Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 166

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 april 2013
1. Aanleiding en doel
Het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) speelt een cruciale rol in het
opleiden van vakmensen waar de Nederlandse economie behoefte aan
heeft. Het is daarom van belang dat vaardigheden en kennis die jongeren
in het mbo worden bijgebracht zo goed mogelijk aansluiten bij de
behoeften van de arbeidsmarkt. Dit is goed voor werkgevers en de
Nederlandse economie, maar ook voor de deelnemers zelf. Een goede
aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt voorkomt dat jongeren
onnodig langs de zijlijn van de arbeidsmarkt staan.
Door de mbo-instellingen wordt hard gewerkt aan een zo goed mogelijk
beroepsonderwijs. Over het algemeen gaat dit goed, maar de afgelopen
jaren heeft bij een aantal instellingen echter «groei om te groeien» meer
voorop gestaan dan kwaliteitsverbetering, het schetsen van arbeidsmarktkansen aan deelnemers of het realiseren van een optimale aansluiting op
de behoefte van de arbeidsmarkt. Ook de commissie Amarantis
(Onderzoek financiële problematiek Amarantis) wijst hierop en benadrukt
dat autonomie van instellingen verplicht tot samenwerking met andere
instellingen, bedrijfsleven en overheden. Zeker in economisch slechte
tijden is het van belang dat deelnemers een opleiding volgen waar vraag
naar is op de arbeidsmarkt en dat verspilling van publieke middelen wordt
voorkomen door een doelmatige organisatie van het opleidingenaanbod
in de regio. Wordt hieraan voldaan dan is sprake van een macrodoelmatig
opleidingenaanbod.
De aansluiting van het aanbod op de arbeidsmarkt en de efficiëntie van
het opleidingenaanbod kan en moet beter:
• Er zijn nog steeds opleidingen met teveel gediplomeerde schoolverlaters gezien de vraag van de arbeidsmarkt. Gemiddeld genomen is de
aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt op orde: in minder
dan een maand komen mbo-gediplomeeren over het algemeen aan

kst-31524-166
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

1

•

een baan.1 Voor een aantal grote opleidingen is de vraag naar
gediplomeerden echter aanzienlijk lager dan het aanbod.2 Grote
opleidingen als verkoper detailhandel (niveau 2) en vakbekwaam
medewerker dierverzorging (niveau 3) kenmerken zich meerjarig door
een hoge werkloosheid (respectievelijk 17% en 22% over periode
2006–2011). Ook zijn gediplomeerden van deze opleidingen vaker
buiten het eigen domein en onder het niveau werkzaam. Hier
tegenover staan sectoren met een groeiende vraag naar mbogediplomeerden, waaronder de techniek.3 De Inspectie van het
Onderwijs heeft in dit verband gewezen op de tekortschietende
voorlichting over arbeidsmarktkansen aan (aankomende) deelnemers.4
Er is sprake van versnippering en inefficiëntie van het opleidingenaanbod. Meer dan 40 procent van de 8.100 opleidingen die de 69
mbo-instellingen aanbieden is klein (minder dan 18 deelnemers).5
Kleine opleidingen zijn kwetsbaar voor kwaliteitsproblemen.6 Het
aanbieden van een groot aantal kleine opleidingen beïnvloedt
bovendien de complexiteit in de bedrijfsvoering en kan daarmee van
invloed zijn op de prestaties van de instelling.7

Het aantal verzoeken tot ondersteuning door MBO15 wijst erop dat
onderwijsinstellingen advisering over het eigen opleidingenaanbod,
wenselijk en nodig vinden.8 Het laat zien dat er ruimte is voor een betere
afstemming tussen onderwijs en arbeidsmarkt en een minder versnipperd
aanbod. Niet voor niets werken Albeda College en ROC Zadkine onder
meer vanuit doelmatigheidsoverwegingen aan een haalbaarheidsonderzoek naar een nieuwe structuur. Dit onderzoek is naar verwachting
voor de zomer afgerond. Vanzelfsprekend zal ik uw Kamer informeren
over mijn visie op de plannen. Ook de splitsing van de Amarantis
Onderwijsgroep maakt een herbezinning op het aanbod van de opleidingen van de mbo-instellingen in de regio’s Amsterdam, Utrecht,
Amersfoort en Almere nodig. Onder mijn regie brengt de commissie
Vermeulen in mei 2013 aan de betrokken bestuurders een openbaar
advies uit over minder versnippering en een betere aansluiting van het
opleidingenaanbod op de arbeidsmarkt.
De ambitie van een macrodoelmatiger opleidingenaanbod is een
belangrijk onderdeel van het Actieplan Focus op Vakmanschap en is
bekrachtigd met het Regeerakkoord. In het Regeerakkoord is de
doelstelling geformuleerd om het aantal opleidingen terug te brengen en
kleine opleidingen in principe te beëindigen, waardoor de complexiteit
wordt verminderd en de kwaliteit van het mbo kan toenemen. Een
opleidingenaanbod dat beter aansluit op de arbeidsmarkt sluit voorts aan
1

De gemiddelde periode tot het vinden van baan voor is bol-gediplomeerden (schooljaar
2009–2010) 3–4 weken en voor bbl- gediplomeerden 1–2 weken (ROA, 2012, Schoolverlaters
tussen onderwijs en arbeidsmarkt, Maastricht). Deze cijfers zijn als gevolg van de oplopende
jeugdwerkloosheid op dit moment waarschijnlijk minder gunstig.
2
ROA, 2013, Arbeidsmarktrelevantie grote mbo-opleidingen, Maastricht.
3
De arbeidsmarktperspectieven voor mbo-gediplomeerden tot 2016 zijn redelijk tot goed, met
uitzondering van de sector economie (ROA, 2011, De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot
2016, Maastricht).
4
Inspectie van het Onderwijs, 2010, Zorgplicht arbeidsmarktperspectief bij mbo-instellingen, De
Meern.
5
Een opleiding is hierbij gedefinieerd als groepering van vergelijkbare crebo-codes. De grens
van 18 deelnemers wordt door Stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
gehanteerd.
6
De rendementen van kleine opleidingen (minder dan 12 deelnemers) liggen 7 procentpunt
lager dan voor opleidingen met meer dan 60 deelnemers. Inspectie van het Onderwijs, 2012,
De staat van het onderwijs, onderwijsverslag 2010–2011, De Meern.
7
Commissie Onderwijs en Besturing BVE, 2010, Naar meer focus op het mbo.
8
Programmamangement MBO15 is door de voormalige minister ingesteld om mbo-instellingen
te ondersteunen bij de implementatie van het Actieplan Focus op Vakmanschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

2

bij één van de speerpunten uit de Aanpak Jeugdwerkloosheid (Kamerstuk
29 544, nr. 438). De ambitie van een macrodoelmatiger opleidingenaanbod is een aanvulling op de doelmatigheid die ik met het Wetsvoorstel
Doelmatige Leerwegen beoog te verbeteren, te weten het realiseren van
een aantrekkelijke beroepsroute door het inkorten van de opleidingsduur
en het verhogen van de kwaliteit.
In deze brief beschrijf ik de wijze waarop ik een betere aansluiting van het
onderwijs op de arbeidsmarkt en een minder versnipperd aanbod wil
realiseren. Ik betrek hierbij de ontvangen adviezen van de Stichting
Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) die op verzoek van
mijn ambtsvoorganger zijn opgesteld.9 Voorts ga ik in op het advies van
de Onderwijsraad «Zicht op een macrodoelmatig opleidingsaanbod»
(2012) dat op verzoek van de Tweede Kamer is opgesteld.10 Dit advies
gaat over zowel het mbo als het hoger onderwijs. Daarom ga ik in deze
brief voor wat betreft het advies van de Onderwijsraad ook in op het
hoger onderwijs. Hiermee voldoe ik aan het verzoek van de Tweede
Kamer om te komen met een beleidsreactie op het advies. De brief is in
overeenstemming met het ministerie van Economische Zaken tot stand
gekomen en betreft mede het mbo in de sector landbouw, natuurlijke
omgeving en voedsel.
In januari 2014 ontvangt uw Kamer het wetsvoorstel inzake de macrodoelmatigheid in het mbo (hierna: wetsvoorstel) voor behandeling. Inwerkingtreding is voorzien per 1 januari 2015, zodat instellingen in hun portfoliobeleid voor het studiejaar 2015–2016 hiermee rekening houden. Overigens
betekent dit niet dat onderwijsinstellingen tot inwerkingtreding zouden
moeten wachten: een kritische reflectie op het opleidingenportfolio is
immers een continue opgave en veel instellingen laten zien met dit thema
aan de slag te zijn.
2. Verantwoordelijkheidsverdeling voor het opleidingenaanbod in
het mbo
De verantwoordelijkheid voor het vaststellen van het opleidingenaanbod
ligt in eerste aanleg bij onderwijsinstellingen, in nauw overleg en
afstemming met het (regionale) bedrijfsleven. Onderwijsinstellingen
hebben immers de meeste kennis beschikbaar over voorkeuren van
deelnemers en wensen van het bedrijfsleven.
Gegeven deze verantwoordelijkheid van onderwijsinstellingen voor het
opleidingenaanbod, kent de huidige Wet educatie en beroepsonderwijs
(WEB) een aantal waarborgen dat moet zorgen voor een goede
aansluiting van het aanbod op de arbeidsmarkt:
• Onderwijs en bedrijfsleven moeten gezamenlijk een voorstel doen
voor een kwalificatiedossier, alvorens deze opgenomen kan worden in
de wettelijk vastgelegde kwalificatiestructuur.

9

Op verzoek van mijn ambtsvoorganger heb ik in de afgelopen periode van SBB adviezen
ontvangen over (1) een servicedocument om instellingen en sectoren van macrodoelmatigheidsinformatie te voorzien, (2) een werkwijze macrodoelmatigheid op basis van zelfregulering
onder regie van SBB, (3) een escalatiemogelijkheid voor verbetering van de doelmatigheid in
het mbo en (4) een advies over kleinschalige, unieke opleidingen. Op korte termijn ontvang ik
van SBB een advies naar opleidingen met beperkt arbeidsmarktperspectief. Dit laatste advies
besteedt ook aandacht aan creatieve opleidingen (zie ook Kamerstuk 31 524, nr. 129).
10
De Onderwijsraad doet drie aanbevelingen om de macrodoelmatigheid van het aanbod te
verbeteren, te weten:
1. Verantwoording over macrodoelmatigheid op basis van «knipperlichtnormen»;
2. Verbetering van het studiekeuzeproces;
3. Licentiesysteem voor unieke en kleine opleidingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

3

•

•

•
•

De verplichting om voor elke opleiding stage te lopen bij een erkend
leerbedrijf. Zijn er geen stages, dan kan de onderwijsinstelling niets
anders doen dan minder deelnemers voor de desbetreffende opleiding
inschrijven.
De zorgplicht arbeidsmarktperspectief die een onderwijsinstelling
verplicht alleen een opleiding aan te bieden als er na afronding van de
opleiding voldoende arbeidsmarktperspectief is voor de deelnemers.
De bepalingen inzake de bevoegdheden van medezeggenschap en
Raden van Toezicht.
Uit de jaarrekening dient te blijken dat sprake is van een rechtmatige
en doelmatige aanwending van de rijksbijdrage.

De hiervoor genoemde waarborgen in het mbo ten spijt, de in de eerste
paragraaf geschetste noodzaak voor verbetering van de aansluiting met
de arbeidsmarkt en de versnippering van het aanbod, maakt voor mij
duidelijk dat aanscherping wetgeving en een aangepaste handhaving
nodig is. Mijn filosofie daarbij is «ingrijpen waar nodig en belonen waar
het goed gaat». Gezien mijn verantwoordelijkheid voor de kwaliteit en
doelmatigheid van het stelsel en in het belang van deelnemers vind ik het
noodzakelijk dat ik kan ingrijpen als een macrodoelmatig aanbod niet tot
stand komt. Hiermee sluit ik ook aan op het advies van de Onderwijsraad.
3. Aanscherping van aanpak gericht op minder versnippering en
een betere aansluiting op de arbeidsmarkt
3.1 Aangescherpte aanpak op hoofdlijnen
Bij de volgende aangescherpte aanpak geef ik instellingen ruimte om
invulling te geven aan hun verantwoordelijkheid het onderwijsaanbod zo
goed mogelijk af te stemmen op de arbeidsmarkt. Daartoe creëer ik in de
wet ook waarborgen waardoor deelnemers, instellingen en bedrijfsleven
beter in positie komen om een doelmatige situatie te realiseren. Maar
voor die gevallen waar dit onvoldoende gebeurt, creëer ik een sluitstuk.
Met deze getrapte verantwoordelijkheid beoog ik zo goed mogelijk
rekening te houden met de flexibiliteit van de arbeidsmarkt: nieuwe eisen
aan gediplomeerden, nieuwe markten en overheidsingrijpen kunnen de
arbeidsmarktrelevantie van een opleiding immers in een ander daglicht
doen staan. De arbeidsmarkt laat zich niet altijd even goed voorspellen. Al
te rigoureus overheidsingrijpen in geval van een overschot aan gediplomeerde schoolverlaters kan op termijn samengaan met een tekort aan
schoolverlaters wanneer de arbeidsmarkt weer is aangetrokken (in
economisch jargon: een varkenscyclus). Daar waar onderwijsinstellingen
en bedrijfsleven gezamenlijk tot overeenstemming komen, zal dit risico op
«doorschieten» zich aanzienlijk minder voordoen.
In de kern komt mijn aanpak neer:
• Onderwijsinstellingen worden verplicht te zorgen voor een goede,
objectieve informatievoorziening aan (aankomende) deelnemers over
relevante aspecten van de opleiding, waaronder het arbeidsmarktperspectief. Dit stelt deelnemers in staat om met de juiste informatie een
opleiding te kiezen (paragraaf 3.2.1).
• Onderwijsinstellingen worden via een aanscherping van de bestaande
zorgplicht arbeidsmarktperspectief verplicht te zorgen voor afstemming van het opleidingenaanbod met bedrijfsleven en andere
instellingen in de regio. Hier hoort bij dat onderwijsinstellingen
verplicht zijn het voornemen het starten of stoppen van opleidingen
openbaar te maken. Van mbo-instellingen verwacht ik dat zij de
afstemming van het opleidingenaanbod zoveel mogelijk organiseren
binnen de 35 arbeidsmarktregio’s van SZW, waarbij voor de centrum-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

4

•

•

gemeente een coördinerende rol voor het overleg is weggelegd
(paragraaf 3.2.2).
SBB draagt zorg voor de verspreiding van gegevens die inzicht geven
in de doelmatigheid van het opleidingenaanbod in de regio en sector.
Deze knipperlichtnormen moeten ervoor zorgen dat een ondoelmatige
situatie niet onbesproken blijft. SBB stelt daartoe ook een onafhankelijke geschillencommissie op basis van zelfregulering in. Deze
geschillencommissie kan ingeschakeld worden als partijen er niet
gezamenlijk uitkomen hoe de doelmatigheid te verbeteren (paragraaf
3.3.1).
De minister krijgt als sluitstuk de mogelijkheid om een einde te maken
aan een ondoelmatige situatie. Onderdeel van dit sluitstuk is een
aangepaste handhaving van de aangescherpte zorgplicht arbeidsmarktperspectief door de Inspectie van het Onderwijs (paragraaf 3.3.2).

3.2 Onderwijsinstellingen verantwoordelijk voor opleidingenaanbod
3.2.1 Betere informatie voor (aankomende) deelnemers
Ik ben voornemens om in het wetsvoorstel te zorgen voor verankering van
een goede, objectieve informatievoorziening aan (aankomende)
deelnemers over relevante aspecten van de opleiding, waaronder het
arbeidsmarktperspectief. Ook de Onderwijsraad wijst in haar advies op
belang van goede informatievoorziening. Wanneer deelnemers arbeidsmarktrelevantie en kwaliteit zwaar laten wegen in hun studiekeuze
stimuleert dit instellingen om op de juiste gronden opleidingen aan te
bieden. Onderwijsinstellingen die marktaandeel trachten te winnen met
opleidingen met beperkte arbeidsmarktrelevantie verliezen terrein (en
omgekeerd).
In het licht van deze voorgenomen wettelijke bepaling is van belang dat
SBB voor (aankomende) deelnemers in samenspraak met alle belanghebbenden een studiebijsluiter die per opleiding of soortgelijke opleidingen
zicht geeft op relevante informatie waaronder het (regionaal) arbeidsmarktperspectief. Het is belangrijk dat deze bijsluiter door het veld zelf
wordt ontwikkeld, zodat deelnemers, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven een bijdrage kunnen leveren. Zeven instellingen nemen deel aan
een pilot van SBB om een eerste versie van de bijsluiter te testen. Najaar
2013 zullen alle studiebijsluiters beschikbaar komen op een website.
De voorgenomen wettelijke bepaling en de studiebijsluiter zijn geen
garantie dat een mismatch tussen vraag en aanbod direct verleden tijd is.
Voor de korte termijn zijn extra maatregelen mogelijk, onder meer gericht
op het terugdringen van de jeugdwerkloosheid. Daarom trekt het kabinet
€ 25 miljoen extra uit voor de uitvoering van het programma School Ex
2.0 voor de schooljaren 2013–2014 en 2014–2015. Samen met mboinstellingen zorgt het kabinet ervoor dat mbo’ers (niveaus 1 tot en met 4)
voor wie de kansen op de arbeidsmarkt ongunstig zijn, kiezen voor een
(vervolg)opleiding met een beter arbeidsmarktperspectief, zoals een
opleiding in de techniek (Kamerstuk 29 544, nr. 438).
3.2.2 Zorgplicht arbeidsmarktperspectief verplicht tot afstemming in de
regio
Goede afstemming van het onderwijs op de arbeidsmarkt is cruciaal.
Daarom ben ik ben voornemens om met het wetsvoorstel de bestaande
zorgplicht arbeidsmarktperspectief meer resultaatgericht te maken.
Onderdeel van de aangepaste zorgplicht wordt de afstemming van het
opleidingenaanbod met bedrijfsleven en andere instellingen in de regio.
Reden voor aanpassing is dat de bestaande zorgplicht in de WEB

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

5

onvoldoende mogelijkheden biedt om een situatie te keren waarbij het
aantal schoolverlaters van een opleiding de vraag van de arbeidsmarkt
meerjarig verre overstijgt (zie notitie van de Inspectie van het Onderwijs
over « Toezicht op de zorgplicht arbeidsmarktperspectief» van 15 mei
2012).11
Van mbo-instellingen verwacht ik dat zij de afstemming van het opleidingenaanbod zoveel mogelijk organiseren binnen de 35 arbeidsmarktregio’s
van SZW, waarbij voor de centrumgemeente een coördinerende rol voor
het overleg is weggelegd. Door aansluiting te zoeken bij deze regio’s
wordt direct een verbinding gelegd met alle belanghebbenden, zoals
gemeenten en het UWV. Gemeenten, UWV, bedrijfsleven en onderwijsinstellingen hebben immers allen een belang bij een zo goed mogelijke
aansluiting met de arbeidsmarkt. Afstemming via de arbeidsmarktregio’s
stelt partijen in staat om tijdig vraagstukken met betrekking tot de
aansluiting op de arbeidsmarkt te signaleren, zodat daarop actie ondernomen kan worden. Belanghebbenden, waaronder in elk geval
gemeenten, kunnen waar nodig een eventuele ondoelmatige situaties
onder de aandacht brengen van de minister (zie ook paragraaf 3.3 met
mogelijkheid tot ingrijpen van de minister als sluitstuk). Voor opleidingen
waarbij sprake is van een landelijke arbeidsmarkt zal afstemming in een
arbeidsmarktregio niet volstaan (bijvoorbeeld scheepvaart). Van instellingen verwacht ik dat zij de afstemming zo vormgeven dat recht wordt
gedaan aan de specifieke kenmerken van de opleiding.
Onderdeel van de afstemming zal het aanbod van stageplekken moeten
zijn. Van bedrijven, ook die in sectoren die als gevolg van de crisis onder
druk staan, verwacht ik dat zij stageplekken blijven aanbieden. Alleen dan
kan in de toekomstige vraag van de arbeidsmarkt worden voorzien. Het
kabinet hecht er daarom aan dat sociale partners in hun sectorale plannen
ook aandacht besteden aan de arbeidsmarktinstroom van jongeren door
afspraken te maken over het bieden van voldoende stageplaatsen en
(leerwerk)banen. Dit laatste in aanvulling op het stage- en leerwerkbanenoffensief van SBB (Kamerstukken II 2012–2013, 29 544, nr. 438).
Voorts vind ik het van belang dat instellingen in de regio elkaar en andere
belanghebbenden, waaronder bedrijven, informeren over het voornemen
tot het starten of stoppen van opleidingen. Dit stelt belanghebbenden in
de regio in staat daar waar nodig te reageren. Zo kan «groei om te
groeien» zoveel mogelijk worden voorkomen. Ik ben voornemens om in
het wetsvoorstel onderwijsinstellingen te verplichten hun voornemens
openbaar te maken. Voor het stoppen van kleinschalige unieke opleidingen kan een verplichting tot het tijdig kenbaar maken voorkomen dat
een opleiding verdwijnt zonder dat alle belanghebbenden bij de besluitvorming betrokken zijn geweest. De Onderwijsraad wijst ook op de
noodzaak van een verplichte melding voor deze opleidingen.
Afsluitend ben ik voornemens om bij de uitwerking van de prestatieafspraken met mbo-onderwijsinstellingen ook de aansluiting van het
onderwijsaanbod op de arbeidsmarkt te betrekken. Instellingen die zorgen
voor een goede aansluiting met de arbeidsmarkt worden zo beloond. Voor
deze prestatieafspraken is € 250 miljoen beschikbaar. In lijn met de motie
Straus c.s. (Kamerstuk 33 187, nr. 32) zal ik Uw Kamer voor oktober 2013
informeren over deze prestatieafspraken.

11

De nadruk bij de toepassing van het toezicht op het bestaande opleidingenaanbod ligt op het
aspect of deelnemers voldoende zijn geïnformeerd over de arbeidsmarktkansen (dit in
tegenstelling tot nieuw aanbod waarbij in het tweede orde toezicht ook de afstemming met
andere instellingen en bedrijfsleven wordt betrokken).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

6

3.3 Ingrijpen daar waar de aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt tekort
schiet
3.3.1 Betere informatie om te sturen en een geschillencommissie
Om als onderwijsinstelling en afnemend veld te sturen op minder
versnippering en een goede aansluiting op de arbeidsmarkt is de
beschikbaarheid van eenduidige, onbetwistbare en herleidbare gegevens
essentieel. SBB heeft in maart van dit jaar een publicatie met doelmatigheidsinformatie per instelling en sector verspreid (in 2014 volgt hiervan
een update).12 Later dit jaar volgt een toegankelijke website met een
grotere set aan indicatoren.13 De informatievoorziening door SBB beoogt
in lijn met het advies van de Onderwijsraad te werken als «knipperlichtnormen». Is bijvoorbeeld het aandeel gediplomeerden met een baan
relatief laag, dan zou dit aanleiding moeten zijn voor een gesprek tussen
onderwijsinstellingen en bedrijfsleven in de regio over de omvang van de
instroom. Dit geldt ook voor instellingen die in dezelfde regio een
identieke opleiding aanbieden met relatief weinig deelnemers.
In het verlengde van de genoemde knipperlichtnormen ben ik
voornemens om in het wetsvoorstel de verplichting voor instellingen op
te nemen om in het geïntegreerde jaardocument (GJ) en het jaarverslag
gemaakte keuzes ten aanzien van de arbeidsmarktrelevantie van het
opleidingsportfolio nader te onderbouwen. De MBO Raad heb ik daarom
verzocht om gezamenlijk met mij een indicator voor «arbeidsmarktsucces» ten behoeve van het Geïntegreerd Jaardocument uit te werken.
Deze indicator past in de lijn dat een instelling zich in het Geïntegreerd
Jaardocument verantwoordt over het onderwijsportfolio en reflecteert
over mutaties daarin.
Onbetwistbaarheid van de gegevens die ten grondslag liggen aan de
knipperlichtnormen is essentieel: het is immers stuurinformatie voor
onderwijsinstellingen en bedrijfsleven. In afstemming met SBB volgt
daarom een openbare review van de SBB-indicatoren «kans op werk» en
«kans op stage». Gezamenlijk met het veld werk ik een structureel vervolg
op de CBS-pilot naar de positie van schoolverlaters op de arbeidsmarkt op
instellingsniveau uit.14 Deze gegevens van het CBS worden gebruikt voor
de indicator «arbeidsmarktsucces» ten behoeve van het GJ.
Onderwijsinstellingen en bedrijfsleven, verenigd in SBB, zijn gezamenlijk
tot een «Werkwijze macrodoelmatigheid» gekomen. Met deze werkwijze is
een «recht op doelmatigheidsoverleg» afgesproken, zodat een ondoelmatige situatie niet onbesproken kan blijven. Dit overleg is niet vrijblijvend: als één van deze partijen gemotiveerd om overleg vraagt om een
knelpunt in het opleidingenaanbod te bespreken, dan is de andere partij
gehouden gevolg aan dit verzoek te geven.
Onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven hebben voorts een aantal
aanbevelingen gedaan om de afstemming van het opleidingenportfolio
met andere instellingen en het bedrijfsleven in de regio vorm te geven.
12

Dit hangt samen met het advies hoe instellingen te voorzien van «feiten en cijfers», dat SBB
op verzoek van mijn ambtsvoorganger heeft opgesteld.
13
In het kader van openbaarheid van overheidsinformatie ontsluit ik op de website van DUO
gegevens per onderwijsinstelling en per opleiding over kwaliteit (denk aan voortijdige
schooluitval, (succesvolle) doorstroom, jaarresultaat) en historische arbeidsmarktpositie (op
basis van informatie van het CBS). Ook zal een link worden gelegd met het instellingsprofiel
op de website van de Inspectie van het Onderwijs.
14
Het CBS heeft dit jaar in een pilot de arbeidsmarktpositie van mbo-schoolverlaters in kaart
gebracht. Alle mbo-instellingen hebben hier, met medewerking van de MBO Raad, aan
meegewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

7

Onderdeel van de werkafspraken is dat op basis van zelfregulering door
SBB een onafhankelijke geschillencommissie wordt ingesteld. Deze
geschillencommissie kan om uitspraak gevraagd worden als partijen niet
gezamenlijk tot overeenstemming komen. Deze geschillencommissie staat
in nauwe relatie met het sluitstuk van overheidsingrijpen (zie hieronder).
3.3.2 Versterking van het sluitstuk van overheidsingrijpen
Tot slot creëer ik een sluitstuk op basis waarvan ik een einde kan maken
aan ondoelmatig aanbod. Dit sluitstuk bestaat eruit dat ik bij een instelling
de rechten aan een opleiding kan ontnemen, waardoor de bekostiging
voor die opleiding komt te vervallen en de instelling geen diploma’s voor
die opleiding meer mag afgeven. Waar het gaat om groen mbo is dit de
bevoegdheid van de minister van EZ. De criteria om van deze bevoegdheid gebruik te maken leg ik vast in een beleidsregel. Belanghebbenden
kunnen waar nodig eventuele ondoelmatige situaties onder de aandacht
brengen van de minister.
Onderdeel van dit sluitstuk is een aangepaste handhaving van de
aangescherpte zorgplicht arbeidsmarktperspectief.15 Voor situaties
waarbij de arbeidsmarktrelevantie van een opleiding ernstig in het geding
komt, kan de Inspectie (waar relevant) meerdere instellingen in een regio
tegelijk aanspreken.
De Inspectie kan die stap zetten als het eerdergenoemde «doelmatigheidsoverleg» nog niet is gestart of niet tot oplossingen heeft geleid. Het
aanspreken van meerdere instellingen kan nodig zijn als de regionale
arbeidsmarkt door meerdere instellingen wordt bediend. De actie van de
Inspectie moet in eerste aanleg ertoe leiden dat instellingen alsnog het
gesprek met elkaar en met het bedrijfsleven voeren over wie wat in welke
mate aanbiedt. Indien het gesprek niet afdoende tot resultaat leidt, dan
kunnen in beginsel alle instellingen in een regio worden gesanctioneerd.
Als sluitstuk kan ik als minister de rechten van (een deel van) de opleidingen ontnemen.
Dit aangepaste toezicht op de zorgplicht arbeidsmarktperspectief zorgt
ervoor dat instellingen zich beter rekenschap geven van de vraag van de
arbeidsmarkt en draagt ertoe bij dat zij belang hebben bij kwalitatief
goede stageplekken voor hun deelnemers. Een kwalitatief goede
stageplek biedt immers een grote kans op een duurzame baan na
afronding van de opleiding.
Dit sluitstuk vraagt om nadere uitwerking een nieuwe uitwerking van het
Toezichtkader. Bij de uitwerking van het nieuwe kader zal het veld
vanzelfsprekend geconsulteerd worden. Om instellingen de tijd te geven
het overleg te gaan voeren zal de Inspectie eerst na een overgangsperiode
van een jaar daadwerkelijk overgaan tot sanctioneren.
De Inspectie krijgt nadrukkelijk ook een rol bij opleidingen die op
inefficiënte schaal worden aangeboden:
• De Inspectie kan bij instellingen die onder verscherpt financieel
toezicht staan de kenmerken van het opleidingenportfolio in de
analyse meenemen. Teveel kleine en kostbare opleidingen kunnen
immers een rol spelen bij de financiële problematiek.
• Voorts heb ik de Inspectie gevraagd een themaonderzoek naar kleine
opleidingen te verrichten. Opleidingen met minder dan 15 deelnemers
15

Hierbij hoort ook dat de Inspectie van het Onderwijs in de jaarlijkse risico-inventarisatie een
indicator toevoegt die betrekking heeft op «arbeidsmarktsucces». Het ligt voor de hand dat
deze indicator (zoveel mogelijk) aansluiting vindt bij de nog te ontwikkelen indicator voor
«arbeidsmarktsucces» in het Geïntegreerd Jaardocument

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

8

(ongeveer 35 procent van de bekostigde opleidingen in het mbo)
worden door de Inspectie van het Onderwijs nu niet betrokken in de
driejaarlijkse Staat van de Instelling.
Met dit sluitstuk bevorder ik zelfregulering onder de regie van de
geschillencommissie SBB. Zo zal ik bij het gebruik maken van mijn
bevoegdheid om in te grijpen eventuele (niet-opgevolgde) uitspraken van
de geschillencommissie betrekken in de afweging. Door als geschillencommissie met dezelfde criteria te werken als die ik hanteer wordt de kans
kleiner dat het niet-opvolgen van een uitspraak van de geschillencommissie tot een ander oordeel van mijn kant leidt. Deze samenhang tussen
de geschillencommissie en het ultimum remedium zorgt voor een sterke
prikkel bij onderwijsinstellingen en bedrijfsleven om er gezamenlijk uit te
komen, wat vanzelfsprekend mijn voorkeur heeft. En mocht dat onverhoopt niet lukken, dan heb ik in ieder geval de mogelijkheid om in te
grijpen.
In lijn met de filosofie om de verantwoordelijkheid voor het opleidingenportfolio bij de instellingen te houden en gezien de regionale focus van
het mbo, kies ik er wat betreft het mbo niet voor om op landelijk niveau
toestemming te verlenen voor het aanbieden van nieuwe opleidingen
(zoals in het hoger onderwijs het geval is). Ook kies ik niet voor het
oorspronkelijke voorstel om te komen tot licenties voor populaire
opleidingen met beperkt arbeidsmarktperspectief (Kamerstuk 31 524,
nr. 129). Met een kwalificatiestructuur die waarborgen kent voor de
arbeidsmarktrelevantie, het aanscherpen van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief, de geschillencommissie van SBB en de bevoegdheid om in
extreme gevallen in te kunnen grijpen, ben ik van mening dat voldoende
waarborgen bestaan om niet-arbeidsmarktrelevante opleidingen terug te
dringen.
3.4. Randvoorwaarden voor minder versnippering en een goede
aansluiting met de arbeidsmarkt
Herkenbare opleidingen: minder complexe kwalificatiestructuur
De kwalificatiestructuur bestaat nu uit 237 kwalificatiedossiers en 612
kwalificaties. Een structuur die bestaat uit minder kwalificaties beperkt de
complexiteit, maakt het beroepsonderwijs beter organiseerbaar en draagt
zo bij aan de ambitie om te komen tot minder opleidingen. Op verzoek
van OCW en EZ ontwikkelen de Kenniscentra Beroepsonderwijs –
Bedrijfsleven onder regie van SBB een herziene kwalificatiestructuur.
Voornemen is de nieuwe structuur met ingang van studiejaar 2014 – 2015
van kracht te laten zijn.
Wettelijke ruimte voor samenwerking
Samenwerking met het bedrijfsleven verbetert de aansluiting met de
arbeidsmarkt. Een commissie onder voorzitterschap van de heer Van der
Touw doet momenteel in opdracht van OCW onderzoek naar belemmeringen en succesfactoren voor publiekprivate samenwerking in het
beroepsonderwijs. De ervaringen bij de start van de eerste Centra voor
Innovatief Vakmanschap in het mbo en de Centres of Expertise in het
hoger onderwijs zijn hiervoor een belangrijke aanleiding. Het onderzoek
van Van der Touw zal voor de zomer gereed zijn. In het kader van het
Techniekpact verken ik samen met de ministers van EZ en SZW de
mogelijkheid te komen tot een investeringsfonds dat zich richt op een
combinatie van doelmatiger (technisch) onderwijsaanbod en privaat
commitment van het bedrijfsleven, bijvoorbeeld door baan- en stagegaranties. Met deze aanpak kan ik een bijdrage leveren aan de aansluiting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

9

van het opleidingenaanbod op de Human Capital Agenda’s van de
topsectoren.
Samenwerking tussen onderwijsinstellingen kan ook de doelmatigheid
verbeteren:
• Samenwerking door uitruil van opleidingen tussen mbo-instellingen
kan een andere manier zijn om de doelmatigheid te verbeteren. Ik wijs
in dit verband op het daarbij passende beleid inzake de prijsfactoren
die worden gehanteerd bij de bekostiging van opleidingen, zoals
verwoord in mijn brief van 30 januari jl. (Kamerstuk 33 187, nr. 15).
• Door opleidingen gezamenlijk en geconcentreerd aan te bieden kan de
efficiëntie van het opleidingenaanbod verbeteren. De WEB biedt
ruimte voor samenwerkingsarrangementen tussen mbo-instellingen.
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel zal ik bezien of dit voldoende is of dat meer nodig is.
• Samenwerking tussen vmbo en mbo wordt bevorderd, onder meer
met het oog op doorlopende leerroutes in de sector techniek. In de
experimenten Vakmanschapsroute en Technologieroute, startend in
2014, zal het effect worden onderzocht van extra ruimte voor doorlopende leerroutes.
4. Kleinschalige, unieke opleidingen
Een specifiek vraagstuk is de positie van kleinschalige, unieke opleidingen. Ook de Onderwijsraad wijst hierop. Het aanbod van deze
opleidingen kan onder druk staan, vooral als gevolg een dalende vraag
van de arbeidsmarkt maar ook doordat in het mbo iedere instelling elke
opleiding kan aanbieden zodat door (potentiële) concurrentie schaalvoordelen onder druk komen te staan. Als criteria voor kleinschalige en unieke
opleidingen hanteert SOS Vakmanschap16: het beroep is zeldzaam en
specialistisch, er is sprake van arbeidsmarktperspectief en de opleiding is
(in de toekomst) bedreigd. Voorbeelden van opleidingen die zich als klein
en uniek gemeld hebben bij het meldpunt van SOS Vakmanschap zijn
opleidingen voor modelmakers of glasblazer.
De Onderwijsraad adviseerde vorig jaar om te komen tot een licentiemodel voor kleinschalige, unieke opleidingen. Onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven, verenigd in SBB, hebben mij onlangs echter geadviseerd
om de komende twee jaar eerst ervaringen op te doen met pilots om zo
een beter onderbouwde afweging te maken of een licentiemodel voor
kleinschalige, unieke opleidingen nodig is. Ik verken – mede gezien het feit
dat een licentiemodel inbreuk maakt op het bestaande sturingsmodel in
het mbo – de mogelijkheid van de door de SBB voorgestelde pilots en de
benodigde randvoorwaarden daarvoor. Ik ga daarom in gesprek met SBB
over de voorwaarden voor uitvoering van dergelijke pilots.
5. Gevolgen voor deelnemers
Met de geschetste aanpak zullen (potentiële) deelnemers betere studiekeuzes kunnen maken, waardoor de kans nog verder wordt teruggebracht
dat zij ongemerkt kiezen voor een opleiding die niet arbeidsmarktrelevant
is of onder de maat is. Het rendement van een mbo-diploma op de
arbeidsmarkt neemt daardoor toe. Concentratie van het opleidingaanbod
beperkt voor deelnemers wel de keuzevrijheid tussen instellingen en kan
daarmee leiden tot extra reistijd. Concentratie maakt echter het in stand
16

SOS Vakmanschap is een samenwerkingsverband van meer dan 50 organisaties uit bedrijfsleven en onderwijs, die zich inzetten om het kleinschalig, specialistisch vakmanschap in
Nederland voor de toekomst veilig te stellen, door behoud en versterking van specialistisch
beroepsonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

10

houden van vooral kostbare opleidingen beter mogelijk. Opleidingen
hoeven hierdoor niet helemaal te verdwijnen en deelnemers houden de
mogelijkheid de opleiding van hun voorkeur te volgen.
6. Taakstelling «Minder opleidingen»
De beoogde maatregelen zullen, in samenhang met de herziening van de
kwalificatiestructuur, naar verwachting zorgen voor het terugbrengen van
het aantal kleine opleidingen en het verbeteren van de arbeidsmarktrelevantie. Reductie van het aantal kleine opleidingen vergroot de efficiëntie
van de bedrijfsvoering in het mbo. Om die reden geef ik de taakstelling
«Minder opleidingen» van € 60 miljoen in 2017 oplopend tot € 120
miljoen structureel vorm door een generieke korting op het macrobudget.
7. Monitoring en evaluatie
Met de eerder genoemde «knipperlichtnormen» brengt SBB de ontwikkeling van de aansluiting van het aanbod op de arbeidsmarkt en de mate
van versnippering periodiek in kaart. In een evaluatie zal ik in aanvulling
op de aansluiting op de arbeidsmarkt en de mate van versnippering, de
positie van de deelnemer en de effectiviteit van zelfregulering in relatie tot
het sluitstuk onder de loep nemen.
8. Verbetering macrodoelmatigheid in het hoger onderwijs
In het licht van het advies van de Onderwijsraad ga ik in deze brief ook in
op de aanpak in het hoger onderwijs. De uitwerking van het beleid
verschilt tussen het mbo en het hoger onderwijs. Dit hangt onder meer
samen met het feit dat het mbo vooral een regionale focus heeft en het
hoger onderwijs een bovenregionale of zelfs een landelijke.
In de Strategische Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap
zijn doelstellingen geformuleerd die gericht zijn op een meer geprofileerd
en gedifferentieerd onderwijsaanbod alsmede rationalisatie en transparantie van het opleidingenaanbod.
Het volgende beleid is ingezet:
• Er zijn prestatieafspraken gemaakt met instellingen over hun instellingsprofiel en zwaartepunten in onderwijs en onderzoek. Deze
profielkeuze gaat gepaard met een herijking van het onderwijsaanbod
per instelling, waarbij de instellingen in onderling overleg ook
aandacht hebben voor de landelijke doelmatigheid van het aanbod.
• Met de nieuwe beleidsregel doelmatigheid hoger onderwijs is ingezet
op meer flexibiliteit ten behoeve van de vernieuwing en verbreding
van bestaande opleidingen en op een restrictief beleid ten aanzien van
nieuwe opleidingen en nieuwe vestigingsplaatsen. Bij de toetsing van
nieuw aanbod speelt vooral de aansluiting ervan bij de behoefte op de
arbeidsmarkt en de vraag of er ruimte is in het bestel een belangrijke
rol. Op 1 november jl. is de nieuwe beleidsregel doelmatigheid hoger
onderwijs 2012 van kracht geworden.
• Daarnaast worden in het hoger onderwijs sectorale verkenningen en
analyses uitgevoerd naar het landelijke opleidingsaanbod, de
studenteninstroom en de opleidingsbehoefte op de arbeidsmarkt. Deze
sectorale verkenningen en analyses kunnen aanleiding zijn om het
onderwijsaanbod in de betreffende sector tegen het licht te laten
houden en bijvoorbeeld kleine opleidingen onder te brengen in
bredere opleidingen of bij onvoldoende maatschappelijke relevantie
op te heffen. Een dergelijke operatie heeft recent bijvoorbeeld
plaatsgevonden in de sector Geesteswetenschappen en loopt op dit
moment in de sector hbo-techniek. In de kunstensector is een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

11

sectorplan uitgebracht dat onder meer leidt tot een reductie van het
aantal studenten in het kunstvakonderwijs. Ook de groene hogescholen hebben een gezamenlijk sectorplan ontwikkeld.
In het Regeerakkoord is een maatregel minder opleidingen hoger
onderwijs (inclusief kunstopleidingen) opgenomen. Er wordt ingezet op
een versterkt beleidsrijk traject gericht op uitvoering van prestatie- en
profileringafspraken en sectorale herordening van het opleidingenaanbod.
Verder wordt het aantal plaatsen aan de kunstopleidingen via scherpe
selectie gereduceerd. Het kabinet zal de bezuiniging van € 70 miljoen in
2016, oplopend tot € 130 miljoen structureel, via de lumpsum realiseren.
Zowel over de vermindering van het aantal opleidingen hoger onderwijs
als het traject met betrekking tot de kunstopleidingen zal Uw Kamer naar
verwachting medio 2014 worden geïnformeerd.
De aanbevelingen van de Onderwijsraad sluiten goed aan op het ingezette
beleid, de keuze voor het instrumentarium verschilt echter. De Onderwijsraad doet drie concrete aanbevelingen.
1
Verantwoording op basis van «knipperlichtnormen». In het hoger
onderwijs kunnen de bovengenoemde sectorale verkenningen
beschouwd worden als signalering of de doelmatigheid van het
onderwijsaanbod in het geding is. Zoals aangegeven kunnen de
verkenningen aanleiding zijn om het onderwijsaanbod tegen het licht
te laten houden. Daarnaast maakt de Commissie Doelmatigheid
Hoger Onderwijs (CDHO) jaarlijks een analyse van de ontwikkelingen
in het opleidingenaanbod.
2
Verbeteren studiekeuzeproces. In het hoger onderwijs zijn met
koepels en instellingen afspraken gemaakt over verbetering van het
studiekeuzeproces, beginnend bij verbetering van het voorlichtingsmateriaal, waarbij een studiebijsluiter één van de instrumenten is.
3
Licentiesysteem voor unieke en maatschappelijk relevante kleine
opleidingen. De instellingen in het hoger onderwijs hebben de
bevoegdheid om zelf te bepalen of zij opleidingen uit hun portfolio
willen opheffen. Daar waar het unieke en maatschappelijk relevante
opleidingen betreft, nemen de instellingen hun verantwoordelijkheid.
Voor het opheffen en uitschrijven uit het Croho van een opleiding
moet een instelling anderhalf jaar van te voren melding maken bij
DUO. Daarnaast is de inbedding van maatschappelijk relevante, maar
kleine opleidingen ook een onderwerp bij het maken van sectorplannen. Een goed voorbeeld is de samenwerking tussen de instellingen
in de wis- en natuurkunde opleidingen
9. Tot besluit
Mijn verwachting is dat met de in deze brief geschetste aanpak voor
minder versnippering en een betere aansluiting van het opleidingenaanbod op de arbeidsmarkt verbetert. Vooruitlopend op wetgeving ga ik
met de sector in gesprek over het beter afstemmen van het opleidingenaanbod, zowel op de vraag van de arbeidsmarkt als het onderling
afstemmen tussen mbo-instellingen in eenzelfde regio. De in februari
georganiseerde conferentie met het mbo-veld, naar aanleiding van het
rapport Amarantis, was hier een voorbeeld van. Uw Kamer zal het
wetsvoorstel januari 2014 voor behandeling ontvangen. In de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel volgt een uitgebreide reactie op de
adviezen van SBB.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 524, nr. 166

12