prestaties basisonderwijs taal en rekenen
Voor
Ministerie van OCW
Van
Cito
Datum
15 oktober 2012

Inleiding
In deze notitie geven we een indicatie van de prestaties van basisschoolleerlingen uit
2011 in termen van het referentiekader taal en rekenen. Daarnaast geven we weer hoe
de prestaties van leerlingen uit 2011 zich verhouden tot die uit de drie voorgaande
jaren. Ten slotte laten we zien hoe de scores van leerlingen uit verschillende
deelpopulaties zich tot elkaar verhouden. Daaruit is bijvoorbeeld af te leiden of jongens
het beter doen dan meisjes of omgekeerd.
Eindtoets Basisonderwijs
De resultaten in deze notitie zijn uitsluitend gebaseerd op analyse van de Eindtoets
Basisonderwijs. CVE verzorgt de rapportage over toetsen taal en rekenen die in andere
sectoren (vo en mbo) worden afgenomen. Het gaat bij de rapportage van CVE overigens
om toetsen met een verplicht karakter.
Referentieniveaus taal en rekenen
De Eindtoets 2011 was inhoudelijk niet afgestemd op de referentieniveaus. Daarnaast
zijn de officiële grenswaarden voor 1F nog niet bepaald. Er is zodoende nog geen
standaard voor niveau 1F vastgelegd, wat concreet betekent dat we niet weten hoeveel
opgaven een leerling goed moet hebben om niveau 1F te halen. Aangezien er nog geen
harde koppeling gemaakt kan worden tussen prestaties op de Eindtoets enerzijds en de
referentieniveaus anderzijds, gebruiken we de verdeling van de resultaten in 2008 als
referentie. De vaardigheid die door 75% van de leerlingen behaald werd in 2008 was het
referentiepunt. Het is de verwachting dat dit punt niet ver af ligt van niveau 1F.
Fundamentele en streefniveaus voor het primair onderwijs
Volgens de officiële toewijzing van referentieniveaus aan sectoren geldt voor het primair
onderwijs niet alleen niveau 1F maar ook niveau 1S. Op het ogenblik is het echter niet
mogelijk om de prestaties van de populatie te duiden ten aanzien van dit
laatstgenoemde niveau. Dit neemt natuurlijk niet weg dat 1S voor het onderwijs nog
steeds als streefniveau fungeert en wel voor de leerlingen met de meeste capaciteiten.
Opzet Eindtoets Basisonderwijs
De Eindtoets Basisonderwijs wordt op ongeveer 85% van de Nederlandse basisscholen
ingezet ten behoeve van het adviseren over een geschikt type voortgezet onderwijs. In
2011 maakten de meeste leerlingen de Eindtoets op papier. Leerlingen met een
leerachterstand van tenminste anderhalf jaar maakten een speciale digitale versie van
de Eindtoets (de Niveautoets). In 2011 bogen leerlingen uit groep 8 zich over een groot

aantal opgaven, waarvan 100 betrekking hadden op taal en 60 op rekenen. De
opgavencategorieën waarover we in deze notitie rapporteren zijn voor taal: 1)
woordenschat, 2) spelling en 3) begrijpend lezen. Voor rekenen gaat het om de
categorieën: 1) getallen en bewerkingen, 2) verhoudingen, breuken, procenten, 3)
meten, meetkunde, tijd en geld.
Representativiteit
Scholen bepalen zelf of ze zich inschrijven voor deelname aan de Eindtoets en daarom
zijn we eerst nagegaan of de groep deelnemers op basis van belangrijke achtergrond
variabelen representatief was voor de landelijke populatie1. Onze dataverzameling
bevatte 144.408 leerlingen. Dit aantal is exclusief leerlingen die de toets op een locatie
in het buitenland maakten en leerlingen uit het SO en SBO. Uit de berekeningen kwam
naar voren dat we ervan uit kunnen gaan dat de groep leerlingen in onze
dataverzameling representatief was. Dat betekent dat we door middel van de prestaties
van deelnemers aan de Eindtoets een zeer goede indruk hebben van de landelijke
ontwikkelingen.
Prestaties van leerlingen basisonderwijs in 2011
In de vergelijking van de resultaten over de jaren heen is gebruik gemaakt van de
resultaten van het project JPON (Jaarlijks Peilingsonderzoek van het Onderwijsniveau).
Dit onderzoek is gericht op het monitoren van het onderwijsniveau op het gebied van
taal- en rekenvaardigheid in het basisonderwijs. Bij de start van het project, in 2008,
hebben we voor verschillende opgavencategorieën prestatieniveaus gedefinieerd,
waaronder een niveau dat door 75 procent van de leerlingen werd beheerst. Dit 75procentsniveau is dus niet bepaald op inhoudelijke gronden, maar puur op basis van hoe
leerlingen in 2008 hebben gescoord. Het functioneert in het project JPON als een soort
ijkpunt, zodat we na kunnen gaan hoe leerlingen zich in de loop der jaren ontwikkelen.
Als we nagaan hoe de Eindtoetsleerlingen presteren ten aanzien van dit punt, dan zien
we dat er het best is gescoord op de opgavencategorie begrijpend lezen. In deze
categorie beheerst 79 procent van de leerlingen het gedefinieerde prestatieniveau. Voor
de overige opgavencategorieën ligt het beheersingspercentage op 76 of 77 procent.

1

De keuze van de relevante achtergrondvariabelen is hierbij mede bepaald door de richtlijnen
zoals uitgegeven door de COTAN (Commissie Toets Aangelegenheden Nederland), en is met een
groot aantal variabelen aangevuld. Een belangrijke variabele is in dit geval het advies van de
docent voor wat betreft het Voortgezet Onderwijs. Van de leerlingen in onze
gegevensverzameling waarvan het advies bekend is, is de verdeling over de verschillende niveaus
in het voortgezet onderwijs vergelijkbaar met wat in de landelijke verdeling gevonden wordt. Dit
lijkt een goede indicatie dat de vaardigheid van leerlingen die de Eindtoets Basisonderwijs maken
niet wezenlijk verschilt van de vaardigheid van leerlingen die deze niet maken.

grafiek 1 tot en met 6: percentage leerlingen dat het JPON-ijkpunt beheerst in de periode 20082011

Ontwikkeling prestaties over de jaren heen
Kijken we een aantal jaren terug (zie bovenstaande grafieken), dan zien we dat
leerlingen in 2011 zowel voor taal als voor rekenen gemiddeld beter presteren dan in
2008. Het gaat maar om een klein verschil in prestatie, maar dit verschil is voor alle
opgavencategorieën (m.u.v. woordenschat) wel significant, dus kan niet aan toeval
worden toegeschreven. Bovendien kunnen we vanwege het grote aantal leerlingen dat
meedoet aan de Eindtoets ook een klein verschil als betekenisvol aanmerken.
Verschillen tussen leerlingen
Door middel van effectschattingen is ook nagegaan hoe bepaalde subgroepen ten
opzichte van elkaar presteren, bijvoorbeeld jongens ten opzichte van meisjes. Uit de
analyses blijkt dat de volgende achtergrondvariabelen samenhangen met de prestaties.
• geslacht (Meisjes presteren beter op begrijpend lezen en spelling dan jongens
maar jongens presteren daarentegen weer beter op rekenen.)
• leertijd (Vertraagde leerlingen presteren slechter op alle gemeten vaardigheden
dan reguliere leerlingen.)
• Stratum (Scholen met relatief veel leerlingen van laagopgeleide ouders scoren
slechter voor begrijpend lezen en woordenschat dan overige scholen.)
• Formatiegewicht (Leerlingen van relatief laagopgeleide ouders presteren
slechter dan de overige leerlingen. De verschillen zijn groter voor begrijpend
lezen en woordenschat dan voor rekenen)
• Thuistaal (Leerlingen waar thuis een andere taal (Turks, Arabisch of
Surinaams/Antilliaans) wordt gesproken dan Nederlands presteren slechter op
woordenschat (groot verschil) en begrijpend lezen dan leerlingen waar thuis
uitsluitend Nederlands wordt gesproken. Dit effect wordt niet gevonden voor
leerlingen met een andere West-Europese thuistaal. De verschillen tussen de
taalgroepen zijn gecorrigeerd voor de effecten van de opleiding van de ouders.
De gerapporteerde resultaten werden in alle vier de vergeleken jaren (2008 tot en met
2011) gevonden.