APRIL 2020

FACTSHEET
ELEKTRONISCHE SIGARETTEN (E-SIGARETTEN)

KERNPUNTEN
• Er is een grote verscheidenheid aan modellen elektronische
sigaretten (e-sigaretten). Een onderzoek naar de
Nederlandse e-vloeistoffen markt in 2017 vond bijna 20
duizend verschillende e-vloeistoffen.
• Een e-sigaret mist veel van de giftige verbrandings­
producten van tabak, maar in de damp komen wel
schadelijke stoffen vrij, zoals nicotine en propyleen­glycol,
en (sporen van) giftige en carcinogene stoffen.
• De schadelijkheid van het gebruik van een e-sigaret
(“dampen”) op lange termijn is onbekend, maar een
e-sigaret lijkt volgens het beschikbare onderzoek minder
schadelijk dan een tabakssigaret. Nieuwere studies geven
wel steeds meer aanwijzingen dat gebruik van een e-sigaret
zou kunnen leiden tot schade aan de luchtwegen en het
hart- en vaatstelsel.
• De oorzaak van de longziekte EVALI, waardoor een paar
duizend mensen in de Verenigde Staten ernstig ziek werden
en tientallen overleden, is zeer waarschijnlijk vitamine
E acetaat, een hulpstof die soms in e-vloeistof met THC
(tetrahydrocannabinol) wordt gebruikt. Deze stof komt voor
zover bekend niet voor in e-vloeistoffen die in Nederland
op de markt zijn. Het is onbekend of andere stoffen een rol
spelen bij EVALI.
• “Meedampen” is voor mensen in de omgeving veel minder
schadelijk dan het meeroken met tabakssigaretten, maar
niet onschadelijk.
• Gebruikers van een e-sigaret zijn voornamelijk
volwassenen die roken, gerookt hebben en/of willen
stoppen en jongeren.
• In 2018 gebruikte 3,1% van de Nederlandse volwassenen
de e-sigaret wel eens en 4,3% van de Nederlandse
volwassenen was een voormalige (wel eens) e-sigaret
gebruiker.
• Van de scholieren tussen 12 en 16 jaar in 2017 heeft
27,5% ooit een e-sigaret gebruikt en van de mbo- en
hbo-studenten tussen de 16 en 18 jaar 44%.

• Er komen steeds meer aanwijzingen dat gebruik van
een e-sigaret voor jongeren een opstap is naar het
roken van tabakssigaretten.
• Vooral bij jongeren vergroten smaakstoffen de
aantrekkelijkheid van een e-sigaret.
• Een e-sigaret is voor een kleine groep rokers een
effectief hulpmiddel bij stoppen met roken van tabak.
In wetenschappelijke studies worden succespercentages
gevonden die vergelijkbaar zijn met “reguliere”
methoden om te stoppen met roken.
• Als rokers volledig overstappen op dampen levert dit
hen gezondheidswinst op. In Nederland was in 2018
echter 72% van de e-sigaret gebruikers (nog) niet
volledig overgestapt. Dit waren dual users die naast
e-sigaretten ook tabakssigaretten gebruikten.
• Er zijn aanwijzingen dat dual use schadelijker
zou kunnen zijn dan het gebruik van alleen
tabakssigaretten of e-sigaretten.
• De e-sigaret is gemakkelijk verkrijgbaar via veel
verschillende verkooppunten, inclusief het internet. In
Nederland valt de e-sigaret sinds 2016 onder de Tabaksen Rookwarenwet. In het buitenland wordt de e-sigaret
op verschillende manieren gereguleerd.
• Er zijn veel beperkingen in het beschikbare onderzoek
naar e-sigaretten. Ook zijn nog veel onderwerpen
niet voldoende onderzocht om een gebalanceerd
eindoordeel te kunnen vellen over het netto
volksgezondheidseffect van de e-sigaret.
• Wel is duidelijk dat e-sigaretten minder veilig
zijn dan eerder werd gedacht. Uitgaande van het
voorzorgsprincipe is de Nederlandse volksgezondheid
het meest gebaat bij ontmoediging van het gebruik van
e-sigaretten en het beperken van het gebruik tot de
groep rokers die het echt niet lukt om te stoppen met
roken met de bewezen effectieve hulpmiddelen

ACHTERGROND
Roken is de belangrijkste vermijdbare oorzaak van
voortijdige sterfte in Nederland. Jaarlijks sterven in ons
land ongeveer 20 duizend mensen aan de gevolgen van
roken. Toch rookte in 2018 22,4% van de Nederlandse
volwassenen (1). De schade van roken wordt voor het
grootste deel veroorzaakt door het vrijkomen van giftige
en kankerverwekkende stoffen bij de verbranding van
tabak. De nicotine in tabak onderhoudt de verslaving,
maar kan ook een negatief effect hebben op onder
andere hart en bloedvaten, luchtwegen, nierfunctie en
voortplantingsorganen (2).

WAT IS (G)EEN E-SIGARET?

In 2003 werd in China de e-sigaret ontwikkeld: een
elektronisch apparaat, aanvankelijk met de look and feel van
een conventionele sigaret, dat nicotine kan afleveren zonder
de schadelijke verbranding van tabak. Er is inmiddels een
grote variëteit aan modellen en het aantal aanbieders van
e-sigaretten neemt nog steeds toe (3). In Nederland zijn
e-sigaretten onder andere te koop via speciale e-sigaret
winkels, op internet, in kiosken en in tabaksspeciaalzaken.

NIET:
• Heat-not-burn sigaretten, heat sticks of verhitte
tabak: deze apparaten verhitten tabak. De e-sigaret
verdampt een e-vloeistof. Heat-not-burn sigaretten
of heat sticks worden niet in deze factsheet
besproken.
• Vaporizers: deze apparaten kunnen gedroogde
kruiden en planten, zoals cannabis, verdampen.
Vaporizers worden niet in deze factsheet besproken.

Gezondheidszorgexperts zijn overwegend eensgezind
over het belang van tabaksontmoedigingsbeleid, maar
over de rol van de e-sigaret verschillen de meningen.
Volgens voorstanders is een e-sigaret een gezonder
alternatief voor de tabakssigaret en kan het dienen als
een hulpmiddel bij het stoppen met roken. E-sigaretten
zouden daarom vrij verkrijgbaar moeten zijn als substituut
voor de tabakssigaret. Tegenstanders zien de e-sigaret als
opmaat naar het roken van tabakssigaretten, vrezen dat
de e-sigaret het roken van tabak normaliseert en dat het
tabaksontmoedigingsbeleid erdoor wordt ondermijnd.
Bovendien maken ze zich zorgen om de rol van de
tabaksindustrie in de e-sigarettenmarkt. De e-sigaret zou
daarom streng gereguleerd of verboden moeten worden
(4–6).
In de zomer van 2019 verhevigde de onrust rondom het
gebruik van e-sigaretten, nadat in de Verenigde Staten
e-sigaret gebruikers ernstige longproblemen kregen en
tientallen van hen overleden (7). De aandoening kreeg
de naam EVALI (electronic cigarette, or vaping, product
use-associated lung injury). De meeste EVALI-patiënten
rapporteerden dat zij een vloeistof gebruikten met
tetrahydrocannabinol (THC, het werkzame bestanddeel van
cannabis). Er is een sterk verband tussen EVALI en vitamine
E acetaat, een hulpstof die in sommige e-vloeistoffen met
THC wordt aangetroffen, al kan niet worden uitgesloten dat
ook andere chemicaliën een rol spelen (8–10). Het merendeel
van de vloeistoffen was verkregen via informele bronnen. De
piek van het aantal gevallen in de VS lag in september 2019
en het aantal is sindsdien gedaald (gegevens beschikbaar
tot medio februari 2020). In Nederland zijn geen patiënten
bekend met EVALI, maar zijn wel ernstige longklachten
gemeld na gebruik van e-sigaretten, zoals verergering van al
bestaande longziekten. Verschillende beroepsverenigingen
hebben daarom opgeroepen tot een verbod op de e-sigaret
(11).

Deze factsheet gaat over e-sigaretten waarin een
vloeistof wordt verdampt. Dit kan een vloeistof met of
zonder nicotine zijn.
WEL:
• Shisha pen: soms wordt onderscheid gemaakt tussen
een e-sigaret en een shisha pen, maar er is geen
duidelijk verschil tussen deze producten. Ze werken
beide volgens eenzelfde verdampingsprincipe.

METHODEN
Deze factsheet vat feiten over de e-sigaret samen, afkomstig
uit wetenschappelijke literatuur en beleidsdocumenten.
Aan bod komen kenmerken van e-sigaretten, cijfers over
het gebruik, impact op de (volks-)gezondheid en wet- en
regelgeving.
Waar mogelijk is deze factsheet gebaseerd op
overzichtsstudies die op systematische wijze de
wetenschappelijke literatuur samenvatten en de
bewijskracht inschatten. De volgende overzichtsstudies
en rapporten die in opdracht van (internationale)
overheidsinstellingen zijn opgesteld vormen de basis van
deze factsheet:
• Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
schreef in 2014 een rapport waarin de samenstelling van
e-sigaretten, gezondheidseffecten en wijze van gebruik
van e-sigaretten in Nederland worden beschreven (12).
• In 2016 volgde een RIVM-rapport over de
gezondheidsrisico’s van e-sigaretten voor omstanders.
De chemische samenstelling van e-sigaretdamp die
gebruikers uitblazen is daarin geanalyseerd en beoordeeld
op toxicologische gezondheidsrisico’s (13).
• In 2016 verscheen een Cochrane systematische
literatuurreview over de veiligheid van e-sigaretten
en het effect van gebruik op stoppen met roken van
tabakssigaretten (14).
• De Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention
(CDC) schreef in 2016 een rapport over de huidige en in
de toekomst verwachte implicaties van het gebruik van
e-sigaretten onder jongeren en jongvolwassenen (15).
• De Amerikaanse National Academies of Science, Engineering
and Medicine (NASEM) maakte in 2018 een lijvige,

systematische samenvatting van de literatuur over de
gezondheidseffecten van het gebruik van e-sigaretten en
een overzicht van onderwerpen die prioriteit hebben voor
toekomstig onderzoek (2).
• Public Health England (PHE) publiceerde in 2018 een
samenvatting van de literatuur op het gebied van
e-sigaretten en verhitte tabaksproducten (16).
Deze overzichtsstudies zijn aangevuld met kennis uit
losse artikelen die zijn verschenen nadat bovenstaande
overzichtsstudies en internationale rapporten gepubliceerd
waren. Er is literatuur gezocht via PubMed en Google
Scholar tot en met december 2019. Zoekwoorden waren
combinaties van “electronic cigarettes” met termen voor
gezondheidseffecten op de verschillende orgaansystemen
(bijvoorbeeld “cardiovascular”, “fetal development”), termen
voor productkenmerken en ingrediënten (bijvoorbeeld
“propyleen glycol”, “flavors”) en termen op het gebied
van volksgezondheid (bijvoorbeeld “smoking cessation”,
“dual use”). De informatie rondom wet- en regelgeving is
afkomstig van (internationale) websites op het gebied van
e-sigaretten en tabak.
Waar gebruik is gemaakt van Nederlandse en internationale
cijfers zijn de meest recente gegevens geraadpleegd.
Voor Nederland baseren wij ons waar mogelijk op de
Gezondheidsenquête van 2018 van het CBS (1), aangevuld
met de Leefstijlmonitor en de Aanvullende Module Middelen
uit 2018 (17). Cijfers over gebruik onder jongeren zijn
gebaseerd op de HBSC (Health Behavior in School-aged Children)
2017, een internationaal onderzoek naar het welzijn van
scholieren (18) en de Middelenmonitor mbo-hbo 2017 (19).
Voor internationale vergelijkingen is gebruik gemaakt van
de cijfers van de Eurobarometer uit 2017 en het International
Tobacco Control Policy Evaluation Project (ITC Project). De
Eurobarometer vergelijkt mensen van 15 jaar en ouder
in 28 Europese landen (20). Het ITC Project is een in 2002
opgezette longitudinale studie naar psychosociale en
gedragsmatige factoren van roken in verschillende landen.
Inmiddels doen 29 landen mee aan deze studie (21).

PRODUCTKENMERKEN E-SIGARET
Elke e-sigaret bestaat uit drie onderdelen: een verstuiver, een
batterij en een patroon of ampul (cartridge) met e-vloeistof.
• De batterij wordt aangezet met een schakelaar door te
inhaleren via een mondstuk of handmatig op een knopje
te drukken. De meeste modellen zijn op te laden via een
USB-aansluiting.
• De batterij warmt de verstuiver op, de e-vloeistof
verdampt door de opwarming en de gebruiker inhaleert
vervolgens deze damp. Gebruik van de e-sigaret heet
dampen (in het Engels: vapen).
E-sigaretten zijn leverbaar in vele vormen en maten (12).
• De grote variatie in ontwerp, e-vloeistof en
gebruikersaanpassingen leidt tot grote verschillen in
nicotineafgifte en potentiële schadelijkheid (22).
• De meeste e-sigaretten hebben oplaadbare batterijen
en de mogelijkheid om de frequentie en duur van de

stroomvoorziening naar de verstuiver aan te passen.
De cartridges zijn verwisselbaar of navulbaar zodat
gebruikers de e-vloeistof zelf kunnen samenstellen.
• De podmod is een type e-sigaret met een modern design
(het lijkt op een usb-stick), is oplaadbaar en heeft
verwisselbare cartridges die nicotine en smaakstoffen
bevatten (23). De podmod is populair onder jongeren.
Verschillende kwalitatieve studies suggereren dat
de aantrekkelijke vormgeving (het ziet er uit als een
technisch gadget), het gebruiksgemak, de vele beschikbare
smaakjes en het kleine formaat bijdragen aan deze
populariteit (24,25). Er is geen grootschalig onderzoek
gedaan naar de invloed van design op de aantrekkelijkheid
van e-sigaretten. Sommige podmods maken gebruik van
nicotinezouten. De nicotinezouten zijn minder scherp van
smaak en daardoor gemakkelijker te inhaleren, zeker voor
nieuwe gebruikers. Ook worden nicotinezouten sneller
opgenomen in het bloed (26). Hierdoor kan het product
hoge concentraties aan nicotine afgeven aan gebruikers.
In de Verenigde Staten zijn podmods met nicotinezouten in
zeer hoge concentraties beschikbaar. Vanwege Europese
wet- en regelgeving is de concentratie nicotinezouten in
deze producten lager in de Europese Unie.

SAMENSTELLING EN TOXICITEIT VAN DE E-VLOEISTOF
EN DAMP
In de afgelopen jaren zijn verschillende rapporten
uitgebracht die op basis van de beschikbare
wetenschappelijke informatie beschrijven welke
gezondheidsgevaren de verschillende bestanddelen van
de e-vloeistof kunnen hebben (2,12,16). Er zijn zeer veel
verschillende e-vloeistoffen beschikbaar. Een onderzoek
naar de Nederlandse e-vloeistofmarkt vond bijna 20 duizend
verschillende e-vloeistoffen in 2017 (27). Hoewel van veel
stoffen in de vloeistof bekend is wat de effecten zijn bij
orale inname, is er weinig bekend over de schadelijkheid
bij het inademen van deze stoffen, en zeker niet bij een
inhalatiepatroon van vele malen per dag gedurende
maanden tot jaren. Door verhitting van de e-vloeistof kan een
chemische reactie ontstaan die ertoe leidt dat in de damp
nieuwe stoffen worden gevormd (2).
Dragerstoffen
Over het algemeen bestaat meer dan de helft van
de e-vloeistof uit een dragerstof. De meest gebruikte
dragerstoffen zijn de bevochtigingsmiddelen propyleenglycol
en glycerol (en soms ethyleen glycol). Nicotine en
smaakstoffen worden hierin opgelost. De dragerstoffen
produceren de damp.
• Orale blootstelling aan propyleenglycol heeft
waarschijnlijk geen negatieve effecten op de gezondheid
(2). Er is weinig onderzoek gedaan naar de effecten
van propyleenglycol bij inhalatie. Inademen kan leiden
tot irritatie van neus, keel en ogen, hoestklachten,
benauwdheid en verminderde longfunctie (12,28).
• Herhaalde blootstelling aan glycerol kan de luchtwegen
irriteren, maar het is onduidelijk of dit onomkeerbare
gevolgen heeft voor de gebruiker van een e-sigaret (12).
Bij de verhitting van glycerol kunnen afbraakproducten
ontstaan, waaronder verschillende toxines zoals
formaldehyde, acetaldehyde en acroleïne (zie § Overige
producten die vrijkomen bij verhitting e-vloeistof) (28).
• Sommige e-vloeistoffen zijn speciaal ontwikkeld om extra
veel damp te produceren zodat hiermee vape tricks gedaan
kunnen worden.
Nicotine
De meeste e-sigaret vloeistoffen bevatten nicotine. Nicotine
is een zeer verslavende stof (29). In de literatuur is nog
weinig bekend over de specifieke gezondheidseffecten van
nicotine als bestanddeel van de e-vloeistof, dus wanneer het
wordt aangeleverd in een aerosol afkomstig uit een e-sigaret
(2).
• Volgens het NASEM-rapport kan de inname van
nicotine tussen e-sigaret-gebruikers sterk verschillen.
De verschillen hangen onder meer samen met de
nicotineconcentratie van de e-vloeistof, het type e-sigaret
en de techniek en frequentie van het dampen (2). Het
NASEM-rapport concludeert op basis van de beschikbare
wetenschappelijke literatuur dat de nicotine-inname bij
dampen voor ervaren gebruikers en bij normaal gebruik
vergelijkbaar kan zijn met de nicotine-inname bij het
roken van tabakssigaretten. Er kan voldoende nicotine uit
de e-sigaret gehaald worden om een nicotineverslaving

te onderhouden. Daarom is de e-sigaret een verslavend
product. Een e-sigaret met nicotine, uitgezonderd
nicotinezouten, geeft echter minder hoge pieken in de
nicotineconcentratie dan het roken van een tabakssigaret
en is daarom minder bevredigend.
• Verschillende e-sigaretten (sommige podmods) gebruiken
nicotinezouten in plaats van nicotinevloeistoffen.
Nicotinezouten zijn extra verslavend doordat ze de
nicotine sneller afleveren en hogere pieken in de nicotine­
concentratie veroorzaken (2). Deze extra verslavende
nicotinezouten zijn in Europa en in de VS toegestaan.
• Dual users kunnen aan grotere hoeveelheden nicotine
worden blootgesteld dan reguliere rokers. Twee studies
vonden dat dual users op een dag aan ongeveer 50% meer
nicotine werden blootgesteld dan reguliere rokers (30,31).
• Het NASEM-rapport vatte verschillende
gezondheidsrisico’s van inname van nicotine samen:
-	Nicotine is geassocieerd met een toename van het risico
op hart- en vaatziekten (2).
-	Nicotine kan de ontwikkeling van tumoren bevorderen
en de werking van chemotherapie verminderen (2).
-	Blootstelling aan e-vloeistoffen met nicotine kan
mogelijk leiden tot epileptische verschijnselen (2).
• Nicotine kan via de placenta worden opgenomen door
het ongeboren kind. Gebruik van nicotine door zwangere
vrouwen geeft een groter risico op verminderde groei en
problemen bij de hersenontwikkeling van het ongeboren
kind (30,31s.
• Langdurige blootstelling aan nicotine kan structurele
veranderingen veroorzaken in de ontwikkeling van de
hersenen bij adolescenten (33).
• Een vergiftiging met nicotine kan dodelijk zijn. Over
de dodelijke dosis bestaat enige onzekerheid (34).
Voor kinderen wordt een dodelijke dosis van 1 mg/kg
lichaamsgewicht aangehouden (35).
In Europa is de maximaal toegestane hoeveelheid nicotine
in e-vloeistof 20 mg/ml (36). In de Verenigde Staten zijn veel
hogere nicotineconcentraties toegestaan; in de podmods met
nicotinezouten lopen deze op tot wel 59 mg/ml.
• Een onderzoek naar de Nederlandse e-vloeistoffenmarkt
vond dat in 2017 alle e-vloeistoffen op de verpakking een
nicotineconcentratie vermeldden tussen de 0 en 20 mg/ml (27).
-	Bij het grootste deel van de vloeistoffen lag de
nicotineconcentratie tussen 6 en 12 mg/ml.
-	Slechts 3% van de e-vloeistoffen bevatte geen nicotine,
maar in werkelijkheid zal dit percentage hoger zijn,
omdat producenten van nicotinevrije e-vloeistof in 2017
niet verplicht waren deze e-vloeistof te registreren.
-	Bij ongeveer een-vijfde van de vloeistoffen met een
bekende nicotineconcentratie lag deze tussen 18 en 20
mg/ml. Smaakloze e-vloeistoffen hadden het vaakst
(40%) de hoogste nicotineconcentratie. Een mogelijke
verklaring hiervoor is dat smaakloze e-vloeistof verkocht
wordt als nicotine booster, om nicotine aan zelfgemaakte
e-vloeistof toe te voegen.
• Uit de Leefstijlmonitor 2018 bleek dat 55,4% van de
Nederlandse e-sigaret gebruikers een dosering van 1-10
mg/ml nicotine gebruikte, 15,5% een dosering van 11-20
mg/ml en 4,3% een dosering hoger dan 20 mg/ml. 24,7%
dampte een vloeistof zonder nicotine (17).

Smaakstoffen
Het onderzoek naar de Nederlandse e-vloeistoffenmarkt in
2017 vond 245 verschillende smaken in de bijna 20 duizend
verschillende e-vloeistoffen (27). De meeste e-vloeistoffen
vielen binnen de smaakcategorie fruit (34%), gevolgd door
tabak (16%) en toetjes (10%). Voorbeeld van specifieke
smaken die gevonden werden zijn mojito, hazelnootspread,
popcorn en kaneel.
• Smaakstoffen verbeteren de smaak en vergroten de
aantrekkelijkheid van een e-sigaret, zeker bij jongeren
(37–39).
• Een Nederlandse studie vond dat mensen die alleen
een e-sigaret gebruiken en geen tabakssigaret, vaker
vloeistoffen met zoete smaakjes dampen dan dual users
(38).
• Volwassen en jongvolwassen dampers, rokers en nietgebruikers zien zoete smaakjes (snoep en fruit) als minder
schadelijk dan andere (tabaks)smaken (40).
• Verschillende onderzoeken suggereren dat het toevoegen
van smaakstoffen impact heeft op de hoeveelheid
nicotine die de damper binnenkrijgt, onder andere
door het ontstaan van veranderingen in rookgedrag,
door het verbloemen van de nare smaak van nicotine
of door toename van de hoeveelheid en biologische
beschikbaarheid (door een verandering in de pH) van
nicotine in e-sigarettendamp (39).
• Anders dan voor gewone sigaretten en shag, geldt
voor e-sigaretten geen verbod op het toevoegen van
kenmerkende smaakstoffen (41).
• De smaakstoffen die aan e-sigaretten worden toegevoegd
zijn stoffen die vaak ook in voedingsmiddelen worden
gebruikt. Daar worden ze echter gedronken of gegeten.
Er is nog weinig bekend over de schadelijkheid van
smaakstoffen wanneer deze worden geïnhaleerd, al is van
een aantal duidelijk dat zij irritatie van de luchtwegen
veroorzaken (2).
• Van enkele smaakstoffen is uit dierproeven wel bekend
dat ze schadelijk kunnen zijn bij inademing. Berucht zijn
botersmaakstof (diacetyl), die bij langdurige blootstelling
bij mensen kan leiden tot zogenaamde “popcorn-longen”
(bronchiolitis obliterans), en kaneelsmaak (bij onderzoek
met menselijke longcellen geassocieerd met schade aan
het DNA en celdood) (2).
• Door het gebruik van smaakstoffen kunnen aldehydes,
benzeen alcoholen, terpenen, pyrazinen, menthol en
zoetstoffen zoals ethylmaltol in de damp terecht komen
(42).
• Ook zijn er zijn aanwijzingen dat smaakstoffen kunnen
reageren met dragervloeistoffen, waarbij samenstellingen
kunnen ontstaan met potentieel toxische effecten (42).
Overige stoffen en verbindingen die vrijkomen bij verhitting
Tijdens het verhittingsproces kunnen verschillende
schadelijke stoffen ontstaan of vrijkomen, door slijtage
van onderdelen van de e-sigaret, uit vervuilingen en
bijproducten in de e-vloeistof, of door chemische reacties
van stoffen bij hogere temperatuur.
• Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat er nanodeeltjes van metalen van bijvoorbeeld de gloeidraad en
scharnieren vrijkomen bij gebruik van een e-sigaret. Het
NASEM-rapport concludeert dat er beperkt bewijs is dat

de concentratie metalen in e-sigaretten aerosol groter
kan zijn dan het gehalte metalen in tabakssigaretten,
behalve cadmium, dat aanzienlijk lager is in e-sigaretten
in vergelijking met tabakssigaretten (2). Sommige van
deze metalen, zoals arseen, nikkel, chroom, cadmium,
tin, aluminium en lood zijn zeer giftig en sommige
daarvan kunnen kanker veroorzaken, maar er is te weinig
onderzoek gedaan om te bevestigen dat dit ook gebeurt bij
het dampen van een e-sigaret (2,43).
• Bij verhitting van de e-vloeistof kunnen reactieve
zuurstofverbindingen ontstaan. Deze zorgen voor een
toename van oxidatieve stress, wat het risico op hart- en
vaatziekten mogelijk kan vergroten (2).
• De fijnstofproductie bij dampen is ongeveer even groot
als bij het roken van tabakssigaretten. Een groot deel
van het fijnstof dat bij het dampen wordt geproduceerd
bestaat uit de dragerstoffen en waterige druppeltjes.
De samenstelling van het fijnstof in tabaksrook is
een complexe mix van organische verbindingen met
polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAKs) en een
veelheid aan stoffen waarvan bekend of aannemelijk is
dat zij kanker veroorzaken (2).
• Bij het verhittingsproces van de e-vloeistof kunnen
carbonyl-verbindingen als acetaldehyde, formaldehyde en
acroleïne ontstaan, evenals aromatische koolwaterstoffen
als pyreen, benzeen, tolueen, ethylbenzeen en xyleen.
Deze verbindingen kunnen schadelijk zijn voor de
gezondheid. De mate waarin deze stoffen vrijkomen hangt
ook samen met het voltage waarop de batterij wordt
ingesteld, of de temperatuur van het verhittingselement
(2).
• Tabaksspecifieke nitrosamines zijn kankerverwekkende
stoffen, die als vervuiling in de e-vloeistof terecht kunnen
komen. Sporen van deze stoffen kunnen al schadelijk zijn
voor de gezondheid (2). In tabaksrook komt deze stof wel
in tot 400 maal hogere concentraties voor dan in de damp
van e-sigaretvloeistoffen.

HOE SCHADELIJK IS DE E-SIGARET VOOR HET INDIVIDU?
AANTREKKELIJKE SMAAKJES EN VORMGEVING
In 2019 zijn twee overzichtsstudies gepubliceerd naar
de impact van smaakjes bij e-sigaretten (37,44). Deze
onderzoeken komen tot dezelfde conclusies.
• Jongeren hebben een voorkeur voor e-sigaretten die
niet naar tabak smaken.
• Ook zien jongeren e-sigaretten met zoete smaken als
fruit en snoep als minder schadelijk.
• Bovendien is de beschikbaarheid van aantrekkelijke
smaakjes geassocieerd met een toegenomen
bereidheid om e-sigaretten te proberen en een
toegenomen blootstelling aan tabakssigaretten.
• Onder volwassenen was er meer variatie in
uitkomsten, maar over het algemeen zorgden
smaakjes anders dan menthol en tabak voor een
toename in aantrekkelijkheid, genotsbeleving en
de prijs die men bereid was om voor het product te
betalen.
• Er was onvoldoende bewijs om te bepalen of
e-sigaretten met smaakjes een positief of negatief
effect hebben op stoppen met roken.
• Er zijn aanwijzingen dat de voorkeur voor smaakjes
bij volwassenen over de tijd verandert van een
voorkeur voor tabakssmaak naar zoete smaken (45).
De auteurs van een van de reviews stellen dat een
verbod op smaakjes het gebruik van e-sigaretten
onder jongeren zal ontmoedigen (44). Een verbod op
smaakjes zou mogelijk ook volwassenen die willen
stoppen met roken ervan kunnen weerhouden om de
e-sigaret als hulpmiddel te gebruiken.
Op verschillende plekken worden e-sigaretten met
smaakjes gereguleerd.
• Finland heeft een verbod op e-vloeistof met
smaakjes anders dan tabak (46).
• De Verenigde Staten hebben een verbod
uitgevaardigd op cartridges voor podmods met
smaakjes anders dan tabak of menthol. Het verbod
geldt niet voor losse e-vloeistof met smaakjes, omdat
het beleid gericht is op preventie bij jongeren en de
podmods het meest populair zijn onder jongeren (47).
• In Nederland is er geen verbod op e-sigaretten met
smaakjes.
Een literatuurstudie naar gebruikersmotieven van
de e-sigaret concludeerde dat naast smaakjes ook
het modieuze design van de e-sigaret een belangrijke
reden is voor het gebruik van de e-sigaret bij
jongeren (40). Volgens een recent rapport van de
Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention
is de populariteit van podmods mede te danken aan de
vormgeving van de e-sigaret. De podmod heeft namelijk
de look van een usb-stick en kan door het kleine
formaat gemakkelijk verborgen worden (48).

Verschillen in onderzoeksmethoden, doelstelling, kenmerken
van de geteste producten en het gedrag van gebruikers
zijn factoren die eraan bijdragen dat wetenschappers
uiteenlopende resultaten vinden in het onderzoek naar de
mate van schadelijkheid van e-sigaretten (49). Inmiddels
is ook duidelijk dat onderzoek dat wordt betaald door de
e-sigaret- of tabaksindustrie veel vaker aantoont dat de
e-sigaret geen schadelijke effecten heeft dan onderzoek
zonder belangenconflicten (50). Hoewel er substantieel
bewijs is dat onder reguliere gebruiksomstandigheden de
blootstelling aan mogelijk giftige stoffen in e-sigaretten,
behalve voor nicotine, aanzienlijk lager is in vergelijking
met tabakssigaretten, suggereren steeds meer studies
dat e-sigaretgebruik in zeker mate wel schadelijk zou
kunnen zijn voor luchtwegen, hart- en vaatstelstel en de
ontwikkelingen van de hersenen (2). Algemeen aanvaard
is de conclusie dat het nog decennia zal duren voordat de
werkelijke omvang van de risico’s van e-sigaretgebruik voor
het individu voldoende in kaart kunnen zijn gebracht.
Het NASEM-rapport heeft de resultaten uit de vele
wetenschappelijke studies naar de gezondheidseffecten van
de e-sigaret onderverdeeld in (2):
• Overtuigend bewijs: Er zijn veel, kwalitatief goede, studies
gedaan en ze vinden allemaal hetzelfde. Er kan een stevige
conclusie worden getrokken.
• Aanzienlijk bewijs: Er zijn verschillende goed uitgevoerde
studies gedaan en ze vinden bijna allemaal hetzelfde. Er
zijn hooguit kleine beperkingen.
• Matig bewijs: Er zijn verschillende studies van redelijke
kwaliteit gedaan en ze wijzen nagenoeg allemaal in
dezelfde richting. Er kan wel een conclusie worden
getrokken, maar daar zitten beperkingen aan.
• Beperkt bewijs: Verschillende studies van redelijke
kwaliteit wijzen overwegend dezelfde kant op. Er kan
een conclusie worden getrokken, maar daarover bestaat
duidelijke onzekerheid.
• Onvoldoende bewijs: Er zijn wisselende bevindingen
of slechts één studie van slechte kwaliteit. Er is te veel
onzekerheid om een conclusie te kunnen trekken.
• Geen bewijs: Er zijn geen studies naar het onderwerp
gedaan en daarom kan daarover niks worden geconcludeerd.
Het rapport concludeert over de schadelijkheid voor de
e-sigaretgebruiker:
• Er is overtuigend bewijs dat
-	volledig overstappen van tabakssigaretten naar
e-sigaretten de blootstelling van gebruikers aan
verschillende giftige en kankerverwekkende stoffen in
de rook van tabakssigaretten vermindert.
-	e-sigaretten kunnen exploderen en daarbij brandwonden
en projectielverwondingen kunnen veroorzaken, vooral
als de batterij van slechte kwaliteit is, onjuist wordt
opgeslagen of door gebruikers wordt aangepast.
-	blootstelling aan e-vloeistof, opzettelijk of per ongeluk
(door drinken, oogcontact of huidcontact), kan leiden tot
nadelige gezondheidseffecten waaronder epileptische
aanvallen, hersenletsel door zuurstoftekort en
melkzuurvergiftiging. Dit kan dodelijk zijn.

• Er is aanzienlijk bewijs dat
-	volledig overstappen van regelmatig gebruik van
tabakssigaretten naar e-sigaretten leidt tot minder
nadelige gezondheidsuitkomsten op de korte termijn.
-	e-sigaret damp acute endotheelceldisfunctie kan
veroorzaken. [Endotheelcellen bekleden de binnenkant
van hart en bloedvaten en zijn betrokken bij de
bloedstolling, bloeddruk, ontstekingsreacties, bij het
transport van zuurstof en voedingsstoffen door de cellen
en bij het aanleggen van bloedvaten. Het niet goed
functioneren van endotheelcellen (endotheeldisfunctie)
ligt aan de basis van hart- en vaatziekten.] De lange
termijngevolgen na langdurige blootstelling aan
e-sigarettendamp op hart en vaten zijn onzeker.
-	de hartslag na inname van nicotine uit e-sigaretten stijgt.
-	componenten van e-sigarettendamp de vorming
van reactieve zuurstofverbindingen en oxidatieve
stressinductie kunnen bevorderen. [Oxidatieve stress is
een toestand waarin lichaamscellen in overmaat worden
blootgesteld aan reactieve zuurstofverbindingen,
welke schadelijke effecten kunnen hebben in het
lichaam. Deze reactieve zuurstofverbindingen (o.a. vrije
radicalen) ontstaan bij verhitting van de e-vloeistof en
kunnen vrijkomen bij gebruik van een lithium batterij.
Oxidatieve stress speelt een sleutelrol in vele chronische
ontstekingsziekten.] Dit maakt het aannemelijk
dat langdurige blootstelling aan e-sigarettendamp
leidt tot weefselschade. De vorming van reactieve
zuurstofverbindingen en oxidatieve stressinductie zijn
over het algemeen lager bij e-sigaret damp dan bij
tabaksrook, maar aanzienlijk hoger dan bij niet roken.
-	sommige chemicaliën die aanwezig zijn in de damp van
e-sigaretten (bijvoorbeeld formaldehyde en acroleïne)
DNA-schade en mutagenese (DNA veranderingen)
kunnen veroorzaken. Dit maakt het aannemelijk
dat langdurige blootstelling aan e-sigaretdamp het
risico op kanker verhoogt en bijdraagt aan nadelige
uitkomsten op het gebied van voortplanting. Of de
blootstellingsniveaus hoog genoeg zijn om werkelijk bij
te dragen aan het ontstaan van kanker in de mens is
nog onduidelijk.
-	gebruik van e-sigaretten leidt tot symptomen van
afhankelijkheid van e-sigaretten.
• Er is matig bewijs dat
-	de diastolische bloeddruk (onderdruk) stijgt kort na
inname van nicotine uit e-sigaretten.
-	hoesten en piepende ademhaling vaker voorkomen bij
adolescenten die e-sigaretten gebruiken. Ook is er matig
bewijs dat gebruik van e-sigaretten gepaard gaat met
een tijdelijke verergering van astma.
-	het risico op en de mate van afhankelijkheid (verslaving)
lager zijn bij e-sigaretten dan bij tabakssigaretten.
-	productkenmerken van e-sigaretten
(nicotineconcentratie, smaakstof, type apparaat en
merk) factoren zijn die voor een belangrijk deel het
verschil bepalen in het risico op en de ernst van
afhankelijkheid van e-sigaretten.
• Er is beperkt bewijs dat
-	het gebruik van e-sigaretten gepaard gaat met een
korte stijging van de systolische bloeddruk (bovendruk),
veranderingen in bio-markers van oxidatieve stress, een

verminderde werking van het endotheel en arteriële
stijfheid. [Bio-markers zijn indicatoren die worden
gebruikt om biologische processen te meten.]
-	langdurig gebruik van e-sigaretten het risico op kanker
zou kunnen verhogen. Dit wordt gevonden bij in vivo
dierstudies met behulp van intermediaire bio-markers
van kanker. [In vivo studies vinden plaats in levende
wezens. Intermediaire bio-markers meten processen die
betrokken zijn bij het ontstaan van kanker.] Er is geen
beschikbaar bewijs uit goede dierstudies na blootstelling
aan e-sigaretdamp om uitspraken te doen of op lange
termijn werkelijk kanker ontstaat.
-	de damp van e-sigaretten DNA-schade kan veroorzaken
bij mensen, diermodellen en menselijke cellen in kweek.
-	blootstelling aan e-sigaretten schadelijke effecten
heeft op de luchtwegen. Dit blijkt uit dier- en in vitroonderzoeken. [In vitro onderzoek zijn studies in een
laboratorium met cellen of levende weefsels buiten het
lichaam.]
-	bij volwassen rokers met astma die volledig of
gedeeltelijk overstappen op e-sigaretten de longfunctie
verbetert en ademhalingsproblemen verminderen.
-	bij volwassen rokers met chronische obstructieve
longziekte (COPD) die volledig of gedeeltelijk op
e-sigaretten overstappen de exacerbaties (toename van
ziektesymptomen) van COPD verminderen.
-	bij rokers het overschakelen op e-sigaretten
tandvleesontsteking kan verbeteren.
-	bij niet-rokers e-sigaretdamp (met en zonder nicotine)
een negatieve invloed heeft op de levensvatbaarheid van
cellen en celschade van weefsel in de mond zou kunnen
veroorzaken.
• Er is onvoldoende bewijs om de vraag te beantwoorden of
-	gebruik van e-sigaretten gepaard gaat met langdurige
veranderingen in hartslag, bloeddruk en hartfunctie.
-	het gebruik van e-sigaretten door de moeder de
ontwikkeling van de foetus beïnvloedt.
- dual use de korte termijn negatieve gezondheidseffecten
in verschillende orgaansystemen verandert.
• Er is geen bewijs beschikbaar over de vraag of
-	het gebruik van e-sigaretten al dan niet is geassocieerd
met klinische cardiovasculaire uitkomsten (coronaire
hartziekte, beroerte en perifere vaatziekte) en
subklinische atherosclerose (dikte van de halsslagader
intima-media en verkalking van de kransslagader).
-	gebruik van e-sigaretten is geassocieerd met een
toename in kanker bij mensen (zowel wanneer e-sigaret
gebruikers vergeleken worden met tabakssigaret
gebruikers als wanneer e-sigaret gebruikers vergeleken
worden met niet-rokers).
-	e-sigaretten al dan niet ademhalingsziekten bij mensen
veroorzaken.
-	e-sigaretten de zwangerschapsuitkomsten beïnvloeden.
-	langdurig gebruik van e-sigaretten onder rokers (dual
use) de kans op sterfte en ziekte verandert in vergelijking
met het roken van alleen tabakssigaretten.
(Om epidemiologisch te bewijzen of e-sigaretgebruik wel of
niet bovenstaande ziekten bij de mens kan veroorzaken is
een langere periode van blootstelling nodig en daarvoor is de
e-sigaret nog niet lang genoeg op de markt.)

In 2015 rapporteerde Public Health England dat e-sigaretten
ongeveer 95% minder schadelijk zijn dan tabakssigaretten
(51). Dit rapport heeft veel aandacht gehad in de media en
wordt veelvuldig aangehaald door de e-sigaretindustrie en
gebruikers van e-sigaretten.
• Het cijfer is gebaseerd op een onderzoek uit 2014
waarbij 12 experts op basis van de toen beschikbare
kennis een inschatting maakten van de schadelijkheid
van verschillende nicotineproducten. Op een schaal
van 1 tot 100, met 100 als meest schadelijk, scoorden
tabakssigaretten 99,6% en e-sigaretten 4%, dus een
verschil van 95%. Er werd geen wetenschappelijk
onderzoek geciteerd om deze conclusie te onderbouwen
(52). Bij verschillende onderzoekers betrokken bij de studie
was er sprake van belangenverstrengeling met de tabaksen e-sigaretindustrie (53).
• In 2018 werd in een herziening van het eerdergenoemde
rapport van Public Health England geconcludeerd dat
het cijfer 95% een redelijke schatting lijkt te zijn, maar
er wordt geen nieuwe onderbouwing gegeven voor deze
conclusie (16).
In Nederland werd in 2014 door het RIVM een grootschalig
onderzoek uitgevoerd naar de samenstelling van
elektronische sigaretten en de gezondheidseffecten die
gepaard gaan met het gebruik van e-sigaretten. Het RIVM
voerde een risicoanalyse uit waarbij rekening gehouden
werd met drie verschillende blootstellingsscenario’s: matig,
gemiddeld en zwaar gebruik. Uit dit onderzoek bleek dat
de concentratie van stoffen in de damp van e-vloeistoffen
(veel) lager is dan die in tabaksrook. Alleen de concentraties
van glycerol, propyleenglycol en (mogelijk) formaldehyde
waren hoger in de e-sigaret damp. De belangrijkste
effecten van deze stoffen zijn schade aan de luchtwegen
en witte bloedcellen. De concentratie van (de zeer
kankerverwekkende) tabaksspecifieke nitrosamines was veel
lager in e-sigaret damp dan in tabaksrook (12).
Na het verschijnen van bovenstaande rapporten zijn nog
vele andere studies gepubliceerd over de effecten van
e-sigaretgebruik. Over de gevolgen van gebruik op lange
termijn zijn over het algemeen geen zekere uitspraken te
doen, omdat de e-sigaret nog niet lang genoeg wordt verkocht
om dit soort uitkomsten te bestuderen. Het is nu wel al
mogelijk om voorstadia van ziekten te bestuderen of lange
termijn uitkomsten te verwachten op basis van bekende
effecten van stoffen die in de damp worden gevonden.
Samengevat zijn de meest in het oog springende bevindingen:
Luchtwegen
• Er is geen bewijs dat e-sigaretgebruik tot
ademhalingsziekten bij mensen leidt (2).
• Er is matig bewijs dat adolescenten die e-sigaretten
gebruiken meer gaan hoesten en piepen en dat
slijmproductie, symptomen van chronische bronchitis
en astma-aanvallen bij adolescenten toenemen (2). De
effecten worden niet verklaard door roken (42).
• Er is beperkt bewijs dat bij rokende volwassenen met
astma of COPD de longfunctie verbetert en symptomen of
exacerbaties afnemen wanneer zij geheel of gedeeltelijk
overstappen op gebruik van e-sigaretten (2).

• Hoewel er veel beperkingen zitten aan het beschikbare
onderzoek, wijzen dierstudies, in vitro studies en
onderzoek in mensen allemaal in dezelfde richting,
namelijk dat blootstelling aan e-sigaretdamp kan leiden
tot een toename van ontstekingsreacties, oxidatieve stress,
verminderde hoestreflex, schade aan het longweefsel en
daarmee geassocieerde longproblemen, (2). Er wordt onder
andere een afname gevonden van de trilhaarfunctie in de
luchtwegen, afwijkingen passend bij verminderde afweer,
longveranderingen die lijken op emfyseem en verminderde
uitwisseling van gassen in de bronchiën. Ook zijn er
aanwijzingen dat door e-sigaretdamp macrofagen (grote
cellen die onderdeel zijn van de niet-specifieke immuniteit
en resten van dode of beschadigde lichaamseigen cellen,
lichaamsvreemde cellen (bijvoorbeeld bacteriën) en
inerte deeltjes uit het lichaam verwijderen) slechter gaan
functioneren of gevuld raken met lipiden (vet) (42).
• Onderzoekers waarschuwen dat tientallen jaren roken
nodig zijn om longziekten zoals longkanker of COPD te
ontwikkelen en dat het daarom nog decennia zal duren
voordat de effecten van dampen op de longen duidelijk
zullen zijn (42).
• De meest waarschijnlijke oorzaak van de longziekte EVALI
is vitamine E acetaat, dat in de VS is aangetroffen in
e-vloeistof met THC (54). De ziekte lijkt na een hoogtepunt
in september 2019 op zijn retour.
Hart en vaten
• Direct na het dampen van nicotine houdende
e-vloeistoffen stijgt de hartslag en waarschijnlijk ook de
diastolische bloeddruk (2).
• Mogelijk heeft ook nicotinevrije e-sigarettendamp
een direct (ongunstig) effect op de vaatwand, de
microcirculatie en de stijfheid van de slagaders, passend
bij oxidatieve stress, blijkt uit onderzoek in een kleine
groep gezonde nooit-rokers (55).
• Er is onvoldoende zekerheid over de lange termijn
effecten van e-sigaretgebruik op hart en vaten. Er zijn
wel studies gedaan (waaronder proefdieronderzoek in
knaagdieren en observationele studies in mensen) waaruit
voorzichtig geconcludeerd kan worden dat oxidatieve
stress en endotheeldisfunctie toenemen na dampen
(2) Er zijn verbanden gevonden tussen componenten
uit e-sigaretdamp (met name nicotine, acroleïne,
acetaldehyde, formaldehyde en de dragerstoffen, die
onder andere fijnstof produceren) en een toename van
de bloedstolling, verhoging van hartslag en bloeddruk,
toegenomen vaatstijfheid en chronische ontstekingen
(2,56–59). Deze processen kunnen leiden tot hart- en
vaatziekten, zoals coronair lijden (slagaderverkalking
van het hart), CVA (beroerte) en perifeer arterieel
vaatlijden (slagaderverkalking elders in het lichaam,
zoals bij etalagebenen). Of deze ziekten ook optreden
door e-sigaretgebruik is niet bekend, omdat het vele
jaren duurt voordat ze ontstaan. Omdat met de nieuwe
modellen e-sigaretten een dosering nicotine afgegeven
kan worden die vergelijkbaar is of zelfs hoger kan zijn
dan de hoeveelheid nicotine in tabakssigaretten, is
mogelijk het effect van nicotine op het ontstaan van
hart- en vaatziekten bij gebruik van e-sigaretten en
tabakssigaretten vergelijkbaar (58).

• Enkele recente studies vinden aanwijzingen dat dual
users een hoger risico zouden kunnen lopen op harten vaatziekten dan mensen die alleen e-sigaretten
of alleen tabakssigaretten gebruiken. Vermoed wordt
dat deze optelsom van effecten van dampen en roken
samenhangt met een toegenomen bloedplaatjesactivatie,
veranderingen in de bloedcirculatie en oxidatieve stress,
maar de conclusies zijn nog niet erg sterk (58,60–63).
Kanker
• Centraal in de ontwikkeling van kanker staat schade aan
het DNA, en/of het niet herstellen van deze schade. Er is
aanzienlijk bewijs dat bepaalde stoffen uit de damp van
e-sigaretten, zoals formaldehyde en acroleïne, schade aan
het DNA kunnen veroorzaken. Langdurige blootstelling
aan e-sigaret damp zou daarom het risico op kanker
kunnen vergroten (2).
• De meeste kankers hebben jaren nodig om zich te
ontwikkelen; er zijn echter nog geen grote groepen
mensen die zo lang blootgesteld zijn geweest
aan e-sigaretten. Logischerwijs zijn er dus geen
epidemiologische studies onder mensen op grond
waarvan conclusies getrokken kunnen worden over de
relatie tussen e-sigaret gebruik en kanker. Er kan ook
geen conclusie worden getrokken over het risico op
kanker door e-sigaretgebruik vergeleken met roken of
vergeleken met nooit-gebruik van tabaksproducten. Op
basis van dierstudies is er beperkt bewijs dat langdurige
blootstelling aan e-sigaretdamp het risico op kanker zou
kunnen vergroten (2).
• Een eenduidig antwoord op de vraag of e-sigaretgebruik
door mensen leidt tot kanker kan daarom met de huidige
stand van wetenschap niet gegeven worden (2).

Zwangerschapsuitkomsten
• Er is geen direct bewijs uit onderzoek onder mensen of dieren
over de effecten van e-sigaretgebruik op moeder en kind (2).
• Op basis van dierstudies zijn er beperkte aanwijzingen dat
verschillende bestanddelen van de e-sigaret damp schadelijke
effecten zouden kunnen hebben op de ontwikkeling van
de hersenen en het zenuwstelsel van het ongeboren kind.
Met name van nicotine is bekend dat dit makkelijk de
placentabarrière doorkruist en in hogere concentraties
in de foetus aanwezig kan zijn dan in de moeder. Uit
onderzoek blijkt dat dit effect heeft op de aanleg van het
corpus callosum (de verbinding tussen de linker en rechter
hersenhelft), de kans op wiegendood vergroot, problemen
kan geven met het verwerken van geluid, en lange termijn
consequenties zoals problemen met het zelfregulerend
vermogen, aandachts- en cognitieve problemen en obesitas
(64,65). Er is nog onvoldoende onderzoek gedaan bij mensen
naar de effecten van propyleenglycol en glycerine op de
foetale hersenontwikkeling (64).
Hersenontwikkeling bij jongeren
• Nicotine kan de hersenen van adolescenten beschadigen.
Dat zou kunnen leiden tot problemen met cognitie,
aandacht en stemming. Daarnaast kan het zorgen voor
een hogere vatbaarheid voor (nicotine)verslaving op
latere leeftijd. Of dit ook specifiek geldt voor nicotine uit
e-sigaretten is weinig onderzocht (64).
Afhankelijkheid
• Dampers kunnen verslaafd raken aan e-sigaretten, met
name bij vaker gebruik of chronisch gebruik. De kans
op verslaving hangt samen met het gebruikte model,
nicotineconcentratie en smaakjes. Het risico op verslaving
aan e-sigaretten is over het algemeen lager dan bij
tabakssigaretten (2).

Slotconclusie over schadelijkheid voor het individu
Op basis van de beschikbare literatuur concludeert
een meerderheid van de onderzoeksrapporten en
gezondheidsinstituten dat het gebruik van alleen e-sigaretten
waarschijnlijk minder schadelijk is dan het gebruik van
alleen tabakssigaretten (2,12,66). Gebruik is op korte termijn
echter niet onschadelijk.
• Er is onvoldoende informatie beschikbaar over de
schadelijkheid van e-sigaretten op de lange termijn om
een vergelijking te maken met tabakssigaretten.
• Er is eveneens te weinig informatie om de risico’s te
bepalen voor niet-rokers die gaan dampen.
• Ook ontbreekt informatie over de effecten van gebruik van
de e-sigaret op rokers met en zonder bestaande aan roken
gerelateerde aandoeningen.
• Er zijn aanwijzingen dat dual users een grotere kans hebben op
gezondheidsschade dan mensen die alleen tabakssigaretten
of e-sigaretten gebruiken (60,61) en aan meer nicotine worden
blootgesteld dan reguliere rokers (30,31).

HOE SCHADELIJK IS DE E-SIGARET VOOR DE OMGEVING?
De e-sigaret stoot geen damp uit tussen de trekjes, in
tegenstelling tot een smeulende sigaret die tussen de trekjes
wel rook in de omgeving brengt. In de uitgeademde lucht
van dampers zijn wel restanten van de damp aanwezig.
Mensen die zich in de directe omgeving van dampers
bevinden (“mee-dampers”), lopen daarom mogelijk risico op
gezondheidsklachten.
• Er is nog onvoldoende onderzoek gedaan naar de
gezondheidsrisico’s samenhangend met passief dampen
(mee-dampen) (2,67). Schadelijke gezondheidseffecten
door passief dampen en derdehands dampen (resten die
achterblijven in kleding, meubels etc.) van de e-sigaret
kunnen daardoor niet worden uitgesloten (2,67,68).
• Het NASEM rapport concludeerde dat er matig bewijs is
dat tweedehands blootstelling aan nicotine en deeltjes
(mee-dampen door omstanders) lager is bij e-sigaretten
vergeleken met tabakssigaretten (2).
• Dampen van de e-sigaret kan leiden tot uitstoot van
propyleenglycol, ultrafijnstof (PM2,5), nicotine en
kankerverwekkende stoffen in de lucht binnenshuis (2).
• Een recente experimentele studie vond dat in een
afgesloten omgeving met reguliere ventilatie de
concentratie ultrafijnstof bij het roken van een
tabakssigaret hoger is dan bij twintig minuten lang
dampen. De hoge concentratie nano-deeltjes die vrijkomt
bij het dampen kan echter wel gevaar opleveren omdat de
extreem kleine deeltjes zeer diep in de luchtwegen door
kunnen dringen (69).
• Mee-dampers in de omgeving kunnen risico lopen op
gezondheidsklachten zoals irritatie aan de luchtwegen
en een verhoogde bloeddruk, met name in kleine ruimtes
(13,70,71).
Navulbare e-sigaretten kunnen een gevaar opleveren.
• Navullen of zelf mengen van de e-vloeistof geeft kans op
vloeistoffen in verkeerde verhoudingen, met stoffen die
niet geschikt zijn voor verdamping en inhalatie, en morsen
van (giftige) componenten (2).

• De maximale toegestane navulverpakking is 10 ml.
Grotere illegale verpakkingen kunnen dodelijke doses
nicotine bevatten met grotere kans op vergiftiging (72).
Gebruik en wegwerpen van e-sigaretten kan mogelijk leiden
tot lucht- en milieuverontreiniging.
• Het RIVM waarschuwt voor het ontbreken van gepaste
afvalverwerking van e-sigaretten en vervuiling van water
en bodem (12). Nicotine is van nature een plantaardig
insecticide. Het verlamt de (ademhalings-)spieren, ook
bij hogere organismen, en is daarom een gevaar voor het
milieu.

GEBRUIK VAN DE E-SIGARET
Nederlandse volwassenen
De e-sigaret is in 15 jaar uitgegroeid tot een product dat
door honderden miljoenen mensen in de wereld wordt
gebruikt. In Nederland is het gebruik relatief beperkt.
• In 2018 zei 3,1% (ongeveer 400 duizend) van de
Nederlandse volwassenen (wel eens) een e-sigaret te
gebruiken. Deze groep bevat ook gebruikers die al langer
dan 12 maanden niet gedampt hadden en dus niet als
regelmatige dampers kunnen worden gezien (1). Dit
percentage is vergelijkbaar met het percentage e-sigaret
gebruikers in 2016 (3,5%) en 2017 (3,1%).
• Het (wel eens) gebruik van de e-sigaret is hoger onder
dagelijkse rokers (12%) dan onder niet-dagelijkse rokers
(5,3%), ex-rokers (2,2%) en nooit-rokers (0,3%) (1).
• Volgens de LSM-A Middelen/Leefstijlmonitor gebruikte in
2018 51,9% van de dampers de e-sigaret dagelijks, 11,5%
wekelijks en 36,6% gebruikte de e-sigaret minder dan 1
keer per week (17).
• Er zijn binnen de groep volwassenen geen verschillen
in gebruik van de e-sigaret op basis van geslacht,
opleidingsniveau, leeftijd en migratieachtergrond (1).
• Van de mensen die wel eens een e-sigaret gebruiken was
in 2018 72,2% een dual user (1).
• 96,8% van de (wel eens) dampers in 2018 gebruikte eerst
reguliere tabaksproducten (sigaretten, shag, sigaren of
pijp) alvorens een e-sigaret geprobeerd te hebben, terwijl
3,2% eerst de e-sigaret gebruikte voordat ze reguliere
tabaksproducten probeerden (17).
• Van de mensen die in 2018 wel eens een e-sigaret
gebruikten en die ook tabakssigaretten gebruikten, is 4,5%
meer gaan roken sinds het gebruik van de e-sigaret, 33,8%
is minder gaan roken, 33,3% is evenveel blijven roken en
28,4% is gestopt met het roken van tabakssigaretten (17).
• In 2018 was 4,3% van de Nederlandse volwassenen een
ex-damper. Van de ex-dampers is 9,6% meer gaan roken
sinds het gebruik van e-sigaretten, 16,4% is minder gaan
roken, 57,5% is evenveel blijven roken en 16,6% is gestopt
met het roken van tabakssigaretten (17). Met de LSM-A
Middelen/Leefstijlmonitor is niet vast te stellen of dit
meer/ minder roken van tabakssigaretten veroorzaakt is
door gebruik van een e-sigaret.
Nederlandse jongeren
Jongeren in Nederland experimenteren meer met de
e-sigaret dan met de tabakssigaret. E-sigaretten zonder

nicotine waren tot 1 juli 2017 makkelijk verkrijgbaar voor
jongeren onder de 18 jaar.
• Volgens de HBSC 2017 had van de Nederlandse scholieren
van 12 tot en met 16 jaar 27,5% ooit een e-sigaret (zowel
met als zonder nicotine) gebruikt (18).
• Onder 12-jarigen was het percentage jongeren dat
wel eens een e-sigaret had gebruikt 13,1% in 2017. Dit
percentage steeg naar 39,4% op 15-jarige leeftijd en 36,2%
op 16-jarige leeftijd (18).
• In 2017 hadden meer scholieren in de leeftijd van 12 tot en
met 16 jaar een e-sigaret gebruikt (27,5%) dan een gewone
sigaret (17,3%). Het dampen ging bijna altijd alleen om
experimenteren (één tot enkele malen gebruik) (18).
• Volgens de Middelenmonitor mbo-hbo 2017 had van de 16tot en met 18-jarige studenten op het mbo of hbo 44% ooit
wel eens een e-sigaret gebruikt, en 12% gebruikte deze nog
steeds wel eens (19).
• Van de mbo- en hbo-studenten die ooit een e-sigaret
hadden gebruikt dampte (bijna) 3% dagelijks, (bijna) 3%
wekelijks en 37% af en toe. 57% van de studenten die ooit
een e-sigaret had gebruikt was daar alweer mee gestopt.
Ter vergelijking, binnen deze groep studenten rookte
16,9% dagelijks tabakssigaretten en 31,2% in de afgelopen
maand (19).
• Van de huidige dampers (ten minste af en toe gebruik),
nam 32% bijna altijd een e-sigaret met nicotine, 24% soms
een e-sigaret met nicotine en 10% wist niet of ze wel eens
een e-sigaret met nicotine gebruikten (19).
• Van de huidige dampers (ten minste af en toe gebruik)
onder de 16- tot en met 18-jarige studenten op het mbo
of hbo rookte 43% dagelijks tabak, 16% af en toe en 41%
rookte geen tabak (19).
• Onder de mbo- en hbo-studenten die zowel ooit tabak
hadden gerookt als wel eens een e-sigaret hadden
gebruikt, begon 59% met het roken van tabakssigaretten,
19% begon met het dampen van een e-sigaret en 5% begon
met allebei tegelijk. De overige studenten (16%) wisten
niet waarmee ze waren begonnen (19).
Buitenland
Internationaal loopt het gebruik van de e-sigaret sterk uiteen.
• De Eurobarometer, een grootschalige Europese
opiniepeiling onder mensen van 15 jaar en ouder,
vergeleek het gebruik van e-sigaretten tussen 28 Europese
landen in 2017 (20). Deze studie vond dat binnen de
Europese Unie ongeveer 9% ooit een e-sigaret had
geprobeerd; 4% wel eens een e-sigaret had gebruikt,
maar hier inmiddels mee gestopt was en ongeveer 2% op
dat moment een huidige gebruiker was. Van de huidige
e-sigaret gebruikers dampte twee derde dagelijks.
• Volgens de Eurobarometer was het percentage huidige
e-sigaret gebruikers het hoogst in het Verenigd Koninkrijk
(5%), België (4%) en Frankrijk (4%) en het laagst in Italië,
Roemenië, Zweden, Bulgarije, Slovenië en Hongarije
(afgerond 0%) (20). In Nederland was het percentage
huidige gebruikers 2% volgens de Eurobarometer van 2017.
• Volgens de Eurobarometer was het percentage Europeanen
dat e-sigaretten ten minste ooit eens geprobeerd had
onder rokers 37%, onder ex-rokers 17% en onder nooitrokers 3% (20).

• Het Verenigd Koninkrijk gaat anders om met e-sigaretten
dan de rest van Europa. In Engeland wordt de e-sigaret
gepromoot als hulpmiddel bij stoppen met roken en ligt
het gebruik van de e-sigaret hoger. Het aantal dampers
(zowel dagelijks als niet-dagelijks) in Engeland bedroeg
in het derde kwartaal van 2019 ongeveer 5,5% van de
volwassen bevolking (73). Van de dampers gebruikte
54,2% ook tabakssigaretten. In het derde kwartaal van
2019 werd de e-sigaret door 18,5% van de rokers, 25% van
de ex-rokers (minder dan 1 jaar geleden gestopt), 37,9%
van de ex-rokers (1 tot 5 jaar geleden gestopt), 3,9% van
de ex-rokers (meer dan 5 jaar geleden gestopt) en 0,7%
van de nooit-rokers wel eens gebruikt (73). Deze gegevens
wijzen op langdurig gebruik van de e-sigaret door een
groep (ex-)rokers.
Gebruikersmotieven
De Eurobarometer onderzocht waarom dampers van 15
jaar en ouder begonnen met het gebruik van e-sigaretten
(20). De meest frequent gerapporteerde motieven voor
het gebruik van e-sigaretten waren hulp bij stoppen met
tabakssigaretten (61%), omdat ze de e-sigaret als minder
schadelijk dan tabakssigaretten zagen (31%) en lagere
kosten in vergelijking met tabakssigaretten (25%).
Een literatuuronderzoek naar gebruikersmotieven voor
dampen concludeerde dat er naast stoppen met roken veel
andere motieven zijn voor e-sigaret gebruik, waaronder
de lekkere smaak, de grote variatie in smaken, verwachte
gezondheidsvoordelen, stressreductie, gewichtsbehoud, het
vermijden van restricties door rookverboden bij dual use,
gebruikersgemak, nieuwsgierigheid en sociale invloed (40).
Een kwalitatieve Nederlandse studie naar de besluitvorming
rond het gebruik van e-sigaretten vond dat de meeste
e-sigaret gebruikers hun kennis over de e-sigaret baseerden
op ervaringen van andere dampers. Factoren in de
besluitvorming waren de perceptie van risico’s en voordelen
van de e-sigaret in vergelijking met tabakssigaretten,
een sociale omgeving die het gebruik van e-sigaretten
ondersteunt en vertrouwen in de ontvangen informatie over
de risico’s en voordelen van e-sigaretten (74).
In 2018 is in de Aanvullende module van de Leefstijlmonitor
gevraagd naar de gebruikersmotieven van Nederlandse
e-sigaret gebruikers (meerdere antwoorden waren mogelijk)
(17):
• 44,2% wilde stoppen met het roken van tabakssigaretten.
• 29,3% wilde minder tabakssigaretten roken.
• 21,3% van de dampers noemde de lagere kosten van
e-sigaretten als motief.
• 16,6% het gemak, geen as of minder brandgevaar.
• 14,4% vond e-sigaretten lekkerder dan gewone
tabaksproducten.
Onder de Nederlandse e-sigaret gebruikers in 2018
die aangaven te willen stoppen met het roken van
tabakssigaretten is ook gevraagd of zij wilden stoppen met
het gebruik van de e-sigaret (17):
• 6,3% wilde niet stoppen met de e-sigaret.
• 51,9% wilde binnen 6 maanden stoppen met de e-sigaret.
• 41,8% wilde over 6 maanden of later stoppen met de e-sigaret.

SCHADELIJKHEID E-SIGARET VOOR VOLKSGEZONDHEID
Of de volksgezondheid gebaat is bij de e-sigaret wordt
bepaald door drie factoren:
• De intrinsieke schadelijkheid van de e-sigaret, voor het
individu en de omgeving.
• De vraag in hoeverre het gebruik van e-sigaretten leidt tot
het roken van tabakssigaretten, met name onder jongeren.
• De vraag in hoeverre het gebruik van e-sigaretten
kan leiden tot het (blijvend) stoppen met roken van
tabakssigaretten.
De e-sigaret als gateway naar het roken van tabakssigaretten
onder jongeren
Jongeren die een e-sigaret gebruiken roken vaker
tabakssigaretten. Het is lastig om te bepalen of jongeren
door de e-sigaret zijn gaan roken, of dat gemeenschappelijke
onderliggende factoren (verstorende factoren of confounders)
het risico op dampen en roken verhogen. Recente inzichten
maken het echter steeds meer aannemelijk dat de e-sigaret
een gateway tot het roken van tabakssigaretten kan zijn.
• Het NASEM rapport beschrijft verschillende studies
waarin de associatie tussen gebruik van e-sigaretten en
gebruik van tabakssigaretten net zo groot of sterker is voor
jongeren die een laag risico hebben om te gaan roken, in
vergelijking met jongeren die een gemiddeld of hoog risico
hebben om te gaan roken (2). Laag risico jongeren zijn
jongeren die niet willen roken, die geen vrienden hebben
die roken, die vinden dat roken grote risico’s voor de
gezondheid heeft, veel ouderlijke steun ervaren, zichzelf
niet zien als rebels en nog nooit andere tabaksproducten
hebben gebruikt (2). Als deze laag-risico jongeren gaan
experimenteren met een e-sigaret, is de kans groter dat zij
gaan roken vergeleken met laag-risico jongeren die geen
ervaring hebben met een e-sigaret. Ook een recente studie
vindt een sterkere associatie tussen dampen en daarna
beginnen met roken voor jongeren met een laag risico op
roken (75).
• Het NASEM rapport beschrijft verschillende mediatoren
[factoren die samenhangen met dampen, en vervolgens
rookgedrag kunnen beïnvloeden] (2):
-	E-sigaret gebruik is geassocieerd met een toename van
positieve gedachtes over roken, de bereidheid om te
gaan roken en een afname van de perceptie dat roken
slecht is voor de gezondheid.
-	De hand-mond bewegingen, het puffen, de inhalatie en
de exhalatie vertonen overeenkomsten bij dampen en
roken. Hierdoor is het makkelijker om de overstap naar
tabakssigaretten te maken (76).
-	Door het gebruik van e-sigaretten met nicotine kunnen
jongeren een nicotineverslaving ontwikkelen. Hoe eerder
jongeren worden blootgesteld aan nicotine, hoe groter
de kans is dat ze verslaafd raken en hoe kleiner de kans
dat ze hier vanaf komen (76,77).
• Op basis van deze resultaten concludeert het NASEM
rapport dat er aanzienlijk bewijs is dat gebruik van
e-sigaretten onder adolescenten de kans om ooit tabak
te gebruiken vergroot (2). Ook verschillende recente
observationele studies suggereren dat er een verband is
tussen het dampen van e-sigaretten en het roken van
tabakssigaretten onder jongeren (75,78,79).

• Volgens het NASEM rapport is er matig bewijs dat onder
jongeren die e-sigaretten gebruiken en vervolgens tabaks­
sigaretten gebruiken, het gebruik van e-sigaretten de frequentie
en intensiteit van gebruik van tabakssigaretten verhoogt (2).
• Volgens het NASEM rapport is er beperkt bewijs dat
onder jongeren die de e-sigaret gebruiken en ooit
tabakssigaretten hebben gerookt, de e-sigaret leidt tot het
meer roken van tabakssigaretten (2).
• Alle studies wijzen consistent in dezelfde richting: er is
geen onderzoek gepubliceerd wat stelt dat jongeren door
de e-sigaret minder vaak tabakssigaretten gaan roken.
De e-sigaret als hulpmiddel bij het stoppen met roken van
tabakssigaretten
Er is beperkt onderzoek beschikbaar op basis waarvan
uitspraken gedaan kunnen worden over de effectiviteit
van de e-sigaret als stoppen met roken hulpmiddel. Dit is
afhankelijk van of rokers volledig overstappen of dual users
worden, of ze later ook stoppen met de e-sigaret en of ze
weer terugvallen naar het roken van tabakssigaretten.
De e-sigaret lijkt enigszins effectief te zijn als hulpmiddel
bij stoppen met roken. De succespercentages van stoppen
waarbij gebruik wordt gemaakt van een e-sigaret zijn
vergelijkbaar met die van de reguliere stopmethoden, zoals
begeleiding of coaching, nicotine-vervangende middelen en
andere medicatie.
• Het NASEM-rapport uit 2018 identificeerde en beoordeelde
17 eerdere reviews gepubliceerd tussen 2014 en 2017.
Op basis hiervan formuleerden de auteurs verschillende
conclusies (2):
-	Er is beperkt bewijs dat e-sigaretten kunnen bijdragen
aan stoppen met roken.
-	Er is matig bewijs uit gerandomiseerde studies dat
e-sigaretten met nicotine effectiever zijn bij stoppen
met roken dan e-sigaretten zonder nicotine.
-	Er is onvoldoende bewijs uit gerandomiseerde studies
dat e-sigaretten effectief zijn bij stoppen met roken in
vergelijking met bewezen effectieve stoppen-met-roken
behandelingen.
-	Hoewel het bewijs van observationele studies gemengd
is, is er matig bewijs dat frequenter gebruik van
e-sigaretten geassocieerd is met een grotere kans op
stoppen met roken.
• Het PHE rapport identificeerde 14 systematische
reviews, waarvan er zeven ook een meta-analyse hadden
uitgevoerd (16). De auteurs beschrijven dat van de zeven
beschikbare systematische reviews met een meta-analyse,
twee studies een positief effect vonden voor e-sigaretten,
vier een onduidelijk effect en één een negatief effect.
Deze verschillen zouden kunnen worden verklaard door
verschillen in inclusie van studies op basis van design (wel
of geen observationele studies), deelnemers (wel of geen
ex-rokers en e-sigaret gebruikers op baseline), de duur van
de vervolgmeting en het omgaan met missende gegevens.
• Een Cochrane systematische review uit 2016 vond op
basis van twee trials dat gebruik van e-sigaretten met
nicotine leidde tot iets meer stopsucces dan gebruik
van e-sigaretten zonder nicotine. De bewijskracht van
deze conclusie was laag en de auteurs hadden weinig
vertrouwen dat het geschatte effect gelijk zou blijven

wanneer er meer onderzoek beschikbaar zou komen. Er was
onvoldoende literatuur om de effectiviteit van e-sigaretten
en nicotinepleisters met elkaar te vergelijken (14).
• Een andere systematische review uit 2016 includeerde
grotendeels dezelfde studies als de Cochrane review en
vond ook aanwijzingen dat het gebruik van e-sigaretten
met nicotine de kans op stopsucces zou vergroten
in vergelijking met e-sigaretten zonder nicotine. In
vergelijking met andere stoppen-met-roken hulp was
er een lagere kans op stopsucces voor de e-sigaret als
hulpmiddel. Het kleine aantal onderzoeken waarop
de conclusie was gebaseerd en uitval van deelnemers
tijdens de onderzoeken maakt het bewijs te zwak om hier
algemene conclusies aan te verbinden (80).
• Een recente gerandomiseerde studie in het Verenigd
Koninkrijk vond dat e-sigaretten in combinatie met
individuele gedragsmatige ondersteuning door een lokale
zorgverlener leidde tot meer stoppen met roken (18% na
1 jaar) dan nicotine-vervangende middelen in combinatie
met dezelfde gedragsmatige ondersteuning (9,9% na 1
jaar) (81). Er zijn echter verschillende kanttekeningen te
plaatsen bij dit onderzoek waardoor de resultaten minder
veelbelovend zijn dan dat ze in eerste instantie lijken:
-	Onder de groep die stopte met behulp van de e-sigaret
gebruikte 80% na een jaar nog steeds de e-sigaret,
terwijl van de groep die stopte met behulp van nicotinevervangende middelen maar 9% deze na een jaar nog
gebruikte (81).
-	In Nederland ligt het succespercentage voor stoppen
met roken met behulp van nicotine-vervangende
middelen in combinatie met gedragsmatige
ondersteuning een stuk hoger, namelijk ongeveer 17%
(82). Ook bij andere vormen van stoppen-met-roken
interventies worden succespercentages gevonden
die vergelijkbaar zijn met het in de studie gevonden
succespercentage van 18% bij gebruik van e-sigaretten
(82). Bij deze “klassieke” vormen van nicotinevervanging en andere medicatie voldoet het middel aan
gegarandeerde farmaceutische kwaliteit.
-	In de (Nederlandse) praktijk is er geen standaard
ondersteuningsaanbod. Wie een e-sigaret koopt in een
vape shop met als doel om te stoppen met roken, krijgt
daarbij niet de ondersteuning zoals beschreven in de
studie hierboven.
Meer of minder stoppogingen
Er is discussie in de wetenschappelijke literatuur over
de vraag of gebruik van een e-sigaret is geassocieerd
met een toename aan stoppogingen of juist met minder
stoppogingen, omdat dual users ten onrechte kunnen menen
dat minder tabaksgebruik ook al gezondheidswinst zou
opleveren. Onderzoek naar deze vraag is lastig, omdat rokers
die (ook) een e-sigaret gaan gebruiken mogelijk een selecte
groep zijn die misschien het meest verslaafd is, al veel
mislukte stoppogingen achter de rug hebben of juist wegens
klachten door het roken het meest gemotiveerd zijn om te
stoppen met roken.
• Longitudinale studies in de Verenigde Staten vonden dat
(frequent) e-sigaret gebruik geassocieerd was met meer
stoppogingen onder verschillende groepen volwassenen
(83,84).

• Een cross-sectionele studie met gegevens van de
Eurobarometer onder 28 landen van de Europese Unie
vond daarentegen dat onder mensen die ooit hadden
gerookt, gebruikers van e-sigaretten minder vaak een
ex-roker van tabakssigaretten waren dan ooit rokers die
geen e-sigaret rookten (85).
• Het NASEM-rapport concludeert dat er matig bewijs
is uit observationele studies dat vaker gebruik van
e-sigaretten samengaat met een verhoogde kans op
stoppen met roken, en merkt daarbij op dat het bewijs
uit de verschillende observationele studies gemengd is en
verschillende kanten op wijst (2).
Terugval
De e-sigaret als stoppen met roken middel verhoogt
mogelijk de kans op terugval.
• Een observationele studie onder Engelse ex-rokers die
ten minste twee maanden gestopt waren vond dat nietdagelijkse e-sigaret gebruikers meer kans hadden om terug
te vallen dan ex-rokers die dagelijks de e-sigaret gebruikten
of ex-rokers die geen e-sigaret gebruikten. Het aantal
deelnemers aan dit onderzoek was echter beperkt (86).
• Twee longitudinale studies met een onderzoekspopulatie
representatief voor de Verenigde Staten vonden dat
e-sigaret gebruikers zowel meer kans hadden om te
stoppen met het roken van tabakssigaretten, als om weer
terug te vallen na hun stoppoging (87,88).
De e-sigaret als verslavend product
Het NASEM-rapport concludeert dat er aanzienlijk bewijs is
dat het gebruik van e-sigaretten leidt tot symptomen van
afhankelijkheid van e-sigaretten (2). Er is weinig onderzoek
gedaan naar stoppen met dampen van e-sigaretten (89).
Is de e-sigaret een geschikte methode om te stoppen met roken?
Internationaal zijn er grote verschillen in interpretatie van
de huidige literatuur (90). Verschillende landen kiezen voor
verschillende onderzoeken als het meest relevant voor hun
beleid.
• De European Public Health Association stelt dat e-sigaretten
niet aan te raden zijn als hulpmiddel bij het stoppen
met roken (66). Dit is onder andere gebaseerd op
het eerdergenoemde onderzoek met data van de
Eurobarometer dat concludeert dat e-sigaret gebruik
geassocieerd is met minder stoppogingen (85).
• Het Public Health England ziet e-sigaretten als een belangrijk
hulpmiddel om stoppen met roken te bevorderen. Zij
baseren dit voornamelijk op Engelse survey data naar
aantallen stoppogingen en stopsucces over de tijd. Deze
gegevens suggereren dat door gebruik van e-sigaretten
meer mensen succesvol zijn gestopt met roken dan als er
geen e-sigaretten zouden zijn geweest (91).
• De Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention
raden e-sigaretten niet aan als hulpmiddel bij het
stoppen met roken (92). Dit baseren zij onder andere
op eigen onderzoek waaruit blijkt dat veel volwassenen
die de e-sigaret gebruiken om te stoppen met roken niet
succesvol zijn en beide producten blijven gebruiken.
• In de Nederlandse Richtlijn Behandeling Tabaksverslaving
en Stoppen met Roken ondersteuning worden e-sigaretten
niet aangeraden als eerste keus middel om stoppen

met roken te ondersteunen. Eerste voorkeur hebben
stopmethoden waarvan de effectiviteit bekend en
bewezen is (gedragsondersteuning, eventueel aangevuld
met medicatie). Indien rokers al meerdere malen
geprobeerd hebben om te stoppen en overwegen om hier
nu een e-sigaret voor te gebruiken kunnen zorgverleners
hen hier wel in ondersteunen. Dual use wordt ontraden
en op termijn afbouwen van e-sigaretgebruik wordt sterk
geadviseerd. Aan zwangere vrouwen wordt gebruik van
de e-sigaret afgeraden vanwege onduidelijkheid over de
veiligheid en effectiviteit. Eenzelfde advies geldt voor
vrouwen die borstvoeding geven (82,93).
Overigens heeft het overstappen van tabakssigaretten
naar e-sigaretten, net als andere vormen van stoppen met
roken, gevolgen voor de dosering van medicatie. Roken
zorgt voor een versterking van een enzym (CYP1A2) dat
verantwoordelijk is voor de afbraak van verschillende
geneesmiddelen. Bij de overstap naar e-sigaretten valt
de versterking van dit enzym weg, wat kan leiden tot
ongewenst hoge concentraties van bepaalde geneesmiddelen
als de dosering niet wordt aangepast (94,95).
De e-sigaret als schade beperkende interventie (harm reduction)
Een klein deel van de rokers kan of wil niet stoppen met
roken. Een deel van hen lukt het wel om over te stappen op
de e-sigaret en geen tabakssigaretten meer te gebruiken.
Anderen gebruiken e-sigaretten naast conventionele
sigaretten (dual users).
• Als rokers volledig overstappen op e-sigaretten worden
zij in mindere mate blootgesteld aan schadelijke stoffen,
afgezien van nicotine en verschillende metalen, wat kan
zorgen voor minder negatieve gezondheidseffecten (2). De
effecten op de lange termijn zijn echter nog onduidelijk
(zie § Hoe schadelijk is de e-sigaret voor het individu) (2).
• De e-sigaret kan mogelijk bijdragen aan schadebeperking
wanneer ex-rokers het product inzetten om terugval
te voorkomen (96–98), maar er zijn ook studies die een
verband zien tussen dampen en weer beginnen met roken
(87,88,99).
• Hoewel dual users vaak minder tabak gebruiken dan
voorheen is er geen bewijs dat dual users minder risico
hebben op ziekte en sterfte dan rokers die alleen tabak
gebruiken (2). Sterker nog, dual use is mogelijk extra
schadelijk:
-	Er zijn aanwijzingen dat dual users een grotere
kans hebben op gezondheidsschade, bijvoorbeeld
door een hoger risico op een beroerte (60) en
luchtwegaandoeningen (61), dan mensen die alleen
tabakssigaretten of e-sigaretten gebruiken.
-	
Dual users kunnen aan grotere hoeveelheden nicotine
worden blootgesteld dan reguliere rokers. Twee studies
vonden dat dual users op een dag aan ongeveer 50%
meer nicotine werden blootgesteld dan reguliere rokers
(30,31).
Impact e-sigaret op volksgezondheid
Recent zijn er twee modelleringsstudies uitgevoerd naar de
impact van e-sigaretten op de volksgezondheid (2,100).
• Beide studies vonden dat wanneer e-sigaretten zorgen
voor meer mensen die blijvend stoppen met roken, de

effecten voor de volksgezondheid positief zijn op de korte
termijn.
• Doordat de potentiële gezondheidsschade voor jongeren
die door e-sigaretten beginnen met het gebruik van
tabakssigaretten pas later tot uiting komt, zijn de effecten
op de lange termijn minder positief en soms negatief.
• Als het aantal mensen dat stopt met het roken van
tabakssigaretten niet toeneemt, is er sprake van schade
voor de volksgezondheid op de korte èn lange termijn.
Omdat er nog onvoldoende gegevens zijn over de relatie
tussen het dampen van e-sigaretten en het roken van
tabakssigaretten op de lange termijn, en er nog veel
onduidelijk is over de schadelijkheid van e-sigaretten op de
lange termijn, is voorzichtigheid geboden. Op het moment
van schrijven groeit het aantal aanwijzingen waaruit blijkt
dat e-sigaretten minder veilig zijn dan eerder werd gedacht.
Uitgaande van het voorzorgsprincipe is de Nederlandse
volksgezondheid het meest gebaat bij beleid gericht op
ontmoediging van gebruik van de e-sigaret. Een belangrijk
argument daarbij is dat er verschillende bewezen effectieve,
en relatief veilige, stoppen-met-roken behandelingen
beschikbaar zijn. Het is in het belang van rokers om hen aan
te moedigen in eerste instantie deze methoden te gebruiken,
zoals beschreven in de Nederlandse Richtlijn Behandeling
Tabaksverslaving en Stoppen met Roken Ondersteuning.

WET- EN REGELGEVING E-SIGARET
De wet- en regelgeving rondom e-sigaretten verschilt
wereldwijd sterk en landen classificeren de e-sigaret op
uiteenlopende wijze: als tabaksproduct of tabaksgerelateerd
product, consumentenproduct, medisch hulpmiddel of
farmaceutisch product, of vergif/ gevaarlijke stof.

E-SIGARET EN TABAKSONTMOEDIGINGSBELEID
Een van de bezwaren genoemd door tegenstanders
van het gebruik van e-sigaretten is dat het dampen
van e-sigaretten de effectiviteit van bestaande
tabaksontmoedigingsmaatregelen kan ondermijnen.
• E-sigaretten zijn goedkoper dan tabaksproducten.
Het gebruik van de e-sigaret kost, inclusief apparaat,
vloeistof en onderhoud, ongeveer €1,50 per dag bij
gebruik vergelijkbaar met het roken van een pakje
sigaretten per dag (101,102). Indien rokers (deels)
overstappen op e-sigaretten wordt de impact van
accijnsverhogingen op tabaksgebruik ondermijnd
(15). Een mogelijke oplossing hiervoor zou kunnen
zijn om de accijns op e-sigaretten en e-vloeistof te
verhogen.
• Zoete smaakjes zorgen voor een toename van
de aantrekkelijkheid van het product en de
bereidheid om een e-sigaret te proberen (zie §
Aantrekkelijke smaakjes en vormgeving) (44). Het
reguleren van e-sigaretten met smaakjes zouden
de aantrekkelijkheid van de e-sigaret kunnen
verminderen. Finland heeft een verbod op e-vloeistof
met smaakjes anders dan tabak (§ Uitgelicht:
Regulering van de e-sigaret in Finland) (46). De
Verenigde Staten hebben een verbod uitgevaardigd
op cartridges voor podmods met smaakjes anders dan
tabak of menthol. Het verbod geldt niet voor losse
e-vloeistof met smaakjes, omdat het beleid gericht
is op preventie bij jongeren en de podmods het meest
populair zijn onder jongeren (47). In Nederland is er
geen verbod op e-sigaretten met smaakjes.
• Verdeeldheid binnen beleid, wetenschap en
gezondheidsorganisaties omtrent de rol die
de e-sigaret zou moeten innemen binnen
tabaksontmoedigingsbeleid leidt af van de
inspanningen rondom het versterken van
tabaksontmoedigingsbeleid. Ook kan de
geloofwaardigheid van organisaties voor de
algemene bevolking verminderen wanneer deze
elkaar tegenspreken (103).

Nederland
In Nederland is de tabakswetgeving vastgelegd in de Tabaksen Rookwarenwet uit 2016, die is gebaseerd op de Europese
Tabaksproductenrichtlijn (36). De regels voor de e-sigaret uit
de Europese Tabaksproductenrichtlijn zijn hierin verwerkt,
maar de Nederlandse regels gaan op een aantal punten
verder dan de Europese (zie tabel). In Nederland gelden
e-sigaretten als aanverwante producten. Ze mogen niet
verkocht worden aan mensen die jonger zijn dan 18 jaar, er
zijn eisen aan de veiligheid en reclame is alleen toegestaan
bij fysieke tabaks- of e-sigaretspeciaalzaken. Ook de
e-sigaret zonder nicotine valt onder de Nederlandse Tabaksen Rookwarenwet, zodat hiervoor dezelfde producteisen
gelden als voor e-sigaretten met nicotine. In 2020 is de
Tabaks- en Rookwarenwet voor het laatst aangepast (104).
De e-sigaret valt nu ook onder het rookverbod in publieke
ruimten. Handhaving vindt plaats door de Nederlandse
Voedsel en Warenautoriteit (NVWA).
De volgende regels die in Nederland gelden zijn onderdeel
van de Europese Tabaksproductenrichtlijn:
• De vloeistof in e-sigaretten die worden gereguleerd als
consumentenproducten mag maximaal 20 mg/ml nicotine
bevatten.
• Navulverpakkingen van e-vloeistof mogen een volume
van maximaal 10 ml hebben. Het navulreservoir van een
e-sigaret mag een volume van maximaal 2 ml hebben.
• E-sigaretten en navulbare patronen moeten voorzien
zijn van kindveilige sluitingen. E-sigaretten dienen een
constante dosis nicotine af te geven en verpakkingen
moeten naast gezondheidswaarschuwingen ook
ingrediëntinformatie bevatten.
• Producenten hebben een rapportageverplichting om
minimaal 6 maanden voordat ze een nieuw product op de
markt brengen gegevens aan te leveren, zoals informatie
over ingrediënten, emissies en toxicologische eigenschappen.
De volgende regels gelden in Nederland, maar zijn geen
onderdeel van de Europese Tabaksproductenrichtlijn:
• Verkoop van e-sigaretten met en zonder nicotine aan
jongeren onder de 18 jaar is verboden.
• Er moeten gezondheidswaarschuwingen op de verpakking
staan en er moet een bijsluiter worden toegevoegd met
aanwijzingen over gebruik van het product (afgeraden
voor jongeren en niet-rokers, indien van toepassing
instructies over navullen), aanwijzingen voor opslag van
het product, waarschuwingen voor risicogroepen (zwangere
vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven, mensen met
longaandoeningen, kanker of hart- en vaatziekten),
informatie over mogelijke schadelijke effecten, verslaving
en toxiciteit en informatie van de producent.
• De bestaande regelgeving met betrekking tot promotie en
reclame voor tabaksproducten geldt ook voor e-sigaretten.

Regulering volgens Europese
Tabaksproductenrichtlijn

Regulering volgens Nederlandse Tabaksen rookwarenwet

Wettelijk kader

Tabaksgerelateerd product

Aanverwant product

Leeftijdsgrens

Geen regels

18 jaar

Promotie en reclame

Geen regels

Reclame en promotie zijn verboden,
met uitzondering van gevelreclame door
speciaalzaken

Rookverbod

Geen regels

Vanaf 2020 vallen e-sigaretten met en
zonder nicotine onder het rookverbod

Verpakking

Gezondheidswaarschuwing en bijsluiter

Producteisen

Navulverpakkingen van e-vloeistof mogen een volume van maximaal 10 ml hebben.
Het navulreservoir van een e-sigaret mag een volume van maximaal 2 ml hebben. De
concentratie nicotine in e-vloeistof mag maximaal 20mg/ml zijn.

Smaakjes

Toegestaan

Rapportageverplichting

Minimaal 6 maanden voor het op de markt brengen van product moeten productgegevens
gerapporteerd worden.

Europese Unie
De Tabaksproductenrichtlijn (voor tabak en
tabaksgerelateerde producten) heeft tot doel de
interne markt voor tabaksproducten en aanverwante
producten beter te laten functioneren, met wettelijke
en bestuursrechtelijke bepalingen over de productie,
presentatie en verkoop van tabaks- en aanverwante
producten (36). Ondanks de fundamentele vrijheid in de
Europese Unie van vrij verkeer van goederen, wordt in de
Tabaksproductenrichtlijn uitgegaan van een hoog niveau
van bescherming van de volksgezondheid, met name voor
jongeren. De Tabaksproductenrichtlijn voorziet niet in
totaalharmonisatie, waardoor lidstaten de mogelijkheid
hebben over een aantal onderwerpen zelf regels te stellen.
Zo staat het lidstaten vrij om smaakstoffen in e-sigaretten
te verbieden en leeftijdsgrenzen in te voeren (34). Ook
kunnen landen ervoor kiezen de e-sigaret te reguleren
als een geneesmiddel of een medisch hulpmiddel, ofwel
omdat dit uit de functie van nicotine volgt (het ontspant
of stimuleert), ofwel omdat het als hulpmiddel bij stoppen
met roken wordt aangeboden (105). Hoewel in het Verenigd
Koninkrijk één product geautoriseerd is als stoppen-metroken hulpmiddel (16), is er op het moment van schrijven
in geen enkel land een e-sigaret op de markt als medisch
hulpmiddel. De Tabaksproductenrichtlijn wordt de komende
tijd geëvalueerd.

Uitgelicht: Regulering van de e-sigaret in Finland
Finland heeft zich als doel gesteld om in 2030 volledig vrij
te zijn van tabak en tabak-gerelateerde producten. Daarom
worden e-sigaretten in Finland streng gereguleerd. Zo
zijn e-sigaretten met smaken anders dan die van tabak
verboden om dampen minder aantrekkelijk te maken voor
jongeren en vanwege de potentiele gezondheidsrisico’s van
smaakstoffen. Ook is er een verbod op marketing en verkoop
op afstand (inclusief online verkoop) van e-sigaretten.
Verder wordt de toegang tot e-sigaretten beperkt doordat
slechts 5% van de tabaksverkooppunten toestemming heeft
om nicotinehoudende e-vloeistoffen te verkopen (46).
Buiten de Europese Unie
Buiten de Europese Unie varieert de status van de
e-sigaret van verboden tot niet nader gereguleerd. De
e-sigaret is ondergebracht in verschillende wettelijk
kaders, als (afgeleid) tabaksproduct, medisch hulpmiddel/
geneesmiddel, of consumptieartikel (genotsmiddel). De
regelgeving rond de e-sigaret verandert voortdurend; een
actueel landenoverzicht veroudert daarom snel.
• Het ITC Project verdeelde 14 landen in vier categorieën op
basis van hun e-sigaret beleid (106):
-	Zeer beperkende regulering: In Australië, Uruguay
en Brazilië mogen e-sigaretten niet worden verkocht.
Dit wordt streng gehandhaafd. Deze landen wijzen
op het gebrek aan wetenschappelijke bewijs voor de

werkzaamheid als stoppen-met-roken behandeling en
op het ontbreken van een garantie op de veiligheid van
het product (105). In Australië wordt nicotine wettelijk
gezien als gif en is de verkoop van nicotine bevattende
e-vloeistoffen verboden.
-	Beperkende regulering: In Nieuw-Zeeland, Canada,
Mexico en Maleisië mogen e-sigaretten officieel
niet verkocht worden, maar zijn ze door beperkte
handhaving wel beschikbaar.
-	Minder beperkende regulering: In Nederland, het
Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Zuid-Korea
mogen e-sigaretten worden verkocht en onder bepaalde
(beperkte) omstandigheden is promotie toegestaan.
-	Geen regulering: In Bangladesh, China en Zambia is er
geen wet- en regelgeving voor e-sigaretten.

BEPERKINGEN EN KENNISLACUNES
Er zijn veel beperkingen van de huidige beschikbare
literatuur over de e-sigaret. Ook zijn er nog veel
onderwerpen nog onvoldoende onderzocht om definitieve
conclusies te kunnen trekken (2).
Beperkingen van de huidige literatuur
• Doordat de e-sigaret relatief kort op de markt is, is er nog
weinig bekend over de lange termijn gevolgen van het
gebruik van e-sigaretten. Ook zijn er veel verschillende
modellen e-sigaret, e-vloeistoffen en gebruikspatronen.
Veel studies kampen met kleine aantallen en ook
gebruiken de meeste studies een eigen onderzoeksopzet
waardoor onderling vergelijken moeilijk is. Bovendien
worden vaak de effecten van aparte bestanddelen
bestudeerd, zodat geen zicht wordt verkregen in welke
mate effecten elkaar beïnvloeden. Hierdoor is het slecht
mogelijk om de schadelijkheid te bepalen en te vergelijken
met tabakssigaretten.
• In een substantieel deel van de studies wordt geen
onderscheid gemaakt in de duur van de blootstelling
(eenmalig, maanden of jaren). Onderzoek dat heeft
plaatsgevonden in jonge e-sigaret gebruikers zal geen
ziekten vinden die zich pas op latere leeftijd openbaren,
zoals hart- en vaatziekten en kanker.
• Doordat de meeste e-sigaret gebruikers (ex-)rokers
zijn kunnen de afzonderlijke gezondheidseffecten van
het roken van tabakssigaretten en het dampen van
e-sigaretten lastig onderzocht worden.
• Het is niet altijd duidelijk of de gevonden klinische
verschijnselen in e-sigaret gebruikers en dual users komen
door de e-sigaret of al bestonden, en reden waren voor een
roker om (gedeeltelijk) over te stappen op de e-sigaret.
• Doordat de blootstellingsmethoden bij in vitro en
dieronderzoek anders zijn dan bij dampen door mensen
is het lastig om resultaten hiervan te vertalen naar de
effecten van dampen. Zo wordt in dieronderzoek met
damp in de kooi het hele lijf blootgesteld en dat kan zowel
een hogere als lagere blootstelling geven dan bij inhalatie
door de mens. In onderzoek op cellijnen worden vloeistofoplossingen gebruikt in plaats van aerosols.
• Het is (nog) niet mogelijk om de totale impact van de
e-sigaret op de volksgezondheid te bepalen.

-	Het is aannemelijk dat het gebruik van e-sigaretten een
opstap kan zijn voor jongeren om te gaan roken, maar
voor hoeveel jongeren dat opgaat is onduidelijk.
-	Er is beperkt onderzoek beschikbaar op basis waarvan
betrouwbare uitspraken gedaan kunnen worden over de
relatieve effectiviteit van de e-sigaret als stoppen met
roken hulpmiddel ten opzichte van andere stoppenmet-roken behandelingen.
-	Over de omvang van de intrinsieke schadelijkheid van
de e-sigaret voor nooit-rokers, dual users en ex-rokers
met en zonder aan roken gerelateerde klachten is
onvoldoende bekend.
Een greep uit de onderwerpen waar meer onderzoek naar nodig is
• Onderzoek naar productkenmerken van de e-sigaret en
samenstelling van de e-vloeistof:
-	Onderzoek naar de stabiliteit van de e-vloeistof en
bijproducten die ontstaan bij verhitting.
-	Ontwikkeling van standaard methoden voor het meten
van deeltjes en chemicaliën in de e-sigaret damp.
• Onderzoek naar de schadelijkheid van de e-sigaret voor
het individu:
-	Onderzoek naar en ontwikkeling van standaard
protocollen waarmee het dampen van verschillende
e-sigaretten met verschillende damppatronen met
elkaar kan worden vergeleken op een manier die
vergelijkbaar is met de realiteit.
-	Onderzoek naar en ontwikkeling van modellen voor
onderzoek met cellen en dieren die relevant zijn voor de
realiteit van het dampen.
-	Onderzoek naar de lange termijneffecten van
blootstelling via inhalatie van onderdelen van de
e-sigaret damp door dieren om gezondheidsrisico’s te
bepalen.
-	Onderzoek naar de korte- en lange termijn effecten
van (chronisch) e-sigaret gebruik op mondgezondheid,
(voorlopers van) hart- en vaatziekten, kanker,
luchtwegaandoeningen en andere aandoeningen onder
realistische omstandigheden bij gezonde mensen en
mensen met al bestaande aandoeningen.
-	Onderzoek naar effecten van e-sigaret gebruik bij
zwangerschap voor de moeder en het kind.
-	Onderzoek naar de effecten van e-sigaret gebruik op
nicotineverslaving onder jongeren, volwassenen en
jongvolwassenen.
-	Ontwikkeling van gestandaardiseerde vragenlijsten
over gebruik, verslaving en productkenmerken van
e-sigaretten.
• Onderzoek naar de schadelijkheid van de e-sigaret voor de
omgeving:
-	Onderzoek de impact van e-sigaret gebruik op
tweede- en derdehands dampen bij onder andere
kinderen, zwangere vrouwen, mensen met hart- en
ademhalingsproblemen en werknemers van vape shops.
-	Ontwikkeling van een systeem om data over ongevallen,
vergiftigingen en andere schade veroorzaakt door
e-sigaretten te monitoren.
• Onderzoek naar de impact van de e-sigaret op
volksgezondheid:
-	Aanpassen van bestaande epidemiologische cohort
studies zodat e-sigaret gebruik gemonitord kan

worden, bijvoorbeeld door extra e-sigaret gebruikers te
rekruteren.
-	Onderzoek naar de invloed van e-sigaret gebruik op het
gebruik van tabakssigaretten, bijvoorbeeld door een
populatie kinderen voor zeer lange tijd te volgen.
-	Onderzoek naar de rol van e-sigaretten als hulpmiddel
bij het stoppen met roken met een gerandomiseerde
studie met voldoende power waarin e-sigaretten worden
vergeleken met bewezen effectieve stoppen met roken
hulp.
-	Onderzoek naar de rol van e-sigaretten als hulpmiddel
bij het stoppen met roken onder specifieke groepen die
meer roken of die minder gebruik maken van bewezen
effectieve stoppen met roken hulp.
-	Onderzoek naar de rol van e-sigaretten als
hulpmiddel bij het stoppen met roken met een
vergelijking van verschillende e-sigaretten met diverse
productkenmerken.
-	Onderzoek naar factoren die de aantrekkelijkheid
van e-sigaretten verhogen, bijvoorbeeld marketing,
verkooppunten, verpakking, naamgeving en
samenstelling van de e-vloeistof.

CONCLUSIE
Er zijn veel beperkingen in het beschikbare onderzoek
naar de e-sigaret. Ook zijn nog veel onderwerpen niet
voldoende onderzocht om een gebalanceerd eindoordeel
te kunnen vellen over het netto volksgezondheidseffect
van de e-sigaret. Wel is duidelijk dat e-sigaretten minder
veilig zijn dan eerder werd gedacht. Uitgaande van het
voorzorgsprincipe is de Nederlandse volksgezondheid het
meest gebaat bij ontmoediging van de e-sigaret en het
beperken van het gebruik tot de groep rokers die het echt
niet lukt om te stoppen met roken met bewezen effectieve
hulpmiddelen.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.
18.

19.
20.

21.
22.
23.

24.

25.

BRONNEN
1.
2.
3.
4.
5.

6.

7.
8.
9.

10.

CBS i.s.m. Trimbos-instituut en RIVM. Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor. 2018.
The National Academies of Science, Engineering, and Medicine.
Public Health Consequences of E-Cigarettes. Washington, DC; 2018.
Balbo S, Stepanov I. The Wild West of E-Cigarettes. Chemical
Research in Toxicology. 2018;823–4.
Aveyard P, Arnott D, Johnson KC. Should we recommend e-cigarettes
to help smokers quit? BMJ. 2018;361.
Willemsen MC, Croes EA, Kotz D, van Schayck OCP. De elektronische
sigaret. Gebruik, gezondheidsrisico’s, en effectiviteit als
stopmethode. Ned Tijdschr Geneeskd. 2015;159(35).
Brady BR, De La Rosa JS, Nair US, Leischow SJ. Electronic cigarette
policy recommendations: A scoping review. Am J Health Behav. 2019
Jan 1;43(1):8–104.
The Lancet. E-cigarettes: time to realign our approach? Lancet.
2019;394(10206):1297.
Rimmer A, Iacobucci G. Vaping: CDC investigation continues after
patient dies from severe lung injuries. BMJ. 2019 Aug 29;366:l5320.
Layden JE, Ghinai I, Pray I, Kimball A, Layer M, Tenforde M, et
al. Pulmonary Illness Related to E-Cigarette Use in Illinois and
Wisconsin - Preliminary Report. N Engl J Med. 2019 Sep 6;
Blount BC, Karwowski MP, Shields PG, Morel-Espinosa M, ValentinBlasini L, Gardner M, et al. Vitamin E Acetate in BronchoalveolarLavage Fluid Associated with EVALI. N Engl J Med. 2019 Dec
20;NEJMoa1916433.

26.

27.

28.
29.

30.

31.

32.

Geels M. Longartsen willen totaalverbod op e-sigaretten in
Nederland. NRC [Internet]. 2019;1. Available from: https://www.
nrc.nl/nieuws/2019/10/07/longartsen-willen-totaalverbod-op-esigaretten-in-nederland-a3975851
Visser WF, Geraets L, Klerx W, Hernandez L, Croes E, Schwillens
P, et al. De gezondheidsrisico’s van e-sigaret gebruik [Internet].
2014. Available from: https://www.rivm.nl/bibliotheek/
rapporten/2014-0143.pdf
Visser W, Geraets L, Bos P, Ramlal R, Fokkens P, Klerx W, et al. De
gezondheidsrisico’s van e-sigaretten voor omstanders [Internet].
Bilthoven; 2016. Available from: https://www.rivm.nl/publicaties/
gezondheidsrisicos-van-e-sigaretten-voor-omstanders
Hartmann-Boyce J, Mcrobbie H, Bullen C, Begh R, Stead LF, Hajek P.
Electronic cigarettes for smoking cessation. Cochrane Database Syst
Rev. 2016 Sep 13;2016(9):420–6.
Frieden TR, Jaffe HW, Richards CL, Iademarco MF. E-Cigarette Use
Among Youth and Young Adults. A Report of the Surgeon General.
[Internet]. Vol. 63, Mmwr. Atlanta; 2014 [cited 2019 Nov 7]. Available
from: http://nccd.cdc.gov/gtssdata/default/default.aspx.
McNeill A, Brose LS, Calder R, Bauld L, Robson D. Evidence review
of e-cigarettes and heated tobacco products 2018. Public Heal
Engl [Internet]. 2018;1–243. Available from: https://www.gov.
uk/government/publications/e-cigarettes-and-heated-tobaccoproducts-evidence-review
Trimbos-instituut i.s.m. CBS en RIVM. LSM-A Middelen/
Leefstijlmonitor. 2018.
Stevens G, Dorsselaer S Van, Boer M, Roos S De, Duinhof E, Bogt T,
et al. HBSC 2017 Gezondheid en Welzijn van Jongeren in Nederland
[Internet]. Utrecht; 2017. Available from: https://hbsc-nederland.nl/
wp-content/uploads/2018/09/Rapport-HBSC-2017.pdf
Tuithof M, van Dorsselaer S, Monshouer K. Middelengebruik onder
studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2017. 2018.
TNS political & social. Special Eurobarometer 458: Attitudes of
Europeans towards tobacco and electronic cigarettes [Internet].
2017. Available from: file:///C:/Users/Charis Girvalaki/Downloads/
ebs_458_sum_en.pdf
ITC Project. About ITC [Internet]. 2019 [cited 2020 Jan 8]. Available
from: https://itcproject.org/about
Brown CJ, Cheng JM. Electronic cigarettes: Product characterization
and design considerations. Tob Control. 2014;23:ii4–10.
Ramamurthi D, Chau C, Jackler RK. JUUL and other stealth
vaporisers: Hiding the habit from parents and teachers. Tobacco
Control. 2018;
Keamy-Minor E, McQuoid J, Ling PM. Young adult perceptions of JUUL
and other pod electronic cigarette devices in California: A qualitative
study. BMJ Open. 2019 Apr 1;9(4):e026306.
Okawa S, Tabuchi T, Miyashiro I. Who Uses E-cigarettes and Why?
E-cigarette Use among Older Adolescents and Young Adults in Japan:
JASTIS Study. J Psychoactive Drugs. 2020 Dec 31;52(1):37–45.
Talih S, Salman R, El-Hage R, Karam E, Karaoghlanian N, El-Hellani
A, et al. Characteristics and toxicant emissions of JUUL electronic
cigarettes. Tob Control. 2019 Feb 11;28(6):678–80.
Havermans A, Krüsemann EJZ, Pennings J, De Graaf K,
Boesveldt S, Talhout R. Nearly 20 000 e-liquids and 250 unique
flavour descriptions: An overview of the Dutch market based
on information from manufacturers. Tob Control. 2019 Nov
4;tobaccocontrol-2019-055303.
Chun LF, Moazed F, Calfee CS, Matthay MA, Gotts JE. Pulmonary toxicity
of e-cigarettes. Am J Physiol Cell Mol Physiol. 2017;313(2):L193–206.
World Health Organization. Addiction to Nicotine. In: Gender,
women and the tobacco epidemic [Internet]. Geneva; Available from:
https://www.who.int/tobacco/publications/gender/en_tfi_gender_
women_addiction_nicotine.pdf
Shahab L, Goniewicz ML, Blount BC, Brown J, McNeill A, Udeni Alwis
K, et al. Nicotine, carcinogen, and toxin exposure in long-Term
e-cigarette and nicotine replacement therapy users. Ann Intern Med.
2017 Mar 21;166(6):390–400.
Goniewicz ML, Smith DM, Edwards KC, Blount BC, Caldwell KL, Feng
J, et al. Comparison of Nicotine and Toxicant Exposure in Users of
Electronic Cigarettes and Combustible Cigarettes. JAMA Netw Open.
2018 Dec 14;1(8):e185937.
England LJ, Bunnell RE, Pechacek TF, Tong VT, McAfee TA. Nicotine
and the Developing Human: A Neglected Element in the Electronic
Cigarette Debate. Vol. 49, American Journal of Preventive Medicine.
2015. p. 286–93.

33.

34.

35.
36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.
43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.
50.

51.

52.

53.
54.

National Center for Chronic Disease Prevention and Health
Promotion (US) Office on Smoking and Health. The Health
Consequences of Smoking—50 Years of Progress. The Health
Consequences of Smoking—50 Years of Progress: A Report of the
Surgeon General. 2014.
Mayer B. How much nicotine kills a human? Tracing back the
generally accepted lethal dose to dubious self-experiments in the
nineteenth century. Vol. 88, Archives of Toxicology. Springer; 2014. p.
5–7.
Niesink R, Croes E. Nicotine: farmacologische en toxicologische
aspecten. Verslaving. 2014 Mar;10(1):55–67.
European Commission. European Tobacco Products Directive
(2014/40/EU) [Internet]. Available from: https://ec.europa.eu/health/
tobacco/products/revision
Goldenson NI, Leventhal AM, Simpson KA, Barrington-Trimis JL. A
Review of the Use and Appeal of Flavored Electronic Cigarettes. Curr
Addict Reports. 2019 Jun;6(2):98–113.
Romijnders KAGJ, Krüsemann EJZ, Boesveldt S, de Graaf K, de Vries
H, Talhout R. E-liquid flavor preferences and individual factors
related to vaping: A survey among dutch never-users, smokers, dual
users, and exclusive vapers. Int J Environ Res Public Health. 2019
Nov 22;16(23):4661.
DeVito EE, Krishnan-Sarin S. E-cigarettes: Impact of E-Liquid
Components and Device Characteristics on Nicotine Exposure. Curr
Neuropharmacol. 2017;15(4):438–59.
Romijnders KAGJ, Osch L van, Vries H de, Talhout R. Perceptions
and reasons regarding e-cigarette use among users and non-users:
A narrative literature review. Vol. 15, International Journal of
Environmental Research and Public Health. 2018.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Smaakstoffen in
tabaks- en aanverwante producten [Internet]. Bilthoven; 2018.
Available from: https://www.rivm.nl/documenten/smaakstoffentabaksproducten-factsheet
Gotts JE, Jordt SE, McConnell R, Tarran R. What are the respiratory
effects of e-cigarettes? BMJ. 2019 Sep 30;366:l5275.
Gaur S, Agnihotri R. Health Effects of Trace Metals in Electronic
Cigarette Aerosols—a Systematic Review. Biological Trace Element
Research Humana Press Inc.; Apr 15, 2019 p. 295–315.
Meernik C, Baker HM, Kowitt SD, Ranney LM, Goldstein AO. Impact
of non-menthol flavours in e-cigarettes on perceptions and use: an
updated systematic review. BMJ Open. 2019 Oct 1;9(10).
Du P, Fan T, Yingst J, Veldheer S, Hrabovsky S, Chen C, et al. Changes
in E-Cigarette Use Behaviors and Dependence in Long-term
E-Cigarette Users. Am J Prev Med. 2019 Jul;
Ollila E. See you in court: Obstacles to enforcing the ban on
electronic cigarette flavours and marketing in Finland. Tob Control.
2019 Oct 21;
US Food and Drug Administration, Center for Tobacco Products.
Enforcement Priorities for Electronic Nicotine Delivery Systems
(ENDS) and Other Deemed Products on the Market Without
Premarket Authorization: Guidance for Industry [Internet]. 2019
[cited 2020 Jan 8]. Available from: https://www.fda.gov/tobaccoproducts/productsDepartment of Health U, Services H, for Disease Control C, Center for
Chronic Disease Prevention N, Promotion H, on Smoking O. Smoking
Cessation: A Report of the Surgeon General.
Fairchild AL, Bayer R, Lee JS. The e-cigarette debate: What counts as
evidence? Am J Public Health. 2019 Jul 1;109(7):1000–6.
Pisinger C, Godtfredsen N, Bender AM. A conflict of interest is
strongly associated with tobacco industry–favourable results,
indicating no harm of e-cigarettes. Preventive Medicine Academic
Press Inc.; Feb 1, 2019 p. 124–31.
McNeill A, Brose LS, Calder R, Hitchman SC, Hajek P, H M.
E-cigarettes: an evidence update [Internet]. Public Health England.
London; 2015. Available from: https://www.gov.uk/government/
publications/e-cigarettes-an-evidence-update
Nutt DJ, Phillips LD, Balfour D, Curran HV, Dockrell M, Foulds J, et
al. Estimating the harms of nicotine-containing products using the
MCDA approach. Eur Addict Res. 2014;20(5):218–25.
Gornall J. Public health England’s troubled trail. BMJ. 2015 Nov 3;351.
Centers for Disease Control and Prevention. Outbreak of Lung Injury
Associated with the Use of E-Cigarette, or Vaping, Product [Internet].
2020 [cited 2020 Apr 14]. Available from: https://www.cdc.gov/
lunginjury

55.

56.

57.

58.

59.

60.
61.

62.

63.

64.

65.

66.

67.

68.

69.

70.

71.

72.

73.

Caporale A, Langham MC, Guo W, Johncola A, Chatterjee S, Wehrli
FW. Acute effects of electronic cigarette aerosol inhalation on
vascular function detected at quantitative MRI. Radiology. 2019
Oct;293(1):97–106.
Kennedy CD, van Schalkwyk MCI, McKee M, Pisinger C. The
cardiovascular effects of electronic cigarettes: A systematic review
of experimental studies. Preventive Medicine Academic Press Inc.;
Oct 1, 2019 p. 105770.
Olfert IM, De Vallance E, Hoskinson H, Branyan KW, Clayton S,
Pitzer CR, et al. Chronic exposure to electronic cigarettes results in
impaired cardiovascular function in mice. J Appl Physiol. 2018 Mar
1;124(3):573–82.
Buchanan ND, Grimmer JA, Tanwar V, Schwieterman N, Mohler PJ,
Wold LE. Cardiovascular risk of electronic cigarettes: A review of
preclinical and clinical studies. Vol. 116, Cardiovascular Research.
2020. p. 40–50.
Qasim H, Karim ZA, Silva-Espinoza JC, Khasawneh FT, Rivera JO,
Ellis CC, et al. Short-term E-cigarette exposure increases the risk of
thrombogenesis and enhances platelet function in mice. J Am Heart
Assoc. 2018 Aug 1;7(15).
Parekh T, Pemmasani S, Desai R. Risk of Stroke With E-Cigarette and
Combustible Cigarette Use in Young Adults. Am J Prev Med. 2020 Jan;
Bhatta DN, Glantz SA. Association of E-Cigarette Use With
Respiratory Disease Among Adults: A Longitudinal Analysis. Am J
Prev Med [Internet]. 2019 Dec 11 [cited 2019 Dec 23]; Available from:
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/31859175
Osei AD, Mirbolouk M, Orimoloye OA, Dzaye O, Uddin SMI, Benjamin
EJ, et al. Association Between E-Cigarette Use and Cardiovascular
Disease Among Never and Current Combustible-Cigarette Smokers.
Am J Med. 2019 Aug 1;132(8):949-954.e2.
Wang JB, Olgin JE, Nah G, Vittinghoff E, Cataldo JK, Pletcher MJ, et
al. Cigarette and e-cigarette dual use and risk of cardiopulmonary
symptoms in the Health eHeart Study. PLoS One [Internet]. 2018 Jul 1
[cited 2020 Apr 14];13(7):e0198681. Available from: http://www.ncbi.
nlm.nih.gov/pubmed/30044773
National Center for Chronic Disease Prevention and Health
Promotion (US) Office on Smoking and Health. E-Cigarette Use
Among Youth and Young Adults [Internet]. E-Cigarette Use Among
Youth and Young Adults: A Report of the Surgeon General. Centers
for Disease Control and Prevention (US); 2016 [cited 2020 Apr 14].
Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30869850
World Health Organization. Electronic Nicotine Delivery Systems
and Electronic Non-Nicotine Delivery Systems (ENDS/ENNDS)
[Internet]. UCSF: Center for Tobacco Control Research and
Education. [cited 2020 Apr 14]. Available from: https://escholarship.
org/uc/item/2f65f2j5
European Public Health Association. Facts and fiction on e-cigs
[Internet]. 2018. Available from: https://eupha.org/repository/
advocacy/EUPHA_facts_and_fiction_on_e-cigs.pdf
Zainol Abidin N, Zainal Abidin E, Zulkifli A, Karuppiah K, Syed Ismail
SN, Amer Nordin AS. Electronic cigarettes and indoor air quality:
A review of studies using human volunteers. Vol. 32, Reviews on
Environmental Health. 2017. p. 235–44.
Marcham CL, Springston JP. Electronic cigarettes in the indoor
environment. Rev Environ Health [Internet]. 2019 Jun 26 [cited 2019
Jul 1];34(2):105–24. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/
pubmed/31112510
Palmisani J, Di Gilio A, Palmieri L, Abenavoli C, Famele M, Draisci R,
et al. Evaluation of Second-Hand Exposure to Electronic Cigarette
Vaping under a Real Scenario: Measurements of Ultrafine Particle
Number Concentration and Size Distribution and Comparison with
Traditional Tobacco Smoke. Toxics. 2019 Nov 25;7(4):59.
Hess IMR, Lachireddy K, Capon A. A systematic review of the health
risks from passive exposure to electronic cigarette vapour. Public
Heal Res Pract. 2016;26(2).
Visser WF, Klerx WN, Cremers HWJM, Ramlal R, Schwillens PL,
Talhout R. The health risks of electronic cigarette use to bystanders.
Int J Environ Res Public Health. 2019 May 1;16(9).
NVWA. E-liquids: Product- en verpakkingseisen [Internet]. 2016.
Available from: https://www.nvwa.nl/onderwerpen/e-sigaret/
documenten/consument/eten-drinken-roken/roken/e-sigaret/
resultaten-product--en-verpakkingseisen-e-liquids-2016
West R, Proudfoot H, Beard E, Brown J. Trends in electronic cigarette
use in England - October 11, 2019 [Internet]. Available from: http://
www.smokinginengland.info/latest-statistics/

74.

75.

76.

77.

78.

79.

80.

81.

82.

83.

84.

85.

86.

87.

88.

89.

90.

91.

92.

93.
94.

Romijnders KAGJ, van Osch L, de Vries H, Talhout R. A deliberate
choice? Exploring the decision to switch from cigarettes to
E-cigarettes. Int J Environ Res Public Health. 2019;16(4).
Berry KM, Fetterman JL, Benjamin EJ, Bhatnagar A, Barrington-Trimis
JL, Leventhal AM, et al. Association of Electronic Cigarette Use With
Subsequent Initiation of Tobacco Cigarettes in US Youths. JAMA
Netw open. 2019 Feb 1;2(2):e187794.
Soneji S, Barrington-Trimis JL, Wills TA, Leventhal AM, Unger JB,
Gibson LA, et al. Association between initial use of e-cigarettes and
subsequent cigarette smoking among adolescents and young adults
a systematic review and meta-analysis. Vol. 171, JAMA Pediatrics.
American Medical Association; 2017. p. 788–97.
Goriounova NA, Mansvelder HD. Nicotine exposure during
adolescence leads to short- and long-term changes in spike timingdependent plasticity in rat prefrontal cortex. J Neurosci. 2012 Aug
1;32(31):10484–93.
Chaffee BW, Watkins SL, Glantz SA. Electronic cigarette use
and progression from experimentation to established smoking.
Pediatrics. 2018 Apr 1;141(4).
Chien YN, Gao W, Sanna M, Chen PL, Chen YH, Glantz S, et al.
Electronic cigarette use and smoking initiation in Taiwan: Evidence
from the first prospective study in Asia. Int J Environ Res Public
Health. 2019 Apr 1;16(7).
El Dib R, Suzumura EA, Akl EA, Gomaa H, Agarwal A, Chang Y, et al.
Electronic nicotine delivery systems and/or electronic non-nicotine
delivery systems for tobacco smoking cessation or reduction: A
systematic review and meta-analysis. Vol. 7, BMJ Open. 2017.
Hajek P, Phillips-Waller A, Przulj D, Pesola F, Smith KM, Bisal N, et al.
A Randomized Trial of E-Cigarettes versus Nicotine-Replacement
Therapy. N Engl J Med. 2019 Feb 14;380(7):629–37.
Trimbos-instituut, Nederlands Huisartsen Genootschap. Richtlijn
behandeling van tabaksverslaving en stoppen met roken
ondersteuning [Internet]. 2016. Available from: www.trimbos.nl/
webwinkel.
Johnson L, Ma Y, Fisher SL, Ramsey AT, Chen L-S, Hartz SM, et al.
E-cigarette Usage Is Associated With Increased Past-12-Month Quit
Attempts and Successful Smoking Cessation in Two US Population–
Based Surveys. Nicotine Tob Res. 2019 Sep 19;21(10):1331–8.
Levy DT, Yuan Z, Luo Y, Abrams DB. The relationship of e-cigarette
use to cigarette quit attempts and cessation: Insights from a
large, nationally representative U.S. Survey. Nicotine Tob Res.
2018;20(8):931–9.
Kulik MC, Lisha NE, Glantz SA. E-cigarettes Associated With
Depressed Smoking Cessation: A Cross-sectional Study of 28
European Union Countries. Am J Prev Med. 2018 Apr 1;54(4):603–9.
Brose LS, Bowen J, McNeill A, Partos TR. Associations between vaping
and relapse to smoking: Preliminary findings from a longitudinal
survey in the UK. Harm Reduct J. 2019 Dec 30;16(1):76.
Dai H, Leventhal AM. Association of electronic cigarette vaping and
subsequent smoking relapse among former smokers. Drug Alcohol
Depend. 2019 Jun 1;199:10–7.
Verplaetse TL, Moore KE, Pittman BP, Roberts W, Oberleitner LM,
Peltier MKR, et al. Intersection of E-Cigarette Use and Gender on
Transitions in Cigarette Smoking Status: Findings Across Waves 1
and 2 of the Population Assessment of Tobacco and Health Study.
Nicotine Tob Res. 2019 Jan 4;21(10):1423–8.
Rosen RL, Steinberg ML. Interest in Quitting E-cigarettes Among
Adults in the United States. Nicotine Tob Res [Internet]. 2019 Apr 23
[cited 2020 Feb 13]; Available from: https://academic.oup.com/ntr/
advance-article/doi/10.1093/ntr/ntz062/5476434
Chapman S, Bareham D, Maziak W. The gateway effect of
e-cigarettes: Reflections on main criticisms. Vol. 21, Nicotine and
Tobacco Research. Oxford University Press; 2019. p. 695–8.
Beard E, West R, Michie S, Brown J. Association of prevalence of
electronic cigarette use with smoking cessation and cigarette
consumption in England: a time series analysis between 2006 and
2017. Addiction. 2019 Dec 4;add.14851.
Centers for Disease Control and Prevention. About Electronic
Cigarettes (E-Cigarettes) [Internet]. [cited 2020 Jan 8]. Available from:
https://www.cdc.gov/tobacco/basic_information/e-cigarettes/aboute-cigarettes.html#e-cigarettes-help-adults-quit-cigarettes
Chavannes NH, Meijer E, Brandjes L, Croes EA, Drenthen T, van Essen
G, et al. Zorgstandaard Tabaksverslaving. 2019.
Berm EJJ, Ruijsbroek R, Loonen AJM, Goethals KR, Wilffert B, Van
Hasselt F. Overstap op e-sigaret beïnvloedt medicijnconcentratie.
Ned Tijdschr Geneeskd. 2015;159(A9090).

95.

Burger DM. Invloed van roken op farmacokinetiek van medicijnen.
Ned Tijdschr Geneeskd [Internet]. 2017 [cited 2020 Jan 7];161(D939).
Available from: https://www.ntvg.nl/artikelen/invloed-van-roken-opfarmacokinetiek-van-medicijnen/artikelinfo
96. Notley C, Ward E, Dawkins L, Holland R, Jakes S. Vaping as an
alternative to smoking relapse following brief lapse. Drug Alcohol
Rev. 2019;38(1):68–75.
97. Notley C, Ward E, Dawkins L, Holland R. The unique contribution
of e-cigarettes for tobacco harm reduction in supporting smoking
relapse prevention. Harm Reduct J. 2018;15(1).
98. Kalkhoran S, Chang Y, Rigotti NA. Electronic Cigarette Use and
Cigarette Abstinence Over 2 Years Among U.S. Smokers in the
Population Assessment of Tobacco and Health Study. Nicotine Tob
Res. 2019 Jul 11;
99. Gomajee R, El-Khoury F, Goldberg M, Zins M, Lemogne C, Wiernik
E, et al. Association between Electronic Cigarette Use and Smoking
Reduction in France. JAMA Intern Med. 2019 Sep 1;179(9):1193–200.
100. Doan TTT, Tan KW, Dickens BSL, Lean YA, Yang Q,
Cook AR. Evaluating smoking control policies in the
e-cigarette era: A modelling study. Tob Control. 2019 Sep
4;tobaccocontrol-2019-054951.
101. E-sigaret-dampen.nl. Kosten elektrisch dampen - Goedkoper of
duurder? [Internet]. [cited 2020 Jan 8]. Available from: https://www.esigaret-dampen.nl/kosten/
102. Prijzen en kosten van uw e-sigaret. Wat kost elektrisch roken u?
[Internet]. [cited 2020 Jan 8]. Available from: https://ea-sigaret.nl/esigaret-prijs-en-kosten/
103. Stone E, Marshall H. Tobacco and electronic nicotine delivery
systems regulation. Transl Lung Cancer Res. 2019 May;8(S1):S67–76.
104. Tabaks- en rookwarenwet. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport; 2020.
105. Insitute for Global Tobacco Control. E-cigarette Policy Scan
[Internet]. [cited 2019 Sep 12]. Available from: https://www.
globaltobaccocontrol.org/home
106. Gravely S, Driezen P, Ouimet J, Quah ACK, Cummings KM, Thompson
ME, et al. Prevalence of awareness, ever-use and current use of
nicotine vaping products (NVPs) among adult current smokers and
ex-smokers in 14 countries with differing regulations on sales and
marketing of NVPs: cross-sectional findings from the ITC Project.
Addiction. 2019 Jun 1;114(6):1060–73.

Colofon
Auteurs
Sigrid Troelstra
Esther Croes
Jeroen Bommelé
Marc Willemsen
Met bijdragen van
Claudia Magaldi-Winkel
Jaimie Barten
Lineke van Dijk
Magali de Rooy
Sanjula Singh
Bette Zijp
Bas Wolf
Janneke van der Weerd

+ de kosten van uw
mobiele telefoon

Ontwerp & productie
Canon Nederland N.V.
Beeld
Gettyimages.nl
Artikelnummer AF1765.
Deze factsheet is gemaakt in opdracht van het ministerie van VWS.
Voor meer informatie over deze factsheet, kunt u contact opnemen met
Esther Croes (ecroes@trimbos.nl).
© 2020, Trimbos-instituut, Utrecht
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze opgave mag worden verveelvoudigd
en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande
toestemming van het Trimbos-instituut.