bewijs en
wezen op behoefte aan meer onderzoek. Bij 15% van de reviews (10/72) waren de aanbevelingen of
conclusies omgeven met onzekerheid. Elf reviews (14%) hadden duidelijke conclusies. Vier daarvan
gaven aan dat cannabis niet (kosten-)effectief was in vergelijking met placebo bij MS, acute pijn,
kanker en letsel. Drie reviews, van lage methodologische kwaliteit, met betrekking tot diverse
aandoeningen hadden verschillende conclusies: cannabis was niet effectief, cannabis was redelijk
veilig en effectief en cannabis was veilig en effectief als korte termijn behandeling. Drie reviews
concludeerden een matig effect van cannabis ten opzichte van placebo of andere pijnstilling bij
chronische pijn. De resterende reviews rapporteerden geen conclusies.
Veel van de geïncludeerde reviews benadrukten het lage aantal studies, de kleine
onderzoekspopulaties, de korte duur van de behandeling en allerlei issues gerelateerd aan de
uitkomsten (bijv. definitie, timing, type). Tevens werd de methodologische beperkingen van de
studies en heterogeniteit tussen de studies genoemd. De auteurs van deze ‘scoping’ review
concludeerden dat de resultaten van de geïncludeerde reviews wisselend zijn, met veel reviews
zonder conclusies vanwege inconsistente bevindingen en gebrek aan sterk bewijs. Bewijs gebaseerd
op lange termijn, adequaat gepowerde en methodologisch solide RCT’s die verschillende typen van
medicinale cannabis onderzoeken is vereist om sluitende aanbevelingen over de effectiviteit en
veiligheid van het gebruik van cannabis bij medische aandoeningen te kunnen doen.
Een Brits review (Millar et al. 2019), gesponsord door een farmaceutisch bedrijf, met als doel de
juiste doseringen van CBD te bepalen, includeerde 35 studies (15 RCT’s, 8 niet gerandomiseerde en
gecontroleerde trials, 12 case reports) over 13 verschillende aandoeningen. De behandeling van
epilepsie werd het meest beschreven (11 studies). Al deze 11 studies, waaronder 4 RCT’s (n= 531 ),
beschreven positieve effecten op het aantal of de ernst van epileptische aanvallen. In 7 studies
werden schizofrenie en bipolaire stoornis onderzocht; van de drie RCT’s beschreven er twee (n=130)
positieve effecten van CBD en een RCT geen effect (n=36). In twee RCT’s (n=36) werden positieve
effecten gevonden bij het gebruik bij een sociale angststoornis en in een RCT (n=48) werd positieve
effecten gezien op het voorkomen van een transplantatieziekte (graft-versus-host disease). Bij de
andere geïncludeerde RCT’s werden geen effecten gezien bij de ziekte van Parkinson, ziekte van
Huntington, diabetes, ziekte van Crohn, oculaire hypertensie, chronische pijn en leververvetting
(fatty liver disease). De gebruikte doseringen varieerden van <1 tot 50 mg/kg/dag. De auteurs
suggereerden dat CBD waarschijnlijk een brede therapeutische range heeft en de minimum doses
afhankelijk zijn van de te behandelen aandoening. Het lijkt dat studies met een positieve uitkomst
ook hogere doses CBD voorschreven. De auteurs stelden ook dat definitieve conclusies rondom de
6

effectiviteit van CBD en doseringen niet te trekken zijn, uitgezonderd voor epilepsie, vanwege gebrek
aan grotere onderzoeken. Ook suggereerden zij dat er sprake is van publicatie bias.
De conclusies van het ‘scoping’ review en het laatste review komen grotendeels overeen. De reviews
tonen dat de effecten van cannabinoïden tussen en in aandoeningen inconsistent zijn en dat de
verrichte studies vele methodologische tekortkomingen hebben. Er zijn echter een aantal
aandoeningen en symptomen waarbij de kans relatief groter lijkt dat met goed uitgevoerde, grote en
lange termijn studies het bewijs van effectiviteit en veiligheid geleverd kan worden.
We zullen op deze aandoeningen verder ingaan: psychiatrische aandoeningen (inclusief
slaapstoornissen), epilepsie, spasticiteit bij MS, en misselijkheid en braken.

Psychiatrische aandoeningen
In een review (Hoch et al. 2019) werd in vier reviews van 11 RCT’s en in 14 RCT’s (n=1629) naar de
effecten van op cannabis gebaseerde medicatie (zoals nabiximol, THC, nabilon, rimonobant,
cannabidiol) bij psychiatrische aandoeningen gekeken. De uitkomsten van de verschillende studies
waren te heterogeen voor de uitvoering van een meta-analyse. In veel studies werd de medicatie
toegevoegd aan andere geneesmiddelen of psychotherapie. Het best beschikbare bewijs was er voor
THC-gebaseerde medicatie (nabiximol, dronabinol) bij de behandeling van onttrekkingsverschijnselen
bij cannabis- en opioïdverslavingsproblematiek. In drie RCT’s werd een vermindering van
ontrekkingsverschijnselen gevonden en in twee RCT’s niet. Cannabidiol als behandeling voor
psychiatrische stoornissen, met name psychoses en schizofrenie, werd in 6 RCT’s onderzocht.
Cannabidiol versus placebo toegevoegd aan antipsychotica was geassocieerd met minder positieve
symptomen in een RCT. De auteurs stelden dat het bewijs voor de effectiviteit en veiligheid van de
op cannabis gebaseerde mediciatie als behandeling van psychiatrische aandoeningen klein is. De
gevonden positieve effecten kwamen uit maar enkele RCT’s met kleine groepsgroottes. Daarnaast
hebben de studies slechts een korte follow-up (dagen tot weken).
In een review (Khoury et al. 2017) werd in zeven trials en zes case reports (n=201) naar de effecten
van CBD-bereidingen (CBD olie, Cannabidiol CR, Sativex, CBD in alcohol spray) bij angststoornissen,
psychoses, schizofrenie, depressie, bipolaire stoornis en verslavingsproblematiek gekeken. De
meeste studies suggereerden een verbetering van symptomen, maar meestal was dit niet statistisch
significant of hadden de studies verschillende methodologische beperkingen, zoals te kleine
groepsgrootte en een verhoogde risk of bias. De auteurs concludeerden dat het bewijs voor
effectiviteit en veiligheid van CBD in de psychiatrie klein is.
In een review (Sarris et al. 2020) werd in 13 studies (observationeel onderzoek en case reports) naar
de effecten van medicinale cannabis en plantaardige cannabinoïden (met name THC <4%) bij
psychiatrische aandoeningen (sociale angststoornis, PTSS, schizofrenie, bipolaire stoornis, ADHD,
slaapstoornis) gekeken. De auteurs stelden dat er geen overtuigend bewijs is voor het gebruik van
cannabis bij een psychiatrische aandoening. Het meest belovende bewijs is er voor CBD als
aanvullende behandeling bij schizofrenie.
Een review (Black et al. 2019) includeerde 83 studies (waarvan 40 RCT’s, N=3067) die de effecten van
medicinale cannabinoïden op volwassenen met depressie (42; 23 RCT’s), angst (31; 17 RCT’s), ADHD
3; 1 RCT), syndroom van Tourette (8; 2 RCT’s), PTSS (12; 1 RCT) of psychose (11; 6 RCT’s)
onderzochten. THC (met of zonder CBD) verbeterde de angstsymptomen bij patiënten met andere
aandoeningen (met name chronische pijn en MS), alhoewel de kwaliteit van bewijs hiervoor zeer laag
was. THC (met of zonder CBD) had geen effect op andere psychische aandoeningen, maar verhoogde
het aantal bijwerkingen wel significant ten opzichte van placebo. Het aantal geïncludeerde RCT’s met

7

alleen CBD of medicinale cannabis was laag. De auteurs waren van mening dat er weinig bewijs is
voor positieve effecten van cannabinoïden bij psychische aandoeningen.

Epilepsie
In een review (Stockings et al. 2017) werd in zes RCT’s (n=555) en 30 observationele (n=2865) studies
naar het effect van cannabis (voornamelijk CBD) bij therapieresistente epilepsie gekeken.
De zes RCT’s (alle met CBD) betroffen drie RCT’s met therapieresistente volwassenen met epilepsie
(n=39), een RCT met 120 kinderen met syndroom van Dravet en twee RCT’s met kinderen en
volwassenen met syndroom van Lennox-Gastaut. De observationele studies betroffen negen studies
met personen met het Dravet syndroom, acht studies met Lennox-Gastaut, vier met het Doose
Syndroom en de overige studies onderzochten een gemengde populatie. In veel gevallen
verminderden cannabinoïden de aanvalsfrequentie en verbeterden ze andere aspecten van de
kwaliteit van leven, met vaak milde tot matige bijwerkingen. De auteurs stelden dat zij meer
vertrouwen hadden in de positieve effecten voor kinderen dan voor volwassenen, omdat de
kwalitatief beste, de recentste en de grootste RCT’s bij kinderen werden uitgevoerd.

Palliatieve zorg, misselijkheid en braken en spasticiteit
In een overzichtsreview (Allen et al. 2018) werden 31 systematische reviews gericht op pijn,
spasticiteit en/of misselijkheid en braken geïncludeerd. Meerdere reviews richtten zich op twee
aandoeningen waardoor het aantal systematische reviews op 46 kwam.
Er waren vijf reviews betreffende misselijkheid en braken die ook een meta-analyse van de
vergelijking cannabinoïden versus placebo of een andere anti-emeticum uitvoerden. Het grootste
deel van deze populatie waren patiënten met chemotherapie en een kleiner deel waren palliatieve
patiënten. Bij palliatieve patiënten hadden cannabinoïden ten opzichte van placebo geen positief
effect, terwijl dit wel het geval was bij misselijkheid en braken bij patiënten die chemotherapie
ondergingen. Drie systematische reviews betreffende spasticiteit, vooral bij patiënten met MS,
voerden ook een meta-analyse uit. Twee reviews vonden verbeteringen op de spasticiteitsschalen
door cannabinoïden in vergelijking met placebo: 35% van de patiënten ervoeren 30% of meer
verbetering met cannabinoïden versus 25% met placebo). Bijwerkingen werden vaak gevonden,
zeker bij cannabinoïd-naïeve patiënten. Voor zowel misselijkheid en braken als spasticiteit hadden de
patiënten een voorkeur voor cannabinoïden ten opzichte van placebo. De auteurs concludeerden dat
er redelijk bewijs is dat cannabinoïden misselijkheid en braken na chemotherapie verbetert en
mogelijk ook spasticiteit, vooral bij MS. Bijwerkingen komen veel voor, dus de positieve effecten
moeten aanzienlijk zijn om therapie met cannabinoïden te rechtvaardigen.
In een review (Amato et al. 2017) werden 41 RCT’s (n=4550) geïncludeerd die het effect en de
veiligheid van cannabinoïden onderzochten bij de met MS gepaard gaande spasticiteit en pijn (15
RCT’s), bij chronische neuropathische pijn (12 RCT’s) en bij misselijkheid en braken als gevolg van
chemotherapie (14 RCT’s). De effectiviteit van cannabinoïden lijkt groter in vergelijking met placebo
in het geval van pijn en spasticiteit bij patiënten met MS. Drie RCT’s toonden resultaten in het
voordeel van cannabis met een hoge kwaliteit van bewijs. Zeven RCT’s toonden geen effecten van
cannabinoïden met een matige en hoge kwaliteit van bewijs. Het effect op misselijkheid en braken bij
chemotherapie is onzekerder. Zes RCT’s, allen met een zeer lage kwaliteit van bewijs, toonden
resultaten in het voordeel van cannabinoïden bij misselijkheid en braken als gevolg van
chemotherapie. Vijf RCT’s, eveneens van een zeer lage kwaliteit van bewijs, toonden bij deze
klachten echter geen effecten.

8

In een systematische review (Häuser et al. 2017) van 11 systematische reviews van RCT’s en
prospectieve lange termijn observationele studies werd het gebruik van cannabinoïden in de
behandeling van pijn en palliatieve zorg onderzocht. Eén systematische review analyseerde drie
RCT’s met 441 patiënten met kanker en vond geen verschil tussen cannabinoïden en placebo bij het
verbeteren van eetlust, gewicht en calorie-inname.

Startende of lopende onderzoeken
In Canada onderzoekt men de effecten van cannabinoïden bij aan kanker gerelateerde symptomen:
pijn, misselijkheid, angst en slaapproblemen. De effecten van cannabinoïden op de lean body mass
van patiënten die chemotherapie krijgen, worden in Denemarken in kaart gebracht.
In een Braziliaanse RCT en een Sloveens/Israëlische studie wordt de effectiviteit en veiligheid van
cannabinoïden bij kinderen met therapieresistente epilepsie onderzocht. In een Koreaans onderzoek
wordt gekeken naar de cognitieve effecten bij gebruik van cannabinoïden bij personen met het
Dravet syndroom en het Lennox-Gastaut syndroom.
In zowel Amerika als in Europees verband vindt een onderzoek plaats naar de effectiviteit en
veiligheid van cannabinoïden bij spasticiteit als gevolg van MS.

9

Overwegingen
In de reviews worden meerdere factoren genoemd die van invloed zijn op de ervaren effectiviteit van
cannabis. Sommige personen ervaren bij een bepaalde verhouding van cannabinoïden een gevoel
van ‘high’ worden. Als dit als prettig wordt ervaren, kan dit de uitkomsten in positieve zin
beïnvloeden. Er heerst ook veel onduidelijkheid over de juiste doseringen en verhoudingen van de
cannabinoïden per indicatie en interacties met geneesmiddelen. Mogelijk worden spiegels van
geneesmiddelen gewijzigd door het gebruik van cannabinoïden. Een gewijzigde spiegel van de
comedicatie kan weer van invloed zijn op de ervaren effecten van cannabinoïden. Milde en matige
bijwerkingen traden vaak op. Het aantal patiënten dat het gebruik van cannabinoïden om deze reden
staakt is aanzienlijk. Ook wordt gewezen op negatieve maatschappelijke effecten als gevolg van het
gebruik van cannabinoïden bij medische indicaties. Recreatief gebruik kan hierdoor toenemen en
dientengevolge de kans op het illegaal doorverkopen van medicinale cannabis.
Het merendeel van de reviews trekken geen conclusies over de effectiviteit vanwege inconsistente
bevindingen en gebrek aan bewijs van hoge kwaliteit. Velen geven aanbevelingen voor verder
onderzoek om sluitende conclusies over de effectiviteit en veiligheid van het gebruik van
cannabinoïden bij medische aandoeningen te kunnen trekken. Er is een behoefte aan onderzoeken:
• met een langdurige follow-up
• die een adequate steekproefgrootte hebben en methodologisch solide zijn
• die gericht zijn op bereidingen, doseringen en verhoudingen van THC/ CBD
• die kijken naar de balans werking/bijwerking

Conclusie
Deze verkenning toont dat de meeste onderbouwing voor de effectiviteit en veiligheid van het
gebruik van cannabinoïden op dit moment aanwezig is voor
•
•
•

therapieresistente epilepsie bij kinderen,
therapieresistente spasticiteit bij MS en
therapieresistente misselijkheid en braken als gevolg van chemotherapie.

De effectiviteit en veiligheid van het gebruik van verschillende cannabinoïden is veelvuldig
onderzocht bij diverse aandoeningen. De onderzoeken hebben echter over het algemeen meerdere
methodologische tekortkomingen (zoals kleine groepsgrootte, korte follow-up, heterogene
uitkomstmaten) en zijn niet consistent in de uitkomsten en conclusies. Hierdoor is de kwaliteit van
bewijs voor de effectiviteit van cannabinoïden over de hele linie vaak laag. Dit geldt ook voor de
effectiviteit bij epilepsie bij kinderen, spasticiteit bij MS en misselijkheid en braken bij
chemotherapie, maar wel in iets mindere mate.

10

Referenties
Pakketwaardigheid cannabisproducten, brief ZIN, 2017
https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=a572748d-7d47-4d7f-ba47424a910774ea&title=Brief%20van%20Zorginstituut%20Nederland%20over%20verkenning%20pakket
waardigheid%20cannabisproducten.pdf
Whiting PF, Wolff RF, Deshpande S, Di Nisio M, Duffy S, Hernandez AV, Keurentjes JC, Lang S, Misso
K, Ryder S, Schmidlkofer S, Westwood M, Kleijnen J. Cannabinoids for Medical Use: A Systematic
Review and Meta-analysis. JAMA. 2015 Jun 23-30;313(24):2456-73. doi: 10.1001/jama.2015.6358.
Erratum in: JAMA. 2015 Aug 4;314(5):520. Erratum in: JAMA. 2015 Aug 25;314(8):837. Erratum in:
JAMA. 2015 Dec 1;314(21):2308. Erratum in: JAMA. 2016 Apr 12;315(14):1522.
Allan GM, Finley CR, Ton J, Perry D, Ramji J, Crawford K, Lindblad AJ, Korownyk C, Kolber MR.
Systematic review of systematic reviews for medical cannabinoids: Pain, nausea and vomiting,
spasticity, and harms. Can Fam Physician. 2018 Feb;64(2):e78-e94.
Hoch E, Niemann D, von Keller R, Schneider M, Friemel CM, Preuss UW, Hasan A, Pogarell O. How
effective and safe is medical cannabis as a treatment of mental disorders? A systematic review. Eur
Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2019 Feb;269(1):87-105. doi: 10.1007/s00406-019-00984-4. Epub 2019
Jan 31. Erratum in: Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2019 Apr 5;
Häuser W, Fitzcharles MA, Radbruch L, Petzke F. Cannabinoids in Pain Management and Palliative
Medicine. Dtsch Arztebl Int. 2017 Sep 22;114(38):627-634. doi: 10.3238/arztebl.2017.0627.
Millar SA, Stone NL, Bellman ZD, Yates AS, England TJ, O'Sullivan SE. A systematic review of
cannabidiol dosing in clinical populations. Br J Clin Pharmacol. 2019 Sep;85(9):1888-1900. doi:
10.1111/bcp.14038. Epub 2019 Jul 19.
Pratt M, Stevens A, Thuku M, Butler C, Skidmore B, Wieland LS, Clemons M, Kanji S, Hutton B.
Benefits and harms of medical cannabis: a scoping review of systematic reviews. Syst Rev. 2019 Dec
10;8(1):320. doi: 10.1186/s13643-019-1243-x.
Stockings E, Zagic D, Campbell G, Weier M, Hall WD, Nielsen S, Herkes GK, Farrell M, Degenhardt L.
Evidence for cannabis and cannabinoids for epilepsy: a systematic review of controlled and
observational evidence. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2018 Jul;89(7):741-753. doi: 10.1136/jnnp2017-317168. Epub 2018 Mar 6.
Sarris J, Sinclair J, Karamacoska D, Davidson M, Firth J. Medicinal cannabis for psychiatric disorders: a
clinically-focused systematic review. BMC Psychiatry. 2020 Jan 16;20(1):24. doi: 10.1186/s12888-0192409-8.
Khoury JM, Neves MCLD, Roque MAV, Queiroz DAB, Corrêa de Freitas AA, de Fátima Â, Moreira FA,
Garcia FD. Is there a role for cannabidiol in psychiatry? World J Biol Psychiatry. 2019 Feb;20(2):101116. doi: 10.1080/15622975.2017.1285049. Epub 2017 Feb 20.
Black N, Stockings E, Campbell G, Tran LT, Zagic D, Hall WD, Farrell M, Degenhardt L. Cannabinoids for
the treatment of mental disorders and symptoms of mental disorders: a systematic review and metaanalysis. Lancet Psychiatry. 2019 Dec;6(12):995-1010. doi: 10.1016/S2215-0366(19)30401-8. Epub
2019 Oct 28. Erratum in: Lancet Psychiatry. 2020 Jan;7(1):e3.

11

Amato L, Minozzi S, Mitrova Z, Parmelli E, Saulle R, Cruciani F, Vecchi S, Davoli M. Revisione
sistematica sull'efficacia terapeutica e la sicurezza della cannabis per i pazienti affetti da sclerosi
multipla, dolore neuropatico cronico e pazienti oncologici che assumono chemioterapie [Systematic
review of safeness and therapeutic efficacy of cannabis in patients with multiple sclerosis,
neuropathic pain, and in oncological patients treated with chemotherapy]. Epidemiol Prev. 2017 SepDec;41(5-6):279-293. Italian. doi: 10.19191/EP17.5-6.AD01.069.
Everdingen JJE et al. Handboek Evidence based richtlijnontwikkeling: een leidraad voor de praktijk.
Tweede druk. Houten, 2014

12