1

INHOUDSOPGAVE
Management samenvatting

4

Samenvatting

7

Resultaten

8

Aanbevelingen

16

Ervaringen van deelnemers

20

1. Introductie

22

1.1 Waarom een PWE?

22

1.2 De kern van de klimaatraadpleging

25

1.3 Wetenschappelijke innovaties

26

2. Methodologie

28

2.1 Het opzetten van de PWE

28

2.2. Dataverzameling

33

2.3. Socio-demografische gegevens van de deelnemers

34

3. Resultaten

36

3.1. Descriptieve resultaten

36

3.2. Uitkomsten van Latente Klasse Clusteranalyse

53

3.2.1 Latente Klasse Clusteranalyse van de adviezen in de PWE

53

3.2.2 Latente Klasse Clusteranalyse van de adviezen na de PWE

57

3.3 Kwalitatieve resultaten

63

3.3.1 Voorstanders van zeer ambitieus klimaatbeleid willen drastische herziening van de samenleving

64

3.3.2 Argumenten van tegenstanders van een ambitieuzer klimaatbeleid

68

3.3.3 Vier voorwaarden belangrijk bij acceptatie van een ambitieuzer klimaatbeleid door de middengroep
70
3.3.4 Meer windmolens op zee

76

3.3.5 Meer windmolens en zonneparken op land

80

3.3.6 Invoering kilometerheffing

87

3.3.7 Verlenging subsidie elektrisch rijden

95

3.3.8 Verkleining veestapel door uitkoop en afroming

101

2

3.3.9 Invoering vleesbelasting

109

3.3.10 Verhogen van de energiebelasting op aardgas

117

3.3.11 Stimuleren van isolatie van woningen

123

3.3.12 Aanscherping CO2 heffing industrie

128

3.3.13 Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie

133

3.3.14 Bouwen van kerncentrale(s)

137

3.3.15 Investeren in groene waterstof

144

3.3.16 Verhogen van de vliegbelasting

147

3.4 Resultaten van de deliberatieve sessies

154

3.5 Overige ideeën die deelnemers inbrachten

157

4. Wat vonden deelnemers van de PWE?

161

5. Discussie

173

Referenties

181

Appendix: Relatie perspectieven en voorkeuren voor klimaatmaatregelen

182

3

MANAGEMENT SAMENVATTING
Nu Europa recent de klimaatdoelen heeft aangescherpt moet de nieuwe regering beslissen
welke maatregelen genomen worden om de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 te
verlagen. Tweede Kamerleden hebben eerder aangegeven dat zij graag de brede
samenleving hierbij willen betrekken. Onderzoekers van de TU Delft en de Universiteit
Utrecht hebben daarom de klimaatraadpleging ontwikkeld. In maart adviseerden meer dan
10.000 Nederlanders de regering over dit onderwerp.
De methode
Voor de klimaatraadpleging is gebruik gemaakt van een Participatieve Waarde Evaluatie
(PWE). Deze volksraadplegingsmethode zorgt er vooral voor dat de (stille) middengroep
kan meedenken. PWE is een innovatieve volksraadplegingsmethode die een stuk verder
gaat dan een opiniepeiling of een referendum. In een referendum worden complexe
vraagstukken platgeslagen tot een ‘Ja/Nee-keuze’. In een PWE kunnen deelnemers hun
voorkeuren uiten op basis van een totaalplaatje van beleidsopties en effecten. Deelnemers
krijgen de kans om beleidsopties in samenhang te beoordelen, ze kunnen hun voorkeuren
motiveren en nuanceren en eigen ideeën aandragen. Doordat burgers in de PWE als het
ware in de schoenen van de politicus staan, krijgen zij meer begrip voor de (complexiteit
van de) keuzes die een politicus moet maken.
Vier voorwaarden bepalend voor steun van de middengroep
De klimaatraadpleging laat zien dat ongeveer 25% van de Nederlanders een zeer
uitgesproken mening heeft over klimaatbeleid. Dit zijn tegenstanders van extra
klimaatbeleid en de sterke voorstanders die vinden dat klimaatbeleid niet ambitieus
genoeg kan zijn. Vier voorwaarden zijn erg belangrijk om ervoor te zorgen dat de brede
middengroep van ongeveer 75% van de Nederlanders ambitieuzer klimaatbeleid steunt.
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken zijn
pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast en de
overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren
2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt
3) De vervuiler moet betalen
4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen
beter alternatief zijn
Persoonlijke levenssfeer
De acceptatie van klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct
raken – zoals een vleesbelasting en het bouwen van windmolens op land – zal hoger zijn
4

als duidelijk zichtbaar is dat de overheid er alles aan gedaan heeft om maatregelen te
nemen die niet of nauwelijks worden ervaren als een directe aantasting van de persoonlijke
levenssfeer (o.a. bouwen van windmolens op zee, stimuleren van isolatie van woningen,
stimuleren zonnepanelen op daken). Zichtbaarheid is hierbij erg belangrijk. Daken die vol
liggen met zonnepanelen werken beter dan een plan om dit in de toekomst te realiseren.
De middengroep vindt het daarbij belangrijk dat de overheid een streng beleid voert tegen
grote vervuilende sectoren bijvoorbeeld via een verhoging van de vliegbelasting of een
aanscherping van de CO2 heffing voor de industrie. Veel burgers hebben het gevoel dat
sectoren als de industrie en de luchtvaart door goede politieke contacten nauwelijks effect
ondervinden van klimaatbeleid. Als zij ervaren dat de overheid een streng beleid voert
tegen sectoren die in hun ogen vervuilend zijn, dan zullen zij sneller geneigd zijn om
maatregelen te accepteren die volgens hen direct op hun eigen bord terecht komen.
Zet in op maatregelen die goed scoren
Wanneer de regering wil dat ambitieuzer klimaatbeleid wordt gesteund door de
middengroep, dan is het verstandig om sterk in te zetten op maatregelen die het best
scoren op de vier voorwaarden zoals windmolens op zee, aanscherping CO 2 heffing
industrie en stimuleren van isolatie van woningen. Ook het verhogen van subsidie op CO 2
reductie in de industrie, het verhogen van de vliegbelasting en het investeren in groene
waterstof scoren goed en kunnen op steun rekenen van de middengroep. Voor alle zes de
maatregelen die goed scoren geldt wel dat er ook tegenargumenten worden genoemd door
deelnemers en het is aan te bevelen om in de onderbouwing van keuzes op deze
argumenten in te gaan.
Voorstellen van deelnemers
Deelnemers aan de klimaatraadpleging doen verschillende voorstellen die gericht zijn op
het verbeteren van maatregelen die minder goed scoren op de vier voorwaarden.
Sommige deelnemers vrezen bijvoorbeeld dat de invoering van een kilometerheffing
ervoor zorgt dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt. Zij denken dat hoge inkomens
gemakkelijker op deze maatregel kunnen anticiperen door meer thuis te gaan werken of
door een elektrische auto te kopen, terwijl lage inkomens die een beroep hebben waarbij
zij afhankelijk zijn van de auto harder worden geraakt. Om dit op te lossen pleiten
deelnemers voor vrijstelling van bepaalde groepen (zoals ondernemers die afhankelijk zijn
van hun auto) of voor het specifiek subsidiëren van elektrisch vervoer voor mensen die
voor hun werk afhankelijk zijn van de auto. Tot slot hebben sommige deelnemers moeite
met de kilometerheffing, omdat zij denken dat er een beter alternatief beschikbaar is. Zij
denken dat het beter is om de wegenbelasting te vervangen door hogere accijnzen op
fossiele brandstof omdat de invoeringskosten lager zijn en ze zich zorgen maken om
privacyaspecten van de kilometerheffing. Ook geven ze aan dat de kilometerheffing een
5

te grove maatregel is, omdat er niet wordt gedifferentieerd tussen zuinige en minder
zuinige auto’s, terwijl een hogere accijns op fossiele brandstoffen hier wel voor corrigeert.
De burger serieus nemen is niet hetzelfde als de resultaten klakkeloos
overnemen
91% van de deelnemers vindt dat de overheid zowel de adviezen van burgers als experts
in overweging moet nemen. 3% van de deelnemers vindt dat de overheid alleen moet
kijken naar adviezen van burgers en dus adviezen van experts moet negeren. 6% vindt
dat de overheid uitsluitend moet luisteren naar experts. Deelnemers zijn zeer positief over
de klimaatraadpleging. 80% zegt dat de overheid deze methode vaker moet toepassen.
Deelnemers vonden het met name fijn om nuance te kunnen aanbrengen en mee te
worden genomen in beslissingen die de overheid moet nemen. Deelnemers ervaren een
sterk gevoel van betrokkenheid bij overheidsbeleid door hun deelname en zij vonden de
informatie die ze kregen in de raadpleging helder en toegankelijk. Eén deelnemer zegt
bijvoorbeeld:
“De overheid plaatst zich op deze manier dichter bij de burger; dat maakt hun beslissingen
geloofwaardiger”

6

SAMENVATTING
Nu Europa recent de klimaatdoelen heeft aangescherpt moet de nieuwe regering beslissen
welke maatregelen genomen worden om de uitstoot van broeikasgassen zoals CO 2 te
verlagen. Tweede Kamerleden hebben eerder aangegeven dat zij graag de brede
samenleving hierbij willen betrekken. Het hoofddoel van dit onderzoek is om de
Nederlandse samenleving in staat te stellen om de regering te adviseren over
klimaatbeleid. Dit doen wij via een Participatieve Waarde Evaluatie (PWE).
De methode
PWE is een methode om de participatie van grote groepen burgers te faciliteren. De
essentie van een PWE is dat burgers een advies kunnen geven over een keuzevraagstuk
van de overheid. Zij worden als het ware op de stoel van de overheid gezet. Het
keuzevraagstuk van de overheid wordt nagebootst in een online omgeving. Vervolgens
wordt er aan deelnemende burgers gevraagd wat zij hun overheid zouden adviseren. PWE
gaat een stuk verder dan een opiniepeiling of een referendum. In een referendum worden
complexe vraagstukken platgeslagen tot een ‘Ja/Nee-keuze’. In een PWE kunnen
deelnemers hun voorkeuren uiten op basis van een totaalplaatje van beleidsopties en
effecten. Deelnemers krijgen de kans om beleidsopties in samenhang te beoordelen, ze
kunnen hun voorkeuren motiveren en nuanceren en eigen ideeën aandragen. Doordat
burgers in de PWE als het ware in de schoenen van de politicus staan, krijgen zij meer
begrip voor de (complexiteit van de) keuzes die een politicus moet maken.
De klimaatraadpleging
Deelnemers

aan

de

klimaatraadpleging

konden

via

een

online

platform

(www.klimaatraadpleging.nl) advies geven over de mate waarin de regering maatregelen
moet toepassen om de nationale klimaatdoelstellingen in 2030 te halen. De raadpleging
bestaat uit twee onderdelen. In het eerste onderdeel kregen deelnemers 10 maatregelen
te zien die broeikasgassen verminderen (meer wind op zee, meer wind/zon op land,
kilometerheffing, subsidie elektrisch rijden, veestapel verkleinen, vleesbelasting, hogere
belasting aardgas, subsidie woning isoleren, aanscherping CO 2 heffing industrie en CO2
subsidie industrie). Ze kregen ook informatie te zien over de effecten van de maatregelen
en vervolgens werd er aan hen gevraagd om aan te geven in hoeverre de overheid deze
moet toepassen om de aangescherpte nationale klimaatdoelstellingen te halen. Moet er
voor 2030 een vleesbelasting van 2 euro per kilogram kip worden ingevoerd? Of zelfs een
vleesbelasting van 3 euro per kilogram kip? Of moet de regering geen vleesbelasting
invoeren, maar voor andere maatregelen kiezen om de doelstellingen te halen?
7

In dit eerste onderdeel geven deelnemers advies binnen de kaders van de huidige
overheidsdoelen en de budgetten die beschikbaar zijn om ambitieuzer klimaatbeleid te
realiseren. Dit geeft mogelijk te weinig ruimte aan tegenstanders van klimaatbeleid en
deelnemers die juist vinden dat de overheid niet ver genoeg kan gaan met invoeren van
klimaatbeleid. In het tweede onderdeel van deze klimaatraadpleging is het daarom
mogelijk voor deze twee groepen om buiten de kaders van het huidige overheidsbeleid
een advies te geven. Specifiek vragen wij deelnemers of de overheid bepaalde
maatregelen wel of niet moet kiezen. Tegenstanders van extra klimaatbeleid kunnen hier
dus aangeven dat zij willen dat de overheid geen extra maatregelen neemt en
voorstanders kunnen alle maatregelen adviseren zonder dat zij rekening hoeven te houden
met beschikbare overheidsbudgetten. In het tweede onderdeel konden deelnemers ook
een advies geven over maatregelen waarvan het minder zeker is dat zij al voor 2030 een
grote bijdrage leveren aan de nationale klimaatdoelstellingen (het bouwen van
kerncentrales en investeren in groene waterstof) en een maatregel die geen bijdrage levert
aan de Nederlandse klimaatdoelstellingen, maar wel aan mondiale CO 2 reductie (de
vliegbelasting). Daarnaast is er in het tweede onderdeel ruimte voor burgers om
argumenten voor hun keuzes te delen en kunnen ze zelf ideeën doorgeven aan de
overheid. Ook vragen we hen hoe de overheid de raadpleging moet gebruiken.
Deelnemers
In totaal hebben er 10.810 Nederlanders meegedaan aan de klimaatraadpleging. We
hebben de PWE uitgevoerd met een aselect getrokken steekproef van 2.163 Nederlanders
uit een internetpanel. Daarnaast hebben we de PWE opengesteld voor alle Nederlanders
boven de 18 jaar. Tussen 5 maart en 31 maart deden 8.647 Nederlanders mee aan deze
open raadpleging. We hebben de klimaatraadpleging zowel gedaan met deelnemers uit
een internetpanel dat zo is samengesteld om een representatief beeld te geven van de
voorkeuren van de Nederlandse bevolking boven de 18 jaar als met een groep die zichzelf
heeft aangemeld, omdat zo twee kernwaarden van burgerparticipatie geborgd zijn: 1)
representativiteit: participerende burgers moeten een zo goed mogelijke afspiegeling zijn
van de voorkeuren van de Nederlandse bevolking; 2) inclusiviteit: alle Nederlanders die
hun voorkeuren willen doorgeven aan de overheid moeten de kans krijgen om aan het
onderzoek deel te nemen.

Resultaten
Welke maatregelen adviseren de deelnemers?
Uit het eerste onderdeel van de klimaatraadpleging volgt dat deelnemers aan de open
raadpleging adviseren om maatregelen in intensere mate toe te passen als we dit
8

vergelijken met deelnemers uit het internetpanel. Figuur A laat bijvoorbeeld zien dat 18%
van de deelnemers uit het internetpanel vindt dat de vleesbelasting maximaal moet
worden ingevoerd, terwijl 13% vindt dat er juist geen vleesbelasting moet worden
ingevoerd. In de open raadpleging ligt deze verhouding op 48% maximale toepassing ten
opzichte van 11% die adviseert om geen vleesbelasting in te voeren. Drie maatregelen
scoren zeer goed in zowel de raadpleging met het internetpanel als de open raadpleging.
Meer dan 80% van de deelnemers vindt dat “meer windmolens op zee”, “aanscherping
CO2 heffing industrie” en “stimuleren van isolatie van woningen” extra moeten worden
toegepast en meer dan 35% adviseert de overheid zelfs om deze maatregelen maximaal
toe te passen. Aan de andere kant scoort het invoeren van de vleesbelasting niet goed
onder deelnemers van het internetpanel, terwijl “meer windmolens en zonneparken op
land” niet populair is onder deelnemers van de open raadpleging. De maatregel “verhogen
energiebelasting op aardgas” wordt onaantrekkelijk gevonden door een substantieel
aandeel van de deelnemers uit de open raadpleging en het internetpanel.
Figuur A: Mate waarin deelnemers vinden dat de maatregelen moeten worden toegepast

Nadat deelnemers hun advies hadden gegeven in de PWE konden zij in het tweede
onderdeel van de klimaatraadpleging nog een keer aangeven of ze de 10 maatregelen
zouden aanbevelen of afraden aan de overheid. Ook konden zij een advies geven over drie
andere maatregelen (bouwen van kerncentrales, investeren in groene waterstof en het
verhogen van de vliegbelasting). Figuur B laat zien dat de aanbevelingen die respondenten
doen sterk overeenkomen met de aanbevelingen die zij doen in het eerste onderdeel. Meer
windmolens op zee, aanscherping CO2 heffing industrie en stimuleren van isolatie van
woningen scoren het best onder deelnemers van het internetpanel. Ook maatregelen als
“subsidie afname CO2 uitstoot industrie”, “verhogen van de vliegbelasting” en “investeren
in groene waterstof” kunnen op veel steun rekenen. Het bouwen van kerncentrales scoort
zowel slecht in de raadpleging met het internetpanel als de open raadpleging. Het invoeren
van de vleesbelasting en het verhogen van de energiebelasting wordt afgeraden door de

9

meerderheid van de deelnemers uit het internetpanel en het bouwen van meer windmolens
en zonneparken op land is niet populair onder deelnemers van de open raadpleging.
Figuur B: percentages deelnemers dat de 13 maatregelen aanbeveelt of afraadt

Deelnemers is ook gevraagd of zij bij het geven van hun advies vooral hebben gekeken
naar effecten voor henzelf, effecten voor alle Nederlanders, effecten voor toekomstige
generaties, effecten voor natuur en milieu of een gelijkmatige verdeling van de effecten
over verschillende groepen in Nederland. Slechts 16% van de deelnemers geeft aan dat
zij vooral naar effecten voor henzelf hebben gekeken bij het geven van een advies. 77%
van deelnemers zegt met name te hebben gekeken naar effecten voor toekomstige
generaties bij het geven van hun advies en 79% keek vooral naar effecten op natuur en
milieu. Ook is er aan deelnemers gevraagd om aan te geven in welke mate de maatregelen
een effect zullen hebben op hun eigen leven. We zien met name bij het internetpanel dat
er weinig verschil is tussen deelnemers die maatregelen afraden of aanraden wat betreft
de effecten die zij denken te ervaren door de maatregel. Om een voorbeeld te geven: 61%
van de deelnemers uit het internetpanel die geen effect denken te ervaren van de
maatregel “verhogen energiebelasting op aardgas” adviseert om de maatregel extra toe
te passen en dit geldt voor 60% van de deelnemers uit het internetpanel die denken een
groot effect te ervaren als deze maatregel extra wordt toegepast.

10

Ongeveer 25% van de Nederlanders heeft een zeer uitgesproken mening
Als we de adviezen van deelnemers analyseren met meer geavanceerde technieken zoals
latente klasse clusteranalyses (LKCA) dan zien we dat ongeveer 25% een zeer
uitgesproken mening heeft over de wenselijkheid van een ambitieuzer klimaatbeleid. Dit
zijn de felle tegenstanders die extra klimaatbeleid afzweren en de felle voorstanders die
vinden dat de regering niet ver genoeg kan gaan.
De LKCA laat zien dat 6% van de deelnemers uit het internetpanel wil dat de overheid
zoveel mogelijk inzet op klimaatbeleid. Bij de open raadpleging is deze groep groter
(11%). In deze groep zijn jongeren die in steden wonen en op linksgeoriënteerde politieke
partijen stemmen relatief sterk vertegenwoordigd. Uit het kwalitatieve gedeelte van de
klimaatraadpleging blijkt dat een groot deel van deze groep vindt dat individuele burgers
en de overheid grotere stappen moeten zetten om klimaatverandering tegen te gaan dan
alleen het implementeren van maatregelen die voorlagen in de klimaatraadpleging.
Voorstanders van zeer ambitieus klimaatbeleid vinden dat burgers hun consumptie fors
moeten terugdringen en de overheid heeft de taak om consumptie te ontmoedigen.
Aan de andere kant geeft 20% van de deelnemers uit het internetpanel aan dat zij zeer
negatief zijn over het invoeren van extra klimaatbeleid. Alle maatregelen worden
afgeraden door een ruime meerderheid uit deze groep. Ouderen, hoogopgeleiden en
mensen met een gemiddeld inkomen zijn oververtegenwoordigd in deze groep. 19% van
de deelnemers uit het internetpanel geeft aan dat de Nederlandse overheid niet meer zou
moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan en 23% geeft aan te twijfelen aan de
ernst van klimaatverandering. De open raadpleging bevat ook een groep die tegenstander
is van een ambitieuzer klimaatbeleid, maar deze groep is veel kleiner. 11% van de
deelnemers vindt niet dat de Nederlandse overheid meer zou moeten doen om
klimaatverandering tegen te gaan en 9% geeft aan te twijfelen aan de ernst van
klimaatverandering.
Vier voorwaarden bepalend voor steun van de middengroep
Naast de tegenstanders van ambitieuzer klimaatbeleid en de groep Nederlanders die
positief is over een zo ambitieus mogelijk klimaatbeleid identificeren we een grote
middengroep. Op basis van argumenten die deelnemers noemen voor de keuzes die zij
maken, concluderen we dat vier voorwaarden erg belangrijk zijn om ervoor te zorgen dat
de brede middengroep van ongeveer 75% van de Nederlanders ambitieuzer klimaatbeleid
steunt. Voor deze groep zijn rechtvaardigheid en efficiëntie (de maatschappelijke baten
zijn hoger dan de maatschappelijke kosten) kernwaarden. De analyse van de argumenten
van deze groep levert drie rechtvaardigheidsvoorwaarden en een efficiëntievoorwaarde op

11

die het draagvlak van de middengroep voor klimaatmaatregelen beïnvloeden.
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken zijn
pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast en de
overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren.
2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt.
3) De vervuiler moet betalen.

4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen
beter alternatief zijn.

Rechtvaardigheidsvoorwaarden 2 en 3 gaan over een rechtvaardige verdeling van lusten
en lasten, terwijl de eerste voorwaarde zowel gaat over verdelende rechtvaardigheid als
over het respect voor en het behouden van de persoonlijke levenssfeer (‘justice as
recognition’).
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken
zijn pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast
en de overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren
Een sterk punt van de PWE-raadplegingsmethode is dat burgers in staat worden gesteld
om beleidsopties in samenhang te beoordelen en de kwalitatieve resultaten van de
klimaatraadpleging tonen aan dat deelnemers ook daadwerkelijk de wenselijkheid van
maatregelen in samenhang hebben beoordeeld. Voor veel deelnemers uit de middengroep
is het belangrijk dat een specifieke hiërarchie wordt gevolgd bij het implementeren van
klimaatmaatregelen. Klimaatmaatregelen die direct ingrijpen op het dagelijks leven en de
persoonlijke levenssfeer van burgers zijn voor een deel van de middengroep pas
acceptabel onder twee voorwaarden: 1) maatregelen die niet of nauwelijks ingrijpen op
het dagelijks leven van gewone burgers zijn zichtbaar maximaal toegepast; 2) de overheid
voert een streng beleid tegenover grote sectoren die volgens burgers vervuilend zijn.
Voorbeelden van maatregelen die volgens veel deelnemers uit de middengroep niet
moeten worden geprioriteerd omdat zij direct ingrijpen op het dagelijks leven van burgers
en de persoonlijke levenssfeer zijn het invoeren van de vleesbelasting, het verhogen van
de energiebelasting op aardgas en het aanleggen van windparken en zonneparken op land.
In mindere mate wordt de kilometerheffing in dit rijtje genoemd. Deze maatregel heeft
wel invloed op het dagelijks leven, maar heeft minder directe invloed op het leven ´achter
de voordeur´. De middengroep vindt deze maatregelen pas acceptabel als andere
maatregelen die de persoonlijke levenssfeer niet direct raken zichtbaar maximaal zijn

12

toegepast. Het gaat hier om maatregelen waarvoor geldt dat burgers geen drang of dwang
voelen om hun leven sterk aan te passen. Deze maatregelen richten zich op het stimuleren
van duurzamer gedrag (zetje in de goede richting) en ze zijn niet gericht op het straffen
van het huidige gedrag van burgers. Voorbeelden van maatregelen die in deze categorie
kunnen worden ingedeeld zijn “Stimuleren van isolatie van woningen”, “Verlenging
subsidie elektrisch rijden”, “Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie” en “Meer
windmolens op zee”. Het extra stimuleren van zonnepanelen op daken was niet
opgenomen als maatregel in de klimaatraadpleging, maar veel deelnemers stelden dat
deze maatregel met prioriteit moet worden ingevoerd, omdat deze niet ingrijpt op het
dagelijks leven en de persoonlijke levenssfeer.
Voorkeuren voor specifieke klimaatmaatregelen zijn dus conditioneel aan het beleid dat
de overheid voert ten aanzien van andere klimaatmaatregelen. Het aanleggen van
zonneparken en windparken op land is veel acceptabeler wanneer het duidelijk zichtbaar
is dat de overheid er alles aan heeft gedaan om het aanleggen van zonnepanelen op daken
te stimuleren en windparken op zee aan te leggen. Zichtbaarheid is hierbij erg belangrijk.
Daken die vol liggen met zonnepanelen tonen beter aan dat de overheid zich maximaal
heeft ingezet om deze maatregel volledig uit te putten, dan een plan om dit in de toekomst
te realiseren. Hieronder quotes van deelnemers die “Wind op Zee” en “Wind op land”
duidelijk in samenhang hebben beoordeeld of die de regering adviseren om te kiezen voor
zonnepanelen op daken.

“Meer windmolens op zee omdat er daardoor minder windmolens op het land hoeven te
komen, hier hebben wij als bevolking het minste last van.”
“Er worden nu miljarden aan subsidies verstrekt om wind op land te stimuleren terwijl
wind op zee, "winst op zee" is.”
“Windmolens op land verknoeid ons landschap. Is niet prettig voor de burgers die er dicht
bij in de buurt wonen (slagschaduw/geluid). Op zee hebben we minder last van.”
“Zonneparken in weilanden ben ik niet voor, omdat er voldoende dakruimte in Nederland
is om zonnepanelen op te leggen….Leg alle daken vol met zonnepanelen, zeker van grote
schuren, hallen en fabrieken.”
“Waarom zonneparken als er ruimte tekort is, leg eerst maar eens zonnepanelen op alle
daken wat misschien iets duurder is maar veel ruimte efficiënter.”
Wil de overheid maatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken

13

acceptabel maken voor Nederlanders uit de middengroep dan is het niet alleen belangrijk
om zichtbaar te maken dat andere maatregelen maximaal worden toegepast, maar het is
ook essentieel dat er streng beleid wordt gevoerd tegen grote vervuilende sectoren. De
maatregelen “Aanscherping CO2 heffing industrie” en “Verhogen van de vliegbelasting”
zijn voorbeelden van maatregelen die volgens deze deelnemers vooraan in de rij zouden
moeten worden gezet om dit te realiseren. Ook hier geldt dat de voorkeuren van veel
burgers uit de middengroep voor klimaatmaatregelen conditioneel zijn aan het beleid dat
de overheid voert ten aanzien van andere klimaatmaatregelen. Het voeren van streng
beleid tegen sectoren die in hun ogen vervuilend zijn, kan ervoor zorgen dat beleid dat
henzelf direct raakt als acceptabeler wordt ervaren. Wat zit hier precies achter? Veel
deelnemers hebben het gevoel dat sectoren als de industrie en de luchtvaart een
voorkeursbehandeling krijgen en zij ervaren dit als oneerlijk. Meer specifiek zouden veel
deelnemers er moeite mee hebben als burgers massaal nadelen ervaren van klimaatbeleid
(bijvoorbeeld door de invoering van een vleesbelasting), terwijl de industrie en de
luchtvaart door goede politieke contacten nauwelijks effecten ervaren. Verschillende
deelnemers hebben het gevoel dat vliegen op dit moment te goedkoop is en zij vinden dat
er eerst een redelijke prijs betaald moet worden voordat andere klimaatmaatregelen
worden overwogen.
Het is opvallend dat de landbouw door sommige deelnemers wordt gezien als een grote
vervuilende sector met megastallen die met prioriteit moet worden aangepakt, terwijl
andere deelnemers veel meer redeneren vanuit individuele boeren die voor hun gevoel nu
al (te) hard geraakt worden door overheidsbeleid. Deze laatste groep vindt het dan ook
onrechtvaardig als landbouwmaatregelen prioriteit zouden krijgen. De twee groepen
deelnemers vinden dus dezelfde rechtvaardigheidsvoorwaarde erg belangrijk, maar
trekken vervolgens een tegengestelde conclusie als het gaat over de prioriteit die
landbouwmaatregelen moeten krijgen ten opzichte van andere maatregelen. Tot slot is er
nog een derde groep die vindt dat de overheid maatregelen mag opleggen tegen grote
boerenbedrijven, maar kleine bedrijven met rust moet laten. Zie bijvoorbeeld de volgende
quote:
“Als laatste vind ik de ontwikkeling van megastallen echt slecht. Ik vind boeren die van
hun veestapel moeten leven, zij moeten met rust worden gelaten. Maar megastallen
moeten verboden worden, ook uit oogpunt van dierenwelzijn.”
De klimaatraadpleging laat zien dat veel leden van de middengroep en veel voorstanders
van een zeer ambitieus klimaatbeleid heel anders denken over de wenselijkheid van
maatregelen die het dagelijks leven van burgers direct raken. Voor veel leden van de

14

middengroep geldt dat deze maatregelen pas acceptabel zijn als aan de bovenstaande
voorwaarden is voldaan. Verschillende voorstanders van een zeer ambitieus klimaatbeleid
geven in hun argumentatie aan dat maatregelen die de persoonlijke levenssfeer treffen
juist geprioriteerd moeten worden omdat dit de bewustwording over de urgentie van het
klimaatprobleem vergroot. Zie hieronder een aantal quotes van voorstanders van een zeer
ambitieus klimaatbeleid.
“Om bij de mensen het besef te vergroten eerst starten met maatregelen die gedrag
veranderen. Voordat de zee wordt volgebouwd met windmolens eerst de mensen de
gevolgen van het consumptiegedrag laten voelen cq ervaren.”
“Ik denk dat het beprijzen van uitstoot een heel effectieve maatregel is omdat dit een
direct en persoonlijk aspect heeft. Klimaatverandering staat ver van de individuele mens
af (je merkt het niet persoonlijk en veel impact wordt uitgesteld naar de toekomst), dus
maatregelen moeten dit dichterbij brengen.”
“Het invoeren van een vleesbelasting en een kilometerheffing raakt alle Nederlanders: dit
lijkt mij van enorm belang. De klimaatcrisis is niet een ver van mijn bed-show, het is niet
een probleem van de overheid alleen. Dit is een crisis van ons allemaal en dat is wat er
nu mist in het klimaatbeleid. We moeten dit samen doen en deze samenwerking vraagt
gedragsverandering van alle Nederlanders.”
2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter
wordt
Een grote groep deelnemers maakt zich zorgen over de invloed van verschillende
klimaatmaatregelen op Nederlanders met een laag- of middeninkomen. Men heeft het
gevoel dat Nederlanders uit deze groep in de knel kunnen komen te zitten wanneer
maatregelen als de vleesbelasting, de kilometerheffing en een hogere energiebelasting op
aardgas worden ingevoerd. Bij het verhogen van de energiebelasting op aardgas komt dit
argument vaker terug dan bij de vleesbelasting, omdat het volgens deelnemers bij de
energiebelasting relatief moeilijk is om over te stappen op een alternatief. Bij een
vleesbelasting kunnen lage inkomens overstappen op ander voedsel als zij de hogere prijs
niet willen betalen, maar een hogere energiebelasting is lastiger te ontwijken doordat
alternatieven zoals een warmtepomp duur zijn. Deelnemers maken zich er zorgen over
dat hoge inkomens nauwelijks worden geraakt door een hogere energiebelasting, omdat
zij overstappen op alternatieven, terwijl lage inkomens op hogere kosten worden gejaagd.
3) De vervuiler moet betalen
Verschillende

deelnemers

uit

de

middengroep

15

geven

aan

dat

zij

bepaalde

klimaatmaatregelen eerlijk en goed vinden omdat het betekent dat individuen en/of
bedrijven die zorgen voor de uitstoot van broeikasgassen daarvoor moeten betalen. Dit
wordt bijvoorbeeld genoemd bij de vliegbelasting, de vleesbelasting en de invoering van
de kilometerheffing.
4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen
beter alternatief zijn
De middengroep ervaart klimaatbeleid als efficiënt wanneer voldaan is aan twee
voorwaarden: 1) de maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten; 2) er zijn geen
alternatieven met een betere verhouding tussen maatschappelijke baten en kosten. De
verlenging van subsidie voor elektrisch rijden is een voorbeeld van een maatregel die
volgens veel deelnemers niet goed scoort op het eerste criterium. Een kleine groep
deelnemers benadrukt de voordelen van de subsidie van elektrisch rijden, maar een
grotere groep deelnemers benadrukt nadelen zoals milieuvervuiling bij het slopen van
elektrische

auto’s,

de

mate

waarin

stimulering

van

elektrisch

rijden

leidt

tot

verduurzaming (wanneer het niet lukt om voldoende groene elektriciteit te produceren),
negatieve effecten op de (verkeers)veiligheid en maatschappelijke kosten van het
verzwaren van het elektriciteitsnet. Een maatregel die volgens een aantal deelnemers
matig scoort op het tweede criterium is het invoeren van de kilometerheffing. Deze
deelnemers hebben het idee dat je de wegenbelasting beter kunt vervangen door hogere
accijnzen op fossiele brandstof dan door een kilometerheffing. Deelnemers denken dat dit
een goedkopere maatregel is, omdat er geen ICT-systeem hoeft te worden opgetuigd, ze
maken zich zorgen om privacyaspecten van de kilometerheffing en ze geven aan dat de
kilometerheffing een te grove maatregel is omdat er niet wordt gedifferentieerd tussen
zuinige en minder zuinige benzineauto’s en diesels, terwijl een hogere accijns op fossiele
brandstoffen hier wel voor corrigeert. Deze hogere accijns zou dus een groter effect
kunnen hebben op de uitstoot van broeikasgassen. Deze deelnemers vinden ook dat het
verhogen van de accijns op fossiele brandstoffen beter aansluit bij het ‘de vervuiler moet
betalen’ principe dan de kilometerheffing waarvoor geldt dat een benzineauto die veel
broeikasgassen uitstoot evenveel moet betalen als een zuinige benzineauto.

Aanbevelingen
Zet in op maatregelen die goed scoren op de vier voorwaarden
Wanneer de regering wil dat ambitieuzer klimaatbeleid wordt gesteund door de
middengroep, dan is het verstandig om sterk in te zetten op maatregelen die goed scoren
op de vier voorwaarden zoals windmolens op zee, aanscherping CO 2 heffing industrie en
stimuleren van isolatie van woningen. Dit zijn allen maatregelen die de persoonlijke

16

levenssfeer niet of nauwelijks direct aantasten, de kans dat lage inkomens fors worden
geraakt is klein en burgers ervaren dit als maatregelen waarvoor geldt dat de
maatschappelijke baten hoger zijn dan de kosten. De tweede maatregel zou indirect het
dagelijks leven van burgers kunnen beïnvloeden wanneer de industrie hogere kosten
doorberekent in de prijzen, maar veel burgers uit de middengroep lijken hier de voorkeur
aan te geven ten opzichte van maatregelen die hen direct raken zoals een verhoging van
de energiebelasting. Tevens leidt “aanscherping CO2 heffing industrie” tot een verstrenging
van beleid tegenover vervuilende sectoren en is het in lijn met het ‘de vervuiler moet
betalen’ principe. Meer dan 80% van de deelnemers aan de klimaatraadpleging vindt dat
de overheid de maatregelen “meer windmolens op zee”, “aanscherping CO2 heffing
industrie” en “stimuleren van isolatie van woningen” extra moet toepassen om de
klimaatdoelen van 2030 te halen, meer dan 84% beveelt deze maatregelen aan in het
tweede onderdeel van de klimaatraadpleging en de latente klasse clusteranalyses laten
zien dat deze drie maatregelen moeten worden ingevoerd volgens alle geïdentificeerde
groepen die vinden dat de overheid ambitieuzer klimaatbeleid moet invoeren.
Naast deze drie maatregelen zien we dat ook het verhogen van subsidie op CO2 reductie
in de industrie, het verhogen van de vliegbelasting en het investeren in groene waterstof
goed scoren op de vier voorwaarden en kunnen rekenen op steun van de overgrote
meerderheid van de middengroep. Alle drie de maatregelen hebben volgens deelnemers
maar weinig impact op de huidige manier van leven. De eerste twee maatregelen zorgen
tevens voor een strenger beleid voor vervuilende sectoren en het verhogen van de
vliegbelasting is in lijn met het ‘de vervuiler moet betalen’ principe. Ook denken veel
deelnemers uit de middengroep dat de maatregelen tot meer baten dan kosten zullen
leiden. Meer dan 69% beveelt deze maatregelen aan in het tweede onderdeel van de
klimaatraadpleging en de latente klasse clusteranalyses laten zien dat deze drie
maatregelen moeten worden ingevoerd volgens alle geïdentificeerde groepen die vinden
dat de overheid ambitieuzer klimaatbeleid moet invoeren. Voor alle zes de maatregelen
die hierboven worden besproken geldt wel dat er ook tegenargumenten worden genoemd
door deelnemers en het is aan te bevelen om in de onderbouwing van keuzes op deze
argumenten in te gaan.
Optimaliseer maatregelen die minder goed scoren op de vier voorwaarden
Het verlengen van subsidie op elektrisch rijden, de kilometerheffing en het verkleinen van
de veestapel door uitkopen en afromen scoren iets minder goed op de vier voorwaarden
dan de zes maatregelen die hierboven zijn besproken. Over het algemeen worden deze
maatregelen gesteund door de middengroep, maar we zien in de latente klasse
clusteranalyses dat delen van de middengroep kritisch zijn.

17

Het verlengen van subsidies voor elektrisch rijden wordt slechts aanbevolen door 68% van
de deelnemers uit de open raadpleging (ter vergelijking 91% van de deelnemers aan de
open raadpleging beveelt de vliegbelasting aan). Met name deelnemers van middelbare
leeftijd die stemmen op centrum-linkse partijen zijn kritisch op deze maatregel. Zij vrezen
dat deze maatregel de kloof tussen arm en rijk vergroot, zij twijfelen of de
maatschappelijke baten van de maatregel groter zijn dan de kosten (o.a. negatieve
effecten verkeersveiligheid, milieuvervuiling bij sloop en hoge financiële kosten) en ze
vinden maatregelen als de kilometerheffing en stimuleren van openbaar vervoer en de
fiets beter omdat deze ook autogebruik ontmoedigen.
Het verkleinen van de veestapel worden aanbevolen door 62% van de deelnemers uit het
internetpanel. Een groep Nederlanders van middelbare leeftijd die op centrum-rechtste
partijen stemt en die in dorpen en op het platteland leeft is heel kritisch op deze maatregel,
terwijl zij positief is over de meeste andere maatregelen. Deelnemers die ´de vervuiler
moet betalen´ een belangrijk principe vinden, hebben moeite met de maatregel omdat
volgens hen vervuilers juist worden beloond. Ook vrezen sommige deelnemers dat de
maatregel ervoor zorgt dat de boerencultuur verloren gaat en het opengevallen landschap
wordt volgebouwd met huizen. Veel deelnemers maken zich zorgen dat het verkleinen van
de veestapel in Nederland ervoor zal zorgen dat de veestapel in andere landen groter
wordt. Je investeert volgens hen in dat geval veel belastinggeld in een maatregel die per
saldo misschien zelfs tot een toename leidt van broeikasgassen als er in het buitenland
minder duurzaam wordt geproduceerd. Eén deelnemer geeft aan dat het bovenstaande
effect moet worden beperkt door als voorwaarde bij de uitkoop op te nemen dat
uitgekochte boeren niet met hun geld een nieuw bedrijf mogen starten in het buitenland.
Deelnemers uit de open raadpleging zijn veel positiever over de invoering van de
kilometerheffing dan deelnemers uit het internetpanel. De maatregel wordt aanbevolen
door respectievelijk 85% en 60% van de deelnemers. De latente klasse clusteranalyses
laten zien dat de meeste deelnemers uit de open raadpleging voorstander zijn van een
maximale toepassing van de kilometerheffing (elektrische auto’s betalen 4 cent per
kilometer en benzineauto’s 10 cent), terwijl de meeste deelnemers uit het internetpanel
een gematigdere toepassing zien zitten (elektrische auto’s betalen 4 cent per kilometer en
benzineauto’s 7 cent). Sceptische deelnemers vrezen dat het invoering van een
kilometerheffing ervoor zorgt dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt. Zij denken dat
hoge inkomens gemakkelijker op deze maatregel kunnen anticiperen door meer thuis te
gaan werken of door een elektrische auto te kopen, terwijl lage inkomens die een beroep
hebben waarbij zij afhankelijk zijn van de auto harder worden geraakt omdat ze moeilijker

18

kunnen thuiswerken of een elektrische auto kunnen kopen. Om dit op te lossen pleiten
deelnemers voor vrijstelling van bepaalde groepen (zoals ondernemers die afhankelijk zijn
van hun auto) of voor het specifiek subsidiëren van elektrisch vervoer voor mensen die
voor hun werk afhankelijk zijn van de auto. Zoals eerder besproken hebben sommige
deelnemers moeite met de kilometerheffing, omdat zij denken dat het verhogen van
accijnzen op fossiele brandstoffen een beter alternatief is.
Weerstand tegen vleesbelasting, verhogen energiebelasting, windenergie op zee
en het bouwen van kerncentrales
De vier voorwaarden kunnen door beleidsmakers worden gebruikt om weerstand tegen
klimaatmaatregelen beter te begrijpen. Eerder lieten we zien dat weerstand tegen een
maatregel als het verhogen van de energiebelasting op aardgas niet kan worden verklaard
vanuit de mate waarin mensen effecten ervaren van de maatregel, omdat deelnemers die
grote effecten denken te ervaren de maatregel hetzelfde beoordelen als mensen die geen
effecten denken te gaan ervaren. Er is veel weerstand tegen de vleesbelasting, het
verhogen van de energiebelasting op gas en het bouwen van meer windmolens en
zonneparken op land omdat deze maatregelen de persoonlijke levenssfeer van burgers
aantasten. Met name tegenstanders van de vleesbelasting voeren dit argument aan:
“Die van de vleesbelasting is persoonlijk. Ik vind dat een lekker stukje vlees op zijn tijd
moet kunnen.”
“Kom niet aan mijn stukje bloedend vlees. De auto mag de deur uit.”
“Vleesbelasting is gewoon dom. Dan gooi ik eens per paar maanden een half varken in de
vriezer uit een van onze buurlanden. Vegetariërs en veganisten kunnen me inmiddels
doodvallen met het voortdurend opdringen van hun normen en waarden.”
“De opties die een direct effect hebben op de persoonlijke leefsituatie (heffing extra
belasting bv) zou ik afraden. Ik denk dat belonen beter werkt.”
De acceptatie van een verhoging van de vliegbelasting is over het algemeen hoger dan
een invoering van de vleesbelasting doordat de vliegbelasting minder ingrijpt op het leven
‘achter de voordeur’ dan de vleesbelasting. Een vliegbelasting grijpt maar een paar keer
per jaar in op het dagelijks leven van burgers, terwijl vlees consumerende burgers veel
vaker worden geraakt door een vleesbelasting. Zoals besproken is de acceptatie voor
bovenstaande maatregelen waarschijnlijk hoger als andere maatregelen zichtbaar
maximaal zijn toegepast en de overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende
sectoren.

19

Een andere reden waarom de vleesbelasting en het verhogen van de energiebelasting op
weerstand stuiten is dat mensen bang zijn dat lage inkomens in de knel komen.
“Ook denk ik dat vleesbelasting veel mensen boos zullen maken en dat er dan tegen wordt
geprotesteerd. ik ben immers maar jong, maar alsjeblieft neem maatregelen die geen
andere mensen stuk zullen maken. vleesbelasting, extra geld moeten betalen voor
aardgas, mensen hebben daar (helemaal in deze corona crisis) toch geen extra geld voor.”
“Sommige mensen hebben al moeite met rondkomen en dan wil je vlees duurder maken
verdomme.”
“Belasting aardgas: rijkere mensen kunnen het zich veroorloven andere methoden te
gebruiken. Armere mensen niet. Hiermee maak je het gat tussen arm en rijk nog groter.”
Om de acceptatie te vergroten onder de middengroep voor maatregelen als de
vleesbelasting en het verhogen van de energiebelasting is het belangrijk om een duidelijk
beleid te maken dat ervoor zorgt dat lage inkomensgroepen worden beschermd.
Het bouwen van kerncentrales is de maatregel die in absolute zin het slechtst scoort in de
klimaatraadpleging. Tegelijkertijd is het de maatregel waarover deelnemers het meest
gepolariseerd zijn. Toen deelnemers werden gevraagd om hun keuzes te onderbouwen
noemden zij relatief veel argumenten voor en tegen het bouwen van een kerncentrale als
we dit vergelijken met de andere maatregelen. Het is interessant dat de meeste
argumenten zich richten op de verhouding van maatschappelijke baten en kosten van het
bouwen van kerncentrales en niet zozeer op de drie rechtvaardigheidsprincipes.
Voorstanders ervaren kernenergie als schone energie die zorgt voor een grote reductie
van broeikasgassen en dit maakt Nederlanders minder afhankelijk van staten die olie- en
gas produceren. Een kerncentrale neemt volgens hen relatief weinig ruimte in en de
energie is bij windstilte en duisternis ook beschikbaar. Ook zijn er deelnemers die moeite
hebben met het afval van een kerncentrale, maar het voorkomen van klimaatverandering
zwaarder vinden wegen en daarom toch het bouwen van een kerncentrale aanbevelen.
Tegenstanders vinden het bouwen van kerncentrales slecht voor het milieu door het afval
wat vrijkomt en ze vinden het een onveilige technologie. Zij maken zich zorgen over de
risico’s in geval van een terroristische aanslag, oorlog of een natuurramp (door
zeespiegelstijging). Tegenstanders voeren ook aan dat kernenergie een dure technologie
is die mogelijk al achterhaald is wanneer er een kerncentrale is gebouwd.

Ervaringen van deelnemers
91% van de deelnemers vindt dat de overheid zowel de adviezen van burgers als experts
20

in overweging moet nemen. 3% van de deelnemers vindt dat de overheid alleen moet
kijken naar adviezen van burgers en dus adviezen van experts moet negeren. 6% vindt
dat de overheid uitsluitend moet luisteren naar experts.
Deelnemers zijn zeer positief over de klimaatraadpleging. 80% zegt dat de overheid deze
methode vaker moet toepassen. Deelnemers vonden het met name fijn om nuance te
kunnen aanbrengen en mee te worden genomen in beslissingen die de overheid moet
nemen. Deelnemers ervaren een sterk gevoel van betrokkenheid bij overheidsbeleid door
hun deelname en zij vonden de informatie die ze kregen in de raadpleging helder en
toegankelijk. Een deelnemer zegt bijvoorbeeld:
“De overheid plaatst zich op deze manier dichter bij de burger; dat maakt hun beslissingen
geloofwaardiger.”
Kritische deelnemers vonden het aantal maatregelen waarover zij een advies konden
geven te beperkt. Wel grepen deelnemers de kans om bij de open vragen out-of-the-box
ideeën in te brengen. Zo gaf een deelnemer aan dat het een goed idee zou zijn om het
spoor te overkappen met zonnepanelen. Dit heeft volgens deze deelnemer als extra
voordeel dat de rails minder weergevoelig wordt.

21

1. INTRODUCTIE
De Nederlandse overheid heeft met andere Europese landen afgesproken om meer actie
te ondernemen om klimaatverandering tegen te gaan. In 2020 hebben de EU-landen
afgesproken om in 2050 klimaatneutraal te zijn, dat wil zeggen dat er netto geen emissies
van broeikasgassen meer zijn. Om dit doel te kunnen halen hebben EU-landen afgesproken
om het emissiedoel van 2030 aan te scherpen naar 55% emissiereductie ten opzichte van
1990 (EU, 2020). Dit was eerst 40%. Deze aanscherping zal ook leiden tot aanvullende
maatregelen om broeikasgassen te verlagen in Nederland. In Nederland betekent dit een
aanscherping van het 2030-doel van 49% naar 55% emissiereductie ten opzichte van
2030.
Na de verkiezingen in 2021 zal de nieuwe regering daarom moeten beslissen welke
maatregelen zij gaan nemen om de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 te verlagen.
Tweede Kamerleden hebben eerder aangegeven dat zij graag de samenleving hierbij
willen betrekken. Het belangrijkste voorbeeld hiervan is de motie Sienot – Dik-Faber
(Tweede Kamer, 2020) waarin de regering wordt verzocht om input op te halen uit de
brede samenleving voor voorstellen om de klimaatdoelstellingen te halen. Sienot en DikFaber verzoeken de regering verder om deze input te verwerken tot concrete maatregelen
en ervoor te zorgen dat deze informatie beschikbaar is bij de kabinetsformatie. Daarnaast
was er de motie van Tweede Kamerlid Mulder over het belang van het zo vroeg mogelijk
betrekken van inwoners bij transitievraagstukken, zoals klimaatbeleid, om zo te zorgen
voor maatschappelijk draagvlak (Tweede Kamer, 2020).

1.1 Waarom een PWE?
Het hoofddoel van dit onderzoek is om de Nederlandse samenleving in staat te stellen om
de nationale overheid te adviseren over klimaatbeleid. Meer specifiek willen wij een grote
groep Nederlanders de kans geven om een advies te geven over de manier waarop
klimaatdoelstellingen voor 2030 kunnen worden bereikt. Dit doen wij via een Participatieve
Waarde Evaluatie (PWE). PWE is een methode om de participatie van grote groepen
burgers te faciliteren. De essentie van een PWE is dat burgers een advies kunnen geven
over een keuzevraagstuk van de overheid. Burgers worden als het ware op de stoel van
de regering gezet. Het keuzevraagstuk van een overheid wordt nagebootst in een online
omgeving. Burgers worden zich bewust van het dilemma waar de overheid voor staat. Ze
krijgen een overzicht van de voor- en nadelen van de opties waartussen de overheid kan
kiezen en de beperkingen die er zijn (bijvoorbeeld: ‘er is beperkt budget’ of ‘er moet een
CO2-reductie doelstelling worden gehaald’). Vervolgens wordt er aan deelnemende burgers

22

gevraagd wat zij hun overheid zouden adviseren. Ten slotte lichten burgers hun keuzes
toe wat een scherp beeld oplevert van hun waarden, zorgen en de kansen die zij zien.
Omdat de drempel om te participeren laag is – deelname aan een PWE kost ongeveer 20
- 30 minuten en je kunt participeren waar en wanneer je maar wilt – faciliteert de methode
participatie van een grote en diverse groep burgers. PWE is een tussenvorm van
burgerparticipatie die het midden houdt tussen simplistische methoden als een referendum
of een opiniepeiling aan de ene kant en intensieve participatievormen zoals een
burgerforum of een bewonersavond aan de andere kant. Meer informatie over de methode
is te vinden via www.tudelft.nl/pwe.
Een belangrijke reden waarom PWE-raadplegingen regelmatig worden toegepast in
Nederland en in het buitenland is dat een grote groep burgers behoefte heeft aan deze
vorm van participatie. Je kan het vergelijken met de keuze die je hebt tussen verschillende
wandelroutes in een natuurgebied. Sommige wandelaars willen een kort rondje lopen om
snel de highlights mee te pikken, maar er zijn ook die-hards die graag de langste route
lopen om alle details van het wandelgebied te ervaren. Daarnaast is er een derde groep
die het liefst de tussenroute neemt. Deze mensen willen graag de belangrijkste facetten
van het wandelgebied allemaal ervaren, maar ze nemen niet de langste route omdat ze
op hun vakantie ook nog allerlei andere dingen willen doen. Met burgerparticipatie is het
net zo. Sommige burgers willen graag meedoen aan een referendum of een opiniepeiling
waarin een complex vraagstuk wordt platgeslagen in een “Ja/Nee keuze” en ze binnen een
minuut klaar zijn. Ook zijn er burgers die graag dagen achter elkaar met elkaar en met
ambtenaren en experts in gesprek willen gaan. Maar er is ook de derde middengroep die
graag op een genuanceerde manier hun voorkeuren wil uiten op basis van een
totaalplaatje van beleidsopties en effecten. Doordat burgers in de PWE als het ware in de
schoenen van de overheid staan, krijgen zij meer begrip voor de keuzes die de overheid
moet maken.

23

Het tweede doel van de PWE is om de voorkeuren van Nederlanders over de manier waarop
klimaatdoelstellingen voor 2030 kunnen worden bereikt op een geavanceerdere manier te
meten. PWE is naast een participatie-instrument ook een beleidsevaluatie-instrument dat
als doel heeft om met geavanceerde technieken de voorkeuren van burgers voor
overheidsbeleid te meten (Mouter et al., 2021a). De analyses bieden bijvoorbeeld inzicht
in de verschillen/overeenkomsten tussen groepen Nederlanders.
Het onderzoek wordt uitgevoerd door wetenschappers van de Technische Universiteit Delft
en de Universiteit Utrecht. Het onderzoek wordt betaald door de Nederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) vanuit het Maatschappelijk Verantwoord
Innoveren project “‘Participatory Value Evaluation: a new assessment model for promoting
social acceptance of sustainable energy policies” (dossiernummer 313-99-333). De
uitkomsten worden gedeeld met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
en het Voortgangsoverleg van het Klimaatakkoord. De wetenschappers hebben geen
financiering gekregen van deze overheidsorganen. Onderzoekers Niek Mouter, Shannon
Spruit en Schoutje Schouten zijn werkzaam bij Populytics, een startup van de TU Delft.
Hoewel deze onderzoekers geen geld hebben gekregen voor het uitvoeren van de
klimaatraadpleging,

hebben

zij

dus

wel

raadplegingsmethode.

24

een

commercieel

belang

bij

deze

1.2 De kern van de klimaatraadpleging
Deelnemers aan de Klimaatraadpleging is gevraagd om via een online platform
(www.klimaatraadpleging.nl) een advies te geven over de mate waarin de regering
maatregelen moet toepassen om de nationale klimaatdoelstellingen in 2030 te halen. In
de raadpleging worden burgers als het ware op de stoel van de nieuwe regering gezet. De
raadpleging bestaat uit twee onderdelen. In het eerste onderdeel krijgen deelnemers 10
maatregelen te zien die broeikasgassen verminderen inclusief informatie over de effecten.
Vervolgens kunnen ze per maatregel aangeven in hoeverre ze vinden dat de overheid deze
moet toepassen om de nationale klimaatdoelstellingen in 2030 te halen. De maatregelen
die deelnemers adviseren moeten er samen minimaal voor zorgen dat de CO2 uitstoot met
27 megaton afneemt. Deelnemers kunnen in het onderzoek maximaal 15 miljard euro
uitgeven. In dit eerste onderdeel geven deelnemers aan de klimaatraadpleging advies
binnen de kaders van de huidige overheidsdoelen.
De beperkingen in het eerste onderdeel van de raadpleging geven mogelijk te weinig
ruimte aan tegenstanders van klimaatbeleid en voorstanders van een zeer vergaand
klimaatbeleid om hun voorkeuren te uiten. Tegenstanders vinden mogelijk dat er helemaal
geen extra klimaatbeleid moet worden ingevoerd, terwijl er ook burgers zullen zijn die
vinden dat er veel meer dan 15 miljard moet worden vrijgemaakt voor klimaatbeleid in de
komende 10 jaar. In het tweede onderdeel van deze klimaatraadpleging is het daarom
mogelijk voor deze twee groepen om buiten de kaders van het huidige overheidsbeleid
een advies te geven. In het tweede onderdeel vragen wij deelnemers of de overheid
bepaalde maatregelen wel of niet moet kiezen. Tegenstanders van klimaatbeleid kunnen
hier ook aangeven dat zij willen dat de overheid geen enkele maatregel neemt. In het
tweede onderdeel geven burgers ook argumenten voor hun keuzes en ze kunnen zelf
ideeën doorgeven aan de overheid. Hier krijgen ze uitgebreid de mogelijkheid om hun
ideeën te motiveren en te nuanceren. Ook vragen we hen hoe de overheid de raadpleging
moet gebruiken.

25

Figuur 1: Screenshot van het hoofdscherm van de klimaatraadpleging

Wanneer deelnemers meer informatie wilden hebben over de maatregelen die zij konden
kiezen in de raadpleging, dan konden ze dit vinden door op de “Info” knop te drukken.
Figuur 2 geeft een voorbeeld van een informatiescherm van de maatregel “invoering
vleesbelasting”.
Figuur 2: Screenshot van een informatiescherm

1.3 Wetenschappelijke innovaties
Omdat de klimaatraadpleging door NWO is gefinancierd zijn er ook een aantal
wetenschappelijke innovaties in het onderzoek worden geïntegreerd. Ten eerste beoogt
deze PWE een theoretische bijdrage te leveren omdat het de eerste keer is dat het ook
mogelijk was voor een aantal deelnemers om de raadpleging samen in te vullen, terwijl
26

het in eerdere PWEs alleen mogelijk was om op individuele basis deel te nemen. We wilden
de meerwaarde van het uitvoeren van een PWE in deliberatieve sessies onderzoeken en
hebben daarom vier verschillende sessies uitgevoerd. In Sessie 1 lag de nadruk op het
gesprek, in Sessie 2 kregen deelnemers de kans om vragen te stellen aan experts, in
Sessie 3 lag de nadruk op waarden en in Sessie 4 werden deelnemers gevraagd om zich
te verplaatsen in de rol van de goede voorouder. De verdere opzet van deze sessies wordt
besproken in sectie 2.2 en de resultaten worden besproken in sectie 3.3. Ten tweede
beoogt deze PWE een methodologische bijdrage te leveren omdat de opzet sterk verschilt
van eerdere PWEs. In deze PWE moesten deelnemers een advies geven aan de overheid
terwijl zij twee beperkingen kregen opgelegd (‘er is beperkt budget’ of ‘er moet een CO2reductie doelstelling worden gehaald’ zie verder sectie 2.1) en zij kregen de kans om hun
voorkeuren te uiten over de intensiteit van een maatregel in plaats van dat ze een binaire
keuze moesten maken over het wel of niet adviseren van een maatregel. Via het uitvoeren
van deze PWE leren we over de krachten en de zwaktes van deze nieuwe methodologische
opzet. We kijken hierbij zowel naar de ervaringen van deelnemers als naar de
mogelijkheden wat betreft het meten van voorkeuren van burgers over klimaatbeleid. Ten
derde beoogt deze PWE een empirische bijdrage te leveren. PWEs zijn reeds uitgevoerd
voor nationale vraagstukken zoals het versoepelen van coronamaatregelen en het
programma ruimte voor de rivier, ook werd de methode al ingezet voor regionale en lokale
beleidsvraagstukken in de energietransitie, maar nog nooit werd de methode ingezet op
nationaal niveau voor klimaatbeleid.

27

2. METHODOLOGIE
Een Participatieve Waarde Evaluatie bestaat in feite uit drie elementen: 1) een aantal
opties waar een overheid tussen kan kiezen; 2) informatie over deze opties (beschrijving,
positieve effecten en negatieve effecten); 3) een beperking die ervoor zorgt dat
deelnemers niet alle opties kunnen kiezen.

2.1 Het opzetten van de PWE
In deze PWE konden deelnemers de regering adviseren over de mate waarin zij 10
maatregelen moeten toepassen om de klimaatdoelstellingen in 2030 te halen. Het
ontwerpproces van de PWE bestond uit drie stappen: 1) selectie van de maatregelen; 2)
in kaart brengen van informatie over de maatregelen; 3) bepaling van de beperkingen die
aan deelnemers werden opgelegd.
Stap 1: selectie van de maatregelen
De maatregelen zijn vastgesteld op basis van het rapport “Bestemming Parijs” geschreven
door de studiegroep ‘Invulling klimaatopgave Green Deal’ (Van Geest et al., 2021). De
belangrijkste reden om dit rapport als uitgangspunt te nemen is dat het veel informatie
bevat over potentiële maatregelen om de 55%-doestelling te halen en hoe deze
maatregelen precies kunnen bijdragen aan de 55%-doelstelling. Het rapport “Bestemming
Parijs” behandelt een grote hoeveelheid maatregelen. Omdat er in een PWE-raadpleging
maar een beperkt aantal maatregelen kunnen worden opgenomen – om zo de
participatiedrempel laag te houden – moesten we een selectie maken. Zie tabel 1 voor
een overzicht van de selectiecriteria. Het belangrijkste selectiecriterium was dat de
bijdrage aan het 55% emissiedoel: alleen de maatregelen die waarschijnlijk een grote
bijdrage zouden kunnen leveren aan het behalen van de nationale klimaatdoelstellingen
in 2030 werden geselecteerd. De mate waarin maatregelen een grote bijdrage kunnen
leveren aan het terugdringen van broeikasgassen hebben we deels vastgesteld op basis
van het rapport “Bestemming Parijs” en deels op basis van gesprekken met experts buiten
de Studiegroep in een aantal expertbijeenkomsten. Hieronder geven we vier voorbeelden
van maatregelen die afvielen op basis van dit criterium: 1) het extra stimuleren van
zonnepanelen op daken. Deze maatregel voldoet niet aan dit criterium, omdat de
overheid op dit moment al veel plannen heeft om hier de komende 10 jaar grote stappen
in te nemen. Het maken van extra plannen heeft dus weinig effect op de afname van CO2
uitstoot in 2030; 2) het bouwen van kerncentrales. Het is onzeker of het bouwen van
28

kerncentrales

al voor

2030 een

grote

bijdrage

zou

kunnen

leveren

aan

de

klimaatdoelstellingen. Het bouwen van een kerncentrale duurt minimaal 10 jaar en heeft
daarom pas na 2030 grote effecten op de vermindering van broeikasgassen; 3)
Investeren in groene waterstof. Het is onzeker of het investeren in waterstof al voor
2030 een grote bijdrage zou kunnen leveren aan de klimaatdoelstellingen. De mate waarin
waterstof bijdraagt aan de afname van CO2 uitstoot hangt af van de manier waarop het
geproduceerd wordt. Als het wordt geproduceerd vanuit fossiele brandstoffen (grijze
waterstof) zoals olie dan is de CO2 uitstoot veel groter dan wanneer het wordt
geproduceerd vanuit duurzame bronnen zoals windenergie en zonne-energie. Het is op dit
moment nog te onzeker of waterstof een grote bijdrage kan leveren aan de
klimaatdoelstellingen van 2030, omdat er mogelijk nog niet genoeg windparken en
zonneparken kunnen worden aangelegd om veel groene waterstof te produceren naast de
energie die nodig is voor huishoudens en elektrische auto’s; 4) Verhogen van de
vliegbelasting. Vanaf 1 januari 2021 geldt een vliegbelasting voor alle passagiers die
vertrekken vanaf een Nederlandse luchthaven van € 7,845 per persoon per vlucht. Een
verdere verhoging van de vliegbelasting wordt niet meegenomen in het eerste onderdeel
van de klimaatraadpleging omdat broeikasgassen van de luchtvaart niet meetellen voor
de nationale uitstoot

van

broeikasgassen.

Hoewel

de

maatregelen

“bouwen

van

kerncentrales”, “investeren in groene waterstof” en “verhogen van de vliegbelasting”
afvielen voor het eerste deel van de raadpleging, kunnen deelnemers in het tweede
onderdeel van de raadpleging nog wel een advies geven over de wenselijkheid van deze
drie maatregelen.
Een tweede criterium dat wij hanteerden bij het selecteren van maatregelen is diversiteit
tussen sectoren. We hebben per sector (elektriciteit, landbouw, industrie, mobiliteit,
gebouwde omgeving) twee maatregelen geselecteerd om te zorgen dat deelnemers ook
konden kiezen in welke sector zij vinden dat de meeste broeikasgassen moeten worden
verminderd. Een derde criterium is diversiteit in type maatregel (subsidie, normering,
belasting) om te zorgen dat deelnemers ook kunnen aangeven wat voor soort maatregelen
zij vinden dat de overheid moet nemen om de klimaatdoelstellingen te halen. Een ander
voordeel van het hanteren van dit criterium is dat de PWE een realistische weergave is
van het beleidsprobleem. Met een beperkt budget kan de overheid bijvoorbeeld niet alleen
subsidies invoeren, maar moeten hier ook belastingen tegenover staan.
Selectiecriteria

Bron

Grote bijdrage aan het 55% emissiedoel

Rapport Studiegroep en externe expert
sessies

Diversiteit

tussen

verschillende

sectoren

(elektriciteit,

landbouw, industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving)

Rapport Studiegroep en externe experts op
verschillende sectoren

29

Diversiteit in type maatregel (belasting, normering, subsidie)

Rapport Studiegroep

Uiteindelijk hebben we de volgende tien maatregelen opgenomen in de PWE raadpleging.
1.

Meer windmolens op zee. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan zullen er meer windmolens
op de Noordzee worden bijgebouwd.

2.

Meer windmolens en zonneparken op land. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan zullen
er meer windmolens en zonnepanelen op land worden bijgebouwd

3.

Invoering kilometerheffing. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan zal de wegenbelasting
worden vervangen voor een kilometerheffing. Je betaalt niet meer voor het bezit van een auto of een
motorfiets, maar voor het gebruik.

4.

Verlenging subsidie elektrisch rijden. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan zal de
overheid doorgaan met het stimuleren van het kopen van een elektrische auto na 2025 met een pakket
aan subsidies en kortingen.

5.

Verkleining veestapel door uitkoop en afroming. Een kleinere veestapel leidt tot een afname van
broeikasgassen. Als u kiest voor deze maatregel, zal de veestapel worden verkleind door een combinatie
van uitkoop en afroming.

6.

Invoering vleesbelasting. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan voert de overheid een
belasting op vlees in, waardoor Nederlanders minder vlees gaan eten. Daardoor hoeft er minder vlees
te worden geproduceerd en neemt de uitstoot van broeikasgassen die vrijkomt bij de productie van
vlees ook af.

7.

Verhogen energiebelasting op aardgas. Momenteel betaalt iedereen energiebelasting over de
hoeveelheid aardgas en elektriciteit die hij of zij gebruikt. Hoe meer energie je verbruikt hoe meer
belasting je betaalt. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan wordt het gebruik van aardgas
duurder en dit stimuleert bewoners om na te denken over het verlagen van verbruik van aardgas.

8.

Stimuleren van isolatie van woningen. Door te isoleren, wordt warmte in een woning beter
vastgehouden. Er is dus minder energie nodig om een woning te verwarmen en dit vermindert de CO2
uitstoot. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel dan zal de overheid woningeigenaren, verhuurders
en huurders stimuleren om woningen te isoleren.

9.

Aanscherping CO2 heffing industrie. Om de uitstoot van broeikasgassen door de industrie terug te
dringen, probeert de overheid het voor de industrie minder aantrekkelijk te maken om te produceren
op een manier die veel CO2 uitstoot. Sinds 1 januari 2021 bestaat er een nationale CO2 heffing voor
bedrijven in de industrie met een hoge CO2-uitstoot. Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, dan
wordt de heffing aangescherpt.

10. Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie. Bedrijven die technieken inzetten om de uitstoot van
CO2 en andere broeikasgassen te verlagen komen in aanmerking voor subsidie van de rijksoverheid.
Als deelnemers kiezen voor deze maatregel, zal de subsidie voor de industrie worden verlengd en/of
verhoogd tot aan 2030

Om deelnemers toch de mogelijkheid te geven om meer maatregelen te beoordelen dan
de bovenstaande 10, werden er drie extra maatregelen geselecteerd waarbij deelnemers
in het tweede deel van de raadpleging konden aangeven of zij deze wel of niet zouden
adviseren. Dit zijn allemaal maatregelen die (op de lange termijn) een grote bijdrage
kunnen leveren aan het reduceren van broeikasgassen. Figuur 3 toont de vraagstelling bij
het tweede onderdeel van de klimaatraadpleging.

30

Figuur 3: Screenshot van het tweede onderdeel van de klimaatraadpleging
In onderdeel 1 was u verplicht om een aantal maatregelen te adviseren om de nationale
klimaatdoelstellingen in 2030 te halen. In onderdeel 2 vragen wij nog een keer of u deze maatregelen
zou aanbevelen aan de overheid. U kunt nu alle maatregelen afraden of juist aanbevelen. Ook vragen
we u om maatregelen zoals kernenergie en groene waterstof te beoordelen waarvan het minder zeker
is dat zij al voor 2030 een grote bijdrage leveren aan de nationale klimaatdoelstellingen. Tot slot vragen
we u of u een verhoging van de vliegbelasting zou aanbevelen (deze maatregel draagt niet bij aan de
nationale klimaatdoelstellingen, maar leidt wel tot een afname van broeikasgassen wereldwijd).

Omdat ook het tweede onderdeel nog beperkt is – deelnemers kunnen slechts 13
maatregelen beoordelen – kregen deelnemers aan het eind van de raadpleging de
mogelijkheid om aan te geven welke andere maatregelen zij zouden aanbevelen aan de
regering.
Stap 2. Het vaststellen van informatie over de effecten van de beleidsopties
De tweede stap in het opzetten van de PWE bestaat uit het vaststellen van de positieveen negatieve effecten van de beleidsopties. Het effect van de maatregelen op het
reduceren van broeikasgassen is grotendeels gebaseerd op het rapport “Bestemming
Parijs” (Van Geest et al., 2021). Wanneer er informatie miste over de effectiviteit van een

31

maatregel werden externe experts benaderd die berekeningen uitvoerden op basis van
bijvoorbeeld het Energy Transition Model van Quintel Intelligence. Daarnaast zijn er
documenten geraadpleegd van bestaande berekeningen, zoals rapporten van het
Planbureau voor de Leefomgeving. Ook de kosten van de maatregelen zijn gebaseerd op
het rapport “Bestemming Parijs”.
Alle maatregelen die onderdeel uitmaakten van de PWE hadden invloed op CO 2 emissies
en

kosten,

maar

maatregelen

hadden

bijvoorbeeld

ook

effect

op

gezondheid,

werkgelegenheid en natuur. Deze overige positieve en negatieve effecten zijn eerst in
kaart gebracht op basis van informatie van rapporten van onderzoeksinstituten zoals CE
Delft en het PBL. Om een gebalanceerd beeld te geven van effecten van de maatregelen,
besloten we om informatie te geven over minimaal één ander positief effect van de
maatregel en één ander negatief effect. Deze informatie is vervolgens voorgelegd aan
experts op het gebied van de verschillende sectoren, zoals energie en mobiliteit, om de
informatie te verifiëren en waar nodig aan te vullen. Naast de betrouwbaarheid van de
informatie, is er ook gekeken naar de begrijpelijkheid van de informatie, om te zorgen dat
deelnemers met verschillende opleidingsniveaus konden deelnemen. Communicatieexperts hebben de teksten gereviseerd, de teksten zijn getoetst door middel van pilot
sessies waarin deelnemers een concept van de PWE-raadpleging invulden.
Uiteraard zijn de effectschattingen van maatregelen in de klimaatraadpleging zeer
onzeker. Onzekerheid rond effectschattingen is voor het opzetten van een PWEraadpleging echter geen probleem. Sterker nog, onzekerheid is zelfs wenselijk. Voor het
opzetten van een PWE is het nodig om in termen van bandbreedten informatie te hebben
over de effecten van versoepelopties. Om te kunnen schatten in welke mate voorkeuren
van Nederlanders voor een maatregel afhangt van de kosten van de maatregel en de
invloed van de maatregel op CO2-reductie is het nodig om respondenten verschillende
versies van de PWE te laten maken. Om een voorbeeld te geven, sommige respondenten
kregen te zien dat extra inzetten op een invoering van de vleesbelasting zou leiden tot een
reductie van 3 megaton, terwijl het de staatskas 1 miljard euro zou opleveren in de periode
2021 – 2030, terwijl andere respondenten te zien kregen dat het zou leiden tot een
reductie van 4 megaton, terwijl het de staatskas 1,4 miljard euro zou opleveren. De
noodzaak van het presenteren van verschillende informatie kunnen we illustreren met een
voorbeeld: stel dat je wilt weten hoeveel geld mensen bereid zijn te betalen voor een kopje
koffie en je vraagt 1.000 mensen of zij bereid zijn om 50 cent voor het kopje koffie te
betalen. Stel dat alle individuen deze vraag met ‘ja’ beantwoorden, dan weet je niet of
deze mensen ook 80 cent of zelfs 1,50 euro bereid zijn te betalen voor de koffie. Als je de
betalingsbereidheid voor een kopje koffie wilt weten, dan is het veel slimmer om de 1.000

32

mensen bijvoorbeeld in 10 groepen in te delen. De eerste groep krijgt dan de vraag of zij
bereid zijn om 50 cent te betalen, de tweede groep wordt gevraagd of zij 75 cent willen
betalen etc. Om deze reden maken we verschillende versies (designs) van het experiment.
Stap 3: vaststelling beperkingen deelnemers
Ten derde moesten we de beperking vaststellen die respondenten in de PWE kregen
opgelegd. In eerdere PWE-raadplegingen is ervoor gekozen om respondenten keuzes te
laten maken waarin ze beperkt werden door een financiële budgetrestrictie (Mouter et al.,
2021a; Mulderij et al., 2021) of een beperkte capaciteit van het zorgstelsel (Mouter et al.,
2021b). In andere PWEs is ervoor gekozen om respondenten een beperkt aantal punten
te laten verdelen (Mouter et al., 2021c; Spruit en Mouter; 2020; 2021). Omdat het behalen
van een doel om CO2 te reduceren centraal stond bij het kernvraagstuk van deze
raadpleging, hebben wij ervoor gekozen om te werken met de restrictie dat deelnemers
minimaal 27 megaton moesten besparen. Het rapport “Bestemming Parijs” bevat ook een
analyse van de mate waarin de maatregelen invloed hebben op het overheidsbudget. De
studiegroep heeft zowel pakketten aan maatregelen doorgerekend waarvoor geldt dat het
overheidsbudget (uitgaven – belastinginkomsten) niet veranderd (budgetneutraal) als
pakketten

waarbij

de

netto

overheidsuitgaven

aan

klimaatbeleid

(uitgaven

–

belastinginkomsten) elk jaar met 1,5 miljard euro toenemen (zie blz. 71 van het rapport).
In een periode van 10 jaar gaat het om een toename van overheidsuitgaven van 15 miljard
euro. We hebben deze 15 miljard opgenomen als tweede restrictie. Het advies van
deelnemers kon er niet voor zorgen dat het overheidsbudget in de periode 2021-2030 met
meer dan 15 miljard omhoog zou gaan.

2.2. Dataverzameling
We hebben de PWE uitgevoerd onder een random getrokken steekproef van 2.163
Nederlanders die als doel had om een representatief beeld te geven van de voorkeuren
van de Nederlandse bevolking boven de 18 jaar. Daarnaast hebben we de PWE
opengesteld voor alle Nederlanders boven de 18 jaar. 8.647 Nederlanders deden mee aan
deze open raadpleging. Waarom hebben we de klimaatraadpleging zowel gedaan met een
representatieve groep als met groep die zichzelf heeft aangemeld? We zien dat
burgerparticipatie door burgers en bestuurders als legitiem wordt ervaren als twee
kernwaarden geborgd zijn. Ten eerste is dat ‘representativiteit’. Voorkeuren van een groep
participerende burgers moeten een zo goed mogelijke afspiegeling geven van de
voorkeuren van de Nederlandse bevolking. Dit realiseren we door de PWE te laten doen
door een steekproef die een goede dwarsdoorsnede vormt van de Nederlandse bevolking.
De steekproef is getrokken door Dynata. Deelnemers hebben meegedaan tussen 22
33

februari en 21 maart. Deelnemers kregen een kleine financiële compensatie voor hun
deelname. Een tweede kernwaarde is ‘inclusiviteit’. Alle Nederlanders die hun voorkeuren
willen doorgeven aan de overheid moeten de kans krijgen om aan het onderzoek deel te
nemen. Een nadeel van een ‘representatieve PWE’ is dat grote groepen Nederlanders
worden uitgesloten van deelname. We hebben de kernwaarde ‘inclusiviteit’ in dit
onderzoek geborgd door de PWE vanaf 5 maart tot 31 maart open te stellen voor alle
Nederlanders boven de 18 jaar. Een nadeel van deze ‘open PWE’ is dat we als onderzoekers
geen controle hebben over welke Nederlanders er wel en niet meedoen. De resultaten
zouden kunnen worden beïnvloed door voorstanders of tegenstanders van maatregelen
die veel deelnemers op de been weten te brengen. Maar dit probleem kan weer worden
opgelost door de PWE ook te doen met een gecontroleerde steekproef. We hebben zowel
een ‘representatieve PWE’ als een ‘open PWE’ uitgevoerd omdat aan beiden voor- en
nadelen zitten. In dit rapport rapporteren wij over de voorkeuren van beide groepen en in
de publieke discussie kunnen beiden gebruikt worden als puzzelstukje voor het maken van
klimaatbeleid.

2.3. Socio-demografische gegevens van de deelnemers
Hieronder rapporteren wij de kenmerken van de deelnemers uit het internetpanel en de
open deelname. Het internetpanel is zo getrokken dat het een representatief beeld
oplevert van de voorkeuren van de Nederlandse populatie boven de 18 jaar voor de
kenmerken geslacht, leeftijd en opleidingsniveau. Statistische testen laten zien dat het
internetpanel ook daadwerkelijk representatief is op de kenmerken geslacht en
opleidingsniveau, maar niet op leeftijd. Jongeren en de groep 55-64 jaar waren
oververtegenwoordigd.

Indien

relevant

rapporteren

wij

de

consequenties

in

de

resultatensectie. De open deelname verschilt qua kenmerken sterk van de populatie. Dit
is te verwachten en ook niet het doel, want het doel is om iedereen die wil participeren de
kans

te

geven

om

te

participeren.

Mannen

en

hoogopgeleiden

zijn

sterk

oververtegenwoordigd in de open raadpleging.
Tabel 1: kenmerken van de steekproef
Internet panel

Open deelname

Populatie

Chi-Square test

Man

49,3%

66,7%

49,3%

Internet

Vrouw

50,3%

32,5%

50,7%

Chi.Sq. 0,027***
df = 1

34

18-24 jaar

18,3%

6,9%

10,9%

Internet

25-34 jaar

15,0%

18,1%

15,8%

Chi.Sq.

35-44 jaar

11,2%

14,0%

14,8%

df = 5

45-54 jaar

15,0%

19,4%

18,0%

55-64 jaar

19,4%

22,7%

16,7%

65+ jaar

21,1%

18,9%

23,8%

Basisonderwijs, VMBO,

26,2%

2,3%

28,5%

Internet

havo/vwo-onderbouw,

Chi.Sq.

MBO1

df = 3

Havo/vwo-bovenbouw,

36,6%

11,2%

36,8%

HBO/WO bachelor

23,1%

32,3%

21,5%

HBO/WO master

14,1%

54,1%

13,1%

Dorp

23,7%

22,7%

Kleine stad

20,1%

14,4%

Middelgrote stad

27,2%

21,5%

Grote stad

27,7%

41,1%

Randstad

44,9%

54,0%

Regio

55,1%

46,0%

Links/progressief

24,9%

40,9%

Centrum

15,4%

23.1%

Rechts/conservatief

30,1%

11.3%

Andere partij

2,5%

8,5%

132,973

7,222**

MBO2-4

Omgeving++

Provincie

Politieke
voorkeur+++

De Chi-Square tests zijn eenzijdig (rechts) en inverted, zodat een lagere Chi-Squared waarde (Chi.Sq) een betere
match met de populatie betekent. * Significant op 10%, ** Significant op 5% en *** significant op 1%.
+Een kleine stad bestaat uit 5.000-25.000 inwoners, een middelgrote stad uit 25.000-100.000 inwoners en een
grote stad uit meer dan 100.000 inwoners.
+++De clustering van politieke partijen is als volgt gemaakt: Linkse/progressieve partijen zijn DENK,
GroenLinks, PvdA, PvdD en SP. Partijen in het midden van het spectrum zijn 50Plus, CDA, CU, D66 en VOLT.
Rechts/ conservatieve partijen zijn FvD, JA21, PVV, SGP en VVD.

35

3. RESULTATEN
Een PWE produceert zowel kwantitatieve als kwalitatieve resultaten. Sectie 3.1 beschrijft
descriptieve resultaten, sectie 3.2 de uitkomsten van latente klasse clusteranalyses en
sectie 3.3 de kwalitatieve resultaten. Sectie 3.4 gaat vervolgens in op de uitkomsten van
de deliberatieve sessies en sectie 3.5 bespreekt overige ideeën die deelnemers inbrachten.

3.1. Descriptieve resultaten
Voordat deelnemers begonnen aan de klimaatraadpleging stelden we hen een aantal
algemene vragen over klimaatverandering om te kijken of deelnemers uit het
internetpanel en de open raadpleging hier anders tegenaan kijken. Figuur 4 laat zien dat
23%

van

de

deelnemers

van

het

internetpanel

twijfelt

aan

de

ernst

van

klimaatverandering, terwijl dit geldt voor 9% van de deelnemers aan de open raadpleging.
Voor de open raadpleging geldt dat 83% het eens is met de stelling “ik maak mij zorgen
om klimaatverandering”, terwijl dit geldt voor 65% van het internetpanel. We hebben ook
gevraagd hoe mensen dachten dat de meerderheid van de Nederlanders deze vragen zou
beantwoorden. Figuur 4 laat zien dat met name de deelnemers van de open raadpleging
het idee hebben dat hun mening afwijkt van de mening van de meerderheid van de
Nederlanders als het gaat om twijfels over de ernst van klimaatverandering en zorgen
over klimaatverandering. Zo denkt 25% dat de meerderheid van de Nederlanders twijfelt
over de ernst van klimaatverandering. 16% (25% - 9%) van de deelnemers aan de open
raadpleging twijfelt dus zelf niet aan de ernst van klimaatverandering, maar denkt wel dat
de meerderheid van de Nederlandse bevolking hieraan twijfelt. Tot slot vroegen we aan
deelnemers om te reageren op de stelling “ik vind dat de Nederlandse overheid meer zou
moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan". 81% van het internetpanel is het
hiermee eens en 88% van de deelnemers aan de open raadpleging.

36

Figuur 4: reacties van deelnemers op de stellingen voorafgaande aan de raadpleging

We stellen u een aantal algemene vragen over uw mening over het klimaatbeleid in Nederland.
In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen?
100%
90%
80%

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Open

Panel

Ik twijfel aan de ernst van
klimaatverandering

Open

Panel

Open

Ik maak me zorgen om
klimaatverandering

Zeer mee oneens

Mee oneens

Panel

Meerderheid van de Nederlanders
twijfelt aan de ernst van
klimaatverandering
Neutraal

37

Mee eens

Open

Panel

Meerderheid van de Nederlanders
bevolking zich zorgen om
klimaatverandering

Zeer mee eens

Figuur 5 presenteert zowel voor de PWE met het internetpanel als voor de open PWE het
percentage respondenten dat heeft geadviseerd om de maatregelen in een bepaalde mate
toe te passen. Het is direct te zien dat deelnemers uit de open raadpleging vinden dat
maatregelen in intensere mate moeten worden toegepast als we dit vergelijken met het
internetpanel. Om een voorbeeld te geven: in de internetraadpleging vindt 18,2% van de
deelnemers dat de vleesbelasting maximaal moet worden ingevoerd, terwijl 12,9% vindt
dat er geen vleesbelasting moet worden ingevoerd. In de open raadpleging ligt deze
verhouding op 47,7% maximale toepassing ten opzichte van 11,2% die adviseert om geen
vleesbelasting in te voeren. Een belangrijke uitzondering is de maatregel: “meer
windmolens en zonneparken op land”. 28,1% van de deelnemers uit het internetpanel
vindt dat deze optie maximaal moet worden ingevoerd, terwijl 9,5% vindt dat er geen
extra windparken of zonneparken moeten worden bijgebouwd. In de open raadpleging
zien we een tegenovergesteld beeld. 17,4% van de deelnemers vindt dat deze optie
maximaal moet worden toegepast om de klimaatdoelstellingen in 2030 te halen, terwijl
35,9% van mening is dat er geen extra windparken of zonneparken moeten worden
bijgebouwd. Ook zijn deelnemers aan de open raadpleging negatiever over de verlenging
van de subsidie voor elektrisch rijden dan deelnemers uit het internetpanel. Verder valt
het op dat drie maatregelen relatief goed uit de bus komen in zowel de raadpleging met
het internetpanel als de open raadpleging. Meer dan 80% van de deelnemers vindt dat
“meer windmolens op zee”, “aanscherping CO2 heffing industrie” en “stimuleren van
isolatie van woningen” extra moeten worden toegepast en meer dan 35% adviseert de
overheid zelfs om deze maatregelen maximaal moet toepassen. Tot slot scoren de
kilometerheffing en de vleesbelasting een stuk beter in de open raadpleging dan in de
raadpleging met het internet panel.

38

Figuur 5: Mate waarin deelnemers vinden dat de maatregelen moeten worden toegepast

39

Nadat deelnemers hun advies hadden gegeven in de PWE konden zij nog een keer
aangeven of ze de 10 maatregelen zouden aanbevelen of afraden aan de overheid. Ook
konden zij een advies geven over drie andere maatregelen (bouwen van kerncentrales,
investeren in groene waterstof en het verhogen van de vliegbelasting). Figuur 6 laat zien
dat de aanbevelingen die respondenten doen sterk overeenkomen met de aanbevelingen
die zij doen in de PWE over de mate waarin de 10 maatregelen moeten worden toegepast.
Meer windmolens op zee, aanscherping CO2 heffing industrie en stimuleren van isolatie
van woningen scoren het best onder deelnemers van het internetpanel. Ook maatregelen
als “subsidie afname CO2 uitstoot industrie”, “verhogen van de vliegbelasting”, “investeren
in groene waterstof” en het “verlengen van de subsidie voor elektrisch rijden” kunnen op
veel steun rekenen. Het bouwen van kerncentrales scoort zowel slecht in de raadpleging
met het internetpanel en de open raadpleging. Het invoeren van de vleesbelasting en het
verhogen van de energiebelasting hebben niet de voorkeur van deelnemers uit het
internetpanel en het bouwen van meer windmolens en zonneparken op land is niet populair
onder deelnemers van de open raadpleging.
Figuur 6: percentages deelnemers dat de 13 maatregelen aanbeveelt of afraadt

40

We hebben ook gekeken of er veel verschil is tussen deelnemers die hebben gestemd op
verschillende politieke partijen wat betreft de maatregelen die ze aanbevelen. Figuur 7
laat zien dat er nauwelijks verschil bestaat tussen stemmers van de zes partijen die op dit
moment nauw betrokken zijn bij het formatieproces. Een uitzondering is het bouwen van
kerncentrales. De meerderheid van de deelnemers die op de VVD en het CDA stemmen
beveelt deze optie aan, terwijl deze maatregel wordt afgeraden door een meerderheid van
deelnemers die op D66, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie stemmen. CDA stemmers zijn
negatiever over het bouwen van meer windmolens en zonnepanelen op land. Er is een
groot verschil tussen CDA- en VVD stemmers aan de ene kant en D66, PvdA, GroenLinks
en ChristenUnie stemmers aan de andere kant als het gaat om de wenselijkheid van de
maatregelen “invoeren vleesbelasting” en “verhogen energiebelasting aardgas”.
Figuur 7: Zes partijen (VVD, GroenLinks, D66, CDA, PvdA en ChristenUnie) aanen afraden opties (Open en Internet samples zijn bij elkaar genomen):

41

42

Daarnaast hebben we geanalyseerd of er een relatie is te ontdekken tussen
klimaatmaatregelen die deelnemers aanbevelen en afraden. We zien zowel bij deelnemers
uit het internetpanel als bij deelnemers aan de open raadpleging dat een grote groep het
bouwen van kerncentrales afraadt, terwijl zij andere maatregelen aanbevelen. Bij de open
raadpleging valt het op dat 43% het bouwen van meer windmolens op zee aanbeveelt,
terwijl zij het bouwen van meer windparken/zonneparken op land afraden, terwijl slechts
3% het bouwen van meer windparken op land aanbeveelt en het bouwen van meer
windparken/zonneparken op land afraadt.
Tabel 2: Combinaties tussen het aanbevelen en afraden van maatregelen door
deelnemers uit het internetpanel
Wind/Zon op land

Kilometerheffing

Subsidie elektrisch rijden

Veestapel verkleinen

Vleesbelasting

Belasting aardgas

Woningen isoleren

CO2 heffing industrie

CO2 subsidie industrie

Kerncentrale

Waterstof

Vliegbelasting

Wind op zee
-

30%

34%

22%

31%

44%

43%

9%

10%

16%

44%

12%

25%

Wind/Zon op land

6%

-

25%

14%

22%

30%

29%

6%

7%

10%

32%

8%

18%

Kilometerheffing

10%

25%

-

16%

18%

26%

26%

7%

7%

12%

31%

9%

14%

Subsidie elektrisch rijden

10%

27%

28%

-

26%

37%

35%

6%

8%

11%

40%

9%

20%

Veestapel verkleinen

9%

24%

20%

15%

-

24%

28%

7%

7%

11%

32%

8%

15%

Vleesbelasting

8%

19%

14%

13%

11%

-

18%

6%

7%

9%

26%

7%

10%

Belasting aardgas

7%

17%

15%

10%

14%

18%

-

6%

7%

9%

25%

7%

12%

Woningen isoleren

12%

33%

33%

20%

32%

44%

45%

-

9%

14%

46%

11%

24%

CO2 heffing industrie

11%

33%

32%

21%

30%

44%

44%

7%

-

13%

46%

11%

23%

CO2 subsidie industrie

10%

30%

31%

18%

28%

40%

40%

6%

7%

-

42%

10%

22%

Kerncentrales

7%

20%

18%

15%

17%

25%

24%

7%

8%

10%

-

8%

15%

Waterstof

11%

32%

32%

20%

29%

42%

42%

7%

9%

14%

43%

-

22%

Vliegbelasting

10%

27%

23%

17%

22%

31%

33%

7%

7%

12%

37%

9%

-

Afgeraden

Wind op zee

Aanbevolen

43

Tabel 3: Combinaties tussen het aanbevelen en afraden van maatregelen door
deelnemers uit de open raadpleging
Wind/Zon op land

Kilometerheffing

Subsidie elektrisch rijden

Veestapel verkleinen

Vleesbelasting

Belasting aardgas

Woningen isoleren

CO2 heffing industrie

CO2 subsidie industrie

Kerncentrale

Waterstof

Vliegbelasting

Wind op zee
-

43%

11%

25%

12%

14%

30%

4%

5%

16%

53%

9%

6%

Wind/Zon op land

3%

-

5%

13%

5%

6%

13%

2%

2%

8%

31%

6%

3%

Kilometerheffing

13%

46%

-

26%

11%

12%

29%

4%

4%

16%

55%

10%

5%

Subsidie elektrisch rijden

9%

36%

9%

-

10%

12%

22%

3%

3%

9%

43%

7%

5%

Veestapel verkleinen

11%

44%

9%

25%

-

9%

28%

4%

4%

15%

56%

10%

4%

Vleesbelasting

11%

42%

7%

24%

6%

-

25%

4%

3%

15%

56%

9%

3%

Belasting aardgas

9%

31%

6%

16%

7%

8%

-

3%

3%

10%

42%

8%

3%

Woningen isoleren

15%

52%

13%

29%

15%

18%

34%

-

6%

17%

58%

11%

8%

CO2 heffing industrie

14%

50%

12%

28%

13%

16%

33%

4%

-

16%

59%

10%

6%

CO2 subsidie industrie

12%

44%

11%

22%

13%

15%

28%

4%

5%

-

49%

9%

6%

Kerncentrales

9%

26%

9%

15%

12%

14%

19%

3%

6%

7%

-

5%

6%

Waterstof

14%

49%

12%

27%

14%

17%

33%

4%

6%

16%

54%

-

7%

Vliegbelasting

13%

49%

11%

28%

12%

14%

32%

4%

5%

17%

58%

10%

-

Afgeraden

Wind op zee

Aanbevolen

Nadat deelnemers hun advies hadden gegeven over de mate waarin klimaatmaatregelen
moeten worden toegepast om de doelstellingen in 2030 te halen, werd hen gevraagd om
te reageren op de volgende stellingen:
•

Bij het geven van het advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor mijzelf

•

Bij het geven van het advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor alle
Nederlanders

•

Bij het geven van het advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor
toekomstige generaties

•

Bij het geven van het advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor natuur
en milieu

•

Bij het geven van het advies heb ik vooral gekeken naar een gelijkmatige verdeling
van de effecten over verschillende groepen in Nederland.

Ten eerste valt het op dat slechts een beperkt aandeel van de deelnemers aan de open
raadpleging en de raadpleging met een internetpanel aangeeft dat zij vooral naar effecten
die zij zelf zullen ervaren hebben gekeken bij het geven van een advies. Deelnemers
hebben met name gekeken naar effecten voor toekomstige generaties en effecten voor de
natuur. Het grote verschil tussen de mate waarin natuur en toekomstige generaties
belangrijk zijn en eigenbelang onbelangrijk wordt geacht is aan de ene kant opvallend.

44

Aan de andere kant laten ook andere studies zien dat eigenbelang de minst belangrijke
verklarende factor is voor acceptatie van milieubelastingen en het beprijzen van mobiliteit
(Kallbekken & Sælen, 2011; Eliasson & Jonsson, 2011; Börjesson et al., 2015). Ten tweede
valt het op dat op de open raadpleging mensen afkomen die relatief veel rekening houden
met effecten voor de natuur en toekomstige generaties, terwijl de gemiddelde Nederlander
die deelneemt aan de gesloten raadpleging met het internetpanel relatief veel waarde
toekent aan effecten voor henzelf.
Figuur 8: Welke perspectieven hebben deelnemers gekozen bij het geven van
een advies

We hebben ook snel gekeken of mensen die stemmen op verschillende politieke partijen
deze vraag anders beantwoorden. We zien niet zulke grote verschillen. GroenLinks- en
D66 stemmers houden meer rekening met de natuur en toekomstige generaties bij het
geven van een advies dan VVD-stemmers, maar ook voor VVD-stemmers geldt dat zij het
minst hebben gekeken naar effecten voor henzelf bij het geven van een advies.

45

Figuur 9: Welke perspectieven hebben VVD-stemmers gekozen bij het geven van
een advies

Figuur 10: Welke perspectieven hebben D66-stemmers gekozen bij het geven
van een advies

46

Figuur 11: Welke perspectieven hebben GroenLinks-stemmers gekozen bij het
geven van een advies

We hebben ook gekeken of deelnemers die het eens zijn met de stelling “Bij het geven
van het advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor mijzelf” andere aanbevelingen
doen dan deelnemers die het oneens zijn met deze stelling. Het valt op dat de meerderheid
van de mensen die vooral naar effecten voor henzelf hebben gekeken positief is over het
bouwen van kerncentrales en negatief over het verhogen van de energiebelasting op
aardgas, terwijl dit andersom geldt voor de deelnemers die het oneens zijn met de stelling
dat zij vooral naar effecten voor henzelf hebben gekeken bij het geven van een advies.

Figuur 12: Aan- en afraden 13 opties voor respondenten met zeer mee eens/mee
eens op perspectief mijzelf (internetpanel en open raadpleging samengevoegd):

47

Figuur 13: Aan- en afraden 13 opties voor respondenten met zeer mee eens/mee
eens op perspectief natuur (internetpanel en open raadpleging samengevoegd):

Verder zien we dat deelnemers die het eens zijn met de stelling “Bij het geven van het
advies heb ik vooral gekeken naar de effecten voor natuur en milieu” veel positiever zijn
48

over de maatregelen “verkleining van de veestapel door uitkoop en afroming”, “invoering
vleesbelasting”, “verhoging van de energiebelasting op aardgas” dan deelnemers die het
oneens zijn met deze stelling. Voor het bouwen van kerncentrales geldt dit precies
andersom.
We hebben ook geanalyseerd of deelnemers die de 13 maatregelen aanraden of afraden
andere perspectieven hanteren. Allereerst valt het op dat de verschillen tussen
voorstanders en tegenstanders van maatregelen in de perspectieven die ze hanteren klein
zijn. Voor alle maatregelen geldt dat zowel voorstanders als tegenstanders het meest
kijken naar de effecten voor toekomstige generaties en natuur en milieu bij het geven van
een advies en het minst naar effecten voor henzelf. Als we inzoomen op de maatregelen
dan zijn er wel – kleine – verschillen waarneembaar en die vatten we samen in
onderstaande tabel. In de bijlage vindt u figuren die meer detailinformatie geven per
maatregel. Tabel X laat zien dat de optie “bouwen van kerncentrales” een uitzondering is.
Alleen voor deze optie geldt dat deelnemers die de optie aanraden minder hebben gekeken
naar effecten voor natuur en toekomstige generaties en meer naar effecten voor henzelf
dan deelnemers die deze optie hebben afgeraden. Maar ook voor het bouwen van
kerncentrales geldt dat deelnemers die de optie afraden meer zeggen te kijken naar natuur
en toekomstige generaties dan naar effecten voor henzelf.

Tabel 4: Verschil in perspectieven tussen deelnemers die een optie aanraden en
afraden.
Internetraadpleging: waar kijken

Open

deelnemers die de optie aanraden

deelnemers die de optie aanraden

meer of minder naar vergeleken

meer of minder naar vergeleken

met

met

deelnemers

die

de

optie

afraden?

raadpleging:

deelnemers

waar

die

de

kijken

optie

afraden?

Meer windmolens op zee
Meer windmolens en zonneparken

Meer:

op land

generaties

natuur

en

toekomstige

Minder: effecten voor mijzelf
Invoering kilometerheffing

Meer:

natuur

en

toekomstige

Meer:

natuur

en

toekomstige

generaties

generaties

Minder: effecten voor mijzelf

Minder: effecten voor mijzelf

Verkleining veestapel door uitkoop

Meer:

Meer:

en afroming

generaties

Verlenging

subsidie

elektrisch

rijden

Invoering vleesbelasting

Verhogen

energiebelasting

natuur

en

toekomstige

natuur

en

toekomstige

generaties

Minder: effecten voor mijzelf

Minder: effecten voor mijzelf

Meer:

Meer:

natuur

en

toekomstige

natuur

en

toekomstige

generaties

generaties

Minder: effecten voor mijzelf

Minder: effecten voor mijzelf

op

Meer:

aardgas

natuur

en

toekomstige

generaties
Minder: effecten voor mijzelf

49

Stimuleren

van

isolatie

van

woningen

Meer:

natuur

en

toekomstige

generaties
Minder: effecten voor mijzelf

Aanscherping CO2 heffing industrie

Meer:

natuur

en

toekomstige

generaties

Meer:

natuur

en

toekomstige

generaties
Minder: effecten voor mijzelf

Meer subsidie afname CO2 uitstoot

Meer:

industrie

generaties

natuur

en

toekomstige

Minder: effecten voor mijzelf
Het bouwen van kerncentrales

Minder: natuur

Meer: effecten voor mijzelf
Minder:

natuur

en

toekomstige

en

toekomstige

generaties
Investeren in groene waterstof

Meer:

natuur

en

toekomstige

en

toekomstige

generaties
Verhogen van de vliegbelasting

Meer:

natuur

Meer:

natuur

generaties

generaties

Minder: effecten voor mijzelf

Minder: effecten voor mijzelf

Deelnemers is ook gevraagd om aan te geven in welke mate de 10 maatregelen die
onderdeel waren van de PWE een effect zullen hebben op hun eigen leven. De
onderstaande

figuur

presenteert

allereerst in

welke mate deelnemers

van

het

internetpanel en de open raadpleging effecten verwachten van de 10 maatregelen. We
maken ook een onderscheid tussen de deelnemers die de maatregelen aanraden en
afraden. Als we kijken naar de internetraadpleging met het panel en de open raadpleging,
dan zien we dat voor elke maatregel geldt dat het percentage deelnemers dat geen effect
of een klein effect denkt te ervaren relatief groot is. Eén van de doelen van een PWEraadpleging is om niet alleen burgers met een groot belang de kans te geven om hun
voorkeuren door te geven, maar de raadpleging ook laagdrempelig genoeg te maken voor
burgers die nauwelijks effecten van beleid zullen ervaren, maar die wel hun mening willen
geven. We zien bij het internetpanel dat er weinig verschil is tussen deelnemers die
maatregelen afraden of aanraden wat betreft de effecten die zij denken te ervaren door
de maatregel. Ook zien we dat voor alle maatregelen geldt dat er onder de deelnemers
aan de internetraadpleging een goede balans is tussen deelnemers die een (zeer) groot
effect denken te ervaren en deelnemers die geen effect of een klein effect denken te
ervaren. Er zijn uiteraard wel verschillen: “Verlenging subsidie elektrisch rijden”,
“Verkleining veestapel door uitkoop en afroming” en “Meer windmolens op zee” zijn
maatregelen waar meer dan 50% van de deelnemers van denkt geen effecten of kleine
effecten te ervaren, terwijl dit percentage bij “Verhogen energiebelasting op aardgas” rond
de 25% ligt. Deelnemers uit het internetpanel verwachten met name effecten te ervaren
van het verhogen van de belasting op aardgas en de vleesbelasting en dit zijn ook
maatregelen die door meer dan de helft van de deelnemers wordt afgeraden.

50

Figuur 14 Ervaren effecten door deelnemers van de maatregelen uitgesplitst naar
deelnemers die de maatregelen aan- en afraden, gesorteerd op ervaren effect:

De open raadpleging geeft een heel ander beeld. We zien grote verschillen tussen
deelnemers die maatregelen afraden of aanraden wat betreft de effecten die zij denken te
ervaren door de maatregel. Voor de maatregel “Meer windmolens en zonneparken op land”
geldt dat bijna 40% van de deelnemers die de maatregel afraadt denkt grote of zeer grote
effecten van de maatregel te ervaren, terwijl dit geldt voor ongeveer 10% van de

51

deelnemers die de optie aanbeveelt. Een zelfde beeld is te zien bij “invoering
vleesbelasting” en “invoering kilometerheffing”. Daarbij is er veel minder dan bij de
internetraadpleging een balans tussen deelnemers die een (zeer) groot effect denken te
ervaren en deelnemers die geen effect of een klein effect denken te ervaren. Minder dan
10% van de deelnemers denkt (zeer) grote effecten te ervaren van “meer windmolens op
zee” en bij de “verhogen van de energiebelasting” ligt dit op 40%.
Ook als we de effecten die deelnemers ervaren van maatregelen bij elkaar optellen en het
gemiddelde effect per maatregel berekenen voor de deelnemers die een maatregel
aanbevelen of afraden, dan zien we een ander beeld bij deelnemers uit het internetpanel
en de open raadpleging. Bij zowel “meer windmolens op zee” als “meer windmolens en
zonneparken op land” zit er een veel groter verschil tussen het gemiddelde effect dat wordt
ervaren door deelnemers die de maatregel afraden en aanraden bij de open raadpleging
dan bij de raadpleging met het internetpanel.

Tabel 5: Gemiddeld ervaren effect door deelnemers die de maatregelen aanraden
en afraden. 0 = geen effect; 1 = klein effect; 2 = redelijk effect; 3 = groot effect;
4 = zeer groot effect

Internet panel

Internet panel

Open raadpleging

Open raadpleging

aanraden

afraden

aanraden

afraden

1,34

1,34

0,54

0,92

1,68

1,79

1,36

2,12

1,81

2,00

1,72

2,24

1,53

1,10

1,21

0,66

Verkleining veestapel

1,52

1,42

0,92

1,24

Vleesbelasting

1,93

2,01

1,47

2,14

Verhogen

2,07

2,22

2,01

2,23

Stimuleren isolatie

2,01

2,12

1,50

1,28

Aanscherpen CO2 heffing

1,63

1,96

1,03

1,39

1,59

1,72

0,82

0,95

Meer wind op zee
Meer

windmolens

en

zonneparken op land
Kilometerheffing
Verlening

subsidie

elektrische auto’s

energiebelasting

aardgas

industrie
Meer subsidie CO2 reductie
industrie

52

3.2. Uitkomsten van Latente Klasse Clusteranalyse
De combinatie van gekozen maatregelen en kenmerken van Nederlanders (bijv. geslacht,
leeftijd, inkomen, politieke voorkeur) is verder geanalyseerd door middel van een latente
klasse clusteranalyse. Deze geavanceerde methode identificeert groepen individuen die
eenzelfde combinatie van maatregelen kiezen, een zogenoemd cluster. Het model
maximaliseert de homogeniteit van keuzes binnen clusters en de heterogeniteit tussen de
clusters. Daarnaast laat de analyse zien welke segmenten van de bevolking de grootste
kans hebben om de desbetreffende combinatie van maatregelen te kiezen op basis van
persoonskenmerken als leeftijd, geslacht en inkomen. Zo kan bepaald worden welke
klimaatmaatregelen populair zijn onder welke groepen binnen de bevolking. Een voordeel
van deze methode ten opzichte van andere methodes is dat op basis van statistische
criteria een optimaal aantal clusters wordt bepaald.

3.2.1 Latente Klasse Clusteranalyse van de adviezen in de PWE
Het model laat zowel voor de internetraadpleging als de open raadpleging 4 duidelijke
clusters zien. We stelden vast dat alleen leeftijd, stedelijkheid en politieke kleur invloed
hadden op het clusters waarin deelnemers konden worden ingedeeld. Variabelen als
‘inkomen’ en ‘opleidingsniveau’ hadden hier geen invloed op. Hieronder presenteren we
screenshots van de vier clusters die we identificeerden in beide samples. We beginnen bij
de 4 clusters die we identificeerden in het internetpanel Meer detailinformatie is in de
bijlage te vinden.
Cluster 1 internetraadpleging (64%): “de gematigde meerderheid”

De gematigde meerderheid is geneigd om in alle sectoren te kiezen om maatregelen tot
op zekere hoogte toe te passen. Deze groep adviseert de regering om relatief beperkt in
te zetten op belastingen zoals een vleesbelasting en het verhogen van energiebelasting
op aardgas. Aan de andere kant vindt deze groep dat de regering maximaal moet inzetten
op windmolens op zee en windmolens en zonneparken op land. In deze groep zijn jongeren
53

die in steden leven oververtegenwoordigd. Wat betreft politieke kleur zijn zowel
rechtsgeoriënteerde als linksgeoriënteerde stemmers goed vertegenwoordigd in deze
groep.

Cluster 2 internetraadpleging (20%): “spaar de landbouw en wees voorzichtig
met belastingen”

Cluster 2 heeft vergeleken met Cluster 1 veel meer uitgesproken preferenties. Dit cluster
zet vol in op zes verschillende maatregelen waaronder de maatregelen die betrekking
hebben op de industrie, windmolens op zee en windmolens en zonneparken op land. Aan
de andere kant, is deze groep niet gecharmeerd van de twee maatregelen die de landbouw
raken en maatregelen zoals energiebelasting op aardgas die de burger direct in de
portemonnee raken. In Cluster 2 zijn vooral ouderen die op het platte land wonen en die
op politieke partijen aan de rechterzijde van het politieke spectrum stemmen
oververtegenwoordigd.

Cluster 3 internetraadpleging (10%): “pak de landbouw, de industrie en de
automobilist aan”

Cluster 3 wijkt sterk af van Cluster 2 wat betreft hun preferenties over klimaatbeleid. Deze
groep adviseert de regering juist om maximaal in te zetten op maatregelen die ervoor

54

zorgen dat uitstoot van broeikasgassen in de landbouw wordt teruggedrongen. Ook vindt
deze groep dat de CO2 heffing voor de industrie moet worden aangescherpt en zijn zij
warm pleitbezorger van een maximale toepassing van de kilometerheffing. Net als bij
Cluster 2 zijn ouderen die op het platteland leven oververtegenwoordigd. Het grote
verschil is dat deelnemers die bij Cluster 3 kunnen worden ingedeeld geneigd zijn om te
stemmen op politieke partijen aan de linkerkant van het politieke spectrum.

Cluster 4 internetraadpleging (6%): “Zet vol in op klimaatbeleid”

Tot slot identificeert het latente klasse clustermodel Cluster 4 dat de regering adviseert
om vol in te zetten op klimaatbeleid. Dit Cluster 4 bestaat vooral uit jongeren die op linkse
politieke partijen stemmen. Wie zien niet dat inwoners uit een bepaalde regio
oververtegenwoordigd zijn.

Cluster 1 open raadpleging (48%): “pak de vleeseter, de industrie en de
automobilist aan, maar zet geen windmolens en zonneparken op land neer”

De meeste deelnemers aan de open raadpleging kunnen worden ingedeeld in een cluster
dat maximaal inzet op zes maatregelen. Allereerst de twee maatregelen die als doel
hebben om broeikasgassen in de industrie terug te dringen, maar dit cluster stelt ook voor
om een maximale variant van de vleesbelasting en de kilometerheffing in te voeren. Tot
slot zet dit cluster ook maximaal in op het stimuleren van de isolatie van woningen en het
55

bouwen van windmolens op zee. Qua samenstelling van klimaatmaatregelen lijkt Cluster
1 van de open raadpleging sterk op Cluster 3 van de internetraadpleging. Een belangrijk
verschil is dat Cluster 1 van de open raadpleging adviseert om geen extra windparken en
zonneparken op land te bouwen. Cluster 1 bevat vooral Nederlanders die in de steden
leven en op centrum-linkse partijen stemmen. Zowel ouderen als jongeren zijn goed
vertegenwoordigd in dit cluster.

Cluster 2 open raadpleging (32%): “pak de landbouw, de industrie en de
automobilist aan, maar zet geen windmolens en zonneparken op land neer en
verleng de subsidie van elektrisch rijden niet”

Cluster 2 van de open raadpleging vertoont sterke gelijkenissen met Cluster 1. Een
belangrijk verschil is dat deelnemers uit Cluster 2 vinden dat de maatregel “Verkleining
veestapel door uitkoop/afroming” maximaal moet worden ingezet, terwijl zij minder
positief zijn over subsidies voor de industrie en isolatie van woningen en vinden dat de
subsidie op elektrisch rijden helemaal niet meer moet worden verlengd. In dit cluster zijn
Nederlanders van middelbare leeftijd oververtegenwoordigd die op centrum-linkse partijen
stemmen. Mensen uit dit cluster wonen zowel in dorpen als in (grote) steden.

Cluster 3 open raadpleging (11%): “Zet vol in op klimaatbeleid”

Cluster 3 uit de open raadpleging maakt dezelfde keuzes als Cluster 4 uit de
internetraadpleging. De socio-demografische kenmerken zijn ook hetzelfde. Jongeren uit
de grote steden die op linksgeoriënteerde partijen die natuur een warm hart toedragen
56

(GroenLinks en de Partij voor de Dieren) zijn oververtegenwoordigd.

Cluster 4 open raadpleging (9%): “Zet sterk in op klimaatbeleid, maar ontzie de
landbouw en zet geen windmolens en zonneparken op land neer”.

Cluster 4 van de open raadpleging heeft een scherpe mening over de 10 maatregelen die
zij moesten beoordelen. Aan de ene kant stellen zij voor om maximaal in te zetten op zes
maatregelen, maar aan de andere kant vinden zij dat de regering niet moet inzetten op
maatregelen die als doel hebben om broeikasgassen in de landbouw terug te dringen en
ook adviseren zij de overheid om geen extra windparken en zonneparken op land te
bouwen. In dit cluster zijn Nederlanders van middelbare leeftijd die op centrum-rechtste
partijen stemmen en die in dorpen en op het platteland leven oververtegenwoordigd.
Het valt op dat alle vier de clusters uit de open raadpleging adviseren om de maatregelen
aanscherping CO2 heffing industrie, invoering kilometerheffing en meer windmolens op zee
maximaal toe te passen. In de internetraadpleging adviseren ook alle clusters een
maximale toepassing van windmolens op zee. Voor de kilometerheffing en de
aanscherping van de heffing in de industrie geldt dat 2 clusters uit de internetraadpleging
adviseren om hier maximaal op in te zetten, terwijl 2 clusters alleen een extra inzet
adviseren.

Uit

deze

analyse

volgt

dat

er

een

groot

verschil

zit

tussen

de

internetraadpleging en de open raadpleging als het gaat om de mate waarin het bouwen
van windmolens op land en zonneparken op land als wenselijk wordt ervaren. Bij de
internetraadpleging adviseren drie clusters dat de regering maximaal moet inzetten op
deze maatregel, terwijl bij de open raadpleging juist drie clusters van mening zijn dat deze
maatregel helemaal niet moet worden toegepast.

3.2.2 Latente Klasse Clusteranalyse van de adviezen na de PWE
In het tweede onderdeel van de raadpleging werd aan deelnemers gevraagd of zij de 10
maatregelen wel of niet zouden aanbevelen aan de overheid. Tegenstanders van
klimaatbeleid kunnen hier ook aangeven dat zij willen dat de overheid geen enkele
maatregel neemt. Deelnemers konden in dit onderdeel ook nog drie andere maatregelen
57

beoordelen: ‘bouwen van kerncentrales’, ‘investeren in groene waterstof’ en ´verhogen
van de vliegbelasting´. Ook deze data hebben we geanalyseerd met een latente klasse
clusteranalyse. De analyse laat zien dat Nederlanders ook wat betreft deze keuzes zijn
onder te verdelen in vier groepen. Dit geldt zowel voor het internetpanel als de open
raadpleging. De bespreking van de clusters in 3.2.2. is minder uitgebreid dan de
bespreking van de clusters in 3.2.1 omdat de data die besproken is in 3.2.1 meer verfijnd
is. In cluster 1 van het internetpanel (37% van de deelnemers) raden vrijwel alle
deelnemers de CO2-heffing voor de industrie en het stimuleren van het isoleren van
woningen aan. Het invoeren van een vleesbelasting wordt slechts door 20% van de
deelnemers uit dit cluster geadviseerd. Deelnemers uit dit cluster zijn zeer positief over
maatregelen die het dagelijks leven van burgers nauwelijks raken en ze zijn relatief
negatief over maatregelen die direct ingrijpen op het dagelijks leven (vleesbelasting,
kilometerheffing, energiebelasting). In dit cluster zitten vooral oudere, laagopgeleide
Nederlanders met een laag inkomen.

Cluster 1 - Internetpanel (37%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Ook deze latente klasse clusteranalyse vindt een cluster in het internetpanel dat zeer
positief is over klimaatbeleid. Dit cluster bestaat hoofdzakelijk uit jongeren. De enige
maatregel die minder goed scoort is het bouwen van kerncentrales. Ongeveer de helft van
de deelnemers uit cluster 2 beveelt deze maatregel aan en de andere helft raadt het af.
Het cluster dat vol wil inzetten op klimaatbeleid is hier iets groter (12%) dan het cluster
dat bij de PWE taak vol wilde inzetten op klimaatbeleid (6%). Dit kan worden verklaard
doordat deelnemers bij de vraag na de PWE-taak om klimaatmaatregelen aan te bevelen
of af te raden de vrijheid hadden om alle maatregelen aan te bevelen zonder dat zij werden
gehinderd door de budgetrestrictie van 15 miljard.

58

Cluster 2 - Internetpanel (12%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Het derde cluster dat wordt vastgesteld door de clusteranalyse is verdeeld over de
wenselijkheid van de 13 maatregelen. Het bouwen van windmolens op zee wordt door de
meerderheid van dit cluster aanbevolen, maar voor de andere maatregelen geldt dat
ongeveer de helft van het cluster ze aanbeveelt. Het cluster bestaat vooral uit
hoogopgeleiden met een hoog inkomen.

Cluster 3 - Internetpanel (31%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Het vierde cluster (ongeveer 20% van de deelnemers) is zeer negatief over klimaatbeleid.
Alle 13 maatregelen worden door een ruime meerderheid afgeraden. Het cluster bestaat

59

voornamelijk uit ouderen, hoogopgeleiden met een gemiddeld inkomen. Het cluster is
ongeveer even groot als het percentage deelnemers dat voorafgaande aan de PWE taak
aangaf te twijfelen aan de ernst van klimaatbeleid.

Cluster 4 - Internetpanel (20%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Ook in de open raadpleging kunnen we vier clusters onderscheiden op basis van de latente
klasse clusteranalyse. Allereerst vindt de LCCA een groot cluster dat overwegend positief
is over de klimaatmaatregelen. Het bouwen van kerncentrales en het bouwen van
windmolens en zonneparken op land krijgen minder steun van dit cluster. In dit cluster
zijn vrouwen en ouderen oververtegenwoordigd.

Cluster 1 - Open raadpleging (50%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

60

Cluster 2 is nog positiever over de klimaatmaatregelen. Het bouwen van kerncentrales is
een uitzondering. Ook voor de open raadpleging geldt dat het cluster dat vol wil inzetten
op klimaatbeleid bij het beantwoorden van de vragen na de PWE taak groter is dan tijdens
de PWE taak (3.2.1). Cluster 2 bestaat vooral uit jongeren, hoogopgeleiden die in steden
wonen.

Cluster 2 - Open raadpleging (29%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Cluster 3 is zeer positief over maatregelen die het dagelijks leven van burgers nauwelijks
raken en ze zijn relatief negatief over maatregelen die direct ingrijpen op het dagelijks
leven (vleesbelasting, windmolens en zonnepanelen op land, energiebelasting). In dit
cluster zitten vooral vrouwen en Nederlanders die in dorpen en kleine steden wonen.

61

Cluster 3 - Open raadpleging (18%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Tot slot een klein Cluster 4 dat vooral positief is over het bouwen van kerncentrales en het
stimuleren van het isoleren van woningen, maar relatief negatief over andere
maatregelen.

Cluster 4 - Open raadpleging (3%)
Vliegbelasting
Groene waterstof
Kerncentrale
CO2 subsidie industrie
CO2 heffing industrie
Woningen isoleren
Belasting aardgas
Vleesbelasting
Verkleinen veestapel
Subsidie elektrisch rijden
Kilometerheffing
Wind en zon op land
Wind op zee
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

62

3.3 Kwalitatieve resultaten
De resultaten van de latente klasse clusteranalyses (LKCAs) in sectie 3.2 laten zien dat
ongeveer 25% van de deelnemers een zeer uitgesproken mening heeft over de
wenselijkheid van een ambitieuzer klimaatbeleid. Dit zijn de felle tegenstanders die extra
klimaatbeleid afzweren en de felle voorstanders die vinden dat de regering niet ver genoeg
kan gaan. De LKCA laat zien dat 6% van de deelnemers uit het internetpanel wil dat de
overheid zoveel mogelijk inzet op klimaatbeleid. Bij de open raadpleging is deze groep
groter (11%). Deze groep vindt dat individuele burgers en de overheid grotere stappen
moeten zetten om klimaatverandering tegen te gaan dan alleen het implementeren van
maatregelen die voorlagen in de klimaatraadpleging. Burgers moeten hun consumptie fors
terugdringen en de overheid heeft de taak om consumptie te ontmoedigen. Aan de andere
kant geeft 20% van de deelnemers uit het internetpanel aan dat zij zeer negatief zijn over
het invoeren van extra klimaatbeleid. Alle maatregelen worden afgeraden door een ruime
meerderheid uit deze groep. Ouderen, hoogopgeleiden en mensen met een gemiddeld
inkomen zijn oververtegenwoordigd in deze groep. 19% van de deelnemers uit het
internetpanel geeft aan dat zij vinden dat de Nederlandse overheid niet meer zou moeten
doen om klimaatverandering tegen te gaan en 23% geeft aan te twijfelen aan de ernst
van klimaatverandering. De open raadpleging bevat ook een groep die tegenstander is
van een ambitieuzer klimaatbeleid, maar deze groep is veel kleiner. 11% van de
deelnemers vindt niet dat de Nederlandse overheid meer zou moeten doen om
klimaatverandering tegen te gaan en 9% geeft aan te twijfelen aan de ernst van
klimaatverandering.
Naast de tegenstanders van ambitieuzer klimaatbeleid en de groep Nederlanders die
positief is over een zo ambitieus mogelijk klimaatbeleid is er een grote middengroep. Het
doel van deze sectie is om meer duidelijkheid te krijgen over de beweegredenen van
deelnemers aan de klimaatraadpleging die ambitieuzer klimaatbeleid onder geen enkele
voorwaarde steunen, onder alle voorwaarden steunen en de middengroep waarvoor geldt
dat de steun voor ambitieuzer klimaatbeleid sterk afhankelijk is van een aantal
voorwaarden.
Nadat deelnemers een advies hadden gegeven over de 13 maatregelen in het twee
onderdeel van de klimaatraadpleging, werd er aan hen gevraagd of zij hun advies wilden
beargumenteren. Deelnemers waren niet verplicht om een motivatie te geven. Zij konden
er dus voor kiezen om helemaal geen argumenten te geven of om slechts voor een paar
maatregelen hun keuzes te beargumenteren.

63

Een team van studenten van de TU Delft heeft de kwalitatieve argumenten in twee ronden
geanalyseerd. In de eerste ronde zijn de argumenten die respondenten hebben genoemd
doorgelezen en op basis hiervan is een lijst vastgesteld van categorieën van argumenten.
Voor elke categorie is een code vastgesteld. In de tweede ronde zijn de argumenten van
4.000 respondenten gecodeerd (2.000 uit de internetraadpleging en 2.000 uit de open
raadpleging). Op basis van deze analyse hebben we voor elke maatregel een
argumentenkaart gemaakt. We geven ook kwantitatief weer hoe vaak argumenten zijn
genoemd. Dit geeft een indicatie van de mate waarin een argument leeft onder inwoners
van Nederland. De argumenten die burgers noemen, kunnen worden gebruikt om beter te
begrijpen waarom burgers een voorkeur hebben voor een bepaalde maatregel of zich juist
zorgen maken om een maatregel. De onderbouwingen bieden ook inzicht in de
argumenten die burgers zullen aanvoeren die het (niet) eens zijn met de uiteindelijke
keuzes van de regering. Tot slot kunnen de argumenten beleidsmakers helpen in de
communicatie van beleid omdat het duidelijkheid geeft over de kennis van de bevolking
over de positieve en negatieve effecten van beleidsmaatregelen. Voordat we voor elke
maatregel de argumenten voor- en tegen bespreken die we vaak zijn tegengekomen in de
data gaan we eerst in op de argumenten die we tegenkomen bij uitgesproken voor- en
tegenstanders van een ambitieus klimaatbeleid.

3.3.1

Voorstanders

van

zeer

ambitieus

klimaatbeleid

willen

drastische herziening van de samenleving
De latente klasse clusteranalyse liet zien dat er een groep deelnemers is die vol wil inzetten
op alle maatregelen die onderwerp zijn van de klimaatraadpleging. De kwalitatieve
antwoorden van deze groep deelnemers suggereren dat zij de maatregelen die voorliggen
in de klimaatraadpleging niet ver genoeg vinden gaan. Deze deelnemers vinden dat de
samenleving moet toegroeien naar een andere manier van denken over onderwerpen als
economische groei. Focus op eeuwigdurende groei is volgens hen niet duurzaam en
daardoor niet haalbaar. Mensen moeten erop gericht zijn om binnen de grenzen van de
planeet te leven. Zie bijvoorbeeld de volgende quote:
“De voorwaarde scheppende systemen op onze planeet kunnen alleen functioneren als de
mens binnen de grenzen daarvan blijft. Dat vereist een andere leefstijl en een
fundamenteel andere opzet van de samenleving. Nederland heeft te lang gewacht met het
nemen van maatregelen, waardoor alleen radicaal ingrijpen het verschil kan maken tussen
een ramp en een catastrofe.”
“Welvaart is veel minder belangrijk als we de planeet leefbaar willen houden. Dan maar
een kleinere tv, af en toe een stukje vlees, een kleine elektrische auto, een keer per jaar
64

met de auto op vakantie en een minder groot huis.”
Een tweede reden voor een fundamentele gedragsverandering is volgens deelnemers het
belang van de mate waarin toekomstige generaties op een gelukkige manier kunnen leven.
“Doorgaan op de gebaande weg is een lening nemen op de toekomstige generaties. In
wezen hebben we de volgende generaties de oorlog verklaard en dat is niet zoals we met
ze om moeten gaan). Kinderen zijn dan ook bijzonder veel groener dan ouderen, het is
immers hun toekomst die we nu opeten.”
Deze groep stelt dat een drastische herziening van de samenleving nodig is om de wereld
te redden. Gebruik van elektriciteit, producten en grondstoffen moet sterk worden
teruggedrongen.
“We moeten denk ik wennen aan een nieuwe manier van leven, waarin niet alles op ieder
moment vanzelfsprekend is, maar waarin de kwaliteit van leven prima is (of zelfs vooruit
gaat): veel minder vlees eten (ook gezonder); minder reizen met de auto of met
vliegtuigen.”
“Het leven zoals we tot nu toe leefden kan niet langer voortgezet worden. De
consequenties van het menselijke gedrag over de laatste 150 jaar heeft een aanslag
gepleegd op het klimaat en daarmee op het milieu. We moeten de verantwoordelijkheid
durven nemen om forse maatregelen te nemen die werkelijk impact hebben. Dat geldt
voor alle onderdelen van het leven: werk, vrijetijd, wonen, reizen, eten, drinken,
gezondheid en misschien ook wel geluk.”
Een aantal deelnemers geeft aan dat de coronacrisis heeft laten zien dat we als
samenleving in staat zijn snel en drastische gedragsveranderingen door te voeren. Zie
bijvoorbeeld de volgende quote:
“We moeten streven naar een andere economie, waarin niet het kapitaal het belangrijkste
is en de economische groei, maar een economie waar de menselijke waarden centraal
staan. We zijn met de Corona-crisis met de neus op de feiten gedrukt. Het zette ons leven
op de kop in Nederland en de hele wereld. Ineens was er van alles mogelijk om voor elkaar
te krijgen. Die energie moeten we vasthouden en de wereld verbeteren. Mooie woorden
in verkiezingsprogramma's hebben alleen waarde als het omgezet wordt in daden. Eerlijke
handel en aanpakken van de ongelijkheid. De menselijke maat moet leidraad worden en
de bureaucratie aanpakken. De vervuilers moeten meer gaan betalen. En de kosten van
het maken van producten moeten doorberekend worden. Productieprocessen moeten
transparanter worden. De impact van ons handelen moet beter en eerlijker in kaart
gebracht worden. Als je een vliegreis boekt moet dat een eerlijke prijs krijgen. Je mag er
65

best 3 jaar voor sparen, het moet weer bijzonder worden, een voorrecht. In Nederland
hebben we inmiddels 8 miljoen auto's. Ook al worden die straks allemaal elektrisch, het
zijn er wel erg veel. Het heeft heel veel impact op onze leefomgeving. Openbaar vervoer
zou veel goedkoper moeten worden, flexibeler en frequenter.”
Wie moet er volgens deze groep deelnemers verantwoordelijkheid nemen voor deze
omwenteling? Aan de ene kant zijn er deelnemers die vinden dat de verantwoordelijkheid
bij individuen zelf moet liggen. Zie bijvoorbeeld de volgende quote:
“We voelen niet wat we aanrichten. Het draait nu vooral om hoe we nu alles willen hebben
en kunnen doen. Het is belachelijk dat ons belasting geld gaat naar fossiele industrie die
mijn toekomst en onze planeet kapot maken. En waar we ook letterlijk in de toekomst
voor gaan betalen. Dat we voor een appel en ei naar Barcelona kunnen vliegen en we elke
dag een groot stuk vlees op ons bord hebben liggen. We leefden allemaal alsof alles maar
moest kunnen. Het wordt tijd dat we weer leren betalen voor wat we extra willen.”
Daarnaast zijn er ook deelnemers die vinden dat de overheid het voortouw moet nemen
en maatregelen moet nemen die ervoor zorgen dat niet-duurzaam gedrag wordt
ontmoedigd. Zie bijvoorbeeld de volgende quotes:
“Wereldwijd, maar vooral in de westerse consumptiemaatschappijen, dus zeker in
Nederland, zou de consumptie per hoofd van de bevolking drastisch teruggebracht moeten
worden. Dat betekent dat rijden, ook elektrisch, vliegen, vlees eten en gas en aardolie
verstoken sterk ontmoedigd moeten worden door ze zwaarder te belasten.”
“Verder zal de overheid door middel van subsidies en regelgeving duurzaam, circulair
gedrag van zowel producten als consumenten moeten stimuleren. Het overlaten aan de
markt blijkt niet voldoende te werken. Er is zoveel subsidie gestopt in ongezonde,
milieuonvriendelijke producten en productiemethoden. Laten we nu eens betere keuzes
maken. Minder vlees, minder vliegen, minder autokilometers, duurzame gezonde
landbouw, hergebruik stimuleren, consuminderen. Een eerlijke prijs betalen voor
producten die milieuschade in aanmerking neemt. The bigger and longterm picture laten
zien. Weg met het korte termijn denken. Weg met de schadelijke invloed van lobby's die
een gezonder milieu en een gezondere leefstijl in de weg staan. Gezond gedrag
stimuleren.”
Uiteraard

zijn

er

ook

deelnemers

die

voorstander

zijn

van

een

gedeelde

verantwoordelijkheid.
“Het invoeren van een vleesbelasting en een kilometerheffing raakt alle Nederlanders: dit
lijkt mij van enorm belang. De klimaatcrisis is niet een ver van mijn bed-show, het is niet
66

een probleem van de overheid alleen. Dit is een crisis van ons allemaal en dat is wat er
nu mist in het klimaatbeleid. We moeten dit samen doen en deze samenwerking vraagt
gedragsverandering van alle Nederlanders. En als dit een gedragsverandering is die
opgelegd moet worden omdat mensen zelf hun verantwoordelijkheid niet nemen door
minder vlees te eten, minder auto te rijden, minder fast fashion te kopen en minder te
vliegen, dan moet het maar zo. Het is jammer dat zoveel mensen hun ogen nog sluiten
voor deze serieuze en onomkeerbare crisis. Ik vind dat de overheid niet alleen moet
focussen op wat zij moeten veranderen, maar ook op wat wij allemaal moeten veranderen
(iets wat ik overigens ook in elk verkiezingsplan mis). Dit creëert een gevoel van
saamhorigheid en leidt tot een betere relatie tussen politiek en volk. Gedragsverandering
zou gestimuleerd moeten worden door voorlichting en onderwijs, zodat onwetendheid en
bewust wegkijken niet meer kan en men niet meer achteloos een plastic tas koopt bij de
Albert Heijn, om daar zijn/haar plastic verpakte bananen en courgettes in te doen.”
Volgens deelnemers uit deze groep gaan de maatregelen uit de klimaatraadpleging niet
ver genoeg. Zij noemen een breed scala aan maatregelen die ook genomen zouden
moeten worden.
“Er moet een ontmoediging komen van onnodig consumeren. Stimuleer het maken van
apparaten, spullen en kleding die lang meegaan. Zorg dat consumenten niet aangespoord
worden tot grazing, onvoedzaam eten, kopen van nutteloze producten en mode. Propageer
sober leven. Stimuleer toerisme dicht bij huis. Stimuleer mensen winterkleding te dragen
in de winter. Stop onnodige verlichting in gebouwen en steden. Ontmoedig onnodig grote
auto's. Zorg voor betere lesprogramma's op school EN bedrijven over duurzaamheid.”
Ook zijn er deelnemers die juist maatregelen uit de klimaatraadpleging zoals “Windmolens
op Zee” afraden, omdat ze vinden dat er eerst moet worden ingezet op het veranderen
van consumentengedrag.
“Om bij de mensen het besef te vergroten eerst starten met maatregelen die gedrag
veranderd. Voor dat de zee wordt volgebouwd met windmolens eerst de mensen de
gevolgen van het consumptiegedrag te laten voelen cq ervaren.”
Een aantal deelnemers geeft aan dat de overheid ook een duidelijk plan moet schetsen
hoe een samenleving eruit moet zien die niet gericht is op economische groei. Zo zegt een
deelnemer:
“Afdwingen moet maar moet gepaard gaan met structureel goed communiceren dat we
naar een andere samenleving toe moeten, anders leven.”
In de klimaatraadpleging konden deelnemers die voorstander waren van het verminderen
67

van energiegebruik kiezen voor het verhogen van de energiebelasting. Er zijn ook
respondenten die andere oplossingen aandragen om energieverbruik terug te dingen.
“Een campagne starten om consumenten te belonen als ze hun telefoons, tablet e.d. langer
dan 1 of 2 haar gebruiken. En wordt het niet eens tijd om na te gaan denken om
consumenten een soort van subsidie te geven als ze producten aanschaffen die zo min
mogelijk stroom verbruiken. Bv een loket inrichten waar mensen de betaalde btw terug
kunnen krijgen van producten die minder dan X verbruiken in vergelijk met andere
gadgets. Als consumenten deze massaal aanschaffen dan zal de industrie wel mee moeten
gaan anders kost het hen omzet.”
Er zijn ook respondenten die breder kijken dan alleen naar energieverbruik. Deze
respondenten vinden dat milieuschade en/of sociale schade moet worden doorberekend in
de kosten van consumentenproducten.
“Ik vind het belangrijk dat mensen meer bewust worden van het effect van hun
consumentengedrag op het milieu. Door kosten te rekenen voor milieubelastende
activiteiten of producten krijgt het milieu belasten een waarde. Ik hoop daardoor dat
mensen minder dingen zullen ondernemen of producten kopen die milieubelastend zijn
zoals: veel vlees eten, veel auto rijden, veel vliegen, veel gas verbruiken etc.”
“In de prijs van een product zou zowel een milieucomponent als een sociaalcomponent
opgenomen moeten zijn. Een verontreinigend product wordt daardoor duurder dan een
duurzaam geproduceerd product. Reparatie en herstel van goederen moet de norm
worden. Daar moet beleid op gericht zijn. Niet op vernieuwen en vervangen.”

3.3.2

Argumenten

van

tegenstanders

van

een

ambitieuzer

klimaatbeleid
De latente klasse clusteranalyses laten zien dat met name het internetpanel een
substantiële groep bevat van Nederlanders die tegenstander zijn van een ambitieuzer
klimaatbeleid. Dat deze Nederlanders tegen een ambitieuzer klimaatbeleid zijn hoeft niet
per se te zeggen dat ze ook tegen het huidige klimaatbeleid zijn. Dit hebben we niet
onderzocht. Wat zijn de argumenten die tegenstanders noemen. Allereerst is er een groep
deelnemers die niet gelooft dat klimaatverandering bestaat. Daarbij zijn er deelnemers die
klimaatverandering wel erkennen maar het probleem ervan niet zien en er zijn deelnemers
die denken dat het probleem vooral bedacht is om geld aan te verdienen.
“Ik geloof niet in die klimaatcrisis. De opwarming van de aarde is normaal en gebeurt om
de zoveel tijd, net als dat deze weer afkoelt.”

68

“Maak nu svp eens duidelijk wat het probleem is?! Ik begrijp het namelijk echt niet. 1)
opwarming van de aarde? Ja en, voor ons in Nederland zorgt dat voor een beter klimaat.
2) Stijging zeespiegel? Hogere dijken!”
“De hele klimaatverandering staat in het teken van geld verdienen. We heffen belasting,
die weer wordt gebruikt om andere investeerders, tegen belachelijke bedragen, over te
halen om windmolens te bouwen. Het is één grote industrie!”
“CO2 maak ik me totaal niet druk om, ik denk dat de gegevens omtrent het effect van
CO2 uitstoot zeer misleidend, zwaar overtrokken en corrupt zijn, andere gassen misschien
wel. Wel vind ik het netjes omgaan met de natuur belangrijk, schone lucht, schoon water,
dus CO2 uitstoot als het de luchtkwaliteit vermindert wel een belangrijk punt maar niet
wat betreft het zogenaamde broeikas effect, want er zijn veel hogere concentraties CO2
in de atmosfeer geweest op vele momenten in de geschiedenis dus die b.s. komt er bij mij
niet in, en dan China lekker een economisch voordeel geven, lekker slim maar niet heus.
jullie vernietigen kapitaal en onze positie op het wereldtoneel in de toekomst en laten de
arbeidersklasse ernstig in de steek. wat ik niet zou aanbevelen is miljarden weggooien om
CO2 te bestrijden terwijl China lekker door blijft stomen en onder het mom van climate
change mensen hun banen laten verdampen, oneindig geld blijven drukken en mijn
belastinggeld te verspillen, ook vind ik dat mensen die er zo een grote mond over hebben
nooit meer met een voertuig of vliegtuig mogen rijden als het niet 100% groen is, anders
gaan ze maar lekker lopen, lekker de hele wereld rond vliegen en dan mij vertellen dat ik
de kachel lager moet zetten, ga toch weg stelletje domme communisten.”
Een tweede groep tegenstanders van ambitieuzer klimaatbeleid ziet klimaatverandering
wel als een probleem, maar is het er niet mee eens dat Nederland een voortrekkersrol
moet nemen. Zij hebben het gevoel dat Nederland niet moet proberen het beste jongetje
van de klas te zijn en voorkomen moet worden dat Nederland veel kosten maakt terwijl
er in het buitenland weinig aanpassingen worden gedaan. Een deelnemer geeft
bijvoorbeeld aan dat hij liever ziet dat het geld wordt besteed aan de zorg. Ook komen we
deelnemers tegen die van mening zijn dat ambitieus klimaatbeleid weinig zin heeft omdat
het effect dat Nederland kan hebben op het mondiale klimaatprobleem maar klein is. Eén
deelnemer ervaart het als dweilen met de kraan open.
“Ik denk dat bijna iedere Nederlander wel begrijpt dat er wat met het klimaat moet
gebeuren, omdat fossiele brandstoffen op een gegeven moment uitgeput zijn. Waar
volgens mij niet iedereen het over eens is, is in hoeverre je bij de 'avant garde' wilt horen.
Als wij hier in Nederland ons in allerlei bochten wringen om uitstoot te verminderen terwijl
giga economie als China, India, Brazilië en noem maar op dat niet doen.. wat voor effect

69

heeft het dan? Wat is de prijs voor het willen geven van het goede voorbeeld? Ik denk dat
je daar niet naïef in moet zijn en moet accepteren dan je afhankelijk bent van die giga
economie en wanneer zij er ook aan toe zijn. En dan zelf het goede voorbeeld geven voor
de eigen gemoedsrust, dat is dan voedsel voor ongewenste polarisatie.”
“We hoeven niet altijd het braafste jongetje van de klas te zijn. Probeer liever grote landen
zover te krijgen dat ze meer maatregelen nemen.”
“Dat enorme redderscomplex van tegenwoordig dat alles snel moet neemt een beetje
Messias-achtige proporties aan. Bovendien bestaat deze aarde al zo lang dat een paar
decennia echt niet het grootste verschil zal maken. Zo lang opkomende economieën
(India, China, Nigeria, Zuid-Amerika) nog geen klap doen voor het milieu, kunnen we beter
ons tijd en geld investeren in een categorie waar we echt het verschil kunnen maken
namelijk de mondiale industrieketen. Waarom pakken we de 'normale' consument en niet
de grote producers. Al snel wordt gezegd dat we allemaal een steentje kunnen bijdragen.
En dat klopt. Maar waarom is er dan nog zoveel plastic in de omloop? Consument maken
het niet.”
“Maak er nu niet zo'n punt van! Wij willen weer het beste jongetje van de klas zijn, maar
Nederland is slechts een speldenprik op de aardbol. Onze bijdrage zal dermate minimaal
zijn, dat alle inspanningen en kosten er totaal niet tegen opwegen. Zolang grootvervuilers
als China, India, Brazilië en een aantal andere landen niet voldoende meewerken hebben
onze eigen inspanningen totaal geen zin. Laten we het geld beter besteden aan
bijvoorbeeld de zorg!”
“Nederland is maar een klein landje. de grootste landen moeten het meest doen, denk ook
aan de andere werelddelen die vele malen groter zijn dan Europa. als wij iets doen en de
andere werelddelen doen niets is het dweilen met de kraan open. laat eerst de grootste
andere landen met maatregelen komen en dan pas Europa.”
“Realiseer je dat Nederland een vlekje is op de wereldkaart. Als wij alleen draconische
maatregelen nemen worden we het lachertje van de wereld. Kijk ze daar eens goed bezig
zijn in Nederland terwijl in China, India en waar ook niet men nog volkomen maling heeft
aan het milieu.”

3.3.3

Vier

voorwaarden

belangrijk

bij

acceptatie

van

een

ambitieuzer klimaatbeleid door de middengroep
Naast de tegenstanders van ambitieuzer klimaatbeleid en de groep Nederlanders die
positief is over een zo ambitieus mogelijk klimaatbeleid identificeren we een grote
middengroep. Op basis van argumenten die deelnemers noemen voor de keuzes die zij
70

maken, concluderen we dat vier voorwaarden erg belangrijk zijn om ervoor te zorgen dat
de brede middengroep van ongeveer 75% van de Nederlanders ambitieuzer klimaatbeleid
steunt. Voor deze groep zijn rechtvaardigheid en efficiëntie (de maatschappelijke baten
zijn hoger dan de maatschappelijke kosten) kernwaarden. De analyse van de argumenten
van deze groep levert drie rechtvaardigheidsvoorwaarden en een efficiëntievoorwaarde op
die het draagvlak van de middengroep voor klimaatmaatregelen beïnvloeden.
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken zijn
pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast en de
overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren.
2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt.
3) De vervuiler moet betalen.

4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen
beter alternatief zijn.

Rechtvaardigheidsvoorwaarden 2 en 3 gaan over een rechtvaardige verdeling van lusten
en lasten, terwijl de eerste voorwaarde zowel gaat over verdelende rechtvaardigheid als
over het respect voor en het behouden van de persoonlijke levenssfeer (‘justice as
recognition’).
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken
zijn pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast
en de overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren
Een sterk punt van de PWE-raadplegingsmethode is dat burgers in staat worden gesteld
om beleidsopties in samenhang te beoordelen en de kwalitatieve resultaten van de
klimaatraadpleging tonen aan dat deelnemers ook daadwerkelijk de wenselijkheid van
maatregelen in samenhang hebben beoordeeld. Voor veel deelnemers uit de middengroep
is het belangrijk dat een specifieke hiërarchie wordt gevolgd bij het implementeren van
klimaatmaatregelen. Klimaatmaatregelen die direct ingrijpen op het dagelijks leven en de
persoonlijke levenssfeer van burgers zijn voor een deel van de middengroep pas
acceptabel onder twee voorwaarden: 1) maatregelen die niet of nauwelijks ingrijpen op
het dagelijks leven van gewone burgers zijn zichtbaar maximaal toegepast; 2) de overheid
voert een streng beleid tegenover grote sectoren die volgens burgers vervuilend zijn.
Voorbeelden van maatregelen die volgens veel deelnemers uit de middengroep niet
moeten worden geprioriteerd omdat zij direct ingrijpen op het dagelijks leven van burgers
en de persoonlijke levenssfeer zijn het invoeren van de vleesbelasting, het verhogen van

71

de energiebelasting op aardgas en het aanleggen van windparken en zonneparken op land.
In mindere mate wordt de kilometerheffing in dit rijtje genoemd. Deze maatregel heeft
wel invloed op het dagelijks leven, maar heeft minder directe invloed op het leven ´achter
de voordeur´. De middengroep vindt deze maatregelen pas acceptabel als andere
maatregelen die de persoonlijke levenssfeer niet direct raken zichtbaar maximaal zijn
toegepast. Het gaat hier om maatregelen waarvoor geldt dat burgers geen drang of dwang
voelen om hun leven sterk aan te passen. Deze maatregelen richten zich op het stimuleren
van duurzamer gedrag (zetje in de goede richting) en ze zijn niet gericht op het straffen
van het huidige gedrag van burgers. Voorbeelden van maatregelen die in deze categorie
kunnen worden ingedeeld zijn “Stimuleren van isolatie van woningen”, “Verlenging
subsidie elektrisch rijden”, “Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie” en “Meer
windmolens op zee”. Het extra stimuleren van zonnepanelen op daken was niet
opgenomen als maatregel in de klimaatraadpleging, maar veel deelnemers stelden dat
deze maatregel met prioriteit moet worden ingevoerd omdat deze niet ingrijpt op het
dagelijks leven en de persoonlijke levenssfeer.
Voorkeuren voor specifieke klimaatmaatregelen zijn dus conditioneel aan het beleid dat
de overheid voert ten aanzien van andere klimaatmaatregelen. Het aanleggen van
zonneparken en windparken op land is veel acceptabeler wanneer het duidelijk zichtbaar
is dat de overheid er alles aan heeft gedaan om het aanleggen van zonnepanelen op daken
te stimuleren en windparken op zee aan te leggen.

Wil de overheid maatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken
acceptabel maken voor Nederlanders uit de middengroep dan is het niet alleen belangrijk
om zichtbaar te maken dat andere maatregelen maximaal worden toegepast, maar het is
ook essentieel dat er streng beleid wordt gevoerd tegen grote vervuilende sectoren. De
maatregelen “Aanscherping CO2 heffing industrie” en “Verhogen van de vliegbelasting”
zijn voorbeelden van maatregelen die volgens deze deelnemers vooraan in de rij zouden
moeten worden gezet om dit te realiseren. Ook hier geldt dat de voorkeuren van veel
burgers uit de middengroep voor klimaatmaatregelen conditioneel zijn aan het beleid dat
de overheid voert ten aanzien van andere klimaatmaatregelen. Het voeren van streng
beleid tegen sectoren die in hun ogen vervuilend zijn, kan ervoor zorgen dat beleid dat
henzelf direct raakt als acceptabeler wordt ervaren. Wat zit hier precies achter? We zien
verschillende argumenten terugkomen. Veel deelnemers hebben het gevoel dat sectoren
als de industrie en de luchtvaart een voorkeursbehandeling krijgen en zij ervaren dit als
oneerlijk. Meer specifiek zouden veel deelnemers er moeite mee hebben als burgers
massaal nadelen ervaren van klimaatbeleid (bijvoorbeeld door de invoering van een
vleesbelasting), terwijl de industrie en de luchtvaart door goede politieke contacten
72

nauwelijks effecten ervaren.
Verderop in het rapport bespreken we illustratieve quotes van burgers die dit argument
aandragen als argument voor of tegen een specifieke maatregel. Hieronder alvast een
aantal algemene quotes.

“Klimaatbeleid werkt alleen als dit door iedereen gedragen kan worden. Dus niet alleen
door mensen met een kleine beurs. Als maatregelen door grote vervuilers betaald worden
is dat een veel beter signaal dus vooral kijken naar wie vervuilt en daar ook consequenties
aan verbinden ook al kost dat ons allemaal iets meer geld.”
“Zorg ervoor dat je de mensen die elke dag moeten werken niet overal voor op laat draaien
“Vrijheidsbeperkende maatregelen hebben nooit de voorkeur. Er komt alleen maar
weerstand en ellende van. Vlees vinden mensen belangrijk, en dat mag best zo blijven.
Dat neemt niet weg dat je er wat aan kunt doen, maar doe dat rustig. Net als belasting
op aardgas. Alles wordt alleen maar duurder, nooit goedkoper. Zorg dat burgers het gevoel
hebben dat daar op gelet wordt…. Zaken die direct invloed hebben op de portemonnee
zijn onvermijdelijk maar weerstandsverhogend. Door de kosten iets meer richting industrie
(de bekende grote bedrijven) te leggen, daar krijg je draagvlak van. Enige nuance is op
zijn plaats, maar zorg ervoor dat de belastingvoordelen niet worden uitgekeerd in
bonussen, maar worden geïnvesteerd. Daar wint iedereen bij. Het morele kompas moet
anders.”
“Ik denk dat er veel meer focus moet zijn op het transport en de industrie aangaande
CO2-reductie en dat huishoudens waar mogelijk ontlast worden. Dit in het kader van
energiebelasting (MKB en huishoudens dragen de last en de grote industrieën profiteren
straks als free rider). Door huishoudens te ontlasten kun je ook winnen aan draagvlak
door beeldvorming, wat de weg vrijmaakt voor een vlieg- en vleestaks. Mits de lobby van
deze sectoren niet te machtig is bij het samenstellen van de maatregelen!”
“Om de doelen te halen moet je zo'n min mogelijk weerstand hebben. Dus zon op daken,
subsidie voor elektrisch rijden, stimuleren isolatie (wat je niet nodig hebt hoef je niet op
te wekken). Het is laag hangend fruit. En dat je dan nét de doelen niet haalt is dan
jammer.”
“Ik denk dat het invoeren van een kilometerheffing en energiebelasting niet de manier is
om mensen over te laten gaan op schonere energie. Deze manier van leven bestond al

73

heel lang en voordat er zoveel grote bedrijven waren met heel veel CO2 uitstoot was dit
ook geen probleem, dus om nou burgers te gaan straffen door ze meer geld te laten
betalen vind ik niet een heel goed idee. Als er meer subsidies vrijkomen om de burger
hierin te stimuleren en te helpen is het een ander idee.”
De laatste respondent pleit voor het werken met subsidies in de plaats van maatregelen
die tot hogere kosten zouden kunnen leiden. Er zijn uiteraard ook deelnemers die
bezwaren hebben tegen het verstrekken van subsidies.
“Alle

vormen

van

belasting

die

rechtstreeks

aan

uitstoot

worden

gekoppeld

(vleesbelasting, kilometer heffing, aardgas, CO2 uitstoot industrie) hebben een direct en
economisch effect. Subsidies zijn te veel aan voorwaarden verbonden. Subsidies leiden te
veel tot 'subsidie gedrag.”

2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter
wordt
Een grote groep deelnemers maakt zich zorgen over de invloed van verschillende
klimaatmaatregelen op Nederlanders met een laag- of middeninkomen. Men heeft het
gevoel dat Nederlanders uit deze groep in de knel kunnen komen te zitten wanneer
maatregelen als de vleesbelasting, de kilometerheffing en een hogere energiebelasting op
aardgas worden ingevoerd. Bij het verhogen van de energiebelasting op aardgas komt dit
argument vaker terug dan bij de vleesbelasting, omdat het volgens deelnemers bij de
energiebelasting relatief moeilijk is om over te stappen op een alternatief. Bij een
vleesbelasting kunnen lage inkomens overstappen op ander voedsel als zij de hogere prijs
niet willen betalen, maar een hogere energiebelasting is lastiger te ontwijken doordat
alternatieven zoals een warmtepomp duur zijn. Deelnemers maken zich er zorgen over
dat het gevolg kan zijn dat de hoge inkomens nauwelijks worden geraakt door een hogere
energiebelasting, omdat zij overstappen op alternatieven, terwijl lage inkomens op hogere
kosten worden gejaagd.
3) De vervuiler moet betalen
Verschillende

deelnemers

uit

de

middengroep

geven

aan

dat

zij

bepaalde

klimaatmaatregelen eerlijk en goed vinden omdat het betekent dat individuen en/of
bedrijven die zorgen voor de uitstoot van broeikasgassen daarvoor moeten betalen. Dit
wordt bijvoorbeeld genoemd bij de vliegbelasting, de vleesbelasting en de invoering van
de kilometerheffing.
4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen

74

beter alternatief zijn
De middengroep ervaart klimaatbeleid als efficiënt wanneer voldaan is aan twee
voorwaarden: 1) de maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten; 2) er zijn geen
alternatieven met een betere verhouding tussen maatschappelijke baten en kosten. De
verlenging van subsidie voor elektrisch rijden is een voorbeeld van een maatregel die
volgens veel deelnemers niet goed scoort op het eerste criterium. Een kleine groep
deelnemers benadrukt de voordelen van de subsidie van elektrisch rijden, maar een
grotere groep deelnemers benadrukt nadelen zoals milieuvervuiling bij het slopen van
elektrische

auto’s,

de

mate

waarin

stimulering

van

elektrisch

rijden

leidt

tot

verduurzaming (wanneer het niet lukt om voldoende groene elektriciteit te produceren),
negatieve effecten op de (verkeers)veiligheid en maatschappelijke kosten van het
verzwaren van het elektriciteitsnet. Een maatregel die volgens een aantal deelnemers
matig scoort op het tweede criterium is het invoeren van de kilometerheffing. Deze
deelnemers hebben het idee dat je de wegenbelasting beter kunt vervangen door hogere
accijnzen op fossiele brandstof dan door een kilometerheffing. Deelnemers denken dat dit
een goedkopere maatregel is, omdat er geen ICT-systeem hoeft te worden opgetuigd, ze
maken zich zorgen om privacyaspecten van de kilometerheffing en ze geven aan dat de
kilometerheffing een te grove maatregel is omdat er niet wordt gedifferentieerd tussen
zuinige en minder zuinige benzineauto’s en diesels, terwijl een hogere accijns op fossiele
brandstoffen hier wel voor corrigeert. Deze hogere accijns zou dus een groter effect
kunnen hebben op de uitstoot van broeikasgassen.
Het valt op dat een rechtvaardige verdeling tussen “Stad” en “Platteland” maar heel erg
weinig genoemd wordt door deelnemers aan de klimaatraadpleging. Hieronder twee
voorbeelden van deelnemers die dit argument wel naar voren brachten.
“Windmolens en zonnevelden zijn een wens van mensen uit de randstad, maar helaas
worden deze dan geplaatst op het platteland. Wel de lusten, maar niet de lasten heet dat.”
“Spreid de druk over iedereen, ook over de mensen met dikke villa's langs de Vecht, daar
mag ook echt een windmolen aan de horizon verrijzen. Durf daar ook stappen te zetten.
Deze maatregelen kunnen polarisering alleen maar versterken als ze niet goed genomen
worden, bijvoorbeeld tussen mensen van het platteland in het geval alle windmolens
geplaatst worden. Laatst las ik nog een stuk over windmolens aan de horizon op het water
bij IJburg in Amsterdam en dat daar dan, ook door Groenlinksstemmers, tegen
geprotesteerd wordt. Dat is heel vreemd. Ieder mens is even waardevol en het is niet zo
dat de ene mens meer recht heeft op een 'onvervuilde' horizon dan de ander. Verder zou
ik als overheid soms ook echt hard zijn en niet alles bediscussiëren. NIMBY mag niet

75

effectief worden, want dan gebeurt er op een zeker moment niets meer in geen enkele
achtertuin. Eigenlijk moet het een SIMBY (Something in my backyard) worden voor
iedereen, iedereen iets, een deel van het geheel. En mensen zouden daar ook nog trots
op kunnen zijn, dat zij door een stukje van hun welvaart in te leveren iets goeds kunnen
doen voor onze toekomst als mensheid.”
Hieronder bespreken we de argumenten die deelnemers aandroegen nadat zij de
verschillende opties hadden aanbevolen of juist afgeraden.

3.3.4 Meer windmolens op zee
Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan zullen er meer windmolens op de
Noordzee worden bijgebouwd. Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan zouden er
bovenop

de

geplande

windparken

de

komende

10

jaar

nog 750

windmolens

extra bijgebouwd worden op de Noordzee. In totaal staan er dan ongeveer 2.750
windmolens op de Noordzee in 2030. Kozen de deelnemers voor ‘veel extra inzet’ dan
worden

er

bovenop

de

geplande

windparken

de

komende

10

jaar

nog 1.130

windmolens extra bijgebouwd op de Noordzee. In totaal staan er dan ongeveer 3.130
windmolens op de Noordzee in 2030. De latente klasse clusteranalyse liet al zien dat
deelnemers aan de klimaatraadpleging zeer positief zijn over de beleidsoptie “meer
windmolens op zee”. In zowel de internetraadpleging als de open raadpleging adviseerden
alle clusters een maximale toepassing van deze maatregel. Figuur 15 laat tevens zien dat
een groot deel van de deelnemers die denken geen effect te ervaren van de maatregel en
de deelnemers die denken een zeer groot effect te zullen ervaren adviseert om de
maatregel maximaal toe te passen.

76

Figuur 15: relatie keuzes en effecten

Welke argumenten noemen deelnemers die positief of juist negatief zijn over deze
beleidsmaatregel? Tabel 6 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als
2000 deelnemers uit de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn.
We benadrukken nogmaals dat deelnemers niet verplicht waren om argumenten te
noemen en we zien dan ook dat veel deelnemers ervoor kozen om geen argumenten te
noemen of slechts voor een paar maatregelen. Uit Tabel 6 volgt dat deelnemers vooral
veel positieve argumenten noemen en dat deze positieve argumenten ook nog door veel
deelnemers worden aangedragen. Veel deelnemers zien “meer windmolens op zee” als
een optie die weinig overlast geeft en ze vinden het een betere optie dan extra windmolens
op land.

Tabel 6: Argumenten voor en tegen meer windmolens op zee
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

1) Geeft weinig overlast

54

86

2) Er is veel ruimte op de Noordzee

24

21

3) Verkleint de afhankelijkheid van het buitenland voor energievoorziening

3

0

4) Windenergie ervaart men als energie die gratis wordt verkregen

10

8

3

5

Argumenten voor

5) Windenergie ervaart men als eenvoudige manier om duurzame energie op
te wekken

77

6) Zorgt voor een groter aandeel van groene energie

25

26

7) Is een efficiënte maatregel (verhouding kosten/megaton reductie)

20

15

8) Veilige manier om duurzame energie op te wekken

1

2

9) Trekt bedrijven aan en daarmee werkgelegenheid

3

3

10) Is een betere optie dan windparken op land

62

12

11) Goed voor dieren (kunnen windmolens gebruiken als schuilplek)

13

1

1) Slecht voor de biodiversiteit (natuur en dieren)

47

32

2) Ziet er niet mooi uit

8

13

3) Kost werkgelegenheid

0

0

4) Negatieve effecten op de visserij

10

8

5) Windmolens geven veel afval.

2

2

6) Is geen efficiënte maatregel (verhouding kosten/megaton reductie)

2

1

7) Als je de Noordzee volbouwt is dit onveilig

0

1

Argumenten tegen

Windmolens op zee zijn een beter alternatief dan windmolens op land omdat zij
de persoonlijke levenssfeer niet of nauwelijks raken
Een sterk punt van een PWE raadpleging is dat de methode burgers de mogelijkheid geeft
om overheidsbeleid in samenhang te beoordelen. Als we kijken naar de argumenten van
voorstanders van het bouwen van meer windmolens in zee, dan zien we dat dit sterke
punt van PWE duidelijk naar voren komt. Veel deelnemers hebben de wenselijkheid van
deze optie namelijk in samenhang beoordeeld met de maatregel “Meer windmolens en
zonneparken op land”. Zie bijvoorbeeld de volgende quotes:
“Meer windmolens op zee omdat er daardoor minder windmolens op het land hoeven te
komen, hier hebben wij als bevolking het minste last van.”
“Het effect van windmolens op zee is effectief en niet zo landschap vervuilend als op land.”
“Meer windmolens op zee zorgen niet voor extra overlast. Op het land wel qua geluid en
zicht. Dus ik keek vooral naar maatregelen die niet teveel 'negatieve' impact zullen hebben
op de mensen.”
Veel deelnemers aan de klimaatraadpleging geven aan dat zij deze optie hebben gekozen
omdat zij van mening zijn dat deze oplossing weinig overlast geeft. Zie bijvoorbeeld de
volgende quotes van deelnemers:
“Het bouwen van windmolens en energie op te wekken op zee is compleet schadeloos voor

78

mens en dier.”
“Windmolens op zee zijn effectief en staan voor de meeste burgers niet in de weg.”
“Windmolens op zee geeft voor de burger weinig overlast.”
Argumenten gerelateerd aan maatschappelijke kosten en baten
Hoewel veel deelnemers het bouwen van meer windmolens op zee zien zitten omdat dit
weinig overlast geeft, zijn er ook deelnemers die zich juist zorgen maken om dit aspect.
Eén deelnemer vraagt zich ook af of het bouwen van windmolens niet leidt tot extra
uitstoot van broeikasgassen omdat schepen meer moeten omvaren.
“Meer windmolens op zee lijkt mij slecht voor de vogels die er tegenaan vliegen, bovendien
is de fabricage van een windmolen zeer milieubelastend. Ook denk ik dat het slecht is voor
de scheepvaart, die moet omvaren, wat dan weer meer dieseluitstoot tot gevolg heeft.
Niet doen dus.”
“Windmolens op zee kunnen verregaande nadelen hebben voor de natuur. Met name voor
de vogels maar er zijn ook meerdere zeer erkende wetenschappers die aangeven dat het
tevens gevolgen heeft voor het onderwater-leven. We kunnen niet de natuur beschermen
door de natuur aan de andere kant te slopen. Dit geldt tevens voor zonneparken op land
en windmolens op land. Zonneparken doden al het micro-leven op het land en het is dus
het ene gat vullen met het andere. Daarnaast is de vogelsterfte bij windmolens ook hoog.
Daarnaast is het uiteindelijk netto rendement van windmolens niet heel hoog. Met name
omdat de productie en afbraak van windmolens zeer intensief is voor het milieu. We
kunnen klimaat niet prioriteren boven milieu.”
“Ik kies niet voor deze optie omdat de zee al genoeg vervuild is, laten we daar nou juist
niet aankomen.”
Het valt op dat er zowel deelnemers zijn die positieve verwachtingen hebben over het
bouwen van meer windmolens op werkgelegenheid, maar dat er ook deelnemers zijn die
juist risico’s zien voor de visserij. Een positieve deelnemer zegt het volgende:
“Windmolens zowel op zee als land, hiervoor is glasvezel nodig dus stimuleert productie
in eigen land. Heb zelf een hele goede baan verloren omdat het Amerikaanse bedrijf werd
overgenomen door een Japans bedrijf. Had de overheid zich hiermee beter bemoeid had
Nederland nog een grote glasvezelproducent gehad. Bovendien zaten de grote klanten
relatief dichtbij hetgeen uitstoot voorkomt. Verder werd destijds vanuit de overheid
tegengewerkt dat een paar grote multinationals dichtbij elkaar geen eigen Windmolen

79

mochten neerzetten. Hier had de hele stad Groningen plus Hoogezand energie van kunnen
hebben voor verwarming. Minister Wiebes bezocht ons destijds nog op de JEC in Parijs
waar wij één van de grootste stands hadden, maar toonde niet veel interesse.”
Aan de andere kant zegt een negatieve deelnemer:
“Meer windmolens op zee afraden want dan kunnen vissers niets meer.”
Wel is er een deelnemer die ook een oplossing noemt mocht de visserij in de problemen
komen.
“Nederland heeft meer dan genoeg ongebruikte zee voor windmolens. Als vissers dan
hogere kosten hebben, kunnen Nederlanders gerust een beetje meer betalen voor vis.”

3.3.5 Meer windmolens en zonneparken op land
Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan zullen er meer windmolens en
zonnepanelen op land worden bijgebouwd. Dit zal worden gedaan in samenspraak met
regio’s, zodat zij zelf kunnen kiezen waar ruimte is voor nieuwe wind- en zonneparken.
Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan zouden er bovenop de geplande windparken
de komende 10 jaar nog 250 windmolens extra bijgebouwd worden op land en 3.000
hectare extra aan zonnepanelen. In totaal staan er dan ongeveer 1.500 windturbines en
18.000 hectare zonneparken in 2030 op land. Kozen de deelnemers voor ‘veel extra inzet’
dan worden er bovenop de geplande windparken en zonneparken de komende 10 jaar
nog 500 windmolens extra bijgebouwd worden op land en 6.000 hectare extra aan
zonnepanelen. In totaal staan er dan ongeveer 1.750 windturbines en 21.000 hectare
zonneparken in 2030 op land.
Als we kijken naar de PWE taak waarin respondenten een advies gaven over de mate
waarin de overheid verschillende maatregelen moet toepassen dan zien we dat voor veel
maatregelen geldt dat er geen verband of een beperkt verband is tussen de mate waarin
deelnemers een effect denken te ervaren van de maatregel en hun adviezen in de
raadpleging. Een duidelijke uitzondering hierop is “Meer windmolens en zonneparken op
land” onder de deelnemers aan de open raadpleging. Slechts 10% van de deelnemers die
denken een zeer groot effect te ervaren van de maatregel adviseert de overheid om extra
in te zetten op de maatregel en bijna 80% adviseert om helemaal niet in te zetten op de
maatregel. Bij deelnemers die geen effect verwachten te ervaren ligt dit anders: 30% stelt
voor om maximaal in te zetten op deze maatregel. Bij het internetpanel zien we een ander
beeld. Deelnemers die denken een groot effect te gaan ervaren van deze maatregel zijn
zelfs positiever dan deelnemers die een klein effect denken te gaan ervaren.

80

Figuur 16: relatie keuzes en effecten

Tabel X geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Uit Tabel 7 volgt dat
het aantal deelnemers aan de klimaatraadpleging dat argumenten noemt om meer
windmolens op land en zonneparken op land te bouwen een stuk kleiner is dan het aantal
deelnemers dat tegenargumenten noemt.

Tabel 7: Argumenten voor en tegen “Meer windmolens en zonneparken op land”
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

Beetje overlast is te verdragen

7

14

De overlast van bestaande windmolens is beperkt

0

2

Biodiversiteit is belangrijker dan uitzicht

3

1

Verkleint de afhankelijkheid van het buitenland voor energievoorziening

0

1

Zonnepanelen worden steeds efficiënter.

5

3

Kunnen oneindig veel energie opwekken
Minder vervuilend dan alternatieven (zoals kernenergie)

2

5

11

17

Is een betere optie dan windparken op zee

6

10

Gunstig effect op de natuur

1

2

Win-win situatie in combinatie met verkleinen veestapel

1

2

Zorgt voor werkgelegenheid en trekt bedrijven aan

1

1

Argumenten voor

81

Liever zonneparken dan windparken

11

1

Lelijk uitzicht

109

77

Overlast (met name geluidsoverlast)

88

35

Ruimtetekort (er is ook nog een woningbouwopgave)

153

28

Gezondheidsschade

29

5

Slecht voor de natuur

98

49

maatregelen aan

75

22

Is een slechtere optie dan windparken op zee

18

9

Slecht voor de werkgelegenheid

0

1

Kosten wegen niet op tegen de baten (inefficiënt)

54

32

gebruik (energievoorziening datacenters)

10

1

Zon en wind is niet altijd beschikbaar en dit levert problemen op

16

8

Zonnepanelen horen op daken en niet in parken

150

21

Plaats zonnepanelen op gebouwen en geluidswallen

27

7

Aanleg van windparken stoot ook CO2 uit

5

3

Aanleg van Windmolens kost meer energie dan dat het oplevert.

8

2

17

6

milieu) in derdewereldlanden.

3

1

Zonnepanelen gaan ten kosten van landbouwgrond

7

1

Argumenten tegen

Veel gedoe, protest en demonstraties/weinig draagvlak/tast draagvlak alle

Windmolens op land en zonneparken worden voor verkeerde doeleinden

Afvalstoffen van zonnepanelen en windparken is niet goed te verwerken (lange
termijn problemen)
Grondstoffen gebruikt voor zonnepanelen zorgen voor veel ellende (sociaal en

Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Positieve deelnemers noemen bijvoorbeeld dat zij de negatieve effecten op het uitzicht wel
mee vinden vallen.
“Meer windmolens en zonneparken zie ik ook graag terug in Nederland. Ik heb er geen
enkel bezwaar tegen, omdat ik het niet lelijk vind. Ik zou deze maatregelen aanbevelen
omdat we zo gebruik kunnen maken van ons vlakke landschap en de zee, en daar
tegenover veel energie kunnen verzamelen. Het kan ook mensen stimuleren om
duurzamer en meer circulair te gaan wonen, als ze veel windmolens en zonnepanelen om
hun heen zien.”

82

“Ik zou meer zonnepanelen en windmolens op land stimuleren. Hierdoor kan groene
energie worden opgewekt. Dat het uitzicht hierdoor minder mooi kan worden moeten we
dan maar voor lief nemen. Om dit enigszins te beperken vind ik dat er niet te veel
windmolens en zonnepanelen op het land moeten worden geplaatst. Ik vind de staat van
het milieu belangrijker dan het uitzicht. Als het uitzicht mooi en natuurlijk is en we hebben
niet veel biodiversiteit meer, is er ook in dat uitzicht minder te zien. Ik verkies biodiversiteit
boven uitzicht.”
Een andere deelnemer ziet een koppeling tussen de maatregel “Verkleining veestapel door
uitkoop en afroming” en “Meer windmolens en zonneparken op land”.
“Windmolens en zonnepanelen zou ik zeker aanbevelen, het is op land zelfs een win win
situatie. Als boeren land inleveren, veestapel verkleinen, krijgen ze geld voor de afroming
en kunnen ze geld ontvangen voor het gebruik van hun land, of krijgen ze voordelig
energie.”
Zoals gesteld noemen veel deelnemers aan de klimaatraadpleging argumenten tegen het
plaatsen van meer windmolens en zonneparken op land. We lichten hieronder vier
argumenten uit: 1) het plaatsen van windmolens en zonneparken leidt tot negatieve
effecten (uitzicht, gezondheid, natuur); 2) er is beperkt ruimte in Nederland. Het plaatsen
van windmolens en zonneparken verdringt andere functies; 3) het plaatsen van
windmolens is niet efficiënt. De kosten zijn hoger dan de baten; 4) het plaatsen van
windmolens en zonneparken leidt tot weerstand en protesten. In relatie tot deze vier
argumenten geven deelnemers vaak aan dat het inzetten van windenergie op zee een
beter alternatief is. Er zijn ook deelnemers die dit laatste argument apart noemen.
“Er worden nu miljarden aan subsidies verstrekt om wind op land te stimuleren terwijl
wind op zee, "winst op zee" is. Koppel daar waterstofproductie op zee aan vast en we zijn
er!”
Windmolens en zonneparken tasten de persoonlijke levenssfeer aan
Allereerst geven veel deelnemers aan dat windmolens en zonneparken op land leiden tot
een aantasten van de persoonlijke levenssfeer. Meer specifiek leiden windmolens volgens
hen tot gezondheidsproblemen, verrommeling van het landschap (horizonvervuiling) en
andere vormen van overlast voor omwonenden.
“Windmolens op land verknoeid ons landschap. Is niet prettig voor de burgers die er dicht
bij in de buurt wonen (slagschaduw/geluid). Op zee hebben we minder last van, ook al
verknoeid dat ook het landschap. Maar gezien de noodzaak, dan liever op zee.”

83

“Windmolens op land geeft horizonvervuiling en is storend voor omwonenden.”
“Zonneparken is voor mij eerlijk gezegd geen optie, horizonvervuilend en levert een
zwaarder landelijk netwerk op. Oftewel geheel Nederland moet op de schop genomen
worden.”
“Het is dood en doodzonde om het landschap te verpesten met lelijke windmolens en
zonnepanelen.”
“Zonneparken prima, maar aan windmolens zit te veel twijfel of dat gezondheidsproblemen
oplevert.”
“Meer windmolens en zonnepanelen op land zou ik afraden, omdat ik vind dat Nederland
daar (qua ruimte) te klein voor is. Windturbines, zeker de hele hoge die i.h.k.v. de RESdoelen 2030 worden gepland/ gebouwd, worden véél te dicht op woonwijken/ bij
omwonenden

gebouwd.

Er

wordt

veel

te

weinig

rekening

gehouden

met

de

gezondheidsrisico's die dat met zich meebrengt, zoals hoorbaar en laagfrequent geluid en
slagschaduw. Bovendien zijn die grote reuzen in het landschap wel heel overheersend.
Ook zijn er veel schadelijke neveneffecten voor dieren, zoals vogels en vleermuizen. En
de windturbines gaan beperkte tijd mee. Het afval, zoals de wieken, zijn niet afbreekbaar,
dus schadelijk voor het milieu.”
De laatste deelnemer geeft ook aan dat hij het bouwen van windparken en zonneparken
problematisch vindt omdat het concurreert met andere functies om de ruimte te
gebruiken.
Veel deelnemers raden de overheid aan om in te zetten op zonnepanelen op daken in
plaats van zonneparken.
“Zonneparken in weilanden ben ik niet voor, omdat er voldoende dakruimte in Nederland
is om zonnepanelen op te leggen. Dat lukt nu vaak niet omdat er allerlei obstakels zijn om
daken vol te leggen. Los die obstakels op en leg alle daken vol met zonnepanelen, zeker
van grote schuren, hallen en fabrieken.”
“Geen windmolens en zonneparken op land erbij, wel zonneparken op daken van grote
gebouwen mogelijk maken.”
“Zonnepanelen prima, maar leg die dan op de daken en niet op de grond. Verplicht gewoon
dat er op alle daken panelen komen te liggen en zorg dat er daarvoor ook geld wordt
gereserveerd.”

84

“Windmolens geen probleem maar zonneparken op land zou ik eerder meer bestaande
oppervlakken willen benutten. Investeer dan iets meer in bijvoorbeeld dunnefilm
zonnepanelen waardoor gebouwen waar nu geen zonnepanelen op kunnen zoals
beurshallen voorzien kunnen worden van geplakte dunnefilmpanelen. Ook gevelpanelen
die nu nog in ontwikkeling zijn groot uitrollen, Nederlandse fabrikanten hebben hier
producten voor die het laatste zetje nodig hebben. Ook zijn overkappingen een optie bij
parkeerterreinen. Grond hebben we niet in overvloed dus vooral geen grond enkel
benutten voor zonneparken. Er is voor zonne-energie genoeg vlakken van gevels, daken,
bermen, parkeerterreinen om zonne-energieprojecten te realiseren.”
“Waarom zonneparken als er ruimte tekort is, leg eerst maar eens zonnepanelen op alle
daken wat misschien iets duurder is maar veel ruimte efficiënter.”
“Voor nog meer wind op land lijkt mij het draagvlak beperkt. Dit geldt ook voor
zonneweides. Zet vooral in op zon op dak.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Deelnemers raden de overheid af om meer windparken en zonneparken te bouwen omdat
zij van mening zijn dat dit ten kosten kan gaan van andere functies zoals woningbouw,
natuur en landbouw. Hieronder een aantal illustratieve quotes:
“Windmolens op land zou ik afraden i.v.m. de beperkte ruimte die voorhanden is in
Nederland. Hierdoor komt de natuur in het geding. Aangezien we ook nog een tekort aan
woningen hebben.”
“Ik zou niet voor windparken en zonnepanelen op land kiezen, deze ruimte kan beter
gebruikt voor woningen.”
“Ik zou het bouwen van windmolens op land afraden, omdat Nederland al een relatief klein
land is, we die ruimte dus nodig hebben voor andere dingen, en we genoeg ruimte hebben
in zee.”
“Meer zonnepanelen en windmolens op het land, is ook een landschapsvervuiling en we
moeten voorkomen dat er straks meer bos, groen weggaat om de parken te installeren,
dan schiet je volgens mij het doel voorbij.”
“Meer windmolens op land heeft slechts een zeer beperkt effect op de 'winst' en is
landschapsvervuilend. En er mag geen plaats voor deze dingen gemaakt worden ten
kosten van natuur. Sterker nog, dit laatste zou uitgebreid moeten worden.”

85

“Ook veel vogels en insecten sterven hierdoor wat zeer slecht is voor onze natuur.”
Ook geven veel deelnemers aan dat zij tegenstander zijn van het bouwen van meer
windparken en zonneparken omdat dit inefficiënt is. De maatschappelijke kosten zijn
volgens hen hoger dan de baten.
“Het bouwen van meer windmolens zou ik afraden omdat dit erg veel impact heeft op de
natuur en werkgelegenheid. Ik denk dat de gevolgen te zwaar wegen ten opzichte van de
voordelen.”
“Windmolens kosten meer energie om te bouwen en te plaatsen dan dat ze opleveren.
Zonnepanelen zijn het nieuwe asbest.”
“Daarnaast is het zo dat de ontwikkelingen op het gebied van groene energie momenteel
zó snel gaan, dat die duizenden windmolens en zonnepanelen over 20 jaar misschien niet
nodig blijken. De natuur is er dan al voor opgeofferd en dan is het heel makkelijk om zo'n
voormalig natuurgebied bebouwing neer te zetten.”
Het plaatsen van windmolens en zonneparken leidt tot weerstand en protesten
Een grote groep deelnemers geeft aan dat zij het plaatsen van windmolens en
zonneparken op land niet zien zitten, omdat dit tot weerstand en protesten gaat leiden en
omdat zij dit negatief ervaren. Deze deelnemers spreken dus niet zozeer over de
problemen rond het aantasten van de persoonlijke levenssfeer als gevolg van het plaatsen
van windmolens, maar de protesten die hier het gevolg van zijn. Er zijn ook deelnemers
die verwijzen naar de casuïstiek rond de datacenters in Noord-Holland die naar hun mening
het draagvlak geen goed heeft gedaan.
“Ik denk dat zonne- en wind energie op land veel gedoe en discussie op gaat leveren,
beter om dat uit de weg te gaan.”
“Windmolens op land kan mensen boos maken omdat het dicht bij hun huis is.”
“Zonneparken en windmolens op land bijvoorbeeld. Je raakt daar draagvlak mee kwijt
onder het volk dat je juist nodig hebt.”
“Meer windmolens op land. Het draagvlak is hiervoor veelste laag en wordt soms voor
verkeerde doeleinden gebruikt, zie datacenters Noord-Holland.”
“Windmolens op land bij de huidige geluidsnorm tast de gezondheid aan bij 30% van
omwonenden binnen straal van 10x de masthoogte. 'Participatie' en

financiële

compensatie gaat dat niet verhelpen en leidt, bij huidige geluidsnorm, wel tot onethische
situaties, waarbij het financieel belang van een meerderheid (70%) komt te staan
86

tegenover de gezondheid van een minderheid. (de één heeft goede ogen, de ander goede
oren, de één kan niet tegen kietelen, de ander niet tegen geluidsoverlast. Maar deze 30%
zullen door buren wel worden weggezet als 'zwak').”
“Ik zou graag met de overheid in een denktank willen om mee te denken over kansen die
nu nog blijven liggen. Op dit moment smelt het draagvlak voor de energie transitie sneller
dan de poolkappen. Dit heeft te maken met weinig tot geen draagvlak voor de
aangedragen oplossingen. Hierbij bedoel ik met name de windturbines op land.”
De laatste respondent geeft aan dat het plaatsen van windmolens als risico kan hebben
dat dit in gemeenten leidt tot een tweedeling tussen de mensen met een financieel belang
en de mensen die overgevoelig zijn voor geluidsoverlast.

3.3.6 Invoering kilometerheffing
Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan zal de wegenbelasting worden vervangen
voor een kilometerheffing. Men betaalt niet meer voor het bezit van een auto of een
motorfiets, maar voor het gebruik. Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan zou de
kilometerheffing voor elektrische auto’s uitkomen op 4 cent per kilometer. Benzineauto’s
betalen 7 cent per kilometer en dieselauto’s 11 cent. Bij veel extra inzet betalen
benzineauto’s 10 cent per kilometer en dieselauto’s 16 cent. Figuur 17 laat zien dat er een
slechts een zwak verband is tussen de effecten die deelnemers denken te gaan ervaren
door de invoering van een kilometerheffing en de mate waarin ze deze maatregel
adviseren. Dit geldt vooral voor deelnemers uit het internetpanel.
Figuur 17: relatie keuzes en effecten

87

Tabel 9 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Hoewel uit de latente
klasse clusteranalyses bleek dat het invoeren van een kilometerheffing een populaire
maatregel is onder verschillende groepen Nederlanders, vinden we toch een zeer groot
aantal bezwaren terug in de argumenten van de deelnemers. Wanneer de regering
voorstelt om een kilometerheffing in te voeren dan zullen tegenstanders een pallet aan
argumenten naar voren brengen om deze beleidsoptie tegen te houden. Het aantal
argumenten voor de invoering van de kilometerheffing is relatief klein, maar argumenten
zoals ‘de vervuiler betaalt is eerlijk’ worden wel weer door veel deelnemers genoemd.

Tabel 9: Argumenten voor en tegen invoering kilometerheffing
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

1) Mobiliteit is grote vervuiler dus heeft groot effect

21

12

2) De vervuiler betaalt is een eerlijk principe

140

39

3) Vermindert personenvervoer (en stimuleert openbaar vervoer)

62

23

4) Vergroot bewustzijn om wel/niet de auto te nemen en welk type te kopen

48

21

5) Minder autorijden en meer fietsen is goed voor de gezondheid

4

4

6) Stimuleert thuiswerken

11

4

7) Minder files en minder (investeringen in) asfalt nodig

18

4

8) Differentiatie vergroot bewustzijn dat fossiele brandstoffen slecht zijn voor

14

1

Argumenten voor

88

milieu
9) Levert geld op dat kan worden geïnvesteerd in milieu

2

1

1) Automobilisten betalen al genoeg belasting (melkkoe)

5

10

2) Tegen extra belastingen

3

7

3) Maatregel raakt lage- en middeninkomens te hard

10

20

4) Maakt autorijden elitair. Vergroot de ongelijkheid tussen arm en rijk

1

5

5) Benadeelt mensen die afhankelijk zijn van de auto (voor hun werk)

13

21

6) Begrenst vrijheid

2

5

maatregelen aan

0

4

8) Gedoe (rompslomp)

1

2

9) Moeilijk te controleren en hoge implementatiekosten systeem

13

5

10) Niet effectief, want door corona rijden mensen al minder

2

0

11) Niet effectief, want mensen blijven toch wel rijden

2

10

12) Transportsector wordt hierdoor hard geraakt

0

3

13) Prijs van producten gaat omhoog

2

0

14) Het is beter om openbaar vervoer te stimuleren

4

0

15) Elektrisch rijden moet hetzelfde worden behandeld

1

2

andere groepen

8

5

17) Moeilijke situaties aan de grens waar mensen veel in het buitenland rijden

0

1

om de auto te pakken dan het vliegtuig.

0

2

19) Mensen zijn langer onderweg

0

1

20) Niet effectief. Invloed is klein in klein land als Nederland

1

1

21) Het bijhouden van gereden kilometers door de staat leidt tot privacy issues

9

1

22) De consument moet niet boeten maar de industrie.

2

1

23) Verhoog de brandstofprijzen in plaats van een kilometerheffing

1

0

Argumenten tegen

7) Veel gedoe, protest en demonstraties/weinig draagvlak/tast draagvlak alle

16) Raakt bepaalde groepen (o.a. dorpelingen en gepensioneerden) harder dan

18) In strijd met vliegtax. Het moet voor de korte afstand aantrekkelijker zijn

De vervuiler moet betalen
Voorstanders noemen zeer frequent het argument dat zij de kilometerheffing een
eerlijkere maatregel vinden dan de huidige wegenbelasting, omdat het ervoor zorgt dat
de vervuiler betaalt. Betalen naar gebruik wordt als eerlijker ervaren dan betalen naar
bezit.
“Ik vind een kilometerheffing eerlijk. Wie meer autorijd, dus meer vervuilt moet meer
89

betalen.”
De maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Er zijn ook deelnemers die de invoering van een kilometerheffing steunen omdat zij
meerdere maatschappelijke baten zien en denken dat de maatschappelijke baten hoger
zullen zijn dan de kosten.
“Door het autorijden te ontmoedigen, met als doel om minder CO 2 uit te stoten, krijg je
de volgende effecten er gratis bij: minder verkeersdoden, minder longklachten, minder
geluidsoverlast, minder dierenslachtoffers, minder overgewicht (er vanuit gaand dat de
kilometers nu op de fiets worden gemaakt). Zo kun je bij vrijwel elke maatregel zo'n
waslijst verzinnen. Doe hier iets mee! Zelfs de mensen die de ernst niet inzien van CO 2
uitstoot kunnen het met zo'n lijstje eens zijn.”
“De kilometerheffing kan misschien nadelig zijn voor mij persoonlijk, maar ik verwacht dat
de maatschappelijke baten enorm zullen zijn. Niet alleen de CO 2-uitstoot en algemene
luchtkwaliteit, maar ook wetenschappelijk aanbevolen manier voor het file probleem.
Bedenk de miljarden aan 'asfalt' die we besparen!”
In de argumentenanalyse komt ook zeer geregeld het normatieve argument terug dat
deelnemers er waarde aan ontlenen dat zijzelf, maar ook hun medeburgers, zich meer
bewust worden van het gebruik van de auto. Dit soort normatieve argumenten kunnen
niet worden meegenomen in evaluatie-instrument zoals de maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA) die gebaseerd zijn op privaat keuzegedrag (Mouter et al., 2021a).
“Door km vergoeding gaan meer mensen nadenken wanneer de auto wel te nemen en
wanneer niet, is eigenlijk erg lui volk aan het worden hier. 1 drup regen en bij de scholen
staat het vol auto’s niet normaal.”
“Het invoeren van kilometerheffing is een maatregel waar ik voor ben. Ik denk dat deze
maatregel ervoor zorgt dat mensen meer gaan nadenken over het gebruik van hun
voertuigen. Nu maakt het niet uit hoe vaak je de auto gebruikt, dus kun je ook voor kleine
stukjes makkelijk de auto pakken. Als de kilometerheffing wordt ingevoerd zullen mensen
- zeker voor korte ritjes - hopelijk eerder het openbaar vervoer of de fiets pakken, of nog
beter, wandelen.”
“Groot voorstander van km heffing mits het geldt als zuiver beprijzen van gebruik. Het
moet geen additionele spitsheffing worden. Huidige systeem belast bezit. Vergelijk dit met

90

all-you-can-eat of all-inclusive of abonnement met unlimited data. Dit stimuleert niet een
bewust gebruik van het buffet of je data bundel. Als het bezit van een auto kosteloos is
maar je moet maandelijks afrekenen over de gereden km's krijg je pas bewustwording.”
Als we kijken naar de tegenargumenten die genoemd zijn door deelnemers, dan zien we
drie typen argumenten vaak terugkomen: 1) door de invoering van de kilometerheffing
gaat de automobilist erop achteruit; 2) de kilometerheffing is geen eerlijke maatregel; 3)
je kan de wegenbelasting beter vervangen door hogere accijnzen op fossiele brandstof
dan door een kilometerheffing. We lopen deze argumenten hieronder één voor één door.
Allereerst het argument dat de automobilist erop achteruit gaat door de kilometerheffing.
Dit zal zeker het geval zijn voor mensen die veel gebruik maken van de auto, maar mensen
die de auto weinig gebruiken gaan er juist op vooruit. De deelnemers die dit argument
noemen zullen waarschijnlijk in de groep zitten die veel gebruik maakt van de auto.
“Ik zou geen kilometerheffing invoeren, dit is een druppel op een gloeiende plaat, typisch
voorbeeld weer van de auto als melkkoe gebruiken.”
Dan het tweede argument: ‘de kilometerheffing is geen eerlijke maatregel’. Het is
interessant dat ‘eerlijkheid’ zowel wordt genoemd als argument door voorstanders en
tegenstanders van de kilometerheffing. Deelnemers noemen verschillende redenen
waarom zij de kilometerheffing een oneerlijke maatregel vinden.

Voorkom dat lage inkomens in de problemen komen en dat kloof tussen arm en
rijk groter wordt
Ten eerste is men bang dat deze maatregel lage- en middeninkomens te hard raakt. Met
name mensen met een laag inkomen die veel autorijden zullen de kilometerheffing flink
voelen in hun portemonnee.
“Meer belasting op bepaalde producten/diensten heffen zorgt ervoor dat een groep
Nederlanders die het niet breed heeft nog meer word buitengesloten.”
Een tweede sterk gerelateerd punt is dat de kilometerheffing volgens sommige deelnemers
de kloof tussen arm en rijk groter maakt wanneer deze wordt gedifferentieerd tussen
elektrische auto’s en diesels/benzineauto’s. Hoge inkomens kunnen sneller anticiperen op
de kilometerheffing door meer thuis te gaan werken of door een elektrische auto aan te
schaffen, terwijl mensen met een laag inkomen niet naar dit alternatief kunnen
overstappen.

91

“Ik zou de kilometer heffing, vleesbelasting en de verhogen energiebelasting op aardgas
afraden omdat vooral de armere mensen hierdoor juist meer geld kwijt zijn.
Kilometerheffing zullen de gewone arbeider die elke dag naar zijn werk gaat te veel
koopkracht kosten t.o.v. iedereen die lekker thuis zit.”
“Vooral kilometerheffing is niet eerlijk, want de rijken kunnen dan blijven rijden en andere
gewone mensen worden zo gestraft en dat geld met meer maatregelen ook voor aardgas
belasting. De rijken kunnen dure aanpassingen betalen aan hun woning en de gewone
mensen niet, moet ook rekening mee gehouden worden.”
Een derde punt dat wordt ingebracht is dat sommige Nederlanders afhankelijk zijn van de
auto – bijvoorbeeld voor hun werk – extra benadeeld worden door deze maatregel. Veel
deelnemers geven wel aan dat dit probleem zou kunnen worden opgelost als alternatieven
voor reizen met de auto – zoals het openbaar vervoer – aantrekkelijker worden en als er
voldoende oplaadpunten zijn voor elektrische auto’s.
“Ik vind dat kilometerheffing soms oneerlijk kan zijn. Mensen hebben soms geen ander
alternatief dan met hun auto naar hun werk toe te gaan.”
“Ik zou kilometers niet duurder maken, veel mensen kunnen er niets aan doen dat ze veel
moeten reizen en het OV is nou eenmaal heel duur. Hier is dus bijna geen beginnen aan
voor veel mensen.”
Veel deelnemers noemen ook een combinatie van bovenstaande argumenten. Zie
bijvoorbeeld onderstaande deelnemer die ook aangeeft dat een kilometerheffing ervoor
kan zorgen dat Nederlanders met een laag inkomen minder kans hebben om zich te
verbreden.
“Ik zou niet een invoering van een kilometerheffing stimuleren. Ook al is dit wel een goede
maatregel om mensen te stimuleren om minder met de auto te rijden en meer met de
fiets te gaan of het openbaar vervoer te gebruiken, vind ik dit geen eerlijke maatregel.
Niet alle Nederlanders hebben evenveel inkomen en sommige mensen moeten voor hun
werk ver reizen. Met een slechte verbinding van het openbaar vervoer en een lange reistijd
met de fiets of met het openbaar vervoer levert dit voor veel mensen veel ongemak op.
Met kilometerheffing beperk je mensen die het al niet breed hebben zich te verbreden.”
Het argument dat kilometerheffing niet eerlijk is omdat mensen afhankelijk zijn van de
auto richt zich niet alleen op werk, maar sommige mensen ervaren de afhankelijkheid

92

meer in de privésfeer.
“Ik vind kilometerheffing heel lastig. Sommige mensen moeten nu eenmaal rijden maar
worden dan bestraft. Ook zullen sommige mensen zich beperkt en bezwaard voelen als ze
bv. veel familie door het hele land hebben wonen. Dan word je eigenlijk bestraft als je
naar hun verjaardagen gaat want dan kom je aan 'teveel' kilometers. Ik ga wel vaak
geocachen, dat is vaak op afgelegen plekjes, vooral bij het bos. Daar kun je niet komen
met het openbaar vervoer. Maar als je weet dat je eigenlijk een soort boete betaalt om
daar te komen maakt het veel minder leuk. En ik snap dat er ergens een grens getrokken
moet worden, maar ik houd verder wel veel rekening met het milieu. Ik ga altijd op de
fiets boodschappen doen en als ik naar een dorp verder op moet wat 15 of 17 kilometer
rijden is doe ik dat ook met de fiets, ik hergebruik tasjes etc, ik breng de kinderen met de
fiets of lopend naar school enz. en dan 'steekt' het een beetje als je kilometerheffing
betaalt terwijl anderen heel gemakzuchtig omgaan met het milieu.”
Er is een beter alternatief
Het derde argument tegen het invoeren van de kilometerheffing dat frequent wordt
genoemd is dat je de wegenbelasting beter kunt vervangen door hogere accijnzen op
fossiele brandstof dan door een kilometerheffing. Deelnemers denken dat dit een
goedkopere maatregel is, omdat er geen ICT systeem hoeft te worden opgetuigd, ze
maken zich zorgen om privacyaspecten van de kilometerheffing en ze geven aan dat de
kilometerheffing een te grove maatregel is omdat er niet wordt gedifferentieerd tussen
zuinige en onzuinige benzineauto’s en diesels. Hieronder een aantal quotes:
“Kilometerheffing. Is al eens mislukt. En met de ICT van de overheid ... Iedereen betaalt
in principe al kilometerheffing omdat er accijns op de brandstof wordt geheven.”
“Kilometerheffing is een kostbare maatregel met privacybezwaren. Veel goedkoper,
eenvoudiger en eerlijker is verhoging van de brandstofaccijnzen. Zo worden veelrijders en
bestuurders van onzuinige voertuigen automatisch zwaarder belast.”
“Ik ben principieel tegen de kilometer heffing omdat er niet gekeken wordt naar de
zuinigheid van de keuze van de auto (groot/ klein auto), weggedrag van de bestuurder
(hard/langzaam rijden). Beter om de energie voorziening van de auto te belasten. Door
dat duurder te maken wordt de kleine auto van de voorzichtige rijder niet net zo duur om
te rijden dan de bolide van de wegdemonen.”
“Kilometerheffing zorgt voor de aanschaf van meer auto's wanneer dit de wegenbelasting

93

etc. vervangt. Bezit wordt goedkoop, waarom zou ik dan niet uit gemak ook maar een
auto kopen? Het is slimmer om de accijns op benzine etc. flink te verhogen en dat geld in
OV te stoppen.”
“Kilometerheffing: dit bestaat al via brandstofaccijns, wat bovendien beter werkt omdat
auto’s die veel verbruiken meer betalen, dus we kunnen veel beter dit systeem
versterken.”
“Invoering kilometerheffing: er is hier al een middel voor, namelijk de brandstof belasten.
Dat is direct gerelateerd aan de hoeveelheid kilometers en zuinigheid van het
vervoersmiddel. Als de belasting omhoog moet, laat mensen maar bij de pomp afrekenen.”
“Bij de kilometerheffing wordt m.i. onvoldoende naar het doel gekeken: vermindering van
uitstoot. Natuurlijk kan en moet uitstoot door wegverkeer zwaar(der) worden belast, maar
dan wel naar rato van vervuiling en CO2-equiv. uitstoot. Dan kan een kleine Dieselauto
ineens een stuk gunstiger uitpakken dan een forse benzine SUV, waar de consument nu
helaas vrij voor kan kiezen met een m.i. onvoldoende CO2-uitstoot factor in de BPM als
enige (de-)motiverende factor. Een uitstootheffing per specifiek voertuigmodel per
gereden km, in combinatie met een hogere brandstofaccijns, beloont de aanschaf van een
kleinere, minder vervuilende auto, in combinatie met minder gebruik en een zuinige rijstijl.
Dit is een eerlijke, uitvoerbare en effectieve rekenmethode. Bovendien hoeft het politiek
beladen woord Kilometerheffing dan niet meer gebruikt te worden, maar een meer
doelgerichte naam in de trant van fossiele brandstof transport heffing.”
Tot slot valt het op dat veel deelnemers voorwaarden noemen waaraan moet worden
voldaan om ervoor te zorgen dat de kilometerheffing in acceptabele maatregel is.
Verschillende

deelnemers

pleiten

voor

vrijstelling

van

bepaalde

groepen

(zoals

ondernemers die afhankelijk zijn van hun auto). Ook geeft een deelnemer aan dat het
interessant kan zijn om juist elektrisch vervoer te subsidiëren voor mensen die voor hun
werk afhankelijk zijn van de auto.
“Bij de kilometerheffing: gun mensen die verplicht moeten rijden voor hun kleine bedrijf
(monteurs etc.) een mildere regeling. Kleine ondernemers moeten gesteund worden en
sommige beroepen kunnen niet anders dan rondrijden in een busje. Misschien is het
mogelijk om juist voor deze groep elektrische voertuigen te financieren, niet voor
Nederlanders in het algemeen, aangezien elektrische auto's nog zo duur zijn. Juist degene
die het meest afhankelijk van hun (bestel)wagen zijn, worden zo ondersteund en juist die
mensen maken ook de meeste 'verplichte' kilometers.”

94

3.3.7 Verlenging subsidie elektrisch rijden
De overheid stimuleert het kopen van een elektrische auto tot en met 2025 met een pakket
aan subsidies en kortingen. Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan adviseren zij
de overheid om maatregelen en afspraken uit dit pakket te verlengen tot 2030. Als
deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan betekent dit het volgende:
•

Voor elektrische auto’s betaalt u vanaf 2025 enkel een vast jaarbedrag van €360
aan BPM

•

Voor elektrische auto’s betaalt u vanaf 2025 maar 25% van de MRB

•

Voor de aanschaf van een elektrische auto ontvangt u vanaf 2025 een subsidie
ter waarde van:

•
Als

o

€2000 bij een gebruikte elektrische auto

o

€2550 bij een nieuwe elektrische auto

Voor elektrische auto’s betaalt u vanaf 2025 een verlaagde bijtelling van 17%.
deelnemers

kozen

het stimuleringspakket uit

voor
het

‘veel

extra

Klimaatakkoord

inzet’
niet

dan

alleen

betekent

wordt

dit

dat

verlengd,

maar

ook intensiever gemaakt voor de periode tot 2030. Naast de verlenging van de huidige
afspraken, worden de volgende nieuwe afspraken gemaakt:
•

Voor de aanschaf van een elektrische auto ontvangt u in 2022, 2023 en 2024 een
subsidie ter waarde van:
o

€2000 bij een gebruikte elektrische auto

o

€3700 (2022), €3350 (2023) of €2950 (2024) bij een nieuwe elektrische
auto

Een opvallend resultaat uit Figuur X is dat een groot deel van de deelnemers denkt dat zij
geen effect zullen ervaren van de maatregel. De mate waarin deelnemers de optie
adviseren aan de overheid neemt toe al naar gelang men meer effect denkt te ervaren.
Maar er zijn ook flink wat deelnemers positief over de optie die geen effect denken te
ervaren, terwijl er ook deelnemers zijn die vinden dat subsidies op elektrisch rijden niet
moeten worden verlengd ook al zouden ze verwachten daar een groot effect van te
ervaren.

95

Figuur 18: relatie keuzes en effecten

Tabel 10 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Uit Tabel 10 volgt
dat deelnemers vaker negatieve argumenten noemen dat positieve argumenten.

Tabel 10: Argumenten voor en tegen verlenging subsidie elektrisch rijden
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

dwingt deze keuze niet af

0

3

2) Zorgt slechts voor een kleine aanpassing in het leven

1

2

3) Geeft mensen een zetje in de goede richting

13

17

11

11

11

10

op fossiele brandstoffen

6

10

7) Maatregel is makkelijk in te voeren

2

1

Argumenten voor
1) Deze maatregel geeft Nederlanders zelf de keuze om duurzamer te leven en

4) Stimuleert productie van elektrische auto’s (door opschaling worden prijzen
lager)
5) Subsidie maakt de aanschaf van een elektrische auto ook haalbaar voor
lagere inkomens
6) Goed om elektrisch rijden te stimuleren want uitstoot is lager dan bij auto’s

Argumenten tegen

96

1) Levert problemen op voor het elektriciteitsnet

10

6

2) Zorgen om haalbaarheid lage inkomens (subsidie is nog niet genoeg)

12

8

3) Leidt ook tot milieuvervuiling bij productie en bij slopen

38

18

4) Minder goed dan de kilometerheffing wat betreft terugdringen autogebruik

7

0

5) Geeft geen prikkel om de auto-industrie te verduurzamen

7

1

6) Prijzen worden al lager door de marktwerking

15

4

voordelig omdat ze niet meer hoeven te tanken.

13

12

8) Elektriciteit is niet (altijd) groen, dus elektrisch rijden ook niet

31

11

zijn amper te blussen bij brand

1

2

10) Elektrisch rijden is niet groen op lange termijn

8

6

11) Voordelen zijn alleen voor rijke mensen

57

3

12) Oplaadpunten zijn lelijk/onmogelijk te plaatsen

0

1

13) Elektrische auto’s zijn door accu’s loodzwaar en belasten de wegen meer

9

1

7) Is weggegooid geld. Voor mensen die het kunnen betalen is het nu al

9) Elektrische auto’s zijn gevaarlijk: ze zijn stil (je hoort ze niet aankomen) en

Verlenging subsidie elektrisch rijden tast de persoonlijke levenssfeer niet aan
De argumenten voor het verlengen van de subsidie op elektrisch rijden richten zich erop
dat deze maatregel nauwelijks ingrijpt op het persoonlijke leven. Positieve deelnemers
ervaren keuzevrijheid. Het is geen maatregel die het huidige gedrag straft, maar
duurzamer gedrag stimuleert (zetje in de goede richting). Daarbij is de maatregel volgens
deelnemers makkelijk in te voeren. Zo zeggen deelnemers:

“Elektrisch rijden of een goed geïsoleerd huis lijkt me een kleine aanpassing die iedereen
uiteindelijk zou moeten kunnen maken.”
“Subsidie voor elektrisch rijden geeft meer mensen de kans om dit te doen. Voor veel
Nederlanders is dit nog een hoop geld om in elektrisch rijden te investeren dit geeft een
extra zetje. Dit geldt ook voor isoleren van woningen.”
“Ik geloof in positief stimuleren voor nieuw gedrag / verbeterde gewoontes. Wil je dat de
Nederlander zich meer om milieu geeft stimuleer het dan. Zoals vergoeding voor
elektrische auto's, je huis beter isoleren etc.”
Wanneer we kijken naar de tegenargumenten, dan zien we dat veel van de
tegenargumenten

zich

richten

op

vraagtekens

die

deelnemers

hebben

bij

de

rechtvaardigheid van de maatregel en twijfels die zij hebben over de efficiëntie van de
maatregel.

97

Perceptie dat maatschappelijke kosten hoger zijn dan de baten
We

behandelen

hieronder

rechtvaardigheidsargumenten.

eerst

de

Een

groep

efficiëntie

argumenten

deelnemers

vraagt

en

zich

af

dan

de

of

de

maatschappelijke baten wel hoger zijn dan de maatschappelijke kosten. De deelnemers
maken zich zorgen over de maatschappelijke kosten van het verzwaren van het
elektriciteitsnet, milieuvervuiling bij het slopen van elektrische auto’s, de mate waarin
stimulering van elektrisch rijden leidt tot verduurzaming (wanneer het niet lukt om
voldoende

groene

elektriciteit

te

produceren)

en

negatieve

effecten

op

de

(verkeers)veiligheid. Hieronder een aantal quotes:
“Elektrische subsidies hebben geen groot nut afgezien het Nederlandse Elektrisch netwerk
het niet kan leveren als we allemaal elektrisch zouden gaan rijden. Ook zijn er geen
voldoende oplaadmogelijkheden voorhanden. Daar zal dus HEEL groot in moeten worden
geïnvesteerd en dat gaat miljarden kosten.”
“Elektrische auto's zijn een goed alternatief voor benzine auto's en subsidie voor het
elektrisch rijden is een goede stimulatie hiervoor. Het enige probleem is dan nog wel waar
de energie vandaan komt voor het elektrisch rijden. Dit moet niet uit vervuilende
kolencentrales komen dus hier moet ook een alternatief voor komen. Het bouwen van
kerncentrales en investeren in groene waterstof kan een goed alternatief zijn.”
“Ook is het subsidiëren van auto's met 300+ pk nergens voor nodig. Hoe elektrisch ze ook
mogen zijn, 300+ pk is niet goed voor het milieu. Een Toyota Aygo op benzine is nog altijd
een stuk minder slecht voor het milieu dan een Tesla.”
“Ik ben bovendien niet voor elektrisch rijden: Hoe moeten de accu's worden ontzorgd of
gerecycled?”
“Zoals elektrisch rijden, is natuurlijk positief, maar echt milieu bewuste fabricage is er nog
niet vooral niet op de enorme accu's, vindt dat dat eerder zou aangepakt moeten worden.”
Tot slot geven enkele deelnemers aan dat hij/zij de oplaadpunten niet mooi vinden, dat
zij een elektrische auto minder fijn vinden rijden en dat zij zich er zorgen om maken dat
mensen zich minder duurzaam gaan gedragen als zij een elektrische auto hebben
aangeschaft onder het mom van: ‘ik heb mijn bijdrage geleverd’.
“Ik geloof niet in elektrisch rijden. De productie en afvoer van batterijen is enorm
vervuilend. Het laden gaat traag. Het bereik is beperkt. Het is een totaal andere minder
prettige ervaring dan het huidige autorijden.”

98

“Ik stem niet voor verlenging subsidie van elektrisch rijden vanwege het feit dat ik nu om
me heen zie dat degene die daarvan gebruik maken, degenen zijn die niet per se veel
geven om natuur, maar wel om nieuwe dure auto's. Ik rijd in een oud dieseltje. Ik vraag
me af of het écht beter voor de natuur is als ik nu een nieuwe elektrische auto ga
aanschaffen; nieuw staal, zware metalen tbv de accu (waar ik niemand over hoor wat voor
een effect dat gaat hebben op de natuur); welk afval gaan die elektrische auto's opleveren?
De dieselauto die er nu al is wordt dan ook afval en mijn nieuwe nog aan te schaffen auto
tzt ook. Bovendien geeft een diesel minder CO2 uitstoot dan een auto op gas of benzine;
wel geeft een diesel meer uitstoot van fijnstof - dat realiseer ik me en daarom neem ik zo
vaak mogelijk de fiets (iets dat bij rekening rijden nog meer gestimuleerd zou worden).”
“Daarnaast wil je voorkomen dat mensen door hun elektrische auto vinden dat ze al
genoeg aan het klimaat bijdragen, zonder af te vragen hoe het stroom wordt opgewekt
waarmee ze hun auto opladen.”
Er zijn betere alternatieven
Ook zijn er deelnemers die niet zozeer aangeven dat het stimuleren van elektrische auto’s
maatschappelijk economisch gezien inefficiënt is omdat de maatschappelijke kosten hoger
zijn dan de baten, maar die stellen dat andere alternatieven in hun beleving efficiënter
zijn. Genoemd worden het invoeren van de kilometerheffing (omdat deze maatregel ook
invloed heeft op het verminderen van autogebruik) en het bevorderen van openbaar
vervoer en fietsen.
“Als je elektrisch rijden stimuleert, gaan mensen toch op de weg blijven. Wordt het druk
en krijg je nog steeds files. Want niet iedereen heeft het geld om een elektrische auto te
kopen. De grootvervuilers blijven rijden. Dus beter geen subsidie op elektrisch rijden.
Levert minder op dan kilometerheffing invoeren.”
“Verlenging subsidie elektrisch rijden is lood om oud ijzer. Er moeten veel minder auto's
komen ongeacht de "brandstof" geld moet naar bevorderen fietsen en openbaar vervoer.”
“Subsidies op elektrisch rijden vind ik minder relevant: het is vaak maar een klein bedrag
waar je subsidie voor krijgt, de pot is zo op en het is vooral interessant voor zakelijke
rijders. Liever wil ik dat mensen überhaupt minder met de auto gaan, maar meer met OV
of fiets. Een subsidie op elektrische fietsen zou in die zin een stuk logischer zijn.”
Maatregel vergroot verschil arm en rijk
Daarnaast is er een groep deelnemers die vraagtekens heeft bij de rechtvaardigheid van
deze klimaatmaatregel. Zij vragen zich af of de subsidie wel voldoende is om een
99

elektrische auto ook betaalbaar te maken voor lage inkomens. In dat geval wordt volgens
hen de kloof tussen arm en rijk groter wat ze niet rechtvaardig vinden.
“Door elektrisch rijden te subsidiëren worden alleen de rijke burgers geholpen, aangezien
de aanschaf van een elektrische auto nog steeds voor de gemiddelde Nederlander erg duur
is.”
“Subsidie op elektrische auto's komt bij de verkeerde groep terecht.”
“Stop met subsidiëren van vervoer voor alleen die die een 'lease auto' hebben, maak
regeling interessant voor particulier, desnoods 'bijtelling' voor anders als woon/werk
verkeer.”
Ook zijn er een aantal deelnemers die niet zozeer een bezwaar lijken te hebben tegen het
financieel stimuleren van elektrische auto’s, maar die fundamentele bezwaren hebben
tegen het verstrekken van subsidies an sich.
“Subsidie elektrisch rijden: als we straks allemaal elektrisch rijden, dan krijgen we allemaal
subsidie. Dat heeft dus weinig zin. Subsidie is niets anders dan andere laten meebetalen
aan wat jij doet of uitgeeft. Daar zou in het algemeen sowieso wat kritischer naar gekeken
moeten worden.”
“Subsidie verlenen is vaak geen goede stimulans. Dat verstoort de markt. Zie de
Teslasubsidie bij elektrisch rijden. Mensen kopen dan grotere auto’s in plaats van kleinere
en energie zuinige auto’s .”
Tot slot zagen wij adviezen van twee deelnemers om de maatregel te optimaliseren.
“In het kader van subsidie op elektrische auto's: export van deze auto waar subsidie op is
gegeven verbieden voor een x aantal jaar. Op deze manier krijgen particulieren ook meer
kans om deze auto's tweedehands te kopen aangezien deze nog te duur zijn om nieuw te
kopen. Ook weet de overheid dat zij hierdoor x jaar lang de vruchten plukken van hun
investering.”
“Verlenging van subsidie voor elektrisch rijden moet gecombineerd worden met subsidie
voor elektrische occasions om te voorkomen dat de gesubsidieerde nieuwe voertuigen
naar het buitenland vertrekken.”

100

3.3.8 Verkleining veestapel door uitkoop en afroming
Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan betekent dit dat de veestapel zal worden
verkleind door een combinatie van uitkoop en afroming. ‘Uitkoop’ betekent dat veehouders
hun bedrijf beëindigen in ruil voor financiële compensatie. Afroming’ betekent dat het
aantal vee dat totaal in Nederland mag worden gehouden tussen nu en 2030 steeds lager
wordt. Boeren hebben op dit moment rechten om vee te houden. Wanneer de ene boer
deze rechten aan de andere verkoopt, dan nemen de rechten af.
Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan betekent dit de veestapel zal worden verkleind
met 25% in de komende 10 jaar, waarvan 10% door uitkoop en 15% door afroming. Dit
geldt voor melkvee-, varkens- en pluimveehouders.
Als deelnemers kozen voor ‘veel extra inzet’ dan betekent dit de veestapel zal worden
verkleind met 50%, waarvan 25% door uitkoop en 25% door afroming. Dit geldt voor
melkvee-, varkens- en pluimveehouders. Figuur 19 laat zien dat er een slechts een zwak
verband is tussen de effecten die deelnemers denken te gaan ervaren door het verkleinen
van de veestapel door uitkoop en afroming en de mate waarin ze deze maatregel
adviseren.
Figuur 19: relatie keuzes en effecten

Tabel 10 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn.

101

Tabel 10: Argumenten voor en tegen verkleining veestapel door uitkoop en afroming
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

De landbouwsector is een grote vervuiler die moet worden aangepakt

106

20

Verkleinen van de veestapel verbetert dierenwelzijn

66

11

Helpt consumenten om bewust betere keuzes te maken

15

4

meer dan nodig

107

12

Naar de boeren toe is het uitkopen van boeren is een sociale aanpak

3

2

Kleinere veestapel geeft minder kans op virussen/ziekten

31

5

Naast CO2 besparing ook andere milieu voordelen

82

3

Megastallen moeten verboden worden/inzetten op duurzame landbouw

18

5

Boeren hebben het al lastig en komen hierdoor verder in de problemen

11

32

Boeren bestaan en de cultuur behouden

0

12

2

2

vergroot

34

13

Te weinig productie voor Nederland zorgt voor hoge Transportkosten

3

13

Gebeurt vanzelf als we minder vlees gaan eten

3

5

Boeren geven om de natuur en nemen CO2 en stikstof op

4

4

Reduceren veestapel heeft weinig effect

3

2

Maakt Nederland afhankelijker van buitenland(se vleeskwaliteit)

6

5

Veestapel is afgelopen jaren al flink afgenomen, het is ook weleens genoeg

2

1

import van vlees

0

1

Transitie van de landbouw moet er niet voor zorgen dat de prijzen van vlees zo

5

1

2

2

3

1

Argumenten voor

We produceren nu voor het buitenland en dat is niet nodig / we produceren

Oppervlakte van landbouw kan voor natuur en woningbouw worden gebruikt
Landbouw leidt tot bodemdaling

Argumenten tegen

Negatief effect op het landschap (want er komen vast woningen voor in de
plaats)
Europese/wereldwijde aanpak, anders wordt de veestapel elders weer

Export verminderen zou veestapel vanzelf wat verkleinen, maar voorkomt ook

hoog worden dat lage inkomens het niet meer kunnen betalen
We verdienen veel geld aan de landbouw. Verkleinen landbouw leidt tot veel
economische schade
Uitkopen is eigenlijk een beloning van boeren die allang wisten dat de grootte
van de sector niet houdbaar was op kosten van de belastingbetaler

102

Percepties op de landbouw variëren van ´vervuilende sector´ tot ´empathie met
kleine boeren´
Als we kijken naar de argumenten van voorstanders en tegenstanders van deze maatregel,
dan zien we dat de rechtvaardigheidsdimensie ‘maatregelen die invloed hebben op het
dagelijks leven van individuele burgers zijn pas acceptabel als de overheid maatregelen
invoert die grote vervuilende sectoren ontmoedigen om broeikasgassen uit te stoten´ vaak
terugkomt. Wel is het heel erg opvallend bij deze maatregel dat deelnemers een heel
ander beeld hebben van de landbouw wat ervoor zorgt dat zij ook de rechtvaardigheid van
het verkleinen van de veestapel door afkoop en afroming anders ervaren. Sommige
deelnemers zien de landbouw als een grote vervuilende sector met megastallen die met
prioriteit moet worden aangepakt. Andere deelnemers schrijven juist meer over de
individuele boer die nu al hard geraakt wordt door overheidsbeleid. Zij vinden het
onrechtvaardig als deze individuen nog verder in de verdrukking zouden komen. Het
behoud van de authenticiteit van het boerenbestaan is ook belangrijk voor deze groep
(justice as recognition).

“Verkleining van de veestapel zou ik afraden omdat veehouderijen het al zwaar genoeg
hebben, daar moet een andere oplossing voor gevonden worden.”
“Hierop wil ik graag 2 van onze "luxes" die we in mij ogen hebben moeten proberen in
goed overleg in stand te houden dat is de veestapel (nee, ik ben geen agrariër), omdat ik
dit nog steeds het best passend in onze natuur. We moeten proberen het boerenbestaan
zover dat kan te behouden maar wel onder condities.”
“Veestapel verkleinen is geen goede optie. Zo gaat een deel van onze boerencultuur
verloren.”
“Vee is ons handelsproduct en bijna cultureel erfgoed. Ik snap niet dat de overheid dat
ineens weg wil hebben.”
“Ik ben tegen het verkleinen van de veestapel ondanks ik zelf geen vlees eet omdat ik zie
dat de overheid het de boeren moeilijk maken omdat ze hun land willen! Ben wel tegen
de megastallen!”
Het interessante van de laatste twee quotes is dat deze deelnemers verschillend denken
over de rechtvaardigheid van de maatregelen die kleine en grote boeren treffen. Voor deze
deelnemers zou de maatregel “verkleinen veestapel door uitkoop en afroming”
rechtvaardiger zijn als deze zich alleen zou richten op grote boerenbedrijven.

103

Zoals gezegd zijn er ook deelnemers die de landbouw zien als een grote vervuilende sector
die met prioriteit moet worden aangepakt.
“De landbouwsector is een grote vervuiler die moet worden aangepakt”
“De veestapel en de landbouw is buiten alle perken er zijn bijna geen insecten meer door
verzuring en vervuiling, stikstofproblemen zijn in Nederland enorm en dit kleine land is
een grote vervuiler we sturen afval naar landen waar het in de natuur belandt. Nederland
kan veel beter.”
“Verkleining veestapel heel belangrijk. Wij exporteren heel veel en bevuilen hier ons land
mee. Laat ieder land maar zorgen voor hun eigen vlees dus veestapel.”
“Ik ben ook voor de verkleining van de veestapel; ik vind dat we een te klein land zijn om
zoveel dieren te houden en dierlijke producten te exporteren. Daarbij ben ik tegen de
massale wijze waarop dit gebeurt en vóór een biologische en natuurlijke wijze van veeteelt
en landbouw. Ik eet principieel -bijna- geen vlees en vis. Af en toe wel, omdat ik het
sommige soorten af en toe wel lekker vindt en daarin niet te rigide wil zijn, ook niet als
we bijvoorbeeld uit eten gaan.”
“Verminderen van de veestapel. we hoeven niet voor de hele wereld voedsel te
produceren.”
“Veestapel levert veel op voor weinigen, de nadelen zijn voor velen.”
“Onze zo geprezen landbouw industrie heeft een onevenredig aandeel in de uitstoot van
broeikas gassen. Naast het wereldwijde effect heeft het ook direct gezondheidsschadelijke
effecten voor onze eigen bevolking. Het is tijd dat Nederland tot een ingrijpende
herstructurering komt van landbouw naar een duurzaam op kwaliteit en lokaal gericht
bedrijfstak. De huidige praktijk beteken winst voor enkelen en ploeteren voor de
meerderheid. Dit leidt ook tot maatschappelijke spanningen waarbij het platteland
tegenover de stad is komen te staan. Bij de transitie moet het herstellen van de band
tussen consumenten en boeren als leidraad gelden.”
De laatste twee argumenten zijn interessant omdat zij de rechtvaardigheidsdimensie dat
een kleine groep (grote) boerenbedrijven veel winst maakt, terwijl een grote groep
mensen de nadelen ervaart heel expliciet maken.
Tot slot is er nog een derde groep die vindt dat de overheid maatregelen mag opleggen
tegen grote boerenbedrijven, maar kleine bedrijven met rust moet laten. Zie bijvoorbeeld
de volgende quote:

104

“Als laatste vind ik de ontwikkeling van megastallen echt slecht. Ik vind boeren die van
hun veestapel moeten leven, zij moeten met rust worden gelaten. Maar megastallen
moeten verboden worden, ook uit oogpunt van dierenwelzijn.”
Boeren moeten worden beschermd want zij zijn slachtoffer van een systeem
Verschillende deelnemers aan de klimaatraadpleging zien de problemen die kleine
boerenbedrijven kunnen ervaren door de inkrimping van de landbouw en zij vinden een
uitkoopregeling een sociale en rechtvaardige aanpak. Sommige deelnemers zien boeren
als slachtoffers van een systeem en ze vinden dat de overheid hen tegemoet moet komen.
“Ik ben en ken geen boer, maar vind dat we boeren niet zomaar kunnen dwingen om hun
bedrijf te verkleinen. Dat ze nu zulke grote bedrijven hebben, hebben we als maatschappij
immers zelf gestimuleerd. Daarom lijkt mij 'Verkleining veestapel door uitkoop/afroming'
een goede maatregel waar we veel extra op moeten inzetten.”
“Ik ben voorstander van een verkleining van de veestapel door uitkoop/afroming. De
veestapel zorgt voor veel uitstoot van broeikasgassen en is een enorme vervuiler. Voor
boeren is het moeilijk om zomaar met hun bedrijf te stoppen. Uitkoop/afroming brengt
hierbij een oplossing.”
“De boeren die worden uitgekocht of afgeroomd. Het is jammer, maar helaas noodzaak.
Er zijn ook niet veel kinderen die later het boerenbedrijf van hun ouders willen overnemen.
Dus dan is zo'n uitkoopregeling ook wel ideaal. Veestapel kleiner, dan minder uitstoot CO2.
De boerderijen die overblijven, laat die dieren lekker vrij rondlopen, beter voor het vlees
en de gezondheid van de dieren.”
“Verkleining veestapel en invoering vleesbelasting: in Nederland produceren we
tegenwoordig buitensporig veel vlees. Dat moet op z'n minst gehalveerd worden. Dat is
natuurlijk niet leuk voor de mensen die daar nu werkzaam in zijn, maar ik vergelijk het
met de sluiting van de staatsmijnen en stopzetten van de gaswinning: het bleek allemaal
toch te schadelijk te zijn, dus daar hebben we ook mee moeten stoppen, of in ieder geval
minderen. Er mag best wat geld meer naar compensatie- en omscholingsregelingen.”
“Veestapel verminderen is hard nodig. Eigenlijk moet je dezelfde milieu eisen stellen aan
de bio-industrie als aan andere industrie. Helaas is subsidie nodig, omdat Europa ervoor
gezorgd heeft dat er een zeer vervuilende bio-industrie is ontstaan. Je kunt het de
individuele boer, als gevangene van het systeem, nauwelijks kwalijk nemen.”
De vervuiler wordt beloond

105

Aan de andere kant zijn er deelnemers die boeren juist niet zien als slachtoffers van een
systeem. Zij vinden het onrechtvaardig als de belastingbetaler moet meebetalen aan de
uitkoop van boerenbedrijven.
“Niet eerlijk dat belastingbetaler hiervoor moet opdraaien. Het uitkopen van veeteelt vind
ik geen eerlijke maatregel. Er is al decennia lang bekend dat het anders moet, en
ondernemers die hun kop in het zand gestoken hebben verdienen niet veel coulance. Als
je na 2000 je veeteeltbedrijf hebt uitgebreid, of na 1980 een kolencentrale bent begonnen,
dan heb je je huisje op het ijs gebouwd en ben je als ondernemer verantwoordelijk voor
de slechte keuze. De belastingbetaler daarvoor laten opdraaien is krom en oneerlijk.”
“Verkleining veestapel. Gaat wat mij betreft veel te veel geld naartoe. Boeren hebben alle
tijd gehad om te veranderen en naar een meer toekomstbestendige manier van boeren te
gaan. Om eerlijk te zijn vind ik boeren die nu meedoen aan de bio-industrie eerder
strafbaar dan dat we ze moeten uitkopen.”
De andere twee rechtvaardigheidsdimensies komen we nauwelijks tegen in de
argumentaties van deelnemers aan de klimaatraadpleging. Toch zien we één deelnemer
benadrukken dat de transitie in de landbouw er niet voor moet zorgen dat de prijzen van
vlees omhoog gaan waardoor lage inkomens in de knel komen en is er een deelnemer die
aangeeft dat het verkleinen van de veestapel via uitkoop en afroming een goede maatregel
is omdat er maar weinig mensen last van hebben.
“Verkleining veestapel is een maatregel die op heel veel opgaven van belang is, daarom
hier vrij stevig op ingezet; 25% is nog niet genoeg. Maar is een transitie, de ambitie om
al in 2030 50% gereduceerd te hebben lijkt me te hoog gegrepen vlees wordt op een grote
schaal heel goedkoop geproduceerd, en dat betekent meer CO2, maar ook gebruikt veel
land, water en antibiotica. Dat kan verkleint, maar niet te veel, want armere families zijn
afhankelijk van betaalbare vleesproducten.”
“Verklein veestapel hebben ook weinig mensen last van (alleen jammer dat die paar
mensen allemaal een trekker bezitten).”
Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Naast rechtvaardigheidsargumenten noemen zowel voorstanders als tegenstander
efficiëntie-argumenten om hun advies te onderbouwen. Voorstanders stellen dat de
maatschappelijke baten van het verkleinen van de veestapel via uitkoop en afroming hoger
zijn dan de maatschappelijke kosten. Zij noemen de positieve effecten op de natuur,
dierenwelzijn, volksgezondheid (voorkomen van infectieziekten en terugdringen van
fijnstof), meer ruimte voor woningen (ook door minder uitstoot van stikstof) en het

106

voorkomen van bodemdaling als voorbeelden van maatschappelijke baten naast het
reduceren van de uitstoot van broeikasgassen.
“De verkleining van de veestapel door uitkoop/afroming is niet alleen goed voor klimaat
en natuur maar draagt ook significant bij aan bevordering van de volksgezondheid.
Veehouderijen

zijn

grote

bronnen

van

fijnstofuitstoot

en

van

uitbraken

van

infectieziekten.”
“Vleesbelasting is een dubbele winnaar: minder co2 plus minder dierenleed. Zelfde geld
voor verkleining veestapel: minder stikstof plus meer ruimte voor natuur/ woningen.”
“Voor mij speelt natuur en milieu een grote rol. Voor de biodiversiteit zijn deze
maatregelen geweldig. Vooral als vrijgekomen gebied kans krijgt te herstellen van haar
overbemesting, monocultuur en bestrijdingsmiddelen.
antibioticagebruik

(veel minder gebruik, dus

Ook de effecten ervan op het

wellicht

een

vertragend effect op

antibioticaresistentie) en virusverspreiding/ uitbraken van Q koorts, varkenspest,
vogelgriep etc heeft een positief effect op de volksgezondheid.”
“In het groene hart malen we onszelf naar beneden om het vee droog te houden.
Verschrikkelijk! Hoe minder vlees hoe beter.”
“Verkleining veestapel had ik wel geen verhoging aangegeven. Maar wat wel moet stoppen
is de massadierhouding. Daardoor zullen wij ook in de toekomst veel meer pandemieën
krijgen want de dieren zijn duidelijk zieker dan dieren die gewoon buiten mogen zijn. Hier
moet meer gestimuleerd worden dat meer op echte biovlees gelet wordt. Dit is ook beter
voor de gezondheid van de mens. Vlees mag gewoon niet meer voor een dumpingprijs
verkocht worden. Boeren moeten bij vlees maar ook bij melk goed betaald worden dat het
voor hun lonend is minder vee te houden zonder inlevering van inkomsten.”
“De veestapel verkleinen is noodzakelijk maar de duurste oplossing per megaton CO2
vermindering. Met verbeterde wetgeving en meer tijd zou dit goedkoper moeten kunnen.”
Ook geven ze aan dat ze bang zijn dat het opengevallen landschap wordt volgebouwd met
huizen en ze zijn bang voor de economische schade als deze sector inkrimpt.
“Het verkleinen van de veestapel vind ik risicovol. Doordat vrijgekomen grond
waarschijnlijk meteen zal worden geclaimd voor huizenbouw zal dit het landschap van
Nederland definitief veranderen. Dit is geen omkeerbaar proces.”

107

“Denk veestapel verkleinen alleen maar plaats gaat maken voor bouw en niet voor natuur
dus ook zonde.”
“Verkleining veestapel geeft veel te veel economische schade, ons voedsel wordt
hoofdzakelijk in een straal van 500Km rond Nederland opgegeten. Wij zijn goed in
landbouw en veehouderij en b.v. Duitsland is goed in auto’s bouwen en exporteren.”
Een grote groep deelnemers geeft aan dat zij de maatregel niet efficiënt vinden, omdat
het verkleinen van de veestapel in Nederland er volgens hen voor zal zorgen dat de
veestapel in andere landen groter wordt. Je investeert in dat geval veel belastinggeld in
een maatregel die per saldo misschien zelfs tot een toename leidt van broeikasgassen als
er in het buitenland minder duurzaam wordt geproduceerd.
“Verder kun je alleen de veestapel aanpakken als je dit Europees doet want de kosten
voor een Nederlandse boer gaat stijgen en de Jumbo en de Albert Heijn kopen doodleuk
het vlees in landen waar de regels minder streng zijn waardoor de kosten voor vlees ook
lager zijn.”
“Het verkleinen van de veestapel en het invoeren van vleesbelasting is niet goed voor onze
boeren. Als wij de veestapel verkleinen zal er ergens anders in de wereld juist een toename
plaatsvinden om aan de vraag te kunnen voldoen.”
“Verkleining veestapel is een zeer domme maatregel, omdat wij in NL efficiënt produceren,
kunnen we beter hier blijven produceren. Dan inkopen uit bijv. Oekraïne of Brazilië. Daarbij
kunnen we dan beter toezien op het dierwelzijn, antibiotica gebruik, enz. Mede door onze
efficiënte producten zouden we vlees en groentes uit het buitenland extra moeten
belasten, dit bespaart CO2 door minder transport.”
“Met name de verkleining van de veestapel is een veel te bekrompen inzicht. Men moet
op dit punt mondiaal gaan denken. Nederland is een van de weinige landen die veel
voedsel exporteert. De prognoses wijzen uit dat in 2040 er een tekort ontstaat aan voedsel
in

de

wereld.

De

voedselindustrie

in

Nederland

kan

de

wereld

niet

missen!

Er zou meer geruild moeten worden met de CO2 licenties over de landen heen om de
voedselindustrie optimaal te laten doorgaan. Dat is beter dan de grens van 2040 naar
voren trekken door nu al te weinig voedsel te gaan produceren.”
“Koester de NL land en tuinbouw. Ca 10% van de werkgelegenheid vooral indirect heeft
werk in deze sector. Zij zijn leidend in de wereld. Verplaatsing naar het buitenland kost
heel veel werk en is ecologisch slechter dan in ons land.”
Eén deelnemer geeft aan dat het bovenstaande effect moet worden beperkt door als
108

voorwaarde bij de uitkoop op te nemen dat uitgekochte boeren niet met hun geld een
nieuw bedrijf mogen starten in het buitenland.
“Uitkopen veestapels levert heel wat op, wel op voorwaarde dat de boer geen ander
boerenbedrijf mag starten, niet in Nederland maar ook niet in het buitenland.”
Tot slot zijn er deelnemers die aangeven dat het inkrimpen van de veestapel in Nederland
kan leiden tot meer uitstoot van broeikasgassen als voedsel moet worden geïmporteerd
naar het buitenland. Omdat Nederland op dit moment exporteur is van voedsel, lijkt dit
argument niet logisch, maar we noteren het wel omdat het speelt bij deelnemers aan de
klimaatraadpleging.
“De boeren moeten wel de kans behouden om te blijven produceren. Anders buitenlands
vlees en groenten met als gevolg extra broeikasgassen door transport.”
“Zoals al aangegeven werd zou de vermindering van de veestapel er voor zorgen dat er
minder vlees en melk uit Nederland komt. Het moet toch ergens vandaan komen dus kom
je uit op import uit andere landen. Het gevolg is dat er dan weer meer transport moet
plaatsvinden.”

3.3.9 Invoering vleesbelasting
Als deelnemers voor deze maatregel kiezen dan betekent dit dat de overheid een belasting
op vlees invoert. Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan betekent dit dat de
vleesbelasting langzaam zal stijgen. Bij het produceren van kip, varken en rundvlees komt
een

verschillende

hoeveelheid

broeikasgassen

vrij en

de

vleesbelasting

2030 verschilt daarom per vleessoort.
In 2030 zult u uiteindelijk per kilo vlees het volgende extra betalen:
Kip:

€ 2,00 / kg (van 7,00 euro naar 9,00 euro)

Varken:

€ 4,50 / kg (van 7,75 euro naar 12,25 euro)

Rund:

€ 5,70 / kg (van 12,17 euro naar 17,87 euro)

Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan zal de vleesprijs sneller stijgen.
Kip:

€ 3,00 / kg (van 7,00 euro naar 10,00 euro)

Varken:

€ 6,00 / kg (van 7,75 euro naar 13,75 euro)

109

in

Rund:

€ 8,50 / kg (van 12,17 euro naar 20.67 euro)

Figuur X laat zien dat deelnemers die geen effect denken te ervaren van de maatregel
“invoeren van de vleesbelasting” de overheid adviseren om deze maatregel in sterkere
mate toe te passen dan deelnemers die zeer grote effecten denken te ervaren, maar het
valt op dat de verschillen niet zo groot zijn.

Tabel 4 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Het valt vooral op
dat deelnemers een grote variatie aan argumenten voor en tegen het invoeren van een
vleesbelasting noemen.

Tabel 7: Argumenten voor en tegen het invoeren van de vleesbelasting
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

De landbouwsector is een grote vervuiler die moet worden aangepakt

73

20

Heeft een positief effect op de volksgezondheid

101

16

Helpt consumenten om bewust duurzamere keuzes te maken

60

13

Leidt tot een daling van vleesconsumptie (we eten teveel vlees in Nederland)

78

27

Ik eet zelf weinig vlees, dus ik merk er weinig van

3

7

Het is effectieve maatregel om de uitstoot van broeikasgassen te reduceren

26

7

afromen (want het heeft een direct effect op de totale veestapel)

9

3

Makkelijk in te voeren

22

4

Er zijn alternatieven voor vlees beschikbaar

16

3

veestapel/verduurzaming landbouw

20

4

De vervuiler betaalt en dat is eerlijk

42

3

Zorgt voor minder export

6

3

Hoger inkomen voor boeren

5

2

Verkleinen van de veestapel verbetert dierenwelzijn

38

13

Vlees eten is niet noodzakelijk / is een luxe

26

5

Argumenten voor

Het is een betere oplossing dan het verkleinen van de veestapel via uitkopen en

Kan worden gebruikt als compensatie voor het verkleinen van de

Argumenten tegen

110

Boeren hebben het al lastig en komen hierdoor verder in de problemen

0

11

Boeren bestaan en de cultuur behouden

2

1

Raakt koopkracht (lage of midden-) inkomens

23

36

Raakt de gezondheid (van mensen met lagere inkomens)

7

11

Ik wil geen extra belasting betalen

2

12

Ik heb een lager inkomen

0

2

Waar gaat de belasting naartoe?

2

1

Belonen werkt beter dan belasten

5

1

Ik vind vlees zelf lekker

1

11

Vlees eten zit in onze aard / vlees eten is gezond misschien later scheiden

7

21

Geen effectieve maatregel, want effect op consumptie zal laag zijn

4

17

Pakt het probleem niet aan

4

11

Keuze om vlees te eten is aan mensen zelf

6

10

Productie verlagen is een beter middel om de consumptie te verminderen

4

6

Te weinig draagvlak

3

2

Maak vleesvervangers juist goedkoper

9

3

Belerend / betuttelend

0

2

Vleesvervangers / “nepvlees” (soja) zijn ook slecht voor het milieu

2

1

Vlees eten heeft weinig invloed op CO2

3

1

We eten al minder vlees dan voorheen

1

4

moeten scherpere regels komen voor vleesproducenten en fabrieken

3

1

Zorgt voor veel papierwerk

0

1

Schaadt de kleine biologische boeren

3

1

We moeten toch eten

0

2

Vlees moet geen luxe worden

5

3

Op eten hoort geen belasting

1

0

Probleem zit hem niet in het vlees eten maar probleem ligt bij de producenten:

Vleesindustrie is een vervuilende sector die met prioriteit de uitstoot van
broeikasgassen moet reduceren
Allereerst zijn er deelnemers die de vleesindustrie als een grote vervuilende industrie zien
die met prioriteit gestimuleerd of gedwongen moet worden om de uitstoot van
broeikasgassen te reduceren. Zij noemen dus de rechtvaardigheidsvoorwaarde dat grote
sectoren eerst iets moeten doen voordat er maatregelen worden genomen die individuele
burgers raken. De tweede respondent geeft niet zozeer aan dat de vleesindustrie actie
moet ondernemen, maar vindt dat er een verantwoordelijkheid ligt bij supermarkten.
“Naar mijn mening is de vleesindustrie de grootste vervuiler, van mij mag vlees duurder

111

worden.”
“Vleesbelasting is goed idee, beter zou zijn om de eerlijke prijs voor vlees te gaan betalen.
Hoe kan het dat een plantaardig dieet duurder kan uitvallen dan een vlees dieet? Een koe
eet heel veel meer plantaardig voedsel voordat hij een stukje vlees wordt dan een mens
moet eten om het stukje vlees te vervangen. Dat betekent dat wij niet de "echte" prijs
betalen in de supermarkt. De supermarkten moeten stoppen met prijsvechten.”
Zoals ook bij de maatregel “verkleinen veestapel door uitkoop en afroming” zijn er ook nu
deelnemers die juist de landbouwsector als kleinschalig ervaren en juist vinden dat deze
sector gespaard moet blijven. Het aantal deelnemers dat dit argument noemt is wel een
stuk kleiner bij de vleesbelasting dan bij het verkleinen van de veestapel door uitkoop en
afroming.
“geen vleesbelasting vind ik dat de boeren het al moeilijk genoeg hebben en dan ook nog
hun product extra duur maken door die heffing. Dan wordt er minder gekocht en gaan ze
failliet en dat gun ik ze niet na al het harde werken en de liefde voor hun dieren.”
Vleesbelasting tast de persoonlijke levenssfeer aan
In sectie 3.2 kwam naar voren dat verschillende groepen deelnemers aan de
klimaatraadpleging negatief staan tegenover het invoeren van een vleesbelasting. Een
rechtvaardigheidsoverweging die vaak genoemd wordt door tegenstanders is dat het
invoeren van een vleesbelasting de persoonlijke levenssfeer aantast.
“De opties die een direct effect hebben op de persoonlijke leefsituatie (heffing extra
belasting bv) zou ik afraden. Ik denk dat belonen beter werkt.”
“Die van de vleesbelasting is persoonlijk. Ik vind dat een lekker stukje vlees op zijn tijd
moet kunnen.”
“Kom niet aan mijn stukje bloedend vlees. Ik wil de koe blijven nuttigen. De auto kan de
deur uit.”
“Kan je tegen een leeuw zeggen je mag geen vlees meer eten?. Ik denk het niet, de mens
zal altijd vlees eten omdat het in zijn aard is. Dus die weg zal ik niet opgaan. Waarom
denken we dat we daar boven staan omdat we nu anders moeten denken.”
“Vleesbelasting is gewoon dom. Dan gooi ik eens per paar maanden een half varken in de
vriezer uit een van onze buurlanden. Vegetariërs en veganisten kunnen me inmiddels
doodvallen met het voortdurend opdringen van hun normen en waarden.”

112

Voorkom dat lage inkomens in de problemen komen en dat kloof tussen arm en
rijk groter wordt
Verschillende deelnemers geven aan dat zij het invoeren van de vleesbelasting geen goed
idee vinden omdat ze zich zorgen maken over de impact van deze maatregel op burgers
met een laag inkomen. Ook vinden zij het een probleem als vlees een luxegoed wordt dat
alleen kan worden betaald door mensen met een goed inkomen.
“Ik zou als overheid wel kijken naar welke lasten op welke schouders komen. Heffingen
op vlees en aardgas zullen zwaar wegen voor mensen met een lager inkomen.”
“Ik zou de kilometerheffing, vleesbelasting en de verhogen energiebelasting op aardgas
afraden omdat vooral de armere mensen hierdoor juist meer geld kwijt zijn.”
“Ook denk ik dat vleesbelasting veel mensen boos zullen maken en dat er dan tegen wordt
geprotesteerd. ik ben immers maar jong, maar alsjeblieft neem maatregelen die geen
andere mensen stuk zullen maken. vleesbelasting, extra geld moeten betalen voor
aardgas, mensen hebben (helemaal in deze corona crisis) toch geen extra geld voor.”
“Omdat dat het beste is voor bijna iedereen sommige mensen hebben al moeite met
rondkomen en dan wil je vlees duurder maken verdomme.”
“Meer belasting op bepaalde producten/diensten heffen zorgt ervoor dat een groep
Nederlanders die het niet breed heeft nog meer word buitengesloten.”
“Verkleining veestapel door uitkoop / afroming en invoering vleesbelasting - vind ik een
lastige, maar toch afraden. Dit i.v.m. werkgelegenheid veehouderij e.d., maar ook
duurdere boodschappen. We gaan al onzekere tijden in door de gevolgen van corona op
grote schaal (economie, welzijn), dit zou nog een extra klap zijn waarvan ik mij afvraag
of hier genoeg draagkracht voor is. Uiteindelijk wel een belangrijk punt, maar of dit nu al
moet gebeuren of pas later in de toekomst, ik denk dat daar nog niet direct hard in gehakt
moet worden.”
“Ik heb een minimum inkomen en ik wil dus niet extra betalen aan energiebelasting,
vleesbelasting.”
“Vleesbelasting als er minder vlees word geproduceerd stijgen de prijzen zeker dan ook
nog eens belasting er over heen kan alleen de rijken nog vlees eten.”
“Het is een eenzijdige maatregel want beter gestelde zullen ook vlees blijven consumeren.”
Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten

113

Voorstanders stellen dat

de maatschappelijke baten van het

invoeren van de

vleesbelasting hoger zijn dan de maatschappelijke kosten. Zij noemen de positieve
effecten op de natuur, dierenwelzijn, volksgezondheid (voorkomen van infectieziekten en
terugdringen van fijnstof) als voorbeelden van maatschappelijke baten naast het
reduceren van de uitstoot van broeikasgassen.
“Belasting op vlees heeft meerdere effecten: hopelijk zal vleesconsumptie afnemen
waardoor naar verwachting de veestapel incl. varkens vanzelf kleiner zal worden (wet van
vraag

en

aanbod),

volksgezondheid

zal

verbeteren

(afname

vleesconsumptie),

dierenwelzijn wordt verbeterd én de staat ontvangt inkomsten.”
“Ik vind dat de belasting op vlees moet worden verhoogd en ook minder dieren moeten
worden gehouden, dit vooral, om megastallen en dierenleed te voorkomen.”
“Het ontmoedigen van het consumeren van dierenproducten, door een vleestaks en het
verkleinen van de veestapel, is een goed idee omdat dat meer voordeel heeft dan alleen
broeikasgasreductie. Ook de andere negatieve effecten, zoals zoönosen, stikstofuitstoot,
biodiversiteitsverlies en dierenleed worden hiermee gespaard. Minder vlees eten en een
kleiner landbouwareaal levert een hoop voordelen op. Op basis van veranderingen uit de
geschiedenis schat ik in dat mensen snel zullen wennen aan minder vlees eten, waardoor
het welzijnseffect laag is.”
Deelnemers noemen ook twee andere maatschappelijke voordelen. Ten eerste denken zij
dat een vleesbelasting redelijk eenvoudig kan worden ingevoerd – dit is eigenlijk een
uitdrukking van lage maatschappelijke kosten.
“Vleesbelasting kan makkelijk ingevoerd worden.”
“Vermindering van de vleesconsumptie dmv invoering vleestax lijkt mij een vrij eenvoudig
in te voeren maatregel, evenals de verlenging van de subsidie voor elektrisch rijden en
woningisolatie.”
Daarnaast waarderen deelnemers het dat de vleesbelasting mensen bewust maakt van de
negatieve (externe) effecten van het kopen van vlees. Dit is interessant omdat dit soort
maatschappelijke baten zover bekend niet worden meegenomen in alternatieve evaluatieinstrumenten zoals een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA).
“De vleesbelasting is erg positief, mensen worden dan bewust van het milieueffect en het
dierenwelzijn, maatschappelijke baat niet in MKBA.”
“Ik merk als consument da tik toch nog best vaak vlees koop omdat het niet zo duur is.

114

Een tax helpt denk ik bij de bewustwording in de vleesconsumptie en het maken van
andere, betere keuzes.”
“Omdat het zowel de consumenten als de producerende veebedrijven aan het nadenken
doet zetten. Er gaat minder snel vlees worden gekocht, waardoor ook de veestapels
minder zullen worden omdat het gewoon niet meer winstgevend is.”
“Vleesbelasting: vlees is idioot goedkoop in relatie met de milieueffecten. Gedrag
aanpassen via de portemonnee is het enige wat werkt.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Deelnemers die negatief zijn over het invoeren van een vleesbelasting denken dat dit een
negatief effect heeft op de gezondheid van lage inkomens. Ook zegt een deelnemer dat er
een negatief effect kan zijn voor de werkgelegenheid.
“Maatregelen zoals een vleestax zijn an sich niet verkeerd, maar hebben het risico dat ze
nadelige gevolgen hebben voor de portemonnee en uitgebalanceerd dieet van mensen met
minder inkomen.”
“Vlees is belangrijk voor de voeding. Door hier belasting op te doen zullen minder mensen
vlees kunnen kopen en dit gaat ten koste van een goede voeding.”
“Invoering vleesbelasting; arme mensen zijn hier de dupe van en eten dan nog minder
gevarieerd.”

“Vleesbelasting is het doel voorbijgeschoten. Als iedereen 50 gram vlees per dag zou eten,
kun je het ook oplossen. Maar om nu al het vlees in de supers en bij slagerijen, zwaarder
te belasten, is wel erg kort door de bocht. Nederland produceert niet alleen vlees voor
eigengebruik, maar ook voor de rest van de wereld bevolking. Amerika is de graanschuur
van de wereld, Nederland die van vlees! Er wordt dus aardig verdiend aan deze export.
Zogezegd de kip met de gouden eieren. Die ga je toch niet slachten? Wat wel onzinnig is,
is dat wij vlees importeren uit landen als China (varkensvlees); Argentinië en Ierland
(rundvlees). Dat hebben we toch zelf genoeg! Stoppen met die handel!”
Een andere maatregel is efficiënter
Twee deelnemers geven aan dat zij de vleesbelasting niet zien zitten omdat zij denken dat
alternatieve maatregelen een betere verhouding van maatschappelijke baten en kosten
hebben.

115

“Ik zou geen vleesbelasting aanraden, maar een generieke CO2 belasting. Daar zal je meer
steun voor vinden onder de bevolking, ipv dat je 'hun vlees afpakt'. Met een CO2 belasting
op alles (of al het voedsel) komt vlees vanzelf veel duurder uit de bus.”
“Een vleesbelasting lijkt mij wat overbodig. Ik denk dat er genoeg andere methoden zijn
om de consumptie van vlees te minderen (voorlichting, zorgen dat er minder vlees op de
markt komt).”
Samenhang met andere maatregelen
Twee deelnemers benadrukken dat de maatregel “invoeren vleesbelasting” en “verkleinen
veestapel door uitkoop en afroming” in gezamenlijkheid moeten worden ingevoerd.
“De intensieve veehouderij is toe aan verandering. Toch lijkt zij gevangen te zitten in een
productieproces waarin schaalvergroting de enige oplossing lijkt en de problemen blijven
bestaan. Daarnaast zijn er nog veel consumenten die niet uit zichzelf minder vlees of
duurzamer gehouden vlees gaan eten. Het is echt tijd om deze vicieuze cirkel om te
draaien en helaas lukt het de sector zelf niet en lijkt het mij verstandig om dit zo optimaal
mogelijk te stimuleren. Waarbij de stimulans om minder vlees te gaan consumeren echt
samen moet gaan met het verminderen van de veestapel. Anders halen we het gewoon
uit het buitenland waar we het niveau van dierenwelzijn en hygiëne veel minder kunnen
controleren.”

Mogelijkheid om maatregel te optimaliseren

Tot slot noemen twee deelnemers mogelijkheden om het invoeren van de vleesbelasting te
optimaliseren
“Wel wil ik hierbij opmerken dat ook de vleesexport aan banden gelegd moet worden: als
er geëxporteerd wordt, naast het vlees ook de bijbehorende mest en andere
afvalprodukten naar het buitenland of juist daarvoor een belasting heffen. Exporteer de
grote kennis van de Nederlandse vleesindustrie naar het buitenland: met de kennis en de
middelen kunnen de landen om ons heen zelf hun vlees produceren en hebben ze naast
de lusten ook zelf de lasten. Nederlandse vleesproducenten in het buitenland dus.”

“Boeren zouden moeten omschakelen naar het verbouwen van vleesvervangers en de
industrie zou met kennis uit de Food-Valley kunnen inzetten op verduurzaming waarbij
boerenbedrijven behouden blijven. Vleesbelasting zou die transitie moeten betalen, ook

116

zou de melkprijs een duurzaamheidstax moeten krijgen om zo de boer van een goed
inkomen te voorzien en de middelen te verduurzamen.”

3.3.10 Verhogen van de energiebelasting op aardgas
Op dit moment bestaat er een energiebelasting op aardgas en deze wordt berekend per
verbruikte kubieke meter (m3). Per 1 januari 2020 is het tarief € 0,53 per m3.
Als deelnemers voor ‘extra inzet’ van deze maatregel kiezen dan betekent dit dat de
huidige energiebelasting op aardgas wordt verhoogd met € 0,10 per m3. Dit geeft mensen
een prikkel om minder aardgas te gebruiken en dus minder CO 2 uit te stoten. Hieronder
ziet u wat dit zou betekenen voor een gemiddeld huishouden in Nederland in 2030.
Huidige kosten voor aardgas : 673 euro per jaar
Nieuwe kosten voor aardgas door maatregel: 800 euro per jaar.
Als deelnemers voor ‘veel extra inzet’ van deze maatregel kiezen dan betekent dit dat de
huidige energiebelasting

op

aardgas wordt verhoogd

met €

0,15

per

m3.

De energiebelasting op elektriciteit wordt verlaagd met € 0,05 per kilowattuur (KWh).
Hierdoor wordt het extra aantrekkelijk om het huis te isoleren en/of over te stappen op
duurzame vormen van het verwarmen van het huis. Hieronder ziet u wat dit zou betekenen
voor een gemiddeld huishouden in Nederland in 2030.
Huidige kosten voor aardgas: 673 euro per jaar
Nieuwe kosten voor aardgas door maatregel: 863 euro per jaar.
Huidige kosten voor elektriciteit: 332 euro per jaar
Nieuwe kosten voor elektriciteit door maatregel: 194 euro per jaar
Figuur 20 laat zien dat er een slechts een zwak verband is tussen de effecten die
deelnemers denken te gaan ervaren door een verhoging van de energiebelasting op
aardgas en de mate waarin ze deze maatregel adviseren. Dit geldt vooral voor deelnemers
uit het internetpanel. 61% van de deelnemers uit het internetpanel die geen effect denken
te ervaren van de maatregel adviseren om de maatregel extra toe te passen en dit geldt
voor 60% van de deelnemers uit het internetpanel die denken een groot effect te ervaren
als deze maatregel extra wordt toegepast.

117

Figuur 20: relatie keuzes en effecten

Tabel 11 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn.
Tabel 11: Argumenten voor en tegen het verhogen van de energiebelasting op aardgas
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

1

1

minder impact op CO2 uitstoot

2

2

Vergroot bewustzijn van gebruik energie

28

10

Ik ben niet bereid om extra belasting te betalen

9

10

Ik heb een laag inkomen en maak mij zorgen over de extra kosten

2

3

Raakt koopkracht (lage of midden-)inkomens

80

48

passend

43

23

Huurders hebben geen invloed op hun energievoorziening

15

10

Belonen werkt beter dan belasten/straffen

1

0

Gas is juist duurzaam (buurlanden stappen juist over op gas)

43

21

Argumenten voor
Verstandige maatregel in relatie tot problematiek aardgaswinning in
Groningen
Stimuleert mensen om over te stappen op alternatieven voor aardgas met

Argumenten tegen

Belasting op een goed zonder (makkelijk/betaalbaar) alternatief is niet

118

Geeft bijna het gevoel dat gebruikers van aardgas misdadig zijn

1

1

Helemaal van gas af is onhaalbaar

6

3

Is in principe een goedkoop product, houden zo

3

1

vermindert sowieso al

3

2

Mensen met een oud huis kunnen niet makkelijk hun gasverbruik verminderen

8

2

Alternatieven (warmtepomp) werken niet goed

5

5

Als het gas weg moet, hoef je het niet te belasten

1

3

Nieuwe huizen worden gebouwd zonder gasaansluiting, dus gasverbruik

Als we kijken naar Tabel 7 dan valt allereerst op dat maar weinig deelnemers aan de
klimaatraadpleging spontaan argumenten voor het verhogen van de energiebelasting op
aardgas noemen. Uiteraard zijn er deelnemers die het effect op CO 2-reductie noemen als
argument om de maatregel in te voeren en – net als bij de invoering van de vleesbelasting
en de kilometerheffing – zijn er deelnemers die het vergroten van bewustwording onder
burgers over de gevolgen van gedrag op klimaatverandering noemen als argument voor
deze maatregel.
“Daarnaast zou ik aanraden dat de energiebelasting op aardgas verhoogd word, vooral
omdat er zoveel alternatieven zijn voor aardgas die veel minder impact hebben op de
uitstoot van CO2. Al met al lijkt me dit dus iets dat redelijk snel veranderd kan worden
voor en door de mensen die de verhoogde belasting moeten betalen.”
“Het invoeren van de vleesbelasting en het verhogen van energiebelasting op aardgas en
de kilometerheffing zorgen ervoor dat de bevolking beter gaat nadenken over hun keuzes.
Deze belastingen en heffingen zorgen ervoor mij ook voor dat de kosten hoger worden,
want ik rijd auto, heb een huurhuis dat verwarmt wordt op aardgas en eet vlees. Maar ik
denk wel dat het een extra stimulans wordt om goed na te denken over of ik niet minder
vaak de auto kan pakken en minder vlees kan eten.”
Tot slot zijn er voorstanders van de maatregel die een link leggen met de problematiek
rond de gaswinning in Groningen.
“De verhoging van energiebelasting op aardgas. ik vind dat mensen van aardgas af moeten
op korte termijn. Ik woon zelf in Groningen en ik kan de gevolgen ondervinden van de
beslissingen die gemaakt worden over aardgas.”
Maar aan de andere kant zijn er ook Groningers die juist tegen de maatregel pleiten:
“Stop met klimaatbeleid en laat Parijs voor wat het is en pomp de Groningse gasvelden
leeg want een betere en schonere brandstof is er bijna niet. By the way; ik woon daar en

119

heb al aardbevingsschade.”
Vreemd genoeg vonden we geen deelnemers die het ‘de vervuiler betaalt’ principe noemde
als argument voor het invoeren van deze maatregel.
Verhogen energiebelasting tast de persoonlijke levenssfeer aan
Sommige deelnemers ervaren het verhogen van de energiebelasting op aardgas als een
aantasting van hun persoonlijke levenssfeer. Zij hebben moeite met deze maatregel.
“Ik wil blijven leven zoals het nu is, dus geen persoonlijke beperkingen of verhogingen van
belastingen (ook niet via een omweg!).”
“Zaken die je in je dagelijks leven gebruikt, zoals nog steeds voor velen aardgas, omdat
er helemaal geen alternatief voor is, vind ik niet passend.”
Eerst moeten grote bedrijven verduurzamen en dan pas individuele burgers
Sommige deelnemers lijken niet principieel tegen het verhogen van de energiebelasting
op aardgas, maar zij vinden dat de industrie eerst moet verduurzamen.
“Energiebelasting op aardgas, heeft alleen tot doel dat er minder gestookt zou gaan
worden. Onlogische en simpel gedachte keuze. Wederom lastenverzwaring op schouders
burgers en niet bij bedrijven. Energiebelasting gas bedrijven oké.”
“Ik zou er in eerste instantie voor kiezen om met name aardgas bij de grootverbruikers in
de industrie uit te faseren.”
“Ik vind het belangrijk dat behalve burgers ook bedrijven (gas / CO2) belasting betalen
en zeker geen korting meer bij grootverbruik. Beter is om boven een bepaalde hoeveelheid
grijze stroom of gas extra belasting te heffen. En dan bij groene stroom geen belasting.”

Voorkom dat lage inkomens in de problemen komen en dat kloof tussen arm en
rijk groter wordt
Verreweg het meest genoemde argument tegen het verhogen van de energiebelasting op
aardgas is dat lage inkomens in de problemen zouden kunnen komen door de maatregel.
Deelnemers aan de klimaatraadpleging hebben met name moeite met de maatregel als
blijkt dat lage inkomens moeilijk voor een alternatief kunnen kiezen (om zo de belasting
te vermijden), terwijl hoge inkomens geen last hebben van de belasting doordat zij via
een investering kunnen overstappen op een all-electric optie. Zij vinden het tevens niet
passend om een belasting te heffen op goederen waar geen goed alternatief voor is.

120

“Ik zou de kilometer heffing, vleesbelasting en de verhogen energiebelasting op aardgas
afraden omdat vooral de armere mensen hierdoor juist meer geld kwijt zijn.”
“Verhoging energiebelasting op aardgas kan onvoordelig uitpakken voor mensen met een
lager inkomen, wonend in huizen die niet of voorlopig niet van het aardgasnet af kunnen.
In een huurwoning is het niet mogelijk zelf de maatregelen te treffen die dit mogelijk
maken.”
“Het verhogen van de energiebelasting op aardgas is een extra tax voor de gemiddelde
burger. Het laten ombouwen van je huis naar volledige elektriciteit kost heel erg veel geld,
wat de meeste mensen niet hebben. Als de overheid wil dat alle huizen van het aardgas
af moeten zullen ze dat zelf moeten betalen. Het idee dat mensen dit zelf kunnen betalen
is voor het overgrote gedeelte van Nederland een onmogelijke opgave.”
“Energiebelasting op aardgas is niet echt verantwoord voor de mensen die het al moeilijk
hebben..”
“Overigens moeten we bij de verhoging van de belasting op gas waken voor
energiearmoede en moet het gepaard gaan met een alternatief voor elektrificatie. Het
moet een stimulans zijn om stappen vooruit te zetten, geen straf voor noodgedwongen
achterblijven.”
“Belasting aardgas: rijkere mensen kunnen het zich veroorloven andere methoden te
gebruiken. Armere mensen niet. Hiermee maak je het gat tussen arm en rijk nog groter.”
“Verhoging energiebelasting op aardgas raakt mensen die al niet veel te besteden hebben
heel hard. Mensen die over kunnen gaan op elektrisch koken en verwarmen zullen dit
doen, maar mensen die hiervoor het geld niet hebben zullen een te hoge prijs betalen voor
deze maatregel.”
“Aardgas belasting verhogen is makkelijk geld halen, maar is voor veel huishoudens
moeilijk om een tegenmaatregel te nemen. Isolatie en warmtepompen etc. is een hoge
kostenpost voor elk huishouden, wat zelfs niet altijd mogelijk is. Er is dan geen goed
alternatief. Alleen de belasting is dan geen draagvlak voor de mensen.”
“Verhogen energiebelasting op aardgas zou ik niet aanraden omdat dit teveel huishoudens
raakt. Deze zijn meestal niet in staat hier zelf iets aan te veranderen.”
“Aardgas omhoog gooien de energiebelasting vind ik niet eerlijk voor huurders. Zij hebben
hier geen budget en keuze in en vooral deze woningen hebben nog aardgas omdat
huiseigenaren niet willen investeren.”

121

Eén van de deelnemers stelt voor om de energiebelasting te differentiëren tussen lage
inkomens en hoge inkomens.
“Ik vond het erg lastig om in mijn afwegingen inzicht te hebben in de gevolgen van
bepaalde maatregelen voor een modaal of onder modaal huishouden. In alle gevallen lijkt
het mij wenselijk en noodzakelijk om de maatregelen uit te voeren maar ik zou wel willen
dat er in bijvoorbeeld de verhoging van de belasting op aardgas rekening gehouden kan
worden met het inkomen. Dat wil niet zeggen dat ik vind dat er automatisch een korting
gekoppeld zou moeten zijn aan enkel inkomen. Energie leveranciers kunnen aangeven of
een huishouden meer of minder dan gemiddeld gebruikt voor een vergelijkbare woning.
Wanneer een huishouden uit een lagere inkomensgroep een gemiddelde of minder dan
gemiddelde hoeveelheid aardgas verbruikt vind ik dat zij wellicht minder zwaar belast
mogen worden. Huishoudens met een bovenmodaal inkomen die meer dan gemiddeld
verbruiken zouden extra belast mogen worden.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Ook zijn er deelnemers die moeite hebben met een verhoging van de energiebelasting op
aardgas omdat zij twijfelen aan de mate waarin de verhouding tussen maatschappelijke
kosten en baten positief uitpakt. Zij geven met name aan dat zij aardgas een schone
brandstof vinden.
“Gas is schoner als biomassa en beter voor de bossen die er via de massale houtkap
verdwijnen. Dus niet met zijn allen van het gas af!”
“Ik vind het belachelijk om van het aardgas af te gaan, dit is een schone brandstof.”
“Energiebelasting op aardgas: Hierdoor gaan mensen waarschijnlijk meer elektriciteit
gebruiken, waar we nu al niet voldoende op een groene manier in kunnen voorzien. -->
Eerst woningen isoleren, dan pas aardgasvrij.”
“Aardgas is een grote inkomstenbron voor Nederland. Ik denk dat we daar de komende
20-30 jaar nog wel even gebruik van mogen maken en dan hebben we genoeg tijd voor
een niet zo drastische transitie naar een alternatieve energiebron.”
“Gas is een (1) van de schoonste opties die we nu voorhanden hebben (Kernenergie is
beter). In de rest van de wereld en ook in gedeelten van de EU wordt er juist gas
aangelegd. CO2 is een mondiaal probleem, dus onzin dat wij gas gaan verbieden terwijl
men in Duitsland hier subsidie op krijgt. En gas is ook nog betaalbaar. Russisch gas is
redelijk goedkoop. Niet bang zijn voor Rusland, ga samenwerken en maak de problemen
daar bespreekbaar. Zorg ook voor LNG aanvoer. Als zekerheid mocht Rusland het gas toch
122

afsluiten.”
Er zijn alternatieven met een betere verhouding van maatschappelijke baten en
kosten
Tot slot zijn er deelnemers die een tegenstander zijn van het verhogen van de
energiebelasting omdat zij vinden dat er betere alternatieven voorhanden zijn.
“De energiebelasting op aardgas vind ik niet per se een goed idee omdat Combined Heat
and Power erg efficiënt kan zijn, zeker vergeleken met elektrische ketels (niet
warmtepompen).”
“Mbt belasting op aardgas - beter om hier alternatieven voor aan te dragen dan mensen
op kosten te jagen. Dus subsidie voor huizen isoleren omhoog. Subsidie voor
zonnepanelen op huisdaken omhoog. Warmtepompen subsidiëren etc.”

3.3.11 Stimuleren van isolatie van woningen
Op dit moment is het al mogelijk om subsidie aan te vragen voor het isoleren van een
koopwoning. Deze subsidie kan niet worden aangevraagd door verhuurders en huurders.
Er is ook maar een beperkte subsidie pot beschikbaar voor alle aanvragen, dus vol is vol.
Als deelnemers voor ‘extra inzet’ van deze maatregel kiezen dan betekent dit dat
woningeigenaren, huurders en verhuurders meer subsidie kunnen krijgen als zij een slecht
geïsoleerde woning willen isoleren. Het gaat hier om woningen met energielabel G, F en
E. Zij kunnen tot 40% van de investeringskosten terugkrijgen.
Als deelnemers voor ‘veel extra inzet’ van deze maatregel kiezen dan betekent dit dat
woningeigenaren, huurders en verhuurders meer subsidie kunnen krijgen als zij hun
woning isoleren. Het gaat hier niet alleen om slecht geïsoleerde woningen. Zij kunnen tot
40% van de investeringskosten terugkrijgen. Woningeigenaren worden verplicht om
een minimaal isolatieniveau te behalen voordat zij hun woning verkopen. Per huistype is
dit minimale niveau verschillend (bijvoorbeeld voor een monument anders dan voor een
relatief nieuw huis). Als je het minimale niveau niet haalt, dan kun je je huis niet verkopen.
Deze laatste regeling gaat in vanaf 2030.
Figuur X laat zien dat er nauwelijks een verband is tussen de mate waarin deelnemers een
effect denken te gaan ervaren door deze maatregel en hun voorkeuren voor de maatregel.
Wel adviseren deelnemers die denken veel effect te gaan ervaren van het stimuleren van
isolatie deze maatregel in een intensere mate dan deelnemers die geen effect, een klein
effect of een redelijk groot effect denken te ervaren.

123

Figuur 22: relatie keuzes en effecten

Tabel 12 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn.
Tabel 12: Argumenten voor en tegen het stimuleren van isolatie van woningen
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

Maatregel zonder nadelen (goed voor iedereen)

35

15

Zorgt slechts voor een kleine aanpassing in het leven

6

4

Goed om minder energie te verbruiken

52

51

Positieve effecten merkbaar (o.a. wooncomfort)

25

10

Gevoel van bijdrage leveren

3

0

Stimuleert klimaatbewuste maatregelen nemen

25

7

Keuzevrijheid

0

0

Alle woningen stimuleren maakt verschil in energietransitie

8

3

Subsidie moet hoger (voor meer mensen bereikbaar)

13

11

Mensen doen het niet uit zichzelf (subsidie nodig)

8

5

Creëert werkgelegenheid

4

1

Heeft over lange termijn effect

4

2

Makkelijk in te voeren

1

1

10

3

Argumenten voor

Veel oude huizen in Nederland, dus hoog nodig / Nog veel slecht geïsoleerde
woningen

124

Betere isolatie leidt tot lagere kosten (goedkoper)

7

3

te worden

1

1

Betere voorlichting over waar en wanneer te isoleren is nodig

10

1

Huurders zullen dit niet aanpakken

3

3

Lage impact tegen hoge kosten

12

2

Iedereen kan / moet dit zelf betalen

2

1

Raakt koopkracht (lage of midden-)inkomens

2

4

Oude huizen zijn niet eenvoudig te isoleren

4

5

Door nieuwe isolatie gaan oude huizen langer mee en hoeft er minder gebouwd

Argumenten tegen

Waar voor de verhoging van de energiebelasting op aardgas geldt dat maar weinig
deelnemers argumenten voor noemden, geldt voor het stimuleren van het isoleren van
woningen dat er maar weinig deelnemers zijn die na het geven van hun advies
tegenargumenten noemden.

Nauwelijks effect op de persoonlijke levenssfeer
Veel argumenten voor het stimuleren van woningisolatie richten zich op de beperkte
impact van deze maatregel op de persoonlijke levenssfeer. Het wordt gezien als een
maatregel met veel voordelen die geen negatieve bijeffecten heeft op het dagelijks leven.
Er

wordt

geen

keuze

opgedrongen.

Ook

verwachten

deelnemers

aan

de

klimaatraadpleging dat de maatregel een eerste stapje kan zijn in de richting van een
klimaatbewuste manier van leven.
“Isoleren kent alleen maar winnaars. Niemand wil dat niet. Het is niet irritant. Het heeft
geen nadelen. Met wat simpele maatregelen kan je al heel veel bereiken. Het is winst
zonder nadelen. Verbijsterend dat hier zo weinig mee wordt gedaan.”
“Elektrisch rijden of een goed geïsoleerd huis lijkt me een kleine aanpassing die iedereen
uiteindelijk zou moeten kunnen maken.”
“Ik zou isolatie van huizen promoten, dan heeft de 'Nederlander’ het idee dat hij of zij
bijdraagt en ook de positieve effecten er zelf van merkt.”
“Isolatie van woningen levert de consument direct ook wat op. Win win, namelijk minder
uitstoot en een lagere energierekening.”

125

“Het stimuleren van huizen isoleren zou ook een mooi zetje zijn voor mensen om in hun
eigen huis te gaan investeren en daarna ook verder te kijken waar we nog meer kunnen
veranderen ten goeden van het klimaat.”
“Verlenging subsidies elektrisch rijden en stimuleren isolatie van woningen. Mensen
kunnen hierdoor zelf de keus maken om bewuster om te gaan met energie / gas.”
“Het stimuleren van isolatie zou nog veel zwaarder gesubsidieerd moeten worden. De
bedragen die er nu staan zijn een druppel op een gloeiende plaat als je je huis wil laten
isoleren. Nieuwbouw is tegenwoordig niet te betalen dus een groot deel van de
Nederlanders kan hier niets mee.”
De maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Ook noemen deelnemers argumenten die zich richten op de positieve verhouding tussen
maatschappelijke baten en kosten. Sommige deelnemers denken dat het een effectieve
maatregel is om broeikasgassen terug te dringen, anderen wijzen vooral op de positieve
effecten voor de werkgelegenheid.
“Isolatie huizen is noodzakelijk omdat dat automatisch helpt. Veel burgers zijn te
egoïstisch om zich bezig te houden met het milieu.”
“Isolatie van woningen geeft niet alleen CO 2 uitstoot vermindering maar ook meer
werkgelegenheid..”
Helpt lage inkomens om te verduurzamen
Een andere reden waarom deelnemers aan de klimaatraadpleging deze maatregel steunen
is dat zij van mening zijn dat het lage inkomens helpt om te verduurzamen.
“Isolatie woningen: omdat mensen met weinig geld vaak in huis of flat woont die slecht
geïsoleerd is. En geen geld heeft om zelf +++ glas te kopen, geen eigen dak hebben
voor zonnepanelen etc. En dan hebben ze vervolgens het meeste last van verhogen
belasting op gas.”
“Stimuleren van isolatie is beter dan de belasting omhoog gooien. Mensen willen heus wel,
maar kunnen financieel niet. Dus daar zal een afbetalingssysteem moeten komen
waardoor ze dit wel kunnen.”
Zorgt voor nog grotere problemen op de woningmarkt
Tegenstanders van de maatregel vrezen dat het subsidiëren van isolatie huizen nog
duurder maakt dan ze al zijn wat tot een vergroting van de problematiek op de

126

woningmarkt leidt.
“Er is een groot woningtekort in Nederland. Bepaalde maatregelen (zoals stimuleren van
isolatie van woningen) zullen woningen nóg onbetaalbaarder maken.”
“Stimuleren isolatie woningen. Mensen proberen de subsidie te incasseren, bedrijven
spelen daar handig op in, prijzen gaan stijgen. Beter om mensen in beweging te laten
komen dat indien ze niets doen ze dat duidelijk in financieel merken, veel gezondere
prikkel.”
“Ik zou voorzichtig zijn met de verduurzaming van woningen vanwege de al tekort van
goedkope huizen voor starters. De overstap van huren naar kopen is essentieel voor de
koopkracht/vermogen van de volgende generatie. Een verhoogde koopkracht is nodig voor
een collectieve klimaatactie omdat men dan eerder instaat is om duurzame alternatieven
aan te schaffen.”
De maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Daarbij zijn er deelnemers die zich zorgen maken over de verhouding tussen
maatschappelijke kosten en baten.
“Stimuleren isolatie van woningen kan in veel woningen het binnenklimaat slecht maken.”
“Isoleren van huizen is onwijs duur, daarom denk ik dat vooral mensen die al een redelijk
geïsoleerd huis hebben de isolatie gaan verbeteren. Bijvoorbeeld van energie label B naar
A+. Dit heeft veel minder effect dan van energielabel G naar C te gaan. Ik denk daarom
dat je er als overheid zijnde teveel geld instopt voor het rendement wat je eruit haalt.
(kijk maar naar de CBS doorrekening voor klimaat van de SP).”
Overige ideeën over de invulling van de maatregel
Tot slot maken twee deelnemers een opmerking over de specifieke invulling van de
maatregel.
“Stimuleren van isoleren van huizen is goed. Maar zou dit veel beter centraal geregeld
kunnen worden? Minder laten afhangen de individuele bewoner en meer projectmatig
straat voor straat efficiënt aanpakken? Dan kan het veel goedkopen en efficiënter worden
opgelost.”
“Isoleren woningen: Betaald zich pas terug zodra die woning alweer klaar is om gesloopt

127

te worden. Conclusie: alleen nieuwbouw isoleren. En dan direct zo goed mogelijk.”

3.3.12 Aanscherping CO2 heffing industrie
Sinds 1 januari 2021 bestaat er een nationale CO2 heffing voor bedrijven in de industrie
met een hoge CO2-uitstoot. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat de industrie ervoor kiest
om zuiniger te gaan produceren, over te stappen op duurzame energiebronnen of CO2
op te vangen en op te slaan in lege gasvelden. Voor elk bedrijf wordt bepaald hoeveel
CO2 zij gratis mogen uitstoten. Als zij meer uitstoten dan deze ‘uitstoofnorm’ dan
moeten zij hierover belasting betalen. De tarieven voor CO2 als berekend in
het Klimaatakkoord zijn op dit moment:
•

2021: €30 per ton geproduceerde CO2 boven de uitstootnorm

•

2030: €125-150 per ton geproduceerde CO2 boven de uitstootnorm

Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan betekent dit dat bedrijven steeds minder gratis
CO2 mogen uitstoten. De uitstootnorm wordt dus verlaagd. Daarnaast worden
de tarieven voor geproduceerde CO2 boven de uitstootnorm steeds verder verhoogd.
Als deelnemers kozen voor ‘veel extra inzet’ dan betekent dit dat bedrijven een vast
bedrag betalen voor de CO2 die zij uitstoten. Het is dus niet meer mogelijk om gratis CO2
uit te stoten. Bedrijven betalen een klein bedrag tot de uitstootnorm. Het bedrag wordt
hoger als ze boven de uitstootnorm uitkomen.

Voor de aanscherping van de CO2 heffing voor de industrie geldt dat er weinig verschillen
zijn vast te stellen tussen deelnemers die grote en kleine effecten verwachten te ervaren.

128

Figuur 23: relatie keuzes en effecten

Tabel 13 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Uit Tabel 13 volgt
dat deelnemers vooral veel positieve argumenten noemen en dat deze positieve
argumenten ook nog door veel deelnemers worden aangedragen.

Tabel 13: Argumenten voor en tegen de aanscherping van de CO2 heffing
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

een grote rol moeten spelen in de oplossing

103

77

2) Grote bedrijven doen nu te weinig

32

14

3) De vervuiler betaalt (eerlijk)

62

15

4) Grote bedrijven kunnen dit zich veroorloven

3

6

veroorzaken

23

12

6) Geld dat bedrijven verdienen kunnen ze gebruiken voor verduurzaming

33

4

7) De industrie moet harder worden aangepakt dan de boeren

1

2

24

7

Argumenten voor
1) De industrie levert een grote bijdrage aan het probleem en zou daarom ook

5) Dwingt bedrijven om goed na te denken over de vervuiling die ze

Argumenten tegen
1) Dit zorgt er alleen voor dat het probleem zich verplaatst

129

2) De industrie zal de kosten doorberekenen aan de consument

4

4

9

1

3) De industrie verplaatst zich naar het buitenland waardoor arbeidsplaatsen
verloren gaan.

De industrie is een vervuilende sector die met prioriteit moet verduurzamen
De meeste deelnemers geven aan dat zij de aanscherping van de CO2 heffing in de
industrie hebben aanbevolen omdat zij de industrie een vervuilende sector vinden die
streng moet worden aangepakt. Er zijn ook deelnemers die de koppeling maken met
maatregelen die burgers direct raken. Zij geven aan dat dit soort maatregelen pas
acceptabel zijn als er eerst een streng beleid wordt gevoerd ten aanzien van de industrie.

“Schei ermee uit met al die onzin die mensen op hoge kosten jaagt, maar ga meer naar
de industrie die die kosten makkelijker kunnen dragen.”

“Daarbij komt dat juist de grote bedrijven meer CO 2 uitstoten dan alle huishoudens bij
elkaar, dus waarom mensen straffen.”

“CO2 uitstoot door bedrijven is grotere vervuiler dan individuele keuzes, dus eerlijk om die
harder aan te pakken.”

“En de industrie en het vliegen moeten meer betalen. Dat zijn de grootste vervuilers.
Ik denk dat het belangrijk is de meest vervuilende industrieën te laten betalen, niet de
burgers.”

“Overheid moet meer doen aan die schadelijke fabrieken in plaats van de economie en
vriendjes politiek.”

“Ik vind dat de overheid sowieso een hogere CO 2 heffing zou moeten toepassen voor de
industrie en meer subsidie zou moeten geven voor de afname van CO 2 uitstoot. Omdat de
industrie een grote oorzaak is van veel uitstoot maar momenteel er bijna niet de lasten
voor hoeft te dragen. En het is oneerlijk om de lasten dan alleen bij de consument neer te
leggen.”

“Ik vind dat de industrie veel schoner moet worden, de bedrijven betalen nauwelijks voor
gas en stroom maar zijn de grootste vervuilers.”

130

“Aanscherping van de CO2-heffing voor de industrie lijkt me erg noodzakelijk. Het is toch
te gek voor woorden, dat grote vervuilers als Shell, DSM, e.d. gewoon kunnen doorgaan
met het uitstoten van broeikasgas, geen belasting afdragen en subsidie krijgen van de
overheid, terwijl ze miljarden verdienen.”

“Aanscherping CO2 heffing industrie en subsidie; grote bedrijven doen te weinig en hebben
teveel macht.”

Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Een aantal deelnemers geeft aan dat ze het een goede maatregel vinden omdat ze denken
dat het een effectieve manier is om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen.

“Door te sturen op CO2, wordt er veel meer geïnnoveerd: als ergens geld mee te winnen
is wordt men inventief, vooral de industrie.”

Deze maatregel tast de persoonlijke levenssfeer niet aan en spaart lage
inkomens
Een deelnemer noemt zowel dat deze maatregel het dagelijks leven van huishoudens niet
aantast maar ook voorkomt dat lage inkomens getroffen worden.

“Veel mensen zijn gewoon niet rijk en merk dat vooral word gekeken hoe je het in een
huishouden kunt doen terwijl ik denk als je eerst industrie aanpakt dit al een groot verschil
zal hebben.”

Samenhang met maatregel: “Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie”
Verschillende deelnemers benadrukken dat zij de aanscherping van de CO2 heffing steunen
wanneer deze wordt gecombineerd met de maatregel “Meer subsidie afname CO2 uitstoot
industrie” of juist dat een heffing beter is dan een subsidie.

“CO2 heffing industrie aanscherpen, zodat je geld hebt dat je terug kunt geven aan de
bedrijven die de uitstoot kunnen verminderen.”

“Een aantal maatregelen zijn min of meer gekoppeld, waarbij 1 van de twee de fondsen
kan genereren om de andere maatregel te financieren, zo kan de CO2 heffing voor industrie
ingezet worden voor innovatie bij de industrie, dit verhoogt het draagvlak.”

131

“Ik ben voorstander van een overzichtelijk systeem dat voor bedrijven onderdeel moet
zijn van hun boekhouding. Een bedrijf kan niet uitgaan van subsidies en veranderende
belastingen en daarom is het lastig om toekomstplannen te maken. Daarom ben ik
voorstander van een CO2 heffing en tegenstander van subsidie ter afname van de CO 2
uitstoot.

“Wanneer de industrie extra belasting moet betalen op uitstoot van CO2, zal doe diezelfde
industrie

gezocht

worden

naar

oplossingen

hiervoor.

Wanneer

die

oplossingen

gesubsidieerd zouden worden, wordt verbetering eigenlijk betaald door de burgers, niet
door de bedrijven.”

“Je moet de (vervuilende) industrie niet belonen met subsidie om hun CO2 uitstoot te
verminderen. Als je de CO2 heffing genoeg verhoogt gaan ze het uit zichzelf wel
aanpassen.”

Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Deelnemers die de maatregel afraden maken zich met name zorgen over een situatie
waarin de industrie als gevolg van de heffingen naar het buitenland besluit te verhuizen.
Een aantal deelnemers benadrukt daarom dat de heffing niet te hoog moet zijn. Ook zijn
er deelnemers die vinden dat allereerst moet worden geprobeerd om een internationale of
Europese heffing af te dwingen en dat er pas een landelijke heffing moet worden ingevoerd
als dit niet lukt.

“Dit heeft volgens mij niet veel effect. Op deze manier werd het probleem alleen naar een
ander deel van de wereld verplaatst. Nederland is maar een klein land en als door onze
maatregelen de industrie verdwijnt naar het vervuilende buitenland dan schieten we niets
op voor onze kleinkinderen: we hebben maar 1 aarde!”

“CO2 in relatie tot de industrie / bedrijven - een lastige, want als je bedrijven te hard
aanpakt, is er een grote kans dat ze vertrekken. Dat betekent niet alleen verlies van banen
voor Nederland maar in een ander land kan de industrie net zo hard doorgaan en verandert
er op wereldniveau alsnog weinig aan het CO2 niveau. Ik zou wel de heffing aanbevelen
maar indien mogelijk met mate, om bedrijven niet weg te jagen maar hen wel
verantwoordelijkheid te laten nemen. Bijzonder ook dat ze 'gratis co2' mogen uitstoten dat motiveert natuurlijk helemaal niet om er iets aan te veranderen in de kern.”

132

“De industrie moet wat harder worden aangepakt mbt investeringen in klimaatneutrale
effecten. Natuurlijk tot op een zeker niveau en zonder ze te veel te benadelen
internationaal. Daarom zouden veel van deze maatregelen in internationaal verband
moeten worden afgesproken als dat mogelijk is. Zo niet, dan is het aan ons ons om toch
er voor te zorgen dat wij ons deel leveren.”

“Doe

CO2

heffingen

op

de

industrie

aub

op

Europees

niveau

met

grensbelastingen/importtarieven voor CO2 uitstoot om de concurrentiepositie van
Europese bedrijven niet te verzwakken, en onze CO2 regels te 'exporteren' tot buiten de
EU grenzen, omdat fabrikanten zich vaak vanzelf aan de strengste regels houden die
gelden in de grootste economieën, om niet voor verschillende standaarden te hoeven
produceren.”

“Daarnaast bedrijven / industrie heel duidelijk maken dat je als overheid echt duurzaam
wil. Liefst in Europees verband, maar als het moet landelijk. De overheid moet zijn
verantwoordelijkheid nemen. Dan moeten we wel voor lief nemen dat vervuilende
bedrijven vertrekken naar andere landen. De eerste tijd zal dit moeilijk zijn omdat veel
arbeidsplaatsen verloren gaan en de nationale inkomsten wat minder. Ik verwacht dat na
deze transitie het beter wordt.”

Andere oplossingen
Tot slot adviseert een deelnemer om de dividendbelasting te koppelen aan de CO2 uitstoot.

“Een bestaande oplossing die momenteel in zekere maten in Canada wordt toegepast zou
op Europese schaal ook in Nederland kunnen functioneren. Citizen climate lobby nederland
is hier momenteel mee bezig. Dit principe is gebaseerd op een dividend belasting op CO2
uitstoot.”

3.3.13 Meer subsidie afname CO2 uitstoot industrie
Bedrijven die technieken inzetten om de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen te
verlagen komen in aanmerking voor subsidie van de rijksoverheid. Deze subsidie
stimuleert bedrijven om duurzame energie te produceren en om manieren te verzinnen
om de CO2 uitstoot van hun productieproces terug te dringen. Als deelnemers voor deze
maatregel kiezen dan adviseren zij de overheid om maatregelen en afspraken uit dit
pakket te verlengen tot 2030.
Als deelnemers kozen voor ‘extra inzet’ dan betekent dit het volgende: de overheid gaat
133

door met deze subsidie tot 2030. Het verlengen van deze subsidie zou bijvoorbeeld de
verdere ontwikkeling van groene waterstof kunnen stimuleren.
Als deelnemers kozen voor ‘veel extra inzet’ dan betekent dit het volgende: De overheid
vergroot het bedrag dat zij aan subsidies beschikbaar stellen. Zo wordt de prikkel voor de
industrie om CO2-uitstoot te reduceren groter dan dat hij nu al is. Een verschil met de
huidige regeling is dat bedrijven die relatief weinig CO2 uitstoot per euro realiseren ook
subsidie krijgen.

Voor deze maatregel geldt dat er weinig verschillen zijn vast te stellen tussen deelnemers
die grote en kleine effecten verwachten te ervaren.
Figuur 24: relatie keuzes en effecten

Tabel 14 geeft zowel voor 2000 deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit
de open raadpleging aan hoeveel keer de argumenten genoemd zijn. Uit Tabel 14 volgt
dat deelnemers veelal positieve argumenten noemen voor deze maatregel, maar
tegelijkertijd geven verschillende deelnemers aan dat zij vinden dat de industrie zonder
subsidies moet proberen te verduurzamen.

Tabel 14: Argumenten voor en tegen subsidie voor de industrie
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

134

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

Argumenten voor
1) De industrie levert een grote bijdrage aan het probleem en zou daarom ook
een grote rol moeten spelen in de oplossing

5

2

veel winst te behalen

11

4

2) Een subsidie geeft de industrie de mogelijkheid om te innoveren

14

1

werkgelegenheid kan worden behouden

4

2

4) De industrie is van belang voor de Nederlandse economie

27

2

een grote rol spelen bij de oorzaak (de vervuiler betaalt)

20

6

2) Subsidies geven lage opbrengsten tegenover hoge kosten (lage efficiëntie)

8

2

3) De industrie beschikt over voldoende kapitaal om uitstoot te verminderen

17

1

4) De rekening van de vermindering van de uitstoot van de industrie zou niet

2

3

1

1

2) Omdat de industrie veel bijdraagt aan de uitstoot van broeikasgassen is er

3) Een subsidie van de industrie zorgt ervoor dat bedrijven zullen blijven en

Argumenten tegen
1) De industrie moet zelf de verantwoordelijkheid nemen voor omdat zij ook

bij burgers terecht moeten komen
5) Er is een risico op misbruik van subsidies door de industrie

Bij de voor- en tegenargumenten van een subsidie van de industrie worden argumenten
genoemd rondom rechtvaardigheid, efficiëntie, de economie en werkgelegenheid. De
volgende punten vallen op bij het analyseren van de argumenten vóór de maatregel:

De

grote

bijdrage

aan

broeikasgassen

geeft

de

industrie

een

grote

vinden

vanuit

verantwoordelijkheid en een grote potentie
Deelnemers

noemen

de

industrie

als

grote

vervuiler.

Zij

rechtvaardigheidsoverwegingen dat de industrie daarom veel verantwoordelijkheid heeft
in

het

reduceren

van

broeikasgassen. Behalve

de

verantwoordelijkheid hebben

deelnemers ook het idee dat hierdoor snel grote stappen gemaakt kunnen worden, terwijl
slechts een klein aantal bedrijven schade ondervindt. Opvallend hierbij is dat voorstanders
voor de subsidie in de industrie die deze argumenten noemen vaak voor aanpak van de
industrie in het algemeen zijn, afgezien van welke maatregel dit precies is:
“De industrie is ook een enorme vervuiler, het is dus zaak die vervuiling door alle mogelijke
maatregelen aan te pakken”
“De CO2-uitstoot van industrie lijkt me een groot aandeel te hebben, dus deze uitstoot
drastisch verminderen levert verhoudingsgewijs veel op.”

135

“De industrie is de grootste vervuiler, vooral een paar grote bedrijven, daar valt heel veel
winst te halen met een offer van een relatief kleine groep bedrijven.”
Ten opzichte van een heffing zorgt een subsidie voor meer innovatie,
werkgelegenheid en de economie
Voorstanders van de subsidie noemen innovatie vaak als belangrijk argument om voor een
subsidie in de industrie te kiezen. In vergelijking met heffing op de industrie heeft een
subsidie minder risico op baanverlies en is effectiever:

“Grote industrie betekent vaak grote vervuiling. Door ze zwaar te belasten gaan ze weg
met banenverlies tot gevolg. Ook heeft het geen effect op CO 2, die gaat gewoon door net
over de grens. Stimuleer industrie schoner te worden, niet duurder.”

Opvallend is dat voorstanders van de subsidie op de industrie innovatie, werkgelegenheid
en economische belangen vaak in combinatie noemen als argumenten. Deelnemers
noemen bijvoorbeeld dat het stimuleren van innovatie in de industrie niet alleen kan
zorgen voor het reduceren van broeikasgassen, maar tegelijkertijd ook als exportproduct
kan dienen en daarmee de economie kan stimuleren:

“Het verhogen van de subsidie voor afname van CO 2 uitstoot zijn goed voor onze
werkgelegenheid en het zorgt dat er meer bedrijven komen die nadenken in oplossingen
om meer milieu vriendelijkere energie opwekking teweeg kunnen brengen.”

“Innoveer, ontwikkel een nieuwe duurzame industrie diepe ook als export product kunnen
inzetten. Net zoals onze kennis aangaande watermanagement”

Bij de tegenargumenten speelden rechtvaardigheidsprincipes de grootste rol in de
argumenten:
De

verantwoordelijkheid

en

het

kapitaal

van

de

industrie

maakt

het

onrechtvaardig dat de kosten bij burgers terechtkomen
Deelnemers noemden vaak het ‘vervuiler-betaalt-principe’ als belangrijk argument om
geen subsidie te adviseren. Met een subsidie zou de rekening bij de burgers terechtkomen,
wat

door

deelnemers

als

onrechtvaardig

werd

beschouwd.

Bovendien

vonden

tegenstanders dat de industrie zelf over voldoende kapitaal beschikt en daarom zelf de
rekening zou moeten betalen:

136

“Meer subsidie afname CO2 uitstoot: het geven van subsidie houdt in dat de rekening bij
de burgers komt.”
“De industrie moet meer verantwoordelijk worden voor haar eigen uitstoot in plaats van
geld toe te krijgen.”

“Onrechtvaardig hoe bedrijven gesubsidieerd worden voor verduurzaming terwijl
particulieren het mogen betalen.”
De combinatie van subsidie en heffing kan zorgen voor snelle winst en minder
economische risico’s
Een aantal deelnemers gaf in de argumenten aan dat een combinatie van subsidie en
heffing gewenst is omdat dit kan zorgen dat er snel winst gehaald kan worden terwijl de
risico’s dat bedrijven zich elders vestigen beperkt blijft:
“Ik denk dat de industrie echt de CO2 uitstoot zou moeten verminderen. Maak het dus
aantrekkelijk om te investeren in minder uitstoot (subsidie) en onaantrekkelijk om door
te gaan op de huidige manier (hogere belasting). Door deze balans zou denk ik ook dat
je minder risico loopt dat bedrijven zich in het buitenland vestigen en zo alsnog heel
vervuilend blijven.”
“Industrie is

de grootste vervuiler dus

daar

ligt het

grootste winstpunt

voor

uitstootbeperking. Je kunt de industrie helpen om duurzame keuzes te maken enerzijds
door flinke verhoging CO2-heffingindustrie en anderzijds door subsidie te verlenen aan
initiatieven die de CO2 uitstoot verminderen (als de subsidie maar geen perverse prikkel
wordt, subsidie op het eindresultaat).”

3.3.14 Bouwen van kerncentrale(s)
Nadat deelnemers de regering adviseerden over de mate waarin de 10 maatregelen
moesten worden toegepast om de doelstellingen in 2030 te halen, werd er aan hen
gevraagd of zij maatregelen wilden beoordelen waarvan het minder zeker is dat zij al voor
2030 een grote bijdrage leveren aan de nationale klimaatdoelstellingen. Eén van deze
maatregelen is het bouwen van kerncentrales. Tabel 15 geeft zowel voor 2000 deelnemers
uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit de open raadpleging aan hoeveel keer de
argumenten genoemd zijn.
Tabel 15: Argumenten voor en tegen het verhogen van kerncentrales
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten

137

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten

open raadpleging

internetpanel

Makkelijke maatregel

5

9

Groot effect op CO2 reductie

52

25

Kerncentrale kan veel stroom leveren

49

23

Schoon alternatief

41

38

Beschikbaar bij windstilte en ‘s nachts / constante levering

45

3

Veilig (evt op de maasvlakte/weg van mensen)

36

29

dan zonnepanelen en windmolens

14

3

In buurlanden werkt het ook

5

2

energiebronnen

20

2

Kernenergie moet verder worden onderzocht (in positieve zin)

34

4

Op Europees niveau regelen

2

1

Positieve balans tussen baten en kosten

4

2

Kernenergie is goedkoper dan fossiele brandstoffen (korte termijn)

2

2

Positieve lange termijn effecten, andere maatregelen zijn maar tijdelijk

18

1

Gevaarlijk (ik ben bang voor de risico’s)

161

105

Terroristische aanslag/aanval

3

1

Vervuiling (lek) / Vervuiling bij bouw / Vervuiling bij delven uranium

12

2

Slecht voor het milieu / probleem met bestemming afval

271

83

Slecht voor de gezondheid

0

3

Onrust, weinig draagvlak en demonstraties

16

3

Duurt lang om te bouwen

154

5

Niet meer van deze tijd en niet toekomstgericht / volgende generatie

75

11

Er is te weinig kennis om dit te realiseren

14

6

Tegen natuurlijk

0

1

Beter om te wachten op een beter alternatief

4

4

Past niet bij een klein land

6

3

Niemand wil hem in z’n achtertuin

10

1

Duur

130

7

Kerncentrale kan leiden tot hogere CO2 uitstoot

3

2

Niet duurzaam op langere termijn

34

8

Beter om te kiezen voor duurzame alternatieven

14

1

Principieel tegen

2

2

Argumenten voor

In de buurt wonen bevalt prima/minder uitzicht vervuiling, overlast en ruimte

Kan tussenoplossing zijn gedurende de transitie naar andere duurzame

Argumenten tegen

138

Het bouwen van een kerncentrale is de maatregel in de klimaatraadpleging waar heel erg
veel deelnemers argumenten voor en tegen noemden toen zij werden gevraagd om hun
adviezen te onderbouwen. De meeste argumenten richten zich op de verhouding van
maatschappelijke baten en kosten. Voorstanders denken dat de maatschappelijke baten
hoog zijn, terwijl tegenstanders juist menen dat de kosten te hoog zijn en dus de baten
niet legitimeren.
Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Positieve deelnemers ervaren kernenergie als schone energie die zorgt voor een grote
reductie van broeikasgassen en dit maakt Nederlanders minder afhankelijk van staten die
olie- en gas produceren. Een kerncentrale neemt volgens hen relatief weinig ruimte in en
de energie is bij windstilte en duisternis ook beschikbaar. Deelnemers zijn helemaal
positief over de gesmolten zout reactoren (thorium reactor). Ook zijn er deelnemers die
moeite hebben met het afval van een kerncentrale, maar het voorkomen van
klimaatverandering zwaarder vinden wegen en daarom toch het bouwen van een
kerncentrale aanbevelen.
“Bouwen van kerncentrales draagt in hoge mate bij aan CO2 reductie.”
“Kerncentrales kunnen meer stroom leveren (en groener) dan andere opties. Als we meer
warmtepompen en elektrische auto's willen, zal er ook meer vraag naar stroom zijn.”
“Kernenergie is geen populaire optie maar waarschijnlijk wel een slimme. Ja het kost geld
.. maar de energie behoefte zal de komende jaren alleen maar stijgen. Dat gaan we nooit
op een verantwoorde manier kunnen opvullen.”
“Bouwen kerncentrales - een kerncentrale produceert heel veel energie en stoot geen CO2
uit. Daarnaast heb ik begrepen dat uranium ook een vrij goedkope grondstof is en dat er
veel van is op deze wereld. Ja, kerncentrales brengen gevaren met zich mee, maar ik heb
ook het idee dat de technologie de laatste jaren enorme stappen heeft genomen en dat er
beter ingespeeld kan worden op deze gevaren. Een tweede Tsjernobyl lijkt mij niet
waarschijnlijk. Zeker niet als er meer onderzoek hier naar wordt gedaan. Onze angst na
Tsjernobyl lijkt ons tegen te houden ons hierin te ontwikkelen (wat ook begrijpelijk is,
gezien de ernst en gruwelijkheid van de ramp). Toch zou ik het niet uit willen sluiten, zeker
niet als CO2 zo'n groot probleem vormt voor onze wereld.”

139

“Kernenergie is tegenwoordig veilig en weinig vervuilend. Daarnaast is deze energie ook
bij windstilte en duisternis beschikbaar.”
“In plaats van biomassacentrales graag kerncentrales die veel meer energie op een schone
manier produceren.”
“Haast maken met een tweede kerncentrale bouwen. En z.g Thorium centrale. Er zijn
inmiddels wereld wijd al veilige centrales in gebruik van dit soort types.”
“Ik woon in Zeeland vlak bij de kerncentrale. Meer kernenergie draagt zeker bij aan de
klimaatdoelen. Het is bovendien schone energie.”
“Bouwen kerncentrales is te prevaleren boven windmolens en zonneparken. Bij
windmolens en zonneparken moet nog nagedacht worden over de verwerking van de
windmolens en zonneparken bij einde levensduur. Men heeft geen idee hoe men überhaupt
de molen en het zonnepaneel dan gaat verwerken, welke milieuschade dit op gaat leveren
waar men de grote bergen afval dan gaat laten. Bij kerncentrales is dit al uit en te na
bekend en zowel risico technisch als met de te verwachte milieuschade en qua afval wat
te verwachten is. Verder zal de 'ruimte' benodigd voor de bouw van kerncentrale(s) en de
'ruimte' benodigd voor het afval zeer beperkt zijn, terwijl de 'ruimte' benodigd voor
windmolens en zonneparken en het afval (denk ook aan de hectoliters oliën voor de
tandwielkast en 'lekken' isolatiemateriaal (cq zwaar vervuilende broeikasgassen) zoveel
ruimte nodig is dat Nederland daar te klein voor is. Ps. ruimte is juist wat Nederland te
kort heeft…”
“Bovendien maakt dit ons onafhankelijk van schurkenstaten die olie en gas aan ons
leveren.”
“Kernenergie hoort wat mij betreft bij de opties die verkend moeten worden, mits het
veilig en kosteneffectief kan. Radioactief afval is uiteraard een probleem maar de opslag
daarvan valt in het niet bij de uiteindelijke gevolgen van de opwarming van de aarde.”
“Kernenergie!!! Zeg niet gelijk dat is zo duur, want kernenergie heeft nooit een gelijk
speelveld gehad. Al die miljarden subsidies voor wind en zon hadden beter besteed kunnen
worden aan kernenergie! Ga rondkijken in Zuid-Korea, daar hebben ze ervaring met het
bouwen van kerncentrales in serie. Bovendien als er een kerncentrale staat dan kan die
wel 60 tot 80 jaar meegaan, voor windmolens is dat 20 tot 25 jaar misschien en molens
op zee waarschijnlijk korter. Stop met zon, wind en biomassa, zet in op kernenergie en

140

doe als de donder diepgaand onderzoek naar thoriumcentrales.”
“Ik raad het bouwen van kerncentrales aan. Het lijkt mij een goede investering die veel
werkgelegenheid oplevert in de constructie, inspectie en academische sector. Daarnaast
levert het ook veel stroom op met weinig uitstoot op een kleinere oppervlakte dan wind of
zon.”
“Bouwen kerncentrales alleen indien deze gebaseerd zijn op gesmolten zout reactoren
teneinde ook bestaande kernafval op te branden.”
“CO2 doelstellingen halen zonder radicale levensstijlaanpassing is niet mogelijk. Radicale
levensstijlaanpassing zie ik niet gebeuren binnen nu en 30 jaar, dus het lijkt me verstandig
om toch in kernenergie te investeren. Ondanks de milieu en veiligheidsbezwaren.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Tegenstanders van kernenergie vinden het een onveilige technologie. Zij maken zich
zorgen over de risico’s in geval van een terroristische aanslag, oorlog of een natuurramp
(door zeespiegelstijging). Tegenstanders voeren ook aan dat kernenergie een dure
technologie is die mogelijk al achterhaald is wanneer er een kerncentrale is gebouwd.
“Kerncentrales niet aanbevolen omdat er nog teveel problemen mee zijn: nog geen
oplossing

vooral

voor

hoog

radioactief

afval,

bij

calamiteiten

(overstromingen,

aardbevingen, oorlog enz.) een te hoog risico, winning van uranium zeer vervuilend en
risicovol voor inwoners van wingebieden, kostbaar, nieuwe ontwikkelingen nog ver achter
de horizon dus voor de hele lange termijn.”
“Ook raad ik het bouwen van kerncentrales af, omdat er risico's aan vast zitten en als er
iets fout is zullen er generaties lang consequenties zijn.”
“Daarnaast is het ook nog eens gevaarlijk (klein risico, maar wel eventuele grote gevolgen
als er toch wat misgaat).”
“Kernenergie heeft grote voordelen, en is hoogstwaarschijnlijk ook wel veilig, maar toch
zijn ongelukken mogelijk, zie Tsjernobyl of Japan, en dat zou in ons dichtbevolkte land
een ZEER grote ramp zijn”
“Laten we het nou zonder kerncentrales proberen. Steeds meer natuurrampen maakt het
er ook niet veiliger op. Zie Japan!!!”

141

“Bouwen kerncentrale: We zullen in de wereld en als Nederland steeds meer schokken te
verduren krijgen. Of dit nu door een pandemie, onrust in de wereld of klimaatverandering
komt. Kernenergie vergt een stabiele omgeving. Ik verwacht dat de toekomst dit niet gaat
bieden.”
“Kernenergie raad ik af omdat er nog steeds geen fatsoenlijke oplossing is voor het
kernafval en deze centrales gevoelig zijn voor terroristische aanslagen.”
“Kerncentrale: dat schijnt alleen te werken als bij winderig/ zonnig weer, kernenergie
voorrang krijgt op het elektriciteitsnet (net nog in België hetzelfde gebeurd). Stom.”
“Kernenergie levert alleen maar meer problemen op in de toekomst. Gaan we oorlogen
beginnen om uranium in plaats van olie…”
“Alhoewel ik niet negatief sta tegenover kerncentrales, kost de bouw ervan niet alleen heel
veel tijd en geld maar ook CO2 uitstoot. Voordat het pas wat gaat opleveren. En we hebben
haast.”
“Van mij mag er een kerncentrale gebouwd worden, als dat maar niet ten koste gaat van
de ontwikkeling van duurzame energie. Dat is nu wel zo, en kernenergie lijkt ook nog eens
duurder te zijn per kWh. Doe dus nog maar even niet.”
“Bouwen kerncentrales - de bouw van een kerncentrale duurt erg lang, dus voordat we
vruchten hiervan plukken, verwacht ik dat zaken als waterstof, de opbrengst van
zonnepanelen, etc. al verder ontwikkeld zijn en veel meer effect hebben. Wat mij betreft
is het geld voor de bouw van een kerncentrale zinvoller geïnvesteerd in bijvoorbeeld
waterstof en andere energie opslagmiddelen of energie opwekkende middelen.”
“1 of enkele grote kerncentrales vormen geen bijdrage aan een robuust elektriciteitsnet.
Langdurige uitval komt vaak voor en heeft grote gevolgen.”
“Kernenergie raad ik af om verschillende redenen. 1. Duur. 2. Ongewenst radioactief afval.
3. Ongeschikt om te functioneren in een energieaanbod dat door fluctuaties in zon en wind
niet constant is. Een kerncentrale staat aan of uit en daar zit niks tussen behalve heel veel
tijd om weer aan te zetten. Dus krijgt kernenergie straks 'voorrang": te zot voor woorden.
4. Grote centrales, en zeker kerncentrales, geven macht. Overheid, en in ieder geval de
grote jongens (bijna geen meisjes) in de energiesector, zijn doodsbenauwd dat de

142

energielevering straks plaatsvindt door 17 miljoen Nederlanders in plaats van door hen.
Hun verdienmodel wordt aangetast. 5. Nu beginnen met de procedure voor de bouw van
een kerncentrale levert op zijn vroegst in 15 jaar een werkende centrale op, maar
waarschijnlijk duurt het nog veel langer. En wordt ie drie keer duurder dan oorspronkelijk
gedacht.”
“Kerncentrale voelt als een stap terug, en niet duurzaam.”
“Het bouwen van een kerncentrale is niet nodig om een volledig groene energietransitie
te doen, zorgt voor veel extra uitstoot bij de bouw op de korte termijn, levert gevaarlijk
afval op en kan op een andere manier worden opgelost. Als het niet nodig is en kan worden
opgelost met zonne- en wind-energie/geothermie etc, waarom dan doen? Geen gezonde
oplossing.”
Wel zijn er deelnemers die in principe tegen kernenergie zijn, maar ervoor open staan als
er een goede oplossing is voor kernafval.
“Alhoewel de kernenergie een goede oplossing kan zijn, is er nog altijd geen goede
oplossing voor het afval, zo gauw hier een goede oplossing voor is, is dit voor mij ook een
optie.”
Kerncentrale tast de persoonlijke levenssfeer (niet) aan
Slechts een paar deelnemers geven aan dat zij niet per se tegen kernenergie zijn, maar
dat zij liever geen kerncentrale in hun achtertuin willen. Aan de andere kant zijn er
deelnemers die expliciet zeggen dat zij het prima vinden om een kerncentrale in hun
achtertuin

te

hebben

als

dit

een

bijdrage

levert

aan

het

tegengaan

van

klimaatverandering.
“Bij het bouwen van een kerncentrale is de grote vraag; waar komt die? Ik ben niet perse
tegen een kerncentrale, alleen wil ik hem niet (zoals iedereen) hem in mij "achtertuin".”
“Kernenergie moet niet politiek zijn. Ik ben er absoluut niet tegen, als het een enorme
hulp is voor het klimaat, mag ie bij mij in de achtertuin. Maar als het daadwerkelijk
onredelijk duur is en op korte termijn niet helpt, zijn andere opties beter.”
Kernenergie als ultimum remedium
Verschillende deelnemers geven aan dat zij alleen voorstander zijn van kernenergie als
alle andere opties al geprobeerd zijn.

143

“Bouwen kerncentrales: ik ben hier niet "tegen", maar alleen wanneer andere maatregelen
ontoereikend blijken.”
“Ik ben tegen de kerncentrales omdat het heel duur is om dit neer te zetten en volgende
generaties opgezadeld worden met gevaarlijk afval. Ik denk dat Nederland de milieu
doelen kan halen zonder de kerncentrales dus dat zou ik uitstellen tot de laatste opties.”
“Kerncentrales zou ik afraden omdat ze duur zijn volgens mij en ook nog eens lang duren
om te bouwen terwijl we juist nu al moeten beginnen met al deze maatregelen.””
“Daarnaast: hoe meer commotie nu over kernenergie, hoe meer het afleidt van de
maatregelen die we in elk geval moeten nemen, nu al. Terwijl we moeten stoppen met
uitstellen en dralen, en aan de slag moeten met besparing, zon, wind, geothermie, etc.
Mogelijk blijkt uiteindelijk dat we kernenergie toch als sluitpost nodig hebben, om onze
klimaat deadlines te halen. Dat zou ik dan schoorvoetend accepteren. Het is een
paardenmiddel (high risk, high gain), maar voor het klimaat werkt het.”

3.3.15 Investeren in groene waterstof
Nadat deelnemers de regering adviseerden over de mate waarin de 10 maatregelen
moesten worden toegepast om de doelstellingen in 2030 te halen, werd er aan hen
gevraagd of zij maatregelen wilden beoordelen waarvan het minder zeker is dat zij al voor
2030 een grote bijdrage leveren aan de nationale klimaatdoelstellingen. Eén van deze
maatregelen is het investeren in groene waterstof. Tabel 16 geeft zowel voor 2000
deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit de open raadpleging aan hoeveel
keer de argumenten genoemd zijn.
Tabel 16: Argumenten voor en tegen het investeren in groene waterstof
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

Prima alternatief (infrastructuur beschikbaar)

63

8

Energiebuffer

3

0

Duurzame oplossing

42

2

Weinig impact op de huidige manier van leven

33

13

potentie

1

0

Nederland is een land met extreem veel waterkennis

55

4

Argumenten voor

Waterstof moet verder worden onderzocht (in positieve zin) / biedt veel

144

Werkt op de lange termijn

10

16

of op zee)

5

2

Moet wel met groene energie opgewekt worden

11

1

Dure en inefficiente technologie

33

3

Geuroverlast

0

1

Weet ik niet genoeg van

9

1

Te weinig kennis / onderzoeken lopen nog

12

1

Kan opgewekt worden op plekken met veel wind en zon (Afrika/midden oosten

Argumenten tegen

Het valt op dat de argumenten voor en tegen het investeren in groene waterstof heel
technisch van aard zijn. Normatieve argumenten spelen nauwelijks een rol. Het debat gaat
over de maatschappelijke baten en kosten. Wel geven aan dat mensen het fijn vinden dat
investeringen in waterstof de persoonlijke levenssfeer nauwelijks raken.
Persoonlijke levenssfeer wordt nauwelijks aangetast
Een voordeel van het investeren in groene waterstof is dat gebruik kan worden gemaakt
van de bestaande infrastructuur. De persoonlijke levenssfeer hoeft dus niet of nauwelijks
te worden aangetast bij de implementatie.
“Focus op de warmtetransitie. Investeer in groene waterstof voor laag en hoog
temperatuurwarmte oplossingen. Voer als overheid de regie op de omslag net als in de
jaren 60 overgegaan is op de uitrol van aardgas. Vergt grote investeringen in de bron,
maar beperkte aanpassingen in transport woningen en industrie. Daarbij ook duurzamer
door relatief weinig gebruik schaarse materialen zoals bij grootschalige elektrificering.”
“Groene waterstof lijkt mij een prima alternatief voor aardgas, daar wij in Nederland al
een prima netwerk hebben.”
“Gebruik van waterstof, maar dan wel via groene energie gemaakt. waterstof heeft het
voordeel dat het waarschijnlijk via het aardgas netwerk wat we al hebben kan worden
vervoerd. Wanneer alles elektrisch wordt moet er heel wat worden geïnvesteerd in het
leiding net om al deze elektrische energie op de plaats van bestemming te krijgen. Het
aardgas net wordt dan min of meer overbodig.”
“Groene waterstof kan (overtollige)wind en zonne-energie opslaan en biedt een goed
alternatief voor aardgas (infrastructuur al aanwezig) en ook als autobrandstof.”

145

“Verder is het verstandiger, om ook groot te investeren, in groene waterstof. Tenslotte
zijn al die gasleidingen, die nog in de grond zitten, met enkele aanpassingen, geschikt,
om waterstofgas, naar al die woningen te transporteren. Dus laat die leidingen zitten, ook
in wijken, waar men nu al bezig is om van het gas aftegaan. Want mijn ervaring, met
warmte pompen tot nu toe, zijn niet best. Bij een project in Scheveningen, gingen die
pompen binnen 5 jaar kapot! Heeft meer dan een jaar geduurd, voordat die mensen weer
warmte hadden in hun huizen. Zolang er geen warmte pompen zijn, die minimaal 15 jaar
meegaan, ga ik niet van het gas af. Komt nog bij, dat heel veel Nederlanders, absoluut
geen € 40.000,00 op de plank hebben liggen om dit aan te schaffen. Ook niet met subsidies
of goedkope leningen. Bij 74 jaar en ouder, is het heel moeilijk om een lening bij welke
geldinstelling dan ook, los te peuteren! En een 74 jarige of ouder, verdient die € 40.000,00,
van zijn levensdagen niet meer terug.”
Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Voorstanders benadrukken verder de maatschappelijke baten die het investeren van
groene waterstof met zich meebrengt.
“Het lijkt er op dat waterstof de beste energie-opslag methode is, op dit moment. Dus
daarin investeren zal zorgen dat we, klimaatafhankelijke energie (zon/wind) kunnen
opslaan.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten
Tegenstanders

hebben

juist

een

negatieve

perceptie

op

de

verhouding

van

maatschappelijke kosten en baten.
“investeren in groene waterstof, omdat dit qua opslag en gebruik kostbaarder en minder
milieuvriendelijk is dan andere alternatieven.”
“Groene waterstof; volgens mij rijkt dat niet fris als dat in je omgeving gemaakt wordt.”
“Ik twijfel over Kerncentrales en groene waterstof. Beide zijn zaken die nog niet bekend
zijn en waar genoeg onderzoek voor loopt. Ik zou hier dan ook nog niet vol op inzetten
terwijl de onderzoeken lopen. Dit kan altijd nog.”
“Waterstof is echt de meest achterlijke vorm van groene energie. 3x googlen komt men
op 3 artikelen/videos die heel simpel uitleggen dat het rendement hiervan te laag is.
Kwalijke zaak van GroenLinks om dit als speerpunt in hun programma te hebben. Grote
investering voor een klein resultaat.”

146

“Waterstof is niet efficiënt, extra omzetting dus energieverlies.”
“Invoering groen waterstof: er is veel stroom nodig om waterstof te maken: niet effectief.”
“Voor het maken van waterstof is heel veel verbranding van gas nodig, zo groen is dat
niet.”
“Wind op zee en land en zon op dak en land zijn nodig om de warmtevraag te kunnen
elektrificeren en groene waterstof te kunnen produceren. De waterstofbelofte dreigt ons
in een houdgreep te nemen (wachten met van het gas af gaan want we hebben de
leidingen nodig voor H2)als we niet direct starten met produceren van groene stroom en
het opstarten van grote waterstofprojecten, inclusief opslag in zoutcavernes. Mij lijkt het
handigst om H2 in te zetten voor de productie van synthetisch methaan i.c.m. afgevangen
CO2. Dat vergt de minste aanpassingen aan woningen.”
“Groene waterstof is een vlucht vooruit. H2 is een energiedrager die zijn efficiëntie moet
bewijzen tov andere dragers. Met duurzame energie heeft het niets te maken. Met een
dollarteken-hype alles.”
“Waterstof kost een andere schaarse bron; (drinkbaar) water. Bovendien is waterstof zo
licht dat het makkelijker de dampkring ontstijgt waardoor de aarde sneller kostbaar water
verliest. Nou is dit verwaarloosbaar op kleine schaal maar bij een totale energietransitie
naar waterstof is dit wel degelijk iets om rekening mee te houden.”

3.3.16 Verhogen van de vliegbelasting
Nadat deelnemers de regering adviseerden over de mate waarin de 10 maatregelen
moesten worden toegepast om de doelstellingen in 2030 te halen, werd er aan hen
gevraagd of zij een verhoging van de vliegbelasting zouden aanbevelen of afraden. Deze
maatregel maakte geen onderdeel uit van de 10 maatregelen omdat er geen bijdrage werd
geleverd aan de nationale klimaatdoelstellingen. Tabel 17 geeft zowel voor 2000
deelnemers uit het internetpanel als 2000 deelnemers uit de open raadpleging aan hoeveel
keer de argumenten genoemd zijn.
Tabel 17: Argumenten voor en tegen het verhogen van de vliegbelasting
Aantal
keer
genoemd
door
2.000
respondenten
open raadpleging

Aantal keer
genoemd
door
2.000
respondenten
internetpanel

179

43

Argumenten voor
Eerlijk ten opzichte van andere vervoersmiddelen (vliegen is te goedkoop)

147

Zorgt ervoor dat mensen een bewustere keuze maken om te gaan vliegen

59

34

Vliegen is luxe en niet noodzakelijk

38

34

Grootste vervuiler moet verantwoordelijk zijn voor grootste reductie

38

21

Ge-/verbruiker/vervuiler betaald (eerlijk)

43

6

probleem)

20

4

Treft mensen die het kunnen betalen

0

3

Promoot om zakelijke afspraken online te doen

7

2

3

4

34

6

Geen effectieve maatregel

3

12

Vliegen moet geen luxe worden

5

6

Kloof tussen arm en rijk wordt groter

3

7

oplossing moet ook vanuit deze kant komen

7

3

Niet effectief, want mensen zullen uitwijken naar of boeken in het buitenland

3

3

Ik wil geen extra belasting betalen.

0

3

Slecht voor de zakelijke wereld (slecht voor economie)

1

8

Beperkt vrijheid

0

2

Vliegen is al duur, beperk gewoon het aantal vluchten

0

1

Klimaat vereist een Europese/wereldwijde aanpak (is geen nationaal

Bevordert binnenlands toerisme/We hoeven niet altijd ver te reizen, dichtbij
huis is ook leuk
Vliegen kan binnen Europa makkelijk vervangen worden door de trein of
andere vervoersmiddelen

Argumenten tegen

Kerosine belasting is beter / het probleem komt door de brandstof, de

Het valt op dat deelnemers een stuk positiever zijn over het verhogen van de vliegbelasting
dan over het invoeren van een vleesbelasting of het verhogen van de energiebelasting.
Sommige deelnemers vinden dat de vliegbelasting flink mag worden verhoogd.
“Meest voor de hand liggende is de vliegbelasting. Snel en die mag best tot een
verdubbeling van de ticketprijs leiden.”
Vliegbelasting tast de persoonlijke levenssfeer (niet) aan
Deelnemers verschillen van mening over de mate waarin de maatregel de persoonlijke
levenssfeer aantast. Slechts 2 deelnemers noemen dit argument expliciet en dat is relatief
weinig ten opzichte van bijvoorbeeld het invoeren van de vleesbelasting.

148

“Verhoging vliegtax belemmert mensen om verre reizen te maken, dit beperkt vrijheid.”
Verschillende deelnemers geven juist aan dat het verhogen van de vliegbelasting volgens
hen niet zo’n groot probleem is omdat zij vliegen als een luxeproduct ervaren. Zij ervaren
een verhoging van de vliegbelasting niet als een aantasting van hun dagelijks leven.
“Verhogen van vliegbelasting zou ik aanbevelen omdat vliegen puur een luxe is.”
“Vliegtuigen zijn zeer grote vervuilers die vaak onnodig zijn (vakanties zijn niet van
levensbelang).”
“In de lock down lukt het ook dus het is echt niet noodzakelijk.”
“Het verhogen van de vliegbelasting moet zeker. Men heeft geen recht om zonder
noodzaak een aantal vliegvakanties per jaar te boeken.”
“Vliegen is luxe en voor luxe vindt ik een extra belasting terecht.”
“Vliegen is een luxe dus die belasting kan zeker omhoog.”
“Vliegbelasting mag wel hoger want vliegen is puur luxe en dat kan wel wat minder.
Iedereen wil tegenwoordig vliegen.”
De luchtvaart is een vervuilende sector die met prioriteit moet verduurzamen
Het meest genoemde argument door voorstanders van het verhogen van de vliegbelasting
is dat zij de luchtvaart zien als een vervuilende sector die met prioriteit moet
verduurzamen. Deze deelnemers hebben grote moeite met de lage prijzen voor vliegen.
Zij vinden de prijs van vliegen niet eerlijk ten opzichte van de prijs van andere
modaliteiten. Ook zijn er deelnemers die het gevoel hebben dat de luchtvaart een
voorkeursbehandeling krijgt. Het voelt dan als onrechtvaardig als er maatregelen worden
genomen die de ‘gewone burger’ raken, terwijl de luchtvaart ‘ermee wegkomt’ via
‘vriendjespolitiek’.
“Ik ben persoonlijk helemaal klaar met het feit dat de luchtvaart wordt behandeld alsof ze
heilig zijn. Ik betaal graag die ene keer in de vijf jaar dat ik vlieg extra belasting als dat
wordt geïnvesteerd in het verduurzamen van Nederland.”
“Verhogen vliegbelasting zou ik zeker adviseren. Het is van de gekke dat dit nu niet

149

geheven wordt. Een retourtje trein Rotterdam - Amsterdam is nu duurder dan een
retourtje Amsterdam - Barcelona met het vliegtuig. Volgslagen idioot is dit.”
“Verhogen van vliegbelasting lijkt mij ook noodzakelijk. De voordelen, die het vliegverkeer
heeft zijn onbegrijpelijk. Geen belasting op vliegtickets, geen BTW op kerosine, enz., enz.
Oneerlijke concurrentie ves. andere vormen van vervoer.”
“Vliegbelasting zorgt voor een 'level playing field' met andere transport vormen. Deze zal
wel Europees ingevoerd moeten worden en gerelateerd moeten worden aan het verbruik
boven Europa ipv in de brandstof.”
“Verhogen vliegbelasting als vervanging voor het niet betalen van accijns op kerosine. De
vliegbelasting mag echt omhoog, de frequentflyer punten zouden afgeschaft moeten
worden, dat is niet meer van deze tijd.”
“Vliegbelasting vooral invoeren voor korte vluchten die ook met de trein te doen zijn.
Industrie meer pushen dat ze nu echt wat aan de CO2 uitstoot gaan doen en geen loze
woorden meer.”
“Vliegbelasting moet er echt komen. Het is toch verschrikkelijk dat een treinkaartje van
Amsterdam naar Groningen duurder is dan een vlucht naar Madrid (bv).”
“Vliegen moet ook minder aantrekkelijk worden. Het is toch te zot dat tegenwoordig
voorheen weekendje weg men al het vliegtuit neemt. her effect daarvan op het klimaat.
Een vliegbelasting is meer dan terecht!”
“Vliegtax: het word hoog tijd dat kerosine wordt belast en dat plezierreizigers een eerlijke
prijs betalen voor een vliegreis.”
Een kleine groep wordt geraakt en een grote groep heeft de voordelen
Daarbij wordt het argument genoemd dat slechts een kleine groep burgers geraakt zal
worden door de maatregel, terwijl een grote groep er voordelen van zal ondervinden.
“Verder is het maar een relatief kleine groep die (veel) vliegt terwijl iedereen er last van
heeft, of het nu direct is (bijv. geluid) of indirect, op de lange termijn door
klimaatverandering door uitstoot van vliegtuigen.”
Het valt op dat deelnemers het bij het verhogen van de vliegbelasting veel meer hebben

150

over de mogelijke besteding van het geld vergeleken met andere maatregelen.
“De tax moet o.a. worden ingezet om die Europese treinverbindingen te verbeteren. Een
progressieve belasting vind ik ook aan te bevelen.”
“Ik vind dat vliegen vrij goedkoop nog is soms, vaak is het hotel vele malen duurder en
vliegen is bijna niet zo duur. Het verhogen van de vliegbelasting kan er voor zorgen dat
de overheid geld krijgt en dit kan investeren in verduurzaming en isolering of subsidies
geven, aan de andere kant kan het er voor zorgen dat mensen vaker gaan kiezen om niet
op reis te gaan of de auto pakken als ze bijvoorbeeld in Europa met het vliegtuig gaan.”
De vervuiler moet betalen
Net als bij de andere belastingmaatregelen wordt ‘de vervuiler moet betalen’ als argument
aangevoerd om een maatregel door te voeren.
“Naast de eerdere adviezen (bovenstaand): Zware belasting op vliegen. Wat een
bedriegerij dat uitstoot van vliegtuigen niet meetellen. Belasting hierop leidt tot een
afname van broeikasgassen wereldwijd. Er moet een Level playing field komen. Zorg dat
de vervuiler alles naar rato betaald. En tel hier alle werkelijke vervuilingen in mee. In alle
gevallen.

Dus

van

het

winnen

van

de

grondstoffen

tot

het

verbranden

van

brandstoffen/energie en het onderhoud en de ontmanteling enz.”
“Het gaat vooral om de maatregelen waarin de gebruiker betaalt, zoals de kilometerheffing
en aanscherping CO2 heffing en de vliegbelasting.”
“Ik ben voorstander voor het verhogen van de vliegbelasting. Het is de keuze van mensen
om met het vliegtuig op vakantie te gaan naar een ver land. Op vakantie gaan is niet
noodzakelijk, dus ik vind dat mensen die op vakantie willen gaan dan maar meer moeten
betalen.”
Kloof tussen arm en rijk wordt groter
Het argument om geen vliegbelasting in te voeren dat het vaakst wordt genoemd door
deelnemers is dat het de kloof tussen armere Nederlanders en rijkere Nederlanders groter
zou kunnen maken.
“Het verhogen van de vliegbelasting heeft weinig nut, mensen willen toch op vakantie
gaan. En op een gegeven moment is het dan alleen nog maar voor de rijken. En die hebben
geld genoeg en gaan toch wel vliegen, extra belasting of niet.”

151

“Vliegen moet geen luxe worden die alleen voor de rijkeren mogelijk moet zijn, maar
iedereen moet de mogelijkheid hebben om op vakantie buiten het eigen land te kunnen
gaan.”
Anderzijds zijn er ook deelnemers die de vliegbelasting juist als een progressieve
maatregel zien omdat mensen die het zich kunnen veroorloven worden geraakt.
“Maatregelen die mensen treffen die het toch breder hebben, bijv. diegene die vliegen
moeten daar ook voor opdraaien.”
Tot slot geven deelnemers aan dat de vliegbelasting op zo’n manier zou moeten worden
ontworpen dat mensen die vaak vliegen meer betalen dan mensen die krapper bij kas
zitten en maar één keer per jaar op vakantie gaan.
“De vliegbelasting, waar ik een groot voorstander van ben, zou ik zo vormgeven dat deze
duurder is voor mensen die erg vaak vliegen dan voor mensen die maar eens in de paar
jaar een vlucht maken.”
“Ik vind vliegbelasting invoeren niet eerlijk voor mensen die 1x per jaar vliegen. Ik zou dit
eerder verhogen voor mensen die meerdere keren per jaar vliegen. Anders wordt weer de
grens tussen arm en rijk groter.”
Maatschappelijke baten zijn hoger dan de kosten
Een groep deelnemers wijst vooral over de maatschappelijke baten wanneer zij hun
voorkeur beargumenteren.
“En als er veel minder wordt gevlogen zou ook goed zijn, minder verplaatsingen van
mensen over de aardbol zou ook minder ziekte verspreiding geven.”
“Daarnaast hoeft Schiphol écht niet een doorgeefluik voor oost naar west te zijn. Dit voegt
bijna niet reëels toe aan onze economie en levert heel veel overlast.”
“Grote wens: veel meer belasting op internationaal vervoer, met name per vliegtuig. Doel:
geen vervoer meer van bloemen, groenten en vruchten per vliegtuig. Niet alleen vanwege
de CO2 uitstoot, maar ook vanwege geluidsoverlast.”
Maatschappelijke kosten zijn hoger dan de baten

152

Aan de andere kant zijn er deelnemers die juist grote twijfels hebben over de baten van
een vliegbelasting omdat zij denken dat mensen in het buitenland op het vliegtuig zullen
stappen om de belasting te ontwijken.
“Geen vliegbelasting, anders boeken ze in het buitenland.”
“Verhogen vliegtickets en vliegbelasting kan alleen als iedereen dat doet, anders rijden we
allemaal de grens over naar het volgende vliegveld en komt de vervuiling nog steeds bij
ons terecht.”
Er zijn alternatieven met een betere verhouding van maatschappelijke baten en
kosten
Tot slot zijn er deelnemers die negatief zijn over het verhogen van een vliegbelasting
omdat zij vinden dat een belasting op kerosine beter is.
“I.p.v. een vliegbelasting kan beter een kerosinebelasting worden ingevoerd.”
Aan de andere kant zijn er deelnemers die het hiermee eens zijn, maar denken dat een
nationale vliegbelasting op korte termijn realistischer is.
“CO2 heffing op vliegtuigbrandstof is zeer wenselijk maar stuit op internationale politieke
problemen. Een vliegbelasting kan dat ondervangen, daarnaast is die nuttig wegens
andere schadelijk van vliegen zoals lawaai en globalisering.”
Overig
Tot slot geeft een deelnemer aan dat het verhogen van een vliegbelasting een symbolische
waarde kan hebben.
“Vliegbelasting verhogen geeft een duidelijk signaal. Maar dit moet op wereldschaal.”

153

3.4 Resultaten van de deliberatieve sessies
Bij deze volksraadpleging was het voor het eerst mogelijk voor burgers om ook samen de
raadpleging in te vullen en in die sessies konden ze ook vragen stellen aan experts. Wat
we zien in deze sessies is dat burgers het heel erg fijn vinden om met hele andere burgers
in gesprek te gaan en dat ze het leuk vinden om te ontdekken dat ze het over een aantal
zaken eens blijken te zijn en dat ze in een goede sfeer met elkaar hierover kunnen
discussiëren. Een uitgebreid verslag over de deliberatieve sessies is te vinden in de bijlage.
Hieronder bespreken we de belangrijkste punten.
Waarom hebben we groepsdialogen uitgevoerd?
De klimaatraadpleging werd individueel ingevuld. Tegelijkertijd zijn veel landen aan het
experimenteren met burgerfora. In Frankrijk en Ierland zijn bijvoorbeeld al nationale
burgerfora uitgevoerd over het terugdringen van broeikasgassen. Ook in Nederland is er
door de commissie Brenninkmeijer onderzocht wat de voor- en nadelen zouden kunnen
zijn van burgerfora in Nederland.
In tegenstelling tot de klimaatraadpleging gaan deelnemers aan burgerfora met elkaar in
dialoog en worden beleidsopties overwogen terwijl deelnemers met elkaar interacteren.
Een belangrijk principe hierbij is dat deze interactie ervoor zorgt dat deelnemers
perspectieven van anderen waarderen en hierdoor zelf tot een genuanceerd perspectief
komen over de beleidsopties.
Om te onderzoeken in welke mate deelnemers van de klimaatraadpleging veranderen van
perspectief wanneer zij in dialoog gaan met anderen, hebben wij tussen 2 en 11 maart
vier gemodereerde groepsdialogen uitgevoerd over het toekomstige klimaatbeleid in
Nederland. Om verschillen te vergelijken werden er verschillende interventies toegepast
tijdens de groepsdialogen: 1) een (neutraal) gemodereerd groepsgesprek, 2) een
gemodereerd groepsgesprek met klimaatexperts waarin deelnemers vragen konden
stellen, 3) een gemodereerd groepsgesprek gericht op waarden en 4) een gemodereerd
groepsgesprek waarin toekomstige generaties werden gevisualiseerd, gebaseerd op het
werk van Roman Krznaric. Voor en na de dialogen vulden de deelnemers de
klimaatraadpleging in om zo het effect van de groepsdialoog inzichtelijk te krijgen.
De resultaten van dit onderzoek geven inzicht in de toegevoegde waarde van dergelijke
dialoogmethodes voor burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid. Door de verschillende
interventies geven de resultaten ook inzichten die waardevol kunnen zijn als het gaat over

154

het vormgeven van burgerfora over klimaatbeleid in Nederland.
Wat zijn de belangrijkste resultaten?
De belangrijkste bevindingen van de groepsdialogen zijn dat 1) de groepsdialogen zorgden
bij deelnemers voor een verandering in de keuze tussen klimaatmaatregelen, maar zij
veranderden niet substantieel van perspectief 2) er een gevoel van saamhorigheid en
verruiming van manier van denken ontstond, 3) er meer bewustzijn ontstond voor de
gedeelde verantwoordelijkheid om broeikasgassen te verlagen, 4) er een afname was van
onbegrip tussen mensen met verschillende meningen.
Verandering van de keuze tussen klimaatmaatregelen
Opvallend was dat in bijna alle sessies alle deelnemers van advies zijn veranderd, maar
dat maar een klein deel van de deelnemers aangeeft in de ervaringsrapportage dat zij hun
advies hebben veranderd. De veranderingen in advies waren vaak klein en deelnemers
gaven aan dat in de basis de dialogen hun perspectief niet hebben beïnvloed.
Een verruiming van manier van denken
Deelnemers aan de groepsdialogen ervaarden dat zij hun manier van denken verruimden
en vonden dit een positief aspect van hun deelname. In iedere sessie leerden deelnemers
van elkaar en kregen zij inzicht in perspectieven van andere Nederlanders. Hierbij gaven
sommige deelnemers expliciet aan dat hun manier van denken werd verruimd door het
luisteren naar gedachten en ervaringen van anderen. De goed functionerende moderator
(Marc Rijnveld van Public Mediation) droeg veel bij aan dit effect, doordat hij zorgde dat
het een dialoog werd in plaats van een discussie. Deelnemers gaven aan dat zij hierdoor
anders zijn gaan denken over hun eigen perspectief op klimaatbeleid in Nederland.
Afname van onbegrip tussen mensen met verschillende meningen
De groepsdialogen hadden een depolariserende werking: deelnemers met een sterke
mening werden gematigder. Deelnemers gaven aan dat zij een beter begrip kregen
waarom anderen een andere kijk hadden op de wenselijkheid van (specifieke)
klimaatmaatregelen en dat zij hierdoor ervaarden dat er minder polarisatie bestond dan
men op het eerste gezicht dacht.
Meer samenhorigheid en bewustzijn van de gedeelde verantwoordelijkheid
Veel deelnemers vonden het fijn om te merken dat andere deelnemers zich bewust zijn
van klimaatverandering en de gedeelde verantwoordelijkheid voor het terugdringen van
broeikasgassen, ondanks dat zij tot hele andere adviezen over klimaatbeleid kwamen. Dit

155

zorgde ervoor dat burgers een gevoel van eenheid en saamhorigheid ervaarden ondanks
verschillen in perspectieven en leefwerelden. Sommige deelnemers gaven expliciet aan
dat zij het fijn vonden om hun verhaal kwijt te kunnen bij andere burgers. In één sessie
zat een boerin en die gaf aan dat ze het gevoel had dat er altijd over de boeren werd
gesproken en dat ze het fijn vond om nu aan andere Nederlanders op een normale manier
haar eigen verhaal te vertellen.
Wat kunnen we hiervan leren voor toekomstige burgerfora?
Hoewel het nog te vroeg is om te concluderen dat groepsdialogen bijdragen aan draagvlak
onder burgers van klimaatbeleid, is uit de resultaten gebleken dat groepsdialogen
waardevol

kunnen

zijn

als

onderdeel

van

het

besluitvormingsproces

omdat

groepsdialogen…
▪ …inzicht

bieden

in

de

beweegredenen, onderliggende

waarden

en

voorwaarden waaronder burgers akkoord zullen gaan met maatregelen
▪ …zorgen voor meer begrip over de keuzes die de overheid moet maken
▪ …een

depolariserende

werking

hebben

tussen

burgers

onderling

en

saamhorigheid tussen verschillende leefwerelden kunnen genereren
▪ …de kloof tussen burgers en overheid kunnen verkleinen doordat deelnemers
het gevoel hebben onderdeel te zijn van het besluitvormingsproces.
▪ …de mogelijkheid bieden aan burgers om tot nieuwe creatieve ideeën te komen
Op basis van de ervaringen van de groepsdialogen kunnen we de volgende aanbevelingen
doen voor het organiseren van burgerfora op het gebied van klimaatbeleid in Nederland:
▪

Moderator: een goede moderator is cruciaal om deelnemers op hun gemak te
stellen en om continue met elkaar in dialoog te blijven, in plaats van over te
schakelen naar een discussie. Een goede moderator kan daarmee een grote
bijdragen leveren aan het depolariseren van het gesprek.

▪

Experts:

deelnemers

waren

enthousiast

over

de

toegankelijkheid

tot

wetenschappelijke kennis, maar een risico van het betrekken van experts is dat
deelnemers voorzichtiger worden in het delen van hun eigen gedachten en
meningen, en minder met de andere burgers het gesprek aangaan. Vandaar dat
wij aanraden om experts alleen aan het begin van de sessie aanwezig te laten zijn,
waarbij zij vragen kunnen beantwoorden, zodat deelnemers daarna bewust met
elkaar in gesprek moeten. En vanuit de experts is het cruciaal dat zij begrijpelijke
taal gebruiken en hun expertise objectief delen. In het geval van de experts die
deelnamen aan onze sessies (Pier Vellinga, Paulien Herder, Gerdien de Vries en
Laurens de Vries) was dat zeker goed gelukt.

156

▪

Groepsgrootte: de groepsgrootte moet beperkt blijven om genoeg ruimte te
bieden voor deelnemers om hun gedachten te uiten, maar ook niet te beperkt zijn
waardoor een diversiteit van ideeën en gedachten mogelijk ontbreekt. Wij raden
daarom een groepsgrootte van 7-10 mensen aan. Mocht de dialoog plaatsvinden
over een langere tijdsperiode dan een paar uur, dan kan hier mogelijk van
afgeweken worden.

▪

Gesprek vanuit waarden: wij raden aan samen met de groep op zoek te gaan
naar de onderliggende waarden. Dit kan door aan het begin van de dialoog te
bespreken welke waarden belangrijk zijn voor de deelnemers als zij hun keuzes
maken. Door de onderliggende waarden aan het begin expliciet te maken, zien
deelnemers dat zij vaak vanuit dezelfde waarden handelen, maar de waarden
anders interpreteren. Dit heeft een extra depolariserende werking.

▪

Gesprek vanuit het voorouderperspectief: wij raden een visualisatie-oefening
aan wanneer het bij het besproken onderwerp van belang kan zijn om de
deelnemers te laten nadenken over de effecten van de keuzes die zij nu maken op
toekomstige generaties. Bij klimaatbeleid kunnen die effecten groot zijn, vandaar
dat het bij groepsdialogen daarover van belang kan zijn. Het helpt de deelnemers
een breder perspectief in ogenschouw te nemen en van buiten zichzelf naar de
problematiek te kijken.

Wat kunnen we hieruit concluderen over een mogelijke combinatie van online
raadpleging en burgerfora?
Groepsdialogen als toevoeging op een online raadpleging zorgt er uiteraard voor dat
burgers daarmee de mogelijkheid krijgen om met elkaar in gesprek te gaan. Sommige
burgers gaven aan dat zij het heel fijn vonden om van anderen te horen hoe zij ernaar
keken en eens met burgers te praten met wie zij anders nooit in contact zouden komen.
Tegelijk

zorgen

groepsgesprekken

voor

meer

begrip

onderling

en

werkt

het

depolariserend, dit kan een goede reden zijn om een online raadpleging te combineren
met groepsdialogen. Ook bieden groepsgesprekken burgers de mogelijkheid om met
elkaar tot creatieve ideeën te komen die mogelijk bij het individueel invullen van de
raadpleging niet naar boven komen.

3.5 Overige ideeën die deelnemers inbrachten
In de klimaatraadpleging kregen deelnemers ook de kans om overige oplossingen aan te
dragen om broeikasgassen te reduceren. We zien dat burgers soms met hele andere
ideeën komen dan de ideeën die in de beleidswereld leven. Soms vormen deze ideeën een
duidelijk alternatief voor alternatieven die nu voorliggen in de beleidswereld. Enerzijds
157

gaat het om ideeën over vergelijkbare maatregelen die volgens burgers mogelijk
effectiever of eerlijker zijn en anderzijds dragen burgers ook out-of-the-box-ideeën.
Hieronder werken wij een aantal voorbeelden uit.

Vergelijkbare alternatieven die mogelijk effectiever of eerlijker zijn
Een aantal deelnemers noemt maatregelen die zij als vergelijkbaar zien met de tien
maatregelen die in de klimaatraadpleging werden genoemd, maar mogelijk effectiever of
rechtvaardiger zijn. Hieronder een aantal voorbeelden:

▪

In plaats van kilometerheffing, een benzineprijs: een aantal deelnemers gaf aan
dat een benzineprijs mogelijk efficiënter, goedkoper en eerlijker is dan een
kilometerheffing. Argumenten die hierbij regelmatig werden genoemd waren dat
het mogelijk minder administratie met zich meebrengt, minder in het geding komt
met privacy en vrijheid en dat het efficiënter en eerlijker is omdat zuinige
benzineauto’s en minder zuinige benzineauto’s verschillend worden behandeld.

▪

Alternatieven voor zonnepanelen op land: veel deelnemers noemden dat er meer
zonnepanelen op gebouwen moesten komen in plaats van zonnepanelen op land
en vinden dat het zonde is als daken onbenut blijven. Specifiek noemen zij
bijvoorbeeld een verplichting van zonnepanelen op daken van grote gebouwen
zoals

kantoren,

sportcentra

en

evenementsgebouwen.

Anderen

noemden

zonnepanelen in geluidsschermen of bijvoorbeeld overkappingen over het spoor.

▪

Woninglabels op maat in plaats van subsidie op isolatie of belasting op gas. Een
aantal deelnemers noemde woninglabels als mogelijke vervanging van de subsidie
op isolatie van woningen en belasting op aardgas. Deelnemers ervaren dit als
mogelijk effectiever. Een deelnemer noemde bijvoorbeeld dat niet alle huizen
geschikt zijn voor isolatie, terwijl een label meer mogelijkheden biedt om de meest
effectieve manier te kiezen om woningen de verduurzamen.

Out-of-the-box-ideeën voor het terugdringen van broeikasgassen
Deelnemers noemden een aantal out-of-the-box ideeën die mogelijk minder leven in de
beleidswereld maar effectief zouden kunnen zijn om broeikasgassen terug te dringen. Wel
is duidelijk dat een aantal ideeën als controversieel zouden kunnen worden ervaren omdat
zij niet stroken met de vier voorwaarden die we definieerden in sectie 3.3 Hieronder een
aantal voorbeelden:

158

Algemeen:
▪

Terugdringen van bevolkingsgroei: een aantal deelnemers noemde bevolkingsgroei
als één van de onderliggende problemen van klimaatverandering. Een idee dat
hierbij bijvoorbeeld vaker werd genoemd was het verminderen van de kinderbijslag
om bevolkingsgroei te beperken.

▪

Verplichting van duurzame investering boven een bepaalde inkomensgrens. Een
deelnemer noemde bijvoorbeeld een verplichting van 10% investering in een
groenfonds bij een inkomen van boven de 50.000 euro.

▪

Aanpassing wetgeving waarbij de natuur een juridische entiteit wordt met eigen
rechten. Een deelnemer noemde bijvoorbeeld dat diersoorten, plantensoorten,
natuurparken, rivieren en zeeën juridische entiteiten worden met rechten om
schadeclaims mogelijk te maken.

Gebouwde omgeving:
▪

WOZ/rioolheffing baseren op het percentage verhard oppervlak waardoor bewoners
worden

▪

gestimuleerd

om

tuinen

en

daken

te

vergroenen.

Meer bio-based buildings waardoor meer CO2 kan worden opgeslagen in de
gebouwde omgeving. Deelnemers noemden bijvoorbeeld houtbouw en CLT. Dit
werd vaak genoemd in combinatie met circulariteit.

Elektriciteit:
▪

Stimuleren van apparatuur van hetzelfde voltage: door het gebruik van apparatuur
van 12 volt te stimuleren.

▪

Productie van biobutanol door microörganismen met behulp van zonne-energie.
Vaker werd de combinatie van verschillende energiebronnen als mogelijke
synergiën genoemd.

▪

Gebruik van restwarmte van datacenters voor energiecentrales.

Landbouw
▪

Stimuleren van gebruik van lavameel in de landbouw om bodemleven te
bevorderen, hiermee de bodemvruchtbaarheid te stimuleren en tegelijkertijd CO2
op te slaan.

159

▪

Vernatten van veengebieden: omvormen van oude veengebieden tot nieuw
veenvormend landschap en het planten van nieuwe bossen.

Mobiliteit:
▪

Verbieden van vervuilend grootverkeer: deelnemers noemden bijvoorbeeld dat
vervuilende oude Diesel-voortuigen zoals vrachtauto’s, landbouwverkeer en
hoogwerkers verboden zouden moeten worden.

▪

Investeer in fietssnelwegen. Investering in fietsinfrastructuur werd vaak genoemd,
specifiek werd investering in fietssnelwegen genoemd.

▪

Combinatie vliegbelasting en investering in openbaar vervoer: deelnemers noemen
deze

combinatie

als

effectief

om

mensen

te

stimuleren

om

andere

vervoersmiddelen te kiezen.
Industrie:
▪

Belasting op plastic verpakkingen / stimuleren van eigen verpakking. Deelnemers
noemen dat met name in de voedselindustrie dit effectief kan zijn en dat dit
mogelijk recycling kan stimuleren. Daarnaast werd genoemd dat consumenten
beloond zouden moeten worden als zij hun eigen verpakking of tas meenemen.

▪

Een eerlijke prijs op producten waarbij alle milieukosten zijn berekend werd door
veel deelnemers genoemd.

▪

Stimuleren van ‘consuminderen’ door een andere soort communicatie vanuit de
overheid waardoor het klimaat minder als last wordt ervaren.

▪

Normen voor circulariteit en repareerbaarheid van producten zoals elektronische
apparaten waardoor de levensduur van apparaten langer wordt en minder
verspilling plaatsvindt.

160

4. WAT VONDEN DEELNEMERS VAN DE PWE?

4.1 Wat moet de overheid volgens deelnemers met de resultaten doen?
Nadat deelnemers hun adviezen hadden gegeven in de klimaatraadpleging werd
er aan hen gevraagd wat de overheid met de resultaten zou moeten doen.
Allereerst werd er aan deelnemers gevraagd hoe de overheid het advies van
burgers moet wegen ten opzichte van het advies van wetenschappers. We zien
dat het percentage deelnemers uit het internetpanel dat vindt dat de overheid de
resultaten uit de raadpleging direct moet implementeren hoger is dan bij de open
raadpleging. Echter het aantal deelnemers dat vindt dat de overheid zowel moet
luisteren naar burgers als naar experts ligt ook hier op de 87%.
Figuur 26: hoe adviezen wegen van burgers en wetenschappers

De overheid moet het
advies
van
burgers
overnemen
De overheid moet meer
waarde toekennen aan het
advies van burgers dan aan
het
advies
van
wetenschappers
De overheid moet evenveel
waarde toekennen aan het
advies van burgers en het
advies van wetenschappers
De overheid moet meer
waarde toekennen aan het
advies van wetenschappers
dan aan het advies van
burgers
De overheid moet het
advies van wetenschappers
overnemen

Internetpanel

Open raadpleging

Gemiddeld

9%

2%

3%

15%

4%

6%

45%

54%

52%

27%

34%

32%

4%

7%

6%

We hebben een soortgelijke vraag gesteld maar dan moesten deelnemers
aangeven in hoeverre de overheid adviezen van burgers en maatschappelijke
partijen zoals Natuur & Milieu, VNO-NCW, de ANWB, de Nederlandse Vereniging
voor Duurzame Energie en LTO Nederland moesten meewegen. Het valt op dat
deelnemers iets meer waarde moet worden toegekend aan het advies van burgers
ten opzichte van maatschappelijke partijen als we dit vergelijken met de
verhouding burgers versus wetenschappers, maar de verschillen zijn klein.

161

Figuur 27: hoe adviezen wegen van burgers en maatschappelijke partijen
Internetpanel

Open raadpleging

Gemiddeld

7%

4%

5%

19%

20%

20%

52%

55%

54%

19%

19%

19%

3%

2%

2%

De overheid moet het
advies
van
burgers
overnemen
De overheid moet meer
waarde toekennen aan het
advies van burgers dan aan
het
advies
van
wetenschappers
De overheid moet evenveel
waarde toekennen aan het
advies van burgers en het
advies van wetenschappers
De overheid moet meer
waarde toekennen aan het
advies van wetenschappers
dan aan het advies van
burgers
De overheid moet het
advies van wetenschappers
overnemen

4.2 Meerderheid vindt PWE een goede methode
Vervolgens kregen deelnemers verschillende stellingen voorgelegd over hun ervaringen
met de methode.
•

Ik ben overtuigd van mijn advies

•

Ik vind dat dit onderzoek deelnemers voldoende informatie geeft om een
nuttig advies te kunnen geven aan de overheid

•

Ik heb er vertrouwen in dat ik genoeg kennis heb om een nuttig advies te
geven aan de overheid

•

Ik heb er vertrouwen in dat een meerderheid van de Nederlanders genoeg
kennis heeft om een nuttig advies te geven aan de overheid

•

Ik vond de online omgeving gebruiksvriendelijk

•

Ik had graag een advies willen geven over een groter aantal maatregelen dan
de maatregelen die in het onderzoek terugkwamen

•

Door deel te nemen aan dit onderzoek ben ik meer te weten gekomen over de
keuzes die de overheid moet maken bij klimaatbeleid

•

Dit is een goede methode om Nederlanders te betrekken bij keuzes die de
overheid moet maken rond klimaatbeleid

•

De overheid moet deze methode vaker inzetten om Nederlanders te betrekken
bij overheidsbeleid

•

Doordat de overheid via dit onderzoek op grote schaal Nederlanders betrekt
bij klimaatbeleid, is het uiteindelijke besluit voor mij beter te accepteren.

162

Figuur X laat zien dat de meeste deelnemers overtuigd waren van hun advies en de online
omgeving gebruiksvriendelijk vonden. Daarbij is ongeveer 80% het eens met de
stellingen: “Dit is een goede methode om Nederlanders te betrekken bij keuzes die de
overheid moet maken rond klimaatbeleid” en “De overheid moet deze methode vaker
inzetten om Nederlanders te betrekken bij overheidsbeleid”. Ongeveer 50% zegt dat het
uiteindelijke besluit beter is te accepteren doordat de overheid burgers op grote schaal
raadpleegt.
Figuur 28: ervaringen van deelnemers aan de raadpleging

163

Deelnemers over het gehele politieke spectrum waren erg enthousiast over de
klimaatraadpleging. Voor elke politieke partij geldt dat de ruime meerderheid van de
stemmers de PWE een goede methode vinden om Nederlanders te betrekken bij keuzes
die de overheid moet maken rond klimaatbeleid en dat de overheid de methode vaker
moet inzetten om Nederlanders te betrekken bij overheidsbeleid. Daarbij zien we dat
laagopgeleiden de methode positiever dan hoogopgeleiden. Dit is een resultaat dat we ook
terugvonden in eerdere raadplegingen.
4.2 Positieve en negatieve aspecten van de klimaatraadpleging
Deelnemers kregen ook de mogelijkheid om positieve en negatieve punten te noemen van
de klimaatraadpleging. Dit levert specifieke inzichten op over zowel de sterke en zwakke
kanten van deze specifieke methode als meer algemeen de manier waarop burgers graag
betrokken willen worden bij klimaatbeleid. De antwoorden van 2000 deelnemers (1000
van de open raadpleging en 1000 van de steekproef) zijn geanalyseerd. Van de
geanalyseerde antwoorden noemde ongeveer 60% positieve en/of negatieve kanten van
de klimaatraadpleging tegenover ongeveer 40% die niets invulden of geen mening had.
Tabel 17 toont de belangrijkste positieve en negatieve punten die deelnemers noemden.
De drie sterkste kanten van de klimaatraadpleging volgens deelnemers waren de
toegankelijkheid, de informatievoorziening en het gevoel van betrokkenheid. Deelnemers
vonden het grootste zwakke aspect van de raapleging dat er maar een beperkt aantal
beleidsopties werden gegeven.

164

Tabel 17. Overzicht van de belangrijkste positieve en negatieve aspecten van de
klimaatraadpleging volgens deelnemers
Positief
Toegankelijk voor een groot publiek
Goede informatievoorziening
Geeft een gevoel van betrokkenheid
Zorgt voor bewustwording

270
277
267
171

Beter begrip van overheidsbeleid

80

Overig

137

Negatief
Hoeveelheid keuzes onvoldoende
Hoeveelheid informatie onvoldoende
Niet toegankelijk voor een groot publiek
Geen representatief beeld van diverse
perspectieven
Te weinig mogelijkheid om nuance te
geven
Overig

148
76
63
33
32
258*

*veel van de overige negatieve opmerkingen hadden betrekking op de interface (bijv. dat bepaalde knoppen het
niet deden of dat het niet goed werkte op een mobiele telefoon. Daarnaast werd regelmatig genoemd dat het
klimaat een internationaal in plaats van een nationaal probleem is.

Om de klimaatraadpleging goed te evalueren is het van belang om onderscheid te maken
tussen

verschillende

doelen

van

burgerparticipatie

voor

overheidsbeleid.

In

de

wetenschappelijke literatuur wordt vaak onderscheid gemaakt tussen drie ‘rationales’
(Fiorino, 1990; Stirling, 2008).

▪

Normatieve rationale: burgers moeten worden betrokken in beslissingen waar
zij de effecten van ondervinden

▪

Substantieve rationale: door het betrekken van burgers wordt het beleid beter
omdat zij kennis hebben over beleidsaspecten waarover overheden of experts niet
beschikken

▪

Instrumentele rationale: door het betrekken van burgers wordt het beleid
effectiever omdat zij het beleid als legitiem ervaren.

Zoals aangegeven in Tabel X hebben deelnemers aspecten genoemd die van toepassing
zijn op alle drie de verschillende rationales, zowel positieve als negatieve aspecten.

Rationale

Positief

Negatief
Open

Panel

Totaal

Open

PWE
Normatief

Toegankelijk voor een
groot publiek
Geeft een gevoel van
betrokkenheid
Bereikt een groot aantal
burgers

Panel

Totaal

PWE

100

170

270

94

173

267

9

4

13

165

Niet toegankelijk
voor een groot
publiek

34

29

63

Bereikt
beperkt
burgers

23

2

25

een
aantal

Substantief

Instrumenteel

Goede
informatievoorziening

207

70

277

Voldoende mogelijkheid
om nuance te geven

47

2

49

Voldoende
keuzemogelijkheden

18

15

33

Representatief beeld van
diverse perspectieven

4

15

19

Beter begrip van keuzes
die de overheid moet
maken
Zorgt
voor
bewustwording van eigen
keuzes op klimaatbeleid

57

23

80

47

124

171

Hoeveelheid
keuzes
onvoldoende
Te
weinig
mogelijkheid om
nuance te geven
Hoeveelheid
informatie
onvoldoende
Geen
representatief
beeld van diverse
perspectieven
Twijfel over de
invloed van de
input

79

69

148

27

5

32

35

41

76

26

7

33

10

24

34

Normatieve rationale: inclusiever beleid door toegankelijkheid en betrokkenheid
De twee belangrijkste aspecten die genoemd werden door deelnemers die van belang zijn
voor een inclusiever klimaatbeleid (normatieve rationale) zijn toegankelijkheid en een
gevoel van betrokkenheid.
Toegankelijkheid
Veel deelnemers ervaarden de raadpleging als gebruiksvriendelijk en vonden dat zij het
eenvoudig en snel konden invullen. Hierdoor vonden zij dat de raadpleging toegankelijk
werd voor een groot publiek en dit maakt de raadpleging inclusief. Een aantal voorbeelden
van quotes van deelnemers:
“Helder, overzichtelijk en toegankelijk voor de meeste Nederlanders”
“Gebruiksvriendelijk, goede manier om burger te betrekken bij keuze.”
“Ik vond het leuk dat ik snel en makkelijk een advies kon geven”
Een kleinere groep deelnemers twijfelde juist aan de toegankelijkheid van de raadpleging.
Sommigen gaven aan dat zij bang waren dat de informatie te ingewikkeld of te lang was
voor sommige Nederlanders. Een deelnemer noemde bijvoorbeeld:
“De methode dient vereenvoudigd te worden zodat zij ook toegankelijk is voor mensen
met een lage opleiding.”
166

Gevoel van betrokkenheid
Daarnaast gaven veel deelnemers aan dat zij door het meedoen aan de raadpleging een
sterk gevoel kregen van betrokkenheid, dat zij werden gehoord en dat zij het idee hadden
dat zij door middel van de methode inspraak kregen in het klimaatbeleid van de overheid.
Een aantal voorbeelden van quotes van deelnemers:
“Gevoel van medezeggenschap, gehoord worden als burger.”
“Geeft de indruk dat er enige inspraak is in het beleid.”
“Ik voel me betrokken bij een besluit waar we allemaal aan moeten werken”
“Fijn als de overheid zulk onderzoek serieus neemt en misschien wel maandelijks een poll
stuurt of zoiets met hun plannen en dat je daarop kan stemmen.”
“De overheid plaatst zich op deze manier dichter bij de burger; dat maakt hun beslissingen
geloofwaardiger”
De gebruiksvriendelijkheid en het feit dat de klimaatraadpleging laagdrempelig is zorgt er
dus voor dat een groot aantal burgers betrokken kan worden bij klimaatbeleid en de
methode geeft een sterk gevoel van betrokkenheid onder veel deelnemers. Zodoende kan
dit bijdragen aan een inclusiever klimaatbeleid.
Substantieve rationale: beter beleid door informatie, keuzemogelijkheden en
nuance
De drie vaakst genoemde aspecten door deelnemers die van belang zijn aan het bijdragen
aan

een

kwalitatief

beter

klimaatbeleid

(substantieve

rationale)

waren

de

informatievoorziening, de keuzemogelijkheden en de mogelijkheid tot nuance.
Goede informatievoorziening
Een sterk punt van de klimaatraadpleging dat vaak werd genoemd was de goede
informatievoorziening. Deelnemers vonden met name dat er een duidelijk overzicht werd
gegeven van de kosten, effectiviteit en baten van de verschillende beleidsopties waardoor
zij een weloverwogen keuze konden maken. Andere aspecten die werden genoemd waren
de mogelijkheid om beleidsopties ten opzichte van elkaar af te wegen, de directe feedback
op de gemaakte keuzes en de keuze om meer informatie te krijgen indien gewenst.
Voorbeelden van quotes van respondenten zijn:

167

“Inzicht in kosten van bepaalde keuzes i.c.m. de besparing in CO2. Geeft goed inzicht in
de effectiviteit van de maatregel.”
“De afwegingen tussen maatregelen was fijn. Het geeft helder inzicht in de effecten van
het niet doen van onwenselijke maatregelen en het halen van de doelen. De toelichting
van de maatregelen gaf voldoende inzicht in wat het effect was van veel of extra veel
inzet.”
“Fijn dat er extra informatie gegeven werd en dat je maatregelen met elkaar kon
vergelijken.”
Een goede informatievoorziening stelt de burger in staat om goede ideeen aan te dragen.
“Twee weten meer dan een en dus velen meer dan enkelen, daarom is het goed om op
deze wijze meer info te vergaren!”
Terwijl veel deelnemers de informatievoorziening als positief ervaarden, was er ook een
deel dat juist vond dat er te weinig informatie werd gegeven over de beleidsopties. Dit
ging met name on de informatie over de effecten van de maatregelen:
“Ik twijfelde of er ook wel voldoende nadelige effecten van de maatregelen werden
weergegeven. Bij het gros van de maatregelen stonden er 2 a 3 voordelige effecten en
maar 1 nadelig effect.”
“Beoogde effecten zijn tweedimensionaal (geld en milieu). Ook andere elementen spelen
een rol (verrommeling landschap, effecten natuur/dieren, gezamenlijk EU beleid of niet,
etc.)”
De laatste opmerking is interessant omdat deze extra informatie wel werd gegeven, maar
alleen kon worden gelezen als deelnemers bij de maatregelen klikten op de “Info knop”.
Deze deelnemer had deze knop waarschijnlijk niet gevonden. De toegang tot informatie
wordt dus over het algemeen als belangrijk ervaren voor deelnemers om hun mening te
geven over klimaatbeleid. Tegelijkertijd is het zaak om de toegankelijkheid ook te
waarborgen en dit kan leiden tot dilemma’s (zie ook 2.1). Uit de antwoorden blijkt dat
burgers verschillende behoeften hebben wat betreft de informatie die zij willen hebben
alvorens ze een advies geven over klimaatbeleid.
Keuzemogelijkheden

168

Het beperkte aantal keuzemogelijkheden werd het vaakst door deelnemers genoemd als
negatief aspect van de klimaatraadpleging. Van de deelnemers die positieve of negatieve
aspecten hadden genoemd vond 7% dat er te weinig keuzemogelijkheden. 2% van de
deelnemers

gaf

juist

spontaan

aan

dat

zij

positief

waren

over

het

aantal

keuzemogelijkheden in de PWE raadpleging. Sommige deelnemers noemden in het
algemeen dat het aantal opties niet compleet was en dat de klimaatraadpleging daarmee
sturend was.
“Graag meer opties voor verschillende maatregelen i.p.v. alleen maatregelen uit het
klimaatakkoord”
“Een ruimere voorkeuze bieden. Het precoderen van de geboden keuzemogelijkheden
stuurt teveel.”
Mogelijkheid tot nuance
De mogelijkheid om nuance aan te geven in de antwoorden werd door deelnemers
regelmatig genoemd. Door een deel werd dit als positief ervaren terwijl anderen graag
nog meer nuance in hun perspectief hadden willen geven. Deelnemers waren met name
positief over de ruimte om toelichting te geven op de keuzes die zij maakten.
“Dat er een mogelijkheid was om aan te geven waarom je een gedachten heb over iets en
niet alleen ja/nee”
“Ruimte laten voor eigen antwoorden, in plaats van alles voor te kauwen.”
Zorgen voor voldoende informatie, hoeveelheid keuzemogelijkheden en de mogelijkheid
om nuance aan te geven in perspectieven lijken dus belangrijke aspecten voor deelnemers.
Hierdoor krijgt de deelnemer meer vrijheid in het geven van antwoorden en het aanrijken
van eigen ideeën, wat mogelijk kan bijdragen aan de kwaliteit van het klimaatbeleid.
Instrumentele rationale: effectiever beleid door meer begrip en bewustwording
Twee aspecten die vaak genoemd werden door deelnemers die zouden kunnen bijdragen
aan een effectiever klimaatbeleid waren begrip voor de dilemma’s rondom klimaatbeleid
en bewustwording over de complexiteit van klimaatmitigatie. Daarnaast had een deel van
de deelnemers sterk twijfels of de meningen en perspectieven wel invloed hebben op het
beleid.

169

Begrip voor overheidsdilemma’s
Deelnemers gaven aan dat de klimaatraadpleging hen meer inzicht gaf in de dilemma’s
waarmee de overheid kampt op het gebied van klimaatmitigatie:
“Goed om te zien wat er eigenlijk allemaal gedaan moet worden om de doelstellingen te
halen. Je kunt met deze methode goed zien dat het niet perse allemaal hele makkelijke
keuzes zijn.”
“Deze methode geeft mij meer inzicht in de keuzes die in de politiek gemaakt moeten
worden: er speelt altijd een balans tussen kosten en opbrengsten.”
“De totale bevolking is persoonlijk medeverantwoordelijk voor de zorg voor een schoner
milieu en het terugdringen van de klimaatverandering. Daarom is het een sterk punt de
bevolking hiervan bewust te maken en hun advies in de besluitvorming mee te nemen.”
“U heeft me zeker inzicht gegeven waarom de overheid soms over moet gaan tot
bikkelharde actie's. Dank u voor dit in zicht.”
Het is aannemelijk dat deze inzichten ontstaan onder deelnemers doordat de burger in de
schoenen van de beleidsmaker wordt gezet. Mogelijk leidt dit tot meer begrip waarom
bepaalde keuzes worden gemaakt en maakt acceptatie mogelijk groter.
Bewustwording van complexiteit klimaatmitigatie
Deelnemers gaven ook aan dat de klimaatraadpleging zorgde voor bewustwording op een
meer persoonlijk niveau. Een veelgenoemd aspect was dat de klimaatraadpleging ervoor
zorgden dat zij anders en bewuster gingen nadenken over het klimaatprobleem:
“Het is goed om mensen hier bewust over na te laten denken en er is veel informatie
beschikbaar”
“Gedwongen om over maatregelen na te denken. Ga zelf maar eens nadenken en aan de
knoppen zitten. Dit helpt mythes ontkrachten en maatregelen in perspectief te plaatsen.”
“Dat je als deelnemer aan dit onderzoek gestimuleerd wordt tot nadenken en keuzes
maken.”
Een vaak genoemd negatief aspect van de klimaatraadpleging was dat deelnemers
twijfelden in hoeverre hun input zou worden meegenomen in klimaatbeleid.

170

4.3 Verschillen tussen internetpanel en open raadpleging
Er zijn een aantal opvallende verschillen tussen antwoorden van deelnemers van de open
raadpleging ten opzichte van de deelnemers uit het internetpanel. Over het algemeen
werden aspecten rondom inclusiviteit (normatieve rationale) zoals toegankelijkheid en een
gevoel van betrokkenheid vaker genoemd door deelnemers van het internetpanel en
werden aspecten rondom informatie en nuance (substantieve rationale) vaker genoemd
door deelnemers aan de open raadpleging.
Toegankelijkheid werd vaker door deelnemers van het internetpanel genoemd (17%) dan
bij de open raadpleging (10%). Bij de open raadpleging deden relatief meer
hoogopgeleiden mee, die vaak twijfels hadden of de methode ook voor minder hoog
opgeleiden toegankelijk zou zijn. Een ander verschil was het gevoel van betrokkenheid:
bij het internetpanel werd dit vaker genoemd (17%) dan bij de open raadpleging (9,4%).
Mogelijk komt dit doordat het internetpanel relatief veel mensen bevat die normaal
gesproken verder verwijderd zijn van het klimaatdebat. De goede informatievoorziening
en de mogelijkheid tot nuance werden door deelnemers aan de open raadpleging vaker
als

positief

aspect

gezien

dan

bij

de

gesloten

raadpleging.

Mogelijk

hebben

hoogopgeleiden, waarvan er relatief meer meededen aan de open raadpleging, meer
behoefte aan informatie en de mogelijkheid om nuance aan te geven in hun voorkeuren.
Bewustwording werd vaker genoemd als positief aspect door deelnemers uit het
internetpanel. Mogelijk komt dit doordat bij de open raadpleging de kans groter is dat
klimaatbewuste deelnemers meedoen. Deelnemers aan de open raadpleging twijfelden het
vaakst aan de representativiteit van de deelnemers aan de klimaatraadpleging. Zij gaven
bijvoorbeeld aan dat ze het toevallig langs zagen komen en daarom twijfelen in hoeverre
het een goed beeld geeft van de diversiteit van de meningen onder de Nederlandse
bevolking.
4.5 Aanbevelingen voor het betrekken van burgers bij klimaatbeleid
Uit de antwoorden van deelnemers kunnen inzichten worden gehaald die Nederlanders
meer in het algemeen belangrijk vinden wanneer zij worden betrokken bij klimaatbeleid.
De volgende aspecten komen naar voren:
▪

Verschillende vormen van participatie met verschillende intensiteit. Er
zijn grote verschillen onder deelnemers over de behoefte aan informatie, de
hoeveelheid keuzemogelijkheden en mogelijkheid tot nuance. Deze verschillen
wijzen erop dat er behoefte is aan verschillende vormen van participatie rondom
klimaatbeleid in plaats van een ‘one size fits all’.

171

▪

Flexibiliteit in de hoeveelheid informatie en nuance. De toegankelijkheid en
informatievoorziening werden vaak als belangrijke aspecten aangehaald. Hoewel
dit kan zorgen voor een dilemma (toegankelijker maar simplistisch vs. minder
toegankelijk en completer), laat de klimaatraadpleging zien dat er ook manieren
zijn om beide in balans te brengen. Bijvoorbeeld door de mogelijkheid te bieden
om meer informatie te raadpleging en ruimte te geven voor toelichting, terwijl
dit geen absoluut vereiste was.

▪

Zorg voor voldoende aantal keuzemogelijkheden. Het beperkte aantal
keuzemogelijkheden was de vaakst genoemde zwakte van de klimaatraapleging.
Het aanbieden van een beperkt aantal opties ervaren veel deelnemers als
sturend. Een groter aantal opties zorgt mogelijk voor een groter gevoel van
betrokkenheid en kan er daarnaast voor zorgen dat ideeën uit de samenleving
beter kunnen worden benut. Hoewel een groter aantal keuzemogelijkheden ten
koste kan gaan van de toegankelijkheid, zijn er mogelijk manieren om dit tegen
te gaan door bijvoorbeeld verschillende onderdelen met een verschillende
hoeveelheid beleidsopties aan te bieden.

▪

Geef de mogelijkheid om opties ten opzichte van elkaar te vergelijken.
De mogelijkheid om de verschillende beleidsopties met elkaar te vergelijken, in
plaats van de opties afzonderlijk, werd vaak als positief ervaren. Dit gaf
deelnemers de mogelijkheid om opties beter tegen elkaar af te wegen waardoor
zij een beter overwogen keuze konden maken. Daarnaast zorgde het voor meer
begrip van overheidsbeleid en bewustwording van de complexiteit van
klimaatmitigatie.

▪

Communiceer over de manier waarop de overheid afwegingen maakt.
Doordat deelnemers op de stoel van de beleidsmaker werden gezet, ontstond er
meer begrip over de dilemma’s waar de overheid mee kampt op het gebied van
klimaatbeleid. Het is dus van belang dat er goed wordt gecommuniceerd hoe de
afwegingen worden gemaakt om te zorgen voor meer begrip en draagvlak voor
beleidsopties.

172

5. DISCUSSIE
In

deze

discussiesectie

bespreken

we

achtereenvolgens

beleidsaanbevelingen,

beperkingen van ons onderzoek en aanbevelingen voor verder onderzoek.
5.1 Hoofdresultaten en aanbevelingen
De klimaatraadpleging laat zien dat ongeveer 25% van de Nederlanders een zeer
uitgesproken mening heeft over klimaatbeleid. Dit zijn de sterke tegenstanders die extra
klimaatbeleid afzweren en de sterke voorstanders die vinden dat klimaatbeleid niet
ambitieus genoeg kan zijn. Vier voorwaarden zijn erg belangrijk om ervoor te zorgen dat
de brede middengroep van ongeveer 75% van de Nederlanders ambitieuzer klimaatbeleid
steunt.
1) Klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct raken zijn
pas acceptabel als andere maatregelen zichtbaar maximaal zijn toegepast en de
overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende sectoren
2) Bescherm lage inkomens en voorkom dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt
3) De vervuiler moet betalen
4) De baten van een maatregel moeten hoger zijn dan de kosten en er mag geen
beter alternatief zijn
Persoonlijke levenssfeer
De acceptatie van klimaatmaatregelen die de persoonlijke levenssfeer van burgers direct
raken – zoals een vleesbelasting en het bouwen van windmolens op land – zal hoger zijn
als duidelijk zichtbaar is dat de overheid er alles aan gedaan heeft om maatregelen te
nemen die niet of nauwelijks worden ervaren als een directe aantasting van de persoonlijke
levenssfeer (o.a. bouwen van windmolens op zee, stimuleren van isolatie van woningen,
stimuleren zonnepanelen op daken). Zichtbaarheid is hierbij erg belangrijk. Daken die vol
liggen met zonnepanelen werken beter dan een plan om dit in de toekomst te realiseren.
De middengroep vindt het daarbij belangrijk dat de overheid een streng beleid voert tegen
grote vervuilende sectoren bijvoorbeeld via een verhoging van de vliegbelasting of een
aanscherping van de CO2 heffing voor de industrie. Burgers hebben het gevoel dat
sectoren als de industrie en de luchtvaart door goede politieke contacten nauwelijks effect
ondervinden van klimaatbeleid. Als burgers ervaren dat de overheid een streng beleid
voert tegen sectoren die in hun ogen vervuilend zijn, dan zullen zij sneller geneigd zijn om
maatregelen te accepteren die volgens hen direct op hun eigen bord terecht komen.
Zet in op maatregelen die goed scoren op de vier voorwaarden

173

Wanneer de regering wil dat ambitieuzer klimaatbeleid wordt gesteund door de
middengroep, dan is het verstandig om sterk in te zetten op maatregelen die goed scoren
op de vier voorwaarden zoals windmolens op zee, aanscherping CO 2 heffing industrie en
stimuleren van isolatie van woningen. Dit zijn allen maatregelen die de persoonlijke
levenssfeer niet of nauwelijks direct aantasten, de kans dat lage inkomens fors worden
geraakt is klein en burgers ervaren dit als maatregelen waarvoor geldt dat de
maatschappelijke baten hoger zijn dan de kosten. De tweede maatregel zou indirect het
dagelijks leven van burgers kunnen beïnvloeden wanneer de industrie hogere kosten
doorberekent in de prijzen, maar veel burgers uit de middengroep lijken hier de voorkeur
aan te geven ten opzichte van maatregelen die hen direct raken zoals een verhoging van
de energiebelasting. Tevens leidt “aanscherping CO2 heffing industrie” tot een verstrenging
van beleid tegenover vervuilende sectoren en is het in lijn met het ‘de vervuiler moet
betalen’ principe. Meer dan 80% van de deelnemers aan de klimaatraadpleging vindt dat
de overheid de maatregelen “meer windmolens op zee”, “aanscherping CO2 heffing
industrie” en “stimuleren van isolatie van woningen” extra moet toepassen om de
klimaatdoelen van 2030 te halen, meer dan 84% beveelt deze maatregelen aan in het
tweede onderdeel van de klimaatraadpleging en de latente klasse clusteranalyses laten
zien dat deze drie maatregelen moeten worden ingevoerd volgens alle geïdentificeerde
groepen die vinden dat de overheid ambitieuzer klimaatbeleid moet invoeren.
Naast deze drie maatregelen zien we dat ook het verhogen van subsidie op CO2 reductie
in de industrie, het verhogen van de vliegbelasting en het investeren in groene waterstof
goed scoren op de vier voorwaarden en kunnen rekenen op steun van de overgrote
meerderheid van de middengroep. Alle drie de maatregelen hebben volgens deelnemers
maar weinig impact op de huidige manier van leven. De eerste twee maatregelen zorgen
tevens voor een strenger beleid voor vervuilende sectoren en het verhogen van de
vliegbelasting is in lijn met het ‘de vervuiler moet betalen’ principe. Ook denken veel
deelnemers uit de middengroep dat de maatregelen tot meer baten dan kosten zullen
leiden. Meer dan 69% beveelt deze maatregelen aan in het tweede onderdeel van de
klimaatraadpleging en de latente klasse clusteranalyses laten zien dat deze drie
maatregelen moeten worden ingevoerd volgens alle geïdentificeerde groepen die vinden
dat de overheid ambitieuzer klimaatbeleid moet invoeren. Voor alle zes de maatregelen
die hierboven worden besproken geldt wel dat er ook tegenargumenten worden genoemd
door deelnemers en het is aan te bevelen om in de onderbouwing van keuzes op deze
argumenten in te gaan.
Optimaliseer maatregelen die minder goed scoren op de vier voorwaarden
Het verlengen van subsidie op elektrisch rijden, de kilometerheffing en het verkleinen van

174

de veestapel door uitkopen en afromen scoren iets minder goed op de vier voorwaarden
dan de zes maatregelen die hierboven zijn besproken. Over het algemeen worden deze
maatregelen gesteund door de middengroep, maar we zien in de latente klasse
clusteranalyses dat delen van de middengroep kritisch zijn.
Het verlengen van subsidies voor elektrisch rijden wordt slechts aanbevolen door 68% van
de deelnemers uit de open raadpleging (ter vergelijking 91% van de deelnemers aan de
open raadpleging beveelt de vliegbelasting aan). Met name deelnemers van middelbare
leeftijd die stemmen op centrum-linkse partijen zijn kritisch op deze maatregel. Zij vrezen
dat deze maatregel de kloof tussen arm en rijk vergroot, zij twijfelen of de
maatschappelijke baten van de maatregel groter zijn dan de kosten (o.a. negatieve
effecten verkeersveiligheid, milieuvervuiling bij sloop en hoge financiële kosten) en ze
vinden maatregelen als de kilometerheffing en stimuleren van openbaar vervoer en de
fiets beter omdat deze ook autogebruik ontmoedigen.
Het verkleinen van de veestapel worden aanbevolen door 62% van de deelnemers uit het
internetpanel. Een groep Nederlanders van middelbare leeftijd die op centrum-rechtste
partijen stemt en die in dorpen en op het platteland leeft is heel kritisch op deze maatregel,
terwijl zij positief is over de meeste andere maatregelen. Deelnemers die ´de vervuiler
moet betalen´ een belangrijk principe vinden, hebben moeite met de maatregel omdat
volgens hen vervuilers juist worden beloond. Ook vrezen sommige deelnemers dat de
maatregel ervoor zorgt dat de boerencultuur verloren gaat en het opengevallen landschap
wordt volgebouwd met huizen. Veel deelnemers maken zich zorgen dat het verkleinen van
de veestapel in Nederland ervoor zal zorgen dat de veestapel in andere landen groter
wordt. Je investeert volgens hen in dat geval veel belastinggeld in een maatregel die per
saldo misschien zelfs tot een toename leidt van broeikasgassen als er in het buitenland
minder duurzaam wordt geproduceerd. Eén deelnemer geeft aan dat het bovenstaande
effect moet worden beperkt door als voorwaarde bij de uitkoop op te nemen dat
uitgekochte boeren niet met hun geld een nieuw bedrijf mogen starten in het buitenland.
Deelnemers uit de open raadpleging zijn veel positiever over de invoering van de
kilometerheffing dan deelnemers uit het internetpanel. De maatregel wordt aanbevolen
door respectievelijk 85% en 60% van de deelnemers. De latente klasse clusteranalyses
laten zien dat de meeste deelnemers uit de open raadpleging voorstander zijn van een
maximale toepassing van de kilometerheffing (elektrische auto’s betalen 4 cent per
kilometer en benzineauto’s 10 cent), terwijl de meeste deelnemers uit het internetpanel
een gematigdere toepassing zien zitten (elektrische auto’s betalen 4 cent per kilometer en
benzineauto’s 7 cent). Sceptische deelnemers vrezen dat het invoering van een

175

kilometerheffing ervoor zorgt dat de kloof tussen arm en rijk groter wordt. Zij denken dat
hoge inkomens gemakkelijker op deze maatregel kunnen anticiperen door meer thuis te
gaan werken of door een elektrische auto te kopen, terwijl lage inkomens die een beroep
hebben waarbij zij afhankelijk zijn van de auto harder worden geraakt omdat ze moeilijker
kunnen thuiswerken of een elektrische auto kunnen kopen. Om dit op te lossen pleiten
deelnemers voor vrijstelling van bepaalde groepen (zoals ondernemers die afhankelijk zijn
van hun auto) of voor het specifiek subsidiëren van elektrisch vervoer voor mensen die
voor hun werk afhankelijk zijn van de auto. Zoals eerder besproken hebben sommige
deelnemers moeite met de kilometerheffing, omdat zij denken dat het verhogen van
accijnzen op fossiele brandstoffen een beter alternatief is. Als we deze alternatieve
maatregel met de bril van de vier voorwaarden bekijken dan zou het mogelijk nog beter
zijn om te kiezen voor een heffing voor olieproducten – die uiteindelijk deels wordt
doorberekend aan de automobilist. Dit raakt de persoonlijke levenssfeer nog minder direct
dan een verhoogde accijns op aardolie. Tevens kan dit alternatief mogelijk door burgers
worden gevoeld als een maatregel die vervuilende bedrijven en sectoren sterker raakt dan
de kilometerheffing.
Weerstand tegen vleesbelasting, verhogen energiebelasting, windenergie op zee
en het bouwen van kerncentrales
De vier voorwaarden kunnen door beleidsmakers worden gebruikt om weerstand tegen
klimaatmaatregelen beter te begrijpen. In het rapport lieten we zien dat weerstand tegen
een maatregel als het verhogen van de energiebelasting op aardgas niet kan worden
verklaard vanuit de mate waarin mensen effecten ervaren van de maatregel, omdat
deelnemers die grote effecten denken te ervaren de maatregel hetzelfde beoordelen als
mensen die geen effecten denken te gaan ervaren. Er is veel weerstand tegen de
vleesbelasting, het verhogen van de energiebelasting op gas en het bouwen van meer
windmolens en zonneparken op land omdat deze maatregelen de persoonlijke levenssfeer
van burgers aantasten. Met name tegenstanders van de vleesbelasting voeren dit
argument aan:
“Die van de vleesbelasting is persoonlijk. Ik vind dat een lekker stukje vlees op zijn tijd
moet kunnen.”
“Kom niet aan mijn stukje bloedend vlees. De auto mag de deur uit.”
“Vleesbelasting is gewoon dom. Dan gooi ik eens per paar maanden een half varken in de
vriezer uit een van onze buurlanden. Vegetariërs en veganisten kunnen me inmiddels
doodvallen met het voortdurend opdringen van hun normen en waarden.”

176

“De opties die een direct effect hebben op de persoonlijke leefsituatie (heffing extra
belasting bv) zou ik afraden. Ik denk dat belonen beter werkt.”
De acceptatie van een verhoging van de vliegbelasting is over het algemeen hoger dan
een invoering van de vleesbelasting doordat de vliegbelasting minder ingrijpt op het leven
‘achter de voordeur’ dan de vleesbelasting. Een vliegbelasting grijpt maar een paar keer
per jaar in op het dagelijks leven van burgers, terwijl vlees consumerende burgers veel
vaker worden geraakt door een vleesbelasting. Zoals besproken is de acceptatie voor
bovenstaande maatregelen waarschijnlijk hoger als andere maatregelen zichtbaar
maximaal zijn toegepast en de overheid een streng beleid voert tegen grote vervuilende
sectoren.
Een andere reden waarom de vleesbelasting en het verhogen van de energiebelasting op
weerstand stuiten is dat mensen bang zijn dat lage inkomens in de knel komen.
“Ook denk ik dat vleesbelasting veel mensen boos zullen maken en dat er dan tegen wordt
geprotesteerd. ik ben immers maar jong, maar alsjeblieft neem maatregelen die geen
andere mensen stuk zullen maken. vleesbelasting, extra geld moeten betalen voor
aardgas, mensen hebben daar (helemaal in deze corona crisis) toch geen extra geld voor.”
“Sommige mensen hebben al moeite met rondkomen en dan wil je vlees duurder maken
verdomme.”
“Belasting aardgas: rijkere mensen kunnen het zich veroorloven andere methoden te
gebruiken. Armere mensen niet. Hiermee maak je het gat tussen arm en rijk nog groter.”
Om de acceptatie te vergroten onder de middengroep voor maatregelen als de
vleesbelasting en het verhogen van de energiebelasting is het belangrijk om een duidelijk
beleid te maken dat ervoor zorgt dat lage inkomensgroepen worden beschermd.
Het bouwen van kerncentrales is de maatregel die in absolute zin het slechtst scoort in de
klimaatraadpleging. Tegelijkertijd is het de maatregel waarover deelnemers het meest
gepolariseerd zijn. Toen deelnemers werden gevraagd om hun keuzes te onderbouwen
noemden zij relatief veel argumenten voor en tegen het bouwen van een kerncentrale als
we dit vergelijken met de andere maatregelen. Het is interessant dat de meeste
argumenten zich richten op de verhouding van maatschappelijke baten en kosten van het
bouwen van kerncentrales en niet zozeer op de drie rechtvaardigheidsprincipes.
Voorstanders ervaren kernenergie als schone energie die zorgt voor een grote reductie
van broeikasgassen en dit maakt Nederlanders minder afhankelijk van staten die olie- en
gas produceren. Een kerncentrale neemt volgens hen relatief weinig ruimte in en de
177

energie is bij windstilte en duisternis ook beschikbaar. Ook zijn er deelnemers die moeite
hebben met het afval van een kerncentrale, maar het voorkomen van klimaatverandering
zwaarder vinden wegen en daarom toch het bouwen van een kerncentrale aanbevelen.
Tegenstanders vinden het bouwen van kerncentrales slecht voor het milieu door het afval
wat vrijkomt en ze vinden het een onveilige technologie. Zij maken zich zorgen over de
risico’s in geval van een terroristische aanslag, oorlog of een natuurramp (door
zeespiegelstijging). Tegenstanders voeren ook aan dat kernenergie een dure technologie
is die mogelijk al achterhaald is wanneer er een kerncentrale is gebouwd.
Voorstanders van zeer ambitieus klimaatbeleid denken anders dan middengroep
De klimaatraadpleging laat zien dat veel leden van de middengroep en veel voorstanders
van een zeer ambitieus klimaatbeleid heel anders denken over de wenselijkheid van
maatregelen die het dagelijks leven van burgers direct raken. Voor veel leden van de
middengroep geldt dat deze maatregelen pas acceptabel zijn als er aan een aantal
voorwaarden is voldaan. Verschillende voorstanders van een zeer ambitieus klimaatbeleid
geven in hun argumentatie aan dat maatregelen die de persoonlijke levenssfeer treffen
juist geprioriteerd moeten worden omdat dit de bewustwording over de urgentie van het
klimaatprobleem vergroot.
“Om bij de mensen het besef te vergroten eerst starten met maatregelen die gedrag
veranderen. Voordat de zee wordt volgebouwd met windmolens eerst de mensen de
gevolgen van het consumptiegedrag laten voelen cq ervaren.”
Dit levert een dilemma op voor beleidsmakers. Leden van de middengroep en voorstanders
van een zeer ambitieus klimaatbeleid kunnen waarschijnlijk niet tegelijkertijd tevreden
worden gesteld.
Lessen voor communicatie over klimaatbeleid
Als we kijken naar het Klimaatakkoord dan ademt dit een ‘en, en, en’ boodschap uit. Elke
sector moet een grote bijdrage leveren om de doelstellingen te halen. Wanneer we door
de ogen van de gemiddelde burger dan is het belangrijk om goed te communiceren over
de volgordelijkheid van dit pakket en het misschien zelfs niet als een heel pakket te
presenteren maar eerder als een stappenplan. Een uitspraak als “we gaan natuurlijk eerst
proberen om zoveel mogelijk te stimuleren dat burgers en bedrijven hun pand isoleren en
zonnepanelen op daken leggen en daarna zou nog eventueel een energiebelasting op
aardgas nodig kunnen zijn om de klimaatdoelstellingen te halen” veel beter aansluit bij de
belevingswereld van de gemiddelde burger dan de uitspraak “een energiebelasting

178

invoeren zal noodzakelijk zijn om de klimaatdoelstellingen te halen.” Tot slot adviseren wij
beleidsmakers om goed zichtbaar te maken dat je er als overheid alles aan hebt gedaan
om maatregelen te nemen die de persoonlijke levenssfeer van burgers niet direct raken.
Uitkomsten van de klimaatraadpleging geven beleidsmakers ook inzicht op welke vlakken
de regering nog uitleg en motivatie moet geven. Veel deelnemers zien windmolens op zee
als een beter alternatief voor windmolens op land. Het is belangrijk om goed uit te leggen
waarom het niet mogelijk of wenselijk is om in plaats van windmolens op land aan te
leggen ervoor te kiezen om in te zetten op windmolens op zee.
De burger serieus nemen is niet hetzelfde als de resultaten klakkeloos
overnemen
91% van de deelnemers vindt dat de overheid zowel de adviezen van burgers als experts
in overweging moet nemen. 3% van de deelnemers vindt dat de overheid alleen moet
kijken naar adviezen van burgers en dus adviezen van experts moet negeren. 6% vindt
dat de overheid uitsluitend moet luisteren naar experts. De raadpleging rond de
warmtetransitie van Utrecht is een goed voorbeeld van hoe je als politiek kan omgaan met
de resultaten van een PWE volksraadpleging. De wethouder schreef een brief over de
lessen die zij leerde van de burger. Welke nieuwe inzichten zijn er opgedaan? Op welke
manier hebben burgers je geïnspireerd? In Súdwest-Fryslân en de regio Foodvalley zijn er
goede voorbeelden waar een burgerforum inzichten uit een PWE volksraadpleging over de
energietransitie omzette in concrete aanbevelingen. Een PWE raadpleging is in de woorden
van het rapport van Brenninkmeijer over burgerfora een ‘maxi-publiek’. Een PWE
raadpleging produceert inzichten in de principes, voorkeuren en zorgen van burgers en de
kansen die zij zien, maar geen concrete normatieve aanbevelingen. Een burgerforum heeft
bij de bovenstaande voorbeelden de taak gehad om die concreetheid aan te brengen en
dit werkte erg goed. We bevelen aan om ook nu een burgerforum in te stellen dat de
resultaten van de klimaatraadpleging gebruikt als basis voor adviezen over klimaatbeleid.
Wat is de waarde van de twee typen raadplegingen?
We hebben de klimaatraadpleging zowel gedaan met deelnemers uit een internetpanel dat
zo is samengesteld om een representatief beeld te geven van de voorkeuren van de
Nederlandse bevolking boven de 18 jaar als met een groep die zichzelf heeft aangemeld,
omdat zo twee kernwaarden van burgerparticipatie geborgd zijn: 1) representativiteit:
participerende burgers moeten een zo goed mogelijke afspiegeling zijn van de voorkeuren
van de Nederlandse bevolking; 2) inclusiviteit: alle Nederlanders die hun voorkeuren willen
doorgeven aan de overheid moeten de kans krijgen om aan het onderzoek deel te nemen.
Dit is een normatieve reden om een raadpleging zowel te doen met een gecontroleerde
steekproef als met open deelname. Er is ook een inhoudelijke reden. Het internetpanel

179

geeft een goed beeld van de principes, zorgen en waarden van de gemiddelde
Nederlander, maar de deelnemers aan de open raadpleging werkten hun argumenten in
veel meer detail uit dan de deelnemers van het internetpanel. De kwaliteit van de inzichten
was veel lager geweest als we slechts één van de twee hadden gedaan.
Beperkingen van het onderzoek
De meeste argumenten die burgers gaven voor hun keuzes zijn helder en logisch
consistent, maar er zitten ook argumenten tussen die niet logisch consistent zijn. Een
voorbeeld zijn de deelnemers die aangeven dat het inkrimpen van de veestapel in
Nederland kan leiden tot meer uitstoot van broeikasgassen als voedsel moet worden
geïmporteerd naar het buitenland. Omdat Nederland op dit moment exporteur is van
voedsel, lijkt dit argument niet logisch. Het aantal deelnemers dat argumenten noemt die
niet kloppen zou kunnen worden beperkt door meer mogelijkheden te bieden aan
deelnemers om met elkaar te communiceren of zelfs experts live of via een chat te kunnen
raadplegen.
Een andere opmerking die we moeten maken is dat een belangrijke voorwaarde voor
acceptabel beleid ontbreekt in het onderzoek te weten procedurele rechtvaardigheid. Dit
wordt in de literatuur als één van de drie belangrijke rechtvaardigheidsvoorwaarden gezien
voor

acceptabel klimaatbeleid (naast verdelende rechtvaardigheid en justice

as

recognition). Dit komt doordat procedurele rechtvaardigheid geen onderdeel was van ons
onderzoek, maar het is belangrijk om deze voorwaarde als beleidsmaker goed in het
achterhoofd te houden en ervoor te zorgen dat burgers de besluitvorming als eerlijk en
van hoge kwaliteit ervaren. Dit kan bijvoorbeeld door transparant te zijn in de
informatievoorziening en door burgers op een goede manier te betrekken in de plan- en
besluitvorming.
Een andere beperking is dat we in dit onderzoek alleen hebben gekeken naar voorkeuren
van Nederlanders boven de 18 jaar. We zouden graag in verder onderzoek ook jongere
leeftijdsklassen willen meenemen.
Aanbevelingen voor verder onderzoek
Een sterk punt van de PWE-raadplegingsmethode is dat burgers in staat worden gesteld
om beleidsopties in samenhang te beoordelen en de kwalitatieve resultaten van de
klimaatraadpleging tonen aan dat deelnemers ook daadwerkelijk de wenselijkheid van
maatregelen in samenhang hebben beoordeeld. Wij bevelen onderzoekers aan om de
wenselijkheid van klimaatmaatregelen niet in isolatie te onderzoeken. Het draagvlak voor
de kilometerheffing wordt beïnvloed door het niveau van de vliegbelasting en andersom.

180

We bevelen verder onderzoek aan dat zich richt op hoe (verschillende groepen) burgers
de vier voorwaarden wegen in hun mening over de wenselijkheid van klimaatmaatregelen.
Dit geeft beleidsmakers een concreter handelingsperspectief dan de resultaten die wij
hebben geproduceerd. De kwalitatieve antwoorden van deelnemers laten zien dat zij sterk
kunnen verschillen in het belang dat zij aan de voorwaarden toekennen. Sommige
deelnemers hameren op ‘de vervuiler moet betalen’ en anderen vinden de bescherming
van lage inkomens het belangrijkste, terwijl er ook deelnemers zijn die alle principes
noemen.

REFERENTIES

Dekker, T., Koster, P.R., Mouter, N., 2019. The economics of participatory value evaluation
experiments. Working paper Tinbergen Institute. 19-008/VIII
Börjesson, M., Hamilton, C., Näsman, P. & Papaix, C. (2015). Factors driving public
support for road congestion reduction policies: Congestion charging, free public
transport and more roads in Stockholm Helsinki and Lyon. Transportation Research
Part A: Policy & Practice 78, 452-462.
Eliasson, J. & Jonsson, L. (2011). The unexpected "yes": Explanatory factors behind
positive attitudes to congestion charges in Stockholm. Transport Policy 18 (4), 636647.
Kallbekken, S. & Sælen, H. (2011). Public acceptance for environmental taxes: Selfinterest, environmental and distributional concerns. Energy Policy 39 (5), 29662973.
Mouter N, Koster PR, Dekker T. Contrasting the recommendations of Participatory Value
Evaluation and Cost-Benefit Analysis in the context of urban mobility investments.
Transportation Research Part A: Policy and Practice. 2021a;144: 54 – 73
Mouter N, Shortall RM, Spruit SL, Itten AV. Including young people, cutting time and
producing useful outcomes: Participatory Value Evaluation as a new practice of public
participation in the Dutch energy transition. Energy Research & Social Science.
2021b;75.
Mouter N, Hernandez JI, Itten AV (2021c) Public participation in crisis policymaking. How
30,000 Dutch citizens advised their government on relaxing COVID-19 lockdown
measures. PLoS ONE 16(5): e0250614.
Tweede Kamer (2020). Kamerstuk 35570 XCIII. Vaststelling van de begrotingsstaten van
het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII) voor het jaar 2021.
Beschikbaar via: https://zoek.officielebekendmakingen.nl
181

APPENDIX: RELATIE PERSPECTIEVEN EN VOORKEUREN
VOOR KLIMAATMAATREGELEN
Meegenomen perspectieven per optie (gesplitst in sample en aanraden/afraden):

182

183

184

185

186

187

188

189