Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 034

Leren van subsidie-evaluaties

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 30 november 2011
De commissie voor de Rijksuitgaven1 en de vaste commissie voor
Financiën2 hebben over het rapport «Leren van subsidie-evaluaties» van
de Algemene Rekenkamer (Kamerstuk 33 034, nr. 2) de navolgende vragen
ter beantwoording aan het kabinet voorgelegd.
Deze vragen, alsmede de daarop bij brief van 29 november 2011 gegeven
antwoorden, zijn hieronder afgedrukt.
De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,
Van Gerven
De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
Aptroot
De griffier van de commissie voor de Rijksuitgaven,
Groen

kst-33034-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

1

1, 4, 6 en 40
Waarom wordt er zo weinig op effectiviteit geëvalueerd?
Waarom gaat het kabinet niet in op de aanbevelingen van de Algemene
Rekenkamer over de informatieverstrekking aan de Tweede Kamer?
Kan het kabinet aangeven waarom er niet op alle aanbevelingen van de
Algemene Rekenkamer ingegaan wordt?
Welke verklaring geeft de minister voor het feit dat slechts 59 van de 633
subsidies in de periode 2005–2009 zijn geëvalueerd?
Er wordt de komende jaren veel geëvalueerd. In de bijlagen evaluatie- en
onderzoek bij de begrotingen staan meer dan 600 evaluaties geprogrammeerd voor de komende 5 jaar. Dat betreft verschillende soorten
onderzoek, van beleidsdoorlichtingen en effectevaluaties tot subsidieevaluaties. Dit evaluatieonderzoek wordt gedaan om verantwoording af te
leggen, maar ook om te leren.
De Algemene Rekenkamer (AR) concludeert in het rapport «leren van
subsidie-evaluaties» dat de meeste subsidies in de periode 2005–2009 niet
op effectiviteit zijn geëvalueerd. Ik deel de conclusie van de AR dat een
verbeterslag mogelijk is. Wel is er een aantal kanttekeningen te plaatsen
bij de manier waarop de AR dit onderzoek heeft vormgegeven.
Allereerst wil het feit dat er in het Subsidie Overzicht Rijk (SOR) 2010
633 subsidies staan niet zeggen dat deze in de periode 2005–2009 allemaal
geëvalueerd hadden moeten worden. In het SOR 2010 staan een groot
aantal subsidieregelingen die, ten tijde van het opstellen, nog geen vijf
jaar bestonden. Voor die subsidies hoefde dus in de door de AR onderzochte periode nog geen evaluatie afgerond te zijn. Daarnaast staan er in
het SOR 2010 ook subsidies waarvoor de evaluatieplicht uit de Awb niet
geldt, bijvoorbeeld bijdragen aan volkenrechtelijke organisaties of
subsidies die worden gefinancierd door de EU. De AR gaat in haar rapport
overigens ook in op deze onduidelijkheden in het SOR.
Verder hanteert de AR in het onderzoek de volgende norm voor effectiviteitsonderzoek: er moet onderzocht zijn of het doel van de subsidie (mede)
dankzij de subsidiemaatregel wordt gerealiseerd. Van de 81 evaluaties
voldeden 22 niet aan de norm van de AR, en deze zijn dus niet geteld als
effectiviteitsonderzoek. Daarmee voldoen 59 evaluaties wel aan het
criterium voor effectiviteitsonderzoek.
Een van de lessen welke het kabinet uit het AR rapport trekt is dat de
informatie over subsidies en de evaluaties van subsidies in de begrotingen beter kan en moet, zodat transparant is wat we gaan evalueren of
hebben geëvalueerd (en waar deze evaluaties te vinden zijn).
Om dit te bereiken is in het kader van Verantwoord Begroten allereerst
meer gedetailleerde informatie in de begrotingen te vinden over de
budgettaire gevolgen van beleid. In de tabel budgettaire gevolgen van
beleid wordt een onderscheid gemaakt in een achttal instrumenten,
waaronder subsidies. Het totaal bedrag aan subsidies wordt dus vermeld
in deze tabel en in heel veel gevallen zal in deze tabel ook een opsomming
staan van de belangrijkste subsidies.
Daarnaast is het Subsidie Overzicht Rijk (SOR) vervangen door een
subsidiebijlage bij elke departementale begroting. De verschijningsfrequentie is daarmee jaarlijks geworden, in plaats van eenmaal in de vier
jaar. Hiermee is een enorme verbetering van de informatievoorziening aan
de Kamer gerealiseerd.
Deze subsidiebijlage zal ik – in navolging van de aanbeveling van de
Algemene Rekenkamer – vanaf 2013 aanpassen door de volgende
elementen toe te voegen: de vindplaats (met hyperlink) van de subsidieregeling, de datum en vindplaats (met hyperlink) van de laatst verschenen
evaluatie, het jaar van de eerstvolgende evaluatie (zoals ook nu al) met als
toelichting indien van toepassing: de reden dat voor deze subsidie geen
evaluatie is gepland (comply or explain). De Kamer heeft dan op het
moment waarop zij uitgaven autoriseert alle informatie over geplande en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

2

uitgevoerde onderzoeken tot haar beschikking. Tot slot worden de
gehanteerde begrippen in de regelgeving nader gedefinieerd.
2 en 5
Is de verwachting dat veel subsidies niet effectief zijn? Of is dat niet te
zeggen?
Voor welk gedeelte van de subsidies is het niet lastig/onmogelijk om
effectiviteit te meten?
In het AR rapport staat dat van de 53 onderzochte subsidieregelingen er
bij 11 subsidieregelingen geen goede omschrijving van het doel van de
subsidie is. In dat geval kan de effectiviteit dus ook niet worden gemeten.
Ook van subsidies met een goede doelstelling is het vaak lastig en zeker
niet altijd mogelijk om de effectiviteit te meten. Het effect van een
individuele subsidie is namelijk niet altijd vast te stellen, bijvoorbeeld als
externe factoren een grote rol spelen. Soms is het ook niet mogelijk of te
kostbaar om de situatie met subsidie te vergelijken met de situatie zonder
subsidie. Dit geldt bijvoorbeeld voor een subsidie die bedoeld is voor de
instandhouding van een bepaalde instelling. Of de instelling ook in stand
zou zijn gebleven zonder de subsidie kan niet met zekerheid worden
gezegd. Door middel van experimenten kan soms worden geprobeerd om
een controlegroep te krijgen waarmee de groep subsidieontvangers kan
worden vergeleken, maar ook dat is niet altijd goed mogelijk of vanuit
kostenoogpunt niet wenselijk.
Een exact percentage van op effectiviteit te evalueren subsidies is dus niet
te berekenen omdat deze afweging per subsidie wordt gemaakt.
3, 36 en 37
Kan er een checklist of iets dergelijks worden opgesteld die ministeries
kunnen gebruiken om goed te beoordelen of subsidies effectief zijn?
Indien er geen duidelijke inhoudelijke kwaliteitscriteria te geven zijn voor
een subsidieregeling, is het dan niet beter de regeling überhaupt niet in te
voeren?
Waarom wil de minister geen inhoudelijke kwaliteitscriteria voor evaluatie
van subsidieregelingen vastleggen?
Gezien de grote verscheidenheid aan subsidies heeft het geen zin om een
uniforme checklist op te stellen voor evaluatieonderzoek. De wetgeving
laat terecht ruimte voor verschillende manieren om de effecten van een
subsidie in kaart te brengen.
In het onderzoek gaf de AR geen concrete voorbeelden van kwaliteitscriteria. In haar nawoord doet de AR dat wel. Het onderzoek moet bijvoorbeeld betrekking hebben op het doel van de subsidie en de conclusies van
de evaluatie moeten overeenkomen met de bevindingen. Dergelijke
algemene kwaliteitscriteria zal ik opnemen in de regelgeving (RPE).
7 en 8
Kan de kabinet een reactie geven op het in het rapport opgenomen
«nawoord» van de Algemene rekenkamer?
Ziet het kabinet in het rapport «Leren van subsidie-evaluaties» ondersteuning van het beleid om te komen tot minder subsidies?
In het nawoord herhaalt de AR drie aanbevelingen uit het rapport. Dat zijn
achtereenvolgens het vastleggen van kwaliteitscriteria voor subsidie
evaluaties, het vastleggen van regels en definities voor het subsidieoverzicht alsook de daarin op te nemen informatie, en ten slotte het maken
van een beslisregel voor het stopzetten van subsidies.
Op de kwaliteitscriteria ben ik al ingegaan in het antwoord op vraag 3.
Met betrekking tot het subsidieoverzicht noemt de AR mijn taak om regels
te stellen over de inrichting van de begrotingen. De regels voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

3

subsidie bijlage zullen komend jaar worden opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften. Het spreekt voor zich dat daar dan ook in komt te staan
welke definitie van subsidie er wordt gehanteerd. Over de in de subsidiebijlagen op te nemen informatie ben ik ingegaan in het antwoord op
vraag 1.
Een beslisregel om subsidies stop te zetten bij een negatieve evaluatie is
nauwelijks daadwerkelijk realiseerbaar, allereerst omdat de meeste
evaluaties geen causaal verband meten tussen de subsidie en het al dan
niet bereiken van het doel ervan. In veel gevallen wordt een evaluatie nu
overigens wel gebruikt om de werking van de subsidie te verbeteren. De
AR geeft in het rapport aan dat dit bij het merendeel van de onderzochte
evaluaties is gebeurd. Daarnaast zou een beslisregel kunnen leiden tot
minder kritische evaluaties of tot het minder toepassen van subsidies
maar een keuze voor bijvoorbeeld meer directe contractuele afspraken.
Een beslisregel gaat ten slotte voorbij aan het budgetrecht van de Tweede
Kamer. Het budgetrecht is van toepassing op alle uitgaven en het zou
vreemd zijn voor een specifieke categorie een andere regel af te spreken.
De Tweede Kamer kan nu ook al door middel van haar budgetrecht
aangeven dat een subsidie niet zou moeten worden voortgezet of de
Regering oproepen om een subsidie juist wel voort te zetten.
De les die ik uit het rapport van de AR trek is dat er beter kan en moet
worden geëvalueerd. Dat staat los van het beleid om te komen tot minder
subsidies. Dat streven van het kabinet komt voort uit de visie dat de
overheid alleen moet doen wat zij moet doen, liefst zo dicht mogelijk bij
mensen.
9
Welke inschatting maakt het kabinet van de ambtelijke kosten van een
gemiddelde (degelijke) subsidie-evaluatie? Wegen deze ambtelijke kosten
te allen tijde op tegen de budgettaire omvang, dan wel het maatschappelijke welvaartseffect, van subsidieregelingen? Zo ja, waarom worden deze
subsidie-evaluaties niet standaard uitgevoerd? Zo nee, welke conclusie
verbindt het kabinet aan het bestaansrecht van subsidieregelingen
waarvan de evaluatiekosten hoger zijn dan de subsidie zelf of het
maatschappelijk rendement dat er mee wordt beoogd?
Zoals gezegd is er een grote diversiteit aan subsidies, en dus ook aan
subsidie-evaluaties. De regelgeving laat ook bewust deze ruimte. Er is
daarom geen zinvolle inschatting te maken van de gemiddelde kosten. In
de memorie van toelichting bij de Awb wordt expliciet gezegd dat voor
sommige subsidies een overzicht van uitvoeringsgegevens voldoende is.
De kosten daarvan zijn relatief laag. De kosten van een uitgebreid
wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van een subsidieregeling
zijn uiteraard hoger. Hoe hoog de kosten in de praktijk zijn hangt sterk af
van wie het onderzoek uitvoert (intern of extern), van de aard en diepgang
van de evaluatie en de omvang van de te onderzoeken subsidie. In de
regelgeving is dit ook al aangegeven: «Methodologisch verantwoorde
effectevaluaties zijn niet altijd haalbaar, of omdat het niet mogelijk is, of
omdat het te gecompliceerd en kostbaar is.» Per subsidie zal dus moeten
worden bepaald in hoeverre de kosten van een evaluatie opwegen tegen
het belang dat met de subsidie is gemoeid.
Voor incidentele subsidies zonder wettelijke grondslag is geen evaluatie
verplicht gesteld maar moet een jaarlijks verslag worden opgesteld. Ook
subsidieregelingen met maar één ontvanger hoeven niet te worden
geëvalueerd als zowel het subsidieplafond als de ontvanger in de
begroting wordt vermeld. Dat betekent uiteraard niet dat deze subsidies
geen bestaansrecht hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

4

10, 11, 12 en 13
Wat is de verklaring voor de stijging van het subsidiebudget van
6060 miljoen euro in 2010 tot 7908 miljoen euro in 2012?
Wat is de verklaring voor de daling van het aantal subsidieregelingen van
633 in 2010 tot 501 in 2012?
Wat is de verklaring dat bij sommige ministeries het aantal subsidies en
het budget daarvoor daalt, terwijl bij andere er sprake is van een stijging?
Wat is de verklaring van de sterke stijging (216%) van de subsidiebudgetten bij VWS terwijl het aantal regelingen daalt (–68,8%)?
Ik ga er van uit dat u het totaalbedrag uit het SOR 2010 vergelijkt met het
totaalbedrag voor 2010 uit de internetbijlagen bij de begrotingen voor
2012. De stijging van het totaalbedrag heeft meerdere oorzaken:
Voor sommige subsidies is de realisatie, opgenomen in de internetbijlage,
hoger dan het oorspronkelijke budget voor 2010, opgenomen in het SOR.
Deze aanpassingen in het budget zijn gedurende 2010 via de reguliere
suppletore begrotingen aan de Tweede Kamer gemeld. Dit geldt bijvoorbeeld voor subsidies van het ministerie van VWS voor stageplaatsen in de
zorg en voor mantelzorgers.
Het ministerie van EL&I heeft in de internetbijlagen bij de begroting nu
alle incidentele subsidies vermeld; deze stonden bij EL&I nog niet in het
SOR. Hetzelfde geldt voor subsidieregelingen die uitgefinancierd worden.
Hierdoor wijzigt het aantal subsidies.
De stijging tussen het budget voor 2010 in het SOR en het budget in de
internetbijlage bij de begroting 2012 wordt voor VWS veroorzaakt doordat
enerzijds in het SOR de bedragen voor de subsidieregeling VWS-subsidies
niet was opgenomen omdat dit bedrag toen nog niet bekend was (SOR
2010, voetnoot pagina 5) en anderzijds doordat bij de samenstelling van
het SOR 2010 door VWS een bedrag van 720 000 euro voor de zorgopleidingen 1e tranche is opgegeven waar dat 720 miljoen had moeten zijn. Het
aantal regelingen in de internetbijlage is voor VWS lager dan het aantal
regelingen in het SOR vanwege de clustering die VWS bij de regels
«opleidingen» en «overige» heeft toegepast.
14
Hoe hoog zijn de uitvoeringskosten per ministerie?
De uitvoeringskosten van subsidies zijn niet nauwkeurig vast te stellen.
Deze hangen ook in grote mate af van de omvang van de subsidies en van
het aantal verleningen. Er zijn wel een paar ministeries die hier in het
verleden onderzoek naar hebben gedaan. Ik benadruk dat het gaat om
ruwe schattingen. Het ministerie van VWS komt op minder dan 1% van
het totale subsidiebedrag. In het antwoord op Kamervragen over het
jaarverslag over 2010 komt het voormalige ministerie van LNV op 0,01 tot
0,16 VTE per 100 000 euro aan programma-uitgaven aan de subsidie1.
15, 28 en 29
Kan het kabinet %-gewijs aangeven welke regelingen niet geëvalueerd zijn
op effectiviteit, welke regelingen niet geëvalueerd zijn op effectiviteit.
Welk bedrag is naar schatting gemoeid met subsidieregelingen die niet
zijn geëvalueerd?
Welk bedrag is naar schatting gemoeid met subsidieregelingen die wel
zijn geëvalueerd?

1
Daarbij is één subsidieregeling met een
uitzonderlijk laag budget van 36 000 euro en
uitvoeringskosten van 1,33 VTE per 100 000
euro prorgamma-uitgaven buiten beschouwing gelaten.

Een goed antwoord op deze vragen vereist dat voor alle subsidieregelingen in een overzicht wordt bijgehouden of en wanneer deze zijn
geëvalueerd. Dat gaat verder dan het onderzoek van de AR, waarin naar
de periode 2005–2009 is gekeken. Ik ben van plan om vanaf begroting
2013 in de internetbijlage over subsidies ook de datum en vindplaats van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

5

de meest recente evaluatie op te nemen (zie mijn antwoord op vraag 1).
Vanaf dan is het mogelijk om deze som te maken op basis van deze tabel.
16, 17, 23, 24 en 25
Heeft het kabinet een idee welke % van de regelingen daadwerkelijk
geëvalueerd kan worden op effectiviteit?
Heeft het kabinet een idee welke % van de regelingen niet geëvalueerd
kan worden op effectiviteit?
Is er een indicatie te geven van het aantal subsidieregelingen, dat op
grond van methodologische aspecten absoluut niet op effectiviteit kunnen
worden getoetst?
Is er een indicatie te geven van het aantal subsidieregelingen die op grond
van methodologische aspecten absoluut wel op effectiviteit kunnen
worden getoetst?
Is er een indicatie te geven van het aantal subsidieregelingen waarvan het
op grond van methodologische aspecten onduidelijk is of die wel op
effectiviteit kunnen worden getoetst?
Zoals ook aangegeven in het antwoord op vraag 1 is pas duidelijk of een
effectevaluatie mogelijk is bij het bepalen van de opzet van de betreffende
evaluatie. Voor sommige subsidies is een wetenschappelijke effectevaluatie niet passend bij de aard en omvang van de subsidie. Zelfs al zouden
kostenafwegingen geen rol spelen dan zijn er vaak methodologische
beperkingen die een goed uitgevoerd. effectiviteitsonderzoek volgens
wetenschappelijke criteria (waarbij de situatie met een zonder de subsidie
wordt vergeleken) lastig maken. Dit vergt een afweging per subsidie, een
percentage is niet goed te berekenen. Zoals aangegeven in mijn antwoord
op vraag 1 zal in de subsidie-bijlage, indien van toepassing, worden
aangeven waarom er geen evaluatie gepland is (comply or explain).
18
Indien voor alle subsidies het criterium «alleen verstrekken als de
effectiviteit van de subsidies is bewezen» zou gelden, welke % zou door
deze toetsing komen?
Onderzoek naar effectiviteit kan alleen ex-post plaatsvinden, en het
aantonen van effectiviteit (wordt het doel van de subsidie (mede) dankzij
de subsidiemaatregel gerealiseerd) is niet altijd mogelijk of wenselijk
gezien de kosten van een dergelijke evaluatie. Bij een dergelijke beslisregel zouden dus veel subsidies niet door de toets komen, terwijl deze
subsidies wel zinvol geacht worden.
Daarbij komt dat, zou dit criterium van kracht zijn, ik niet uit kan sluiten
dat onderzoek naar effectiviteit dan minder objectief zou zijn.
Om deze redenen ben ik geen voorstander van een automatische
beslisregel om subsidies stop te zetten, zie ook mijn antwoord op vraag 7.
Ik ben voorstander van een goede informatievoorziening op basis
waarvan het debat met uw Kamer plaatsvindt.
19, 20, 21, 22 en 26
Subsidieregeling kunnen gebaseerd zijn op een wettelijke regeling of op
een begrotingspost. Is er nog een verschil te maken uit het oogpunt van
evaluatie van subsidies of ze gebaseerd zijn op een wettelijke regeling of
op een begrotingspost.
Op grond van artikel 4:24 Awb dienen subsidieregelingen die op een
wettelijk voorschrift berusten om de 5 jaar te worden geëvalueerd. Geldt
voor een subsidieregeling die op een begrotingspost berusten niet de
verplichting om deze om de 5 jaar te evalueren?
Op grond van artikel 4:24 Awb dienen subsidieregelingen die op een
wettelijk voorschrift berusten om de 5 jaar te worden geëvalueerd. Indien
deze evaluatie ontbreekt, is er dan niet sprake van een uitgave zonder een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

6

wettelijke grondslag? Zo ja wordt dit in de accountverslagen jaarlijks
opgemerkt? Geldt dit ook voor subsidieregelingen die op een begrotingspost berusten?
Op grond van artikel 4:23 lid 4 Awb dient voor subsidieregelingen die op
een wettelijk voorschrift jaarlijks een verslag gemaakt te worden. Voor
hoeveel van die regelingen wordt er daadwerkelijk jaarlijks een verslag
gemaakt? Wordt er voor subsidieregelingen die op een begrotingspost
berusten ooit wel eens een jaarverslag gemaakt?
Zou niet iedere subsidieregeling gebaseerd dienen te zijn op een
wettelijke regeling, met verslag en vijfjaarsevaluatie?
Artikel 4:24 van de Awb stelt dat, tenzij wettelijk anders is bepaald, voor
elke subsidie die op een wettelijk voorschrift berust ten minste eenmaal in
de vijf jaar een verslag gepubliceerd moet worden over de doeltreffendheid en de effecten van de subsidie in de praktijk. In de memorie van
toelichting bij de Awb wordt nader toegelicht dat de vorm en inhoud van
de evaluatie niet vastligt:
• De vorm kan een aparte publicatie zijn, maar ook een onderdeel van
een begroting, een beleidsnota of een jaarverslag.
• De evaluatie moet inzicht geven in de doeltreffendheid en de effecten
van de subsidie in de praktijk. Wat dit precies betekent hangt echter zo
zeer samen met de aard van de subsidie dat daarover geen algemene
voorschriften worden gegeven. Wel moet bij evaluatie niet in de eerste
plaats gedacht worden aan uitvoerig en kostbaar wetenschappelijk
onderzoek. Vaak kan door gegevens van uitvoeringsorganen, jaarverslagen van inspecties en dergelijke voldoende zicht worden gekregen
op de werkelijkheid achter de wet.
In de Awb worden dus bewust geen harde eisen gesteld aan wat een
goede evaluatie is. Met deze flexibiliteit kan recht worden gedaan aan de
grote diversiteit aan subsidies. De kosten van de evaluatie dienen immers
in verhouding te staan tot de kosten van de subsidie zelf. Uitvoerig
wetenschappelijk onderzoek is kostbaar en soms is uitvoerig wetenschappelijk onderzoek ook niet goed mogelijk. Wetenschappelijk effectiviteitsonderzoek vereist immers dat de situatie met beleid (dus met de subsidie)
kan worden vergeleken met de situatie zonder beleid (zonder de subsidie).
Om dit te illustreren noem ik een aantal voorbeelden uit de subsidieoverzichten bij de begrotingen voor 2012 van subsidies waarvoor een
wetenschappelijke effectevaluatie niet zou aansluiten bij de aard of
omvang van de regeling: subsidies voor ondernemersklankborden, het
programma uitzending managers, burgerschap en ontwikkelingssamenwerking, ouderverenigingen, oorlogsherdenking en oorlogsmonumenten,
de rijgeschiktheidstest voor ouderen, of het aanpassen van lesmateriaal
voor visueel gehandicapten.
Artikel 4:24 Awb schrijft een periodieke evaluatieplicht voor als het
subsidies betreft die op een wettelijke grondslag berusten. De publieke
controle van buitenwettelijke subsidies vindt langs andere weg plaats.
Indien de buitenwettelijke subsidie steunt op een begrotingspost, kan
daarop controle worden uitgeoefend bij de behandeling van de begroting.
Ten behoeve van die publieke controle moet jaarlijks een verslag worden
gepubliceerd van de verstrekking van buitenwettelijke subsidies die nog
niet openbaar zijn (artikel 4:23, vierde lid).
In de Awb is bewust de mogelijkheid gelaten om subsidie te verstrekken
zonder dat er sprake is van een wettelijke regeling. Er blijven altijd
situaties bestaan waarin het niet van toepassing is om vast te houden aan
het uitgangspunt dat er een wettelijke grondslag dient te zijn voorafgaand
aan de verlening van de subsidie. Het gaat dan met name om subsidies
met een tijdelijk of experimenteel karakter. Artikel 4:23 Awb geeft daaraan
uitdrukking door die uitzonderingen expliciet te benoemen. In de memorie
van toelichting bij de Awb wordt aangegeven dat het voor die subsidies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

7

een onevenredige belasting zou zijn om een wettelijke regeling tot stand
te brengen.
Het ontbreken van een evaluatie betekent niet dat er geen sprake meer is
van een wettelijke grondslag voor het doen van de uitgave.
27
Welk % van de subsidieregeling zou omgezet kunnen worden in contractuele afspraken?
Een contractuele relatie is een andere relatie dan een subsidierelatie. Bij
contractuele afspraken is er sprake van een opdrachtgever en een
opdrachtnemer. Bij een subsidie van een subsidieverstrekker en
-ontvanger. Subsidies worden verstrekt met het oog op bepaalde
activiteiten van de aanvrager. Als er echter sprake is van het direct leveren
van goederen of diensten aan een bestuursorgaan dan is er geen sprake
van een subsidie maar van een betaling. Subsidieverlening en betaling
voor goederen of diensten kunnen in de praktijk dicht tegen elkaar aan
liggen. Neem bijvoorbeeld het door de overheid financieren van een
bepaald onderzoek aan een universiteit. Daar kan sprake zijn van een
subsidie maar ook van een commerciële transactie.
Het is dus goed mogelijk dat een deel de activiteiten die nu gesubsidieerd
worden ook middels contracten kan worden ingekocht. Welk deel is echter
niet op voorhand te zeggen.
30, 31 en 32
Welk bedrag is naar schatting gemoeid met subsidieregelingen die niet
effectief zijn gebleken?
Welk bedrag is naar schatting gemoeid met subsidieregelingen die
effectief zijn gebleken?
Welk bedrag is naar schatting gemoeid met subsidieregelingen waarvan
niet vastgesteld kan worden of ze effectief zijn?
Een goed antwoord op deze vragen vereist allereerst dat voor alle
subsidieregelingen in een overzicht wordt bijgehouden of en wanneer
deze zijn geëvalueerd. Dat gaat verder dan het onderzoek van de AR,
waarin naar de periode 2005–2009 is gekeken. Ik ben van plan om vanaf
begroting 2013 in de internetbijlage over subsidies ook de datum en
vindplaats van de meest recente evaluatie op te nemen (zie mijn antwoord
op vraag 1). Vanaf dan is het mogelijk om deze som te maken op basis
van deze tabel., zie ook het antwoord op vraag 15, 28 en 29. Zelfs als van
elke subsidie een evaluatie over de effectiviteit beschikbaar is dan moet
de effectiviteit in relatie tot andere subsidies of instrumenten worden
beoordeeld. Bij effectiviteitsonderzoek is de relevante vraag dus of er
andere instrumenten zijn waarmee met minder geld hetzelfde effect kan
worden bereikt.
33, 34 en 35
Welk % van de subsidieregelingen zou absoluut stand blijven als «comply
of explain» zou worden toegepast? Welk bedrag is daar mee gemoeid?
Welk % van de subsidieregelingen zou absoluut niet in stand blijven als
«comply of explain» zou worden toegepast? Welk bedrag is daar mee
gemoeid?
Welk % van de subsidieregelingen zou op grond van «comply of explain»
in de lucht blijven hangen (of wel geen beslissing)?
De rekenkamer geeft in haar onderzoek als aanbeveling dat een subsidie
waarvan is aangetoond dat deze niet effectief is via een automatische
beslisregel moet worden stopgezet, tenzij de minister met redenen
omkleed aan de Tweede Kamer aangeeft waarom hij niet tot stopzetting
besluit (comply or explain).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

8

Aangezien wetenschappelijk effectonderzoek niet altijd mogelijk is, zijn
deze vragen niet te beantwoorden. Voor een deel van de subsidies kan
immers niet worden aangetoond in hoeverre het gestelde doel (mede) als
gevolg van de subsidie is behaald. Mede daarom is een dergelijk
automatisme nauwelijks uitvoerbaar. Ik heb al aangegeven dat ik werk aan
een verbetering van de informatievoorziening op basis waarvan het debat
met de TK hierover kan worden gevoerd. Bovendien is bij de afweging om
een subsidie te stoppen niet alleen de effectiviteit maar vooral ook de
doelmatigheid van belang: de mate waarin een subsidie werkt, en dus
bijdraagt aan het bereiken van het gestelde doel, moet in verhouding
staan tot de kosten van de subsidie.
38
De Algemene Rekenkamer haalt het uitgangspunt van het kabinet aan dat
subsidies alleen moeten worden verstrekt als de effectiviteit ervan is
bewezen. Gezien de conclusies van het rapport, ziet het kabinet aanleiding
voor het schrappen van meer subsidies?
In het Regeerakkoord staat dat vanuit de middelen die beschikbaar zijn
voor de versterking van de positie van bedrijven en ondernemers
subsidies alleen worden verstrekt indien de effectiviteit ervan is bewezen.
De conclusies van het AR rapport tonen aan dat te veel subsidies niet op
effectiviteit worden onderzocht. Ik zie dat als aanbeveling om te komen tot
meer en betere subsidie-evaluaties.
39 en 42
Waarom hebben achtereenvolgende ministers nooit gevolggegeven aan
de motie-Van As uit 2003? Ziet de minister in het voorliggende onderzoek
aanleiding om alsnog deze motie volledig uit te voeren?
Hoe verklaart de minister dat acht jaar na het aannemen van de motie-Van
As een fors deel van de subsidieregelingen nog steeds geen einddatum
heeft?
Het aandeel subsidieregelingen zonder expliciete einddatum is de
afgelopen jaren sterk gedaald tot 20% van de subsidieregelingen met een
begindatum na 2007 (Inzicht in belastinguitgaven, specifieke uitkeringen
en subsidies, Algemene Rekenkamer 2010) (Subsidieoverzicht Rijk 2010).
Bovendien zijn in het kader van de subsidietaakstellingen van zowel het
regeerakkoord Balkenende IV als het huidige regeerakkoord alle subsidieregelingen doorgelicht en gewogen en heeft dit geleid tot het schrappen
van subsidieregelingen. Hiermee is invulling gegeven aan de strekking
van de motie Van As dat subsidies niet onbeperkt automatisch verstrekt
worden (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 IXB nr. 1).
41 en 43
In het Subsidieoverzicht Rijk 2010 staat vermeld dat van de 633 subsidies,
111 zijn geëvalueerd in de periode 2005–2009. Volgens de Algemene
Rekenkamer gaat het om slechts 81 evaluaties. Waardoor wordt dit
verschil verklaard?
Hoe verklaart de minister dat er in het Subsidieoverzicht Rijk 2010
evaluaties zijn vermeld die niet bestaan?
De AR geeft aan dat men op basis van het SOR had verwacht dat er
111 evaluaties beschikbaar zouden zijn, terwijl dit er in de praktijk 81
bleken te zijn. De verwachting van de AR is gebaseerd op de jaartallen die
in het SOR voor de evaluaties worden genoemd. Dat niet al deze
evaluaties gevonden konden worden heeft verschillende oorzaken. Voor
het grootste deel van de evaluaties geldt dat in het SOR een evaluatiedatum van «2010» of «2009 en 2010» genoemd. De evaluatiedatum in het
SOR gaf daar dus een gepland evaluatiemoment aan, geen afgeronde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

9

evaluatie. Een deel van deze evaluaties is in de onderzochte periode
(2005–2009) nog niet afgerond. Een aantal van deze evaluaties is in 2010
en 2011 gepubliceerd. Voor het restant geldt dat deze evaluaties uiteindelijk niet zijn uitgevoerd.
44
Bestaan er voorschriften voor het omgaan met subsidies die berusten op
een Kaderwet?
De voorschriften voor het omgaan met subsidies volgen uit de specifieke
subsidieregeling, de Kaderwet en de Awb. Voor subsidies die berusten op
een kaderwet geldt de evaluatieplicht.
45
De Algemene Rekenkamer beveelt aan om alle subsidieregelingen te
voorzien van een duidelijke doelstelling en kwaliteitscriteria voor
effectevaluaties. De mate waarin een doelstelling wordt bereikt, gaat
echter niet in op de vraag of de doelstelling niet op een effectievere wijze
bereikt kan worden. Acht het kabinet het nuttig om in aanvulling op de
aanbeveling van de Algemene Rekenkamer tevens aan te geven op welke
alternatieve wijze desbetreffende doelstelling (effectiever) kan worden
bereikt? Zo nee, waarom niet?
De vraag of de doelstelling met minder middelen in dezelfde mate had
kunnen worden bereikt is relevant omdat de effectiviteit van een
instrument of subsidie inderdaad moet worden afgewogen tegen de
effectiviteit van alternatieven. De doelmatigheidsvraag is een belangrijk
onderdeel van elk goed uitgevoerd effectiviteitsonderzoek. Een oordeel
over de effectiviteit van een instrument is dus niet volledig als niet wordt
nagedacht over goedkopere manieren om hetzelfde doel te bereiken.
Hiervoor zijn overigens ook de beleidsdoorlichtingen bedoeld. Daarin
worden voor een geheel artikel(onderdeel) alle instrumenten beschreven
en vergeleken.
46
De Algemene Rekenkamer beveelt aan om te zorgen voor een openbaar
en raadpleegbaar juist, volledig, actueel en consistent departementaal
subsidieoverzicht. Kan het kabinet de reactie op deze aanbeveling nader
toelichten? Kan het kabinet het huidige online raadpleegbaar Subsidieoverzicht Rijk in het antwoord betrekken, alsmede de herziene opzet van
de begrotingen («verantwoord begroten») die eveneens online
raadpleegbaar worden?
Ik verwijs u naar mijn antwoord op de vragen 1 en 7 waarin ik aangeef
hoe ik de informatievoorziening over subsidies ga verbeteren.
47 en 48
Kan het kabinet nader toelichten waarom het geen voorstander is van het
invoeren van een beslisregel op grond waarvan subsidieregelingen in
principe moeten worden stopgezet bij een negatieve evaluatie? Betekent
dit dat de minister het juist vindt dat er geen geld wordt besteed aan
bewezen ineffectieve subsidieregelingen? Het kabinet geeft aan dat het
politieke weging vergt waarbij de uitkomsten van evaluaties niet het enige
criterium zijn. Welke aanvullende criteria worden in dit kader gehanteerd
voor de besluitvorming om een subsidieregeling te continueren? Welke
criteria dienen volgens het kabinet in ieder geval in de afweging te
worden betrokken? Acht het kabinet het wenselijk deze criteria in een
bredere beslisregel vast te leggen? Zo nee, waarom niet?
De Algemene Rekenkamer geeft in het nawoord aan van mening te zijn
dat ineffectief gebleken subsidies die toch worden voortgezet, actief aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

10

de Tweede Kamer moeten worden gemeld. Kan het kabinet hier een
nadere reactie op geven? Waarom zou het kabinet van dit advies willen
afwijken?
Zie het antwoord op vraag 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

11

1

Samenstelling:
Leden: Omtzigt, P.H. (CDA), Veen, E. van der (PvdA), Neppérus, H. (VVD),
Gerven, H.P.J. van (SP), voorzitter, Blanksma-van den Heuvel, P.J.M.G.
(CDA), Dijck, A.P.C. van (PVV), Broeke, J.H. ten (VVD), ondervoorzitter,
Ouwehand, E. (PvdD), Heijnen, P.M.M. (PvdA), Bashir, F. (SP), Sap, J.C.M.
(GL), Harbers, M.G.J. (VVD), Kortenoeven, W.R.F. (PVV), Plasterk, R.H.A.
(PvdA), Groot, V.A. (PvdA), Braakhuis, B.A.M. (GL), Vliet, R.A. van (PVV),
Mulder, A. (VVD), Dijkgraaf, E. (SGP), Verhoeven, K. (D66), Koolmees, W.
(D66), Schouten, C.J. (CU) en Vacature (CDA).
Plv. leden: Knops, R.W. (CDA), Vermeij, R.A. (PvdA), Ziengs, E. (VVD),
Gesthuizen, S.M.J.G. (SP), Haverkamp, M.C. (CDA), Gerbrands, K. (PVV),
Beek, W.I.I. van (VVD), Thieme, M.L. (PvdD), Monasch, J.S. (PvdA),
Irrgang, E. (SP), Grashoff, H.J. (GL), Straus, K.C.J. (VVD), Besselaar, I.H.C.
van den (PVV), Hamer, M.I. (PvdA), Kuiken, A.H. (PvdA), Gent, W. van (GL),
Beertema, H.J. (PVV), Boer, B.G. de (VVD), Staaij, C.G. van der (SGP),
Pechtold, A. (D66), Koşer Kaya, F. (D66), Slob, A. (CU) en Hijum, Y.J. van
(CDA).
2
Samenstelling:
Leden: Aptroot, Ch.B. (VVD), voorzitter, Omtzigt, P.H. (CDA), Irrgang, E.
(SP), Knops, R.W. (CDA), Neppérus, H. (VVD), Blanksma-van den Heuvel,
P.J.M.G. (CDA), Dijck, A.P.C. van (PVV), Spekman, J.L. (PvdA), Thieme,
M.L. (PvdD), Heijnen, P.M.M. (PvdA), ondervoorzitter, Bashir, F. (SP), Sap,
J.C.M. (GL), Harbers, M.G.J. (VVD), Plasterk, R.H.A. (PvdA), Groot, V.A.
(PvdA), Bemmel, J.J.G. van (PVV), Braakhuis, B.A.M. (GL), Vliet, R.A. van
(PVV), Dijkgraaf, E. (SGP), Verhoeven, K. (D66), Koolmees, W. (D66),
Huizing, M.E. (VVD) en Schouten, C.J. (CU).
Plv. leden: Broeke, J.H. ten (VVD), Koppejan, A.J. (CDA), Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP), Hijum, Y.J. van (CDA), Leegte, R.W. (VVD), Haverkamp, M.C.
(CDA), Graus, D.J.G. (PVV), Bouwmeester, L.T. (PvdA), Ouwehand, E.
(PvdD), Veen, E. van der (PvdA), Vacature (SP), Grashoff, H.J. (GL),
Schaart, A.H.M. (VVD), Vermeij, R.A. (PvdA), Smeets, P.E. (PvdA),
Beertema, H.J. (PVV), Gent, W. van (GL), Jong, L.W.E. de (PVV), Staaij,
C.G. van der (SGP), Koşer Kaya, F. (D66), Pechtold, A. (D66), Ziengs, E.
(VVD) en Slob, A. (CU).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 034, nr. 5

12