Vrijheid van stichting
Over de mogelijkheden en consequenties van een moderne
interpretatie van de vrijheid van richting bij de stichting van
bijzondere scholen

Eindrapport

P.W.A. Huisman
M.T.A.B. Laemers
D. Mentink
P.J.J. Zoontjens

Rotterdam / Amsterdam / Schoonhoven / Tilburg
14 juni 2011

Inhoudsopgave
1 Algemene inleiding
1.1 Recente initiatieven tot oprichting nieuwe scholen
1.2 Richtingbegrip
1.3 Voorgeschiedenis
1.4 Vraagstelling, methode en product van het onderzoek
1.5 Indeling van het onderzoek

5
7
8
9
10

2 Ontwikkelingen met betrekking tot ‘richting’ in de rechtspraktijk
2.1 Inleiding
2.2 Problemen en eerdere oplossingen met betrekking tot het richtingbegrip
2.2.1 Adviezen
2.2.2 Naar een wetsvoorstel Flexibilisering scholenbestand
2.2.3 Advies Raad van State; intrekking wetsvoorstel
2.3 Richtingbegrip in de jurisprudentie
2.3.1 Inleiding
2.3.2 Aanvang: richtingvrije planning
2.3.3 Ontwikkeling van het richtingbegrip
2.4 Conclusies

11
11
11
13
14
16
16
17
17
20

3

De grondwettelijke betekenis van het richtingbegrip en de mogelijkheden tot
verruiming ervan
3.1 Ter inleiding
3.2 Inrichting, inrichtingsvrijheid en richting
3.3 Inhoud van de vrijheid van richting als grondwettelijk begrip
3.4 Pedagogische richting gelijk aan opvoedkundige richting?
3.5 Ter afronding

23
23
24
27
28

4

De grondwettelijke positie van het openbaar onderwijs, de waarborg van
alomtegenwoordigheid
4.1 Ter inleiding
4.2 Grondwettelijk primaat van het openbaar onderwijs
4.2.1 Principiële keuze bij onderwijspacificatie: openbaar is regel
4.2.2 Principiële strijd bij de onderwijspacificatie om een zo concreet mogelijke tekst
4.3 Grondwetgever en oorspronkelijke wetgever
4.3.1 De wetgever van 1920: geen negatieve getalscriteria
4.3.2 In de pas met het bijzonder onderwijs
4.4 Ter afronding

31
31
31
32
33
33
34
35

5 Richting en de stichting van scholen: suggesties voor oplossingen
5.1 Noodzaak voor deze tijd
5.2 Verruimd richtingbegrip en bekostiging: theorie en praktijk
5.3 Richtingvrije planning
5.4 Positie openbaar onderwijs in het kader van richtingvrije planning
5.4.1 Hedendaagse betekenis openbaar onderwijs
5.4.2 Maatregelen ter versterking positie openbaar onderwijs
5.5 Eisen bij stichting nieuwe scholen in het kader van richtingvrije planning
5.5.1 Algemeen
5.5.2 Algemene eisen
5.5.3 Eisen bij stichting in een nieuwbouwwijk
5.5.4 Eisen bij de stichting van een school buiten een nieuwbouwwijk

37
38
40
41
41
42
44
44
45
47
47
2

5.6 Methoden van meting van de behoefte
5.6.1 Algemeen
5.6.2 Directe meting
5.6.3 Ouderverklaringen
5.6.4 Gegevens uit centrale aanmelding
5.7 Consequenties loslating richtingbegrip voor andere onderwijsdomeinen

48
48
48
50
50
50

6 Samenvatting en conclusies
6.1 Samenvatting
6.2 Conclusies, beantwoording onderzoeksvragen

53
58

Overzicht jurisprudentie
Literatuur

61
63

3

4

1.

Algemene inleiding

1.1 Recente initiatieven tot oprichting nieuwe scholen
Op 21 juni 2010 bericht het NRC Handelsblad – voor zover van belang – het volgende:
“Begin 2007 ging de telefoon bij Ina Alsma, onderwijskundig beleidsmedewerker van de
Friese gemeente Tietjerksteradeel. Aan de lijn een mevrouw van de Stichting voor Persoonlijk
Onderwijs (SVPO). ‘Ze zei dat ze een katholieke middelbare school wilden opzetten in onze
gemeente. Maar een katholieke basisschool, die hebben we niet. We hebben hier niet eens
een katholieke gemeenschap.’
Het is moeilijk om een nieuwe school starten in Nederland. Bijna onmogelijk. ‘Maar er zijn
stemmen die daarvoor opkomen en wij zijn één van die stemmen’, zegt Misha van Denderen
van de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs (SVPO) in zijn kantoor, dat doordeweeks kantoor
houdt in de kerk in Durgerdam. Aan de andere kant van het IJ ligt Amsterdam.
De SVPO heeft de mazen van het net gevonden, zegt Alsma. ‘Als je een nieuwe school wilt
beginnen, moet je kunnen bewijzen dat er potentieel is. Zij hebben gekeken waar dat
potentieel was, daar heb ik wel bewondering voor. In Hardegarijp was een witte vlek voor
katholiek voortgezet onderwijs.’
Met behulp van een softwareprogramma heeft Van Denderen niet alleen Friesland maar heel
Nederland gescand op de 'witte vlekken' in het bijzonder onderwijs. De scan leverde twintig
plaatsen op waar in principe ruimte is voor een school, zegt hij. ‘Na een nauwere selectie – op
afstand tot het station, op aantal schoolgaande kinderen in het postcodegebied – bleven er
vijf plekken over. Kapelle in Zeeland, Hardegarijp in Friesland, Hoogkarspel in Noord-Holland,
Harderwijk en Geldermalsen.’
Dat zijn de plaatsen waar SVPO nieuwe scholen start of wil starten, met allerlei innovatieve
kenmerken. Eén leerjaar zal niet groter zijn dan 80 leerlingen. De klassen tellen niet meer dan
zestien leerlingen, die geen huiswerk krijgen maar wél de dag tot half zes op school zitten.
Ook belooft de school een geautomatiseerd leerproces, zodat ouders de verrichtingen van
hun kinderen op de computer kunnen volgen. De kinderen kunnen per vak doorgroeien; het
ene vak op havo, het ander op vwo-niveau. Dat op zich is al nieuw. Bijzonder is bovendien
dat de verschillende nieuwe scholen van SVPO een uiteenlopende denominatie hebben. In
het Zeeuwse dorpje Kapelle begint in augustus de Isaac Beeckman Academie. Deze school
valt onder algemeen bijzonder onderwijs, vergelijkbaar met openbaar onderwijs. Als het in
Hoogkarspel gaat lukken, en dat verwacht Van Denderen wel, dan opent daar volgend jaar de
Pierre Bayle Academie. Deze school is protestants-christelijk. Voor de geplande school in
Geldermalsen geldt dat ook. De school in Harderwijk zal evenwel katholiek worden, net als de
school in Hardegarijp.
Al naar gelang de aanvraag, verschiet de school van kleur. Want dat was de witte vlek, de
plek waar nog geen school stond. In het verleden was niemand in Kapelle op het idee
gekomen een nieuwe school te beginnen. Wethouder Leo Kosten (Onderwijs, SGP) erkent
het ruiterlijk. Totdat ‘een bevlogen man’, Misha van Denderen, hem meldde: ‘ik heb een heel
goed idee’. Nu is hij enthousiast. ‘Er was daarvoor geen middelbare school in onze gemeente,
nota bene geboortegrond van premier Balkenende en staatssecretaris Jan Kees de Jager.
Vroeger was er een tuinbouwschool, want dit is een tuindersgebied, maar die is al jaren weg.’
(..)
’Het is een trend om scholen te beginnen met een eigen pedagogisch klimaat’, zegt Sjoerd
Slagter, voorzitter van de koepelorganisatie VO-raad. ‘Ouders kiezen bewuster, ook rond
pedagogisch onderwijs. In die zin past het goed, en zijn ze van harte welkom. Het is een
goede zaak als ouders wat te kiezen hebben.’ Al mag het natuurlijk niet zo zijn, voegt Slagter
toe, dat ‘de stichting van de ene betekent dat de ander onder de overlevingskans zakt. Dan
ben je verkeerd bezig.’
In tegenstelling tot het Zeeuwse Kapelle, zijn de plannen voor de nieuw te stichten school in
Friesland met minder gejuich onthaald. De gemeente tekende bezwaar aan bij het ministerie
van Onderwijs. Een complete delegatie was afgereisd vanuit Friesland om de bezwaren in
februari toe te lichten bij de commissie voor de bezwaarschriften in Zoetermeer. Negen
mensen samen in één busje, onder wie de onderwijswethouder Fokkema, de

5

onderwijsambtenaar Alsma, hun advocaat, twee directeuren van de middelbare scholen en
een adviseur van de provincie, Theo Willems. Die ook al tegen is, ‘met krimp in het
achterhoofd’. In Friesland vinden ze dat er geen ruimte is voor een derde school.
(..)
En dan is er nog de 'kleur' van het Tjalling Koopmans College; hoe katholiek is een school die
zich niet heeft aangemeld bij het bisdom Groningen? ‘De aanvraag is niet gebeurd via lokaal
initiatief’, stelt Harm Jan Mud namens de christelijke Besturenraad. De Bond Katholiek
beroeps- en voortgezet onderwijs wijst erop dat een school zich niet ‘zomaar’ katholiek mag
noemen. ‘Er wordt oneigenlijk gebruik gemaakt van de rooms-katholieke grondslag.’ Van
Denderen ontkent dat het ‘katholieke’ denominatie een pragmatische keus is. ‘Het is een
1
oprechte richting. Het is nadrukkelijk aan ouders zelf om dat verder in te vullen.”

Op grond van onder meer deze casus is tijdens de begrotingsbehandeling op 10 november
2010 in de Tweede Kamer door het lid Elias (VVD) de aandacht gevraagd voor de
problemen bij het stichten van een nieuwe school in een nieuwbouwwijk. Ouders die een
school wensen van een verlangde pedagogische signatuur moeten de omweg maken van
de stichting van een openbare of bijzondere school. Elias verwoordt zijn bezwaren en ideeën
als volgt:
“De kern van het praktische probleem is dat door de manier waarop de wetgeving in elkaar
steekt, het soms niet mogelijk is om een gewone openbare school te stichten in een
nieuwbouwwijk, maar wel een bijzondere neutrale school met een specifieke
onderwijskundige visie. Is het mogelijk en bespreekbaar om de elementen uniciteit – daarbij
gaat het om de vraag of de nieuwe school een aanvulling vormt op het bestaande aanbod –
de verwachte omvang van de school en de vraag of de school binnen de onderwijsvisie van
de gemeente valt, op de een of andere manier te beschouwen als richtinggevend bij de
2
stichting van nieuwe scholen?”

Ook volgens Van der Ham (D66) wordt het de komst van nieuwe openbare scholen lastig
gemaakt. Gaandeweg het debat merkt hij op dat hij niet overtuigd is van het argument van
de minister dat het openbaar onderwijs niet nadeliger wordt behandeld bij schoolstichting
dan het bijzonder onderwijs:
“De minister zegt nog een half jaar nodig te hebben om een brief te schrijven om hierop te
kunnen reageren. Als dat haar insteek wordt, dan is die nogal bevooroordeeld. De besturen
van bijzondere grondslag hebben zich namelijk heel krachtig ontwikkeld en die kunnen in
nieuwe wijken heel snel aan de gang gaan; zij kunnen daar heel snel dependances
neerzetten. Het lijkt mij daarom heel goed om voor zo’n brief te onderzoeken of het, als je een
nieuwe wijk bouwt, niet veel verstandiger is om daar in eerste instantie direct openbaar
onderwijs te stichten, zoals je daar ook een tram- of buslijn aanlegt. Als de wijk dan is
ingericht, kun je eens bekijken of er draagvlak is om er een bijzondere school van te maken,
in plaats van dat het heel vaak omgekeerd gebeurt. Daarmee houd je namelijk de huidige
stand van zaken in stand, de status quo in de verhouding tussen bijzonder onderwijs en
openbaar onderwijs, terwijl die misschien helemaal geen recht doet aan de werkelijke
3
situatie.”

In feite zijn er op grond van een en ander twee vragen aan de orde: 1. Hoe kan worden
gewaarborgd dat ouders een nieuwe school kunnen stichten op basis van pedagogisch1 Op 2 december 2010 meldt het Friesch Dagblad: “De Raad van State in Den Haag bepaalde
gisteren dat het Tjalling Koopmans College geen strobreed in de weg gelegd mag worden om een
nieuwe school te beginnen in Hurdegaryp. Dat komt doordat er in de buurt geen enkele school voor
voortgezet onderwijs is van katholieke signatuur.”
2 Handelingen II, nr. 20, 10 november 2010, p. 19.
3 Handelingen II, nr. 21, 11 november 2010, p. 21.

6

methodische motieven? 2. Hoe kan bij de stichting van nieuwe scholen recht worden gedaan
aan het grondwettelijke beginsel van de alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs?

1.2 Richtingbegrip
Het begrip richting is ontleend aan de grondwettelijk beschermde ‘vrijheid van richting’,
welke thans krachtens de uitwerking in wetgeving en jurisprudentie wordt gedefinieerd als de
vrijheid van bijzondere scholen om in het onderwijs uitdrukking te geven aan ‘een eigen
religieuze of levensbeschouwelijke visie op mens en maatschappij’,4 of zoals het vorig jaar in
de rechtspraak werd geformuleerd: ‘een fundamentele oriëntatie, ontleend aan een
welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing’.5 Openbaar onderwijs wordt
geacht niet van een richting te zijn, is religieus of levensbeschouwelijk neutraal. In het
Nederlandse duale onderwijsbestel is daardoor sprake van twee op principieel niveau elkaar
uitsluitende onderdelen: het bijzonder onderwijs heeft het recht zich in het onderwijs te
verlaten op één, bewust eenzijdige, religieuze of levensbeschouwelijke visie op mens en
samenleving; het openbaar onderwijs mag zich daarentegen niet beperken tot aandacht
voor één levensovertuiging of geloof en mag daarbij ook zeker niet eenzijdig zijn: het is
geestelijk pluriform.
Omdat het begrip richting naar de huidige rechtstoepassing slechts betrekking kan hebben
op een religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging vallen hier uitgangspunten van
pedagogisch-methodische aard buiten. De signatuur van een instelling door de enkele
aanduiding als Montessori-, Dalton- of Jenaplanschool wordt dus niet tot richting gerekend.6
En dat heeft allerlei consequenties. Op grond van deze signatuur alleen komen dergelijke
scholen niet voor overheidsbekostiging in aanmerking: de school zal allereerst uit moeten
gaan van een erkende richting. Hoewel de wettelijke regel thans tamelijk ruim is
geformuleerd, kunnen – uitzonderingsgevallen daargelaten – leerlingen die kiezen voor
scholen vanwege een louter pedagogische signatuur in de praktijk geen gemeentelijke
vergoeding van de vervoerskosten ontvangen.7 Ook kan in een dergelijk geval geen
richtingsbezwaar in de zin van de Leerplichtwet 1969 spelen.8 Wel is het zo dat bijzondere
en openbare scholen de methoden van Montessori, Dalton of anderen kunnen volgen bij de
inrichting van hun onderwijs. Tot op grote hoogte is er immers sprake van pedagogische
autonomie van openbare en bijzondere scholen in ons rechtsstelsel.9
4 B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999, p. 51.
5 HR 6 juli 2010, LJN: BL6719.
6 KB 11 november 1983, AB 1984, 109, m.nt. BJvdN.
7 Al onder het regime van art. 13 L.O.-wet 1920 werd door de Kroon uitgemaakt dat bezwaren tegen
de richting van het onderwijs aan naburige scholen niet gericht kunnen zijn tegen het feit, dat aan
deze scholen niet het verlangde Montessori onderwijs wordt gegeven. Zie KB 28 oktober 1952, nr. 27,
AB 1953, blz. 281. Zie over het huidige recht: P.J.J. Zoontjens, Ontwikkelingen in het
leerlingenvervoer, Gemeentestem 7213, 11 september 2004, p. 477-483.
8 Zoals het in de Leerplichtjurisprudentie heet zijn onder richtingsbezwaren niet begrepen:
‘bedenkingen tegen de soort van het onderwijs, tegen de leerplicht als zodanig of tegen de wettelijke
inrichting van het onderwijs’. Zie o.m. HR 3 oktober 2000, LJN: ZD1985, NJ 2000, 703 en HR 6 juli
2010, LJN: BL6719.
9 A. Postma, Handboek van het Nederlandse onderwijsrecht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink, 1995, p.
70; C.W. Noorlander, Recht doen aan leerlingen en ouders. De rechtspositie van leerlingen en ouders
in het primair en het voortgezet onderwijs, (diss. VU Amsterdam), Nijmegen: Wolf Legal Publishers,
2005, p. 81-107.

7

Er is reden om aan te nemen dat deze stand van zaken steeds meer spanning te zien geeft
tussen wat men thans idealiter als vrijheid van onderwijs beschouwt en de wijze waarop en
de mate waarin zij in werkelijkheid juridisch wordt beschermd. Door een aantal politieke en
maatschappelijke ontwikkelingen van de laatste decennia10 lijkt de vrijheid van onderwijs
vandaag de dag, zoals het door velen wordt beleefd in de samenleving, ruim te moeten
worden opgevat. Voor velen staat thans voorop de individuele vrijheid zich te voorzien van
onderwijs voor zijn of haar kinderen, dat aansluit bij zijn of haar opvattingen over vorming tot
het goede leven. Een dergelijke invulling van de onderwijsvrijheid heeft dan “zowel
betrekking op situaties waarbij kan worden gekozen uit het aanbod van bestaande scholen
als die waarbij nieuwe scholen worden opgericht. Bovendien hoeven de hierbij bedoelde
opvattingen niet noodzakelijkerwijs beperkt te blijven tot religie of levensbeschouwing. Zij
omvatten in beginsel elke zienswijze omtrent relevant onderwijs, of die nu van inhoudelijke
of methodische aard is.”11 Artikel 14, derde lid, van het EU-handvest voor de grondrechten
drukt het als volgt uit: “De vrijheid om instellingen voor onderwijs op te richten met
inachtneming van de democratische beginselen en het recht van de ouders om zich voor
hun kinderen te verzekeren van het onderwijs en de opvoeding die overeenstemmen met
hun godsdienstige, levensbeschouwelijke en opvoedkundige (onze cursivering,
PH/ML/DM/PZ) overtuigingen, worden geëerbiedigd volgens de nationale wetten die de
uitoefening ervan beheersen.”
De vraag is nu of artikel 23 Grondwet voldoende basis biedt voor de zojuist bedoelde
individuele schoolkeuzevrijheid. Een verruimd begrip van richting, dat het mogelijk maakt
ook opvattingen van niet-religieuze of niet-levensbeschouwelijke aard te integreren, speelt in
dit opzicht een cruciale rol. Bij de vraag van Elias klinkt de behoefte aan een verruimd begrip
van richting duidelijk door.12
1.3 Voorgeschiedenis

10 Zie voor een beschrijving: B.P. Vermeulen en P.J.J. Zoontjens, Artikel 23 Grondwet op de tocht?
Naar een debat over betekenis en toekomst van de onderwijsvrijheid in: E.M.H. Hirsch Ballin e.a.,
Getuigend staatsrecht, liber amicorum A.K. Koekkoek, Nijmegen: Wolf Legal Publishers, 2005, p.
433-442.
11 Idem, p. 442.
12 Aldus ook zo geïnterpreteerd door de minister. Zij heeft in het bijvoegsel bij de
begrotingsbehandeling als volgt op de vragen van Elias geantwoord: “De systematiek van stichting en
instandhouding van scholen op basis van het ‘richtingbegrip’ is ontwikkeld binnen de grenzen van
artikel 23 van de Grondwet. De systematiek biedt stabiliteit, maar naar aanleiding van ontwikkelingen
in het onderwijs is het altijd goed om op punten te verkennen of de regelgeving nog aansluit bij de
hedendaagse praktijk. We moeten echter niet lichtvaardig denken over eenvoudige pragmatische
oplossingen. Eerdere kabinetten (Kok I en II) hebben intensief de mogelijkheden verkend om
veranderende voorkeuren van ouders directer te laten doorklinken in de samenstelling van het
scholenbestand via het instrument richtingvrije planning. Het wetsvoorstel om dit te regelen is
uiteindelijk afgeketst op uitvoerbaarheid, verzwaring van lasten en kwaliteitsrisico’s. Naar aanleiding
van het debat in uw Kamer over het Wetsvoorstel ‘fusietoets in het onderwijs’ werk ik aan een
adviesaanvraag gericht aan de bijzonder hoogleraren van de vier leerstoelen Onderwijsrecht inzake
het bestaande richtingbegrip en de mogelijkheden om daarbij anders om te gaan met pedagogischdidactische concepten.” (Schriftelijke antwoorden van de minister van OCW, op vragen gesteld in de
eerste termijn van de behandeling van de begroting van het ministerie van OCW voor 2011 (32 500VIII), TK 21, 11 november 2010, p. 21-117).

8

Dit advies gaat over een andere, moderne interpretatie van de vrijheid van richting, als
bedoeld in artikel 23, vijfde lid, Grondwet, en over de juridische uitwerking daarvan op
onderdelen van ons onderwijsbestel. Binnen en buiten de politiek staat de betekenis van
artikel 23 Grondwet momenteel ter discussie. De Onderwijsraad is door de Tweede Kamer
verzocht advies uit te brengen over de vraag welke bestaande en nieuwe richt- en
gezichtspunten artikel 23 Grondwet respectievelijk de interpretatie van artikel 23 Grondwet
zou moeten bevatten opdat opnieuw sprake is van een breed gedragen artikel. Dit advies is
thans in voorbereiding. De publicatie daarvan wordt voorzien eind dit jaar.13 Maar de
Tweede Kamer wil graag al eerder bepaalde aspecten in verband met (de huidige
interpretatie van) artikel 23 Grondwet onderzocht zien.
Een en ander heeft geleid tot een verzoek van het ministerie van OCW aan de onderzoekers
om op korte termijn te adviseren over de mogelijkheden van een veranderd begrip van
‘richting’ als bedoeld in artikel 23, vijfde lid, Grondwet en de onderwijswetgeving en over de
consequenties daarvan voor: a. de scholenplanning, b. het beginsel van de
alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs, en c. de fusietoets.
De onderzoekers hebben graag aan dit verzoek willen voldoen. Zij hebben daarbij dankbaar
gebruik gemaakt van de inhoudelijke en secretariële ondersteuning door de heer mr. W.E.H.
Sloots.

1.4

Vraagstelling, methode en product van het onderzoek

Wat is de kern? Hoewel het probleem van Elias in analytische zin zeer wel betrekking heeft
op het beperkte karakter van het richtingbegrip, vraagt het vooral ook om doordenking van
de huidige plannings- en instandhoudingssystematiek. Daarbij moet zeker ook worden
meegenomen de vraag hoe een ander, op ruimere principes gebaseerd planningssysteem
zich verhoudt tot het constitutioneel bepaalde primaat van het openbaar onderwijs in die zin
dat deze tak van onderwijs in beginsel ‘alomtegenwoordig’ moet zijn. Als een veranderd
systeem van scholenplanning op grond van een verruimd begrip van richting reëel mogelijk
wordt geacht, zal dat ook van direct nut zijn voor de vraag of een fusie van scholen of
schoolbesturen kan worden tegengehouden als daardoor in de regio nog maar de keus voor
één pedagogisch-didactische signatuur in het onderwijs mogelijk is.
Voor dit onderzoek luidt de centrale vraag daarom:
Bestaat er ruimte voor een andere invulling van vrijheid van richting, die ook de vrijheid te
kiezen voor een school met een bepaalde pedagogisch-didactische signatuur omvat, en zo ja
wat zijn daarvan de consequenties voor de wettelijke regeling van de scholenplanning, de
fusietoets en de alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs?

Het richtingbegrip wordt geschetst aan de hand van de wordingsgeschiedenis van het
grondwetsartikel, wetgeving, jurisprudentie en rechtspraktijk. Daarbij worden globaal de
mogelijkheden en consequenties van verruiming, mede aan de hand van initiatieven die al in
het verleden hebben plaatsgevonden, in kaart gebracht. Gezien de aard van de opdracht en
13 Onderwijsraad, Werkprogramma 2011, Den Haag 2010, p. 29.

9

de beschikbaar gestelde tijd voor het onderzoek is de schets van de consequenties slechts
globaal van karakter. Meer is naar ons oordeel in deze fase van politieke oordeelsvorming
ook niet nodig. Eerst als er overeenstemming is over de nieuw te kiezen route zou in een
vervolgadvies nadere uitwerking aan een en ander kunnen worden gegeven.
Het onderzoek kent een juridische, bestuurlijke en analytische insteek. Hierbij is expertise op
het terrein van het onderwijsrecht, het staatsrecht en het bestuursrecht gebundeld. Het is
uitgevoerd aan de hand van de studie van juridische en onderwijskundige literatuur, van
kamerstukken en beleidsnota’s, van adviezen en commentaren en van een gedegen
analyse van de wetgeving. Naar we menen biedt de tekst een juridisch verantwoorde basis
voor een ruimere interpretatie van het begrip richting in artikel 23 Grondwet en de
onderwijswetgeving.
Waar mogelijk wordt de weg gewezen naar werkbare oplossingen in beleid en wetgeving.
Gekozen is voor een benadering, waarbij wordt aangesloten bij de bestaande verhoudingen
en stap voor stap de ruimte voor de integratie van pedagogische opvattingen in het bestel
wordt gevestigd en vergroot. Maar hier ontvouwt zich, zoals in hoofdstuk 5 zal worden
aangegeven, een spanning tussen theorie en praktijk, welke tot specifieke consequenties
voor de scholenplanning moet leiden.

1.5 Indeling van het onderzoek
Het onderzoek valt uiteen in een aantal hoofdstukken. Eerst wordt aandacht besteed aan de
ontwikkeling van het begrip richting in de rechtspraktijk. Daarna zal er op grond van een
vooral historisch-juridische beschouwing aandacht worden besteed aan de betekenis van
het richtingbegrip (hoofdstuk 3) en de positie van het openbaar onderwijs (hoofdstuk 4).
Daarbij zal worden aangetoond dat een verruimd richtingbegrip, zoals hierboven geschetst,
houdbaar is in het licht van het grondwettelijke onderwijsartikel. Vervolgens zullen,
uitgaande van een verruimd richtingbegrip, de problemen opnieuw worden bezien en
worden de consequenties geschetst voor:
a. de procedure van stichting van nieuwe scholen,
b. de wenselijke stichting van nieuwe openbare scholen in het kader van de
alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs en
c. de toetsing van fusies.
Tevens worden daarbij oplossingsrichtingen aangedragen (hoofdstuk 5).
Ten slotte zal worden afgesloten met conclusies (hoofdstuk 6).

10

2.

Ontwikkelingen met betrekking tot ‘richting’ in de rechtspraktijk

2.1 Inleiding
Hoe is totnogtoe in de rechtspraktijk met het begrip richting omgegaan? In dit hoofdstuk
staat deze vraag centraal. Het gaat daarmee uitdrukkelijk vooraf aan de volgende twee
hoofdstukken, waarin via een historisch onderzoek wordt getracht antwoord te geven op de
vraag hoe de grondwetgever oorspronkelijk over de betekenis van richting en openbaar
onderwijs heeft gedacht.
Hier wordt eerst in het kort de beleidsmatige voorgeschiedenis geschetst van het probleem
dat hier centraal staat. De discussie over verruiming van het richtingbegrip is al bijna twintig
jaar oud. Die heeft zelfs tot een wetsvoorstel geleid dat evenwel in een vroeg stadium is
ingetrokken. Alleen al om te voorkomen dat met dit advies wegen worden bewandeld die
voorheen als onbegaanbaar werden aangemerkt, is het goed van dit verleden kennis te
nemen.
Vervolgens verkennen we de aard en grenzen van het richtingbegrip aan de hand van de
jurisprudentie. Dit overzicht kan ons leren dat er ook in de huidige tijd ruimte is voor het
stichten van scholen met een pedagogische signatuur. Maar in zijn geheel kan het systeem
van stichting toch wel als beperkend worden aangemerkt. De criteria voor stichting van
bijzondere scholen die in de jurisprudentie zijn uitgekristalliseerd hebben formeel louter te
maken met godsdienst of levensovertuiging en hebben vooral betrekking op een gewenst
draagvlak in de samenleving voor de (nieuwe) richting.

2.2 Problemen en eerdere oplossingen met betrekking tot het richtingbegrip
2.2.1 Adviezen
In 1993 werd er een motie van De Cloe (PvdA), Jorritsma-Lebbink (VVD), Versnel-Schmitz
(D66) en Willems (GroenLinks) in de Tweede Kamer aangenomen bij de parlementaire
behandeling van het wetsvoorstel ‘Toerusting en bereikbaarheid’, die als volgt luidde:
“De Kamer, gehoord de beraadslaging; van oordeel, dat de voorkeur van ouders niet altijd goed
aansluit bij het feitelijke scholenaanbod; verzoekt de regering in 1994 een voorstel aan de Kamer
voor te leggen dat aanpassing van het scholenbestand aan veranderende voorkeuren mogelijk
14
maakt, en gaat over tot de orde van de dag.”

Ter uitvoering van deze motie werd door minister Ritzen in maart 1994 de tijdelijke
Commissie Aanpassing Scholenbestand (CAS) geïnstalleerd. De CAS bracht in juni 1994
haar rapport uit onder de titel ‘De school voor de samenleving’.15 Parallel aan de CAS
stelden de confessionele koepelorganisaties NKSR en NPCS een eigen adviescommissie in,

14 Kamerstukken II 1993/94, 23 070, nr. 29.
15 De school voor de samenleving. Vernieuwingen in de relatie tussen maatschappelijke
ontwikkelingen en scholenbestand basisonderwijs, rapport van de Commissie Aanpassing
Scholenbestand, Nijmegen, juni 1994 (voortaan: CAS-advies).

11

bekend geworden als de ‘Commissie Kuiper’ die in het zelfde jaar naar buiten kwam met
haar advies ‘Scholenbestand en maatschappelijke pluriformiteit’.16
Beide adviezen stonden centraal op de conferentie van Leusden van 7 december 1994.
Daar werd de vraag gesteld: “is er sprake van een problematische discrepantie tussen het
huidige scholenaanbod en de schoolvoorkeur van ouders?” Deze vraag werd in het
conferentieverslag als volgt beantwoord:
“Samenvattend kunnen we concluderen dat in het algemeen de discrepantie momenteel niet
als problematisch wordt ervaren. Wel verwacht een groot deel van de discussianten dat de
huidige oplossingen die in het veld voor de discrepantie worden gekozen, op den duur fricties
zullen opleveren tussen enerzijds overheid en koepelorganisaties, en anderzijds scholen en
ouders. In het specifieke geval van nieuwe richtingen – met name levensbeschouwingen van
allochtonen – en bepaalde locale / regionale omstandigheden echter waardeert men de
discrepantie anders, en vindt men ingrijpen noodzakelijk. Waarbij het overigens ter discussie
17
staat of en in hoeverre het dan de overheid moet zijn die ingrijpt”.

In vervolg op de adviezen van de CAS en de commissie Kuiper verzoekt staatssecretaris
Netelenbos de Onderwijsraad om advies over (onder meer) de haalbaarheid van de
herinvoering van de systematiek van richtingvrije schoolplanning en vraagt daarbij op een zo
concreet mogelijk niveau aan te geven hoe een implementatie hiervan eruit zou kunnen zien.
De staatssecretaris volgt hierbij het advies van de CAS, waarin is aangegeven dat het
stichten van nieuwe scholen, los van richting, past in de systematiek zoals die aanvankelijk
gold onder de Lager-Onderwijswet 1920. In die vroegere dagen werd de belangstelling voor
het stichten van een school louter bepaald op grond van verklaringen van ouders dat zij hun
kinderen naar die school zouden sturen. De gemeenten controleerden die verklaringen op
hun juistheid. Zij hoefden geen onderzoek in te stellen naar datgene wat de ondertekenende
ouders bond. Bij een voldoende aantal potentiële leerlingen diende stichting plaats te
vinden.18
De Onderwijsraad brengt vervolgens eind januari 1996 het advies ‘Richtingvrij en
richtingbepalend’ uit.19 Ten behoeve van dit advies zijn preadviezen uitgebracht door D.
Mentink en B.P. Vermeulen.20 Volgens de Onderwijsraad is richtingvrije planning aan te
merken
“als een authentieke uitwerking van de bedoelingen van de grondwetgever en vloeit (zij) voort
uit de vrijheid van onderwijs zoals die oorspronkelijk is bedoeld. Dat wil zeggen: het is aan het
bijzonder onderwijs zelf om zijn grondslag nader in te vullen; de overheid heeft daar geen
bemoeienis mee.”

Hij vervolgt:

16 Den Haag: Nederlands Katholieke Schoolraad, 1994.
17 Ontleend aan Onderwijsraad, Richtingvrij en richtingbepalend, adviesnr. 95000097/1P, Den Haag
29 januari 1996, p. 5.
18 CAS-advies, a.w., p. 26-27.
19 Voortaan: Onderwijsraad 1996.
20 D. Mentink, Artikel 23 van de Grondwet: de vrijheid van richting en de dragers van de vrijheid van
onderwijs, in: Onderwijsraad, Studies Onderwijsraad no.1, Preadviezen bij het advies ‘Richtingvrij en
richtingbepalend’, Den Haag: Onderwijsraad, 1996. B.P. Vermeulen, De juridische (on)mogelijkheden
van een richtingvrij stelsel van scholenplanning en van vergroting van ouderinvloed op de identiteit
van scholen, in: Studies Onderwijsraad no.1, Preadviezen bij het advies ‘Richtingvrij en
richtingbepalend’, Den Haag: Onderwijsraad, 1996.

12

“Ook in een systeem van richtingvrije planning moet de garantiefunctie van het openbaar
onderwijs overeind blijven, conform artikel 23, vierde lid, van de Grondwet. Een uitvloeisel van
dit uitgangspunt is dat de eerste school in een bepaalde gemeente een openbare school
moet zijn, tenzij uitdrukkelijk van een andere voorkeur ter plaatse blijkt. Voor de laatste school
21
geldt hetzelfde.”

Wat betreft de uitwerking van deze principes bepleit de Onderwijsraad de (her)invoering van
een systeem van schriftelijke verklaringen van ouders van potentiële leerlingen dat hun
kinderen een bepaalde school zullen bezoeken, kortweg het systeem van ouderverklaring.
Dat systeem moet voor invoering wel op zijn uitvoeringsconsequenties worden onderzocht.
En:
“De Raad stelt vast dat de ouderverklaring een minder geschikt middel is als het gaat om de
22
stichting van scholen in nieuwe wijken. Directe meting via (steekproefsgewijze) enquêtering
kan wellicht een alternatief bieden. Omdat bij een richtingvrije planning de onderverdeling van
het onderwijs naar richting in de vigerende betekenis geen referentiekader meer vormt, moet
echter eerst nader worden onderzocht wat kan worden gemeten en waaraan. Indien
initiatieven om een bijzondere school te stichten uitblijven en de garantiefunctie van het
openbaar onderwijs in het geding is, beveelt de Raad aan in afwachting van de definitieve
vestiging van de onderwijsvoorzieningen te starten met een openbare school. Een verdeling
van onderwijsvoorzieningen overeenkomstig de voorkeuren van ouders kan dan op een later
23
tijdstip plaatsvinden.”

2.2.2 Naar een wetsvoorstel Flexibilisering scholenbestand
In reactie op het advies van de Onderwijsraad publiceerde de regering de beleidsnotitie ‘De
identiteit van de school in een pluriforme samenleving’.24 Daarin wordt het voorstel gedaan
om de stichting van nieuwe voorzieningen afhankelijk te stellen van voldoende
ouderverklaringen. Dit voorstel werd gunstig ontvangen in het veld en in de Tweede Kamer.
Niettemin zag men wel problemen bij de omslag van een op richting gebaseerd systeem
naar een richtingvrij systeem van stichting en opheffing van scholen. Zoals het in de
memorie van toelichting bij het nooit ingediende concept-wetsvoorstel “Flexibilisering
scholenbestand” werd gesteld:
“Er zouden ingewikkelde maatregelen nodig zijn voor de bescherming van de (bestaande)
laatste scholen van een bepaalde richting. Bij volledig richtingvrije planning zou de
bescherming vervallen voor openbare en bijzondere basisscholen en nevenvestigingen die nu
in stand worden gehouden beneden de instandhoudingsnorm, omdat zij de laatste school van
de richting of de enige openbare school / nevenvestiging zijn binnen een bepaalde afstand.”

De beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’25 beoogde een nadere concretisering
te geven van het voorgestelde systeem en van de uitwerking van de gesignaleerde
problemen. Omdat moest worden geconstateerd dat het vigerende systeem van planning
minder rigide is gebleken dan men aanvankelijk bij het aannemen van de Kamermotie
veronderstelde, werd er geen dringende noodzaak aanwezig geacht om het systeem van
planning en instandhouding op een geheel andere leest te schoeien. Het voorstel is daarom
een aanvullende, afzonderlijke mogelijkheid te scheppen voor de stichting van scholen
21 Onderwijsraad 1996, p. 70.
22 Immers, zoals de Raad in een later advies uiteenzet, de bewoners van een nieuwe wijk zijn vaak
nog niet bekend op het moment dat de planning van een school urgent wordt. Zie Onderwijsraad,
Over de beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’, Den Haag: 17 november 2000, p. 8.
23 Onderwijsraad 1996, p. 71/72.
24 Kamerstukken II 1996/97, 25 167, nr. 1.
25 Kamerstukken II 2000/01, 25 167, nr. 4.

13

zonder dat daarvoor een toets van de overheid aan het richtingbegrip noodzakelijk is. Zoals
de Onderwijsraad het ziet: een aanpassing van het planningssysteem
“in die zin dat initiatiefnemers, ook als die behoren tot de gevestigde richtingen of het
openbaar onderwijs, bij schoolstichting een volwaardige keuzevrijheid hebben tussen het
prognosesysteem gebaseerd op indirecte meting (eventueel aangevuld met het instrument
26
van de verlangd- onderwijs-enquête) en het systeem van ouderverklaringen.”

In het wetsvoorstel wordt richtingvrije planning – ook in nieuwbouwwijken – gerealiseerd via
ouderverklaringen ten behoeve van groepen die een school willen stichten zonder dat de
overheid de richting van die school hoeft te toetsen.27 Om oneigenlijk gebruik te voorkomen
en om zeker te zijn van de levensvatbaarheid van de school wordt voor het basis- en
voortgezet onderwijs een viertal voorwaarden gesteld aan de stichting van een school door
middel van ouderverklaringen:
• De geldende stichtingsnormen blijven van toepassing
• De ouderverklaringen worden ondertekend ten overstaan van de ambtenaar van de
burgerlijke stand van de gemeente waar de school wordt gevestigd
• Ouderverklaringen gelden maximaal 12 maanden
• Voor de stichting moet een financiële waarborgsom worden gestort.

Gegeven de techniek van schoolstichting geldt er voor het basisonderwijs een tweetal
aanvullende voorwaarden:
• Als binnen vijf jaar niet aan de stichtingsnorm wordt voldaan wordt de bijzondere school
niet meer bekostigd en de openbare school opgeheven
• Er kan geen gebruik worden gemaakt van de wettelijke ontheffingen op grond van het
begrip richting, zoals de lagere instandhoudingsnormen voor de laatste school van de
richting, de toepassing van de gemiddelde schoolgrootte of het vormen van een
nevenvestiging.

Bij ‘grote’ nieuwbouwwijken kan niet met ouderverklaringen worden gewerkt, maar moet wel,
aldus de memorie van toelichting bij het concept-wetsvoorstel ‘Flexibilisering
scholenbestand’, zoveel mogelijk recht worden gedaan aan de voorkeuren van ouders. Dat
betekent dat in de prognose voor de planning van basisscholen niet hoeft te worden
uitgegaan van de reguliere, gemeentelijke belangstellingspercentages. Er kan bijvoorbeeld
worden uitgegaan van de belangstellingspercentages van een deel van de gemeente die
een betere weergave zijn van de te verwachten situatie in de nieuwbouwwijk. Ook kan van
een vergelijkbare nieuwbouwwijk in een andere gemeente worden uitgegaan.
Voor een wettelijke regel waarbij wordt bepaald dat elke wijk moet worden voorzien van
openbaar onderwijs wordt intussen geen reden aanwezig geacht.
“De lokale praktijk, waarbij inbegrepen de handelwijze van gemeenten, laat zien dat het niet
noodzakelijk is om wettelijk te verankeren dat de komst van openbaar onderwijs voorrang zou
moeten krijgen.(..) Gebleken is dat in de periode 1995-2000 in alle nieuwbouwgebieden
openbaar onderwijs tot stand is gekomen. In 17 gebieden werd dit gerealiseerd door stichting
van een nieuwe school en in 3 gebieden door overplaatsing van een bestaande school.”

26 Onderwijsraad, Over de beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’, a.w., p. 6.
27 Van het wetsvoorstel is geen Kamerstuknummer beschikbaar, simpel vanwege het feit dat het
nooit bij de Kamer is ingediend. Daarom wordt bij het citeren uit de tekst van het wetsvoorstel niet met
verwijzingen gewerkt.

14

2.2.3 Advies Raad van State; intrekking wetsvoorstel
Op het wetsvoorstel werd door de Raad van State een kritisch advies uitgebracht.28 Voor het
doel van deze bijdrage moet een selectie worden gemaakt. Er kunnen vier reeksen van
argumenten worden onderscheiden:
1. De wetgever moet zich, aldus de Raad, goed beraden over de gevolgen die een systeem
van richtingvrije planning voor de verhouding tussen overheid en instellingen met zich
meebrengt.
“De wetgever is, zoals gezegd, ingevolge artikel 23, vijfde lid, GW gehouden bij het stellen
van deugdelijkheidseisen betreffende het bekostigde onderwijs de vrijheid van richting te
respecteren. De ‘bijzonderheid’ van een school leidt tot dusver vrijwel nooit tot problemen
rond de acceptatie van deze eisen van deugdelijkheid: in zoverre is er een belangrijke mate
van harmonie tussen het algemene onderwijsbeleid van de overheid en de rol van bijzondere
scholen. Ingevolge het wetsvoorstel zullen scholen kunnen ontstaan met een scherper
geprofileerde richting, mogelijk van richtingen die minder sterk verankerd zijn in de
samenleving als geheel. Ook deze zullen zich tegenover de overheid, wanneer deze
deugdelijkheidseisen vaststelt, kunnen beroepen op de vrijheid van richting.”

Zo kunnen er volgens de Raad mogelijk vragen rijzen
“of een deugdelijkheidseis zoals thans in artikel 8, derde lid, van de Wet op het primair
29
onderwijs is vervat, verenigbaar is met de vrijheid van die specifieke richting, die alsdan ook
onder de werking van artikel 23, vijfde lid, GW zal vallen.”

Men kan dit punt aldus opvatten dat volgens de Raad expliciete waarborgen noodzakelijk
zijn om te voorkomen dat er zich volgens het nieuwe systeem scholen van een richting
zullen aandienen die teveel een maatschappelijk geïsoleerde gemeenschap gaan vormen.
2. Verder wordt getwijfeld aan de noodzaak van het wetsvoorstel nu de belangrijkste
aanleiding, namelijk de gepercipieerde discrepantie tussen het denominatieve aanbod en
de vraag van ouders blijkens onderzoek niet erg groot is.
“De Raad voegt hieraan toe dat een volledige aansluiting tussen vraag en aanbod vanuit een
oogpunt van kostenbeheersing en stabiliteit in het aanbod aan onderwijsvoorzieningen een
utopie is. De grote mate van tevredenheid, gekoppeld aan de onmogelijkheid om het iedereen
naar de zin te maken, betekent dat belangrijke verbeteringen uitgesloten zijn.”

3. Ook zijn er grote, principiële twijfels over de betrouwbaarheid van de ouderverklaringen.
Een selectie van de argumenten:
a. Een ouderverklaring is een momentopname en geeft geen garantie dat het kind de
nieuw gestichte school zal gaan bezoeken. Als men de ouderverklaring verplichtend
zou maken is een andere school daaraan niet gebonden, dus als het kind alsnog op
een andere school wordt geplaatst, is deze andere school niet verplicht het kind de
toegang te weigeren of van school te sturen.
b. Ouderverklaringen kunnen niet verhinderen dat er ‘overbodige’ richtingen naast de
bestaande zullen ontstaan, bijvoorbeeld meer PC-scholen dan op basis van de
traditionele planningsmethode mogelijk zou zijn.
28 Advies van 12 april 2002, W05.01.0643/III, bijvoegsel Stcrt. 14 december 2004, nr. 241.
29 Ten tijde van het advies bepaalde het betreffende artikel: “het onderwijs gaat er mede van uit dat
leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving”.

15

c. Ouderverklaringen kunnen geen rol spelen bij de stichting van scholen in
nieuwbouwwijken.
d. “Nu het huidige stelsel in de praktijk weinig problemen oplevert, betwijfelt de Raad of
van het invoeren (..) van een op andere leest geschoeid systeem een positief effect
mag worden verwacht. Het instrument van de ouderverklaringen is zodanig onbepaald
dat een goede planning van schoolvoorzieningen niet langer kan worden
gegarandeerd, nog daargelaten dat het voorstel er geen rekening mee houdt dat sinds
1997 de gemeenten belast zijn met de voorziening in de huisvesting van scholen. Ten
slotte heeft de voorgestelde wijziging als bezwaar dat het vrijwel onmogelijk is om nog
terug te komen op de gemaakte keuzen. De Raad meent dan ook dat de inspanningen
moeten worden gericht op het verbeteren van het huidige systeem.”
4. Getwijfeld wordt ten slotte aan de reden om bij de planning in ‘grote’ nieuwbouwwijken
niet de schaal van de (vergelijkbare) gemeente, maar die van de (vergelijkbare) wijk te
nemen, nu in de beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’ wordt geconstateerd
dat het overgrote deel van de schoolstichtingen in het basisonderwijs plaatsvindt in
nieuwbouwwijken en dat de “prognosesystematiek (..) hier in veel gevallen (blijkt) te
voldoen”. Met het uitsluitend rekening houden met de behoefte in een nieuwe wijk, wordt
voorts miskend dat “ook die wijk veroudert en dat de behoeften in termen van verlangd
onderwijs (..) naar verloop van tijd sterk gewijzigd kunnen zijn.”
De Raad komt tot het op een na zwaarst denkbare oordeel30 door in overweging te geven
het voorstel niet aldus te zenden aan de Tweede Kamer. Het voorstel gaat daarop terug
naar de ministerraad, waarin wordt besloten om het op grond van het negatieve advies van
de Raad van State in te trekken. Het heeft dus de Kamer nooit bereikt.31 Door het kabinet
wordt overwogen dat de noodzaak van het wetsvoorstel niet aantoonbaar is. Bovendien zou
een ingrijpende aanvulling van de stichtingssystematiek (op grond van ouderverklaringen)
forse uitvoeringslasten en risico’s met zich meebrengen. Voor een in de praktijk niet of
nauwelijks als knelpunt ervaren situatie, vergt dat een te zeer gedetailleerde regelgeving.32

2.3 Richtingbegrip in de jurisprudentie
2.3.1 Inleiding
In deze paragraaf schetsen we de inperking van het richtingbegrip door de jurisprudentie.
Daarbij wordt tegelijkertijd duidelijk gemaakt dat scholen niet alleen gesticht kunnen worden
op basis van godsdienst of levensovertuiging: er is immers sinds jaar en dag algemeenbijzonder (of bijzonder neutraal) onderwijs. Ten aanzien van het stichten van openbare
scholen is de gemeente de eerst aangewezen instantie. We concluderen dat enerzijds het
richtingbegrip steeds enger geïnterpreteerd wordt, maar dat anderzijds er voldoende
argumenten zijn – ook voortvloeiend uit de jurisprudentie en wetssystematiek – voor een
ruimere opvatting.
30 Zie over de verschillende varianten: Philip Eijlander, Wim Voermans, Wetgevingsleer, Den Haag:
Boom, 2000, p. 328.
31 Zie Stcrt. 14 december 2004, nr. 241.
32 NTOR 2005, nr. 3, rubriek Stand van Wetgeving, p. 165.

16

2.3.2 Aanvang: richtingvrije planning
Bij het bijzonder onderwijs zijn vanaf de pacificatie stichtings- en opheffingsnormen van
toepassing geweest.33 Zo werd in de LO-wet 1920 aanvankelijk een stichtingsnorm van 100
leerlingen gehanteerd bij gemeenten met meer dan 100.000 inwoners. De stichtingsnormen
werden langzamerhand opgehoogd.34 De bijzondere school moest uitgaan van een
rechtspersoon en er moest een waarborgsom worden gestort in de gemeentekas.35 Het
planningssysteem was gebaseerd op het uitgangspunt van ‘richtingvrije planning’: niet
vereist was dat de school bij stichting een bepaalde richting zou hebben. Alleen
kwantitatieve maatstaven, zoals een bepaald minimum aantal handtekeningen van ouders,
werden gehanteerd. Ter voorkoming van ‘noodelooze versnippering’ werd overigens wel de
nieuwe bekostigingsvoorwaarde ingevoerd dat een nieuwe bijzondere school aangesloten
moest zijn bij een groep van bijzondere scholen die een commissie van beroep had
ingesteld. Door middel van deze nieuwe eis kon volgens de regering in ‘eigen kring’
preventief toezicht uitgeoefend worden op het stichten van nieuwe scholen en kon de
uitvoering van lichtvaardig opgezette plannen worden voorkomen.36
In de Tweede Kamer werd een voorstel gelanceerd om een overheidsinstantie te laten
bepalen of er sprake was van een ‘te onderscheiden richting’, om zodoende verdere
proliferatie van richtingen tegen te gaan. Voor deze leden was de ‘godsdienstige splijtzwam’
een doorn in het oog. Een eventuele toetsing van de richting door de overheid stuitte echter
op grondwettelijke bezwaren, omdat dit impliciet een ‘vergunningenplicht’ voor het bijzonder
onderwijs betekende. De overheid kan ten enenmale niet uitmaken wat ‘de aard’ van het
bijzonder onderwijs zou moeten zijn. Bovendien werd nog eens benadrukt dat ‘richting’ geen
bekostigingsfactor was. Zo stelde minister Terpstra:
‘Hier wordt dus niet gezegd, dat de subsidiëring voor de bijzondere school gemotiveerd moet
zijn door het principe waarvan de school uitgaat. Bijzonder-neutrale scholen zouden dan
37
immers onmogelijk zijn’.

Verder betoogde Terpstra dat het de overheid aan criteria ontbrak om uit te maken of er van
richtingsverschillen sprake was. Zoals bekend werd later het begrip ‘richting’ wel onderdeel
van het planningsysteem.
2.3.3 Ontwikkeling van het richtingbegrip
De eerste afbakening van het begrip richting geschiedde via uitspraken van de Kroon bij
geschillen rond het leerlingenvervoer. Richting werd in 1933 gedefinieerd als ‘een van de
richtingen die zich op geestelijk terrein openbaren’. Geleidelijk aan is dit door de Kroon
33 Zie eerder P.W.A. Huisman en B.P. Vermeulen, De rol van de richting bij het stichten van scholen,
in: Recht door de eeuw, opstellen ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van de Faculteit der
Rechtsgeleerdheid van de Katholieke Universiteit Nijmegen, Deventer: Kluwer, 1998, p. 171 e.v.
34 Op dit moment is een minimum aantal leerlingen van 200 leerlingen nodig voor stichting van een
basisschool.
35 Ten aanzien van de bekostiging voor het schoolgebouw, artikel 73 LO-wet. Trok de school te
weinig leerlingen, dan kon geheel of gedeeltelijk de waarborgsom vervallen.
36 Amendement Westerman, Handelingen II 1923/24, p. 2341. Voorts Kamerstukken II 1922/23, 201,
nr. 1, p. 2 en het nieuwe lid 1 onderdeel d van artikel 73 LO-wet 1923 (Stb. 38).
37 Handelingen II 1930/31, p. 924.

17

gedefinieerde richtingbegrip ook bij de stichting van scholen als bekostigingsvoorwaarde
gaan fungeren. De richting werd in de loop der jaren het uitgangspunt van de planning van
het bijzonder primair en voortgezet onderwijs, zowel bij de stichting als de opheffing van
scholen (formeel de aanvang en beëindiging van de bekostiging).38 In het voortgezet
onderwijs geschiedde dit vanaf 1968 (door de inwerkintreding van de Mammoetwet, art. 65
lid 1, de school moet uitgaan van een erkende richting) en in het basisonderwijs pas vanaf
1985 (art. 55 lid 2 WBO).39
Bij de jurisprudentie rond de vraag of er sprake is van een richting bij het stichten van
scholen werd in de loop der tijd niet alleen getoetst of er sprake is van een godsdienst of
levensovertuiging, maar ook of die op ‘alle terreinen des levens’ doorwerkt. Zo oordeelde de
Afdeling Geschillen van Bestuur in 199240 dat – in het kader van de stichting van een
Evangelische school – bij een afzonderlijke richting sprake moet zijn van een brede,
geestelijke stroming, waarbij vereist is dat er voldoende samenhang bestaat onder de
achterban en er een coherente inspanning is in het voedingsgebied om de beoogde school
te stichten.
In een latere uitspraak van 11 februari 199741 oordeelde de Afdeling Bestuursrechtspraak
van de Raad van State dat voor de vraag of voldaan is aan de eis dat de grondslag van een
school ten opzichte van andere richtingen een voldoende onderscheidend karakter heeft,
niet bepalend is welke kerken of levensbeschouwelijke verbanden de geestelijke
voedingsbodem van de school vormen: zo was een verwijzing in de statuten naar enig
kerkgenootschap volgens de Afdeling niet doorslaggevend. De Afdeling leunde in deze
uitspraak sterk op rapportages van deskundigen, waarbij naar voren kwam dat de omvang
van de Evangelische beweging werd geschat op enige honderdduizenden en dat voorts op
het terrein van de media de Evangelische Omroep was ontstaan. Op politiek gebied vormde
de Reformatorisch Politieke Federatie de vertegenwoordiger van de Evangelischen.
“Niet ten onrechte heeft verweerster derhalve geoordeeld dat sprake is van een aan het
onderwijs ten grondslag liggende geestelijke stroming die zich in een binnen Nederland
waarneembare beweging openbaart en ook op andere terreinen van het leven doorwerkt”,

aldus de Afdeling. De Afdeling toetst vervolgens het criterium van de coherente inspanning
in het voedingsgebied:
“Met betrekking tot het argument dat niet is gebleken van een ruim draagvlak binnen de
evangelische kerkgenootschappen in Arnhem om de beoogde school te stichten, overweegt
de Afdeling dat de eis van een plaatselijk draagvlak, voor zover deze zich al verdraagt met de
door de grondwetgever gegarandeerde vrijheid van richting (curs. PH/ML/DM/PZ) zich oplost
in de vraag of de gemeten belangstelling voor de school voldoet aan de stichtingsnorm van
art. 56 lid 5 WBO”.

38 Onderwijsraadadvies ‘Richtingvrij en richtingbepalend’, Den Haag 1996, p. 40.
39 Op andere plaatsen was richting wel opgenomen, zoals in art. 96bis lid 2 LO-wet. In artikel 73 lid 4
LO-wet werd bepaald dat bij een aanvraag tot stichting niet werden meegeteld de handtekeningen
van ouders van ouders wier kinderen al op een ‘gelijksoortige’ openbare of bijzondere school zaten,
tenzij sprake was van een aanzienlijke toeneming van de bevolking.
40 AGRvS 10 november 1992, AB 1993, 88; en de kritiek van P.W.C. Akkermans, Sociaalwetenschappelijke criteria in een juridische uitspraak, AA 1993, p. 80 e.v.
41 ABRvS 11 februari 1997 (Evangelische richting in het basisonderwijs), AB 1998, 28 m.nt. BPV.

18

Deze jurisprudentie is in de daaropvolgende jaren nog bevestigd42 en uitgebreid, waarbij de
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State en de Onderwijsraad zich over en
weer beriepen op elkaars uitspraken en adviezen. Zo werd in 200643 in de afdelingsuitspraak
inzake de aanvraag voor bekostiging van een Koptische basisschool ingegaan op het advies
van de Onderwijsraad over die richting. De Onderwijsraad vond dat er te weinig
aanknopingspunten waren in de statuten, nu daarin geen rechtstreeks verband werd gelegd
met een religie of levensbeschouwing. De raad achtte de koptisch-orthodoxe stroming in
Nederland getalsmatig en wat betreft landelijke spreiding te smal en de bij de aanvraag
vermelde contacten met andere plaatselijke kerken en sociaal-culturele instellingen,
alsmede de door de koptische gemeenschap geëxploiteerde reisbureaus en winkels met
onder andere materiaal over de koptische levensbeschouwing, onvoldoende. De minister
vond het daarbij van betekenis dat de koptisch-orthodoxe gemeenschap in Nederland ten
tijde van de aanvraag ongeveer 5.000 personen telde, waaronder 1.855 jongeren in de
leeftijd van 0-28 jaar, geconcentreerd in enkele plaatsen.
“Anders dan appellante heeft gesteld, kan van een met de wel als richting aangemerkte
evangelische levensbeschouwing gelijke situatie niet worden gesproken”,

aldus de Afdeling (r.o. 2.4.3).
Pedagogisch-didactische methoden zoals Jenaplan werden eerder door de Kroon als
richting afgewezen met het argument dat zij niet exclusief zijn en niet het onderwijs
‘doordesemen’ van bepaalde, alle aspecten van het menselijk handelen beheersende
normen en waarden. De Kroon meende bijvoorbeeld
“dat het Jenaplan een onderwijsmethode is die, ofschoon ontwikkeld op basis van een
bepaalde mensbeschouwing, de inhoud van het onderwijs, niet of althans niet wezenlijk
beïnvloedt, en welke zich dan ook leent voor toepassing op scholen van uiteenlopende
44
godsdienstige of levensbeschouwelijke signatuur”.

‘Wezenlijke beïnvloeding’, ‘mensbeschouwing’ en ‘niet overal toepasbaar’ waren aldus voor
de Kroon criteria om godsdienst en levensbeschouwing wel als richting te erkennen, maar
pedagogische grondslag niet.
In de praktijk zijn precedenten te vinden van het stichten en in bekostiging nemen van
scholen, zonder dat formeel wordt voldaan aan de stichtingsnorm. Men denke aan
constructies waarbij bestaande instellingen als ‘gastheer’ optreden voor nieuwe richtingen.
Een voorbeeld is het Cheider college, dat eerst onderdak kreeg bij het christelijke Geert
Groote college, via art. 25 Wvo-oud (afwijking ten behoeve van een bijzondere inrichting van
de school). De bekostiging verliep daarbij via artikel 75, eerste lid, Wvo (cursusbepaling).
42 Zo werd bijvoorbeeld de orthodox-islamitische richting niet als voldoende onderscheidend en
voldoende waarneembaar ten opzichte van de andere islamitische stromingen gezien. ABRvS 26
januari 1999, AB 1999, 235. In een eerdere uitspraak was de ‘orthodoxe’ stroming wel erkend,
ABRvS 5 augustus 1997, AB 1998, 64 m.nt. BPV.
43 ABRvS 12 juli 2007, LJN: AY3706.
44 KB 11 november 1983, AB 1984, 109 m.nt. v.d. Net. Gesteld wordt dat aan de Jenaplan methode
’ongetwijfeld een filosofisch-pedagogisch uitgangspunt ten grondslag ligt, doch dat dit nog niet
betekent dat dit uitgangspunt beschouwd kan worden als een voor alle terreinen des levens
normstellende levensbeschouwing’.

19

Artikel 25 Wvo-oud vloeide voort uit de Experimentenwet (Stb. 1970, 370). De
Onderwijsraad adviseerde in 1989 op een aanvraag van het Christelijk VO Amsterdam om
met toepassing van artikel 75 Wvo, een cursus mavo-havo-vwo van het Cheider goed te
keuren.45
Het richtingbegrip kent daarnaast in de jurisprudentie en de wetssystematiek een bredere
basis of gebruik dan alleen de positieve aanwezigheid van een godsdienst of
levensovertuiging. Hoewel algemeen bijzonder onderwijs voor het merendeel geen expliciete
godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag kent of zodanig beleid voert – de scholen
staan open voor eenieder zonder onderscheid op basis van godsdienst of levensovertuiging
– worden deze scholen in de planning wel als (levensbeschouwelijke) richting erkend. Dit
vloeit mede voort uit een uitspraak van de Kroon uit 1986.46 In die uitspraak (op het gebied
van leerlingenvervoer) erkende de Kroon dat de ouders bezwaren hadden tegen scholen in
de omgeving en een sterke voorkeur voor de school van hun keuze, echter niet vanwege de
voorkeur voor de Korczak-methode, maar vanwege het feit dat de school algemeenbijzonder was.
In de prognosesystematiek wordt bij schoolstichting van ab-scholen geen onderscheid
gemaakt in verschillende signaturen: het belangstellingspercentage voor algemeen bijzonder
onderwijs wordt als een geheel beschouwd, dus zonder te kijken naar afzonderlijke
behoeften van ouders voor bijvoorbeeld algemeen bijzonder Jenaplan of Dalton onderwijs.47
Via de algemeen bijzondere ‘signaturen’ in de planningsystematiek zijn er overigens ook
algemeen bijzondere scholen bekend die wel op godsdienstige grondslag opereren, en die
waarschijnlijk via de ‘reguliere’ eisen volgend uit de jurisprudentie nooit als richting zouden
zijn erkend (zoals de Maharishi school in Lelystad, of de Hernhutter school in Amsterdam, dit
zijn ab-scholen volgens de planning).

2.4 Conclusies
Eerdere analyses en oplossingen met betrekking tot het richtingbegrip
De discussie over de beperkende werking van het richtingbegrip is al bijna twintig jaar oud.
Het begon met een Kamermotie en latere adviezen van de CAS en de Onderwijsraad,
waarin uitwerking wordt gegeven aan de als feitelijk gepresenteerde vaststelling dat er een
problematische discrepantie bestaat tussen het denominatieve scholenaanbod en de
voorkeur van ouders. De adviezen van de CAS van juni 1994 en van de Onderwijsraad van
1996 wijzen in de richting van richtingvrije planning van scholen. Daarbij dient voor de
peiling van de behoefte te worden gewerkt met ouderverklaringen. Maar naast de
instemming in de politiek en het veld komen de eerste aarzelingen ook snel. Richtingvrije
planning tast de bescherming van de laatste openbare school of school van een richting in
het dorp aan. Daarnaast wordt geconstateerd dat het vigerende systeem van
45 Advies 30 januari 1989, kenmerk OR 2a/1385 SB/AK.
46 KB 26 november 1986, AB 1987, 124. Mogelijk is deze uitspraak ingegeven door het ‘doorbraak’
advies van de Onderwijsraad waarbij gesteld dat algemeen bijzonder onderwijs, ook echt bijzonder
onderwijs is, en in de planning niet met het openbaar onderwijs op één lijn kan worden gesteld. Zie
daarna de uitspraak GS Gelderland, 9 juni 1988, AB1988, 471. Vgl. P.W.A. Huisman, De
samenwerkingsschool, conflicterende convergentie, Den Haag: Elsevier, 2002, par. 2.6.7.
47 Zie recentelijk ABRvS 25 mei 2011, LJN: BQ5952.

20

scholenplanning minder rigide was dan men aanvankelijk bij het aannemen van de
Kamermotie veronderstelde. Het wetsvoorstel draagt er de sporen van. Men ziet ervan af om
het systeem van planning en instandhouding van scholen op een geheel andere leest te
schoeien. In plaats daarvan wordt richtingvrije planning als een aanvullende, afzonderlijke
mogelijkheid gepresenteerd naast de bestaande. In zijn advies op het wetsvoorstel uit 2002
is de Raad van State heel kritisch. Volgens de Raad zijn expliciete waarborgen noodzakelijk
om te voorkomen dat er zich volgens het systeem van richtingvrije planning scholen van een
richting zullen aandienen die teveel een maatschappelijk geïsoleerde gemeenschap gaan
vormen. Verder twijfelt de Raad aan de noodzaak van het wetsvoorstel, nu de
gepercipieerde discrepantie tussen het denominatieve scholenaanbod en de feitelijke
voorkeur van ouders niet erg groot blijkt te zijn. De Raad is ten slotte kritisch over het
systeem van ouderverklaringen, dat volgens hem geen betrouwbare gegevens oplevert. De
regering besluit daarop in 2004 het wetsvoorstel in te trekken met het argument dat de
maatschappelijke noodzaak ervan niet aantoonbaar is. Bovendien zou een ingrijpende
aanvulling van de stichtingssystematiek (op grond van ouderverklaringen) forse
uitvoeringslasten en risico’s met zich meebrengen.
Waarom de regering nog twee jaar na het advies van de Raad van State gewacht heeft,
alvorens het wetsvoorstel wordt ingetrokken, is niet precies te achterhalen. Laemers heeft
getracht een aantal feitelijke ontwikkelingen te rubriceren als mogelijke verklaring voor het
niet doorgaan van richtingvrije planning. Zij wijst onder meer op de angst voor nieuwkomers
in het bestel, op het feit dat richtingvrije planning geen antwoord kan leveren op
desegregatie, op de gevaren van verdere vervaging van het duale bestel, maar ook op het
feit dat met het verschijnsel van brede scholen al wordt tegemoetgekomen aan
pedagogische voorkeuren van ouders, terwijl verder schoolstichting eigenlijk nog maar
weinig aan de orde is.48 Hoe het zij, vastgesteld kan in ieder geval worden dat het politieke
landschap in de tijdsspanne tussen de Kamermotie (1993) en de intrekking van het
wetsvoorstel (2004) drastisch gewijzigd is. Het aanvankelijke enthousiasme raakte op den
duur bekoeld.
Het richtingbegrip in de jurisprudentie
In de heersende literatuur wordt het KB uit 1933 gezien als het beginpunt waarop in de
jurisprudentie het begrip richting ging interpreteren als exclusief betrekking hebbend op
godsdienstige richting.49 Maar klopt dit wel? Als men het aan ‘close reading’ onderwerpt is er
ruimte voor een andere interpretatie. De appellant, wiens aanvraag tot vergoeding van
leerlingenvervoer werd afgewezen, refereert aan de wetgeschiedenis van art. 13 Lager
Onderwijswet. Hij stelt dat de overheid of rechter niet kan treden in de uitleg van ‘eene
bepaalde ‘richting’ wier bestaan zij zowel kerkelijk als politiek moet constateeren’. Deze
zienswijze wordt in het besluit niet tegengesproken, ook het KB verwijst naar de
wetsgeschiedenis van artikel 13 LO-wet 1920. Ergo, er is reden ervan uit te gaan dat men
zich er tot op regeringsniveau van bewust was dat ’geestelijk terrein’ in ieder geval meer
omvatte dan godsdienst; bijvoorbeeld ook politieke overtuiging.

48 M.T.A.B. Laemers, Richtingvrije planning: een zachte dood gestorven?, in: R. de Lange en L.J.J.
Rogier (red.), Onderwijs en onderwijsrecht in een pluriforme samenleving; Opstellen aangeboden aan
prof. mr. dr. D. Mentink, Den Haag: Boom, 2008, p. 107-113.
49 Zo bijvoorbeeld Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, a.w., p. 56 met verwijzing naar Zijlstra.

21

De jurisprudentie heeft het begrip richting door de tijd heen ingeperkt en geïnterpreteerd als
betrekking hebbend op godsdienst of levensovertuiging. Daarbij zijn de normen om een
nieuwe bekostigde school op te richten steeds stringenter geworden. Coherente inspanning
in het voedingsgebied (voldoen aan de stichtingsnorm) was eerst voldoende, terwijl later
toch weer meer werd vereist. De richting dient gebaseerd te zijn op een ‘waarneembare
stroming’, waarbij er ook doorwerking is vereist op andere terreinen van het maatschappelijk
leven. Die waarneembaarheid moet zich volgens recente adviezen van de Onderwijsraad en
uitspraken van de Raad van State uiten in een flink aantal gelovige aanhangers, door het
land verspreid en door middel van (feitelijk) op zuilen gebaseerde organisatiestructuren
(politieke partij, omroep, jongerenbeweging).50
Tegelijkertijd wordt het begrip richting in de planningsystematiek niet exclusief
voorbehouden aan stichtingsinitiatieven vanuit motieven van positief godsdienstige of
levensbeschouwelijke aard. Ook het niet hebben van een specifieke religie of
levensbeschouwing, wordt als (levensbeschouwelijke) richting gezien. Zo is algemeen
bijzonder onderwijs, hoewel dus in overgrote mate algemeen toegankelijk en veelal op
pedagogische opvattingen gestoeld onderwijs, wel erkend als richting in de
planningsystematiek.

50 Zie bijvoorbeeld het recente advies van de Onderwijsraad over het Boeddhisme. Er is volgens de
raad weliswaar sprake van een (kleine) omroep en er zijn enkele geestelijke verzorgers actief in
gevangenissen, maar de raad vindt dat onvoldoende om te spreken van ‘een waarneembare
stroming’. Er zijn bijvoorbeeld nog geen zelfstandig georganiseerde jongeren-/studentenorganisaties,
politieke verbanden of specifieke zorg- of bejaardenvoorzieningen. Onderwijsraad, Boeddhisme als
richting, Den Haag: Onderwijsraad 2010.

22

3.

De grondwettelijke betekenis van het richtingbegrip en de mogelijkheden tot
verruiming ervan

3.1 Ter inleiding
In de Inleiding kwam al het opvallende initiatief van de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs
(SVPO) ter sprake. Deze stichting slaagde erin een te bekostigen katholieke school voor
voortgezet onderwijs in de gemeente Tietjerksteradeel te starten zonder dat er in die
gemeente een katholieke gemeenschap is en zonder dat de katholieke grondslag van de
school het leidende motief tot vestiging vormde. Doel van de SVPO is het stichten van
nieuwe scholen voor persoonlijk onderwijs, zoals al eerder gebeurde in de Zeeuwse
gemeente Kapelle. Daar werd echter als grondslag de richting van algemeen bijzonder
onderwijs gekozen. Deze meer of minder pragmatische keuze van grondslag was nodig
gezien de bestaande stichtings- en instandhoudingssystematiek van scholen, waarbij een
school eerst voor bekostiging in aanmerking komt wanneer er een voldoende potentieel van
leerlingen is voor een school van een bepaalde godsdienstige of levensbeschouwelijke
richting.
Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel over de invoering van een fusietoets wees
CDA-kamerlid Jan Jacob van Dijk op de voornoemde situatie in Friesland. Hij deed dat in het
kader van een discussie over de richting en inrichting van het onderwijs. Wat moet onder die
begrippen precies worden verstaan en hoe verhouden die begrippen zich tot elkaar?
Volgens hem ging het bij een school om persoonlijk onderwijs om een inrichtingselement en
niet om een richting. In zijn woorden: die school
“heeft uiteindelijk de vlucht moeten nemen tot de denominatieve vraag om uiteindelijk het
51
recht te mogen krijgen om de school te mogen oprichten.”

In dit hoofdstuk schetsen we vanuit artikel 23 Grondwet allereerst de verhouding tussen
‘richting’ en ‘inrichting’ als kernelementen van de vrijheid van onderwijs. Bij het afbakenen
van beide begrippen blijkt het grondwettelijke begrip ‘eisen van deugdelijkheid’ van
wezenlijke betekenis te zijn. Voorts wordt nader ingegaan op de inhoud van het
richtingbegrip en de rol van dit grondwettelijk begrip bij de planning van te bekostigen
bijzondere scholen.

3.2 Inrichting, inrichtingsvrijheid en richting
Al lange tijd voor de totstandkoming van de onderwijspacificatie was helder wat onder de
‘inrichting’ van een school moest worden verstaan. Het betrof hier alles wat met de
huishouding in de school en eromheen te maken had, van de samenstelling van het bestuur
tot bijvoorbeeld de onderwijskundige en beheersmatige organisatie van de school. En in die
huishouding kwam het karakter van het openbaar en bijzonder onderwijs tot uitdrukking. In
het bijzonder onderwijs ging het daarbij om onderdelen van de inrichting waarin de eigen
aard of richting van de school zich het sterkst profileert: de inhoud en methode van
51 Handelingen II 20 januari 2010, 44-4239.

23

onderwijs en de keuze van onderwijzers.
In verband met de vrijheid van richting en inrichting werd in die tijd de woorden inwendige
huishouding en technische inrichting van het onderwijs gehanteerd.52 Daarmee werd tot
uitdrukking gebracht of de wetgevende overheid bevoegd was eisen van deugdelijkheid
ofwel bekostigingsvoorwaarden aan het bijzonder onderwijs te stellen. Deze
overheidsbevoegdheid strekte zich niet tot de ‘inwendige huishouding’ van de bijzondere
school uit. Deugdelijkheideisen omvatten in beginsel uitsluitend het gebied van de
‘technische inrichting’ en waren te beschouwen als maatschappelijke waarborgen voor goed
onderwijs. Om welke onderdelen van de inrichting van de bijzondere school het daarbij kon
gaan, werd in 1889 goed duidelijk. Het was het jaar waarin de overheid een begin maakte
met de subsidiëring van het bijzonder lager onderwijs. In de zogeheten subsidiewet-Mackay
werd de subsidie gebonden aan eisen die de vrijheid van inrichting inperkte op het gebied
van de bestuurlijke inrichting (‘de school staat onder het bestuur van eene instelling of
vereeniging die rechtspersoonlijkheid bezit’), inhoudelijke inrichting (verplichte vakken en
minimum aantal wekelijkse lessen) en organisatorische inrichting (aantal onderwijzers per
leerling en het minimum aantal leerlingen per school).53
Deze lijn van de oorspronkelijke wetgever werd doorgetrokken bij de grondwettelijke regeling
van de onderwijspacificatie in 1917. Maar het bleek niet gemakkelijk een voor alle partijen
acceptabele grondwettekst te ontwerpen. Aanvankelijk lag er, op advies van de zogeheten
Pacificatiecommissie, het voorstel voor het huidige vijfde artikellid waarin de
overheidsbevoegdheid is vastgelegd om (niet nader omschreven) eisen van deugdelijkheid
aan het te bekostigen bijzonder onderwijs te stellen, zonder inbreuk te mogen maken op de
vrijheid van richting. Dit voorstel bevredigde echter niet. Niet alleen de vrijzinnige maar ook
de confessionele fracties in de Tweede Kamer hadden grote problemen met de
onbestemdheid van de voorliggende grondwettekst. Er moest een preciezer tekst komen om
zoveel mogelijk uit te sluiten dat de toekomstige wetgever in strijd met de bedoeling van de
Pacificatiecommissie en de regering zou handelen. De voorstanders van het openbaar
onderwijs eisten meer constitutionele zekerheid dat het te bekostigen bijzonder lager
onderwijs even deugdelijk zou zijn als het openbaar onderwijs. De voorstanders van het
confessioneel onderwijs verlangden meer zekerheid dat de toekomstige wetgever geen
deugdelijkheidseisen zou gaan stellen aan onderdelen van de inrichting van de bijzondere
school waarbij de vrijheid van richting in het geding was. Onder grote druk van het parlement
kwam uiteindelijk, op voorstel van minister Cort van der Linden, het huidige zesde lid van
artikel 23 Grondwet tot stand, luidende:
“Deze eisen worden voor het algemeen vormend lager onderwijs zodanig geregeld, dat de
deugdelijkheid van het geheel uit de openbare kas te bekostigen bijzonder onderwijs en van
het openbaar onderwijs even afdoende wordt gewaarborgd. Bij die regeling worden met name
de vrijheid van het bijzonder onderwijs betreffende de keuze van de leermiddelen en de
54
aanstelling der onderwijzers geëerbiedigd.”

52 Zie D. Mentink, Orde in onderwijsbeleid. De wettelijke regeling van deugdelijkheidseisen als
grondwettelijk probleem, diss. EUR, Deventer: Kluwer 1989, p. 54, 67 en 77.
53 Artikel 54bis van de Wet van 8 december 1889 (Stb. 175).
54 Vgl. voor dit debat Mentink, Orde in onderwijsbeleid, a.w., p. 101-103.

24

3.3 Inhoud van de vrijheid van richting als grondwettelijk begrip
Wat moet onder het begrip ‘richting’ in artikel 23, lid 5 Grondwet volgens de grondwetgever
van 1917 worden verstaan? Betreft dat uitsluitend de aard van het bijzonder onderwijs voor
zover dat betrekking heeft op bepaalde godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen?
Discussie over de reikwijdte van dit grondwettelijke begrip kon in de literatuur al snel
ontstaan daar de grondwetgever bij de schriftelijke en mondelinge behandeling van het
voorstel zich niet de moeite getroostte een meer precieze omschrijving van dit begrip te
geven. Kennelijk werd dat niet nodig geacht. Daarbij moet in het oog gehouden worden dat
de richting van de bijzondere school – in het perspectief van een nieuwe lager onderwijswet
met een uitwerking van de financiële gelijkstelling van het bijzonder onderwijs - geen rol
speelde in de discussie over planning en bekostiging van scholen. Bemoeienis van de
overheid met de soort van bijzonder onderwijs werd om principiële redenen afgewezen.
Uitgangspunt was een systeem van richtingvrije planning.
Opvoedkundige zelfstandigheid en opvoedkundige richting
Ook de Pacificatiecommissie die tekst en toelichting van zowel een nieuwe lager
onderwijswet als een nieuw grondwetsartikel ontwierp, maakte zich weinig druk over de
precieze betekenis van het richtingbegrip. Ook daar concentreerde de discussie zich op de
afbakening van dit begrip in relatie tot de overheidsbevoegdheid eisen van deugdelijkheid te
stellen. Bij die afbakening draaide het om de termen opvoedkundige zelfstandigheid en
opvoedkundige richting. Deze woordkeuze kwam niet uit de lucht vallen. Verwezen wordt
naar de grondwetsherziening van 1848 toen de vrijheid van onderwijs als klassiek
grondrecht in de Grondwet werd opgenomen (‘Het geven van onderwijs is vrij…’). In de
Memorie van toelichting bij het ontwerp sprak de regering al van de invoering van een nieuw
‘stelsel van opvoeding’ waarbinnen naast openbaar onderwijs sprake zou zijn van
“een vrij onderwijs, dat bij sommigen op den grond van eene leer kan zijn gevestigd, bij
anderen op eene mededinging met het openbaar onderwijs berust, en zoo doende ijver,
55
inspanning en verbetering uitlokt.”

Terug naar de Pacificatiecommissie. Al in haar tweeledige opdracht werd de term
‘opvoedkundige zelfstandigheid’ tegenover het begrip ‘deugdelijkheid’ geplaatst. De
opdracht luidde:
“a. wettelijke voorschriften te ontwerpen ten aanzien van de voorziening in de kosten van het
openbaar en bijzonder onderwijs, waardoor de deugdelijkheid en de krachtige vooruitgang
van het onderwijs der jeugd wordt verzekerd, onder behoud van de opvoedkundige
zelfstandigheid van het bijzonder onderwijs;
b. zoo noodig eene redactie te ontwerpen van artikel 192 der Grondwet, welke met deze
56
voorschriften niet in strijd is.”

55 Handelingen van de Regering en de Staten-Generaal over de herziening der Grondwet 1847-1848,
Eerste Deel, Den Haag 1848 (uitgave Belinfante), p. 392. Zie verder D. Mentink en B.P. Vermeulen,
Artikel 23 Grondwet. Toelichting op het grondwetsartikel over onderwijs mede aan de hand van
ontwikkelingen in wetgeving, internationaal recht en jurisprudentie, Den Haag: Reed Business, 2007,
p. 23-24.
56 Zie Koninklijk Besluit van 31 december 1913, nr. 10 (vermeld in Stcrt. 1914, nr. 1).

25

Onderzoek naar de gang van zaken rond het ontwerpen van een tekst voor een nieuw
grondwetsartikel door deze staatscommissie laat zien welk onderwijsjuridisch belang aan de
term ‘opvoedkundige richting’ gehecht moet worden.57 In de tekst van het eerste ontwerp
was de vrijheid van richting nog niet opgenomen, maar in de toelichting op een
ontwerpbepaling met elementen van het huidige vijfde en zevende lid van artikel 23
Grondwet, werd beklemtoond dat niemand door geldelijke omstandigheden in zijn keus
tussen openbaar en bijzonder onderwijs mocht worden belemmerd en dat deze
belemmering door het subsidiestelsel dat de commissie inmiddels had ontworpen, werd
weggenomen. Hierdoor zou worden bevorderd, dat ‘aan elke opvoedkundige richting, zoveel
met handhaving van een voldoend peil van ontwikkeling mogelijk is, ruim baan wordt
gelaten.’
Eerst bij het tweede ontwerp werd in de gewijzigde vorenbedoelde bepaling gesproken over
eerbiediging van ‘iedere richting’, waarbij de oorspronkelijke toelichting werd uitgebreid. De
discussie over dit ontwerp resulteerde in een tekst die al veel leek op die van het huidige
artikel 23, lid 7 over de financiële gelijkstelling. Dat resultaat was vooral te danken aan de
vice-voorzitter van de Pacificatiecommissie, de christelijk-historische voorman De Savornin
Lohman, die een daartoe strekkend amendement op het voorstel van de voorzitter, de
vrijzinnig-democraat Bos, had ingediend. In de toelichting van dit amendement sprak
Lohman over elke opvoedkundige richting die ruim baan gelaten moest worden.
Ook in de daarop volgende twee ontwerpen, waarbij vooral de kwestie van de
deugdelijkheidseisen nog de nodige hoofdbrekens opleverde, bleven in tekst en toelichting
de termen ‘iedere richting’ en ‘opvoedkundige richting’ gehandhaafd. Maar nog steeds
bestond er geen overeenstemming. In de laatste vergadering haalde het eindvoorstel van
voorzitter Bos voor een grondwettekst met een (uitgedunde) toelichting de eindstreep. Het
ging daarbij vooral om een bevredigende regeling op het punt van gelijkwaardige
deugdelijkheideisen met het oog op de vrijheid van richting. Nog dezelfde dag presenteerde
Bos de resultaten aan de minister van Binnenlandse Zaken, Cort van der Linden, die daarop
aansluitend berichtte dat de regering tekst en toelichting geheel overnam.
Zoals gezegd was het eerste doel van de Pacificatiecommissie een nieuwe lager
onderwijswet te ontwerpen. De vraag is daarom van belang welke betekenis zij daarbij gaf
aan de begrippen ‘opvoedkundige zelfstandigheid’ en ‘opvoedkundige richting’. De Memorie
van toelichting op het ontwerp-wetsvoorstel laat er geen misverstand over bestaan dat de
idee van opvoedkundige zelfstandigheid het leidende beginsel voor de vrijheid van richting
was waarop de wetgevende overheid door middel van deugdelijkheideisen geen inbreuk
mocht maken:
“Bij het formuleeren van deze eischen dient de grondslag van het bijzonder onderwijs, het
behoud van de vrijheid van richting, de opvoedkundige zelfstandigheid, onaangetast te blijven,
evenals de eischen, voor deugdelijkheid van het openbaar onderwijs gesteld, met
eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen niet in strijd mogen komen.”

En verderop, in de toelichting over waarborgen voor de deugdelijkheid van het onderwijs:
“De bovenbedoelde waarborgen zijn gelijkelijk van beteekenis voor het openbaar en het
57 Bij het onderzoek is het archief van de Pacificatiecommissie geraadpleegd dat zich in het
Nationaal Archief te Den Haag bevindt. Vgl. verder D. Mentink, Scheiding van opvoeding en overheid
als onderwijsconstitutioneel beginsel. Over ouders, pedagogische autonomie en vrijheid van richting,
NTOR 2005, nr. 3, p. 144 e.v.

26

bijzonder onderwijs. Daarnaast zijn er andere, waarbij men wel van gelijkwaardige, niet van
gelijke waarborgen kan spreken, omdat de opvoedkundige zelfstandigheid van het bijzonder
58
onderwijs dient te worden geëerbiedigd.”

De wetgever van 1920 dacht daar hetzelfde over, zoals blijkt uit de algemene
beschouwingen in de Memorie van toelichting waarin de voornoemde citaten van de
Pacificatiecommissie meer of minder letterlijk zijn terug te vinden.

3.4 Pedagogische richting gelijk aan opvoedkundige richting?
De vraag kan gesteld worden of met het oog op de opvoedkundige zelfstandigheid van het
bijzonder onderwijs niet alleen van ‘opvoedkundige richting’ maar ook van ‘pedagogische
richting’ is te spreken. Zo wordt in de pedagogisch-wetenschappelijke literatuur het begrip
‘pedagogie’ direct gekoppeld aan de verantwoordelijkheid van ouders inzake de opvoeding
en vorming van hun kinderen.
Uit de geraadpleegde parlementaire bronnen rond de totstandkoming van de
onderwijspacificatie kan worden opgemaakt dat aan het bijvoeglijk naamwoord
‘pedagogische’ een inhoud werd gegeven die te vergelijken is met ‘opvoedkundige’ bij de
termen ‘opvoedkundige zelfstandigheid’ en ‘opvoedkundige richting’.
Een belangrijke bron vormen de parlementaire stukken die informatie geven over de
totstandkomingsgeschiedenis van de Pacificatiecommissie. Bij de algemene beschouwingen
over de staatsbegroting 1914 werd nader van gedachten gewisseld over het voorstel van het
nieuw aangetreden kabinet-Cort van der Linden om een staatscommissie voor een
bevredigende regeling van de subsidiëring van het bijzonder onderwijs in te stellen. In de
schriftelijke voorbereiding van deze begrotingsbehandeling kwam de regering de
confessionele fracties tegemoet door een betere opdracht voor deze commissie te
formuleren. Opvallend is dat deel van de tekst in de Memorie van antwoord waarin de term
paedagogische onafhankelijkheid tegenover de overheidsbevoegdheid werd geplaatst om
eisen voor deugdelijkheid aan de inrichting van het bijzonder onderwijs te mogen stellen:
“Wat noodig schijnt is veeleer vast te stellen den financieelen grondslag voor de regeling van
het volksonderwijs. Daarbij dient overwogen te worden, op welke wijze de financieele en
paedagogische onafhankelijkheid van het bijzonder onderwijs ware te waarborgen en welke
59
eischen voor goed en deugdelijk onderwijs van staatswege gesteld moeten worden.”

De Handelingen van de mondelinge behandeling van de staatsbegroting bevestigen de
betekenis van het voornoemde. Twee citaten waarin door confessionele Kamerleden over
‘paedagogisch’ werd gesproken:
- “Zoolang geen onzer paedagogische vrijheden wordt aangerand, zal men ons volkomen

60

bereid vinden mede te werken tot de deugdelijkheid ook van onze eigen scholen” (Lohman).
- “Gaat dat voldoening geven zoo ver, dat er onder is te verstaan financieele gelijkstelling,
zonder dat de paedagogische vrijheid van onze scholen aangetast wordt?” (de

58 Verslag der Staatscommissie voor het Onderwijs, Den Haag 1916, p. 53 en 61.
59 Kamerstukken II 1913/14, Bijl. A, Begroting I, p. 47. Zie Mentink, Orde in onderwijsbeleid, a.w., p.
82 voetnoot 191, voor een uitgebreider citaat.
60 Handelingen II 12 december 1913, p. 755.

27

antirevolutionair Van der Voort van Zijp).

61

Tot slot mag hier niet onvermeld blijven het parlementaire en buitenparlementaire
bronnenmateriaal dat inzicht geeft in de opvatting van de latere voorzitter van de
Pacificatiecommissie, de vrijzinnig-democraat Bos. Al bij de behandeling van de wet-Kuyper
van 1905 stelde hij dat het economische en het pedagogische element de beslissende
ordeningsfactoren in het onderwijs waren. Het pedagogische element raakte volgens hem
de beslissingsmacht van de ouders over de opvoeding van hun kinderen, het recht van de
ouders om onderwijs te vinden ‘in de richting die zij wenschen’. En dat niet alleen: de gehele
politieke schoolstrijd vond in dit ordeningselement zijn oorsprong of, zoals hij dat noemde, in
de ‘paedagogische beginselen’. In een bekend artikel uit datzelfde jaar markeerde hij in dit
verband de overheidsgrens met de woorden:
‘Niemand zal zoo onredelijk mogen zijn om door staatsambtenaren een oordeel te laten vellen
over de paedagogische strekking, het karakter, de godsdienstige kleur eener bijzondere school.
62
Op dat punt blijft en blijve de overheid zich onbevoegd verklaren.’

3.5 Ter afronding
Opvoeding en onderwijs zijn nauw met elkaar verbonden, vooral als het gaat om het geven
onderwijs aan kinderen in de leerplichtige leeftijd. Deze notie van opvoeding lag ook ten
grondslag aan de onderwijspacificatie. Zij manifesteerde zich in het gebruik van de termen
opvoedkundige zelfstandigheid en opvoedkundige richting. In deze combinatie van woorden
werd bij de onderwijspacificatie een waterscheiding aangeduid tussen aan de ene kant een
vrije opvoedingssfeer van welke aard of gezindte dan ook en aan de andere kant de nieuwe
in grondwet en wet geregelde overheidsbevoegdheid bij de bekostiging van bijzondere
scholen eisen van deugdelijkheid te mogen stellen. Met andere woorden, blijkens de
bedoeling van de oorspronkelijke grondwetgever en wetgever dient ‘richting’ als een open
begrip te worden verstaan, zonder overheidsinmenging bij de keuze van de (opvoedkundige)
grondslag van de bijzondere school. Daarbij zou men in plaats van opvoedkundige richting
ook van pedagogische richting als omvattend onderwijsjuridisch begrip kunnen spreken. Zo
sprak de voorzitter van de Pacificatiecommissie al in 1905 over bijzondere scholen van
onderscheiden pedagogische richtingen, waaronder op grondslag van een ‘confessioneel
paedagogisch beginsel’.63 In lijn hiermee zou thans gesproken kunnen worden van
bijzondere scholen met bijvoorbeeld een godsdienstig-pedagogisch of een onderwijskundigpedagogische richting. In het laatstgenoemde geval gaat het dan om fundamentele
opvattingen over opvoeding en onderwijs die gevoed worden door onderwijskundige
inzichten die doorwerken in de inrichting of didactische vormgeving van het onderwijs.64
Tot slot. De wetgevende werkelijkheid rond het richtingbegrip werd in de loop der tijd anders
dan de grondwetgever van 1917 en de oorspronkelijke wetgever van 1920 voor ogen
61 Idem, p. 809.
62 Handelingen II 12 april 1905, p. 1421 en 1712 en zijn artikel ‘De vrijmaking van het onderwijs’, De
Gids 1905, p. 493.
63 Zie D. Bos, De vrijmaking van het onderwijs, De Gids 1905, met name p. 476-478 en p. 486.
64 Vgl. o.a. J.D. Imelman en W.A.J. Meijer, De nieuwe school, gisteren & vandaag,
Amsterdam/Brussel: Elsevier 1986 (eerste druk).

28

stonden en regelden. Aan die wijziging lag geen principieel onderwijspolitiek debat ten
grondslag; zij was het gevolg van de maatschappelijke verzuiling en de noodzaak om te
bezuinigen. Door het nieuwe systeem van bekostiging groeide het aantal confessionele
scholen explosief en ontstond er het probleem van, wat werd genoemd, ‘onnoodige
versnippering’. De wetgever greep vervolgens in door niet alleen de stichtingsnormen op te
trekken maar door ook te regelen dat bij de vaststelling van het vereiste minimum aantal
leerlingen geen rekening werd gehouden met leerlingen die door de ‘hen bezochte
gelijksoortige school zouden verlaten.’65 Maar wat is ‘gelijksoortig?’ De praktijk van het
wettelijk geregelde leerlingenvervoer kwam daarbij te hulp en er ontstond
Kroonjurisprudentie over de vraag of de voorkeur voor het bezoeken van een bijzondere
school boven een andere dichterbij gelegen bijzondere school wel gebaseerd was op de
richting van de gewenste school. Deze jurisprudentie betrof voornamelijk voorkeuren van
confessionele ouders.66

65 Wijzigingswet van 16 februari 1923, Overgangsbepalingen, art. LXIV (Stb. 1923, 38).
66 Zo bezochten in 1930 slechts 2% van de leerlingen een algemeen-bijzondere school, waarbij
ouders niet de behoefte hadden een andere niet-confessionele school van andere signatuur te kiezen.

29

30

4.

De grondwettelijke positie van het openbaar onderwijs, de waarborg van
alomtegenwoordigheid

4.1 Ter inleiding
Het grondwetsartikel gaat uit van openbaar onderwijs dat van overheidswege wordt gegeven
en bijzonder onderwijs dat berust op particulier initiatief. Voor dit duale onderwijsbestel heeft
de rijksoverheid een bijzondere zorgplicht, of zoals het eerste artikellid luidt: “Het onderwijs
is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.” Deze tekst dateert in zijn huidige
formulering van 1917, het jaar van de grondwettelijke beslechting van de politieke
schoolstrijd over de financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder lager onderwijs.
Sindsdien vormen scholenplanning en voorwaarden voor bekostiging van deze beide takken
van onderwijs een vast onderwerp op de politieke agenda. Thans richt de discussie zich op
de inhoud van de vrijheid van richting in het kader van de planning en bekostiging van
bijzondere scholen. Maar tegelijkertijd is er, zoals in de inleiding werd opgemerkt, discussie
over de positie van het openbaar onderwijs bij het stichten van basisscholen in een
nieuwbouwwijk. Bij de behandeling van de Onderwijsbegroting 2011 werd erop gewezen dat
door de manier waarop de wetgeving in elkaar steekt het openbaar onderwijs soms op
achterstand staat. De vraag ligt er of bij de bouw van een nieuwe wijk niet in eerste instantie
openbaar onderwijs moet worden gerealiseerd en pas daarna het genoegzame aantal
scholen wordt vastgesteld op grond van de werkelijke voorkeuren of keuzen van de nieuwe
wijkbewoners die bijzonder of openbaar onderwijs voor hun kinderen verlangen.
In deze paragraaf schetsen we de grondwettelijke positie van het openbaar onderwijs en de
wijze waarop de oorspronkelijke wetgever aan die positie in de eerste periode na de
totstandkoming van grondwettelijke regeling van de onderwijspacificatie in 1917 uitwerking
heeft gegeven. In deze schets wordt niet alleen zichtbaar de bijzondere grondwettelijke
zorgplicht van de rijksoverheid voor het openbaar onderwijs als algemene
onderwijsvoorziening, maar vooral ook de wijze waarop de oorspronkelijke wetgever – in
vergelijking met het te bekostigen bijzonder onderwijs – invulling gaf aan de grondwettelijke
waarborg van alomtegenwoordigheid van het funderend openbaar onderwijs.

4.2 Grondwettelijk primaat van het openbaar onderwijs
4.2.1 Principiële keuze bij onderwijspacificatie: openbaar onderwijs is regel
De grondwetgever heeft het openbaar onderwijs een opvallende onderwijsconstitutionele
positie toegekend. Het vierde artikellid schrijft voor dat openbaar onderwijs in het funderend
onderwijs alom tegenwoordig is (‘In elke gemeente wordt van overheidswege voldoend
openbaar algemeen vormend lager onderwijs gegeven…’). Het openbaar onderwijs, als
algemene voorziening, is aldus regel. Of zoals de regering het bij de grondwetsherziening
van 1917 verwoordde:
“De Overheid die zich ten taak stelt voor alle burgers gelegenheid tot schoolonderwijs te
verschaffen, mag de vervulling van die taak niet afhankelijk stellen van het ontbreken van
particulier initiatief. Onderwijs is niet eene zaak waarvan het belang door particulier initiatief

31

moet blijken, maar het is uit zich zelf een publiek belang. De Overheid heeft dat belang
derhalve geheel zelfstandig te behartigen. Voorkeur voor de bijzondere school mag geen
motief zijn om der Overheid haar taak voor te schrijven. Het eenige wat voorstanders van het
bijzonder onderwijs redelijkerwijze mogen eischen is onbelemmerde vrijheid om hun kinderen
67
het onderwijs te geven dat zij verlangen.”

Met deze opvatting nam de regering, in de periode van het vrijzinnig kabinet-Cort van der
Linden (1913-1918), nadrukkelijk afstand van het voorstel van het eerdere confessionele
kabinet-Heemskerk (1909-1913) om in de Grondwet vast te leggen dat het bijzonder
onderwijs regel en het openbaar onderwijs aanvulling is.68 Of zoals in het
meerderheidsadvies van de staatscommissie-Heemskerk valt te lezen:69
“Aan het bijzonder onderwijs dient de plaats toegewezen te worden welke daaraan, ook
krachtens de macht der feiten, toekomt. Slechts voor zoover dit te kort schiet, trede de
Overheid op. De waarborg dat overal, waar de behoefte daaraan zich openbaart, gelegenheid
zal bestaan voor het genieten van, van Overheidswege gegeven, lager onderwijs wordt
daarmede niet prijs gegeven.”

4.2.2 Principiële strijd bij de onderwijspacificatie om een zo concreet mogelijke tekst
Artikel 23, lid 4 Grondwet bepaalt sinds 1917 nauwgezet dat openbaar onderwijs regel is. De
eerste volzin geeft de hoofdregel dat er in elke gemeente ‘voldoend openbaar algemeen
vormend lager onderwijs’ in een of meer openbare scholen wordt gegeven. De tweede volzin
bevat de open opdracht aan de wetgever in voorkomende gevallen, bij te weinig leerlingen,
voor de ouders aanvullende voorzieningen te treffen. Daarbij kon volgens de grondwetgever
van 1917 onder meer gedacht worden aan het gelegenheid geven tot het ontvangen van
openbaar huisonderwijs, het in stand houden van een openbare school door samenwerking
van gemeenten of het verlenen van vergoedingen ten behoeve van het bezoek van in een
andere gemeente gelegen openbare school.70 Op deze wijze – in de combinatie van een
gesloten (eerste volzin) en open grondwettelijke norm (tweede volzin) – zou volgens de
grondwetgever de speelruimte van de toekomstige wetgever voldoende zijn afgebakend om
tegen zijn bedoeling uitwerking te geven aan het beginsel van de alomtegenwoordigheid van
het openbaar (lager) onderwijs.
Deze uitgebreide tekst van het vierde artikellid sluit niet aan op de in staatsrechtelijke kring
levende gedachte dat de Grondwet sober en open van aard dient te zijn. Voor het
onderwijsartikel in de Grondwet zijn dit soort opvattingen over karakter en functie van een
grondwet slechts theorie.71 De wordingsgeschiedenis van dit artikel markeert de
belangrijkste momenten in onze onderwijspolitieke geschiedenis als het de verhouding
67 J.B. Kan, Handelingen over de herziening der Grondwet, deel I, Den Haag 1916 (voortaan: Kan I),
p. 633.
68 Idem.
69 Verslag van de commissie, ingesteld bij Koninklijk Besluit van 24 maart 1916, nr. 16. Zie Kan I, p.
17 en p. 79 (voorgestelde nieuwe redactie: “Voor zover zich eene behoefte aan ander algemeen lager
onderwijs openbaart dan waarin door de ingezetenen wordt voorzien, wordt dit onderwijs van
Overheidswege verstrekt…).”
70 Zie met name de toelichting op het wetsvoorstel tot wijziging van het grondwetsartikel, Kan I, p.
480c.
71 Vgl. D. Mentink, Grondwetsbewustzijn en artikel 23 Grondwet, in: C.J. Bax en M.C. Voogd (red.),
Van constitutionalisme en anarchisme. Opstellen aangeboden aan Th. Holterman en G.F.M. van der
Tang, Rotterdam 2003, p. 111 e.v.

32

overheid en burger betreft. Dat wat bevochten werd vond een plaats in dit grondwetsartikel:
de nationale zorg voor het onderwijs in 1814 (eerste en achtste artikellid), de vrijheid van
onderwijs in 1848 (tweede artikellid), de financiële gelijkstelling gekoppeld aan de
overheidsverantwoordelijkheid voor de deugdelijkheid van het te bekostigen bijzonder
onderwijs 1917 (vijfde, zesde en zevende artikellid), en ten slotte het karakter en de
alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs in 1848 en 1917 (derde en vierde
artikellid).
Die wordingsgeschiedenis toont de parlementaire strijd van vooral de liberalen om een zo
concreet mogelijk formulering van het grondwettelijk primaat van het openbaar onderwijs. Zo
werd in 1848 na parlementaire druk het aanvankelijke voorstel voor alleen een
grondwettelijke bepaling over het karakter van het openbaar onderwijs aanzienlijk uitgebreid.
In eerste instantie kwam de regering aan de kritiek tegemoet door het voorstel uit te breiden
met een open formulering over de bijzondere zorgplicht van de overheid voor het openbaar
onderwijs (‘Het openbaar onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der
Regering’). Deze tegemoetkoming was echter onvoldoende voor de liberale meerderheid: de
Grondwet moest meer waarborgen voor de alomtegenwoordigheid omvatten. Anders zou die
aanhoudende zorg grotendeels zonder kracht en betekenis voor de toekomst zijn. Het
uiteindelijke resultaat was de toevoeging van een nieuwe bepaling – als voorloper van de
eerste volzin van het huidige vierde lid van artikel 23 Grondwet – luidende: ‘Er wordt overal
in het Rijk van overheidswege voldoend openbaar lager onderwijs gegeven’.
Bij de onderwijspacificatie van 1917 was het niet anders. De regering stelde een gewijzigde
tekst voor die geheel in de lijn van die van 1848 lag (“Overal in her Rijk wordt van
Overheidswege de gelegenheid gegeven tot het ontvangen van voldoend openbaar
algemeen vormend lager onderwijs”). Het was de tekst die de staatscommissie-Bos – de
zogeheten Pacificatiecommissie – had voorgesteld. Maar hiertegen kwam veel verzet van
liberale zijde. Zo was er de vrees dat door de financiële gelijkstelling de openbare school
‘weg gepacificeerd’ zou worden. Hoewel de regering, bij monde van minister Cort van der
Linden, beklemtoonde dat openbaar onderwijs regel was en dat de grondwetgever zich
hoorde te beperken tot het formuleren van beginselen, mocht dit niet baten. Aan het slot van
de plenaire behandeling over de afzonderlijke leden van het voorgestelde onderwijsartikel
dreigde er zelfs een patstelling tussen regering en Tweede Kamer te ontstaan. Minister Cort
van der Linden doorbrak deze impasse door een nieuw tekstvoorstel met een preciezere
formulering over de constitutionele positie van het openbaar onderwijs aan de Kamer voor te
leggen. Deze tekst bevredigde het parlement en haalde het Staatsblad. Behoudens de
wijziging in 2006 in verband met de samenwerkingsschool zijn het de woorden van artikel 23,
lid 4 Grondwet.

4.3 Grondwetgever en oorspronkelijke wetgever
4.3.1 De wetgever van 1920: geen negatieve getalscriteria
Waar de ondergrens van het aantal leerlingen voor een (openbare) school precies ligt, is
een zaak van de wetgever. In het licht van de hierboven geschetste strijd over de
totstandkoming van artikel 23, lid 4 Grondwet viel te verwachten dat bij de totstandkoming
van de Lager Onderwijswet van 1920 (LO-wet 1920) opnieuw een discussie zou oplaaien
33

over stichtings- en opheffingsnormen van de openbare school. Het was immers voor de
eerste keer dat de wetgever uitwerking moest geven aan het nieuwe grondwetsartikel,
bedoeld en geschreven voor het ontwerpen van een nieuwe lager onderwijswet.72
Anders dan voor het bijzonder onderwijs werden in het wetsontwerp geen getalsmatige
stichtings- en opheffingscriteria voor het openbaar onderwijs vastgelegd. De regering sloot
daarmee bij het voorstel van de Pacificatiecommissie aan. Dit gold ook voor haar voorstel73
wettelijk te bepalen:
“In elke gemeente wordt voldoend lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal
scholen, welke voor alle kinderen zonder onderscheid van godsdienstige gezindheid
74
toegankelijk zijn.”

Maar wat moet precies onder ‘een genoegzaam aantal’ openbare scholen worden verstaan?
Volgens de regering waren getalscriteria voor het bijzonder onderwijs nodig om te
voorkomen dat de overheid de kosten zou gaan dragen voor scholen waarvan de
levensvatbaarheid niet voldoende vaststond. Voor het openbaar onderwijs lag dat naar haar
mening principieel anders gezien het voorgedragen stelsel; bij het eisen van een
minimumaantal leerlingen zou men van een verzwakking van de positie van de openbare
school kunnen spreken.
Vooral de liberale Kamerleden waren door deze argumentatie allerminst overtuigd.
Aangedrongen werd op een nauwkeuriger wettelijke regeling, ook al omdat de afwijking op
de hoofdregel in de tweede volzin van het vierde artikellid van het grondwetsartikel wettelijk
wel was uitgewerkt. Daarbij was niet aan de orde dat met de invoering van getalscriteria de
alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs zou worden ingeperkt; de bedoeling was
om het belemmeren of een al te spoedige opheffing van een kleine openbare school in een
gemeente te voorkomen. Uiteindelijk verwierf een (gewijzigd) amendement van de unieliberaal Otto een Kamermeerderheid en werd geregeld dat een openbare school opgericht
moest worden zodra de ouders van twaalf leerplichtige kinderen daartoe het verlangen te
kennen gaven; anderzijds kon een openbare school niet worden opgeheven zolang er nog
acht kinderen de school bezochten. Bij die ondergrens van acht leerlingen werd in het debat
een directe koppeling gelegd met het openbaar huisonderwijs, dat volgens de indiener van
het amendement tot een maximum van circa acht leerlingen op behoorlijke wijze kon worden
verzorgd.75
4.3.2 In de pas met het bijzonder onderwijs
De in de LO-wet 1920 geregelde alomtegenwoordigheid van het openbaar lager onderwijs
vormde geen rustig bezit. De wetgever voerde daarna stapsgewijs een systeem van
stichtings- en opheffingsnormen voor het openbaar onderwijs in dat steeds meer leek op de
regeling voor het bijzonder onderwijs. Met name slechte economische omstandigheden

72 Volledigheidshalve: de primaire opdracht van de Pacificatiecommissie was ‘wettelijke voorschriften
te ontwerpen ten aanzien van de voorziening in de kosten van het openbaar en bijzonder onderwijs…’.
Zonodig kon zij een redactie van het grondwetsartikel ontwerpen die ‘met deze voorschriften niet is
strijd’ was.
73 Kamerstukken II 1919/20, 86, nr. 5, p. 153-154.
74 Ontwerp-artikel 16 lid 1 LO-wet 1920.
75 Artikel 19 lid 2 LO-wet 1920. Zie verder Handelingen II 1919/20, p 2126, 2131 en 2137-2138.

34

vormden de directe aanleiding tot deze ontwikkeling.
In de jaren dertig van de vorige eeuw werden allereerst in de periode van het ‘crisiskabinet’Colijn stichtingsnormen voor openbare scholen ingevoerd die gelijk waren aan die voor
bijzondere scholen.76 In 1937 plaatste de wetgever het openbaar onderwijs op gelijke voet
met het bijzonder onderwijs door voor beide takken zowel gelijke stichtings- als
opheffingsnormen te stellen.77 Gelet op de grondwettelijke norm inzake de
alomtegenwoordigheid kende de wet wel een speciale ontheffingsmogelijkheid voor het
geval de instandhouding van een openbare school noodzakelijk was om te kunnen voorzien
in voldoend openbaar onderwijs.78
Tot op heden heeft de wetgever het sinds 1937 ingevoerde regime van gelijke behandeling
van openbare en bijzondere scholen gehandhaafd. De huidige Wet op het primair onderwijs
kent daarbij de extra garantie dat een openbare school gesticht wordt wanneer er binnen
tien kilometer geen andere school aanwezig is waarbinnen openbaar basisonderwijs wordt
gegeven en aan het volgen van openbaar onderwijs behoefte bestaat (artikel 75 lid 2 Wpo).

4.4 Ter afronding
Het beginsel van de alomtegenwoordigheid van het openbaar (lager) openbaar onderwijs
blijkt erop neer te komen dat deze tak van onderwijs regel is ten opzichte van het bijzonder
onderwijs en dat de overheid een bijzondere zorgplicht heeft dit onderwijs zeker te stellen.
Mede bepalend is daarbij de notie van de behoefte van de ouders, waarbij meer dan
illustratief is de wijze waarop bij de totstandkoming van de LO-wet 1920 gediscussieerd
werd over een getalsmatige ondergrens voor een openbare school indien ouders openbaar
lager onderwijs voor hun leerplichtige kinderen verlangden. Deze notie van de feitelijke
behoefte van ouders ligt ook ten grondslag aan de onbelemmerde vrijheid van hen om hun
kinderen het onderwijs te laten geven dat zij verlangen.

76 Wijzigingswet van 4 augustus 1933, Stb. 414.
77 Wijzigingswet van 22 mei 1937, Stb. 322.
78 Zie verder artikel 22bis van de wet.

35

36

5.

Richting en de stichting van scholen: suggesties voor oplossingen

5.1 Noodzaak voor deze tijd
Volgens het in paragraaf 2.2.3 besproken advies van de Raad van State op het wetsvoorstel
‘Flexibilisering scholenbestand’ mag de meerwaarde van een nieuw planningssysteem van
scholen met alle daaraan verbonden nadelen worden betwijfeld nu het huidige stelsel in de
praktijk weinig problemen oplevert. Er is, zoals in de verschillende stukken wordt opgemerkt,
geen grote discrepantie tussen het denominatieve aanbod van scholen en de vraag bij
ouders en leerlingen.79 De regering trekt twee jaar na het advies, in 2004, het wetsvoorstel in.
Volgens haar zou het wetsvoorstel zo grote uitvoeringslasten en risico’s met zich
meebrengen in verhouding tot een in de praktijk niet of nauwelijks als knelpunt ervaren
situatie dat de noodzaak ervan niet aantoonbaar is. Kloppen deze argumenten? Of beter:
zijn zij anno 2011 – zeven jaar na dato – nog steeds valide?
In het jaar dat het wetsvoorstel ‘Flexibilisering scholenbestand’ werd ingetrokken publiceerde
het Sociaal Cultureel Planbureau een rapport over onder meer schoolkeuzemotieven en
schoolkeuzes.80 Wat betreft motieven kijken ouders in de eerste plaats naar kwaliteit, in de
vorm van een voorkeur voor hetzij kindgericht, hetzij meer prestatiegericht onderwijs.
Pragmatische overwegingen zoals bereikbaarheid liggen evenals het levensbeschouwelijke
uitgangspunt van het onderwijs, in principe veel lager in de rangorde van keuzemotieven.81
Als het echter aankomt op het feitelijke keuzegedrag is er sprake van een duidelijke
afwijking van de rangorde van motieven. Het aspect ‘aansluiting bij geloof of
levensbeschouwing’ scoort dan relatief voor de keuze van de basisschool veel hoger.82 De
onderzoekers geven daarvoor de volgende verklaring:
“Dat het ‘aansluiten op geloof of levensbeschouwing’ vrij hoog staat in de rangorde van
doorslaggevende motieven, moet vooral op het conto van de ouders worden geschreven die
kiezen voor een protestants-christelijke school. Ook deze groep ouders vindt ‘in principe’
allerlei kwalitatieve zaken belangrijker dan de levensbeschouwing, maar zij laat zich bij de
uiteindelijke keuze veelal leiden door de levensbeschouwing. Mogelijk speelt ook hier het
gebrek aan (zichtbare) kwaliteitsverschillen van de diverse scholen een rol, waardoor het
levensbeschouwelijke uitgangspunt bij deze groep ouders opschuift in de rangorde van
keuzemotieven.
Een aanvullende verklaring is dat de levensbeschouwing waar het onderwijs van uitgaat,
wordt geassocieerd met een bepaalde ‘kwaliteit’. Uit eerder onderzoek is bekend dat
beeldvorming van onderwijs van verschillende richtingen uiteenloopt. Openbaar en algemeen
bijzonder onderwijs worden geassocieerd met ‘vrijheid’ en veel aandacht voor creativiteit en
zelfstandigheid. In het beeld van confessionele scholen, met name die van protestantschristelijke signatuur, ligt de nadruk meer op ‘orde en discipline’ en ‘aandacht voor normen en
waarden’ (..). De richting kan dus fungeren als indicator voor een bepaald soort kwaliteit, en
kan daardoor bij de uiteindelijke keuze een grotere rol spelen dan vooraf verwacht. In de kfo79 Zie o.a. Miek Laemers, Schoolkeuzevrijheid, Veranderingen in betekenis en reikwijdte, Ubbergen:
Tandem Felix 1999, p. 247. De geconstateerde ‘geringe discrepantie’ betrof in het daar beschreven
onderzoek het verschil tussen het scholenaanbod en de voorkeur van ouders voor een school met
een bepaalde richting, opgevat in de (toen geldende, beperkte) betekenis van een bepaalde
godsdienst of levensovertuiging.
80 Lex Herweijer, Ria Vogels, Ouders over opvoeding en onderwijs, Den Haag: SCP december 2004.
81 A.w., p. 82 (basisonderwijs) en 87 (voortgezet onderwijs).
82 A.w., p. 83.

37

vragenlijst is het levensbeschouwelijke keuzemotief bewust strikt geformuleerd om deze
vermenging tegen te gaan, maar het is niet uitgesloten dat ook in deze peiling kwalitatieve
overwegingen schuilgaan achter het levensbeschouwelijk keuzemotief. Voor ouders in de
kleine christelijke richtingen is de levensbeschouwing verreweg de belangrijkste overweging
83
bij de uiteindelijke keuze, maar dat gold bij hen reeds voor de ‘in principe’-rangschikking.”

Deze argumentatie leert dat op de eventuele constatering dat er bij ouders in het algemeen
geen discrepantie tussen vraag en aanbod wordt ervaren, het een en ander valt af te dingen.
Als we de onderzoekers volgen kan evengoed worden gesteld dat er wel een discrepantie
aanwezig is tussen de wijze waarop het (denominatief) onderwijs zijn aanbod legitimeert en
de manier waarop dat bij ouders wordt gepercipieerd. Er komt nog iets bij, ten tijde van het
wetsvoorstel en het advies van de Raad van State was er nog niet (althans niet zo duidelijk)
sprake van het gebruik van het stichtingselement ‘richting’ ter realisering van scholen waar
onderwijskundig-pedagogische opvattingen het onderwijs beheersen. Nu moeten we
erkennen dat het bestaande systeem niet in alle opzichten voldoet voor de toekomstige
inrichting van ons onderwijsbestel. Immers, een stelsel van bekostigd onderwijs dat voor
tweede derde bestaat uit een privaatrechtelijk georganiseerd aanbod dat uitsluitend is
gebaseerd op religieuze of levensbeschouwelijke denominatie, terwijl denominatie maar
voor beperkte delen van de bevolking een prioritaire keuzefactor is, kán idealiter niet
aansluiten bij de behoeften van de mensen.84
Voor een verkenning naar de mogelijkheden van een moderne interpretatie van ‘richting’ en
de consequenties daarvan voor de uitwerking bij schoolstichting en het fusieverbod is dus
zeer wel een goede reden aanwezig. In een onderzoek naar schoolkeuzemotieven in de
gemeente Amsterdam rijst overigens hetzelfde beeld op. De denominatie van de school
speelt een geringe rol in de motieven van de Amsterdamse ouders. Zelfs bij islamitische
ouders geeft slechts 23 procent aan dat de religieuze (islamitische) grondslag van de school
hun keuze bepaalt.85

5.2 Verruimd richtingbegrip en bekostiging: theorie en praktijk
Er is geen grondwettelijk beletsel om de stichting van nieuwe scholen ook open te stellen
voor louter op pedagogische inzichten georiënteerde richtingen. Integendeel, op basis van
wat in de voorgaande hoofdstukken is besproken moet worden geconcludeerd dat een ruim
begrip van opvoedkundige of pedagogische richting, dat ook onderwijskundig-pedagogische
opvattingen omvat, volkomen in lijn is met de oorspronkelijke bedoeling van de
grondwetgever en de strekking van artikel 23 Grondwet.
Maar de vraag is of een aldus verruimd begrip van richting een werkbaar systeem van
stichting oplevert. Verruiming impliceert dat naast de bestaande erkende vormen van
richting nu ook onderwijskundig-pedagogische opvattingen als grondslag voor de stichting
83 A.w., p. 84/85.
84 Uiteindelijk komen we hiermee tot een ander standpunt dan Laemers die in 2008 concludeerde dat
de regering bij de intrekking van het wetsvoorstel in goed gezelschap verkeerde van de Raad van
State, die - op zijn beurt - overtuigend was in zijn argumentatie. Zie Laemers, Richtingvrije planning:
een zachte dood gestorven?, a.w., p. 119.
85 Marije van de Kieft, Liesbeth Gerritsen, Cindy Koopman, Chantal Kuhnen, Bart Eijken,
Schoolkeuzemotieven. Onderzoek naar het schoolkeuzeproces van Amsterdamse ouders,
Amsterdam, december 2003.

38

van scholen kunnen worden aanvaard. Om schokeffecten te vermijden en een geleidelijke
overgang naar nieuwe verhoudingen te verwezenlijken is het daarbij van het allergrootste
belang dat het verruimde richtingbegrip slechts voor de toekomst werkt. Het heeft alleen
betrekking op nieuwe scholen, bestaande verhoudingen worden zoveel mogelijk
gerespecteerd. Het principe van geleidelijkheid en respect voor het bestaande was
overigens ook leidend bij de adviezen van de CAS, de Onderwijsraad en de Raad van State,
en bij het voortijdig ingetrokken wetsvoorstel, zodat hier op dit punt geen nieuwe wegen
worden ingeslagen.
Het probleem met een verruimd richtingbegrip is aldus dat de overheidstaak tot het toetsen
van wat wel en niet tot richting behoort, en in hoeverre daarmee wel of niet ontoelaatbaar
inbreuk wordt gemaakt op de bestaande verdeling naar richtingen, op ontoelaatbare wijze
uitgebreid wordt.
Een voorbeeld is het volgende. Een groep ouders geeft te kennen dat zij een school wensen
op te richten op de Michaëlische grondslag. Uit de leerplichtjurisprudentie is bekend dat
weliswaar wordt geclaimd dat het Michaëlisme een levensbeschouwing is met christelijke
wortels, maar dat zulks niet door de rechter wordt erkend. Volgens de Hoge Raad gaat het
hier om opvattingen die “niet de richting van het onderwijs betreffen”, doch die “betrekking
86
hebben op de leerplicht als zodanig en de wettelijke inrichting van het onderwijs.” Op basis
87
van de huidige jurisprudentie zou de uitvoerende overheid bij een verruimd richtingbegrip de
stichtingsaanvraag van de Michaëlische ouders moeten toetsen op onder meer de vraag:
• Of het een godsdienstige of levensbeschouwelijke dan wel pedagogische richting
betreft,
• Of, in geval het gaat om pedagogische opvattingen, deze voldoende innerlijke
consistentie vertonen om als richting te kunnen worden aangemerkt, en
• Of de richting zich voldoende onderscheidt van een andere richting, zodat niet op
ontoelaatbare wijze leerlingen van bestaande scholen worden weggezogen,
• Of de richting voldoende draagvlak heeft in de Nederlandse samenleving en
verbindingen heeft met ook andere terreinen van het leven.

Natuurlijk is het niet uitgesloten dat de jurisprudentie bij verruiming van ‘richting’ zich meer of
minder ingrijpend zal wijzigen; dat valt niet goed te voorspellen. Maar dat de minister een rol
zal blijven spelen bij de definiëring van wat ‘richting’ is voor de bekostiging, is welhaast
onvermijdelijk. Uiteindelijk betekent dit dat, vanaf nu bezien, de overheid zich alleen maar
méér gaat bemoeien met de inhoud van het onderwijs.
Deze taakuitbreiding roept ernstige en principiële bezwaren op. Zij is waarschijnlijk niet
doelmatig, want het is lastig vanuit een centraal punt te bepalen hoe de ene richting van de
andere moet worden onderscheiden. De overheid bezit daarvoor eigenlijk niet de geschikte
instrumenten, zij zal moeten afgaan op adviezen van deskundigen, binnen welke groep niet
vanzelfsprekend consensus bestaat over de aard of waarde van bepaalde pedagogische
opvattingen. Het hoeft daarnaast nauwelijks betoog dat de overheid hiermee ingrijpt in de
pedagogische autonomie van (nieuwe en bestaande) scholen en zich daarmee een rol
aanmeet op een terrein waarvoor vanouds de algemene opvatting geldt dat zij het niet dan
met uiterste terughoudendheid doet. Hier zijn de al geciteerde woorden van Dirk Bos, latere
voorzitter van de Pacificatiecommissie, uit 1905 van toepassing:
“Niemand zal zoo onredelijk mogen zijn om door staatsambtenaren een oordeel te laten
86 HR 11 februari 2003, LJN: AF0453.
87 Zie paragraaf 2.4 van dit rapport.

39

vellen over de paedagogische strekking, het karakter, de godsdienstige kleur eener
88
bijzondere school. Op dat punt blijft en blijve de overheid zich onbevoegd verklaren.”

Ook de in paragraaf 2.2.1 al weergegeven woorden van de Onderwijsraad kunnen hier met
instemming worden geciteerd:
“(..) het is aan het bijzonder onderwijs zelf om zijn grondslag nader in te vullen; de overheid
heeft daar geen bemoeienis mee.”

Vanuit het perspectief van een verruimd richtingbegrip zal men voor de overheid steeds op
een taakuitbreiding stuiten van de soort die zo-even is geschetst. Hoewel er een
ontstellende hoeveelheid argumenten voorhanden is om in theorie aan te geven dat een
verruiming van het richtingbegrip met onderwijskundig-pedagogische opvattingen mogelijk
en wenselijk is, loopt de rechtstreekse vertaling daarvan naar een vernieuwd systeem van
scholenplanning tegen bezwaren aan in de praktijk. Die bezwaren zijn uiteindelijk zo ernstig
en principieel dat van een systeem van scholenplanning op grond van een verruimd
richtingbegrip moet worden afgezien.
Op grond van deze argumenten is ook de bepaling in de Wet op de fusietoets, waarin is
vastgelegd dat de minister goedkeuring kan onthouden aan een fusie indien deze tot gevolg
heeft dat “de daadwerkelijke variatie van het onderwijsaanbod, zowel in het opzicht van
richting en pedagogisch-didactische aanpak binnen het voedingsgebied van de te fuseren
scholen of rechtspersonen, op significante wijze wordt belemmerd”, onwenselijk. Ook hier
wordt de uitvoerende overheid in de positie gedrongen om de aard en waarde van
pedagogische opvattingen te vergelijken of te wegen wat om de al vermelde redenen van
doelmatigheid en rechtmatigheid onjuist is.89

5.3 Richtingvrije planning
Wat is dan de oplossing? Een bredere opvatting over richting (in de betekenis van
opvoedkundige of pedagogische richting) is uiteindelijk het beste gediend met versterking
van de vrijheid van stichting; vandaar de titel van dit advies. En die vrijheid van stichting is
het beste gediend met, zo menen wij, richtingvrije planning. Dit is niet nieuw, maar een
gelijkwaardig alternatief doet zich niet voor.
Men zou kunnen menen dat ook een oplossing is het alleen toestaan (voor de toekomst) van
het stichten van openbare scholen ter realisering van pedagogische opvattingen in het
onderwijs. En inderdaad, er zijn hiervoor verschillende argumenten aan te voeren. Ook dan
hoeft de overheid niet op ‘richting’ te toetsen. Verder is de openbare school er vandaag de
dag, net als de bijzondere school, vooral voor de ouders; zij kan op gelijke voet als een
bijzondere school fungeren als de drager van pedagogische opvattingen. Tegelijk moet het
openbaar onderwijs worden beschouwd als een voor iedereen toegankelijke, algemene
88 D. Bos, De vrijmaking van het onderwijs, De Gids 1905, p. 493.
89 In de Regeling en beleidsregels fusietoets van 31 mei 2011 (nr. WJZ/221491 [2752]) wordt in
artikel 11, eerste lid, aangegeven hoe met dit criterium moet worden omgegaan. Daar staat: “In het
basisonderwijs is sprake van een belemmering indien het aanbod voor wat betreft het aantal scholen,
pedagogisch-didactische aanpak of richting op enigerlei wijze vermindert.” Artikel 15, eerste lid, bevat
een soortgelijke norm voor het voortgezet onderwijs. Om vast te stellen of het aanbod van
“pedagogisch-didactische aanpak of richting” minder gevarieerd is, zal er – hoe marginaal men ook
beoogt te toetsen – van een normatief begrip van wat een richting of pedagogisch-didactische aanpak
is, moeten worden uitgegaan. Dit gaat de grenzen van de rol van de overheid evenwel te buiten.

40

voorziening en is hij grondwettelijk ‘regel’ terwijl het bijzonder onderwijs ‘uitzondering’ is. Toch
kan ‘alleen openbaar onderwijs’ niet als een evenwaardig alternatief voor richtingvrije
planning gelden. Immers, een belangrijk aspect van de vrijheid tot het stichten van scholen op
grond van eigen pedagogische opvattingen betreft de rechtsvorm van die school. Er is
uiteindelijk geen doorslaggevende reden om die rechtsvorm alleen tot het openbaar onderwijs
te beperken. De schoolkeuzevrijheid, zoals die in de grondwettelijke verankering van een
duaal systeem van openbaar én bijzonder onderwijs is vastgelegd, staat hier voorop.

Wij citeren de Onderwijsraad, zoals die al in paragraaf 2.2.1 aan het woord kwam. Hij merkte
richtingvrije planning aan “als een authentieke uitwerking van de bedoelingen van de
grondwetgever”.
Richtingvrije planning veronderstelt dat het richtingbegrip geen enkele rol meer speelt bij de
stichting van nieuwe scholen. De uitvoerende overheid wordt aldus van haar toetsende taak
verlost. In plaats daarvan gelden er enkel nog objectieve wettelijke normen. Die moeten
garanderen dat elke opvatting die ten grondslag wordt gelegd aan de oprichting van een
school binnen de grenzen van de rechtsstaat en de openbare orde, binnen de lijnen van het
duale onderwijsbestel en binnen de voorwaarden die de kwaliteit en continuïteit van de
nieuwe school aangaan legitiem is. Vanuit de ouders bezien, kunnen zij hun opvattingen
over opvoeding en onderwijs bij richtingvrije planning zowel geldend maken door de
oprichting van bijzondere als openbare scholen.

5.4 Positie openbaar onderwijs in het kader van richtingvrije planning
5.4.1 Hedendaagse betekenis openbaar onderwijs
Grondwettelijk wordt uitgegaan van het primaat van het openbaar onderwijs. Deze tak van
onderwijs is regel ten opzichte van het bijzonder onderwijs. De overheid heeft een specifieke
zorgplicht het openbaar onderwijs zeker te stellen, vanwege het publieke belang en zijn
vluchtheuvelfunctie. De aanwezigheid van het openbaar onderwijs is de feitelijke basis voor
de garantie van schoolkeuzevrijheid, doordat het niet alleen open staat voor degenen die er
overtuigd voor kiezen maar ook voor hen die elders niet aan hun trekken komen. Dankzij het
openbaar onderwijs voldoet Nederland aan de internationale verdragsverplichting tot het
beschikbaar stellen van algemeen toegankelijk, pluriform, niet indoctrinerend onderwijs dat
aan minimum kwaliteitsmaatstaven voldoet.90 Wie met andere woorden het bijzonder
onderwijs een warm hart toedraagt, dient zich te realiseren dat de vrijheidsgraad ervan
rechtstreeks afhankelijk is van de aanwezigheid van openbaar onderwijs.91 Het openbaar
onderwijs is neutraal, met andere woorden: richtingloos.
Desondanks zien we dat zich ook daar een ontwikkeling heeft voltrokken die dit schooltype
dichter bij de bijzondere school heeft gebracht. Vanouds kunnen ook in het openbaar
onderwijs specifieke onderwijskundig-pedagogische opvattingen gestalte krijgen. Er zijn
openbare Montessori-, Dalton- en Freinetscholen. Lang voordat de term ‘richting’ in 1917 in
de Grondwet kwam, gold al het algemene ongeschreven constitutionele beginsel van
afwezigheid van staatspedagogiek dat deze scholen de ruimte biedt hun onderwijs volgens
bepaalde pedagogisch-didactische methoden vorm te geven. Vaak worden beschouwingen
90 Onderwijsraad, Vaste grond onder de voeten. Een verkenning inzake artikel 23 Grondwet,
adviesnr. 20020284/674, Den Haag, juli 2002, p. 31/32.
91 Een stelsel van alleen bijzondere scholen zal noodgedwongen relevante functies van het huidige
openbaar onderwijs moeten overnemen, zoals acceptatieplicht, ‘open’ curriculum, etc.

41

gewijd aan de pedagogische dimensie van de vrijheid van inrichting van het bijzonder
onderwijs, maar dat wil niet zeggen dat het Nederlandse openbaar onderwijs een recht van
autonomie op het niveau van de inrichting van het onderwijs volledig ontbeert.92
Hoewel het openbaar onderwijs grondwettelijk de ‘regel’ is, betaalt zich dat niet uit in een
feitelijk sterke positie. Slechts een derde van de scholen in het leerplichtig onderwijs is
openbaar. Wil het openbaar onderwijs als ‘regel’ zijn grondwettelijke positie waarmaken dan
zal een serie maatregelen kunnen worden overwogen. De meeste van deze maatregelen
zijn in het historische overzicht al de revue gepasseerd.
5.4.2 Maatregelen ter versterking positie openbaar onderwijs
Invoering initiatiefrecht ouders
De onderwijspolitieke aandacht voor de positie van de ouders in de openbare lagere school
ontstond in de jaren vijftig van de vorige eeuw toen de Vereniging Volksonderwijs een
rapport publiceerde getiteld: 'Bevrediging door nieuwe organen in het onderwijsbeheer'. De
discussies over dit rapport leidden ertoe dat minister Cals in 1957 een parlementair
samengestelde commissie instelde met de opdracht hem te adviseren over de vraag of er
wijzigingen in de LO-wet dienden te worden aangebracht.93 De resultaten van deze
commissie beheersvormen openbaar onderwijs (de zgn. commissie-De Roos) werden
verwerkt in een wetsvoorstel dat in 1964 het Staatsblad haalde.94
Toen werden de artikelen 19bis en 19ter LO-wet ingevoerd. Het eerstgenoemde artikel
regelde de mogelijkheid voor ouders het initiatief te nemen tot het stichten van een openbare
lagere school. Het andere artikel regelde in het eerste lid het bijzondere geval: in gemeenten
zonder een openbare lagere school konden de ouders van ten minste twintig kinderen een
geldig verzoek bij de gemeenteraad indienen. In de Wet op het basisonderwijs, die op 1
augustus 1985 in werking trad, werd deze lijn van een direct ouderinitiatief in zekere zin
doorgetrokken. Zo bepaalde artikel 54, vijfde lid, dat een verzoek van vijftig ouders
voldoende was voor een verplichte stichting van een openbare school door de
gemeenteraad, als er binnen een straal van vijf kilometer geen openbare schoolvoorziening
was. Met de wijziging van de Wet op het basisonderwijs in 199395 is dit initiatiefrecht
afgeschaft.
Op grond van bovenstaande overwegingen verdient het ten stelligste overweging om in het
systeem van richtingvrije planning het ouderlijk initiatiefrecht voor het primair onderwijs
opnieuw in te voeren. Ouders hebben er belang bij om bij stichting van een school op grond
van opvoedkundige of pedagogische opvattingen te kunnen kiezen tussen bijzonder of
openbaar onderwijs. Voor wat het voortgezet onderwijs betreft is te overwegen dit ouderlijk
initiatiefrecht een steviger wettelijke basis te geven. Het huidige artikel 67 Wvo luidt:

92 P.W.A. Huisman, De samenwerkingsschool: conflicterende convergentie, a.w., p. 53; P.J.J.
Zoontjens, Het beweeglijke recht op onderwijs, oratie UvT, Den Haag: Boom 2003, p. 26-29; C.W.
Noorlander, Recht doen aan leerlingen en ouders, a.w., p. 81-107.
93 Memorie van toelichting, Kamerstukken II 1962/63, 7044, p. 5.
94 Wijzigingswet van 16 juli 1964, Stb. 307.
95 Wet toerusting en bereikbaarheid, Stb. 1993, 716.

42

‘Gedeputeerde staten dragen er zorg voor dat is voorzien in de behoefte aan openbaar
onderwijs door een voldoende aantal scholen in de provincie. Daartoe kunnen gedeputeerde
staten burgemeester en wethouders van de gemeente opdragen, een aanvraag bij Onze
Minister in te dienen om een openbare school voor bekostiging in aanmerking te brengen
indien de ouders, voogden en verzorgers van een naar hun oordeel voldoende groot aantal
leerlingen hebben aangegeven dat zij dat wensen en burgemeester en wethouders van de
gemeente daaraan niet hebben voldaan’.

In de toelichting bij het artikel is expliciet een norm aangeduid wanneer een gemeente actie
zou moeten nemen:
‘Als ouders openbaar onderwijs wensen en in het betreffende voedingsgebied een potentieel
van tweederde van de stichtingsnorm kan worden aangetoond, is de gemeente waarin de
meeste ouders woonachtig zijn die openbaar onderwijs wensen, verplicht om daarin te
96
voorzien’.

Verlaging stichtings- en opheffingsnormen
In de ontwerp-LO-wet werden aanvankelijk geen stichtings- en opheffingsnormen voor het
openbaar onderwijs geregeld. Bij de totstandkoming ervan waren die er wel, maar ze waren
veel gunstiger dan die voor het bijzonder onderwijs. Als belangrijkste grond daarvoor gold
het grondwettelijke beginsel van de alomtegenwoordigheid van het openbaar lager
onderwijs.
In de jaren dertig van de twintigste eeuw veranderde de situatie.97 Allereerst in de periode
van het ‘crisiskabinet’-Colijn werden stichtingsnormen voor openbare scholen ingevoerd die
gelijk waren aan die voor bijzondere scholen. In 1937 plaatste de wetgever het openbaar
onderwijs op gelijke voet met het bijzonder onderwijs door voor beide takken zowel gelijke
stichtings- als opheffingsnormen te stellen. De wet kende wel een speciale
ontheffingsmogelijkheid voor het geval de instandhouding van een openbare school
noodzakelijk was om te kunnen voorzien in voldoend openbaar onderwijs.
Tot op heden heeft de wetgever het sinds 1937 ingevoerde regime van gelijke behandeling
van openbare en bijzondere scholen gehandhaafd. De huidige Wet op het primair onderwijs
kent daarbij de extra garantie dat een openbare school gesticht wordt wanneer er binnen
tien kilometer geen andere school aanwezig is waarbinnen openbaar basisonderwijs wordt
gegeven en aan het volgen van openbaar onderwijs behoefte bestaat (artikel 75 lid 2 Wpo).
Om recht te doen aan de grondwettelijke norm van alomtegenwoordigheid, zoals die
oorspronkelijk werd bedoeld, kan worden gedacht aan het herstel van de (gerechtvaardigde)
ongelijke behandeling van openbaar en bijzonder onderwijs door verlaging van de stichtingsen opheffingsnormen voor het openbaar onderwijs.
Garantie van differentiatie tussen openbare scholen
Ook de openbare school, verzekerd door de overheid, is van de ouders. Dat bleek reeds in
de jaren zestig van de vorige eeuw toen in navolging van aanbevelingen van de commissieDe Roos een sterkere positie van ouders in de LO-wet werd vastgelegd. Met de
inwerkingtreding van de eerste Wet medezeggenschap onderwijs in 1981 werd verder het
algemene beginsel ingevoerd dat door het schoolbestuur geen besluiten mogen worden

96 Kamerstukken II 2007/08, 31 310, nr. 3, p. 29.
97 Zie ook paragrafen 4.3.1 en 4.3.2.

43

genomen buiten de betrokkenen (ouders, leerlingen, leraren) om.98 Uiteindelijk klinkt ook in
de regeling van de verzelfstandigde bestuursvormen van het openbaar onderwijs in de jaren
negentig van de vorige eeuw de erkenning van een wezenlijk belang van de ouder – als
medebestuurder van de openbare school – door. De regering merkte tijdens de
parlementaire behandeling op dat het wetsvoorstel een goede basis biedt voor versterking
van de positie van de ouders.99 Met het aangenomen amendement Cornielje, dat regelt dat
de leden van het verzelfstandigd bestuur van de openbare school “worden benoemd door de
gemeenteraad of gemeenteraden en dat ten minste een derde gedeelte, doch geen
meerderheid, van die leden wordt benoemd op bindende voordracht van de ouders van de
leerlingen die zijn ingeschreven op de betrokken school of scholen” (onze cursivering,
PH/ML/DM/PZ), heeft dit argument concreet handen en voeten gekregen.100
Gegeven de positie van de ouders dient ook – en juist – voor het openbaar onderwijs van de
toekomst een grote mate van onderwijskundige differentiatie tussen openbare scholen te
worden gegarandeerd door de wetgever. Het huidige overheidsbeleid om openbare scholen
de ruimte te geven om in hun onderwijs en andere activiteiten aan te sluiten bij de
voorkeuren van ouders dient daarom te worden gecontinueerd.
Eerste school in de wijk
De eerste school in een nieuwbouwwijk dient een openbare school te zijn. Op dit aspect zal
in de volgende paragraaf nader worden ingegaan.

5.5 Eisen bij stichting nieuwe scholen in het kader van richtingvrije planning
5.5.1 Algemeen
Hier wordt bepleit om voor de toekomst over te schakelen op een systeem van richtingvrije
planning van nieuwe scholen. De bestaande situatie wordt zoveel mogelijk gerespecteerd,
maar voor de komende tijd zou het onderwijsjuridisch anders moeten. Daarmee wordt
afstand genomen van het uitgangspunt van het in 2004 ingetrokken wetsvoorstel
Flexibilisering scholenbestand, voor zover daarin richtingvrije planning als een aanvullende
mogelijkheid op bestaande vormen van stichting van scholen werd gepresenteerd. Dit is het
enig mogelijke antwoord op de terechte klacht dat het bestaande systeem van
scholenplanning alleen maar leidt tot de reproductie van bestaande belangen en
verhoudingen.
Richtingvrije planning leidt tot consequenties die ook al in het verleden aan de orde zijn
geweest. Het is van belang vast te stellen dat in dit kader alleen bij de stichting van nieuwe
scholen ‘richting’ geen rol meer speelt. Nieuwe scholen die aldus ontstaan en functioneren,
kunnen wel een richting hebben, juist ook omdat dat het motief was van de initiatiefnemers
bij stichting. De voorspelbaarheid van de gewenste richting is bij richtingvrije planning echter
bijzonder laag, het stelsel ligt open voor de integratie van allerhande opvattingen. Vandaar
dat niet kan worden volstaan met de specifieke stichtingsnormen van de soort die de huidige

98 P.J.J. Zoontjens, Medezeggenschap, in: H.W.G. Münstermann e.a., Onderwijsrecht en –
regelgeving, deel I, Heerlen – Open Universiteit 1993, p. 238.
99 Kamerstukken II 1995/96, 24 138, nr. 5, p. 5.
100 Kamerstukken II 1995/96, 24 138, nr. 26.

44

onderwijswet bevat. Ook voorafgaande normen die de bescherming van de democratische
rechtsorde en de kwaliteit van het onderwijs aangaan, zijn vereist.
Voor de toekomstige verhoudingen hebben stichtingsnormen derhalve in het algemeen een
drievoudige functie: zekerstelling van de maatschappelijke integriteit, kwaliteit en continuïteit
van de op te richten instelling en haar activiteiten. Op grond van een en ander
onderscheiden wij drie categorieën van eisen waaraan voorafgaande aan de bekostiging
van een school moet zijn voldaan: 1. Algemene eisen; 2. Eisen bij gewone schoolstichting; 3.
Eisen bij schoolstichting in een nieuwbouwwijk.
5.5.2 Algemene eisen
Voorafgaand aan opname in het plan van nieuwe scholen (Wpo) of het voor bekostiging in
aanmerking brengen (Wvo) van een aanvraag moet deze worden getoetst aan de hand van
de vraag of het onderwijs aan de te stichten bijzondere school101
a. past binnen de uitgangspunten van de rechtsstaat en de democratische
rechtsorde;
b. borg staat voor onderwijs waarbij aan minimum deugdelijkheidseisen wordt
voldaan, zoals de aanwezigheid van gediplomeerd personeel, van een
schoolplan of althans een uitgewerkte doelstelling, en een zeker inzicht in de
beoogde governance.
Hier wordt de intentie van het wetsvoorstel van het voormalig Kamerlid J.J. van Dijk (CDA)102
gevolgd en uitgebreid. Dat wetsvoorstel ziet op het stellen van kwaliteitseisen ten aanzien
van het onderwijs op pas gestichte scholen. Wij zijn van mening dat het in het kader van
richtingvrije planning onontkoombaar is deze eisen uit te breiden met een toets van de
beoogde organisatie en activiteiten aan de uitgangspunten van de rechtsstaat en de
democratische rechtsorde.103
Wij stellen ons daarbij verder op het standpunt – en dat is voor sommigen van ons een
kwestie van voortschrijdend inzicht – dat de regels van dat wetsvoorstel niet pas ná de
beslissing tot bekostiging van de school, maar al daarvóór tot uitvoering kunnen komen: het
zijn zogezegd niet alleen voorwaarden van bekostiging, maar ook voorwaarden tot
bekostiging.104
101 Als uitgangspunt geldt dat deze eisen niet op deze wijze gelden voor het openbaar onderwijs. Het
spreekt vanzelf dat voordat een openbare school van start gaat de overheid zelf heeft gegarandeerd
dat aan alle wettelijke regels is voldaan.
102 Voorstel van wet van het lid Jan Jacob van Dijk houdende wijziging van de Wet op het
onderwijstoezicht inzake de aanscherping van het toezicht bij nieuw bekostigde scholen,
Kamerstukken II 32 007. Het voorstel is gevorderd tot nr. 16. De behandeling ervan staat stil sinds
juni 2010.
103 Er zijn historische parallellen. Postma geeft aan dat het toezicht op het bijzonder onderwijs dat in
1848 bij de herziening van de Grondwet is ingevoerd, is bedoeld als “een middel tot wering van
staatsgevaarlijke theorieën”. “Met name Thorbecke was bezorgd dat het vrije onderwijs tegen de
regering kon worden gebruikt. Daarom moest het bij de wet te regelen toezicht op het bijzonder
onderwijs waarborgen dat de uitoefening van het nieuwe grondrecht van de vrijheid van onderwijs zou
blijven binnen de grenzen die door de algemeen in de samenleving geldende rechtsregels zijn
getrokken.” Vgl. A. Postma, Handboek van het Nederlandse onderwijsrecht, a.w., p. 112.
104 Uiteraard blijven deze eisen als voorwaarden van bekostiging, na de toelating van de school tot
het bekostigde stelsel, overeind zodat zij later tot sluiting of stopzetting van de bekostiging van de
school kunnen leiden.

45

Vanuit de Grondwet bezien is er reden om de daad van oprichting en het besluit tot
bekostiging los van elkaar te zien. De bepaling van artikel 23, tweede lid, Grondwet (‘het
geven van onderwijs is vrij’) ziet op de vrijheid van het oprichten van scholen. Historisch, in
1848 toen deze bepaling in de Grondwet kwam, is met de vastlegging ervan bedoeld om de
overheid te verbieden het oprichten van particuliere, niet-bekostigde scholen te binden aan
een voorafgaande vergunning. Deze betekenis spoort met datgene wat tot op heden in het
internationale recht is vastgelegd.105 Later, in 1917, is het beginsel van volledige bekostiging
van het bijzonder onderwijs in de Grondwet terecht gekomen.
Om bekostigd te worden, dat wil zeggen: ook voorafgaande aan het eerste besluit om een
bijzondere school voor bekostiging in aanmerking te brengen, mag de overheid
deugdelijkheidseisen en voorwaarden van bekostiging aan opgerichte scholen opleggen.
Het gebeurt thans ook, voor zover uit de wet en de jurisprudentie kan worden afgeleid dat
bijvoorbeeld alleen een bevoegd gezag dat rechtspersoonlijkheid bezit en dat bereid is de
wettelijke eis van het nastreven van kerndoelen in acht te nemen (zie hierna), voor
bekostiging in aanmerking komt.
Ten aanzien van deze eisen en voorwaarden gelden slechts algemene beperkingen. Zo
mogen deze – in de lijn van het vijfde en zevende lid van artikel 23 Grondwet – niet worden
opgelegd zonder specifieke wettelijke grondslag, met andere woorden er is een
democratische legitimatie vereist via de wetsprocedure. Verder moeten zij gezien het vijfde
en zesde lid van artikel 23 Grondwet106 het resultaat zijn van een afweging waarbij het
publieke belang dat is gemoeid met het stellen van deugdelijkheidseisen wordt behartigd
“met inachtneming van” de vrijheid tot het hebben van een religieuze, levensbeschouwelijke
danwel opvoedkundige of pedagogische grondslag (richting) anderzijds.
Hoever gaat de grondwettelijke eis van “met inachtneming van de vrijheid van richting” voor
de toekomst? We realiseren ons dat hier door de mogelijke proliferatie van ‘richtingen’
wellicht een nieuwe balans moet worden gevonden. De overheid kan het niet iedereen naar
de zin maken, zoals de Raad van State al opmerkte in zijn advies uit 2002 (zie paragraaf
2.2.3). Zo kunnen governance eisen weliswaar op gespannen voet staan met de
rechtstreeks op de grondslag gebaseerde opvatting van een bepaald schoolbestuur over
anti-autoritaire gezagsverhoudingen, maar dat wil niet zeggen dat deze eisen automatisch
voor die opvatting zouden moeten wijken. Er is al een ervaring op dit vlak. In de jaren
negentig van de vorige eeuw werd de eis gesteld aan ook de vrije scholen dat zij zich, om
bekostigd te worden, dienden te conformeren aan de wettelijke regel dat er voor elke leerling
kerndoelen aan het eind van het achtjarig curriculum van het basisonderwijs dienden te
worden gehaald, hoewel hiertegen door vertegenwoordigers van het vrije school onderwijs
wezenlijke bezwaren vanuit de richting waren ingebracht. De wetgever die vond dat een
school wel kan verlangen dat er op grond van richting eigen kerndoelen in de plaats treden
van de wettelijke, maar niet dat er helemaal zonder kerndoelen kan worden gewerkt, kreeg
zijn zin.107
105 Onderwijsraad, Vaste grond onder de voeten, a.w., p. 58.
106 Vooral de regel van het vijfde lid, welke erop neerkomt dat eisen van deugdelijkheid aan het
bekostigd onderwijs te stellen bij wet worden geregeld “met inachtneming, voor zover het bijzonder
onderwijs betreft, van de vrijheid van richting”.
107 Vgl. Rb. 's-Gravenhage, 18 januari 1995, rolnr. 93.3196. Hier heeft de wetgever nu eenmaal het
laatste woord. De rechter is niet aan toetsing van de wettelijke eis tot het inachtnemen van

46

Binnen deze bandbreedte is er geen beletsel om de hierboven onder a en b genoemde
eisen en voorwaarden, voor het nemen van de beslissing tot bekostiging op te leggen en af
te dwingen.
5.5.3 Eisen bij stichting in een nieuwbouwwijk
Richtingvrije planning in een nieuwbouwwijk roept speciale problemen op, nu op het moment
dat de voorbereidingen voor de vestiging van een school moeten worden gestart in de regel
nog niet bekend is voor welke groep van mensen deze school bestemd is. Een
rechtstreekse meting van de behoefte – op welke wijze dan ook – is daarom niet mogelijk.
Als we het erover eens zijn dat de waarde van richtingvrije planning vooral ook zou moeten
zijn het huidige automatisme van reproductie van bestaande signaturen108 en richtingen in
nieuwbouwwijken te doorbreken, en dat is hier het uitgangspunt, is ook een vorm van
indirecte meting niet aan de orde. Indirecte meting is immers een systeem waarbij het
belangstellingspercentage voor de komst van een nieuwe school wordt aangetoond aan de
hand van de relatieve verdeling over richting of openbaar onderwijs van de bestaande
scholen in een bepaald gebied.
Mede gezien de beschouwingen in hoofdstuk 4 over het grondwettelijk primaat en de
garantiefunctie van de openbare school komen we voor de stichting van een nieuwe school
in een nieuwbouwwijk tot het volgende systeem:
•
•

•
•

Een nieuwe school komt tot stand als openbare school.
Na twee of drie jaren (wanneer de nieuwe wijk feitelijk meer of minder is ingericht)
worden de ouders van leerlingen die de school bezoeken en willen bezoeken
rechtstreeks bevraagd, via een instrument van directe meting, op de gewenste
signatuur of richting (denominatie en/of pedagogische voorkeur).
Komt er een gekwalificeerde meerderheid uit (2/3 of 3/4) voor een signatuur of
richting dan blijft de school zoals zij is of verandert zij in een bijzondere school.
Het is van belang dat ter wille van de continuïteit van de door de wil van de ouders
‘ingevulde’ school de beslissing van de meerderheid voor een langduriger periode
geldt.

5.5.4 Eisen bij de stichting van een school buiten een nieuwbouwwijk
Hierbij dient de behoefte te worden bepaald door ouderverklaringen, directe meting of een
andere methode waarmee kan worden gepeild wat er daadwerkelijk leeft. De crux is hier op
welke wijze een adequate peiling van de behoefte kan plaatsvinden. In paragraaf 5.6 zal op
de verschillende methoden worden ingegaan. De school met een specifiek onderwijskundigpedagogisch profiel, die om die reden wordt opgericht, is een (algemeen) bijzondere school
of een openbare school. Het verdient hierbij overweging om scholen die met particulier geld
zijn begonnen en die hun bestaansrecht hebben aangetoond op zeker moment voor
bekostiging in aanmerking te laten komen. Op dit punt zou een actief onderwijsbeleid
gevoerd kunnen worden.
kerndoelen aan artikel 23 Grondwet toegekomen, vanwege het toetsingsverbod van artikel 120
Grondwet. Zie ook P.J.J. Zoontjens, Wettelijke kerndoelen en de Vrije Scholen, School en Wet, april
1995, p. 2-5.
108 De term ‘signatuur’ wordt hier gemakshalve gebruikt om het karakter van het openbaar onderwijs
aan te duiden. Zij dient dus in dit geval ter onderscheiding van ‘richting’.

47

5.6 Methoden van meting van de behoefte
5.6.1 Algemeen
Om op het plan van nieuwe scholen terecht te komen, moet een schoolbestuur in het
basisonderwijs aantonen dat voldoende leerlingen de school zullen bezoeken. Dit gebeurt
op grond van een leerlingenprognose. Het aantal leerlingen moet minimaal de
stichtingsnorm (=10/6 maal de opheffingsnorm) bedragen, waarbij een ondergrens geldt van
200 leerlingen. Dit aantal leerlingen moet binnen vijf jaar op de school aanwezig zijn en dit
moet gedurende vijftien jaar in elk geval zo blijven. Een overzicht van de stichtingsnormen
per gemeente is te vinden in de ministeriële Regeling stichtings- en opheffingsnormen voor
het basisonderwijs 2008.
Ook in het voortgezet onderwijs moet vooraf de haalbaarheid c.q. de behoefte aan openbaar
en bijzonder voortgezet onderwijs naar de verschillende richtingen vaststaan. Voor de
haalbaarheid is het van belang vast te stellen hoe groot de belangstelling van ouders voor
een dergelijke voorziening is om zo te voldoen aan de eisen die gesteld worden in de
Regeling voorzieningenplanning VO van 11 juli 2008. Artikel 65 van de Wvo bevat de
minimale getalsnormen voor de stichting van nieuwe scholen: 390 leerlingen, wat een school
voor VWO betreft; 325 leerlingen, wat een nieuwe school voor HAVO betreft; 260 leerlingen,
wat een school voor MAVO betreft; 260 leerlingen, wat een school voor VMBO met één
afdeling betreft of 160 leerlingen voor elke afdeling van een VMBO-school met meerdere
afdelingen, en 120 leerlingen, wat een school voor praktijkonderwijs betreft.
In het kader van dit advies worden de huidige getalsmatige stichtingsnormen als een
gegeven beschouwd. Richtingvrije planning zal binnen deze context gestalte moeten krijgen.
De crux bij de planning van een school is de wijze waarop de omvang van de behoefte aan
deze school wordt gepeild, c.q. vastgesteld. Richtingvrije planning veronderstelt dat er alleen
nieuwe scholen kunnen komen als blijkt dat er zich daadwerkelijk voldoende leerlingen voor
zullen aanmelden, om het vertrouwen te geven dat de school levensvatbaar zal zijn en over
een reeks van jaren haar bestaan zal bewijzen. De methoden van behoeftepeiling zijn
natuurlijk extra lastig in een situatie, zoals bij richtingvrije planning, dat de groep die
belangstelling zal hebben voor de school nog niet eerder geïdentificeerd is of moeilijk
aanwijsbaar zal zijn. Verder zijn er inherente beperkingen aan elke prognose: in de praktijk
is heel moeilijk te voorspellen hoe leerlingenaantallen zich ontwikkelen in de loop van 20 jaar;
dat is immers afhankelijk van veel factoren, zoals werkgelegenheid, vergrijzing, mobiliteit,
etc. In ieder geval, zoals hierboven opgemerkt, wijzen we een methode van indirecte meting
af, omdat die geen relatie kan onderhouden met actuele voorkeuren bij onderwijsvragers.
Wat resteert zijn directe wijzen van behoeftepeiling, dat wil zeggen onderzoekmethoden die
zoveel mogelijk de aard en het gewicht van de daadwerkelijk aanwezige voorkeuren in een
bepaald voedingsgebied kunnen bepalen. De vraag is dan: welke directe wijzen van
behoeftepeiling kunnen worden onderscheiden? Hieronder volgt een opsomming. Daarbij
spreken we geen voorkeur uit. Nader onderzoek is noodzakelijk om vast te stellen welke
systemen te prefereren zijn boven andere.
5.6.2 Directe meting

48

Directe meting is een bestaand instrument dat zowel in het basis- als voortgezet onderwijs
toepassing vindt.
Basisonderwijs
De prognose van een nieuw te stichten basisschool kan mede gebaseerd worden op
gegevens van een directe meting. De Wet op het primair onderwijs biedt de mogelijkheid om
naast de verplicht in te dienen prognose op basis van indirecte meting, ook gegevens aan te
leveren die gebaseerd zijn op een directe meting (artikel 75, lid 3, punt 7).
Hierbij wordt voor een basisschool aan ouders van 0-11-jarigen via een enquête gevraagd
welke voorkeur zij hebben wat betreft de richting van de school, ook wel verlangd onderwijs
genoemd. Daarbij wordt uitgegaan van een hypothetische situatie waarin van alle richtingen
een school aanwezig is, allemaal op gelijke afstand van huis en van gelijke kwaliteit.109 De
directe meting is in de huidige verhoudingen bedoeld als aanvullende methode voor het
geval de prognose die is gemaakt via de indirecte meting, onvoldoende gegevens oplevert
voor de bepaling van de behoefte aan een school.
Een directe meting voor het basisonderwijs moet worden uitgevoerd conform de
voorwaarden zoals geformuleerd in de regeling Modelprognose basisonderwijs 2001. Dit
betekent onder meer dat de meting uitgevoerd moet worden door een onafhankelijk bureau,
daarbij een schriftelijke enquête moet worden gebruikt en de meting niet langer dan drie jaar
geleden mag zijn uitgevoerd. De meting moet worden verricht bij een representatieve
aselecte steekproef uit de onderzoekspopulatie. De onderzoeksgroep bestaat uit
ouders/verzorgers van kinderen van 0 tot en met 11 jaar, woonachtig in het voedingsgebied
van de gewenste school. De anonimiteit van de ondervraagden is gegarandeerd. Het
onderzoek moet zijn gericht op de voorkeuren van de ondervraagden voor alle richtingen.110
Voortgezet onderwijs
De directe meting wordt in de praktijk al ruim 20 jaar gehanteerd en is sinds 1999 geregeld
in het Toetsingskader Plan van Scholen voortgezet onderwijs en sinds 2008 in de Regeling
voorzieningenplanning VO. In het kader van directe meting wordt aan ouders van 10- en 11jarigen gevraagd welke voorkeur zij hebben wat betreft de richting van de school, ook wel
verlangd onderwijs genoemd. Daarbij wordt uitgegaan van een hypothetische situatie waarin
van alle richtingen een school aanwezig is, allemaal op gelijke afstand van huis en van
gelijke kwaliteit. Directe meting moet aan gelijksoortige voorwaarden voldoen als in het
basisonderwijs. Voor het voortgezet onderwijs worden in het onderzoek de voorkeuren
geïnventariseerd van de ondervraagden voor alle richtingen; ook wordt de ouders/verzorgers
gevraagd of ze hun kind daadwerkelijk naar de aan te vragen school/afdeling zullen sturen
als de school of afdeling er is op het moment dat hun kind naar het voortgezet onderwijs
gaat en wat voor hen de maximaal te accepteren afstand is naar de gevraagde school of
afdeling.111
109 Vgl. N. van Kessel en D. Uerz, Verlangd basisonderwijs in Deventer; Onderzoek ter vaststelling
van de belangstelling voor scholen van verschillende richtingen in opdracht van de Stichting Primair
Onderwijs op Islamitische grondslag in Midden en Oost Nederland (Simon), Nijmegen: ITS, 2008.
110 Van Kessel en Uerz, a.w., p. 3.
111 Vgl. N. van Kessel en M. Wester, Verlangd voortgezet onderwijs in Barneveld en omgeving,
Nijmegen: ITS, 2009, p. 10: “De achterliggende gedachte hierbij is, dat bij de stichting van nieuwe
voorzieningen kinderen die reeds geplaatst zouden kunnen worden op scholen van de gewenste
richting binnen een straal van 16 kilometer of minder dan één uur reizen, niet mogen meetellen bij het

49

5.6.3 Ouderverklaringen
Het gaat hier om een methode met oude papieren, die de LO-wet van 1920 al kende en
waarnaar zowel in het wetsvoorstel Flexibilisering scholenbestand als de voorafgaande
adviezen van de CAS en de Onderwijsraad wordt verwezen. In het advies van de Raad van
State op het wetsvoorstel Flexibilisering scholenbestand is de betrouwbaarheid van deze
methode in twijfel getrokken. Er is geen sluitende garantie dat ouders die een verklaring
afleggen zich hieraan zullen houden. Toch is er in het verre verleden al mee gewerkt. En
ook bij directe meting speelt deze onbetrouwbaarheidskwestie: er is geen enkele zekerheid
dat de geënquêteerde ouders zich zullen houden aan datgeen wat zij als antwoord op de
vragen hebben opgetekend. Het systeem van ouderverklaringen zou aan belang kunnen
winnen als daarbij bijkomende voorwaarden van de soort die het wetsvoorstel Flexibilisering
scholenbestand in het vooruitzicht stelt in acht worden genomen:
•
•
•

De ouderverklaringen worden ondertekend ten overstaan van de ambtenaar van de
burgerlijke stand van de gemeente waar de school wordt gevestigd
Ouderverklaringen gelden maximaal 12 maanden
Voor de stichting moet een financiële waarborgsom worden gestort.

Naar onze indruk is over de ouderverklaring nog niet het laatste woord gezegd. Hoewel de
Raad van State hierover kritisch was, werd het systeem niet volledig door hem afgewezen.
Ook de regering heeft zich nooit in deze zin uitgelaten. In het onderwijsveld bestond er in de
dagen van het wetsvoorstel Flexibilisering scholenbestand draagvlak voor. Er is dus genoeg
reden om dit instrument nog eens goed te op zijn waarde te analyseren, temeer ook omdat
het betrouwbare gegevens kan opleveren.
5.6.4 Gegevens uit centrale aanmelding
Steden als Nijmegen en Amsterdam werken met Schoolwijzer, een digitaal loket voor
centrale aanmelding om toegang tot het basisonderwijs te verkrijgen. In het kader van dit
systeem geven ouders de scholen van voorkeur aan. Daaruit valt wellicht af te leiden welke
hoedanigheden van een school bij de keuze (het meest) een rol spelen. Uit het resultaat van
de combinatie van gegevens die elke aanmelding oplevert kan misschien een patroon van
voorkeuren worden gedestilleerd waarop ook de planning van nieuwe scholen kan worden
gebaseerd. Als men daarentegen op goede gronden zou menen dat de huidige in gebruik
zijnde systemen geen betrouwbaar inzicht geven in de concrete schoolkeuzemotieven, zou
kunnen worden onderzocht in hoeverre deze met een aanpassing wel daarover uitsluitsel
kunnen geven.
Op zijn minst zou het aanbeveling verdienen om deze weg van centrale aanmelding nader te
verkennen en op zijn waarde voor richtingvrije planning te onderzoeken. Het blijft natuurlijk
de (praktische) vraag wie vervolgens het initiatief neemt tot schoolstichting.

5.7 Consequenties loslating richtingbegrip voor andere onderwijsdomeinen
Het begrip richting speelt (momenteel) niet alleen bij de planning van scholen. Voor de
potentieel van een te stichten school of afdeling.”

50

langere termijn zal de vraag rijzen wat het loslaten van het richtingbegrip bij scholenplanning
kan betekenen voor andere domeinen in het onderwijs waar het begrip een rol speelt. Daar
wordt in dit rapport geen uitspraak over gedaan, omdat dit buiten het bestek van het
onderzoek valt. Niettemin is het van belang daarop te wijzen, omdat een zinvolle discussie
over richtingvrije planning een impact heeft voor andere terreinen waar het begrip richting
een onderscheidend toetsingscriterium is. Om welke domeinen gaat het? We onderscheiden
er zeven.
• Leerlingenvervoer. Wat zijn de consequenties voor de wettelijke garantie (artikel 4
Wpo, Wec en Wvo) dat de gemeente de vervoerskosten van een onderwijsvrager
betaalt indien deze kiest voor een school van de gewenste richting welke zich niet
binnen redelijke afstand van de woning bevindt?
• Richtingbezwaren, ingevolge artikel 5 Leerplichtwet 1969. Moet nu worden
aangenomen dat ontheffing van de leerplicht ook mogelijk zal zijn als de ouder van
een leerplichtige jongere overwegende bezwaren heeft tegen de (religieuze,
levensbeschouwelijke, onderwijskundig-pedagogische of andersoortige) richting van
alle binnen redelijke afstand van de woning gelegen scholen?
• Gelijke behandeling. In hoeverre kan een niet levensbeschouwelijke of godsdienstige
opvatting de grondslag vormen op basis waarvan een schoolbestuur leerlingen aan
de poort van de school mag selecteren op grond van artikel 7, tweede lid, Algemene
wet gelijke behandeling? Eenzelfde soort vraag dient zich aan ten aanzien van de
selectie van leerkrachten en de uitzonderingsmogelijkheid op grond van artikel 5,
tweede lid Awgb.
• Substituut-kerndoelen. Hoever gaat de mogelijkheid om eigen kerndoelen vast te
stellen als het bevoegd gezag van een bijzondere school dringende bedenkingen
heeft tegen de bestaande kerndoelen (artikel 9, zevende lid, Wpo)?
• Inspectietoezicht. Wat wordt bedoeld met de regel van artikel 4, eerste lid, Wet op
het onderwijstoezicht, waarin staat dat de inspectie het toezicht uitoefent met
inachtneming van de vrijheid van onderwijs?
• Huisvestingsgeschillen. Er moet een nadere afbakening komen van de taak van de
Onderwijsraad tot advisering over de vaststelling van het programma
huisvestingsvoorzieningen (artikelen 95, negende lid, Wpo en 76f, negende lid, Wvo)
of de gemeentelijke huisvestingsverordening (artikelen 102, zesde lid, Wpo en 76m,
zesde lid, Wvo) “in relatie tot de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting”.
• Laatste school naar richting. Hoe om te gaan met de laatste school naar richting in
een (kleine) gemeenschap (artikel 153, vierde lid, Wpo)?

51

52

6.

Samenvatting en conclusies

6.1 Samenvatting
Voor dit onderzoek luidde de centrale vraag:
Bestaat er ruimte voor een andere invulling van vrijheid van richting, die ook de vrijheid te
kiezen voor een school met een bepaalde pedagogisch-didactische signatuur omvat, en zo ja
wat zijn daarvan de consequenties voor de wettelijke regeling van de scholenplanning, de
fusietoets en de alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs?

Deze vraag is langs een aantal wegen benaderd.
Rechtspraktijk: initiatieven met betrekking tot verruiming ‘richting’
Eerst (hoofdstuk 2) werd aandacht besteed aan de ontwikkeling van het begrip richting in de
rechtspraktijk. We stonden stil bij initiatieven uit het recente verleden over verruiming van het
richtingbegrip, zoals de Kamermotie uit 1993, de adviezen van de Commissie Aanpassing
Scholenbestand uit 1994 en de Onderwijsraad uit 1996, en het wetsvoorstel en advies van
de Raad van State hierover uit 2002. In deze periode staat de mogelijkheid en wenselijkheid
van zogenaamde richtingvrije planning centraal, waarbij bij de stichting van nieuwe scholen
richting geen rol meer mag spelen. De politiek en het veld betuigen hiermee gaandeweg
brede instemming. Maar aarzelingen komen er ook. Uiteindelijk wordt in het wetsvoorstel
richtingvrije planning als een aanvullende, afzonderlijke mogelijkheid gepresenteerd naast
de bestaande wijzen van schoolstichting. In zijn advies op het wetsvoorstel uit 2002 is de
Raad van State heel kritisch. Het is niet duidelijk of dat advies er de oorzaak van is, maar in
2004 wordt het wetsvoorstel, voordat het bij de Tweede Kamer is ingediend, door de
regering ingetrokken.
Geconcludeerd kan worden dat het aanvankelijke enthousiasme met richtingvrije planning
op den duur bekoeld is geraakt. Bij Raad van State en regering was er de overtuiging
gegroeid dat het wetsvoorstel geen oplossing was voor een reëel probleem.
Rechtspraktijk: lijn van de jurisprudentie
Vervolgens (hoofdstuk 2) werd aandacht besteed aan de jurisprudentie sinds de jaren dertig
van de vorige eeuw over het begrip ‘richting’. De jurisprudentie heeft het begrip richting door
de tijd heen ingeperkt en geïnterpreteerd als betrekking hebbend op godsdienst of
levensovertuiging. Daarbij zijn de normen om een nieuwe bekostigde school op te richten
steeds stringenter geworden. Coherente inspanning in het voedingsgebied (voldoen aan de
stichtingsnorm) was eerst voldoende. Daarna werd geëist dat richting gebaseerd moet zijn
op een ‘waarneembare stroming’ die ook doorwerkt op andere terreinen van het
maatschappelijk leven. Tegelijkertijd is gaandeweg het begrip richting in de
planningsystematiek niet exclusief voorbehouden aan stichtingsinitiatieven vanuit motieven
van positief godsdienstige of levensbeschouwelijke aard. Ook het niet hebben van een
specifieke religie of levensbeschouwing, wordt als (levensbeschouwelijke) richting gezien.
Zo is algemeen bijzonder onderwijs, hoewel dus in overgrote mate algemeen toegankelijk en
veelal op pedagogische opvattingen gestoeld onderwijs, wel erkend als richting in de
planningsystematiek.
53

Na de rechtspraktijk is er aandacht voor het historisch-juridisch perspectief, te weten de
oorspronkelijke bedoeling van de grondwetgever over de betekenis van het richtingbegrip
(hoofdstuk 3) en de positie van het openbaar onderwijs (hoofdstuk 4). Dit perspectief is
noodzakelijk om de mogelijkheden en grenzen van het grondrecht te kunnen duiden.
‘Richting’ en de grondwetgever
Daaruit blijkt dat in het oorspronkelijke begrip richting opvoeding en onderwijs nauw met
elkaar zijn verbonden, vooral als het gaat om het geven onderwijs aan kinderen in de
leerplichtige leeftijd. Zoals blijkt uit de bedoeling van de oorspronkelijke grondwetgever en
wetgever dient ‘richting’ als een open begrip te worden verstaan bij de keuze van de
(opvoedkundige) grondslag van de bijzondere school. Daarbij zou men in plaats van
opvoedkundige richting ook van pedagogische richting als omvattend onderwijsjuridisch
begrip kunnen spreken. De wetgevende werkelijkheid rond het richtingbegrip werd in de loop
der tijd anders dan de grondwetgever van 1917 en de oorspronkelijke wetgever van 1920
voor ogen stonden en regelden. Aan die wijziging lag geen principieel debat ten grondslag;
zij was het gevolg van de maatschappelijke verzuiling en de noodzaak om te bezuinigen.
Door het nieuwe systeem van bekostiging groeide het aantal confessionele scholen
explosief en ontstond er het probleem van, wat werd genoemd, ‘onnoodige versnippering’.
De wetgever greep vervolgens in door niet alleen de stichtingsnormen op te trekken maar
ook door te regelen dat bij de vaststelling van het vereiste minimum aantal leerlingen geen
rekening werd gehouden met leerlingen die door de ‘hen bezochte gelijksoortige school
zouden verlaten’.
Openbaar onderwijs en de grondwetgever
Het beginsel van de alomtegenwoordigheid van het openbaar (lager) openbaar onderwijs
blijkt erop neer te komen dat deze tak van onderwijs regel is ten opzichte van het bijzonder
onderwijs en dat de overheid een bijzondere zorgplicht heeft dit onderwijs zeker te stellen.
Mede bepalend is daarbij de behoefte van de ouders, waarbij meer dan illustratief is de wijze
waarop bij de totstandkoming van de LO-wet 1920 gediscussieerd werd over een
getalsmatige ondergrens voor een openbare school indien ouders openbaar lager onderwijs
voor hun leerplichtige kinderen verlangden.
Oplossingsrichtingen: algemeen
Vervolgens zijn, uitgaande van een verruimd richtingbegrip, de problemen opnieuw bezien
en zijn de consequenties geschetst voor: (a) de procedure van stichting van nieuwe scholen,
(b) de wenselijke stichting van nieuwe openbare scholen in het kader van de
alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs en (c) de toetsing van fusies. Tevens zijn
daarbij oplossingsrichtingen aangedragen (hoofdstuk 5).
Uitgangspunt is dat een stelsel van bekostigd onderwijs dat voor tweede derde bestaat uit
een privaatrechtelijk georganiseerd aanbod dat uitsluitend is gebaseerd op religieuze of
levensbeschouwelijke denominatie, terwijl denominatie maar voor beperkte delen van de
bevolking een prioritaire keuzefactor is, idealiter niet kan aansluiten bij de behoeften van de
mensen. Verandering is dus gewenst.
Verruimd richtingbegrip: theorie
54

Hoewel er geen grondwettelijk beletsel is om de stichting van nieuwe scholen ook open te
stellen voor louter op pedagogische inzichten georiënteerde richtingen is het zeer de vraag
of een aldus verruimd begrip van richting een werkbaar systeem van stichting oplevert.
Het probleem met een verruimd richtingbegrip is dat de overheidstaak tot het toetsen van de
richting en van de relatie van die richting tot de bestaande verdeling naar richtingen, op
ontoelaatbare wijze uitgebreid wordt. De overheid gaat zich aldus alleen maar méér
bemoeien met de inhoud van het onderwijs. Dit roept ernstige en principiële bezwaren op.
De nieuwe rol van de overheid is waarschijnlijk niet doelmatig, want het is lastig vanuit een
centraal punt te bepalen hoe de ene richting van de andere moet worden onderscheiden. De
overheid bezit daarvoor niet de geschikte instrumenten, zij zal moeten afgaan op adviezen
van deskundigen, binnen welke groep niet vanzelfsprekend consensus bestaat over de aard
of waarde van bepaalde pedagogische opvattingen. Het hoeft daarnaast nauwelijks betoog
dat de overheid hiermee ingrijpt in de pedagogische autonomie van (nieuwe en bestaande)
scholen en zich daarmee een rol aanmeet op een terrein waarvoor vanouds de algemene
opvatting geldt dat zij het niet dan met uiterste terughoudendheid doet.
Hoewel er een ontstellende hoeveelheid argumenten voorhanden is om in theorie aan te
geven dat een verruiming van het richtingbegrip met onderwijskundig-pedagogische
opvattingen mogelijk en wenselijk is, loopt de rechtstreekse vertaling daarvan naar een
vernieuwd systeem van scholenplanning tegen bezwaren aan in de praktijk. Die bezwaren
zijn uiteindelijk zo ernstig en principieel dat van een systeem van scholenplanning op grond
van een verruimd richtingbegrip moet worden afgezien.
Op grond van deze argumenten is ook de bepaling in de Wet op de fusietoets, waarin is
vastgelegd dat de minister goedkeuring kan onthouden aan een fusie indien deze tot gevolg
heeft dat “de daadwerkelijke variatie van het onderwijsaanbod, zowel in het opzicht van
richting en pedagogisch-didactische aanpak binnen het voedingsgebied van de te fuseren
scholen of rechtspersonen, op significante wijze wordt belemmerd”, onwenselijk. Hier wordt
de uitvoerende overheid in de positie gedrongen om de aard en waarde van pedagogische
opvattingen te vergelijken of te wegen wat om de al vermelde redenen van doelmatigheid en
rechtmatigheid onjuist is.
Richtingvrije planning: praktijk
Een bredere opvatting over richting (in de betekenis van opvoedkundige of pedagogische
richting) is uiteindelijk het beste gediend met versterking van de vrijheid van stichting;
vandaar de titel van dit advies. En die vrijheid van stichting is het beste gediend met
richtingvrije planning. Dit is niet nieuw, maar een gelijkwaardig alternatief doet zich niet voor.
Richtingvrije planning veronderstelt dat het richtingbegrip geen enkele rol meer speelt bij de
stichting van nieuwe scholen. De uitvoerende overheid wordt aldus van haar toetsende taak
verlost. In plaats daarvan gelden er enkel nog objectieve wettelijke normen. Daarbij geldt dat
aan de huidige wettelijke getalseisen in dit advies niet wordt getornd.
De objectieve wettelijke normen moeten garanderen dat elke opvatting die ten grondslag
wordt gelegd aan de oprichting van een school binnen de grenzen van de rechtsstaat en de
openbare orde, binnen de lijnen van het duale onderwijsbestel en binnen de voorwaarden
die de kwaliteit en continuïteit van de nieuwe school aangaan legitiem is. Vanuit de ouders
55

bezien, kunnen zij hun opvattingen over opvoeding en onderwijs bij richtingvrije planning
zowel geldend maken door de oprichting van bijzondere als openbare scholen.
Richtingvrije planning heeft consequenties voor de stichting van nieuwe scholen. Daarnaast
is het de vraag of daarbij nog een bepaling ter bescherming van onderwijskundigpedagogische variëteit in de Wet fusietoets opportuun is. Tenslotte wordt bezien hoe de
positie van het openbaar onderwijs zich verhoudt tot richtingvrije planning.
Stichting van nieuwe scholen
Voor de toekomstige verhoudingen hebben stichtingsnormen in het algemeen een
drievoudige functie: zekerstelling van de maatschappelijke integriteit, kwaliteit en continuïteit
van de op te richten instelling en haar activiteiten. Op grond van een en ander worden drie
categorieën van eisen waaraan voorafgaande aan de bekostiging van een school moet zijn
voldaan onderscheiden: 1. Algemene eisen; 2. Eisen bij schoolstichting in een
nieuwbouwwijk; 3. Eisen bij gewone schoolstichting.
Bij gewone schoolstichting en bij stichting van een school in een nieuwbouwwijk is de crux
hoe de daadwerkelijk aanwezige behoefte kan worden gepeild.

Ad 1. Voorafgaand aan opname in het plan van nieuwe scholen (Wpo) of het voor
bekostiging in aanmerking brengen (Wvo) van een aanvraag moet deze worden getoetst
aan de hand van de vraag of het onderwijs aan de te stichten bijzondere school
c. past binnen de uitgangspunten van de rechtsstaat en de democratische
rechtsorde;
d. borg staat voor onderwijs waarbij aan minimum deugdelijkheidseisen wordt
voldaan, zoals de aanwezigheid van gediplomeerd personeel, van een
schoolplan of althans een uitgewerkte doelstelling, en een zeker inzicht in de
beoogde governance.
Het wetsvoorstel van het voormalig Kamerlid J.J. van Dijk (CDA) moet worden gevolgd en
uitgebreid. Dat wetsvoorstel ziet op het stellen van kwaliteitseisen ten aanzien van het
onderwijs op pas gestichte scholen. In het kader van richtingvrije planning is het
onontkoombaar deze eisen uit te breiden met een toets van de beoogde organisatie en
activiteiten aan de uitgangspunten van de rechtsstaat en de democratische rechtsorde.
Daarbij geldt dat de regels van dat wetsvoorstel niet pas ná de beslissing tot bekostiging van
de school, maar al daarvóór tot uitvoering kunnen komen: het zijn niet alleen voorwaarden
van bekostiging, maar ook voorwaarden tot bekostiging.
Om bekostigd te worden, dat wil zeggen: ook voorafgaande aan het eerste besluit om een
bijzondere school voor bekostiging in aanmerking te brengen, mag de overheid
deugdelijkheidseisen en voorwaarden van bekostiging aan opgerichte scholen opleggen.
Het gebeurt thans ook, voor zover uit de wet en de jurisprudentie kan worden afgeleid dat
bijvoorbeeld alleen een bevoegd gezag dat rechtspersoonlijkheid bezit en dat bereid is de
wettelijke eis van het nastreven van kerndoelen in acht te nemen, voor bekostiging in
aanmerking komt.
Door de mogelijke proliferatie van ‘richtingen’ bij richtingvrije planning moet er wellicht een
nieuwe balans worden gevonden. De overheid kan het niet iedereen naar de zin maken. Zo
56

kunnen governance eisen weliswaar op gespannen voet staan met de rechtstreeks op de
grondslag gebaseerde opvatting van een bepaald schoolbestuur over anti-autoritaire
gezagsverhoudingen, maar dat wil niet zeggen dat deze eisen automatisch voor die
opvatting zouden moeten wijken. Er is al een ervaring op dit vlak. In de jaren negentig vond
de wetgever dat het vrije school onderwijs wel kan verlangen dat er op grond van richting
eigen kerndoelen in de plaats treden van de wettelijke, maar niet dat er helemaal zonder
kerndoelen kan worden gewerkt.
Ad 2. Bij richtingvrije planning in een nieuwbouwwijk is rechtstreekse meting van de
behoefte – op welke wijze dan ook – niet mogelijk. Nu als uitgangspunt geldt dat de waarde
van richtingvrije planning vooral is het doorbreken van bestaande machtsverhoudingen in
scholenland is ook een vorm van indirecte meting niet aan de orde. Indirecte meting is
immers een systeem waarbij het belangstellingspercentage voor de komst van een nieuwe
school wordt aangetoond aan de hand van de relatieve verdeling over richting of openbaar
onderwijs van de bestaande scholen in een bepaald gebied.
Op grond van een en ander geldt daarom voor de stichting van een nieuwe school in een
nieuwbouwwijk – mede gezien de latere passages in deze samenvatting over de positie van
het openbaar onderwijs – het volgende systeem:
•
•

•
•

Een nieuwe school komt tot stand als openbare school.
Na twee of drie jaren (wanneer de nieuwe wijk feitelijk meer of minder is ingericht) worden de
ouders van leerlingen die de school bezoeken en willen bezoeken rechtstreeks bevraagd, via
een instrument van directe meting, op de gewenste signatuur of richting (denominatie en/of
pedagogische voorkeur).
Komt er een gekwalificeerde meerderheid uit (2/3 of 3/4) voor een signatuur of richting dan
blijft de school zoals zij is of verandert zij in een bijzondere school.
Het is van belang dat ter wille van de continuïteit van de door de wil van de ouders ‘ingevulde’
school de beslissing van de meerderheid voor een langduriger periode geldt.

Ad 3. Hierbij dient de behoefte te worden bepaald door ouderverklaringen, directe meting of
een andere methode waarmee kan worden gepeild wat er daadwerkelijk leeft. Op de
verschillende methoden wordt apart ingegaan zonder een voorkeur voor de een of andere
uit te spreken (paragraaf 5.6). De school met een specifiek onderwijskundig-pedagogisch
profiel, die om die reden wordt opgericht, is een (algemeen) bijzondere school of een
openbare school. Het verdient hierbij overweging om scholen die met particulier geld zijn
begonnen en die hun bestaansrecht hebben aangetoond op zeker moment voor bekostiging
in aanmerking te laten komen.
Positie openbaar onderwijs bij richtingvrije planning
Het openbaar onderwijs bezit grondwettelijk een beschermde positie en is er ook in
toenemende mate voor de ouders. Nochtans vormt het openbaar onderwijs feitelijk een
minderheid. Een en ander maakt dat er verschillende maatregelen worden geadviseerd om
de positie van het openbaar onderwijs in ons nationale bestel te versterken.
Het verdient ten stelligste overweging om in het systeem van richtingvrije planning het
ouderlijk initiatiefrecht voor het openbaar primair onderwijs opnieuw in te voeren. Ouders
hebben er belang bij om bij stichting van een school op grond van opvoedkundige of
pedagogische opvattingen te kunnen kiezen tussen bijzonder of openbaar onderwijs. Voor
wat het voortgezet onderwijs betreft is te overwegen dit ouderlijk initiatiefrecht een steviger
57

wettelijke basis te geven.
Verder kan worden gedacht aan verlaging van de stichtings- en opheffingsnormen voor
specifiek het openbaar onderwijs. Gunstiger normen voor het openbaar onderwijs waren
vroeger – na de inwerkingtreding van de LO-wet 1920 – ook aan de orde.
Gegeven de positie van de ouders dient ook – en juist – voor het openbaar onderwijs van de
toekomst een grote mate van onderwijskundige differentiatie tussen openbare scholen te
worden gegarandeerd door de wetgever. Het huidige overheidsbeleid om openbare scholen
de ruimte te geven om in hun onderwijs en andere activiteiten aan te sluiten bij de
voorkeuren van ouders dient daarom te worden gecontinueerd.
Tenslotte dient de eerste school in een nieuwbouwwijk een openbare school te zijn. Op dit
aspect is hierboven al ingegaan.
Consequenties loslating richtingbegrip voor andere onderwijsdomeinen
Voor de langere termijn zal de vraag rijzen wat het loslaten van het richtingbegrip bij
scholenplanning kan betekenen voor andere domeinen in het onderwijs waar het begrip een
rol speelt. Daar wordt in dit rapport geen uitspraak over gedaan. Niettemin is het van belang
daarop te wijzen, omdat een zinvolle discussie over richtingvrije planning een impact heeft
voor andere terreinen waar het begrip richting een onderscheidend toetsingscriterium is. Er
kunnen zeven domeinen worden onderscheiden waar het richtingbegrip een rol speelt:
leerlingenvervoer, richtingbezwaren, gelijke behandeling, substituut-kerndoelen,
Inspectietoezicht, huisvestingsgeschillen en de laatste school naar richting.

6.2 Conclusies
Terug naar de centrale vraag, waarop geconcludeerd zal worden:
Bestaat er ruimte voor een andere invulling van vrijheid van richting, die ook de vrijheid te
kiezen voor een school met een bepaalde pedagogisch-didactische signatuur omvat, en zo ja
wat zijn daarvan de consequenties voor de wettelijke regeling van de scholenplanning, de
fusietoets en de alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs?

Deze vraag kan worden onderverdeeld in vier deel deelvragen, die achtereenvolgens
beantwoord zullen worden:
1.

Bestaat er ruimte voor een andere invulling van vrijheid van richting, die ook de vrijheid
te kiezen voor een school met een bepaalde pedagogisch-didactische signatuur omvat?

Antwoord: Ja. In de oorspronkelijke opvatting van de grondwetgever van het begrip richting
zijn opvoeding en onderwijs nauw met elkaar verbonden, vooral als het gaat om het geven
onderwijs aan kinderen in de leerplichtige leeftijd. Zoals blijkt dient ‘richting’ als een open
begrip te worden verstaan bij de keuze van de (opvoedkundige) grondslag van de
bijzondere school. Daarbij zou men in plaats van opvoedkundige richting ook van
pedagogische richting als omvattend onderwijsjuridisch begrip kunnen spreken. Dat de
wetgeving en jurisprudentie zich anders hebben ontwikkeld, met name een tot religie en
levensbeschouwing beperkt richtingbegrip hebben opgeleverd, is niet het resultaat van een

58

expliciet debat geweest, maar is er onder invloed van maatschappelijke verzuiling en
bezuinigingspolitiek ingesleten.

2.

Wat zijn de consequenties voor de wettelijke regeling van de scholenplanning?

Antwoord: Op grond van argumenten van praktische en principiële aard wordt geadviseerd
over te gaan tot een systeem van richtingvrije planning. Dit is niets nieuws, maar welhaast
onontkoombaar. Daarbij geldt een drietal categorieën van wettelijke eisen: 1. Algemene
eisen; 2. Eisen bij schoolstichting in een nieuwbouwwijk; 3. Eisen bij gewone schoolstichting.
Deze eisen hebben een drievoudige functie, namelijk zekerstelling van de maatschappelijke
integriteit, kwaliteit en continuïteit van de op te richten instelling en haar activiteiten.
De algemene eisen zien op een toetsing van een instelling en de door haar beoogde
activiteiten op eisen, welke vooraf gaat aan het besluit om deze instelling voor bekostiging in
aanmerking te brengen. Dit zijn eisen ter verzekering van de uitgangspunten van de
rechtsstaat en de democratische rechtsorde en van een minimum van kwaliteit van de
beoogde activiteiten.
Bij gewone schoolstichting en bij stichting van een school in een nieuwbouwwijk is de crux
hoe de daadwerkelijk aanwezige behoefte kan worden gepeild. Een voorkeur wordt niet
uitgesproken, maar de methode van indirecte meting dient categoraal te worden afgewezen.
In een nieuwbouwwijk dient altijd eerst een openbare school te worden gesticht, welke zo
blijft of juist van kleur kan veranderen als twee of drie jaar na stichting bij een te houden
referendum onder de ouders daartoe de behoefte is gebleken. Bij gewone schoolstichting
dient nader te worden onderzocht in welke mate ouderverklaringen, directe meting en/of
dataverzameling bij een systeem van centrale aanmelding daarbij een rol kan spelen.

3.

Wat zijn de consequenties voor de fusietoets?

De bepaling in de Wet op de fusietoets, waarin is vastgelegd dat de minister goedkeuring
kan onthouden aan een fusie indien deze tot gevolg heeft dat “de daadwerkelijke variatie
van het onderwijsaanbod, zowel in het opzicht van richting en pedagogisch-didactische
aanpak binnen het voedingsgebied van de te fuseren scholen of rechtspersonen, op
significante wijze wordt belemmerd”, is onwenselijk en dient te worden geschrapt. De
overheid bemoeit zich op ontoelaatbare wijze met de inhoud van het onderwijs. Dit roept
ernstige en principiële bezwaren op.
De nieuwe rol van de overheid is waarschijnlijk niet doelmatig, want het is lastig vanuit een
centraal punt te bepalen hoe de ene richting van de andere (lees in casu: onderwijskundigpedagogische opvatting) moet worden onderscheiden. De overheid bezit daarvoor niet de
geschikte instrumenten, zij zal moeten afgaan op adviezen van deskundigen, binnen welke
groep niet vanzelfsprekend consensus bestaat over de aard of waarde van bepaalde
pedagogische opvattingen. Het hoeft daarnaast nauwelijks betoog dat de overheid hiermee
ingrijpt in de pedagogische autonomie van (nieuwe en bestaande) scholen en zich daarmee
een rol aanmeet op een terrein waarvoor vanouds de algemene opvatting geldt dat zij het
niet dan met uiterste terughoudendheid doet.
59

4.

Wat zijn de consequenties voor de alomtegenwoordigheid van het openbaar onderwijs?

Het openbaar onderwijs bezit grondwettelijk een beschermde positie en is er ook in
toenemende mate voor de ouders. Nochtans neemt het openbaar onderwijs feitelijk een
uitzonderingspositie in. Een en ander maakt dat er verschillende maatregelen worden
geadviseerd om de positie van het openbaar onderwijs in ons nationale bestel te versterken.
Het verdient ten stelligste overweging om in het systeem van richtingvrije planning het
ouderlijk initiatiefrecht voor het openbaar primair onderwijs opnieuw in te voeren. Ouders
hebben er belang bij om bij stichting van een school op grond van opvoedkundige of
pedagogische opvattingen te kunnen kiezen tussen bijzonder of openbaar onderwijs. Voor
wat het voortgezet onderwijs betreft is te overwegen dit ouderlijk initiatiefrecht een steviger
wettelijke basis te geven.
Verder kan worden gedacht, om recht te doen aan de grondwettelijke norm van
alomtegenwoordigheid, aan verlaging van de stichtings- en opheffingsnormen voor specifiek
het openbaar onderwijs. Gunstiger normen voor het openbaar onderwijs waren vroeger – na
de inwerkingtreding van de LO-wet 1920 – ook aan de orde.
Gegeven de positie van de ouders dient ook – en juist – voor het openbaar onderwijs van de
toekomst een grote mate van onderwijskundige differentiatie tussen openbare scholen te
worden gegarandeerd door de wetgever. Het huidige overheidsbeleid om openbare scholen
de ruimte te geven om in hun onderwijs en andere activiteiten aan te sluiten bij de
voorkeuren van ouders dient daarom te worden gecontinueerd.
Tenslotte dient de eerste school in een nieuwbouwwijk een openbare school te zijn. Op dit
aspect is hierboven al ingegaan.

60

JURISPRUDENTIE

GS Gelderland, 9 juni 1988, AB 1988, 471
KB 28 oktober 1952, AB 1953, blz. 281.
KB 11 november 1983, AB 1984, 109, nt. BJvdN.
KB 26 november 1986, AB 1987, 124.
HR 3 oktober 2000, LJN: ZD1985, NJ 2000, 703.
HR 11 februari 2003, LJN: AF0453.
HR 6 juli 2010, LJN: BL6719.
AGRvS 10 november 1992, AB 1993, 88; m.nt. P.W.C. Akkermans AA 1993, p. 80 e.v.
ABRvS 5 augustus 1997, AB 1998, 64 met nt. BPV
ABRvS 26 januari 1999, AB 1999, 235
ABRvS 12 juli 2007, LJN: AY3706.
ABRvS 25 mei 2011, LJN: BQ5952.

61

62

LITERATUUR
D. Bos, De vrijmaking van het onderwijs, De Gids 1905, p. 459-499.
Commissie Aanpassing Scholenbestand, De school voor de samenleving. Vernieuwingen in
de relatie tussen maatschappelijke ontwikkelingen en scholenbestand basisonderwijs,
Nijmegen, juni 1994.
Commissie Kuiper, Scholenbestand en maatschappelijke pluriformiteit, Den Haag:
Nederlands Katholieke Schoolraad, augustus 1994.
W. Van Esch en M. Laemers, Zorg voor voldoende openbaar onderwijs; Een onderzoek naar
de wijze waarop rijk, provincie en gemeente omgaan met de grondwettelijke opdracht om te
voorzien in voldoende openbaar onderwijs, Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlinger BV 1991.
Philip Eijlander, Wim Voermans, Wetgevingsleer, Den Haag: Boom Juridische uitgevers
2000.
Lex Herweijer, Ria Vogels, Ouders over opvoeding en onderwijs, Den Haag: SCP december
2004.
P.W.A. Huisman en B.P. Vermeulen, De rol van de richting bij het stichten van scholen, in: Y.
Buruma (red.), Recht door de eeuw, opstellen ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van
de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Katholieke Universiteit Nijmegen, Deventer:
Kluwer 1998, p. 171-182.
P.W.A. Huisman, De samenwerkingsschool, conflicterende convergentie, diss. KUN, Den
Haag: Elsevier 2002.
P.W.A. Huisman, Een genoegzaam aantal openbare scholen. De alomtegenwoordigheid van
het Openbaar Onderwijs in verleden en heden, in: R. de Lange en L.J.J. Rogier (red.),
Onderwijs en onderwijsrecht in een pluriforme samenleving, opstellen aangeboden aan prof.
mr. dr. D. Mentink, Den Haag: Boom, 2008, p. 79-97.
J.D. Imelman en W.A.J. Meijer, De nieuwe school, gisteren & vandaag, eerste druk,
Amsterdam/Brussel: Elsevier 1986.
J.B. Kan, Handelingen over de herziening der Grondwet, deel I, Den Haag 1916.
N. van Kessel en D. Uerz, Verlangd basisonderwijs in Deventer; Onderzoek ter vaststelling
van de belangstelling voor scholen van verschillende richtingen in opdracht van de Stichting
Primair Onderwijs op Islamitische grondslag in Midden en Oost Nederland (Simon),
Nijmegen: ITS, 2008.
N. van Kessel en M. Wester, Verlangd voortgezet onderwijs in Barneveld en omgeving,
Nijmegen: ITS, 2009.
Marije van de Kieft, Liesbeth Gerritsen, Cindy Koopman, Chantal Kuhnen, Bart Eijken,
Schoolkeuzemotieven. Onderzoek naar het schoolkeuzeproces van Amsterdamse ouders,
Amsterdam, december 2003.
Miek Laemers, Schoolkeuzevrijheid, Veranderingen in betekenis en reikwijdte, diss. EUR,
Ubbergen: Tandem Felix 1999.

63

Miek Laemers, Richtingvrije planning: een zachte dood gestorven?, in: R. de Lange en L.J.J.
Rogier (red.), Onderwijs en onderwijsrecht in een pluriforme samenleving, opstellen
aangeboden aan prof. mr. dr. D. Mentink, Den Haag: Boom, 2008, p. 99-120.
D. Mentink, Orde in onderwijsbeleid. De wettelijke regeling van deugdelijkheidseisen als
grondwettelijk probleem, diss. EUR, Deventer: Kluwer 1989.
D. Mentink, Artikel 23 van de Grondwet: de vrijheid van richting en de dragers van de
vrijheid van onderwijs, in: Onderwijsraad, Studies Onderwijsraad no.1, Preadviezen bij het
advies “Richtingvrij en richtingbepalend”, Den Haag: Onderwijsraad 1996.
D. Mentink, Grondwetsbewustzijn en artikel 23 Grondwet, in: C.J. Bax en M.C. Voogd (red.),
Van constitutionalisme en anarchisme. Opstellen aangeboden aan Th. Holterman en G.F.M.
van der Tang, Rotterdam 2003, p. 111 e.v.
D. Mentink, Scheiding van opvoeding en overheid als onderwijsconstitutioneel beginsel.
Over ouders, pedagogische autonomie en vrijheid van richting, NTOR 2005, nr. 3, p. 144 e.v.
D. Mentink en B.P. Vermeulen, Artikel 23 Grondwet. Toelichting op het grondwetsartikel over
onderwijs mede aan de hand van ontwikkelingen in wetgeving, internationaal recht en
jurisprudentie, Den Haag: Reed Business, 2007.
C.W. Noorlander, Recht doen aan leerlingen en ouders. De rechtspositie van leerlingen en
ouders in het primair en het voortgezet onderwijs, (diss. VU Amsterdam), Wolf Legal
Publishers: Nijmegen 2005.
Onderwijsraad, Richtingvrij en richtingbepalend, adviesnr. 95000097/1P, Den Haag 29
januari 1996.
Onderwijsraad, Over de beleidsnotitie ‘Naar een flexibeler scholenbestand’, Den Haag: 17
november 2000.
Onderwijsraad, Vaste grond onder de voeten. Een verkenning inzake artikel 23 Grondwet,
adviesnr. 20020284/674, Den Haag, juli 2002.
Onderwijsraad, Werkprogramma 2011, Den Haag 2010.
A. Postma, Handboek van het Nederlandse onderwijsrecht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink
1995
B.P. Vermeulen, Constitutioneel onderwijsrecht, Den Haag: Elsevier 1999
B.P. Vermeulen, De juridische (on)mogelijkheden van een richtingvrij stelsel van
scholenplanning en van vergroting van ouderinvloed op de identiteit van scholen, in: Studies
Onderwijsraad no.1, Preadviezen bij het advies “Richtingvrij en richtingbepalend”, Den Haag:
Onderwijsraad 1996.
B.P. Vermeulen en P.J.J. Zoontjens, Artikel 23 Grondwet op de tocht? Naar een debat over
betekenis en toekomst van de onderwijsvrijheid in: E.M.H. Hirsch Ballin e.a., Getuigend
staatsrecht, liber amicorum A.K. Koekkoek, Wolf Legal Publishers: Nijmegen 2005, p. 431468.
P.J.J. Zoontjens, Medezeggenschap, in: H.W.G. Münstermann e.a., Onderwijsrecht en –
regelgeving, deel I, Heerlen – Open Universiteit 1993, p. 235-253.

64

P.J.J. Zoontjens, Wettelijke kerndoelen en de Vrije Scholen, School en Wet, april 1995, p. 25.
P.J.J. Zoontjens, Het beweeglijke recht op onderwijs. Op zoek naar ankerpunten in een
permanente ontwikkeling, oratie UvT, Den Haag: Boom 2003.
P.J.J. Zoontjens, Ontwikkelingen in het leerlingenvervoer, Gemeentestem 7213, 11
september 2004, p. 477-483.

65