19
Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt
Aan de orde is het dertigledendebat over het bericht dat
de wereldwijde ongelijkheid extreme vormen aanneemt.
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over het bericht dat de wereldwijde
ongelijkheid extreme vormen aanneemt. Ik heet de minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
van harte welkom, evenals de Kamerleden en de kijkers
thuis. Er hebben zich zes sprekers gemeld. Het is een dertigledendebat, dus de tijd is wat beperkter. Ik stel voor:
maximaal twee interrupties, en iedere interruptie in tweeën.
Ik geef allereerst het woord aan mevrouw Leijten van de
SP. Zij heeft dit debat aangevraagd.

Mevrouw Leijten (SP):
Het afgelopen jaar ging van elke euro groei van de economie wereldwijd 82 cent naar 1% van de rijkste wereldburgers. Laat dat eens op je inwerken: 82 cent van elke euro
van de economische groei.
Een op de negen mensen op de wereld lijdt honger, zo
meldden de Verenigde Naties deze week. 821 miljoen
mensen inmiddels. Het gekke is dat in ontwikkelingslanden
zelf ook mensen wonen die van gekheid niet weten wat ze
met hun geld aan moeten. Bijvoorbeeld in Nigeria ontvangt
de rijkste man genoeg rente op zijn vermogen om 2 miljoen
mensen uit de extreme armoede te halen. Kan de minister
aangeven op welke manier zij specifiek inzet op het verminderen van de ongelijkheid binnen ontwikkelingslanden?
Ik had het net over de wereldwijde ongelijkheid. Die groeit,
maar ook in Nederland groeit die ongelijkheid. We hebben
meer miljonairs dan ooit, terwijl 1,4 miljoen Nederlanders
te maken hebben met problematische schulden. In Nederland gaat van iedere euro economische groei 45 cent naar
de 1% rijkste mensen.
De ongelijkheid in de wereld stijgt in ieder land. Dat gebeurt
minder in Europa dan in het Midden-Oosten, maar wat we
zeker kunnen zien, is dat het argument dat het goed zou
zijn voor de hele economie als je rijken rijker maakt, bewezen onjuist is. Is de minister het met mij eens dat de trickledowntheorie afgeschreven dient te worden? Belastingverlaging voor de rijkeren, belastingverlaging voor multinationals: we zien het wereldwijd plaatsvinden. De belasting die
betaald wordt door werkenden stijgt. En er blijft steeds
minder over voor voorzieningen waar de hele bevolking
van profiteert.
Het ontwijken van de vennootschapsbelasting kost arme
landen 100 miljard dollar per jaar. Dat is genoeg om 124
miljoen kinderen naar school te laten gaan of om de
gezondheidszorg zo te verbeteren dat daardoor wordt
voorkomen dat 6 miljoen kinderen de dood vinden.
Wereldwijde ongelijkheid verminderen doen we door
Nederland belastingparadijs af te maken. Is de minister

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

bereid dat te doen en ervoor te zorgen dat de Zuidas niet
meer bevolkt wordt door alle Amerikaanse multinationals?
Ik had gevraagd om de aanwezigheid vandaag van de
minister van Financiën. Dat was niet voor niets, want het
rapport over de gestegen wereldwijde ongelijkheid adviseert
beleid te maken. Het adviseert: eerlijke belastingen waarbij
rijken meer bijdragen omdat zij meer kunnen missen,
transparantie over financiële gegevens en investeren in wat
goed is voor ons allemaal, in zorg en onderwijs, waar
iedereen van profiteert. Volgt de regering deze aanbevelingen op? Wordt dit bijvoorbeeld ook de kern van het beleid
van deze minister als zij handels- en belastingverdragen af
gaat sluiten met ontwikkelingslanden?
Voorzitter. Ongelijkheid leidt tot minder economische groei.
Zij leidt tot onveiligheid en instabiliteit. Dat zeg ik niet, dat
zegt de Wereldhandelsorganisatie. We zien dat ook in de
wereld. Ontzettend veel mensen zijn op zoek naar een betere
toekomst. Als je de welvaart niet deelt, in een land of
wereldwijd, dan speel je uiteindelijk met vuur.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik zei in eerste instantie dat er zes sprekers
waren, maar ik zie dat drie sprekers van hun spreektijd
gebruik willen maken. U hoeft geen gebruik te maken van
uw ene minuut. U kunt ook gewoon straks nog eventueel
reageren. Maar het hoeft niet, zeg ik erbij.
Mevrouw Becker maakt er toch gebruik van. Prima.
Mevrouw Becker van de VVD.

Mevrouw Becker (VVD):
Globalisering en innovatie hebben de economische groei
in de wereld vooruit gestuwd. Gezondheidszorg, schoon
drinkwater en elektriciteit kwamen voor steeds meer mensen beschikbaar. Waar in 1980 nog 42% van de wereld in
extreme armoede leefde, is dat nu minder dan 10%. Maar
dat staat allemaal niet in het rapport dat we vandaag
bespreken. Dat laat wel zien dat een groot deel van deze
groei terechtgekomen is bij de hoogste inkomens. Daarmee
is de extreme armoede in de wereld weliswaar afgenomen,
maar neemt inkomensongelijkheid toe.
Dat is een besef dat niet nieuw is. Het kabinet werkt in
navolging van de Europese Commissie aan harnessing
globalisation, om ervoor te zorgen dat niet slechts een
kleine groep de vruchten plukt van globaliseren en dat vrije
handel ook eerlijke handel is. Als zevende donor qua ontwikkelingshulp werkt Nederland wereldwijd aan perspectief.
Ook Nederlandse bedrijven werken hard aan oplossingen
voor maatschappelijke uitdagingen in deze landen.
Mevrouw de voorzitter. Dit is de kern van het BuHa-OSbeleid, waarbij hulp en handel hand in hand gaan. Dat heeft
de minister in haar brief over dit rapport uitstekend verwoord. Ik heb dan ook geen vragen.
Ik wil u wel allen danken voor de samenwerking. Ik neem
vandaag afscheid van deze commissie, en ik vertrouw erop
dat mijn collega Wybren van Haga het belang van een
proactieve handelsagenda en van hulp die echt werkt bij u
onder de aandacht zal blijven brengen.

13 september 2018
TK 109

109-19-1

Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Nu begrijp ik ook waarom u gebruik wilde
maken van uw spreektijd. U heeft een interruptie van
mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, en dat stelt mij weer in de gelegenheid om mevrouw
Becker in haar laatste debat over dit onderwerp toch nog
een vraag te stellen. Ik heb eigenlijk een soort van analyserende vraag over dit dossier. Ik zou graag van mevrouw
Becker willen weten of zij erkent dat de theorie "maak de
rijken rijker, want dan wordt de hele economie rijker",
eigenlijk niet opgaat, omdat we zien dat van de economische groei wereldwijd meer dan 82% naar de rijkste 1%
gaat en niet naar de rest.
Mevrouw Becker (VVD):
Daar wil ik graag even analytisch op ingaan. Ik ben nooit
een verdediger geweest van de theorie "maak de rijken rijker". Ik ben een verdediger van economische groei en van
perspectief voor iedereen om iets van z'n eigen leven te
maken. Dus volgens mij hoef ik vandaag geen afstand te
nemen van een bepaalde theorie. Ik wil wel het volgende
zeggen. Met mensen die dit soort rapporten gebruiken om
aan te geven dat economische groei niet van belang is en
innovatie niet van belang zou zijn, en met mensen die dit
soort rapporten gebruiken om bedrijven sterker te willen
belasten en het bedrijven moeilijker te willen maken, ben
ik het niet eens. Want uiteindelijk zien we: de extreme
armoede die in de wereld is afgenomen, is juist ook afgenomen dankzij economische groei en vooruitgang. En daarom
wil ik zo graag een proactieve agenda en niet de defensieve
agenda die we soms in deze commissie zien.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik kom uit een andere commissie, namelijk die van Financiën. Daar hebben we het veel over belastingontwijking en
belastingontduiking. We weten dat die grote bedrijven waar
mevrouw Becker zo'n fan van is, wereldwijd honderd miljard
aan winstbelasting/vennootschapsbelasting ontduiken.
Vindt zij dat terecht? Zou de wereld er niet nog veel beter
voor kunnen staan voor wat betreft de toegang tot voedsel,
onderwijs en schoon drinkwater, als we ervoor zouden
zorgen dat in ieder geval Nederland niet die fiscale draaischijf is die het nu is?
Mevrouw Becker (VVD):
Dank voor deze vraag. Het is inderdaad geen onderdeel van
mijn portefeuille, maar ik heb het hier vaak met mijn collega
Helma Lodders over gehad. Zij heeft deze debatten met
mevrouw Leijten gevoerd. Ze heeft daarin vaak aangegeven
dat belastingontduiking en belastingontwijking twee verschillende zaken zijn: belastingontduiking is illegaal en
belastingontwijking niet. Maar de vraag is wel of altijd alles
moet wat kan. En volgens mij werkt Nederland daar op dit
moment ook hard aan: het tegengaan van belastingparadijzen en het doorsluizen van geld daarnaartoe, maar ook het
tegengaan van bedrijven die niet bijdragen aan de economie
maar wel van een fiscaal klimaat willen profiteren.

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

De voorzitter:
Er is nog een interruptie van de heer Van Raan van de Partij
voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik heb een vraag aan mevrouw Becker. U zegt: groei en
innovatie zijn nodig. Nu zien we in dat rapport, dat decennia
teruggaat, dat die ongelijkheid binnen landen toeneemt,
ondanks die groei. Dus hoe kan u dan staande houden dat
alleen dat groeimodel, dat groeidenken, bijdraagt aan het
verkleinen van die ongelijkheid en dat we op de goeie weg
zijn? Ik noem dit ook in de wetenschap dat de extreme
armoede inderdaad afgenomen is. Maar als je je realiseert
dat de definitie van "extreme armoede" een dollar per dag
is — dat is recent opgetrokken naar anderhalve dollar per
dag — dan zet dat natuurlijk helemaal geen zoden aan de
dijk.
Mevrouw Becker (VVD):
Als de conclusie zou zijn dat dit rapport aantoont dat economische groei niet goed is, dan ben ik het daar niet mee
eens. Volgens mij toont dit rapport aan dat in verschillende
werelddelen, met name in Azië en Afrika, maar ook in
Noord-Amerika, de inkomensverschillen groter zijn geworden, dat de economische groei daar bij een klein deel van
de bevolking terechtkomt, namelijk de rijksten. Maar het
rapport toont ook aan dat die verschillen in Europa het
kleinst zijn en dat, binnen Europa, we het in Nederland juist
heel goed doen. Hier worden de inkomensverschillen
eigenlijk steeds kleiner. Volgens mij is het juist voor ons
kleine landje, dat het zo goed doet, een enorme uitdaging,
waar we wonderwel in slagen, om in de rest van de wereld
van betekenis te zijn om ook daar de armoede en corruptie
terug te dringen en ervoor te zorgen dat de mensen daar
perspectief krijgen op een beter leven. Volgens mij is dat
wat deze minister aan het doen is. Volgens mij is het rapport
in die zin een goede steun in de rug.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik zit even te kijken hoe ik dat nou moet samenvatten.
Mevrouw Becker zegt eigenlijk dat Nederland als voorbeeld
kan dienen voor andere landen met betrekking tot de inkomensverdeling. Het klopt inderdaad dat het rapport aangeeft
dat die verschillen hier relatief kleiner zijn dan in andere
landen, maar dan kijkt mevrouw Becker wel heel, heel
minimalistisch. Als je bedenkt dat er voor de Nederlandse
levensstijl drieënhalve wereldbol nodig is, realiseert
mevrouw Becker zich dan wel dat dat niet vol te houden is
voor andere landen?
Mevrouw Becker (VVD):
Ja, maar het rapport zegt, zoals ik in het begin aangaf,
helaas niet zo veel over het aantal mensen dat uit extreme
armoede is gekomen juist dankzij economische groei en
bedrijvigheid. Ik zei het al: waar in 1980 nog 42% van de
wereld in extreme armoede leefde, is dat nu minder dan
10%. Natuurlijk is dat nog niet allemaal op het niveau van
Nederland, maar het maakt in een mensenleven denk ik
heel veel uit als je toegang krijgt tot elektriciteit, schoon
drinkwater of onderwijs. Daar kan Nederland wel aan bijdragen en daar kan volgens mij deze minister ook bijdragen.

13 september 2018
TK 109

109-19-2

Mijn collega, Wybren van Haga, zal hier de komende tijd
graag met u het debat verder over voeren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, en ik wens u heel veel succes met uw nieuwe
portefeuille. Dan geef ik graag het woord aan de heer Bouali
van D66, die een minuut spreektijd nodig heeft. Kort en
krachtig dus.

De heer Bouali (D66):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Het is zorgelijk dat in
vrijwel alle delen van de wereld de ongelijkheid binnen de
landen toeneemt. Het is tegelijkertijd bemoedigend dat
blijkt dat overheidsbeleid de ontwikkelingen kan keren.
Daarom is D66 ook zo blij met de inzet van deze minister,
want voor het eerst sinds 2010 investeren we flink in ontwikkelingssamenwerking. Dat doen we om armoede te
bestrijden, om honger uit te bannen en om mensen kansen
op een beter bestaan te geven. Dat doen we, kortom, om
de wereldwijde ongelijkheid terug te dringen. In de
beleidsnota van de minister en in de kabinetsbrief die zij
recent naar de Kamer stuurde, staan veel maatregelen die
Nederland daarom neemt. D66 ondersteunt dit beleid. Wij
zullen ons blijven inzetten voor een rechtvaardige wereld,
zonder armoede, zonder honger en met kansen voor
iedereen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Nou, dat was kort en krachtig, binnen de minuut. Ik geef
graag het woord aan de heer Van Raan van de Partij voor
de Dieren.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, voordat de tijd gaat lopen: het leek bijna wel
zo'n ode die je vroeger bij missverkiezingen hoorde, waarin
ze de world peace aan het verkondigen waren. Dat willen
we allemaal. Dat is een mooie samenvatting, denk ik.
Voorzitter. Drie punten in drie minuten: waarom het goed
is dat we het debat over dit onderwerp juist met deze
minister voeren, wat de oorzaken zijn van ongelijkheid en
wat er moet gebeuren. Dan kom ik weer uit bij punt één.
Het is goed om juist met deze minister over extreme vormen
van ongelijkheid in de wereld te spreken vanwege haar
grote ervaring daarmee, met wat het doet met mensen,
dieren en de natuur. Dat zijn heel directe ervaringen, bijvoorbeeld toen zij in Libanon was gestationeerd. Ik heb daar
een interessant artikel over gelezen.
Voorzitter. Het World Inequality Report gaat over ongelijkheid tussen landen, maar schetst in wezen de pijnlijke
gevolgen van de overwinning van het menscentrale denken,
de economische kortetermijnbelangen. De trend is dat
ongelijkheid binnen landen groter is. De oorzaken worden
niet direct aangeduid, maar liggen toch echt verscholen in
een systeem waarin kapitaal meer rendeert dan arbeid, en

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

dus de laatste altijd het onderspit delft met de natuur als
kind van de rekening. Waar een massale verschuiving heeft
plaatsgevonden van publiek kapitaal naar privaat kapitaal
en waar een race naar de bodem, een "winner takes it all"trend, zorgt voor een hele kleine rijke groep, en een hele
grote groep die zijn zekerheden ziet verdampen. Waar
inkomen uit vluchtig kapitaal prima te belasten valt, maar
waar het niet gebeurt. Het beste voorbeeld daarvan is
natuurlijk de afschaffing van de dividendbelasting, waarmee
je welbewust een instrument voor herverdeling opgeeft en
de neoliberale koers om vooral een verzorgingsstaat te zijn
voor multinationals stevig doorzet.
De eerste vraag is natuurlijk: hoe kan de minister die zo op
ongelijkheid zit, dat voor haar rekening nemen? Zij maakt
daar deel van uit. En we moeten nog een trend noemen.
Als je de verschillen tussen landen neemt, dan zie je dat
die kleiner worden. Dat lijkt een goede zaak, totdat je je
realiseert dat de minderbedeelde landen vaak onze westerse
consumptiestijl overnemen en dat onze handel en wandel
daarop gericht is door meer en meer te exporteren. Neem
alleen de export van landbouwproducten, met desastreuze
gevolgen.
Voorzitter. Het systeem van korte termijn economische
belangen is geen houdbaar systeem. De brede welvaartsmonitor toont dat aan. Nederland heeft nu al drieënhalve
wereldbol nodig om zijn manier van leven op peil te houden. Is de minister het met ons eens dat dat leven op de
pof ten koste van toekomstige generaties gaat en onhoudbaar is?
Voorzitter. Ik rond af. Het rapport geeft in onze ogen duidelijk aan dat er een systeemverandering nodig is, dat de
huidige mondialisering van vrijhandelsverdragen die ten
koste gaat van ontwikkelingslanden, de problemen niet
gaat oplossen, dat een kabinetsbeleid dat doorgaat met de
focus op economische groei door bijvoorbeeld primaire
grondstoffen goedkoop te houden en recycling duur te
maken en door de arbeid zwaar te belasten en kapitaal te
ontzien, de problemen niet gaat oplossen.
Welzijn en welvaart binnen de grenzen van de planeet, ook
voor komende generaties, daar ging het toch om? U heeft
daar recent een boek over ontvangen van mijn collega
Esther Ouwehand. De cruciale vraag is of de minister ook
inziet dat het niet gaat lukken binnen het huidige systeem
en dat dit verschillen aantoonbaar groter maakt. Graag een
reactie van de minister hoe zij die systeemverandering ziet.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Snels
van GroenLinks.

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter. 150 miljard dollar, dat is het vermogen van
Amazon-oprichter Jeff Bezos. Dat was een zomernieuwtje.
Bezos is nu de rijkste man van de wereld aller tijden. Alleen
dit jaar al werd hij 50 miljard dollar rijker. Deze week
maakten de VN bekend dat voor het derde jaar op rij het
aantal mensen dat honger lijdt, is toegenomen. Een op de
negen mensen heeft te weinig eten. Het zijn wat actuele

13 september 2018
TK 109

109-19-3

feiten naast een gedegen studie van onder anderen Thomas
Pikkety en Gabriel Zucman. Het beeld is dat de ongelijkheid
tussen landen weliswaar trendmatig lijkt af te nemen, maar
dat de ongelijkheid binnen landen toeneemt. Oorzaken liggen in de gevolgen van klimaatverandering, conflicten die
mede om die reden ontstaan en de toename van het aantal
vluchtelingen die daar ten slotte weer het gevolg van zijn.
Deelt de minister deze analyse?

vooral een zorgelijke ontwikkeling is in Afrika en Azië.
Terecht heeft deze minister het aanpakken van ongelijkheid
tot onderdeel van haar beleidsagenda gemaakt. Voor het
CDA is de focus op de kwetsbaarsten van de samenleving
belangrijk. Dat zijn vooral meisjes en mensen met een
beperking. Met dit OS-beleid dragen we bij aan het verbeteren van omstandigheden om mensen meer perspectief
en kansen te bieden.

Wat mij opvalt, is dat het kabinet graag het beperken van
het aantal vluchtelingen in relatie brengt met het budget
voor ontwikkelingssamenwerking en met internationale
handel, maar dat een aanpak van de grondoorzaken, vooral
ook de internationale aanpak van klimaatverandering, lijkt
te ontbreken. Hoe zit dat? En wat betekent eigenlijk de ontwikkeling zoals de VN die ten aanzien van de toenemende
honger schetsten voor de Sustainable Development Goals?
Maakt de minister zich daar ook zorgen over?

Zorgelijk is de explosieve bevolkingstoename van Afrika in
de komende decennia. We moeten deze thema's, demografie en ongelijkheid, samen zien. Bij de commissie staat dit
dan ook op de agenda. We gaan hier de komende maanden
dieper op in.

Ontwikkelingslanden lopen vele miljarden mis door belastingontwijking en -ontduiking. Dat gaat ten koste van de
mogelijkheid voor landen om inkomenspolitiek te voeren
dan wel van het budget voor investeringen in zorg of
onderwijs. Nederland is daar een belangrijke spil in, maar
de aanpak van belastingontwijking is nu een prioriteit van
dit kabinet. Ik heb de staatssecretaris van Financiën daar
ook weleens complimenten voor gemaakt. Maar ik wil deze
minister vragen om zich vanuit haar verantwoordelijkheid
te bemoeien met het fiscale verdragsbeleid. Deelt zij bijvoorbeeld de opvatting dat belastingverdragen met ontwikkelingslanden gebaseerd zouden moeten zijn op de belangen
van ontwikkelingslanden en dat Nederland het modelverdrag van de VN als bodem zou kunnen hanteren? Graag
een reactie.
Dan de race naar de bodem. Steeds lagere belastingen op
kapitaal. Steeds hogere belastingen op arbeid en inkomen.
Afschaffing van de dividendbelasting en een forse Vpbverlaging stoken het vuur onder deze race op. Waar eindigt
deze race, waarin Nederland een van de koplopers is? Wat
zijn de gevolgen, ook voor ontwikkelingslanden? Graag een
reactie.
Voorzitter, ten slotte. Erkent de minister dat de toenemende
ongelijkheid binnen landen een van de allergrootste uitdagingen is, zoals het IMF, de Wereldbank, economen van
het ongelijkheidsrapport, de WTO en tal van anderen stellen? Ziet de minister een verband tussen de toenemende
ongelijkheid binnen landen en de toenemende politieke
polarisatie? Denk bijvoorbeeld aan de brexit of aan de
politieke chaos in de Verenigde Staten, maar het geldt ook
voor heel veel andere landen. Graag een reactie.

De voorzitter:
Dat roept een interruptie op van mevrouw Leijten. Gaat uw
gang.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik denk dat "de wereldwijde ongelijkheid en de groeiende
inkomensongelijkheid bestrijden met ontwikkelingssamenwerking" echt een beetje een fabeltje is. Je ziet bijvoorbeeld
dat belastingontduiking en -ontwijking een grote motor is
van ongelijkheid.
Maar ik had een andere vraag. Dat is dezelfde als die ik aan
mevrouw Becker van de VVD stelde. Er zijn economen die
verkondigen: maak de rijken gerust rijker en verlaag hun
belastingen, dan zorgt dat wel voor een soort van trickledown — zo heet dat dan — dan sijpelt dat wel door in de
gehele economie. Gelet op de cijfers in dat rapport, zien
we dat dat bewezen onjuist is. Want van die ene euro groei
gaat €0,82 naar 1%. Erkent mevrouw Kuik dat die trickledown economics niet werkt?
Mevrouw Kuik (CDA):
Laat ik allereerst even reageren op de eerste opmerking
van mevrouw Leijten. Ik ben niet zo cynisch als mevrouw
Leijten over de effecten die wij als Nederland kunnen
bereiken op het gebied van BuHa-OS. Ik ben er trots op dat
wij sinds jaren een trendbreuk hebben en extra inzetten om
de ongelijkheid aan te pakken, juist in die landen waar
armoede het grootst is.
Mevrouw Leijten zegt: de rijken worden steeds rijker. Dat
is ook niet een ideaal waar ik voor sta of waar het CDA voor
"preacht". Wij erkennen juist die ongelijkheid. Daarbij zeggen we: focus nou ook op die kwetsbaren. Dat doen we met
dit beleid. Daar ben ik trots op.

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan mevrouw Kuik
van het CDA.

Mevrouw Kuik (CDA):
Dank, voorzitter. De wereldwijde inkomensongelijkheid leidt
tot conflict en is een belangrijke oorzaak van het migratievraagstuk. Het World Inequality Report legt vooral bloot
wat we al weten, namelijk dat de inkomensongelijkheid

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

De voorzitter:
Mevrouw Leijten, afrondend.
Mevrouw Leijten (SP):
Het is zo opvallend. De VVD zei net ook al dat zij nooit heeft
gezegd: maak de rijken maar rijker; dat is goed voor de hele
economie. Maar feitelijk is het wel wat deze regering doet.
Ze verlaagt de belastingen voor de rijksten. Ze geeft de
rijkste aandeelhouders in de wereld een afschaffing van de
dividendbelasting. Dat is allemaal geld dat je ook zou kunnen steken in het bestrijden van de ongelijkheid wereldwijd.

13 september 2018
TK 109

109-19-4

Want ontwikkelingssamenwerking gaat die ongelijkheid
niet volledig oplossen, zeker niet zolang wij de fiscale
draaischijf van de wereld zijn.
Mevrouw Kuik (CDA):
Ik zei het al: wij hebben sinds jaren een trendbreuk en
investeren meer in ontwikkelingshulp. Daar kunnen we trots
op zijn. Dat heb ik al gezegd, maar bij dezen herhaal ik het
nog een keer.
De voorzitter:
Dank u wel. De minister heeft aangegeven dat zij ongeveer
tien minuten nodig heeft om de beantwoording van de
vragen voor te bereiden.
De vergadering wordt van 21.16 uur tot 21.25 uur geschorst.
De voorzitter:
De minister is zover om de vragen te beantwoorden. Ik geef
haar het woord.

Minister Kaag:
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Veel dank ook aan de
Kamerleden voor hun bijdragen aan dit korte maar krachtige
debat. De grote ongelijkheid in de wereld blijft natuurlijk
een bron van zorg. Ik vind het WIR heel interessant. Het
rapport levert belangrijke feiten en geeft interessante perspectieven. Uiteindelijk is ook de boodschap dat nationaal
beleid ertoe doet: keuzes gemaakt door regeringen. De
vergelijkingen tussen regio's zijn ook heel relevant. Het laat
natuurlijk ook de goede voorbeelden zien die juist Europa
ook nog steeds te bieden heeft. Het komt ook met een
aantal perspectieven, zoals een progressief belastingstelsel,
investering in onderwijs en natuurlijk het hele kader waarbinnen welvaart gecreëerd kan worden.
Nergens heb ik gehoord dat er wordt gesteld dat economische groei niet voldoende is en dat dit geen belangrijk
thema is. Er wordt natuurlijk altijd gesproken, zoals ook in
de nota Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over duurzame inclusieve groei nexis ontwikkelingssamenwerking en proactieve handel. Die kan welvaart creëren voor Nederland, maar juist ook een enorme start geven
aan de gedeelde welvaart in landen die het het meest nodig
hebben. Die groei kan banen creëren middels training,
investering in onderwijs en juist de samenwerking met
bedrijven en het opstarten van bedrijven in ontwikkelingslanden. Het merendeel van de landen wil van hulp naar
handel en dat is ook de inzet van dit kabinet. Daarom hebben we onze nota, die in juni uitvoerig is besproken met de
vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van deze Kamer, "Investeren in Perspectief" genoemd. Het gaat om perspectief. In ontwikkelingslanden is perspectief een proces van de lange adem, maar
het is ook een proces waarbij in heel veel landen meetbaar
veel voortgang is geboekt.
Wij willen natuurlijk die progressieve lijn voortzetten. Een
punt van zorg is uiteraard het feit dat ongelijkheid ook toeneemt binnen landen. Het merendeel van de armen in de
21ste eeuw leeft vaak in middeninkomenslanden. Dat is

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

een punt van zorg. Wij weten altijd al uit de ontwikkelingseconomie en uit studies dat het bruto nationaal product
een heel oppervlakkige indicator is van welvaart of het
welzijn van mensen in landen. Het blijft uiteraard een punt
van zorg en daarom zult u ook zien in onze nota en in de
keuze van dit kabinet van focusregio's en focuslanden dat
wij juist kijken waar onze eigen bijdrage het meest relevant
kan zijn. Ik noem verder de kracht van de kenniscentra van
onze ontwikkelingssamenwerking. Wij kijken ook waar de
investeringen door bedrijven en de overheid het meest
effectief zullen blijken. Wij kijken natuurlijk ook naar de
oorzaken van ongelijkheid binnen landen, zij het niet zozeer
in dit rapport. Maar er wordt melding van gemaakt. Het kan
zijn op basis van etniciteit, meestal ook gender, leeftijd,
sociale klasse, woonplaats, toegang tot diensten of juist
het buitengesloten zijn van diensten vanwege de werkplek
of woonplek. Die kan op het platteland zijn of in de minder
bedeelde delen van de grote steden. Verschil in kansen
maakt ook het perspectief anders. Ongelijkheid blijft uiteindelijk natuurlijk een uitdaging die we samen willen aanpakken, want het is ook een vertaling in gebrek aan recht. Het
mensenrechtenperspectief is er ook een dat heel sterk is
meegenomen in de nota van dit kabinet.
We kijken natuurlijk ook hoe dit de planeet, mens, maatschappij en dier, raakt. Ik was eerder erg getroffen door de
presentatie van de econoom die de Donuteconomie heeft
geschreven. Dat is inderdaad het boek dat mij is aangeboden door de vertegenwoordiger van de Partij voor de Dieren. Daarin is heel mooi gesteld hoe we anders moeten
consumeren en daarom ook anders moeten produceren.
Dit is echter een manier van leven en werken en dat gebeurt
niet van de ene op de andere dag. Daarom kijken we naar
een internationale klimaatactie en een nationale uitvoering
van het nationale klimaatakkoord. We kijken met het kabinet
naar hoe we een circulaire economie kunnen opstarten en
uitvoeren en we delen deze kennis ook met andere landen.
Mevrouw de voorzitter. Er is een vraag gesteld over het
verband tussen de toenemende ongelijkheid binnen landen
en de toenemende politieke polarisatie. Dat was een vraag
van de heer Snels van GroenLinks. Het verband ligt inderdaad voor de hand. Ik wil echter niet deze avond gebruiken
om misschien tot simplistische conclusies van mijn kant te
komen. Er is veel over geschreven. Wat wel gesteld kan
worden, is dat de inzet van dit kabinet, nationaal en internationaal, erop gericht blijft om ongelijkheid terug te dringen.
Iedereen die zich gemarginaliseerd voelt, of in het onze
samenleving is of elders, is natuurlijk iemand die denkt of
voelt dat de maatschappij er niet voor hem of haar is. In
veel situaties, bijvoorbeeld landen die al een conflict of
verscheidene conflicten hebben meegemaakt, is dit
natuurlijk een hele gevaarlijke mix. Maar om van mijn kant
deze avond te stellen "ja, er is een een-op-een causaal verband tussen toenemende ongelijkheid en polarisatie" gaat
te ver. Dit vergt, denk ik, een ander gesprek. Wel is het
belangrijk dat we onderkennen dat we moeten kijken naar
welke middelen we hebben, welke investeringspaden de
juiste zijn en hoe we daarmee aan de slag kunnen.
Er was een vraag, mevrouw de voorzitter, van de heer Van
Raan van de Partij voor de Dieren. Hij vroeg mij naar het
systeem en het korte termijn economisch belang. Leven op
de pof is genoemd en verder heeft hij gevraagd of hoe we
nu wonen, werken en produceren niet ten koste gaat van
andere generaties. Ook vroeg hij of het "huidige systeem"
— tussen aanhalingstekens, want het is belangrijk om

13 september 2018
TK 109

109-19-5

zorgvuldig te benoemen over welk systeem we het hebben
— ongelijkheid niet nog groter maakt. We zien genoeg. Als
je kijkt naar de gevolgen van klimaatverandering, met name
weer in de ontwikkelingslanden, zien en voelen we genoeg
alarmbellen. De allerarmsten zijn het hardst getroffen door
alle aspecten van klimaatverandering en we werken dus
ook met een zekere urgentie aan de grote vraagstukken.

lisatie. Ze zijn juist ook gebaseerd op het nakomen van
internationale afspraken zoals ILO-conventies en OESOrichtlijnen voor multinationale ondernemingen. Dit is op
vrijwillige basis, maar de Nederlandse regering spreekt elk
bedrijf daarop aan. Er is een afspraak, er is een verwachting.
Mochten er misstanden zijn, dan wordt daar meteen gevolg
aan gegeven.

Voor dit kabinet en voor mij zijn in de BuHa-OS-nota de
SDG's, de duurzame ontwikkelingsdoelen, dan ook de leidraad. Wij werken aan een ambitieuze agenda met een
timetable tot 2030. We lopen bij sommige doelen eigenlijk
al achter en er is dus een noodzaak van versnelling. Er zijn
veel meer investeringen nodig en die constatering is
eigenlijk een oproep aan de private sector, instellingen,
kennisinstellingen en de overheden van alle landen om nog
meer te kijken naar het systeem, de sociale diensten,
belastingstelsels en klimaatbeleid. Die "samenslag" en die
samenwerking zijn nodig om daar nog beter op in te kunnen
zetten. De grote vraagstukken zijn gerelateerd aan ongelijkheid, maar de SDG's zijn dus die inclusieve agenda daarvoor.

U bent bijvoorbeeld allemaal bekend met de zogenaamde
Heineken biermeisjes. Ik heb daar direct gevolg aan gegeven
in mijn gesprek met de CEO van Heineken. We hebben om
maatregelen gevraagd. Het ging om misbruik en mogelijkerwijs seksueel misbruik in die sector. Het is een private
onderneming, een multinational, maar daar is direct door
deze overheid gevolg aan gegeven. Dat zien wij als actief
najagen en naleving zoeken van de OESO-richtlijnen. Daar
zijn veel voorbeelden van. Die halen niet altijd de krant,
maar er wordt wel actief aan gewerkt.

Als het gaat om het perspectief voor de allerarmsten, denk
ik, mevrouw de voorzitter, dat het heel belangrijk is om te
kijken naar de preventie. Als we investeren in duurzame
ontwikkeling en de rechten van anderen, dan investeren
we inderdaad ook in gedeelde welvaart en gedeelde veiligheid. Dit is een aantal malen door een aantal sprekers hier
genoemd. Het accent blijft wat ons betreft liggen op
onderwijs en werk, kansen op werk, kwalitatief werk, een
eerlijk loon voor eerlijke arbeid en arbeidsvoorwaarden.
Hier zetten we op in bij de onderhandelingen door de
Europese Commissie, want internationale handelsverdragen
zijn natuurlijk een EU-competentie. Die handelsverdragen
zullen gericht moeten zijn op duurzaamheid, normen en
standaarden voor dierenwelzijn, arbeid en milieu. Onze
inspanningen moeten gericht zijn op het duurzaamheidseffect van de handelsverdragen.
Handelsverdragen zelf zijn een van de vele middelen om
de welvaart op te hogen. Ze zijn ook niet het enige middel
om ongelijkheid tegen te gaan. Hetzelfde geldt voor investeringsverdragen. Die zijn er in eerste instantie voor
bedoeld, bescherming te bieden aan investeringen en de
gang naar de rechter mogelijk te maken waar dat nodig is.
In alle akkoorden met de EU kijken wij in politieke dialogen
en binnen alle andere kaders hoe wij de hele, veel bredere
duurzaamheidsagenda en de mensenrechten kunnen
ondersteunen.
Klimaatverandering — ik meldde het al net — treft de armsten het hardst, in ontwikkelingslanden het meest. Maar
wij bieden ook investeringen — ik verwijs weer naar de
beleidsnota Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking — en technologie die wordt aangeboden door
kenniscentra of bedrijven. We bieden ook de toegang die
nodig is om een groene, inclusieve economie op te bouwen.
Wij beogen daarbij een geïntegreerde inzet om klimaatverandering tegen te gaan en economische groei te bevorderen, met aandacht voor de meest kwetsbare groepen. Dat
zijn belangrijke prioriteiten in ons beleid en dat geldt ook
voor de keuze van klimaatfinanciering.
Inzake de handelspolitiek heb ik net al de handelsakkoorden
genoemd. Terugkomend op een vraag wil ik nog bevestigen
dat handelsakkoorden niet alleen gaan over handelslibera-

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

Er waren twee vragen over beleidscoherentie in belastingen
en meerdere vragen over het belastingbeleid. Ik begin met
de beleidscoherentie in belastingen in een internationaal
kader. We zoeken natuurlijk coherentie van beleid. Er is
onlangs een actieplan naar de Kamer gestuurd. De inkomens- en vermogensverdeling kan minder scheef worden
door belastingen op basis van draagvlak. Dat is de nationale
politiek, net als handhaving van belastingbetaling, wat ook
de taak is van de nationale Belastingdienst. Voor het
tegengaan van belastingontwijking en vermeende -ontduiking door bedrijven en particulieren is internationale
samenwerking, als ik het breder trek naar de rest van de
wereld, een voorwaarde.
Toenemende multilaterale samenwerking is dan ook, wat
Nederland betreft, aan de orde. Wij zijn natuurlijk een OESOland. Voor wat betreft onze belastingafspraken kijken wij
naar de OESO. In het kader van de samenwerking met
ontwikkelingslanden kijken we naar de VN-verdragen die
zij zelf hebben gesloten.
Er komt een nieuwe notitie van de staatssecretaris van
Financiën naar deze Kamer om te kijken hoe wij op internationaal belangrijke thema's het beste belastingontwijking
en -ontduiking kunnen tegengaan. Wij leveren ook technische assistentie vanuit het ministerie van Financiën, met
steun van mijn ministerie, om in ontwikkelingslanden de
capaciteit op te bouwen om belastingontduiking daar, in
het land zelf, tegen te gaan en ervoor te zorgen dat conform
de afspraken van Addis Abeba over de eigen financiering
van ontwikkelingslanden een eigen financiële draagkracht
wordt opgebouwd en versterkt middels belastingheffing.
Ontwikkelingslanden hebben daar natuurlijk baat bij en
willen betere aansluiting zoeken bij internationale samenwerking.
Er was een vraag of ik mij wil inzetten om Nederland — ik
citeer — "als belastingparadijs te ontmantelen". Ik denk dat
we eerst moeten stellen dat Nederland als dusdanig geen
belastingparadijs ís. Er is een probleem met de doorstroom.
U heeft dit al veel vaker besproken met de staatssecretaris
van Financiën. Dit kabinet gaat dit aanpakken en die aanpak
is al gestart. Mijn collega, de staatssecretaris van Financiën,
heeft op 23 februari zijn aanpak uitgebreid in een brief aan
uw Kamer verstuurd. Er is op verscheidene momenten uitgebreid met deze Kamer over gesproken.

13 september 2018
TK 109

109-19-6

De voorzitter:
Er zijn twee interrupties, maar volgens mij mag mevrouw
Leijten eerst.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wil niet voordringen hoor.
De heer Snels (GroenLinks):
Ga je gang.
Mevrouw Leijten (SP):
Iedere Amerikaanse multinational zit op de Zuidas en dat
is niet voor niets. Via Nederland gaat ontzettend veel geld
naar de Bermuda's van deze wereld waardoor er geen
belasting wordt betaald in ontwikkelingslanden. Wij staan
heel slecht te boek als belastingparadijs, als doorsluisland.
Er gaat jaarlijks 4.000 miljard door ons land via die Zuidas
naar andere oorden. Wat is precies de inzet van dit kabinet
om dat te verminderen? Hoeveel moet dat over een jaar of
over twee jaar zijn? 3.000 miljard, 2.000 miljard of 1.000
miljard? Wat is precies de inzet?
Minister Kaag:
Ik had dit misschien eerder moeten stellen: ik ben natuurlijk
in eerste instantie minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. In tweede instantie zijn er
natuurlijk specifieke maatregelen genomen tegen de rol
van Nederland als doorsluisland van dividend, rente en
royalty's naar laagstbelastende jurisdicties. Wij continueren
onze inzet op opname van antimisbruikbepalingen in
belastingverdragen. Er komt ook bronbelasting op dividend,
rente en royalty's van Nederland naar laagstbelastende
jurisdicties. De oprichting van brievenbusmaatschappijen
is daardoor dus ook niet meer interessant. Dit is een heel
sterk voorbeeld.
Volgens mij is soms in het internationale publieke imago
de perceptie van belastingparadijs gecreëerd. Ik denk dat
het belangrijk is dat de premier — ik geloof gisteren nog —
een gesprek hierover heeft gevoerd, evenals de staatssecretaris van Financiën. Er is een hele serie gesprekken geweest
over dit specifieke punt. Ik heb benoemd wat de maatregelen zijn waar het kabinet voor staat. Ik heb ook benoemd
wat wij internationaal doen vanuit het perspectief van
handel- en ontwikkelingssamenwerking. Ik heb daar verder
in deze fase weinig aan toe te voegen, ook natuurlijk omdat
wij volgende week op Prinsjesdag en daarna uitgebreid de
gelegenheid hebben om daar met de premier en het hele
kabinet nog weer gesprekken over te voeren. Ik denk wel
dat de term "belastingparadijs" niet van toepassing is op
Nederland. De specifieke maatregelen die u schriftelijk zijn
toegekomen en waarover uitvoerig is gedebatteerd, zijn
bekend. Het gaat om de definiëring van Nederland als
doorsluisland.
Een ander aspect is dat wij een open economie zijn, een
handelsland. Wij willen graag dat ondernemers zich vestigen en hier blijven. We willen andere ondernemingen
aantrekken. Ik ben bijvoorbeeld heel erg betrokken bij het
brexitbeleid. Wat kunnen wij doen om het vestigingsklimaat
voor allerlei bedrijven te vergroten en interessant te maken?
We moeten kijken naar internationaal opererende bedrijven

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

die ook ontvankelijk zijn voor goede structuren en die de
belastinggrondslag bevestigen maar ook beschermen. Dit
kabinet staat daar ook voor, maar de term "belastingparadijs" is voor mevrouw Leijten. Op basis van de feiten, de
kabinetsposities en de maatregelen die al genomen zijn en
verder nog uitgerold zullen worden, deel ik die term niet.
Mevrouw Leijten (SP):
Dit is waarom ik de minister van Financiën had uitgenodigd.
Natuurlijk waardeer ik het dat deze minister er is en voorleest wat wij allemaal weten, maar je hoopt in zo'n debat
ook een stap verder te komen. Wij weten bijvoorbeeld nog
helemaal niet welk tarief er op dividend, rente en royalty's
komt op het moment dat die naar een ander belastingparadijs gaan. Sterker nog, wij weten nog niet eens wat de
definitie van het kabinet van een "belastingparadijs" is.
Nederland is een doorsluisland van geld, winsten die elders
belast hadden moeten worden naar oorden waar er nooit
meer belast wordt. Dat geeft deze minister eigenlijk wel
aan. Het gaat om 4.000 miljard per jaar. Dat is het grootste
knooppunt in de wereld. Daar komt ook de term "belastingparadijs" vandaan. Ik vraag deze minister wat de inzet van
het kabinet is. Moet dat door de helft? Moet daar 10% vanaf?
Ik ben eigenlijk wel op zoek naar een antwoord vanavond.
Dan kunnen we daadwerkelijk de rol spelen die wij zouden
moeten spelen, namelijk dat Nederland geen toevluchtsoord
meer is om geen belasting te betalen.
De voorzitter:
Ik wil wel opmerken dat de minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking hier staat. Er komen
nog debatten met de minister-president, met de staatssecretaris en met de minister Financiën specifiek over het
belastingregime. U gaat natuurlijk over uw eigen woorden,
maar de minister gaat ook over haar eigen woorden. Dus
op het moment dat zij verwijst naar andere bewindspersonen, zeker kijkend naar het onderwerp van dit debat, hoop
ik ook dat wij daar met elkaar wat rekening mee kunnen
houden. Dan de minister.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik wil graag nog reageren.
De voorzitter:
Nee, de minister. U heeft net een vraag gesteld, dus ik geef
nu de minister het woord om daarop te reageren.
Mevrouw Leijten (SP):
Maar dit debat is aangevraagd met de minister van Financiën. Het kabinet heeft ons vorige week laten weten dat die
niet zou komen en dat deze minister wel alle vragen op dat
terrein zou kunnen beantwoorden.
De voorzitter:
Ja, maar u weet ook dat heel specifieke vragen absoluut
volgende week nog aan bod komen. Hier staat wel de
minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Dus u gaat over uw eigen vragen en antwoorden,
maar de minister natuurlijk ook.

13 september 2018
TK 109

109-19-7

Mevrouw Leijten (SP):
Ja, maar het is wel een beetje flauw. We hebben een debat
aangevraagd met een andere minister en het kabinet levert
deze minister — ik waardeer het dat zij er is en ik waardeer
haar inzet — maar de vragen op financieel gebied zouden
wel beantwoord kunnen worden. De 4.000 miljard die
Nederland als fiscale ...
De voorzitter:
Uw vraag is duidelijk.
Mevrouw Leijten (SP):
Die is niet nieuw en de vraag naar de ambitie om dat te
verminderen is ook niet nieuw.
De voorzitter:
Ja, uw vraag is helder. De minister.
Minister Kaag:
Ja, dank u wel. Ik heb veel meningen gehoord en ik zal mijn
leesvaardigheid nog eens een keer testen. Ik heb mijn
leesbril ook weer opgezet. Ik ben inderdaad de minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Ik heb gesteld wat ons internationale beleid doet en hoe
wij het belastingstelsel in ontwikkelingslanden versterken,
juist ook om doorsluismomenten te verzwakken, om corruptie tegen te gaan, om het verdienvermogen nationaal in
ontwikkelingslanden te versterken en om mensen aan de
slag te krijgen, en wat wij doen in Nederland om de open
economie op een duurzame wijze ook op te bouwen. Ik heb
ook een aantal belastingmaatregelen genoemd die u al
bekend zijn, schriftelijk. Ik denk dus dat ik in dit geval
inderdaad totaal niets toevoeg aan dit deel van het debat,
want het is allemaal al bekend en opgeschreven. We zijn
allemaal natuurlijk collectief in afwachting van volgende
week. Maar ik wil ze nog wel een keer benoemen. De
afschaffing van de dividendbelasting zou zonder aanvullende maatregelen tot gevolg kunnen hebben dat Nederland
in toenemende mate gaat fungeren als toegangspoort tot
de laagst belastende jurisdicties. Dit staat haaks op het
beleidsspeerpunt van dit kabinet om belastingontwijking
aan te pakken. Daarom voert het kabinet een bronbelasting
in op dividend-, interest- en royaltybetalingen aan laagst
belastende jurisdicties en in misbruiksituaties. Nou, dat is
nog een heel verhaal.
In ieder geval — ik kom terug op het belangrijkste punt —
wordt het belastingstelsel uitgebreid besproken. Het is uitgebreid besproken. De maatregelen zijn bekend. Het is
belangrijk voor een handelsland met een open economie
dat we het hele kader wegen. Ik ben er heel erg mee bekend
in het kader van de brexit hoe hard er wordt gewerkt om
Nederlandse bedrijven nog meer aan de slag te kunnen
helpen, maar ook om Nederland als investeringsland aantrekkelijk te blijven maken. Want een derde van ons inkomen
wordt verdiend aan handel en in het buitenland. Dat mogen
we niet vergeten. Dan gedeelde welvaart. Ook onze capaciteit om ODA uit te geven — dat heel kostbare ODA van de
belastingbetaler — in geselecteerde landen aan belangrijke
programma's wordt verdiend door de Nederlandse belastingbetaler.

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk even naar mevrouw Leijten om te zien
of ze behoefte heeft aan een tweede interruptie. Dat is niet
het geval. Dan geef ik het woord aan de heer Snels van
GroenLinks.
De heer Snels (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Het is inderdaad zo dat wij in de
commissie Financiën regelmatig met de bewindslieden
spreken over belastingontwijking. Ik heb ook de staatssecretaris van Financiën weleens gecomplimenteerd met de
aanpak, want het is in ieder geval een unieke draai in de
geschiedenis dat Nederland nu ook belastingontwijking
aanpakt. Maar mijn vraag was heel concreet op haar terrein
en gaat over belastingverdragen, zeker met ontwikkelingslanden. Dat is een punt dat wij maar heel weinig bespreken
in de commissie Financiën en de geschiedenis leert toch
dat die belastingverdragen, zeker die met de ontwikkelingslanden, ook wel vrij agressief zijn geweest, met een grote
nadruk, ook in de onderhandelingspositie, op lage bronbelastingen op rente, royalty's en grondstoffen. Mijn vraag
was heel specifiek aan deze minister of zij zich zou willen
bemoeien met het fiscale verdragsbeleid van het ministerie
van Financiën.
De voorzitter:
Dank u wel. De minister.
Minister Kaag:
Wij werken samen en zoals ik al meldde heeft Nederland
zelf als basis de OESO-verdragen en de OESO als uitgangspunt. Bij de meeste ontwikkelingslanden kijken we naar wat
de VN-standaard er is. Wij zoeken daar een middenweg in.
En met het ministerie van Financiën — dat is daar leidend
in — wordt gekeken naar wat multilateraal mogelijk is. Wij
doen heel veel in samenwerking. Bijvoorbeeld de technische
assistentie die geleverd wordt door het ministerie van
Financiën, wordt ook geleverd in samenspraak met het
ministerie van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Want aan alles zit een harde financiële kant, maar
juist ook die duurzame ontwikkelingskant.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Snels, afrondend.
De heer Snels (GroenLinks):
Nog één keer. Ik spreek ook regelmatig met ontwikkelingsorganisaties. Die blijven zich druk maken over de verdragen
met ontwikkelingslanden, en zeker over de verdragen die
er nog zijn en de inhoud daarvan. Zij raden steeds aan om
die verdragen te baseren op het modelverdrag van de Verenigde Naties omdat dat veel meer uitgaat van de belangen
van ontwikkelingslanden. Ik zou de minister toch graag
willen vragen om daar ook nog eens een keertje expliciet
naar te kijken. Misschien hoeft dat niet nu in het debat. Ik
zou haar willen vragen om op dat punt ook een beleidswijziging voor te stellen, of in ieder geval de Kamer te laten
weten hoe we daar in de toekomst mee omgaan.

13 september 2018
TK 109

109-19-8

Minister Kaag:
Zoals ik al zei, nemen we dat mee. Maar het VN-verdrag is
niet het enige. Wij hebben natuurlijk onze eigen standpuntbepaling, maar daarbij worden heel erg op een progressieve
manier elementen meegenomen uit het VN-verdrag waar
die van toepassing zijn op de specifieke situatie in ontwikkelingslanden. Want we kijken vanuit ontwikkelingsperspectief.
De voorzitter:
Dank u wel. Volgens mij was er ook nog een interruptie van
de heer Van Raan. Ga uw gang.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat klopt, voorzitter. Dank u wel voor uw geduld. Uit de
beantwoording van de vragen of de volgorde daarvan maak
ik een beetje op dat de minister niet de vraag gaat beantwoorden die ik stelde over de dividendbelasting. Dus ik wil
die vraag iets anders stellen. Misschien gaat ze hem dan
wél beantwoorden.
Neem nou een land dat vergelijkbaar is met Nederland wat
betreft openheid en wat betreft afhankelijkheid van handel,
bijvoorbeeld Vietnam of een ander land. Ik denk dat we het
erover eens zijn dat belastingmaatregelen onder andere
bedoeld zijn als herverdelingsinstrument. Ik zeg nadrukkelijk
dat ze daar "onder andere" voor bedoeld zijn. Ik wil de
minister bevragen op het belastinginstrument in die hoedanigheid van herverdelingsinstrument. Zou de minister in
haar beleid andere landen die vergelijkbaar zijn met
Nederland, dus landen met een open structuur en die
afhankelijk zijn van de handel, adviseren om de dividendbelasting af te schaffen?
De voorzitter:
Dank u wel. De minister.
Minister Kaag:
Nou, dat is een interessante vraag. Er wordt mij niet
gevraagd op grond van mijn capaciteit wat ik andere
donorlanden adviseer. Ons wordt gevraagd wat we bijvoorbeeld doen aan het bestrijden van seksueel misbruik en
van machtsmisbruik in de hulpsector. Er wordt ons
gevraagd hoe we het beste inzetten op investeren in
onderwijs. Ik kan me niet voorstellen dat men het zou
waarderen als ik iets tegen collega-ministers van handel of
van ontwikkelingssamenwerking zou zeggen over hun
nationaal beleid. Ik denk dat binnen de EU de ministers van
Financiën daar een meer geïnformeerd en beter gesprek
over voeren. Maar Nederland wordt daar niet over
gevraagd. Ik denk dat de heer Van Raan twee vragen mengt.
Een: bent u het eens met de besluiten van het kabinet over
de afschaffing van de dividendbelasting? Dat begrijp ik, dat
respecteer ik en dat moet u doen. Twee: moet ik toevallig
dan een soort missionaris worden om anderen te overtuigen? Op dat laatste zeg ik: nee.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik ga door op het laatste. Ik heb, dacht ik, de minister ook
heel duidelijk horen zeggen dat een van de belangrijkste
instrumenten de zeventien SDG's zijn, die centraal staan

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

bij haar beleid. Ik kan mij dus heel goed voorstellen dat in
de gesprekken die de minister in de uitvoering van haar
beleid voert met andere landen, zij ook zaken aan de kaak
stelt, of adviseert over die SDG's. Mijn vraag is heel simpel.
Als het zo'n goed idee is in vergelijkbare landen, zou dat
dan aan de orde kunnen komen in uw gesprekken, en wat
zou u dan zeggen? Dat is toch niet zo'n rare vraag?
Minister Kaag:
Ik begrijp niet helemaal of het gaat over de SDG's of over
de dividendbelasting in de context van de SDG's.
De voorzitter:
Misschien kan de heer Van Raan dat nog heel even toelichten?
De heer Van Raan (PvdD):
Ik licht dat graag toe. Het is in ieder geval duidelijk dat in
de SDG's zelf met geen woord gerept wordt over die dividendbelasting. Wel gaan bepaalde SDG's over belastingen
en heffingen als instrumenten. Ik kan me dus goed voorstellen dat er in die context in uw gesprekken vormen van
belastingheffing aan de orde zijn. Want u heeft het over
SDG's. In bepaalde SDG's komen belastingmaatregelen als
inkomensverdelingsinstrument voor; ik denk dat we het
daarover eens zijn. Wat zegt u dan in vergelijkbare gevallen
over de afschaffing van de dividendbelasting?
De voorzitter:
Het wordt toch een mix volgens mij, maar ik geef het woord
aan de minister.
Minister Kaag:
Het wordt een interessante mix. Ik weet niet of er vergelijkbare gevallen zijn. We hebben natuurlijk twee lagen. Aan
de ene kant trekken we op met een club donoren. Nederland
is, zoals mevrouw Becker van de VVD zei, soms donor
nummer vijf, dan weer zeven; we zitten in ieder geval in de
top tien. Meestal gaan de gesprekken met like-minded landen, oftewel traditionele donoren, toch echt heel erg over
ons internationaal investeringsbeleid. In het kader van
financiën gaat het over hoe we corruptie willen aanpakken,
hoe we belastingdiensten willen versterken, wat we willen
doen aan illegale handel, wat we doen aan mensensmokkel
en drugssmokkel. Dat is het hele pakket, bijvoorbeeld corruptie met een grote C. De SDG's zijn natuurlijk geen middelen of maatregelen. Het zijn internationale afspraken. Het
zijn doelen, met een tijdpad, indicatoren en streefwaarden.
Daaronder is het heel specifiek.
Nederland heeft zich nu door de nieuwe Buitenlandse
Handel en OS-nota gecommitteerd aan een aantal SDG's.
Dan hebben we natuurlijk ook nog sectoren: landbouw en
water. Daar zijn onze kennis, technologie, expertise en
relatie met landen heel belangrijk. Daar investeren we in.
Om specifiek te zeggen "hé, we gaan het hebben over dividendbelasting" komt niet op, omdat het in de vele kaders,
in onze internationale afspraken noch in de Wereldbank
aan de orde is. Dus een vergelijkbaar geval staat mij niet
bij. Als ik een dergelijke casus tegenkom, zal ik altijd vragen
hoe het heeft uitgepakt wat betreft het bestendigen van het

13 september 2018
TK 109

109-19-9

investeringsklimaat, wat bedrijven ermee doen en hoe dit
in ontwikkelingslanden heeft uitgepakt. Mijn Handelsportefeuille brengt me in een nexus van internationale samenwerking en handel. Bij de OS-portefeuille spreken we meer
over de Democratische Republiek Congo, over humanitaire
toegang in de oorlog in Jemen of nu over humanitaire steun
aan de mensen die vrezen voor hun leven in Idlib in Syrië.
Dividendbelasting is in dat soort situaties dus ook niet aan
de orde.
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
Minister Kaag:
Ik was klaar, meen ik. Ik kijk nog even, mevrouw de minister.
Handelsverdragen heb ik gehad, sector ...
De voorzitter:
En opeens heb je een promotie!
Minister Kaag:
Ik denk dat ik de eerste ronde van vragen en commentaren
heb beantwoord, mevrouw de minister. O, mevrouw de
voorzitter!
De voorzitter:
Nou doet u het weer! Ik kijk even naar mevrouw Leijten.
Volgens mij heeft ze nog behoefte aan een interruptie. Gaat
uw gang.
Mevrouw Leijten (SP):
Mevrouw de minister? Wat krijgen we morgen allemaal
onder embargo? Grapje! Dat is een verhit debat geweest
vandaag in deze Kamer.
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een hoop vragen beantwoord maar lang
niet alle vragen. Een van mijn belangrijkste vragen was de
volgende. In het rapport staat dus dat de wereldwijde
ongelijkheid gegroeid is en ondanks de economische groei
toeneemt, omdat er van die economische groei wereldwijd
€0,82 van €1 naar de rijkste 1% gaat. Erkent deze minister
dat de trickledowntheorie — maak de rijken maar rijker,
daar profiteert uiteindelijk iedereen van — bewezen onjuist
is?
Minister Kaag:
Ik vind het altijd een interessante vraag. Ik merk dat men
het in deze Kamer vaak over erkennen heeft. Ik vind dat
eerlijk gezegd vaak een lastig woord. Dat betekent bijna dat
je iets moet toegeven. Ik zie inderdaad waarde in een andere
economische analyse, maar dit rapport zegt niet: de trickledowntheorie is dood. Dit rapport benoemt een aantal zaken.
Het benoemt de statistiek, de feiten en verschil tussen
regio's en binnen landen. Die benoemt het. Het heeft het
niet over economische theorieën.
Het tweede is dat het voorbeelden geeft van nationaal
beleid, zoals investeren in onderwijs en een progressief

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

belastingstelsel, waarmee je kansarmen en de allerarmsten
aan het werk kunt krijgen. Dat kunnen positieve factoren
zijn in het veranderen en doorbreken van structurele
armoede, vooral voor achtergestelde groepen. De trickledowntheorie past Nederland mijns inziens niet toe. Europa
en veel landen ook niet. Daarom is Europa relatief succesvol
als je het vergelijkt met andere regio's. Het Midden-Oosten
is bijvoorbeeld een heel interessante casus. Daar is het
aantal armen ten dele toegenomen, procentueel, vanwege
conflicten. De andere vorm van rijkdom is olierijkdom. Die
is heel kunstmatig en niet gerelateerd aan productie. Dus
in veel regio's moet je kijken van land tot land, van situatie
tot situatie wat een achterliggend nationaal beleid is
geweest. Dat lees ik niet in het rapport.
Mevrouw Leijten (SP):
We hebben een debat over het rapport. Een van de kernwaarden in de afgelopen jaren van neoliberalisme en globalisering, waar politieke keuzes aan ten grondslag liggen,
is geweest: geen grenzen aan het kapitaal. Als je die wegneemt, concentreert het kapitaal zich aan de top. Het werd
altijd gelegitimeerd vanuit de opvatting dat als de rijken rijk
zijn, dat goed is voor de hele economie. Na 30 of 40 jaar
globalisering en vrijheid van het kapitaal, niet ten gunste
van de armsten maar ten koste van de armsten, blijkt die
theorie in de analyse van de SP feitelijk bewezen onjuist te
zijn. Als we dat in ieder geval kunnen vaststellen met elkaar
— het maakt me niet uit hoe we het noemen — ziet de
minister dan in dat de gedachte achter de neoliberale globalisering, waar politieke keuzes achter schuil zijn gegaan,
namelijk dat het goed zou zijn, ook voor de allerarmsten,
ook al concentreert de rijkdom zich aan de top, niet juist is?
Minister Kaag:
Ik weet niet of mevrouw Leijten het over Nederland wil
hebben, want die situatie zien we hier niet de afgelopen
decennia. Tegelijkertijd is er inderdaad veel zorg bij de
gemiddelde burger over de effecten van globalisering in
heel veel landen, juist ook de ontwikkelingslanden. Daar
moeten we natuurlijk ook naar kijken. Mensen voelen zich
achtergesteld, merken dat er veranderingen zijn op de
banenmarkt. De technologie zal een heel andere manier
van produceren teweeg brengen.
Wat dat gaat betekenen is wat mij betreft een veel crucialere
vraag en kernpunt. Gedeelde welvaart? Helemaal eens. U
vindt dat ook terug in de Buitenlandse Handel en OS-nota.
Hoe die te bereiken? Door tal van maatregelen. Door
investeren, groei, verstandige globalisering. We kunnen de
klok niet meer terugdraaien. Sommigen willen dat misschien, maar dat is niet realistisch. Het andere is natuurlijk
wat voor nationaal beleid je erop zet. In de ontwikkelingslanden is corruptie een enorm ding. Er is veel rijkdom. DRC
bijvoorbeeld had een van de rijkste landen ter wereld kunnen zijn. Het is een van de armste landen. Als je er een
bezoek brengt, vraag je je af hoe het mogelijk is dat zo veel
miljoenen mensen conflict, armoede, angst en ondervoeding kunnen ondervinden in een land dat een van de rijkste
had moeten zijn. Slecht bestuur, onderdrukking, corruptie
en ook nog een koloniaal verleden, wat ook niet helpt. Er
is ook belastingontwijking. Ik hoor mevrouw Leijten "ook
in Nederland" zeggen, maar wij doen bijvoorbeeld niet aan
blood diamonds. Er zijn tal van voorbeelden. Ik noem DRC
als prangend voorbeeld. Globalisering is een punt van zorg

13 september 2018
TK 109

109-19-10

maar ook van kracht. Het brengt veel landen ook veel, door
technologie en toegang tot markten.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, u heeft al twee interrupties gehad. Vragen
kunt u in de tweede termijn stellen.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, de Democratische Republiek Congo, DRC. Dat
zeg ik even voor de stenografen. Ik vind het jammer dat er
geen bespiegeling kan komen op de aannames die onder
de neoliberale globalisering hebben gelegen. Blijkbaar vraag
ik te veel van deze minister als ik vraag om hierop een
bespiegeling te geven.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Van Raan van de Partij voor
de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Ik kan me de vragen van mevrouw
Leijten heel goed voorstellen, want het lijkt erop dat de
minister misschien niet door heeft dat ze vindt dat ze op
het hockeyveld staat, terwijl er een tenniswedstrijd gespeeld
wordt. Als je niet weet wat het economische systeem is dat
ten grondslag ligt aan het rapport ...
De voorzitter:
Uw vraag is?

Dan het tweede punt. De globale economie, welvaart en
groei zijn belangrijk. Als u de nota heeft gelezen, zult u zien
dat we het over duurzame inclusieve groei hebben, waarbij
economische groei op verzoek van ontwikkelingslanden
cruciaal is. Geen hulp, maar handel. Om welke handel en
prioriteiten het gaat, kunt u zien in de handelsakkoorden.
Om welke banen het gaat, kunt u ook zien in de uitwerking.
En als het neerkomt op de vraag in welk systeem dat
gebeurt, dan weet ik heel goed wat de positie van de Partij
voor de Dieren is. Deel ik die? Nee. Maar er is geen concurrentieslag wie het grappigste is.
De vraag over het rapport over de donuteconomie heb ik
al eerder beantwoord. We zijn allemaal bezig met de manier
van produceren en consumeren. Ik heb de circulaire economie benoemd als prioriteit van het kabinet. Ik heb het nationaal klimaatakkoord benoemd. Ik heb financiering voor
internationale klimaatactie benoemd. Dat wordt meegenomen in de uitvoering van het Parijsakkoord en in onze
internationale samenwerking. Dat zijn wat mij betreft
manieren om een ander systeem te creëren. Dat is dus niet
door te beginnen op de manier die wordt voorgesteld door
de Partij voor de Dieren.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Van Raan, afrondend.

De heer Van Raan (PvdD):
Ik kan me niet voorstellen dat dat zo is, want het is een
verstandige vrouw. Ze heeft ook net aangegeven dat ze
kennis heeft van de achterliggende theorieën. Ik vind dat
heel moeilijk om te geloven. Ik heb dus eigenlijk twee vragen. Dat mag ook, geloof ik, voorzitter.
De voorzitter:
U mag één vraag stellen. U heeft al zo'n lange aanloop
gehad dat ik u de kans geef om één vraag te stellen. Als u
daar behoefte aan heeft, komt er ook nog een tweede termijn. Dus graag één vraag.
De heer Van Raan (PvdD):
Dan is dit geen vraag, maar een constatering. Ik wil dan
graag de volgende vraag over haar bijdrage stellen. Ze zegt
dat groei cruciaal is om die ongelijkheid te beteugelen.
Volgens mij vergeet zij daar één ding, namelijk dat het echt
cruciaal is om die groei te ontkoppelen van CO2-uitstoot,
van broeikasgassenuitstoot. Want doen we dat niet, dan is
Congo straks wel net zo welvarend als Nederland, maar
houdt zij dat één maand vol omdat dan de grondstoffen op
zijn. Is de minister het met de Partij voor de Dieren eens
dat ontkoppeling van die groei en broeikasgassenuitstoot
noodzakelijk is?

Tweede Kamer

Minister Kaag:
Ik heb gehoord over Miss World-verkiezingen. Ik had dat in
tijden niet meer gehoord eigenlijk. Ik dacht dat dat uit was.
Ik hoor over vrouwen die op het hockeyveld en de tennisclub staan en verschillende wedstrijden spelen. Ik vind het
heel interessante observaties. Interessant, daar houd ik het
bij.

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

De heer Van Raan (PvdD):
Ik vraag me toch af wat de minister dan bedoelt met "niet
te beginnen op de manier van de Partij voor de Dieren". Ik
begrijp oprecht niet wat ze daarmee bedoelt, want ik denk
dat we in die zin toch wel vrij dicht bij elkaar staan. Maar
wat ik toch mis in die nota — ik hoor het haar nu ook niet
zeggen — is dat die ontkoppeling zo van belang is, want
anders gaan we van de regen in de drup. Alle discussies
over welk systeem erachter ligt even daargelaten.
Minister Kaag:
De nota die uitvoerig in de commissie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking is besproken spreekt
niet van "directe ontkoppeling" en zeker niet van "het nu".
Dat klopt.
De voorzitter:
Dank u wel. Was u aan het einde van uw verhaal? Alle vragen zijn volgens mij beantwoord. Is er nog behoefte aan
een tweede termijn? Ik zie veel mensen het hoofd schudden.
Mevrouw Leijten heeft daar wel behoefte aan. Zij is ook de
aanvraagster van het debat, dus ik geef haar de gelegenheid
om het woord in tweede termijn te voeren.

13 september 2018
TK 109

109-19-11

uiteraard overtuigd van de goede bedoelingen; dat wil ik
toch even benadrukken.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. We hebben het vandaag over een rapport over
de wereldwijde ongelijkheid dat door wetenschappers is
opgesteld, zonder een belang van een multinational. Daarin
wordt gewoon gevolgd waar het geld naartoe gaat. Waar
komt de euro of de dollar die we met elkaar rijker worden
precies terecht? Met alles wat de wereld rijker wordt, komt
die dollar voor 80% bij de rijkste 1% terecht, bij hen die al
alles hebben en die van gekkigheid niet weten wat ze met
dat geld moeten doen. Dat is in Nederland niet anders. De
ongelijkheid groeit. De welvaart wordt niet eerlijk gedeeld.
Iedere euro die wij via de handelsvisie van de minister
investeren in ontwikkelingslanden, wordt via belastingontwijking en via multinationals die dat doen in veelvoud weer
terugverdiend in Nederland. Zo gaan wij om met ontwikkelingssamenwerking en met de verdeling van de welvaart.

Ik heb wel een motie om vorm te geven aan hoe het ook
zou kunnen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat beleid dat gericht is op kortetermijngroei
van het bbp niet alleen desastreus is voor onze planeet, het
klimaat, de leefomgeving en de dieren, maar dat dit beleid
ook leidt tot enorme inkomensongelijkheid;
constaterende dat Nederland een land is waar aandeelhouderswaarde van bedrijven centraal staat wat betreft het
economisch beleid;

Ik heb een motie.

Motie

overwegende dat dit niet altijd het geval is geweest;

De Kamer,

roept de regering op zich tot het uiterste in te spannen om
een vernieuwd Rijnlandmodel in Nederland te introduceren,
waarin ook de belangen van toekomstige generaties, mensen elders, onze planeet en andere soorten worden meegenomen,

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat zowel wereldwijd als in Nederland de
kloof tussen arm en rijk verder is gegroeid;
constaterende dat ongelijke verdeling van de welvaart
economische groei remt en leidt tot instabiliteit en onveiligheid;
verzoekt de regering de aanbevelingen uit het World Inequality Report 2018 — te weten progressieve belastingen,
transparantie over financiële gegevens, investeren in
onderwijs en gezondheidszorg — tot integraal onderdeel
te maken van het binnen- en buitenlandbeleid,

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Raan. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 269 (33625).
De heer Van Raan (PvdD):
Dank u wel.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Leijten en Karabulut. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik graag het woord aan de heer Snels
van GroenLinks.

Zij krijgt nr. 268 (33625).
Ik kijk even naar de heer Van Raan. Zitten er nog andere
mensen tussen? Nee, dat is niet het geval. Dan de heer Van
Raan voor zijn tweede termijn.
Ik kijk in de tussentijd ook even naar de heer Snels. Heeft
u ook behoefte aan een tweede termijn? Oké. Dan klopt
mijn administratie weer.
De heer Van Raan.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ook dank aan de minister voor de
antwoorden. Graag spreek ik een andere keer verder over
de theorieën die ten grondslag liggen aan de economische
systemen. Misschien is dat nu niet het moment. We zijn

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter, dank u wel. Ook dank voor de antwoorden van
de minister. Ik denk niet dat wij de ongelijkheid in de wereld
in dit drieminutendebatje gaan oplossen. Daarom dien ik
ook geen motie in. Maar ik heb nog wel een hartenkreet of
één vraag.
Wat mij opvalt is dat economen, economische instituten
als het IMF, de Wereldbank en het World Economic Forum
en liberale tijdschriften als The Economist en de Financial
Times de ongelijkheid binnen landen als een van de
belangrijkste sociale problemen zien en ook als een van de
belangrijkste politieke uitdagingen. Dat is precies de reden
waarom ik in de eerste termijn vroeg naar de relatie tussen
ongelijkheid en politieke polarisatie, want ik maak mij daar
heel veel zorgen over, zeker als we een open wereld willen
handhaven.

13 september 2018
TK 109

109-19-12

Wat mij opvalt is dat ik van politici vaak vrome woorden,
goede woorden en goede bedoelingen hoor. Die hoorde ik
ook wel weer bij de minister. Dat reken ik haar niet aan,
zeker niet in dit debatje. Maar ik heb wel één vraag: hoe
krijgen we voor dit onderwerp, ongelijkheid binnen landen
en politieke polarisatie, meer politieke urgentie, zowel in
Nederland als in Europa, in samenwerking met de OESO
en andere organisaties? Ik vind wel dat het aan de urgentie
ontbreekt.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De minister heeft aangegeven dat ze behoefte
heeft aan vier minuten schorsing.
De vergadering wordt van 22.10 uur tot 22.15 uur geschorst.
De voorzitter:
De minister is zover om haar appreciatie te geven van de
moties en er is één vraag gesteld. De minister.

Minister Kaag:
Dank u, mevrouw de voorzitter. Ik meen dat ik twee moties
heb. De eerste is de motie op stuk nr. 268 van mevrouw
Leijten en mevrouw Karabulut. Ik ontraad deze motie. Het
is niet de benadering van de regering om rapporten integraal onderdeel te maken van het binnen- en buitenlands
beleid. We hebben onlangs, in juni, gediscussieerd over de
nota over Buitenlandse Handel en OS. Er is een gemeenschappelijke buitenland- en veiligheidsstrategie. Er zijn ook
een aantal andere nota's gepresenteerd en die zijn bediscussieerd. De uitwerking daarvan vormt natuurlijk ook
onderdeel van onze budgettaire planning, die hier volgende
week gepresenteerd zal worden; de inhoud en de financiering die daarbij hoort. Overigens is het onze appreciatie dat
de kloof in Nederland niet dusdanig is gegroeid.
De voorzitter:
Dat roept een vraag op van mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik ben eigenlijk erg verbaasd, want ik heb in eerste termijn
goed naar de minister zitten luisteren en daarin zei ze dat
juist al die aanbevelingen van het rapport integraal onderdeel waren van haar beleid, dat er wordt gekeken naar
belastingen en naar de ontwikkeling voor de burgers. En
dan leg je dat vast in een motie en dan wijst ze dat af. Ik
begrijp daar helemaal niks van, voorzitter.

Mevrouw Leijten (SP):
Het lijkt mij heel ingewikkeld om dit rapport integraal uit te
voeren, want het is een feitelijke constatering van hoe het
kapitaal over de wereld gaat en waar de winsten neervallen
en waar niet. Ik stel voor om de aanbevelingen van dit
rapport, dat de ongelijkheid wil bestrijden, iets wat de
minister in eerste termijn meerdere keren heeft betoogd
dat haar inzet is, integraal onderdeel te maken van het
beleid. Ik had echt de stellige indruk dat de minister niets
anders kon zeggen dan dat het ondersteuning van het beleid
is, dus dat zij die motie overneemt.
Minister Kaag:
Dat is dan heel spijtig, maar ik heb niet die indruk willen
wekken. Het gaat erom dat de nota over Buitenlandse
Handel en Ontwikkeling zich specifiek richt op de nexus van
hulp en handel en het tegengaan van ongelijkheid middels
een aantal specifieke maatregelen en financiering. Daarbij
horen bijvoorbeeld elementen als corruptiebestrijding en
versterking van de Belastingdienst. Ik wil natuurlijk niet in
herhaling vallen. De nota is duidelijk en is bediscussieerd
en wij gaan deze nu uitvoeren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan de tweede motie.
Minister Kaag:
De tweede motie op stuk nr. 269 is van de heer Van Raan
van de Partij voor de Dieren. Ontraden.
Dan is er een vraag. Ik ben het geheel eens met de vraagsteller over ongelijkheid en het risico van polarisatie. Het
is echter een breed debat, zoals ik al heb aangegeven. Het
lijkt mij in eerste instantie dat daar een grote verantwoordelijkheid niet alleen bij het kabinet ligt, maar juist ook bij
de politiek, de kennisinstellingen en anderen. Ik kijk uit naar
de verschillende debatten die gevoerd kunnen worden in
alle onderdelen van deze Kamer.
De voorzitter:
Dank u wel.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Stemmingen over de moties vinden plaats op dinsdag 25
september, omdat we volgende week dinsdag Prinsjesdag
hebben. Ik dank de minister, de Kamerleden en de eventuele
kijkers thuis.

Minister Kaag:
Ik zeg ook niet dat ik het niet uitvoer; ik zeg niet dat ik via
een motie een rapport integraal ga uitvoeren. Dat is wat
anders in mijn taal.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, afrondend.

Tweede Kamer

Bericht dat de wereldwijde ongelijkheid
extreme vormen aanneemt

13 september 2018
TK 109

109-19-13