Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 984

Spoor: vervoer- en beheerplan

Nr. 737

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 december 2017
Het gaat goed op het Nederlandse spoor. Er zijn steeds meer treinen,
meer verbindingen, hogere frequenties en mooiere stations. Dat resulteert
in meer reizigers, die ook steeds tevredener zijn. Uit de onlangs uitgevoerde internationale benchmark blijkt dat het Nederlandse spoor op veel
aspecten bovengemiddeld scoort. Als bijlage bij deze brief treft u deze
rapportage aan1. Zo heeft Nederland van alle vergeleken infrabeheerders
en vervoerders de hoogste benutting van het netwerk in termen van het
aantal reizigerskilometers per kilometer spoor. Daarbij is sprake van een
bovengemiddelde trein- en reizigerspunctualiteit en relatief weinig
verstoringen, terwijl de onderhouds- en vernieuwingskosten per treinkilometer lager dan gemiddeld zijn. De treinen van NS zijn gemiddeld
nieuwer en rijden volledig op windenergie. Mede hierdoor scoort de
vervoerder als een van de laagste van de vergelijkingsgroep op het
energieverbruik en de CO2-uitstoot per reizigerskilometer.
Dat het goed gaat, betekent niet dat partijen voldaan achterover kunnen
leunen of verslappen. De benchmark laat ook zien dat er op een aantal
terreinen ruimte is voor verbetering, bijvoorbeeld het verder verbeteren
van de reizigerstevredenheid en het verkorten van de hersteltijd na
verstoringen. Aankomend jaar wordt een belangrijk jaar met het oog op
de midterm review van de concessie voor het hoofdrailnet. De uitdaging
is er vooral in gelegen om de kwaliteit voor de reizigers te behouden en
waar mogelijk verder te verbeteren. Dit krijgt nu al concreet vorm door
onder meer de tienminutentrein tussen Amsterdam–Utrecht–Eindhoven
en de inzet op toekomstbestendig en efficiënt onderhoud. Maar zal ook
met de groei van het aantal reizigers en de verwachtingen van de
reizigers, investeringen en aandacht blijven vragen. Daarbij blijft de
sleutel om in de dagelijkse operatie de betrouwbaarheid en kwaliteit van
het product voor de reizigers te garanderen. In het vervoerplan en

1

kst-29984-737
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

1

beheerplan geven NS en ProRail voor komend jaar invulling aan deze
uitdagingen2. Ik heb daarom met beide plannen ingestemd.
Over de productstappen die NS in 2018 op de HSL zet, zal ik uw Kamer
separaat informeren.
Beleidsprioriteiten 2018
Conform de werkwijze in de concessies, geeft IenW elk jaar – aan het
begin van het jaar – een aantal beleidsprioriteiten mee aan NS en ProRail,
die extra focus geven voor de opgaven in het komende jaar. Voor 2018 zijn
dit: groei van de prestaties richting het ambitieniveau voor 2019, een
toekomstbestendig en efficiënt onderhoud van het spoor en verduurzaming.
Groei richting het ambitieniveau voor 2019
In de beide concessies heb ik voor de prestatie-indicatoren streefwaarden
voor 2019 afgesproken. Met deze streefwaarden is het ambitieniveau voor
de prestaties op het spoor neergezet. De afgelopen jaren heeft NS samen
met ProRail gewerkt aan het bereiken van deze ambitie door de betrouwbaarheid en kwaliteit van het spoor en het spoorproduct te verbeteren.
Voor NS geldt bij de meeste prestatie-indicatoren (acht van de twaalf) dat
de prestaties in 20173 al op of vrijwel op het niveau van de streefwaarden
voor 2019 zitten. Tegelijkertijd zal NS op enkele prestatie-indicatoren, die
onder andere zien op de reizigerspunctualiteit op de HSL en op de
zitplaatskans op het hoofdrailnet, nog stappen moeten zetten om naar de
streefwaarden toe te groeien. Voor ProRail geldt bij de meeste prestatieindicatoren ook dat de prestaties in 2017 al op of vrijwel op het niveau van
de streefwaarden voor 2019 zitten. Wel is nog extra aandacht nodig voor
het reduceren van impactvolle verstoringen op de infra en voor de
reizigerspunctualiteit op de HSL. Hieronder licht ik een aantal ontwikkelingen met betrekking tot de prestaties van NS en ProRail verder toe.
Aanpak drukke treinen
Eind 2017 heb ik, zoals aan uw Kamer op 13 december 2016 is aangekondigd4, een onafhankelijke evaluatie laten uitvoeren op het NS
programma vervoercapaciteit om te bezien of de aanpak van drukke
treinen bij NS goed is verankerd. De resultaten laten zien dat dat het geval
is en dat NS in de gehele keten goed geëquipeerd is om drukte tijdig te
signaleren en – waar dat binnen hun vermogen ligt – tegen te gaan. Ik heb
daarom met NS afgesproken dat zij de huidige werkwijze en maatregelen
blijven uitvoeren als onderdeel van hun reguliere operatie. Het wordt
daarmee onderdeel van de reguliere jaarcyclus van de concessiesturing
en er is geen sprake meer van aparte programmasturing onder de
concessie.
Uit de evaluatie komt daarnaast een positief beeld naar voren over de
uitvoering van de maatregelen in de afgelopen jaren. De maatregelen zijn
conform de planning uitgevoerd en de vervoercapaciteit is toegenomen.
Daarbij concluderen de reviewers dat de governance sterk is verbeterd
door de recentelijk binnen NS ingevoerde ketensturing. De hoofdaanbeveling is dat NS zonder te verslappen door moet gaan op de ingeslagen
weg. De reviewers doen daarbij een aantal specifieke suggesties. Ik
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Voorlopige resultaten op basis van 12 maand voortschrijdend gemiddelde (t/m september
2017).
4
Kamerstuk 29 984, nr. 697.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

2

onderschrijf deze aanbevelingen. NS staat positief tegenover de aanbevelingen en toetst deze de aankomende periode op haalbaarheid en
maakbaarheid. Bij de aanbeveling «kijk naar ontwikkelings- en optimalisatiemogelijkheden van de infrastructuur om grote steden bereikbaar te
houden» spreken de reviewers specifiek IenW aan. Deze aanbeveling
onderschrijf ik en betrek ik bij mijn beleidsvorming. Het eindrapport treft u
als bijlage5 bij deze brief aan6.
De positieve conclusies van de evaluatie nemen niet weg dat er in
Nederland op bepaalde tijdstippen en trajecten drukke treinen zullen
blijven en dat af en toe staan in de spits er helaas bij hoort. NS dient zich
maximaal te blijven inspannen om reizigers voldoende kwaliteit te bieden.
NS laat in het vervoerplan 2018 ook zien dat zij de focus op dit onderwerp
legt. Om de zitplaatskans te verbeteren neemt NS een groot aantal
maatregelen. Zo wordt de zitplaatskans op de A2 corridor in 2018
gemiddeld genomen vergroot met de hierna toegelichte frequentieverhoging. Ook stroomt de Sprinter Nieuwe Generatie in en werkt NS aan
verdere optimalisatie van onderhoudsprocessen, steeds betere planning
van materieelinzet en experimenten om reizigers beter te spreiden over
treinen.
Ik heb er vertrouwen in dat NS de aankomende jaren de focus houdt op
het verbeteren van de zitplaatskans en blijf dat nauwgezet monitoren. NS
zal de maatregelen die als onderdeel van de reguliere operatie worden
genomen in het jaarlijkse vervoerplan blijven toelichten.
Frequentieverhoging A2-corridor
De belangrijkste wijziging in de dienstregeling 2018 van NS is de
introductie van een tienminutentrein (Intercity) tussen Amsterdam,
Utrecht, Den Bosch en Eindhoven en een tienminutentrein (Sprinter) in de
spitsrichting tussen Utrecht en Houten Castellum. Deze verbetering heb ik
in mijn brief aan uw kamer van 7 december 2017 nader toegelicht7. Gelet
op de ervaringen tijdens de praktijkproef heb ik vertrouwen in een
betrouwbare dagelijkse uitvoering in 2018, waarbij de eventuele negatieve
impact van deze productvernieuwing op de jaarprestaties in 2018 beperkt
blijft. Desalniettemin vind ik het belangrijk dat NS en ProRail ruimte
krijgen om deze ambitieuze stap te zetten en wil ik transparant zijn over
het beoordelingskader. Daarom heb ik met NS en ProRail de afspraak
gemaakt dat alleen indien over heel 2018 de prestatie-indicatoren
Reizigerspunctualiteit HRN 5 minuten en Reizigerspunctualiteit HRN
15 minuten naar aanleiding van de frequentieverhogingen op de
A2-corridor slechter scoren dan in 2017, een vooraf bepaalde bijstelling
van toepassing is bij de beoordeling van de prestaties aan het eind van
het jaar8. Deze afspraak geldt dus voor een jaar en zal aan de hand van de
halfjaarcijfers geëvalueerd worden.
Consumentenorganisaties hebben negatief geadviseerd op deze prestatieafspraken omdat zij ten principale van mening zijn dat de mogelijke
impact in de bodemwaarden van de betreffende prestatie-indicatoren
vertaald zou moeten zijn. Daarnaast wijzen zij op het feit dat de uitgebreide voorbereiding ertoe zou moeten leiden dat de impact op de
dienstverlening wordt geminimaliseerd. Het belang van een gedegen
voorbereiding onderschrijf ik en de resultaten van o.a. de testdagen geven
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 29 984, nr. 734.
8
Zie bijgevoegd vervoerplan, beheerplan en auditrapport voor een nadere toelichting op deze
correctieafspraken, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
6
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

3

daarbij vertrouwen. Dit neemt niet weg dat ik de gemaakte afspraken over
de toepassing van de correctiefactor redelijk vind, omdat deze kwaliteitssprong voor de reiziger van groot belang is. Uit het overleg met consumentenorganisaties bleek bovendien dat zij groot belang hechten aan
transparantie over de prestaties gedurende het jaar. Dit deel ik met hen.
Juist vanuit de wens tot transparantie bied ik vooraf duidelijkheid over het
beoordelingskader dat ik zal hanteren en worden te allen tijde de
ongecorrigeerde prestatiecijfers in beeld gebracht.
Toekomstbestendig en efficiënt onderhoud
Net als voorgaande jaren werkt ProRail in 2018 volop aan en rondom het
spoor om te zorgen dat het spoor de groeiende mobiliteitsvraag aan kan
en daarbij betrouwbaar en duurzaam blijft. In 2018 zet ProRail in nauwe
samenwerking met NS en alle andere betrokken partijen de eerste
concrete stappen in de toepassing van de nieuwe visie en werkwijze voor
Toekomstbestendig werken aan het spoor.Hiervoor heeft ProRail een
programma onder de beheerconcessie ingericht. Hiermee wordt geoptimaliseerd tussen (1) zo min mogelijk hinder voor reizigers en verladers,
(2) de onderhouds- en vervangingsbehoefte om de kwaliteit van het
spoorwegnetwerk op de lange termijn te borgen en (3) de beschikbare
financiële middelen. Indicatieve berekeningen laten zien dat er zowel
minder hinder voor de reizigers en verladers en een grotere beschikbaarheid van het spoor, als kostenbesparingen in het verschiet liggen. Het
plan van aanpak voor het programma treft u als bijlage aan. Zie ook mijn
brief over budgetten voor beheer, onderhoud en vervanging van het
spoor die u parallel aan deze brief zult ontvangen (Kamerstuk 29 984,
nr. 735).
Verduurzaming
Verduurzaming is een speerpunt voor zowel NS als ProRail. Hiermee
wordt de positie van het spoor als één van de meest duurzame vervoermiddelen in Nederland geborgd. Ik heb NS en ProRail gevraagd hier de
focus op te blijven houden. Gelet op het toenemend aantal treinen en de
verduurzaming van de andere transportmodaliteiten vind ik het belangrijk
dat NS en ProRail ervoor zorgen dat het spoor haar voorsprong als
duurzaam transportmiddel ook naar de toekomst toe behoudt. Uit het
vervoerplan en beheerplan blijkt dat zij dit ook doen. Dat juich ik toe. De
spoorsector werkt toe naar een volledig CO2-neutrale voetafdruk over de
gehele spoorketen op langere termijn. Op weg daarnaartoe kijkt NS in
2018 bijvoorbeeld naar verdere verduurzaming van het treinvervangend
busvervoer en haar gebouwen. Daarnaast werkt zij in 2018 aan een plan
voor het tweede deel van de concessieperiode om de spoorsector en de
trein als koploper in duurzame mobiliteit verder te verduurzamen. NS zal
blijvend inzetten op de samenwerking met andere bedrijven en mobiliteitspartners om het aandeel duurzame mobiliteit te vergroten. Ter
bevordering van de circulaire economie (hergebruik van materialen) denkt
NS verder aan maatregelen op het vlak van afval scheiden en duurzaam
inkopen.
ProRail is gevraagd om binnen de randvoorwaarden van de beschikbare
middelen extra bij te dragen aan de verduurzamingsopgave voor de
gehele mobiliteitssector door mee te denken over duurzame mobiliteitsopgaven in zowel stedelijke gebieden als daarbuiten en voor zowel
personen- als goederenvervoer per spoor. ProRail zet al goede stappen op
het gebied van energie, zoals met het onlangs gepresenteerde duurzaamheidsplan. In het beheerplan heeft ProRail dit voor 2018 verder uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

4

Overige ambities
Naast de focus op de beleidsprioriteiten uit de beleidsprioriteitenbrieven
geven het vervoerplan en het beheerplan ook invulling aan andere
ambities die voortvloeien uit de concessieverplichtingen. Een aantal
daarvan licht ik hierna toe.
Verbeteringen en technische wijzigingen in de prestatie-indicatoren
In aanvulling op de verbeteringen die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd, vindt met ingang van 2018 op mijn verzoek een aantal verbeteringen en technische wijzigingen in de prestatie-indicatoren plaats.
Vanaf 2018 beoordeel ik ProRail niet langer op de punctualiteit van
goederentreinen maar op de totale rijtijd van goederentreinen in
Nederland, de zogeheten transitotijd. Ik kijk hierbij naar het percentage
goederentreinen waarbij de werkelijke transitotijd meer dan 30 minuten
langer is dan de geplande transitotijd en waarvan ProRail de veroorzaker
is. De indicator heb ik samen met de goederensector ontwikkeld, die de
relevantie hiervan dan ook onderschrijft. De indicator sluit beter aan bij
het grotere belang dat goederenvervoerders hechten aan de doorlooptijd
van goederen ten opzichte van het meten van punctualiteit op 3 minuten.
Het meten van de transitotijd sluit bovendien beter aan bij hoe ProRail nu
al stuurt op de kwaliteit van de goederenvervoerpaden.
Daarnaast vindt nog een aantal meer technische wijzigingen plaats. Zo
wijzigen de NS-indicatoren «reisinformatie treinketen» en «kwaliteit van
aansluitingen NS op andere vervoerders» door een kleine aanpassing van
de definitie. Daarnaast worden de bodem- en streefwaarden van een
aantal punctualiteitsindicatoren van NS en ProRail ambitieneutraal
aangepast ten gevolge van de inwerkingtreding van een nieuw
meetsysteem begin 2017 bij ProRail. De aanpassingen ten gevolge van de
meetsysteemwijziging geldt zowel voor 2018 (en de daarop volgende
jaren), alsook met terugwerkende kracht voor 2017.
Alle wijzigingen zijn geconsulteerd bij onder meer de consumentenorganisaties vertegenwoordigd in het Locov, decentrale overheden, spoorgoederenvervoerders en belangenorganisaties voor de spoorgoederensector.
Over het algemeen hebben deze partijen positief geadviseerd en steunen
zij deze wijzigingen.
Ik heb tevens een onafhankelijke audit laten uitvoeren om de wijzigingen
te toetsen op navolgbaarheid en ambitieneutrale omzetting van waarden.
De eerder in deze brief genoemde correctie-afspraken op de A2-corridor
zijn daarin ook meegenomen. De auditors oordelen in het algemeen
positief. Het auditbureau heeft een aantal aanbevelingen gedaan aan NS
en ProRail. Ik onderschrijf deze aanbevelingen, evenals NS en ProRail. NS
en ProRail pakken de aanbevelingen op. De auditrapportage treft u in de
bijlage aan9.
STS programma
Zoals op 7 november 2016 aan uw Kamer gemeld is er vertraging bij de
ontwikkeling en implementatie van ORBIT10 11. In de brief bij het
Jaarverslag Spoorveiligheid 2016, die ik uw Kamer separaat heb toege9

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 29 893, nr. 207.
11
ORBIT staat voor Oogst Remcurve Bewaking In Trein en betreft een waarschuwingssysteem
voor de machinist.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

5

stuurd (Kamerstuk 29 893, nr. 215), heb ik u geïnformeerd over de
aangepaste planning voor de inbouw van het waarschuwingssysteem
ORBIT en het besluit over het verzwaren van het remcriterium. Met deze
maatregelen wordt het risico op een STS-passage verder verlaagd. Als
onderdeel van het stop tonend sein (STS) programma zijn in het
vervoerplan en beheerplan 2018 de actuele planning, mijlpalen en
beheersmaatregelen bij de risico’s van deze projecten opgenomen.
Internationale benchmark
Conform de bepalingen in de vervoerconcessie en beheerconcessie
voeren NS en ProRail periodiek een benchmark uit waarin zij hun
prestaties vergelijken met een aantal buitenlandse vervoerders en
infrabeheerders. Op verzoek van mijn departement hebben NS en ProRail
de benchmark zo veel mogelijk gezamenlijk uitgevoerd, zodat de opzet en
analyse zo goed mogelijk op elkaar aansluiten.
Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) heeft op mijn verzoek met
een onafhankelijke blik naar de uitvoering van de benchmark gekeken. Het
rapport van het KiM treft u als bijlage aan12. Het KiM stelt vast dat de
benchmark op een verantwoorde manier is uitgevoerd. Wel stelt het
kennisinstituut dat het voor het doorvoeren van verbeteringen raadzaam
is verdiepend onderzoek naar de oorzaken voor verschillen te doen. Ik
onderschrijf deze aanbeveling. NS en ProRail hebben aangegeven dit te
zullen doen. Bijvoorbeeld op het gebied van klanttevredenheid en de
kosten per spoorkilometer. Daarbij wordt in ogenschouw genomen dat de
benchmark over de prestaties tot en met 2015 gaat en er sindsdien al
diverse stappen ondernomen zijn om de prestaties verder te verbeteren.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

12

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 984, nr. 737

6