Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2009

Nr. 19

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 3 november 2008
De vaste commissie voor Justitie1 heeft op 2 oktober 2008 overleg
gevoerd met minister Hirsch Ballin van Justitie over:
– de brief van de minister van Justitie d.d. 10 april 2008 met de
reactie op het jaarverslag van de Toegangscommissie Evaluatie
Afgedane Strafzaken 2007 (31 200 VI, nr. 129);
– de brief van de minister van Justitie d.d. 27 maart 2008 ter
aanbieding van het rapport Versterking van de cassatierechtspraak (29 279, nr. 69);
– de brief van de minister van Justitie d.d. 26 september 2008
ter aanbieding van het WODC-evaluatierapport «De CEAS aan
het werk» (31 700 VI, nr. 5).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
Voorzitter: Van Toorenburg
Griffier: Nava

1

Samenstelling:
Leden: Van de Camp (CDA), De Wit (SP), Van
der Staaij (SGP), Kamp (VVD), Arib (PvdA),
ondervoorzitter, De Pater-van der Meer (CDA),
voorzitter, C
q örüz (CDA), Joldersma (CDA),
Gerkens (SP), Van Velzen (SP), Van
Vroonhoven-Kok (CDA), Azough (GroenLinks),
Timmer (PvdA), Griffith (VVD), Teeven (VVD),
Verdonk (Verdonk), De Roon (PVV), Pechtold
(D66), Heerts (PvdA), Thieme (PvdD), Kuiken
(PvdA), Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA), Van
Toorenburg (CDA) en Anker (ChristenUnie).
Plv. leden: Sterk (CDA), Langkamp (SP), Van
der Vlies (SGP), Weekers (VVD), Smeets
(PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA),
Jager (CDA), Jonker (CDA), Roemer (SP), Jan
de Vries (CDA), Halsema (GroenLinks), Dijsselbloem (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra (VVD),
Fritsma (PVV), Koşer Kaya (D66), Gill’ard
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Spekman (PvdA),
Bouchibti (PvdA), Van Haersma Buma (CDA)
en Slob (ChristenUnie).

KST123750
0809tkkst31700VI-19
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Vragen en opmerkingen uit de commissie
De heer De Wit (SP): Voorzitter. Nederland heeft in de afgelopen jaren tot
twee keer toe meegemaakt dat er een rechterlijke dwaling werd ontdekt,
iets wat naar mijn idee voor onmogelijk werd gehouden in Nederland,
gelet op de staat van dienst van de rechterlijke macht. Desalniettemin is
het gebeurd. Met name de Schiedammer parkmoord heeft heel veel
commotie veroorzaakt in de samenleving en in de Kamer. Uiteindelijk
heeft dat geleid tot de instelling van de commissie-Buruma. Die
commissie moet vooral bekijken welke lessen kunnen worden getrokken
uit de Schiedammer parkmoord en bezien of er wellicht nog andere zaken
in die orde van grootte zijn die ook vragen om een mogelijke herziening.
Het draait om de constatering dat de huidige middelen om een uitspraak
van een rechter te herzien, meestal worden gekoppeld aan het begrip
«novum», een nieuw feit, maar vanwege de ingewikkelde en moeilijke
rechtspraak van de Raad van State blijkt dat een heel beperkt rechtsmiddel te zijn. De mogelijkheid die de commissie-Buruma biedt om te
vragen om een herziening van een rechterlijke uitspraak, is daarom in
ieder geval een stap in de goede richting. Dat blijkt ook uit het verslag van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

1

de commissie. Gelet op het wetsvoorstel dat de minister inmiddels heeft
ingediend, blijft desalniettemin de vraag – de verleiding is groot om erop
in te gaan, maar dat doe ik niet – welke richting wij op moeten. Moeten wij
in de richting van het wetsvoorstel van de minister, waarin de mogelijkheid van een verruimde herziening wordt ondergebracht bij in eerste
instantie de procureur-generaal van de Hoge Raad, of moeten wij toe naar
wat ik in het verleden heb bepleit, maar ook nu nog graag zou zien, namelijk een onafhankelijke revisieraad die los van de rechterlijke macht onderzoek zou kunnen doen?
In zijn jaarverslag geeft commissievoorzitter Buruma uitdrukkelijk aan wat
de beperkingen zijn van de huidige procedure die moet worden gevolgd
in het kader van zijn commissie. Hij werpt daarbij de vraag op of die
procedure moet worden gecontinueerd. In de eerste plaats kan de veroordeelde zelf geen verzoek indienen bij de commissie-Buruma. Hij wordt
dan niet ontvankelijk verklaard. In de tweede plaats kunnen alleen de
ernstigste delicten, waar twaalf jaar gevangenisstraf of meer op staat,
onderwerp zijn van onderzoek. In de derde plaats mag de rol van de
rechter niet worden onderzocht. In de vierde plaats ontbreken onderzoeksbevoegdheden. In de vijfde plaats ontbreekt de aansluiting tussen het
onderzoek van de commissie-Buruma en de herzieningsprocedure. Deze
opmerkingen in het jaarverslag zijn buitengewoon belangrijk. Wij moeten
daar bij het treffen van een definitieve voorziening zeker rekening mee
houden.
Maar er is nog meer aan de hand. Twee weken geleden heeft de voorzitter
van de commissie, de heer Buruma zelf, bij Nova het volgende gezegd.
Het ging over een aantal zaken waar hij tegenaan was gelopen met zijn
commissie. Professor Buruma stelde: «Er zijn een stuk of vier, vijf zaken
die wij niet in behandeling kunnen nemen, maar waarbij je niet begrijpt
waarop de rechter zijn overtuiging heeft gebaseerd om tot een veroordeling te komen». Dat zou kunnen betekenen dat in ieder geval ook in vier
tot vijf zaken, zoals de heer Buruma stelt, mensen onschuldig in de gevangenis zitten, terwijl wij op formele gronden niet de mogelijkheid hebben
om te bezien of dat inderdaad het geval is. Dat vind ik schokkend. De heer
Buruma is in het interview bij Nova nog verder gegaan. Hij heeft ook het
geheim van de raadkamer aan de orde gesteld. Hij stelt dat het buitengewoon belangrijk is als de rechter zou kunnen worden gevraagd waarop
zijn oordeel is gebaseerd en hoe hij tot dat oordeel heeft kunnen komen in
dat concrete geval. Met andere woorden: de heer Buruma zegt dat het
geheim van de raadkamer ter discussie moet worden gesteld, maar dat
gaat heel erg ver. Ik ben benieuwd naar het oordeel van de minister over
deze uitlatingen van de voorzitter van de CEAS.
De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Ik wil de heer De Wit niet verkeerd
begrijpen, maar naar mijn oordeel moet de rechter zijn uitspraken beter
motiveren. Daar wordt al druk aan gewerkt door de rechterlijke macht. Dat
blijkt ook uit het jaarverslag. De opmerking van Buruma ging er volgens
mij vooral om dat de rechter zou moeten aangeven hoe hij of zij aan zijn
of haar overtuiging is gekomen. Het ging dus niet zozeer om de bewijsvraag, maar meer over het wettige en overtuigende. Volgens mijn fractie
is dat een van de weinige zaken die zich niet lenen voor bespreking in het
openbaar. Volgens ons moet uit de motivering van het vonnis blijken hoe
uit de bewijsmiddelen de bewezenverklaring kan worden afgeleid. Dan
kom je ook uit bij de discussie of alle rechters het eens zijn geweest. Moet
volgens de SP in de toekomst blijken, als dit in het openbaar gebeurt,
welke rechter tot oordeel A komt en welke rechter tot oordeel B? Of gaat
het de SP daar niet om?
De heer De Wit (SP): De heer Buruma heeft zijn voorstel over de raadkamer gekoppeld aan de PG. Hij heeft in het interview gezegd dat het in
dat kader van belang is dat de procureur-generaal bij de rechter kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

2

nagaan wat hem of haar heeft bewogen om tot dit vonnis te komen. Dat is
op zichzelf heel erg ruim. Het gaat mij er niet om het geheim van de raadkamer in alle openbaarheid prijs te geven. Het is ook niet zo interessant
om te weten welke rechter wat heeft gezegd. Het is wel belangrijk dat kan
worden onderzocht hoe men tot het vonnis heeft kunnen komen. Ik ben
het met de heer Teeven eens dat inmiddels allerlei initiatieven zijn
genomen om binnen de rechterlijke macht te komen tot beter gemotiveerde vonnissen. Dat is buitengewoon belangrijk, gelet op het maatschappelijke draagvlak voor vonnissen, maar ook omdat de betrokkenen
dan beter inzicht krijgen in hoe het oordeel tot stand is gekomen. Tevens
scherpt het de rechter en moet deze nadenken over hoe hij tot zijn straf
komt. Wat mij betreft hoeft niet openbaar te worden gemaakt dat de ene
rechter dit vindt en de andere rechter dat. Ik ben het met de heer Buruma
eens dat het oordeel van de rechter mede betrokken dient te worden bij
een onderzoek in het kader van de herziening. Het kan dan noodzakelijk
zijn dat door de onderzoeker wordt gesproken met de rechter over hoe
een en ander, als dat niet duidelijk is, in elkaar zit. Mijn vraag aan de
minister is dus wat hij vindt van de opmerkingen van de heer Buruma. Hij
pleit eigenlijk voor een vergaande onderzoeksmogelijkheid wat betreft het
rechterlijke vonnis.
Ik koppel hier nog iets aan vast. In de brief van 10 april stelt de minister
dat in zijn wetsvoorstel in ieder geval het rechterlijke oordeel niet buiten
beschouwing blijft. Wat betekent dat? Ik heb het wetsvoorstel en de
toelichting erop nagelezen, maar ik kan het niet expliciet vinden. Wat
betekent het dat in het nieuwe wetsvoorstel het rechterlijke oordeel niet
buiten beschouwing hoeft te blijven? Betekent dat een volledige toets?
Betekent dat een onderzoek? Ik pleit daarvoor, maar vervolgens is het de
vraag of, als je alle argumenten en bezwaren overneemt die professor
Buruma in het kader van zijn eigen commissie aan de orde stelt, de uiteindelijke herzieningsmogelijkheid nog wel binnen de rechterlijke macht
moet worden gehouden. De minister heeft daarvoor gekozen, maar ik ben
ervoor om, als een onherroepelijk vonnis is gewezen, buiten de rechterlijke macht desgewenst gebruik te laten maken van de herzieningsmogelijkheid en een en ander niet te koppelen aan de PG, zoals in het wetsvoorstel gebeurt. Ik vraag de minister om daarop in te gaan.
Voorzitter: Teeven
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): De heer De Wit bespreekt de nadelen
van de toetsingscommissie. Hij vraagt zich af of, als zou kunnen worden
tegemoetgekomen aan alle knelpunten, inclusief het gestelde door de
heer Buruma, het dan nog wel nodig is om de herziening op te rekken. Ik
verzoek hem echter om het om te draaien. Als de nieuwe herzieningsprocedure, die meer in lijn ligt met ons huidige strafbestel, zodanig wordt
ingevuld dat de knelpunten zijn opgelost, waarom zou je dan voor een
revisieraad kiezen? Met andere woorden, waarom zouden wij de knelpunten in het huidige reguliere strafproces oplossen door er iets naast te
zetten als het ook anders kan?
De heer De Wit (SP): De herzieningsmogelijkheid is een nieuwe mogelijkheid, die afwijkt van het begrip «novum» en de huidige gronden voor
herziening. Het is een nieuwe mogelijkheid om de herziening iets gemakkelijker aan de orde te stellen. Daar pleit ik voor. Ik zie graag dat die mogelijkheid er komt. Nu wordt een en ander beperkt tot de rechterlijke macht
zelf. Ik vraag mij af of dat voldoende onafhankelijk kan gebeuren en of het
niet beter is, ook naar buiten toe, gelet op alle kritiek op de rechterlijke
macht en de vonnissen die hier en daar worden gewezen, om dit los te
maken van de rechterlijke macht. Daarmee kan de indruk worden voorkomen dat men het onder elkaar oplost. Ik vind dat heel belangrijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

3

Het tweede punt is dat de commissie-Buruma het voordeel heeft aangetoond van in eerste instantie een onderzoek buiten de rechterlijke macht.
Deze commissie heeft namelijk ondercommissies die zelf onderzoek doen
en in een aantal gevallen tot belangwekkende conclusies zijn gekomen.
Dat de kwestie als zodanig een onderwerp wordt van de procureurgeneraal die advies moet uitbrengen en de Hoge Raad die vervolgens
eventueel moet oordelen, is iets anders. Het bestaan en de werkwijze van
de commissie-Buruma bewijzen volgens mij dat je het het beste buiten de
rechterlijke macht kunt doen, zodat je naar buiten toe niet de schijn wekt
van mogelijke beïnvloeding binnen de rechterlijke macht, waardoor het
probleem wordt opgelost. Ik vind dat de mate van objectiviteit daarmee is
gemoeid, maar de revisieraad die ik bepleit, kan ook veel verdergaande
bevoegdheden krijgen. Ik heb in dat kader gewezen op de Onderzoeksraad
voor Veiligheid van de heer Van Vollenhoven. Die zou ik hiermee willen
vergelijken, omdat die raad ook vergaande onderzoeksbevoegdheden
heeft. Als één raad zijn onafhankelijkheid heeft bewezen, is het die raad.
Dus buiten de rechterlijke macht!
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Op het gevaar af de heer De Wit te kort
te doen, vraag ik mij heel cru af of het in feite niet gaat om het vertrouwen
in de rechtsstaat, dat de SP blijkbaar niet heeft. Je kunt heel goed beargumenteren dat het belangrijk is om breed onderzoek te kunnen doen, maar
dat kan ook heel goed in de herzieningsprocedure worden opgetuigd.
Daar is geen onafhankelijke commissie voor nodig, los van het feit dat je
onafhankelijk onderzoek moet kunnen doen. Waarom wil de heer De Wit
bepaalde beslissingsbevoegdheden die nu in ons reguliere strafproces
zitten, bij een ander neerleggen, buiten dit proces? Ik hoor de SP niets
anders zeggen dan dat het gaat om het vertrouwen in de rechtsstaat, in
die zin dat men elkaar blijkbaar dekt. Is dat de opvatting van de heer De
Wit? Als dat zo is, vind ik dat zorgelijk.
De heer De Wit (SP): In maart van dit jaar heb ik samen met de SP een
symposium georganiseerd dat heette: «Kiezers in de rechtsstaat?» Daarbij
ging het vooral over deze kwestie en de commotie rond de rechterlijke
uitspraken die wij allemaal kennen. Mijn idee is juist dat de rechtsstaat
erop vooruit zou gaan als wij in staat zouden zijn om buiten de rechterlijke
macht onderzoek te laten doen door een onafhankelijke instantie. Overigens – dat is misschien een misverstand – beslist die instantie natuurlijk
niet zelf wat er moet worden gedaan in een bepaalde zaak. Als dat zou
gebeuren, zou je de rechterlijke macht helemaal links of rechts laten
liggen. Dat is niet mijn bedoeling. Het gaat mij erom dat de onderzoeksraad een bindend advies uitbrengt aan de rechter. Vervolgens moet de
rechter op basis van dat advies de herziening ter hand nemen. Uiteindelijk
blijft het systeem heel mooi in stand. Alleen voor dat onderzoek, nadat er
appel en cassatie zijn geweest, nadat de uitspraak onherroepelijk is
geworden, nadat allerlei mensen ernaar hebben gekeken, wil ik de mogelijkheid van een herziening weghalen bij de rechterlijke macht. Ik wil dat
onderzoek opdragen aan een onafhankelijke commissie die vervolgens
advies uitbrengt aan de rechterlijke macht en aan de rechterlijke instantie
die een uitspraak kan doen. Dat wil niet zeggen dat ik geen vertrouwen
heb in de rechtsstaat. Ik vind wel dat dit vertrouwen de nodige deuken
heeft opgelopen. Dat heb ik al eerder gezegd, ook naar aanleiding van de
Schiedammer parkmoord. Het zou juist een versterking zijn van de betekenis van de rechtsstaat als wij het op deze manier durven doen.
Voorzitter: Van Toorenburg
De heer De Wit (SP): Voorzitter. Ik ga verder niet in op het wetsvoorstel,
want dat lijkt mij niet gepast. Wij komen daar nog uitgebreid over te
spreken. Wat mij betreft is de onafhankelijke onderzoeksraad een belang-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

4

rijk alternatief voor het voorstel van de minister. Vorig jaar bij de
begrotingsbehandeling Justitie heb ik een motie ingediend, waarin ik
ervoor heb gepleit om binnen de rechterlijke organisatie, binnen de
gerechten, te komen tot onafhankelijke toetsingscommissies. Naast appel
en cassatie, naast de motivering van vonnissen en naast de verruimde
mogelijkheid van herziening, ben ik voor een interne toetsing van de
oordelen van de rechter zelf, in die zin dat wordt bekeken of er onzin
wordt gesproken binnen dat gerecht, dan wel of er deugdelijke vonnissen
worden uitgesproken. Ik heb die motie toen aangehouden, maar ik kom er
straks zeker op terug.
De minister stelt voor om de commissie-Buruma, zo lang er nog geen
definitieve keuze is gemaakt in het kader van het wetsvoorstel, haar werk
te laten continueren. Ik ben het daar van harte mee eens.
De heer Teeven (VVD): Voorzitter. De VVD-fractie is tevreden met de
beantwoording van de schriftelijke vragen over het rapport Versterking
van de cassatierechtspraak. Wij zijn ook tevreden met de intentie van de
minister om alle aan hem gerichte aanbevelingen over te nemen. Anders
dan collega De Wit is de VVD van mening dat de herziening, ten voordele
en ten nadele van afgedane strafzaken, binnen de rechterlijke macht dient
plaats te vinden. Wij hebben niet veel zorgen over de objectiviteit. Dat
hebben wij niet, een beetje vooruitkijkend, omdat het wetsvoorstel met
zich meebrengt dat de procureur-generaal bij de Hoge Raad ook onderzoeksbevoegdheden zal krijgen, al is dat nog een beetje twijfelachtig.
Daarom vragen wij de minister of het zijn bedoeling is om de PG bij de
Hoge Raad mogelijkheden tot feitelijk onderzoek te geven. Moet de PG
niet de beschikking krijgen over een contingent opsporingsambtenaren
dat op aanwijzing van hem ook onderzoek zou kunnen doen op de manier
zoals de CEAS het nu ook doet? Dat kan betekenen dat moet worden
gekomen tot een aparte afdeling gerechtelijke politie die speciaal voor de
Hoge Raad werkt. Welke ideeën heeft de minister over het geven van
meer handvatten aan de PG bij de Hoge Raad om daadwerkelijk invulling
te kunnen geven aan die herziening? Het is vooral een juridisch onderwerp, maar soms zal het ook een heel feitelijk onderwerp zijn, omdat er
moet worden teruggegrepen. Dat lijkt mij belangrijk, ook kijkend naar de
objectiviteit die collega De Wit terecht ter sprake bracht. Als je die onderzoeksbevoegdheden niet bij de PG van de Hoge Raad onderbrengt, maar
via een verwijzingsprocedure bij het College van procureurs-generaal, zou
het verwijt dat de heer De Wit maakte terecht kunnen zijn, want dan
worden het OM en de eerste- en tweedelijnsrechtspraak er op de een of
andere wijze weer bij betrokken, bijvoorbeeld door een soort verwijzing
naar een raadsheer-commissaris of een rechter-commissaris die het veldonderzoek dan zou moeten doen. Wij vinden dat dit moet gebeuren door
de procureur-generaal van de Hoge Raad.
Wij krijgen graag een vooruitblik van de minister op het wetsvoorstel,
maar in grote lijnen kunnen wij dat dragen. Wij hebben nog wel een prejudiciële vraag. Op pagina 19 geeft de minister aan, een onderzoek te overwegen alvorens het wetsvoorstel in te dienen. Komt dat onderzoek er? Zo
ja, met welke vraagstelling? Mocht dat onderzoek er niet komen, wanneer
kunnen wij het wetsvoorstel dan tegemoet zien? Er zijn hier inderdaad
nog veel feitelijke vragen over te stellen, maar het lijkt mij beter om dat te
doen bij de bespreking van het wetsvoorstel.
De minister merkt op dat de CEAS aanblijft tot het wetsvoorstel inzake de
aanpassing van de herzieningsregeling in werking is getreden. Behoudt
de commissie dezelfde omvang en samenstelling, of gaat die veranderen?
Overweegt de minister de toelatingscriteria voor de CEAS nog te verruimen voor de periode tot de inwerkingtreding van het wetsvoorstel? Daar
is wel wat commentaar op, want politie- en justitiefunctionarissen hebben
zich maar weinig tot de CEAS gericht. Moet dat nog worden bevorderd of
vindt de minister de huidige gang van zaken wel voldoende?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

5

Wij constateren dat de CEAS goed werk heeft verricht, maar mijn fractie
beoordeelt de uitkomst van die werkzaamheden verschillend. Er zijn soms
conclusies getrokken waarvan wij ons afvragen of daarmee niet had
moeten worden gewacht op datgene wat uiteindelijk uit de herzieningsprocedure komt. Dat is precies ons bezwaar in dit opzicht. Als je een instituut bepleit, zoals de heer De Wit doet, moet je ervoor oppassen dat je
niet twee keer de Hoge Raad krijgt in Nederland, de echte Hoge Raad en
een soort super Hoge Raad die bepaalde uitspraken nog kan herzien. Dat
lijkt ons slecht. Wij vinden het uiteraard prima dat de zaak van mensen die
onschuldig vastzitten, opnieuw wordt bekeken. Dat is een herziening ten
voordele, maar ook de herziening ten nadele moet nadrukkelijk aan de
orde komen. Wij vonden het altijd al onbestaanbaar dat de vrijspraak van
mensen die werkelijk iets hebben gedaan, niet kon worden gecorrigeerd.
Gelukkig gaat dit wetsvoorstel daartoe de mogelijkheid scheppen.
De heer De Wit (SP): In de commissie-Buruma zitten in hoofdzaak wetenschappers, zelfs niet-juristen. Dat zijn rechtssociologen of rechtspsychologen die met een aantal onderzoekers, zoals Crombach en Koppen, in de
strafdossiers zijn gedoken. Vanuit hun wetenschap constateren zij dat in
de bewijsvoering iets niet deugt of dat er op dingen niet is gelet, kortom
dat er fouten zijn gemaakt door deskundigen. Pleit dat er niet voor om een
onderzoeksraad op te tuigen met niet alleen juristen, maar ook wetenschappers van andere disciplines, die objectief naar een uitspraak kunnen
kijken, vanuit een bepaalde deskundigheid, en dan kunnen constateren
dat er iets fout zit, in plaats van dat aan juristen voor te behouden?
De heer Teeven (VVD): Ik heb gesproken over een instituut, een onderzoeksbureau bij de procureur-generaal van de Hoge Raad. De wetenschappers die de heer De Wit noemt, zouden heel goed in dat instituut kunnen
worden opgenomen. Ik sluit niet uit dat dit een goede werkwijze zou
kunnen zijn. Ik kan mij voorstellen dat gaat worden gewerkt met politiemensen, juristen en wetenschappers, maar dit moet gebeuren onder
aansturing van de procureur-generaal van de Hoge Raad en niet, zoals de
SP bepleit, los daarvan en naast de Hoge Raad.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. De minister heeft te kennen gegeven
dat hij over wil gaan van de CEAS naar een wettelijke verruiming van de
herzieningsmogelijkheden in strafzaken. Wij vinden dat de minister
daarmee een goede weg inslaat. Het wetsvoorstel over de verruiming van
de herziening van strafzaken is in onze fractie in het algemeen goed
geland. Wij wachten de parlementaire behandeling verder af. Dan hebben
wij misschien nog wel wat vragen en opmerkingen, maar de route onderschrijven wij.
Ik kom op de revisieraad waar de heer De Wit op aandringt, met het oog
op de onafhankelijkheid van het onderzoek. Die is natuurlijk van groot
belang. Dat onderschrijf ik zeker, maar ik ben niet van mening dat, als de
huidige mogelijkheden ontoereikend zijn – dat is de conclusie – dit onmiddellijk een reden is om een heel apart instituut in te richten dat de
problemen uit het verleden moet kunnen ondervangen. Mijn fractie is van
mening dat wij eerst moeten proberen om binnen het bestaande rechterlijke systeem verbeteringen aan te brengen, zodat het probleem waar de
heer De Wit terecht op duidt, kan worden ondervangen. Het gaat om de
onafhankelijkheid, maar die is eigenlijk al aanwezig in de persoon van de
PG bij de Hoge Raad. Collega Teeven heeft erop gewezen dat je die PG
ook kunt zien als de «revisieraad», maar dan moet deze wel het instrumentarium krijgen om daadwerkelijk onafhankelijk onderzoek te kunnen
laten verrichten. Die route spreekt mij op dit moment meer aan dan het
optuigen van een onafhankelijke revisieraad als apart instituut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

6

De heer De Wit (SP): De heer De Roon heeft, neem ik aan, gelezen dat
professor Buruma voorstelt om ook het rechterlijke oordeel te toetsen,
althans zo staat het in de begeleidende brief. Vindt de heer De Roon het
juist, ook gelet op de rechtsstatelijke ideeën, dat een PG dan de rechter
gaat bevragen en het rechterlijke oordeel gaat onderzoeken? Het gaat dan
om jongens onder elkaar en er kan sprake zijn van een vermenging van
allerlei functies, waardoor je de positie van de rechter juist ondergraaft in
plaats van versterkt.
De heer De Roon (PVV): Het gestelde over «jongens onder elkaar» zie ik
in dit verband totaal niet. De PG bij de Hoge Raad is een volstrekt onafhankelijke figuur. Datgene waar de heer De Wit op doelt en waar hij
bevreesd voor is, onderschrijf ik in het geheel niet. De heer De Wit heeft
ook gesproken over hoe de rechter tot zijn overtuiging is gekomen. Die
overtuiging is volgens mij gestoeld op de wettige bewijsmiddelen die in
het vonnis besloten liggen. Ik vind dit geen punt dat in een herziening
nader moet kunnen worden uitgediept. Uiteraard moet wel aan de orde
kunnen worden gesteld of de wettige bewijsmiddelen de eindconclusie,
zijnde de veroordeling, kunnen dragen, maar daar moet het bij blijven.
Voor een soort intern onderzoek naar hoe de rechter tot zijn overtuiging is
gekomen, voelt mijn fractie niets. Daar zien wij de toegevoegde waarde
ook niet van. Dat idee van de heer Buruma steunen wij dus zeker niet.
Ik kom op de versterking van de cassatierechtspraak. In het rapport wordt
voorgesteld om uit de zaken die jaarlijks moeten worden afgedaan door
de Hoge Raad, die zaken weg te filteren, weg te selecteren, die eigenlijk
niet veel toevoegen aan de rechtseenheid, de rechtsontwikkeling en de
rechtsbescherming. Kansloze zaken of zaken met een buitengewoon
gering belang kunnen de voorspoedige afdoening van zaken die er wel
toe doen, namelijk blokkeren, belemmeren. De suggestie om dat
probleem op te lossen, spreekt ons zeker aan, want het is veel belangrijker
dat zaken waarbij het wel gaat om belangrijke rechtsvragen en grote
belangen, grote nadelen wellicht, sneller dan nu het geval is door de Hoge
Raad kunnen worden afgedaan. De gedachte van een selectiekamer
spreekt ons aan, maar wij plaatsen er wel een kanttekening bij. Stel dat de
selectiekamer tot het oordeel komt dat er weliswaar fouten zijn gemaakt,
maar dat de partij die in cassatie is gegaan, door die fouten geen significant nadeel lijdt. Dat is een soort inhoudelijk oordeel. Ik kan mij voorstellen dat er situaties zijn waarin de selectiekamer tot het oordeel komt
dat er geen sprake is van een significant nadeel, maar dat de partij die in
cassatie is gegaan, daar anders over denkt. Moet het dan niet mogelijk zijn
om het oordeel van de selectiekamer te passeren, zodat de zaak toch nog
ten principale door de Hoge Raad wordt beoordeeld? Moet die mogelijkheid er toch niet zijn voor die rechtzoekende burger die van mening
verschilt met de selectiekamer over de vraag of er wel of geen significant
nadeel is geleden? Om ervoor te zorgen dat niet alle gevallen waarin
significant nadeel wordt geconstateerd door de selectiekamer, toch
worden doorgedrukt door de rechtzoekende partijen, omdat ze vinden dat
hun zaak door de Hoge Raad moet worden behandeld, kan ik mij voorstellen dat je daar een vrij pittig griffierecht aan koppelt. Als men dan
toch, ondanks het oordeel van de selectiekamer, vindt dat de zaak ten
principale moet worden behandeld, krijgt men die kans, maar moet men
er ook voor willen betalen. Misschien zijn er nog andere manieren om
ervoor te zorgen dat niet elk oordeel van de selectiekamer dat er geen
significant nadeel is, toch leidt tot het doorzetten naar de Hoge Raad,
maar die onderken ik niet meteen. Het lijkt mij dat de mogelijkheid van
een aanzienlijk griffierecht kan helpen om ervoor te zorgen dat partijen
niet alleen maar om het procederen, bijvoorbeeld om tijd te winnen, zaken
toch doorzetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

7

Voorzitter: Teeven
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Hoe verhoudt de redenering van de
heer De Roon over een hoger griffierecht zich met de lijn om vooral goed
te kijken naar de rechtsbijstand, in die zin dat mensen daadwerkelijk op
een tamelijk vrije manier toegang moeten hebben tot de Hoge Raad en de
herziening? Dat heeft betrekking op de wens om ervoor te zorgen dat
mensen op een goede manier bediend kunnen worden in ons rechtssysteem. Als er misschien verschil van mening is over het nadeel, komt
ineens dat griffierecht van de heer De Roon om de hoek kijken, maar dan
wordt dit meer iets voor de rijken.
De heer De Roon (PVV): Daar gaat het niet om. Als je eenmaal te maken
hebt met een zaak waarin een selectiekamer van de Hoge Raad, niet zo
maar een belanghebbende partij, maar een instantie waarvan wij mogen
verwachten dat die tot evenwichtige, heldere en onafhankelijke oordelen
komt, oordeelt dat er geen significant nadeel is, terwijl de rechtzoekende
het daar niet mee eens is, en als hij of zij toch door wil, dan vind ik dat
men daar iets voor over moet hebben. Dan moet je laten zien dat het je
inderdaad menens is met je stelling dat er wel sprake is van een significant nadeel. Misschien kom ik daarmee op het belang waar mevrouw Van
Toorenburg op doelt, maar het is ook mogelijk om, als de Hoge Raad de
zaak ten principale beoordeelt en de rechtzoekende partij gelijk geeft, in
die zin dat er wel een significant nadeel is, het griffierecht te laten vallen.
Dan is het probleem opgelost.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Mensen met meer vermogen kunnen
eerder zeggen dat het hun wat waard is en dat zij ervoor gaan. Mensen
die dat vermogen niet bezitten, kunnen dat niet. Dat wil zeggen dat je op
het punt van het strafproces een verschil creëert tussen mensen die zich
financieel meer kunnen veroorloven als het gaat om rechtsbescherming
dan anderen.
De heer De Roon (PVV): Dat klopt niet, want het komt er steeds op neer
dat degene die het niet eens is met de selectiekamer, die vindt dat wel
sprake is van een significant belang, zich moet afvragen hoe sterk zijn
redenering op dat punt is. Hij moet dat ook afwegen tegen het hogere
bedrag aan griffierechten dat hij moet betalen om de zaak toch door te
zetten. Dat geldt zowel voor rijkere als voor armere mensen. Als je ervan
overtuigd bent dat je een goede zaak hebt, ook al heb je niet veel geld,
dan ga je die zaak uiteindelijk winnen als de Hoge Raad ten principale
oordeelt.
Ik heb nog twee andere punten. Het eerste is al aangestipt in de schriftelijke beantwoording van Kamervragen over het onderwerp. Daarbij is de
gedachte aan de orde geweest dat er een commissie zou moeten komen
die de PG kan adviseren over uitspraken die zich lenen voor cassatie in het
belang der wet. De minister heeft ons duidelijk gemaakt dat de PG een
werkgroep heeft ingesteld die hem daarover moet adviseren. Ik neem aan
dat dit proces nog gaande is. Anders hoor ik dat wel. Wanneer het proces
is afgerond en de PG bij de Hoge Raad zijn conclusie meedeelt aan de
minister, word ik daarover graag per brief geïnformeerd, ook over de
gedachten van de minister daarover. Graag een toezegging hierover.
Dan nog een kwestie die door de Hoge Raad aan de orde is gesteld, namelijk het feit dat is uitgesproken dat falende rechters misschien strenger
moeten kunnen worden aangepakt dan nu juridisch gesproken het geval
is. Ik heb daarover begin augustus Kamervragen gesteld. De minister
heeft die eind augustus, dus snel, beantwoord. In de beantwoording geeft
de minister aan dat de Raad voor de rechtspraak en de Vergadering van
presidenten zich ook op de materie beraden. De minister wacht dat beraad
af, alvorens hij zelf een standpunt inneemt en beslist wat hij gaat doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

8

Kan de minister aangeven op welke termijn de Kamer zijn standpunt kan
verwachten? Is hij daarover in contact met de Raad voor de rechtspraak?
Is er enig zicht op voortgang in dit proces?
Voorzitter: Van Toorenburg
Mevrouw Azough (GroenLinks): Voorzitter. Ik begin met het uitspreken
van complimenten aan de leden van de CEAS. Met recht voorzien deze
leden in een grote maatschappelijke behoefte. De zorgvuldigheid en openheid die betracht worden, versterken ongetwijfeld het maatschappelijke
vertrouwen in de rechtsgang. De commissie is een veiligheidsventiel dat
duidelijk niet gemist kan worden en daarom is het van het grootste belang
om de verworvenheden en ervaringen van de commissie structureel in de
strafrechtspleging te verankeren.
De complimenten hebben ook te maken met de werkwijze van de commissie. Mij troffen in het jaarverslag, maar ook in het WODC-onderzoek,
de zorgvuldigheid en aandacht voor zowel de slachtoffers, de nabestaanden als de daders, ook wat betreft de informatievoorziening. GroenLinks
juichte de oprichting van deze commissie destijds van harte toe, al
drongen wij er sterk op aan om toegang tot de commissie ruimer te
maken, ook voor de verdachte en de raadsman. Bovendien vonden wij dat
de commissie de grootste strafrechtsproblemen niet kon ondervangen.
Wij moeten de problemen niet alleen achteraf proberen op te lossen door
in zekere zin symptoombestrijding; wij moeten het probleem bij de wortel
aanpakken. Dat betekent dat wie gerechtelijke dwaling echt wil voorkomen, de rechtspositie van de advocatuur dient te versterken, evenals de
controle op het OM. Wat mijn fractie betreft is het daar tot nu toe onvoldoende van gekomen, ook al hebben wij het er al in veel debatten over
gehad.
De commissie brengt zelf ook een aantal kritiekpunten naar voren. Het
gaat om haken en ogen waar zij tegenaan is gelopen, zoals de toegang tot
de commissie, de strafmaat van het delict, de rol van de rechter en de
bevoegdheden en de tijdige beschikbaarheid van politieteams. Daar wordt
in het jaarverslag ook op gewezen.
Eerst iets over de toegang. Van te voren was het idee dat er veel klokkenluiders zouden komen en dat veel politie- en justitiefunctionarissen die
betrokken waren bij de inhoudelijke beoordeling van een strafzaak, zich
zouden melden. Tot op heden zijn er echter geen klokkenluiders geweest
die openlijk, niet anoniem, vraagtekens durfden te stellen bij een bepaald
onderzoek. Moet niet worden onderzocht of politie- en justitiefunctionarissen zich wel voldoende vrij voelen om van hun klokkenluidersrecht
gebruik te maken? In de rapporten wordt gesproken over een «esprit de
corps» dat in de politie van toepassing zou zijn waardoor men niet naar
buiten durft te komen. Misschien is het risico op problemen zo groot dat
politiemensen afzien van het openbaren van hun twijfels over de uitkomsten van een strafzaak waarbij zij betrokken zijn geweest. Dat is zorgelijk,
ook omdat de commissie zelf aangeeft dat door anonieme meldingen die
waarschijnlijk van de betrokken functionarissen komen, het onderzoek
wordt belemmerd. Graag een reactie van de minister op dit punt.
Dan de kwestie dat de commissie zich slechts bezighoudt met strafzaken
waarop twaalf jaar of meer gevangenisstraf staat. GroenLinks bepleitte
destijds een ruimere marge, omdat een gerechtelijke dwaling in lichtere
strafzaken ook schokkend kan zijn. De commissie deelt die visie niet,
omdat vanwege de beheersbaarheid moet worden voorkomen dat te veel
zaken na afsluiting opnieuw worden onderzocht. Dit argument is achteraf
bezien twijfelachtig. Er is geen enorme toevloed aan zaken. Bovendien
geeft de commissie zelf ook aan dat de gevolgen van vooral zedenzaken
zeer ingrijpend kunnen zijn, waardoor zij zich afvraagt of zij zich ook niet
met deze zaken moet bezighouden. De commissie kaart dit punt heel
openlijk aan. Graag een reactie van de minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

9

Dan de rol van de rechter. De verhouding tussen de commissie en de
zittende magistratuur ligt staatsrechtelijk gevoelig. De commissie kan zich
niet inhoudelijk uitlaten over de wijze waarop de strafrechter vonnissen
velt. Maar tegelijkertijd staat in het WODC-onderzoek dat de driemanschappen en de commissie in «een spagaat terechtkwamen, omdat het in
geen van de drie onderzochte gevallen mogelijk was duidelijke en onomwonden conclusies te trekken over de juistheid van de veroordeling,
zonder op zijn minst aan het oordeel van de rechter te raken». Dat is een
niet mis te verstaan signaal. Dat leidt tot de conclusie dat bij een permanente procedure het oordeel van de rechter niet buiten beschouwing kan
en mag blijven, hoe zorgvuldig daar ook mee wordt omgegaan. De voorzitter van de commissie heeft in Nova de vraag gesteld in hoeverre de
beoordeling door de rechter in een interne procedure moet worden
aangekaart, zodat men niet alleen op het vonnis wordt teruggeworpen. In
de stukken over het wetsvoorstel is nog geen sprake van een aanzet tot
een antwoord op deze kwestie. Het is inderdaad een dilemma, want het
geheim van de raadkamer is er niet voor niets, maar gelet op de ervaringen van de CEAS en het gestelde in het WODC-onderzoek verdient deze
kwestie een serieus antwoord. Graag een reactie van de minister. Ik neem
aan dat hij hierover al diepgaand heeft nagedacht.
Ik ga niet echt in op de herzieningsprocedure, want die komt nog. De
reactie van de minister op het jaarverslag is nogal karig, maar de
commissie werpt serieuze vragen op. Heeft de minister de ervaringen van
de commissie met de haar gebleken ontoegankelijkheid, het ontbreken
van garanties voor risicoloos klokkenluiden en de verhouding tussen de
evaluatie en de herziening inmiddels bekeken, geanalyseerd en van een
antwoord voorzien, ook met het oog op de korte termijn? De nieuwe
herzieningsprocedure is er nog niet. De commissie werkt de komende tijd
door, maar dan moet zij wel een reactie krijgen op de problemen die zij tot
nu toe heeft gesignaleerd. Op sommige punten kan nog geen antwoord
worden gegeven, maar bijvoorbeeld op het punt van de tijdige beschikbaarheid van politieteams en dergelijke, die ook heel duidelijk naar voren
komt in het WODC-onderzoek, moet snel actie kunnen worden genomen.
Het valt nog niet in te schatten hoe het wetsvoorstel over de hervorming
van de herzieningsregeling er komt uit te zien, maar alles staat of valt met
het vertrouwen in en de toegang tot de toekomstige herzieningsprocedure. Dat debat moeten wij nog aangaan. Ik sta sympathiek ten opzichte
van het voorstel van de heer De Wit over de revisieraad, maar ik twijfel er
ook over. Een van de grote voordelen van de CEAS, zo blijkt ook uit het
WODC- rapport en in alle berichtgeving erover, is dat het een autonome
en onafhankelijke commissie is. Natuurlijk is de procureur-generaal bij de
Hoge Raad eveneens onafhankelijk benoemd. De vraag is echter in
hoeverre straks bij de nieuwe herzieningsprocedure die autonome uitstraling eveneens kan worden geborgd.
De heer De Wit (SP): Mevrouw Azough vindt de vraag gewettigd of het
oordeel van de rechter in het onderzoek moet worden betrokken. Zo
begrijp ik haar betoog althans. Vindt zij het juist om, zoals de minister
bepleit, die toets toch bij de procureur-generaal te laten? Ziet zij niet het
risico dat dit de onafhankelijkheid aantast?
Mevrouw Azough (GroenLinks): De minister moet het nog toelichten,
maar wellicht kan ervoor worden gezorgd, als deze kwestie bij de PG komt
te liggen, dat deze met alle bevoegdheden die erbij horen een sterk autonoom instituut binnen de rechtspraak kan opzetten, die het werk net zo
goed doet als de CEAS dat heeft gedaan, misschien nog wel beter, omdat
er meer bevoegdheden zijn die permanent verankerd zijn. Ik sluit aan bij
de vragen van de heer Teeven daarover. Wat betreft het voorstel van de
heer De Wit vraag ik mij af in hoeverre daardoor direct sprake is van een
motie van wantrouwen tegen de rechtsstaat, zoals wij die nu kennen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

10

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. De evaluatie van afgedane strafzaken
is een belangrijk onderwerp, waar maatschappelijk ook steeds meer
belang aan wordt gehecht, maar in zekere zin blijft het symptoombestrijding. Ik hoop dat de minister dit met mij eens is. Wij moeten blijven
werken aan een verbetering van het primaire proces. De minister geeft in
zijn reactie op het jaarverslag aan dat in het wetsvoorstel ter hervorming
van de herzieningsregeling het rechterlijke oordeel niet meer buiten
beschouwing wordt gelaten. Het huidige systeem waarin dit wel gebeurt,
is misschien erg gekunsteld. De CEAS kan niet altijd een goed onderscheid maken tussen het rechterlijke oordeel en de taken van politie en
OM. Het rechterlijke oordeel hangt nauw samen met het opsporingsonderzoek. Ook heeft de voorzitter van de CEAS aangegeven dat zijn commissie
verzoeken heeft ontvangen van veroordeelden die aannemelijk maakten
dat ze onschuldig waren, maar voor wie de commissie niets kon doen.
Er is echter wel een aantal problemen waarmee rekening moet worden
gehouden. Zo is het niet de bedoeling dat de herzieningsregeling als een
nieuwe feitelijke beroepsinstantie gaat werken. In het jaarverslag staat dat
het een probleem is dat het geheim van de raadkamer in de weg staat aan
het toetsen van het rechterlijke oordeel. Ook zal het in de praktijk lastig
zijn om het rechterlijke oordeel te onderzoeken, aangezien bronnen
ontbreken. In hoeverre zal hieraan getoetst worden?
De bestaande herzieningsgrond betreffende het novum, een nieuw feit,
wordt in het conceptwetsvoorstel bijgesteld om beter rekening te kunnen
houden met nieuwe forensische expertise. Het DNA-materiaal van oude,
onopgeloste delicten is vaak nog bewaard. Nieuwe en verbeterde technieken kunnen leiden tot nieuwe inzichten in een onopgeloste zaak. Gelet
op dit argument van de minister verbaast het mij dat de minister ervoor
kiest om de beoordeling aan de rechter en de procureur-generaal over te
laten. Deskundigen worden niet altijd ingeroepen; dit is ter beoordeling
aan de procureur-generaal bij de Hoge Raad, maar juist bij het beoordelen
van DNA-materiaal is verstand van zaken nodig. Waarom wil de minister
deskundigen niet in een eerder stadium bij het onderzoek betrekken? Hoe
wil hij ervoor zorgen dat technisch bewijsmateriaal op de juiste wijze
geïnterpreteerd wordt?
Naast het gemis aan deskundigheid roept het overlaten van het herzieningsoordeel en het onderzoek aan de rechter en de procureur-generaal
vragen op naar de waarborging van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid. Wetenschappers pleiten voor een nieuwe instantie om aan deze
problemen tegemoet te komen. Dit klinkt als een aannemelijk pleidooi.
Ook in Engeland bestaat een dergelijk systeem. Hoe beoordeelt de
minister de ervaringen daar? Waarom kiest de minister niet voor een
nieuwe instantie, zoals door veel wetenschappers is voorgesteld? Ik zie
graag dat de minister zijn argumentatie, ook gelet op wat in eerdere interrupties is gewisseld, nog eens onderbouwt. Hij geeft in zijn reactie aan dat
veroordeelden zelf verzoeken kunnen doen en dat ook bij minder ernstige
feiten een onderzoek kan gaan plaatsvinden. Om wat voor soort feiten zal
het gaan? Leidt dit niet tot een enorme toename van het aantal verzoeken
en onderzoeken?
Een belangrijk punt dat niet in het jaarverslag of in de reactie van de
minister naar voren komt, is de openheid rond de herzieningsonderzoeken. Ondanks de relatieve beslotenheid van het strafproces heeft de CEAS
geprobeerd om openheid te geven over de werkzaamheden. De commissie heeft jaarverslagen uitgebracht en rapporten in hun geheel gepubliceerd. Dat is goed. D66 ziet deze openheid graag terug bij een permanente
voorziening. De herzieningsonderzoeken zullen in de toekomst ook vaak
strafzaken betreffen waarover een publiek debat gaande is. Natuurlijk
zullen ook de privacy van betrokkenen en de medewerking van getuigen
en informanten in acht moeten worden genomen. Volgens het WODC zou
gelet op de specifieke functie van het herzieningsonderzoek de balans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

11

daarbij eerder ten gunste van transparantie behoren door te slaan. Hoe
wil de minister met de openheid van de herzieningsonderzoeken omgaan?
Dan kom ik bij de versterking van de cassatierechtspraak. In het rapport
wordt een significante wijziging voorgesteld die breder is dan alleen de
strafzaken die ik zojuist besprak. D66 is het met de commissie Normstellende rol Hoge Raad eens dat naast het bevorderen van rechtseenheid
en rechtsontwikkeling het bieden van rechtsbescherming een taak van de
Hoge Raad dient te blijven. In het rapport wordt veel aandacht besteed
aan de rechtsbescherming van het individuele geval na de accentverschuiving in taken. Deze rechtsbescherming zal relatief minder aandacht
krijgen. De aandacht voor de inhoudelijke invulling van de rechtseenheid
en de rechtsvorming blijft echter beperkt. Hoe de voordelen zich precies
laten vertalen, wordt niet helemaal duidelijk. Hoe ziet de minister de
inhoudelijke invulling van de rechtsvorming en de rechtseenheid?
De heer De Wit (SP): Ik heb een vraag over de herzieningsprocedure. Ik
kan mij herinneren dat in het debat over de Schiedammer parkmoord de
voorganger van de heer Pechtold, mevrouw Van der Laan, uitgebreid
heeft gesproken over de Engelse situatie. Zij heeft toen bepleit dat wij in
Nederland iets soortgelijks zouden moeten krijgen. Ik hoor in het betoog
van de heer Pechtold geen duidelijke stellingname terug. Vindt hij – of dat
naar analogie van de Engelse situatie is, doet niet ter zake – dat wij
moeten kiezen voor een onafhankelijke buiten de rechterlijke organisatie
staande revisieraad?
De heer Pechtold (D66): Ik zou de sympathieke twijfel van GroenLinks
kunnen herhalen. Ik kan ook proberen om het met eigen woorden te
zeggen. Ik ben gevoelig voor de argumentatie dat het helemaal overgaan
op een nieuw systeem, een onafhankelijke instantie, de vraag boven de
markt houdt hoe je over het huidige systeem denkt. Zojuist werd de zware
term «een motie van wantrouwen» gebruikt. Ik zit momenteel in de fase
dat ik denk dat een uiterste poging moet worden gedaan om binnen het
huidige systeem tot verbeteringen te komen. Om het politiek te zeggen:
een commissie op een commissie op een commissie is niet altijd een
oplossing. Dadelijk moeten wij weer een controlerende instantie op de
controlerende instantie organiseren. Binnen het systeem heb ik op dit
moment nog voldoende vertrouwen in bijsturingsmogelijkheden, maar ik
heb de minister wel gevraagd, gelet op het bestaan van het Engelse
systeem, om een en ander nog eens goed te beargumenteren. Ik sluit mij
dus aan bij de sympathieke twijfel.
De heer De Wit (SP): De heer Pechtold heeft tot nu toe met waardering
gesproken over de manier waarop de huidige commissie-Buruma functioneert. Van enig wantrouwen jegens die commissie hoor ik dus niets. Hij
vindt juist dat de commissie belangrijk werk doet.
De heer Pechtold (D66): De heer De Wit is mij nog niet kwijt voor zijn
voorstel, maar moet niet proberen om mij te snel naar binnen te hengelen. Ik ben heel tevreden over wat de commissie heeft gedaan, maar wat
zij heeft gedaan, kan ook leiden tot een nieuw proces, tot een wakker
maken, het opschudden van het huidige proces. Ik vind dat de heer De Wit
iets te snel tot het faillissement van het huidige systeem komt, maar in
uiterste instantie gaan wij het doen zoals de heer De Wit het wil doen. Ik
wil de minister echter eerst een uiterste poging horen doen om mij van
het gelijk van zijn voorstel te overtuigen, maar ik houd er met de heer De
Wit druk op. Dan weet de minister dat.
Als de rechtsbescherming van het individuele geval door de Hoge Raad
kleiner wordt, heeft dit uiteraard gevolgen voor de gerechtshoven. De
gevolgen voor de gerechtshoven miste ik in het rapport. In de volgens de
Hoge Raad belangrijke zaken blijft deze instantie zijn taak van rechtsbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

12

scherming van het individuele geval vervullen. De rechtsbescherming in
overige zaken waarbij nog steeds fouten kunnen zijn gemaakt, zal op de
gerechtshoven neerkomen. Zij zijn de laatste feitelijke instanties. Het is
van belang dat de gerechtshoven deze rol op een kwalitatieve manier
vervullen. Critici vragen zich af of gerechtshoven op dit moment de kwaliteit hiervoor hebben. Ik leid die vraag graag door naar de minister. Er is
een grote kwalitatieve afstand tussen de gerechtshoven en de Hoge Raad.
De grote werklast van de Hoge Raad zou voor een gedeelte te wijten
kunnen zijn aan de kwaliteit van de bestreden beslissingen van gerechtshoven. Het pleidooi om mensen met een hbo-diploma tot de rechterlijke
macht toe te laten, lijkt deze trend te versterken. Hier rijst de vraag wat de
oorzaken zijn van de toegenomen werkdruk van de Hoge Raad. Ook de
grote afstand tussen de gerechtshoven en de Hoge Raad leidt tot meer
zaken bij de Hoge Raad. Er zal meer van de kwaliteit van gerechtshoven
gevraagd worden nu zij vaker de laatste instantie zullen zijn. Hoe ziet de
minister de rol van gerechtshoven?
Ten slotte nog een opmerking naar aanleiding van het verslag. De minister
geeft in zijn reactie op het verslag aan dat er nog sprake is van een aantal
ingewikkelde problemen bij de voorbereiding van de wetgeving. Welke
problemen zijn dit en zijn hiervoor al oplossingen gevonden?
De heer Heerts (PvdA): Voorzitter. Dat de leden die met de CEAS te maken
hebben, heel goed werk verrichten en er ook bij betrokken zijn, is mij
gebleken uit het WODC-onderzoek, want zelfs leden die aan het onderzoek
hebben meegewerkt, maar daarvoor geen vrijstelling hebben gekregen,
hebben toch op basis van intrinsieke motivatie bijgedragen. Dat was
namelijk het doorslaggevende argument om mee te werken. Je hoeft dus
niet altijd een vergoeding te krijgen om toch ergens achter te staan. Als dit
soort problemen met betrekking tot de randvoorwaarden van de commissie zich voordoet, vind ik echter toch dat ook de mensen die heel hard
hebben gewerkt, een vergoeding moeten krijgen. Dat terzijde, maar ook
weer niet helemaal.
De PvdA wil de mogelijkheden om afgedane strafzaken te heropenen,
verbeteren. Het vertrouwen in de rechtsstaat wordt geschonden door
veroordelingen die onterecht zijn, maar ook als er te weinig mogelijkheden zijn om dergelijke dwalingen ter herstellen. De maatschappelijke
onrust die dat met zich meebrengt, hebben wij de afgelopen periode weer
kunnen ervaren. Mijn fractie is daarom in het verlengde van de CEAS voor
een commissie van deskundigen die ervoor zorgt dat zaken opnieuw
tegen het licht worden gehouden en, indien nodig, worden herzien. Het nu
geldende novumbegrip, een nieuw feit dat de rechter destijds niet bekend
was, levert een te hoge drempel op om gerechtelijke dwalingen altijd te
kunnen corrigeren. Zo is een omstandigheid van feitelijke aard nodig als
grondslag voor herziening. Een nieuw oordeel van een deskundige is
meestal geen reden voor heropening. De adviezen die de CEAS in
concrete zaken heeft gegeven, lijken dit al te doorbreken. In feite zijn de
adviezen van de CEAS deskundigenoordelen. Aangezien die er toch aan
hebben bijgedragen dat zaken worden heropend, lijkt een novumbegrip
daarmee al onder druk te zijn gezet. Graag een reactie van de minister op
dit punt.
De CEAS heeft in sommige zaken gebruikgemaakt van de mogelijkheid
om een nieuw opsporingsonderzoek met inschakeling van de politie en
andere instanties te laten doen. De CEAS noemt het in haar jaarverslag
een politieke keuze of de drempel om onderzoek te laten houden om een
novum te kunnen ontdekken, moet worden verlaagd. Laat ik daar helder
over zijn: wij zijn daar voorstander van. Er moet dus, zoals professor
Knoops in het Nederlands Juristenblad schreef, een onderzoekstechnisch
voorportaal voor de herzieningsprocedure komen. Dat voorportaal moet
open staan voor veroordeelden die een onderzoek willen ter voorbereiding op een herzieningsaanvraag. Over de exacte positionering van zo’n

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

13

nieuwe CEAS is mijn fractie nog aan het denken. Er is inmiddels een wetsvoorstel ter consultatie uitgezet waarin voorgesteld wordt om een adviescollege zoals de CEAS in te stellen. Dat college adviseert de procureurgeneraal bij de Hoge Raad over verzoeken van een veroordeelde tot een
nader feitelijk onderzoek. Wij wachten dat definitieve wetsvoorstel graag
af, voordat wij ons een definitieve mening vormen over de wenselijkheid
van een adviescommissie onder de Hoge Raad of juist een herzieningscommissie naar Engels model die geheel buiten de bestaande justitiële
keten blijft. Het gaat ons er primair om dat er een laagdrempelige mogelijkheid ontstaat die veroordeelden de mogelijkheid biedt om de dwaling
te laten herstellen. Die drempel mag natuurlijk ook weer niet te laag zijn,
zodat iedereen er gebruik van kan maken. Dat lijkt mij ook niet goed voor
het proces.
Als een soort tegenhanger van de herziening ten voordele van de veroordeelde wordt ook gesproken van een herziening ten nadele van de veroordeelde. Achteraf kunnen er sterke aanwijzingen komen die erop duiden
dat iemand ten onrechte is vrijgesproken. Er duikt bijvoorbeeld ineens
DNA-bewijs op dat er ten tijde van de rechtszaak niet was. Dat hebben wij
recent meegemaakt. Het vermoeden dat iemand ten onrechte vrij is,
terwijl er aanwijzingen zijn dat hij wel degelijk een ernstig misdrijf heeft
gepleegd, is zeker voor de slachtoffers moeilijk verteerbaar. Toch is voor
ons het «ne bis in idem»-beginsel een hoog goed. Een burger die eenmaal
onherroepelijk is veroordeeld, moet er, behoudens grote uitzonderingen,
van uit kunnen gaan dat dit vonnis definitief is. Als rechtszaken te gemakkelijk opnieuw kunnen worden gedaan, ondermijnt dit het vertrouwen in
de rechtsstaat. Het onderwerp staat eigenlijk in het kader van het vertrouwen in de rechtsstaat. Het moge duidelijk zijn dat de PvdA-fractie dat op
dit moment heeft, want anders waren wij wel met andere dingen bezig. Er
zal dus een goede balans moeten worden gevonden tussen de herziening
ten nadele en het «ne bis in idem»-beginsel. De drempel voor de herziening ten nadele willen wij hoger leggen dan die voor de herziening ten
voordele.
Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik heb die vragen over de herziening ten
nadele ook. Ik heb ze nu echter niet naar voren gebracht, omdat wij daar
nog over gaan spreken. Kiest de PvdA-fractie daar nu echt niet voor? De
heer Heerts geeft namelijk aan dat zijn fractie op dat punt een principieel
bezwaar heeft, maar stelt tegelijkertijd dat de drempel dan wel heel hoog
moet liggen. Hoe principieel is de PvdA dan?
De heer Heerts (PvdA): Ik ben altijd principieel, maar ook praktisch. Ik heb
gezegd dat deze kwestie een groot goed is en dat, behoudens grote
uitzonderingen, het vonnis definitief moet zijn. Dat geeft aan dat het niet
zo maar iets kan zijn. Ik heb er voorts op gewezen dat de drempel voor het
verhaal ten nadele hoger zou moeten liggen dan voor het verhaal ten
voordele.
De heer Teeven (VVD): Ik heb collega Heerts goed verstaan, maar in het
wetsvoorstel dat de minister heeft gepresenteerd, staat gewoon dat de
drempel ten nadele veel hoger wordt. Dan kun je nog aangeven dat die
nog hoger moet worden of iets minder hoog, maar er wordt wat dat
betreft dus een verschil gemaakt. Wat wil de PvdA-fractie nu? Moet de
drempel nog hoger komen te liggen dan de minister voorstelt? Die ligt al
vrij hoog, wat onze fractie betreft net iets te hoog, wat de PvdA-fractie
misschien net iets te laag, maar kiest de PvdA-fractie nu wel of niet voor
de herziening ten nadele?
De heer Heerts (PvdA): Het gaat om een groot goed, maar formeel
hebben wij nog geen wetsvoorstel. Er kan dus nog van alles gebeuren.
Wij hebben signalen van de kant van de Rotterdamse politie dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

14

behoorlijke lobby gaande is om een en ander weer een andere kant op te
laten gaan. Wat mijn fractie betreft krijgt de minister het signaal mee dat
de drempel bij het verhaal ten nadele niet lager moet worden. Dat weet je
echter nooit, want het is een consultatiegegeven. Als ik sommige mensen
uit politieland hoor, uit Rotterdam heel concreet, dan komt het hierop
neer: een beetje DNA-materiaal en wij gaan er weer voor. Wij stemmen in
met de huidige richting, maar omdat het nog geen formeel wetsvoorstel
is, kan het nog een andere kant opgaan. Het lijkt mij duidelijk hoe dit te
duiden.
De commissie Normstellende rol Hoge Raad heeft onderzoek gedaan naar
het huidige stelsel van cassatierechtspraak. De belangrijkste conclusie is
dat de Hoge Raad zich meer dan nu het geval is, zou moeten concentreren
op zaken die van belang zijn voor de rechtseenheid of rechtsontwikkeling.
Een cassatieberoep in het geval van individuele rechtsbescherming zou
alleen mogelijk moeten zijn als er sprake is van fouten van een lagere
rechter waardoor een partij significant nadeel lijdt. Er wordt voorgesteld
om door het instellen van een selectiekamer een soort zeef in te bouwen
waarmee de groeiende stroom van lang niet altijd zinvolle cassatiezaken
moet worden teruggebracht. De minister is nog bezig om ook deze
adviezen om te zetten in een wetsvoorstel. Wij delen de mening dat de
Hoge Raad niet als een soort rechtbank in derde aanleg moet gaan
fungeren. Wij staan in grote lijnen positief tegenover de aanbevelingen
van de commissie en zien het wetsvoorstel op dit punt met belangstelling
tegemoet. Dat geldt overigens ook voor het andere wetsvoorstel. Wij
geven in dit AO een duiding mee van hoe wij daarin staan, zonder ons
definitief uit te spreken voor het «model van de minister» of «het
model-De Wit».
Voorzitter: Teeven
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Voorzitter. De Commissie Evaluatie
Afgesloten Strafzaken geeft in haar meest recente jaarverslag aan dat het
noodzakelijk is dat er een onderzoeksmogelijkheid blijft bestaan naar
afgesloten, ernstige strafzaken. Zij concludeert dit op basis van de bevindingen sinds haar instelling in april 2006. Onder verwijzing naar de strafzaak van Lucia de B. en de Enschedese ontuchtzaak stelt de commissie dat
de CEAS duidelijk in de behoefte aan een veiligheidsklep voorziet. «Zoiets
moet er blijven» klinkt overal in het jaarverslag door. Net als de minister
van Justitie kan de CDA-fractie die redenering goed volgen. Natuurlijk,
van de gedachte ooit veroordeeld te worden voor iets wat je niet hebt
gedaan, wordt het iedereen koud om het hart. Daar gaan horrorfilms over.
Aldus beschouwd, mag een afgeronde strafzaak natuurlijk nooit finaal
afgerond zijn, dat wil zeggen geen enkele «ontsnappingsmogelijkheid»
meer kennen. Daarover is iedereen het eens.
De vraag is dan nog wel: hoe moet die ontsnappingsmogelijkheid, die
veiligheidsklep eruit zien? Als een buitengerechtelijk onderzoekstraject,
zoals dat van de CEAS, dat weer aangehaakt kan worden bij het reguliere
strafproces? Of moeten bestaande procedures en instanties op het punt
van gratie en herziening worden gewijzigd om ruimte te bieden voor
fundamentelere heroverwegingen? De CDA-fractie is evenals de minister
tot de slotsom gekomen dat het laatste de voorkeur verdient: een veiligheidsklep, ingebed in het reguliere strafproces, in de vorm van een gewijzigde herzieningsprocedure. De redenen waarom wij tot die conclusie zijn
gekomen, zal ik u niet onthouden. Kijk maar eens naar wat er gebeurt. De
CEAS is een tijdelijk antwoord op een grote maatschappelijke behoefte.
Twee jaar verricht deze commissie nu haar overigens voortreffelijke werk
en wat zien wij? Men ervaart in toenemende mate een gebrek aan regelgeving, ondersteuning, mogelijkheden, armslag, en extra voorzieningen.
Het buiten beschouwing moeten laten van de rol van de rechter voelt niet
meer goed en de toegankelijkheid tot de CEAS is te beperkt, om nog maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

15

niet te spreken over de afstemmingsproblemen tussen het evaluatieonderzoek en de huidige herzieningsprocedure. Kortom, de vrije ruimte
die de CEAS in zekere zin is geboden, blijkt eigenlijk meer nadelen te
kennen dan voordelen. Is het flauw als ik stel dat uit het wensenlijstje
blijkt dat de CEAS liever een gewone instantie zou zijn, dat eigenlijk
gesteld kan worden dat de zo formele strafrechtelijke procedure met alle
waarborgen omkleed en zo dichtgeregeld zo gek nog niet is? Nee, om het
heel duidelijk te zeggen: wij hebben behoefte aan een uitbouw, geen
aanbouw.
Wij zijn daarom blij dat de minister een wetsvoorstel ter hervorming van
de herzieningsregeling ter consultatie heeft aangeboden aan de daarvoor
in aanmerking komende instanties. Daarin is opgenomen een herzieningsregeling ten voordele en ten nadele. Het is een voorstel waarin tegemoet
wordt gekomen aan de belangrijkste knelpunten die de CEAS heeft
ervaren bij het uitvoeren van haar taak. Het is toch goed, nog los van de
concrete casus met de belangen van individuen, dat de CEAS haar
pionierswerk heeft kunnen verrichten. De door haar opgedane ervaringen
zijn, zoals de minister terecht concludeert, beslist relevant bij het ontwikkelen van een juridisch beter doortimmerde opzet van de evaluatie van
afgesloten strafzaken, juist met het oog op de correctie van die dwalingen.
Tot zover de CEAS en het wetsvoorstel. Over het laatste komen wij later
nog uitvoerig te spreken, maar de casuïstiek moeten wij er dan altijd bij
betrekken.
De heer De Wit (SP): Mevrouw Toorenburg heeft ongetwijfeld gezien dat
de nadelen of de knelpunten die professor Buruma noemt, in het wetsvoorstel zijn verwerkt. In de begeleidende brief van de minister staat dat
ook het rechterlijke oordeel niet buiten beschouwing kan blijven. In ieder
geval kan de veroordeelde zelf naar in dit geval de PG stappen. Vindt
mevrouw Van Toorenburg dat geen goede zaak?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Om misverstanden te voorkomen: wij
vinden het wetsvoorstel juist heel goed. Wij verschillen met de SP van
mening over waar de beslissingsbevoegdheid wordt neergelegd als een
nieuw onderzoek is gedaan. Wij vinden dat die bevoegdheid moet komen
te liggen in de reguliere lijn van het strafproces en niet bij een onderzoekscommissie. Er moet inderdaad een heel grote ruimte komen om het feitelijke onderzoek te kunnen doen. Daarover verschillen wij niet van mening,
maar wij voelen er niets voor om het zwaartepunt te laten overhellen naar
de onderzoekscommissie. Wat ons betreft komt dat te liggen in het reguliere strafproces.
De heer De Wit (SP): In mijn optiek neemt de revisieraad niet de beslissing. Als wij een revisieraad zouden instellen, moet het oordeel binnen de
kolom van de rechterlijke macht blijven liggen. Anders zou je inderdaad
naast of na de hoogste rechter een nog hogere rechter krijgen. Dat kan
gewoon niet. Ook in mijn optiek moet dat binnen de rechterlijke macht
blijven. Neem de uitkomst in de Enschedese zedenzaak. De kans is groot
dat daar niets mee gebeurt, terwijl de CEAS een aantal punten heeft
aangedragen op basis waarvan je op zijn minst vragen kunt stellen over
de wijze waarop het vonnis tot stand is gekomen en de inhoud ervan.
Vindt mevrouw Van Toorenburg dat een bevredigende gang van zaken of
vindt zij dat ook een bewijs van de stelling dat die kwestie beter moet
worden onderzocht en dat de punten die de CEAS heeft aangedragen,
onderdeel zouden moeten zijn van een meer vergaand deskundigenonderzoek?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Wij verschillen niet van mening over
de reikwijdte van het onderzoek. Wij verschillen van mening over de vraag
wie uiteindelijk moet bepalen dat een herzieningsproces wordt ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

16

De SP-fractie wil dat de commissie laten bepalen, maar wij vinden dat dit
in het reguliere strafproces moet gebeuren. Eigenlijk verschillen wij alleen
op dat punt van mening. Je doet een onderzoek, je kunt elke steen
opnieuw omkeren, maar het besluit om tot herziening over te gaan, ligt
wat ons betreft niet bij de onderzoekscommissie.
Ik kom bij de Hoge Raad, die naast herzieningsrechter ook en vooral
cassatierechter is, en de wijze waarop die rol zou kunnen worden
versterkt. De aanbevelingen ter versterking van de cassatierechtspraak
spreken de CDA-fractie aan: sneller duidelijkheid geven in zaken die niet
tot cassatie hoeven te leiden (een selectie), meer cassatie in het belang
der wet en de introductie van prejudiciële vragen. Deze aanbevelingen
zullen de rol van de Hoge Raad als hoogste richtinggevende rechter
beslist zichtbaarder maken. Hoe de aanbevelingen straks concreet in wetsvoorstellen zullen worden vertaald, is nog niet helder. Wij zullen er
daarom bij de behandeling pas echt concreet op in kunnen gaan. De denkrichting, zeker na de uitvoerige toelichting, bevalt ons wel. Hoewel de
«selectie» vanzelfsprekend het risico met zich meebrengt dat zaken ten
onrechte het poortje niet doorkomen, is de CDA-fractie hiermee gelukkiger
dan met de alternatieven, zoals de categoriale uitsluiting of de uitsluiting
van zaken beneden een bepaald geldbedrag. Toch ligt deze aanbeveling
het gevoeligst. Kan de minister nog eens uitleggen waarop nu precies zal
worden geselecteerd? Hij heeft geschreven dat «selectie kan plaatsvinden
door de Hoge Raad aan de hand van de bij uitstek door hem te beoordelen vraag of cassatie aangewezen is». Kan dat nog iets concreter?
Waarin verschilt dat nu precies met de huidige artikel 81 van de Wet op de
rechterlijke organisatie? Blijft artikel 81, extensief geïnterpreteerd, gewoon
de toets of komt er een heel andere selectie en door wie? Hoe gaat dat
uiteindelijk in zijn werk? Het is ons iets te abstract. Daarover willen wij
meer uitleg, want het gaat er uiteindelijk om, rechterlijke dwalingen te
voorkomen.
Er zijn in de schriftelijke ronde vragen gesteld over de relatie tussen de
voorgestelde herzieningsregeling en de versterking van de cassatierechtspraak. Het antwoord is ons wat te oppervlakkig. Er is geen directe relatie,
maar wij zijn wat dat betreft toch ietwat bevreesd. Er moet straks niet te
snel worden geconcludeerd dat er niets in zit, in rechtsvormende zin, om
de zaak later weer terug te zien als herzieningsverzoek, gelet op de rechtsbescherming, omdat er wel wat in zat. Graag een nadere duiding van de
minister.
Conclusie: de minister heeft ons lekker gemaakt. Wij wachten met spanning op de adviezen en voorstellen over een ruimere mogelijkheid van de
herziening en de versterking van de cassatierechtspraak. De minister is
duidelijk stevig aan de slag om ons rechtsstelsel te optimaliseren. Complimenten daarvoor.
Antwoord van de minister
Minister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter. Ik bedank de commissie
voor de grondige beschouwingen over dit onderwerp. Ook voor ons is het
waardevol om op dit moment dit gesprek te hebben. Nu wij bezig zijn met
de voorbereiding van het in consultatie gegeven wetsvoorstel over de
herzieningsprocedure en natuurlijk ook met het wetsvoorstel over de
positie van de Hoge Raad, is het goed om deze oriëntatie te hebben uit dit
gesprek. Ik leid daaruit af dat wij op de hoofdlijn op een goed gezamenlijk
spoor zitten. Ik kom straks uiteraard terug op de kwestie van «herzieningsraad of niet». Ik hoop dat ik straks de commissieleden die een voorkeur
hebben voor de inrichting van een herzieningsraad – ook onder juristen is
daar nogal wat discussie over – duidelijk kan maken dat het voorstel dat
wij in gedachten hebben, eigenlijk alle argumenten ondervangt om zo’n
raad apart in te richten. Ik hoop dat de conclusie kan zijn dat wij met een
voorstel dat ongeveer in deze lijn ligt – dat ga ik nog bekijken na de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

17

consultatieprocedure – het beste van twee werelden hebben: geen aparte
nieuwe gremia in de rechtspraak, maar wel de mogelijkheid om meer dan
tot nu toe mogelijk is een extern element met deskundigheid in te
brengen dat bijdraagt aan het vertrouwen in de herzieningsprocedure.
De Commissie Evaluatie Afgedane Strafzaken is nu geëvalueerd. Dat
rapport heeft de Kamer gekregen. Wij zullen de uitkomsten daarvan
meenemen bij de verdere voorbereiding van het wetsvoorstel. Zoals
gezegd, zal het niet in de richting gaan van een onafhankelijke revisieraad.
Het leidt op dit moment ook niet tot wijziging van de opzet van de CEAS.
Uit het evaluatie blijkt dat de CEAS goed heeft gefunctioneerd, zo goed
dat wij daarmee door kunnen totdat de wetswijziging in werking treedt. Ik
heb die commissie ook gevraagd of wij de komende tijd op deze manier
verder kunnen werken. Er zijn in het evaluatierapport bepaalde verschillen
geconstateerd in de werkwijze in de afzonderlijke onderzoeken die zijn
verricht, maar die verschillen zijn niet zodanig dat wij daardoor wijzigingen moeten aanbrengen in de algemene kaders voor de werkzaamheden van de commissie. Integendeel, die regeling blijkt flexibel genoeg
te zijn om tot enige afstemming te komen over de aard van de zaken waarnaar is gekeken.
Verder onderstreep ik nogmaals – dat heb ik al bij herhaling in het midden
van deze commissie gezegd – dat er naar aanleiding van de Schiedammer
parkmoord natuurlijk veel meer is gedaan dan dit alleen. Met name de
kwaliteit van de opsporing, vervolging en berechting wordt over de hele
linie versterkt. Zoals bekend en zoals afgeleid kan worden uit de begroting
van het ministerie van Justitie, zetten wij op dat punt heel belangrijke
stappen.
Nu kom ik bij een punt dat is aangesneden door de heer De Wit en
mevrouw Azough, met voorlopig toch nog een voorkeur om wel een apart
instituut te creëren.
Mevrouw Azough (GroenLinks): Dat hangt heel erg af van uw reactie op
de kritiekpunten die de CEAS heel duidelijk naar voren brengt en onze
zorgen op dat punt. Dan doel ik met name op de onafhankelijke status en
de rol van de rechter en op de wijze waarop die straks in het wetsvoorstel
verankerd zijn.
Minister Hirsch Ballin: Prima, dan hoop ik aan uw test te kunnen
voldoen.
In het conceptwetsvoorstel houdt de Hoge Raad volop de bevoegdheid als
herzieningsrechter. Het hoogste rechtscollege is ook bij uitstek de instantie die de juridische expertise in huis heeft om een herzieningsverzoek
goed te beoordelen. Daarbij gaat het niet alleen om de waardering van
technisch bewijs of getuigenverklaringen, maar ook om soms ingewikkelde juridische vragen. De Hoge Raad heeft ook echt voldoende distantie
om uitspraken van andere rechters kritisch te beoordelen. Ik was blij dat
dit ook doorklonk in de genuanceerde benadering van dit onderwerp door
de heer Pechtold. Om de sprekers die deze benadering hebben ondersteund, niet tekort te doen, dank ik ook hen. Die benadering houdt in dat
wij de Hoge Raad deze plaats geven, maar die plaats wel sterker verankeren met een procedure via de procureur-generaal en de ondersteunende
functies die voor mevrouw Van Toorenburg en de heren Heerts, Teeven en
De Roon naar mijn indruk de doorslaggevende punten waren. Ik hoop dat
ik nu iedereen recht heb gedaan.
De alternatieve keuze is een revisieraad, die in ieder geval door de betogen van geleerden zoals Crombach, Wagenaar en Koppen in de belangstelling staat. Ook dat zou weer een orgaan moeten zijn met toerusting en
ondersteuning. In Engeland heeft de Criminal Cases Review Commission
88 fte personeel. Natuurlijk kun je zeggen dat dit personeel er toch moet
zijn, maar wij denken aan een veel flexibelere opzet, met de mogelijkheid
om, indien daar behoefte aan is, feitenonderzoek door commissies te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

18

doen uitvoeren. In de opzet van de Engelse commissie moet het specialistische onderzoek toch weer worden uitbesteed aan gespecialiseerde
politieteams. Het door ons voorgestelde systeem is beter, want zoals
bekend geldt ook voor dit soort operaties dat er enige ervaring nodig is
om de grootst mogelijke kwaliteit te leveren en dat het efficiënter is om
die organisaties rechtstreeks te benutten onder de vereiste onafhankelijke
aansturing.
Het is niet overbodig om nogmaals te beklemtonen dat de procureurgeneraal en de advocaten-generaal bij de Hoge Raad onafhankelijk zijn. Zij
staan niet in de hiërarchie van het Openbaar Ministerie. Tijdens de
discussie kreeg ik soms de indruk dat het feit dat zij door historisch
verklaarbare oorzaken dezelfde titels dragen als degenen die leiding
geven aan het Openbaar Ministerie en onder politieke verantwoordelijkheid van de minister van Justitie belast zijn met de vervolging in hoger
beroep – die heten immers ook «procureur-generaal» en «advocatengeneraal» – wel eens tot misverstanden aanleiding geeft. Staatsrechtelijk
is de positie van de procureur-generaal bij de Hoge Raad en de onder zijn
of haar leiding werkzame advocaten-generaal een andere, zoals neergelegd in de Wet op de rechterlijke organisatie en zoals ook staatsrechtelijk
solide verankerd is. Dat is een andere positie dan onderdeel zijn van de
organisatie die wij «het OM» noemen en die belast is met de vervolging
van strafbare feiten met de daarvoor geldende politieke verantwoordelijkheid.
De voorgestelde regeling heeft dus als voordeel dat er wel uitgebreide
mogelijkheden zijn voor feitelijk onderzoek zonder dat daarvoor een afzonderlijk apparaat nodig is. Onder omstandigheden bestaat er recht op feitelijk onderzoek als de veroordeelde in voldoende mate over een handvat
beschikt om op te komen tegen onjuiste uitspraken. Uiteraard zal ik de
opmerkingen over de verwachtingen bij de alternatieve constructie, de
revisieraad, betrekken bij de gedachtevorming. Dat zeg ik met name tegen
de heer De Wit, die ook bij eerdere gelegenheden de meest uitgesproken
voorstander daarvan is geweest. Natuurlijk kunnen zijn gedachten en
argumenten een rol spelen bij de uitwerking in het wetsvoorstel. Die houd
ik dus wel in gedachten bij de uitwerking naar aanleiding van de consultatie die nu wordt uitgevoerd. De mogelijkheid om oude gerechtelijke
dwalingen te onderzoeken, zal dan ook ten volle worden bezien en onderzocht.
De heer Heerts (PvdA): Dat wetsvoorstel is in consultatie gegeven en u
hoort daarover een aantal mensen. Is daarbij ook nog plek voor een aantal
criticasters van buitenaf? Kunnen zij zich tot de schrijvers van dit wetsvoorstel wenden om juist een aantal van die bezwaren goed in te brengen? Of zitten zij al in de consultatieronde? Met andere woorden: ik heb
geen vijf zwartboeken meer nodig. Wij moeten zeer serieus kijken naar
wat daar gaande is.
Minister Hirsch Ballin: Zeker, daar is geen twijfel over. De consultatiefase
houdt bij Justitie tegenwoordig in: open consultatie. Een aantal instanties
wordt aangeschreven en krijgt het wetsvoorstel ook toegestuurd. Dat
scheelt die instanties printkosten. Het wetsvoorstel wordt ook op onze
website gepubliceerd. Ik heb de Kamer al eens een brief gestuurd over de
inrichting van de webconsultatie. Dit betekent dat iedereen die dat wil, kan
reageren.
De heer Heerts (PvdA): Dat begrijp ik wel. Het is mij niet ontgaan dat op
uw website wel eens wat informatie gepubliceerd wordt. Dat hebben wij
de afgelopen zomer ook weer meegemaakt. U kiest voor een vrij passieve
benadering. Het gaat mij erom dat er met alle respect ook naar de heer De
Hond en de anderen wordt gekeken en dat zij een plek krijgen. Dat kun je
passief benaderen. Mijn bedoeling was om te pleiten voor een actievere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

19

benadering vanuit het ministerie. Dat hoef ik overigens niet per se nu te
weten, maar ik vind dit wel gepast voor dergelijke mensen, die zo
betrokken zijn bij het vertrouwen in de rechtsstaat.
Minister Hirsch Ballin: Ik hoor net dat van de drie genoemde vroegere
collega’s, die ik ken als mensen die heel goed opletten, nog geen reacties
zijn binnengekomen. Ik zal ervoor zorgen dat zij, voor zover dat nog niet
het geval is en voor zover zij hier niet al mee bezig zijn, uitdrukkelijk een
berichtje van mij krijgen. Of misschien bel ik hen om te zeggen dat hun
reactie en commentaar zeer op prijs worden gesteld.
De heer De Wit en mevrouw Azough vroegen of er niet meer onderzoek
mogelijk moet worden naar de rol van de rechter bij gerechtelijke dwalingen, zoals ook door professor Buruma van de Radbouduniversiteit is
bepleit tijdens een uitzending van Nova op 22 september. Professor
Buruma heeft niet gevraagd om nieuwe bevoegdheden voor de CEAS. Hij
stelt – in ieder geval met wat hij daar heeft gezegd – de voorgestelde
regeling ook niet ter discussie. Hij wierp wel een vraag op over de manier
waarop je de regeling zou moeten toepassen: zou je de procureurgeneraal bij de Hoge Raad niet de bevoegdheid moeten geven om bij
rechters na te vragen waarom zij tot een bepaald oordeel zijn gekomen?
Dat raakt het punt van het geheim van de raadkamer. Die vraag zullen wij
ook meenemen bij de verwerking van de adviezen die uit de consultatie
naar voren komen. Ik heb niet de indruk dat de rechterlijke macht staat te
springen om het geheim van de raadkamer ter discussie te stellen. Men
ziet dat ook als een vrij wezenlijke waarborg voor de vrijheid van rechters
om onderling te discussiëren. Ik weet ook uit mijn vroegere rechterlijke
functies hoezeer daaraan wordt gehecht, maar ik weet dat bovenal uit de
discussies die ik heb meegemaakt toen de Schiedammer parkmoord net
speelde. Ik heb al eerder gezegd dat niemand het idee moet hebben dat
die op de een of andere manier licht is opgevat binnen de rechtspraak. Ik
had het genoegen om in mijn toenmalige functie deel uit te maken van de
presidentenvergadering. Zonder dat ik hier als het ware de notulen van
die vergadering wil geven, kan ik op basis van mijn eigen waarneming
melden dat daar in de rechtspraak heel zwaar is getild aan wat toen naar
voren is gekomen. De gedachte dat dit niet de vorm mocht aannemen van
het als het ware ter verantwoording roepen van rechters op individueel
niveau voor hun bijdrage aan de meningsvorming in het rechterlijke
college waarvan zij deel uitmaken, was echter evenzeer sterk aanwezig.
Natuurlijk is het denkbaar – ik kan dat niet uitsluiten – dat uit de consultatie van de Raad voor de rechtspraak meer inzichten naar voren komen,
maar ik verwacht dat niet. Ik moet ook zeggen dat ik goed kan begrijpen
dat sterk wordt gehecht aan de vrijheid van rechters in hun onderlinge
verhouding in de discussie in de raadkamer en dat men vervolgens tot
een gezamenlijke conclusie komt in de motivering van de rechterlijke
uitspraak. Daarbij teken ik, ook naar aanleiding van de opmerkingen van
professor Buruma, aan dat nu al hard wordt gewerkt aan verbeteringen
van de motivering van de vonnissen. Dat wat in de raadkamer is beoordeeld, uitgewisseld en tot een conclusie heeft geleid – hetzij unaniem,
hetzij in meerderheid – komt dan tot uitdrukking in de motivering van de
strafvordering. Een voorbeeld daarvan is het Project Motiveringsverbetering in Strafvonnissen (Promis). Daarin is ook een nieuw model ontwikkeld voor de motivering van de bewezenverklaringen, waar het hier
natuurlijk in hoge mate om gaat. Daardoor wordt duidelijker waarom een
rechter tot een bepaald oordeel is gekomen. Dat model wordt in de praktijk steeds meer toegepast. Met een uitgebreidere motivering van de
bewezenverklaring is datgene wat de heer Buruma wil, eigenlijk ondervangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

20

De heer De Wit (SP): Als de minister in zijn wetsvoorstel stelt dat het
rechterlijke oordeel niet buiten beschouwing blijft, is de vraag wat hij
daarmee bedoelt.
Minister Hirsch Ballin: Daarmee worden niet alleen de conclusie en het
dictum bedoeld, de bewezenverklaring als zodanig bij wijze van conclusie
en de straftoemeting die daaraan wordt verbonden, maar ook de motivering zoals die in het vonnis tot uitdrukking komt.
De heer De Wit (SP): Daarmee sluit u uit dat wie het dan ook wordt, met
de rechter spreekt om bepaalde punten opgehelderd te krijgen, zoals
bepleit door Buruma: «Wat heeft u bewogen om tot dit oordeel te
komen?»
Minister Hirsch Ballin: Ik wil niet te veel vooruitlopen op wat in de
consultatie mogelijk nog naar voren komt. Laat ik deze vraag nu dus ook
niet al te definitief beantwoorden. Als de Hoge Raad en de Raad voor de
rechtspraak hun commentaren hebben geleverd, wil ik mij niet in de
positie bevinden dat, omdat ik op 2 oktober reeds een standpunt heb
ingenomen, de indruk zou kunnen ontstaan dat de consultatie niet serieus
wordt genomen. Voor dit moment zou ik echter willen zeggen dat wij niet
een situatie moeten hebben waarin bij navraag meer motivering van
rechters verkregen wordt dan zij in de motivering van hun vonnis tot
uitdrukking brengen. Dat is natuurlijk de achtergrond van het betoog van
Buruma. Voor zover er nu licht gaapt tussen wat je kunt aflezen uit het
vonnis en wat de rechters daarbij hebben gedacht en met elkaar hebben
besproken, moet dat gat niet worden gedicht door de rechters te gaan
bevragen over wat zij tegen elkaar hebben gezegd, maar door hun te
vragen en de middelen aan te reiken om dat beter, helderder en vollediger
in hun motivering tot uitdrukking te brengen. Vandaar het project dat ik
zojuist noemde.
De heer De Wit (SP): Het is opmerkelijk dat u hetzelfde woord gebruikt als
Buruma, want ook hij heeft het over het «gat» waarvoor een oplossing
gezocht moet worden. Iets eerder zei u echter in uw betoog dat voorkomen moet worden dat de rechter ter verantwoording wordt geroepen
over zijn oordeel.
Minister Hirsch Ballin: Om precies te zijn: de individuele rechter over zijn
of haar inbreng in de beraadslaging in de raadkamer.
De heer De Wit (SP): Ja, maar als u welke rechterlijke toets dan ook bij de
procureur-generaal legt, wordt daarmee dan niet op zijn minst de schijn
gewekt dat je de rechter juist wel ter verantwoording roept? Dan wordt
dat immers de taak van de procureur-generaal. Zou je het daar dan niet
beter kunnen weghalen door te bepalen dat een groep onafhankelijke
deskundigen van een aantal disciplines onderzoekt waar – in het deskundigenbewijs, het getuigenbewijs of noem maar op, maar ook in het rechterlijke oordeel – de gaten in de zaak zitten? Die deskundigen hebben geen
enkele behoefte om een rechter al of niet onderuit te halen, want zij staan
op een afstand van de rechterlijke macht. Dat is toch iets anders, hoezeer
u de procureur-generaal ook een onafhankelijke positie toedicht. Hij is
namelijk wel lid van de rechterlijke macht en heeft contacten binnen de
colleges. De schijn van onafhankelijkheid komt daarmee in Frage.
Minister Hirsch Ballin: Er zitten een paar elementen in wat de heer De
Wit zojuist naar voren brengt. Door de positie van de Hoge Raad en de
procureur-generaal bij de Hoge Raad als gevolg van de bijzondere procedure, de waarborgen en alles daaromheen past datgene wat zij in de
nieuwe herzieningsprocedure doen, juist bij de kern van hun functie in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

21

toezicht op de rechterlijke macht. Daarom heeft de Hoge Raad een andere
positie dan andere rechtscolleges, zelfs in die mate dat de Hoge Raad niet
is ondergebracht bij de Raad voor de rechtspraak. De Hoge Raad is dus
heel bijzonder in ons staatsbestel en in de rechterlijke macht. Als een
rechter te vaak betrokken is bij vonnissen die achteraf herzien blijken te
moeten worden of waarover vragen ontstaan, is het natuurlijk denkbaar
dat de president van het betrokken rechterlijke college of in extreme
gevallen de procureur-generaal bij de Hoge Raad zich afvraagt of de rechtspraak bij die rechter in goede handen is. De herzieningsprocedure is
echter geen personeelsbeoordelingsinstrument en heeft ook niet als doel
om te beoordelen of het vonnis juist was, maar om te beoordelen of het
herzieningsverzoek gegrond is. Daarbij kunnen elementen een rol spelen
waarvan je aan de hand van de motivering van het vonnis moet nagaan in
hoeverre zij destijds al zijn gewogen en beoordeeld, maar zoals bekend
kunnen ook andere onderdelen een rol spelen. Pas nadat de Hoge Raad
een verzoek tot herziening gegrond heeft verklaard, moet een volledige
nieuwe beoordeling van de strafzaak worden uitgevoerd die tot een
nieuwe uitspraak leidt.
Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik wil toch nog even ingaan op de door
uzelf aangekaarte kloof die de heer Buruma inderdaad ook in dat
programma heeft aangekaart. U verwacht in principe alles van de verbeteringen die nu al in gang zijn gezet, met name van de motivering. Als dat
op termijn echter niet leidt tot verbeteringen en tot het weghalen van die
kloof, bent u dan wel bereid om te bekijken in hoeverre de procureurgeneraal wel degelijk kan bevragen? Ik zie namelijk niet het enorme
bezwaar dat u daartegen hebt. Ik begrijp dat het geheim van de raadkamer
niet voor niets bestaat en dat daar grote voordelen aan hangen, maar
tegelijkertijd gaat het voorstel van de heer Buruma niet zo ver dat je het
meteen moet afschieten. Dat doet u wel, vind ik.
Minister Hirsch Ballin: Nou... Je zou haast zeggen dat u mij voortdurend
een doel voorhoudt waarop ik moet gaan schieten. Mijn bedoeling was
juist om aan te geven welke argumenten mij ertoe brengen om tot het
oordeel te komen dat wij het door hoogleraar Buruma gesignaleerde
probleem op een andere manier oplossen. Ik heb geen enkele bedoeling
gehad om te zeggen dat ik nu, vooruitlopend op wat in de advisering
mogelijk naar voren komt, al onwrikbare conclusies trek die alleen nog in
een zware herzieningsprocedure ter discussie zouden kunnen worden
gesteld. Ik ben dus helemaal niet bezig met afschieten. Ik geef de argumenten zoals ik die nu zie. Omdat u mij dat vraagt, plaats ik die tegenover
de denklijn van professor Buruma. Dat is alles.
De heer Heerts (PvdA): Ik ken professor Buruma nu een tijdje. Hij kiest
zijn woorden altijd zorgvuldig en via «enerzijds» en «anderzijds» kun je
daar ook meerdere kanten mee op. Ik wil echter voorkomen dat wij een
verwarrende discussie krijgen. Ook de rechters zijn voor mij niet onaantastbaar. Ook zij moeten zich gewoon verantwoorden. Dat moeten wij ook
dagelijks doen. Op dat punt beschouw ik hen dus niet als heel bijzonder.
Met betrekking tot het geheim van de raadkamer kan toch gewoon een
gesprek plaatsvinden als er een herzieningsprocedure komt? Dat hoeven
wij dan niet zwaar aan te zetten. Ik heb veel vertrouwen in Promis. Ik heb
daar nu een aantal dingen van gezien en die gaan volgens mij de goede
kant op, maar u sluit toch niet uit dat in zo’n herzieningszaak vanwege de
procureur-generaal een gesprek plaatsvindt met bijvoorbeeld een van de
rechters om goed te duiden wat in het Promisverhaal en het verbeterde
vonnis staat? Het ligt toch niet zo principieel dat er überhaupt niet
gesproken mag worden met de rechtssprekers die ergens in de rechtsgang gesproken hebben?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

22

Minister Hirsch Ballin: Professor Buruma is inderdaad zeer goed in staat
tot nuanceren, zeker in zijn wetenschappelijke publicaties. Ik merk uit de
reacties op mijn laatste opmerking dat iedere nuance uit mijn woorden
wordt opgepikt. Ik heb geprobeerd om in mijn genuanceerde reactie op dit
onderwerp aan te geven dat het niet de bedoeling kan zijn om het geheim
van de raadkamer ter discussie te stellen. Ik heb ook geprobeerd om aan
te geven dat de rechter zich verantwoordt in de rechterlijke uitspraak en
niet in andere structuren. Meer dan dat heb ik niet willen zeggen.
De procureur-generaal bij de Hoge Raad kan adviescommissies inschakelen. Onder omstandigheden moet hij dat volgens het conceptwetsvoorstel ook doen, namelijk als een straf van meer dan 10 jaar is opgelegd. Het
advies van die commissie speelt uiteraard een belangrijke rol bij de voorbereiding van de herzieningsprocedure. Dat is de bedoeling en daarom
wordt dat volgens het conceptwetsvoorstel voorgeschreven.
Ik heb de vraag van de heer De Wit over de verhouding tussen de gegrondheid van het herzieningsverzoek en het functioneren van de rechter al
beantwoord. Ik ben ook al ingegaan op de rol en verantwoordelijkheid van
de Hoge Raad.
De heer Teeven heeft gevraagd of de procureur-generaal bij de Hoge Raad
onderzoeksbevoegdheden krijgt. Ja zeker, de procureur-generaal kan een
onderzoekscommissie inschakelen, dwangmiddelen laten toepassen en
een rechter-commissaris inschakelen.
De heer Teeven heeft ook gevraagd naar de planning van het wetsvoorstel. Ik verwacht dat wij dat in december, uiteraard na beraadslaging in de
ministerraad, kunnen voorleggen aan de Raad van State. Dan is het,
uitgaande van de doorlooptijden van de Raad van State, mogelijk dat het
in het voorjaar van 2009 wordt ingediend.
Een andere vraag van de heer Teeven was of wijzigingen in de werkwijze
van de CEAS voorzien zijn. Zoals ik in de inleiding van mijn antwoord al
zei, is dat niet de bedoeling. Wij zullen uiteraard wel kijken naar de capaciteit die nodig is voor wat er nog te doen is.
De heer De Roon heeft gevraagd hoe wij te werk gaan als rechters blijken
te falen. Dat raakt ook de kwestie van de verhouding tussen de herzieningsprocedure en het personeelsbeleid binnen de rechterlijke macht. Een
werkgroep van het ministerie en de Raad voor de rechtspraak inventariseert op dit moment wat er loopt op het punt van versterking van de
kwaliteit van de rechtspraak en het beoordelen van rechters, uiteraard met
inachtneming van het grondwettelijk vereiste dat over wat rechters in
functie doen, dat daarover binnen de rechtspraak wordt geoordeeld.
Vandaar de positie van de Hoge Raad. Zoals bekend heeft dit ook een rol
gespeeld bij het klachtrecht over rechters. Dat moet volgens de Grondwet
binnen de rechterlijke macht worden gepositioneerd. Dit betekent dat de
procureur-generaal bij de Hoge Raad en de Hoge Raad daar een rol in
hebben. Ik begrijp het punt van de heer De Roon, al zou ik het met betrekking tot de leden van de rechterlijke macht wier functioneren tot een
kritisch gesprek binnen het rechterlijk college of eventuele verdergaande
stappen van de Hoge Raad aanleiding zou moeten geven, misschien iets
anders omschrijven. Dit punt van de formulering ter zijde gelaten, begrijp
ik het punt dat naar voren is gebracht. Ik zal de Kamer graag voor het
kerstreces een brief sturen over de verschillende initiatieven die op dit
terrein lopen.
Mevrouw Azough heeft gevraagd wat wij doen met de bevindingen uit het
jaarverslag. Die worden uiteraard betrokken, om te beginnen bij de
verdere voorbereiding van het wetsvoorstel. Met het College van
procureurs-generaal bespreken wij de werkwijze zolang de CEAS nog
functioneert.
Mevrouw Azough heeft ook gevraagd of gerechtelijke dwalingen niet op
een ingrijpender wijze moeten worden voorkomen. Dat raakt ook het punt
van de heer De Roon, maar mevrouw Azough heeft haar aandacht met
name gericht op de verdediging en de rol van het OM daarin. Zoals ik al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

23

zei, is er na de schok van de Schiedammer parkmoord heel wat in gang
gezet. Dat heeft ten doel om ook op het punt van de politie en het OM tot
verbeteringen te komen. Daar zijn wij mee bezig en een flink deel daarvan
is inmiddels gerealiseerd. De Raad voor de rechtspraak is begonnen met
de uitvoering van maatregelen ter versterking van de strafrechtspraak in
Promis.
Er blijken zich nauwelijks klokkenluiders te hebben gemeld. Dat zeg ik in
reactie op het punt dat door mevrouw Azough is gesignaleerd. Het zijn er
uit het opsporingsapparaat in ieder geval veel minder dan sommigen
vooraf hadden gedacht. Van de weinige anonieme verzoeken is in één
geval duidelijk geworden dat die anonymus of anonyma – dat weet je niet
bij anonymi – een politieambtenaar was. De achtergronden daarvan
kennen wij niet. Wellicht waren de verwachtingen van degenen die hier in
2006 mee bezig waren, meer op indrukken gebaseerd dan op feiten.
Verder is het een kwestie van gissen. De mogelijkheid heeft open gestaan
en daarvan is, zoals mevrouw Azough terecht constateerde, slechts heel
beperkt gebruikgemaakt.
Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik heb dit punt juist aangekaart omdat
het mij enige zorgen baarde dat ook het WODC-rapport aangaf dat dit te
maken zou kunnen hebben met de interne cultuur, in dit geval met name
bij de politie. Dan is het aan u, zeker op het punt van de komende permanente procedure, om dat te bestuderen en te onderzoeken en om te
bekijken welke mogelijke verbeteringen aangebracht zouden kunnen
worden. Het is immers van belang om die openheid te creëren.
Minister Hirsch Ballin: Ik begrijp het punt. Uit het WODC-onderzoek komt
inderdaad naar voren dat er soms weerstand was bij de politie om mee te
werken aan het evaluatieonderzoek. Daar hebt u helemaal gelijk in. De
CEAS is afhankelijk van vrijwillige medewerking. Als er culturele belemmeringen zijn binnen de organisatie – dat is het punt van mevrouw
Azough, in het voetspoor van het WODC-rapport – moeten wij daar iets
aan doen. In het wetsvoorstel dat nu in consultatie is, zijn er meer mogelijkheden om medewerking af te dwingen. Dat is dus een verschil met de
huidige situatie. Dat kan dus ook worden gebruikt om te corrigeren als er
wellicht culturele weerstanden zouden zijn. Dit betekent bijvoorbeeld dat
politieambtenaren onder ede kunnen worden gehoord en verplicht zijn
om antwoord te geven. De huidige situatie van vrijwilligheid, waarop dit
onderdeel van het onderzoek betrekking heeft, wordt dus onderkend en
daar zal het conceptwetsvoorstel in voorzien. Als wij op enig moment
zouden moeten concluderen dat het zo diep in de cultuur zit dat het goed
functioneren van de wettelijke regeling daarvan hinder ondervindt – dat
zou een verder strekkende conclusie zijn dan de conclusie die nu uit het
WODC-rapport is af te leiden, want zo’n dramatiek hebben de bevindingen
van het WODC nou ook weer niet – dan is dat voor mij zeker reden om in
de verantwoordelijkheid voor de politie op het punt van gezag en beleid
bij de handhaving van de rechtsorde daarover te spreken met degenen die
daar een beheersverantwoordelijkheid voor hebben en die zich dit soort
cultuurvragen zouden moeten aantrekken.
Mevrouw Azough (GroenLinks): De minister heeft het nu over het bij
wijze van spreken afdwingen van openheid. Dat vind ik een vreemde zaak.
De kern van het WODC-rapport en van de bevindingen van de CEAS is dat
die openheid binnen de politiecultuur vanzelfsprekend zou moeten zijn.
Mensen die problemen zien en achteraf wellicht twijfels hebben over een
strafzaak waarbij zij betrokken zijn geweest, moeten het gevoel hebben
dat zij zonder risico naar voren kunnen komen, niet anoniem maar openlijk, zodat zij goed bevraagd kunnen worden. Daar gaat het mij om. Daar
zou u samen met de minister van BZK iets aan kunnen doen. Dat hoort
toch juist bij de noodzaak om dit probleem bij de wortel aan te pakken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

24

om ervoor te zorgen dat tunnelvisie überhaupt niet optreedt en als die
toch optreedt, bijtijds onderkend wordt?
Minister Hirsch Ballin: Ik geloof, zoals ik al zei, dat mevrouw Azough het
nu wat zwaarder voorstelt dan waartoe dit onderdeel van het WODCrapport aanleiding geeft. Er zijn veranderingen in de politiecultuur
gaande. Dit is iets wat de beheerders van de politie zich aantrekken: de
minister van BZK en de 25 regionale korpsbeheerders. Er wordt ook over
gesproken in het korpsbeheerdersberaad, waarbij Justitie uit het oogpunt
van het gezag over de politie aanwezig en vertegenwoordigd is. Het is ook
een gezamenlijke inzet van mijn collega van BZK en mij om de politiecultuur zo te beïnvloeden dat daarin de ontwikkeling naar meer transparantie – die ontwikkeling zie ik, als ik probeer om het afgelopen decennium te overzien – zich doorzet. Dat neemt niet weg dat er wordt
opgetreden als onverhoopt en tegen al onze bedoelingen in mensen bij de
politie niet voldoende onderkennen dat wat van hen verwacht wordt, kan
worden samengevat als inzicht geven in de gevolgde werkwijze en daarover verantwoording afleggen in een ambtsedig proces-verbaal dat wordt
getoetst en beoordeeld door het bevoegd gezag, dus door het OM, en ter
kennis van de rechter wordt gebracht. U herinnert zich wellicht de kwestie
van de geurproeven van de honden.
De heer Heerts (PvdA): Ik wil er geen twijfel over laten bestaan dat elke
vorm van niet meewerken door politieagenten in dit soort zaken, of dat
nou cultureel bepaald is of niet, onaanvaardbaar is. Dan moeten zij gecorrigeerd worden. Er moeten misschien nog een paar lesjes worden
gegeven over wie qua gezag nou ondergeschikt is aan wie. Wij kunnen dit
niet zomaar laten lopen. Ik heb ook in onderzoeken gesprekken gevoerd
met mensen. Politiemensen moeten er vertrouwd mee raken dat je naar
eer en geweten vertelt wat je moet vertellen. Dat is ook bij het procesverbaal al wel duidelijk, maar ik ga ervan uit dat in de klokkenluidersregeling, waarover op dit moment een heleboel gedoe is – volgens mij wordt
die regeling ook bij de politie, daar waar verbeteringen kunnen worden
aangebracht, op dit moment verbeterd – ook dit punt wordt meegenomen.
Wat mijn fractie betreft, kan in ieder geval alvast het signaal uitgaan dat,
zeker als de CEAS op een andere wijze wordt geïnstitutionaliseerd,
gewoon altijd moet worden meegewerkt; punt.
Minister Hirsch Ballin: Met de klokkenluidersregeling is primair mijn
collega van BZK bezig. Ik ben het helemaal eens met de rest van wat de
heer Heerts naar voren heeft gebracht. Ik zet onder zijn punt dus een
streep.
De heer De Wit (SP): Toch heb ik de indruk dat het antwoord van de
minister langs het punt heen gaat dat mevrouw Azough aan de orde heeft
gesteld. Daarom stel ik dat punt nogmaals aan de orde. In de huidige
regeling kan door een reeks van mensen een verzoek worden ingediend
bij de commissie, onder anderen door klokkenluiders, wetenschappers en
politiefunctionarissen. De enige die dit nu niet kan, is de verdachte of de
ex-verdachte zelf. In het wetsvoorstel bestaat die mogelijkheid alleen voor
de procureur-generaal of voor de veroordeelde of ex-veroordeelde, dus
juist niet voor een klokkenluider. De vraag was waarom een klokkenluider
niet zelf een verzoek kan doen. Dat is iets anders, een totaal andere
situatie, dan hem dwingen tot medewerking.
Minister Hirsch Ballin: De klokkenluider kan zich tot de procureurgeneraal wenden. Ik zal dit punt verduidelijken bij de verdere bewerking
van het wetsvoorstel.
De heer Pechtold heeft gevraagd waarom deskundigen niet eerder
betrokken kunnen worden bij de herzieningsprocedure. Als ik uitga van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

25

het conceptwetsvoorstel, moet de procureur-generaal bij de Hoge Raad in
gevallen waarin 10 jaar of meer gevangenisstraf is opgelegd, de zaak
voorleggen aan een adviescommissie. Tot die adviescommissie kunnen
ook deskundigen behoren die advies kunnen geven over de noodzaak en
wenselijkheid van nader onderzoek. Bovendien kan de procureur-generaal
bij de Hoge Raad ook los van de adviescommissie deskundigen inschakelen, zoals nu is gebeurd in de zaak van Lucia de B. Aan de kwaliteit van
deskundigen, bijvoorbeeld DNA-deskundigen, zullen op basis van het
wetsvoorstel over deskundigen in strafzaken, dat nu bij de Eerste Kamer
aanhangig is en waarover wij ook in dit perspectief hebben gesproken bij
de plenaire behandeling van dat wetsvoorstel, scherpere eisen worden
gesteld. Het landelijke register voor de gerechtelijke deskundigen zal
daaraan kunnen bijdragen.
Ook de heer Pechtold sneed het punt van de openheid aan. De rapporten
en de conclusies van de procureur-generaal zijn openbaar. Dat geldt
bijvoorbeeld voor het rapport van advocaat-generaal Knigge over de zaak
van Lucia de B.
De heer Heerts heeft zijn overwegingen gegeven op het punt van de
drempel voor herziening ten nadele. Die overwegingen heb ik goed
begrepen. Die drempel mag niet te laag worden maar moet ook niet te
hoog zijn. Ik zal dus proberen om in de definitieve vorm van het wetsvoorstel een drempel van de juiste hoogte tot uitdrukking te brengen.
Mevrouw Van Toorenburg heeft de vraag opgeworpen over de relatie
tussen de herzieningsrol van de Hoge Raad en de cassatierechtspraak.
Daarmee kom ik haast op de vragen over de rol van de Hoge Raad en de
versterking van de cassatierechtspraak. De aanbevelingen van de
commissie-Hammerstein gaan over de rol van de cassatie op de rechtsterreinen civiel, straf en fiscaal. Daar staat het oordeel van die rechters ter
discussie binnen de grenzen van de wet. Dat is nog niet onherroepelijk;
dat speelt bij het gewone cassatieberoep. De herzieningsregeling gaat
over een heropening van afgesloten strafzaken. Beide wetsvoorstellen
hebben mede tot doel om de positie en het gezag van de Hoge Raad – een
positie die in overeenstemming is met het gezag dat aan de Hoge Raad
moet toekomen – te versterken. Mevrouw Van Toorenburg zei dus terecht
dat die twee wetsvoorstellen op het punt van de doelstelling als het ware
een onderliggende gemeenschappelijkheid hebben. De positie van de
Hoge Raad, die op de terreinen civiele rechtspraak, strafrechtspraak en
fiscale rechtspraak de hoogste rechter in Nederland is, wordt door de
combinatie van beide wetsvoorstellen gemarkeerd, versterkt en verder
onderbouwd qua procedures en qua mogelijkheden tot het selecteren van
zaken.
De heer Teeven heeft naar aanleiding van de commissie-Hammerstein de
prejudiciële vragen te berde gebracht. Er wordt deze maand nog overleg
gevoerd met de Hoge Raad en het parket over een wetsvoorstel dat
betrekking heeft op de prejudiciële vragen. Wij hebben daar op zich
voldoende ervaring mee. Wij hoeven dus niet weer te schakelen met
nieuwe onderzoeksprojecten. De juridische vragen zijn door de commissie-Hammerstein in kaart gebracht. Het is denkbaar dat wij beginnen met
een specifiek terrein, bijvoorbeeld de massaschade. Het is mijn bedoeling
om een voorontwerp van wet aan de orde te stellen op een conferentie
die het ministerie van Justitie samen met de Hoge Raad en de Erasmus
Universiteit organiseert, net zoals wij zullen doen met het wetsvoorstel
over de selectiekamer. Ik neem aan dat wij daar via onze openheid over
conceptwetsvoorstellen inzicht in kunnen geven. Dat zal over minder dan
twee maanden zijn.
De heer De Roon heeft gevraagd of het oordeel van de selectiekamer,
zoals dat voorzien is in het voetspoor van de commissie-Hammerstein,
kan worden aangevochten, eventueel met een hoog griffierecht. Het
uitgangspunt van de beoogde regeling is dat alleen evidente gevallen
verkort worden afgedaan. Of er nog een vorm van verzet moet zijn, dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

26

gepaard gaat met een hoger griffierecht, is een gedachte die ik graag zal
bekijken bij de verdere voorbereiding van het wetsvoorstel. Ik zal de
suggestie van de heer De Roon daar dus bij betrekken. Daarbij moeten wij
in ieder geval onder ogen zien dat het ook de bedoeling is dat de advocaat
het cassatiegeschrift scherper zal moeten formuleren. Wij hebben bovendien nu ook geen herkansing bij toepassing van artikel 81 in de Wet op de
rechterlijke organisatie. Het gaat ook altijd om situaties waaraan al twee
instanties te pas zijn gekomen.
De heer De Roon heeft het onderwerp van de cassatie in het belang der
wet aan de orde gesteld naar aanleiding van het advies van de commissie
om de procureur-generaal initiatieven te laten ontplooien om meer
gebruik te maken van de mogelijkheid van cassatie in het belang der wet.
De procureur-generaal is bezig met een onderzoek naar de uitbreiding van
de cassatie in het belang der wet in de geest van het rapport. Daar kan ik
op dit moment nog geen concrete resultaten over melden. Zodra die er
zijn, zal ik de Kamer daar uiteraard graag over informeren.
Naar aanleiding van het rapport van de commissie-Hammerstein heeft de
heer Pechtold gevraagd naar de accentverschuiving naar rechtsvorming
en rechtseenheid. Daar past uiteraard ook een genuanceerde reactie op.
Alle zaken vallen in dezelfde procedure. Voor alle zaken geldt dus het
volledige instrumentarium. Het gaat erom, zaken waarin een rol van de
Hoge Raad geen zin heeft, niet langer te onderwerpen aan een slechts tijd,
energie en voor de kerntaken van de Hoge Raad beschikbare capaciteit
kostende procedures. Wij zullen de Hoge Raad dus de instrumenten in
handen geven om in eigen verantwoordelijkheid te differentiëren in de
behandeling van zaken. Sommige zaken zijn nu immers van meer algemeen belang. Vandaar de gedachte van de prejudiciële vragen en meer
cassatie in het belang der wet. In evident kansloze zaken gaan wij ook niet
langer een evident zinloze wisseling van stukken uitvoeren.
De heer Pechtold heeft gevraagd naar de gevolgen van de uitvoering van
aanbevelingen van de commissie-Hammerstein voor de gerechtshoven.
Daar is net vandaag een gesprek over. De hoven zijn zich goed bewust van
deze discussie. De presidenten hebben de heer Hammerstein gevraagd
om ook voor de appelcolleges voorstellen te formuleren, zodat die goed
kunnen worden afgestemd. Het kwaliteitsbeleid dat de Raad voor de
rechtspraak voert en waarover ik aan het begin van mijn antwoord al iets
zei, geldt uiteraard ook voor de gerechtshoven.
De heer Pechtold (D66): Het vorige antwoord kon ik nog net volgen, maar
met dit antwoord loopt u wel heel snel weg van het probleem dat ik heb
neergelegd over de kwaliteit van die hoven, nu die taak meer op hun
bordje lijkt te komen. Ik heb ook gewezen op het punt van meer hbo’ers. Ik
zou graag van u, als dat nu niet kan, schriftelijk een uitgebreidere reactie
willen krijgen, want ik vond het antwoord nu een beetje kort en een beetje
teleurstellend.
Minister Hirsch Ballin: Dat hoeft niet schriftelijk. Ik wil er graag nog wat
meer over zeggen. Ik heb verwezen naar het werk in uitvoering met
betrekking tot de versterking van de kwaliteit van de rechtspraak. De
gerechtshoven hebben zich hun taak en verantwoordelijkheid voor de
kwaliteitszorg wel degelijk aangetrokken. Dat is mij ook gebleken uit
gesprekken met ieder van de vijf presidenten van de vijf gerechtshoven.
Het is dus absoluut niet zo dat zij na lezing van het rapport-Hammerstein
achterover leunen. Integendeel, ieder van de vijf presidenten is zich ervan
bewust dat de verantwoordelijkheid die al bij de gerechtshoven ligt, niet
minder wordt met de nieuwe benadering van de taak van de Hoge Raad.
Bij de gerechtshoven stelt men ook expertise-eenheden in die erop gericht
zijn om daar waar gespecialiseerde expertise in de afzonderlijke vijf
gerechtshoven ontoereikend is, die te versterken en te verbeteren. Ook
vragen rondom de schaal van de rechtspraak in hoger beroep – het aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

27

gerechtshoven, de verdeling van taken, de kwetsbaarheden van het
kleinste gerechtshof en dergelijke – worden daarbij onder ogen gezien. Ik
kan de heer Pechtold dus verzekeren dat achter het zojuist door mij
genoemde project een zeer grote betrokkenheid van de gerechtshoven en
de presidenten schuil gaat.
De heer Pechtold (D66): Het is prettig om dat te horen, maar er wordt
duidelijk aangegeven dat er een kwalitatieve afstand is tussen de gerechtshoven en de Hoge Raad. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de hoge werklast
van de Hoge Raad misschien gedeeltelijk te wijten is aan bestreden beslissingen van gerechtshoven. U zegt dat zij dat zelf gaan aanpakken, dat zij
zich daarvan bewust zijn en dat zij kwaliteitsteams gaan inzetten, maar
critici betwijfelen of zij die kwaliteit hebben. Dat bleek ook uit de in
Versterking van de cassatierechtspraak genoemde randvoorwaarden.
Kortom, ik vind het iets te passief als u zegt dat u met hen hebt gesproken
en dat zij zich hiervan bewust zijn. Hoe gaat u daarmee om en hoe kan ik
dat vervolgens controleren? Hoe kan ik over een jaar bekijken of dit tot
iets geleid heeft?
De voorzitter: Omwille van de tijd grijp ik even in. Ik stel voor dat de
minister hier nog even kort op reageert en dat dit anders in een ander
debat terugkomt, want wij hebben hier niet een uitvoerig debat over de
kwaliteit van de gerechtshoven.
De heer Pechtold (D66): De minister mag ook schriftelijk antwoorden.
Minister Hirsch Ballin: Ja, ik wil het best schriftelijk doen, maar ik hoop
dat de heer Pechtold zijn gevoel voor de nuance terugvindt in de samenvatting van wat ik net heb gezegd. Ik heb helemaal niet gezegd dat dit
alleen iets is wat de presidenten in een gesprek verzekeren. Ik heb
melding gemaakt van de – ook organisatorische – activiteiten. Het hele
Kwaliteitsbeleid van de rechtspraak geldt ook voor de gerechtshoven. Er
verandert ook niets aan de taken van de gerechtshoven. Die worden niet
minder; integendeel. Daarom heb ik melding gemaakt van de gesprekken
met de presidenten en uiteraard met de Raad. Men is zich hiervan ook
zeer bewust.
De heer Pechtold leek overigens even de indruk te hebben dat er raadsheren met een hbo-opleiding zouden worden aangesteld. Dat is niet zo. Ik
heb uiteraard het krantenartikel gezien van iemand die de juridische
studie had voltooid, nu aan een proefschrift werkt en bezorgd was over
hbo’ers die daarna de juridische studie zouden kunnen voltooien. Ik hoop
dat dit soort zorgen spoedig zal worden weggenomen als degenen die de
opleiding volgens het bestaande patroon hebben genoten, zullen merken
dat in het kader van wat er gebeurt in de afstemming van opleidingsactiviteiten in het hbo en aan de universiteiten, degenen die dit traject
doorlopen, eerst ten volle moeten voldoen aan de eisen voor hun
hbo-opleiding en daarna een aangepast en verkort, maar qua niveau geen
graadje mindere aanvullende studie aan de universiteiten moeten volgen.
Dan de punten die verder bij de commissie-Hammerstein spelen, allereerst de selectiekamer. Wij zijn bezig met na te gaan hoe wij die goed in
de wet verwoorden. Het lijkt mij niet zinvol om daarop vooruit te lopen.
Het conceptwetsvoorstel is, als er niets tegenzit, op 27 november beschikbaar. Dan kan daar preciezer naar worden gekeken. Ik hoop op 27 november een voorontwerp te kunnen bespreken op het al eerder genoemde
congres.
Mevrouw Van Toorenburg heeft gevraagd wat de Hoge Raad gaat doen
om de zaken die ertoe doen, te selecteren. Er zijn positieve en negatieve
selectiecriteria. Rechtseenheid, rechtsvorming en substantiële individuele
belangen zijn de positieve criteria. De negatieve selectiecriteria zijn: geen
reële kans op cassatie, bijvoorbeeld louter feitelijke vragen, en geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

28

substantieel belang. Dan moet ook niet worden doorgegaan met een
uitgebreide procedure bij de Hoge Raad. Als een nieuwe behandeling van
het hof evident tot geen andere uitkomst kan leiden, hoef je de omweg
van de Hoge Raad en verwijzing naar een naburig gerechtshof niet te
volgen. Het is dus ruimer dan het huidige artikel 81 van de Wet op de
rechterlijke organisatie.
De zorg van mevrouw Van Toorenburg dat te snel zou kunnen worden
geselecteerd, zullen wij proberen weg te nemen bij de uitwerking hiervan.
Het gaat om het snel afdoen van evident kansloze gevallen. Als het niet
evident is, zal de gewone procedure moeten worden gevolgd, niet met de
bedoeling om de werklast van de Hoge Raad te verminderen maar om die
beter te richten op de zaken die er uit het oogpunt van de taken van de
Hoge Raad echt toe doen.
Nadere gedachtewisseling
De heer De Wit (SP): Voorzitter. Ik heb in ieder geval uit dit debat
begrepen – dat had ik zelf al gezien naar aanleiding van het wetsvoorstel –
dat er met betrekking tot de herziening nog een groot aantal vragen over
is. Bijvoorbeeld: wie kan er een klacht indienen, over welke delicten gaat
het, in welke mate wordt het rechterlijk oordeel getoetst en komen wij
uiteindelijk bij de raadkamer terecht of niet? In dat opzicht is het goed dat
de minister in zijn beschouwingen betrekt dat wat wij nu hebben gezegd
over de motivering van vonnissen, eigenlijk alleen betrekking kan hebben
op vonnissen die vanaf nu gewezen worden en dat de CEAS tot nu toe
juist gaat over vonnissen die voor die periode liggen. Wat mij betreft,
zullen al deze vragen uitgebreid aan de orde komen in het kader van het
wetsvoorstel.
Mijn standpunt komt, kort gezegd, hierop neer. Bij de beoordeling van de
vraag waar de herziening moet komen te liggen, moet je vaststellen dat
de rechter heeft gesproken. Als je praat over herziening waarbij je inclusief kijkt naar het oordeel van de rechter, moet je die herziening in eerste
instantie buiten de rechter leggen. Daarna kan de rechter het afmaken.
De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden. De VVD-fractie kan zich basaal volledig vinden in de lijn die de
minister op dit moment uitzet. Wij denken dat de borging bij de procureurgeneraal voldoende objectiviteit geeft. Wij zijn wel nieuwsgierig naar de
uitwerking van de onderzoeksbevoegdheden, want je moet dan als
procureur-generaal wel de mogelijkheid hebben om iets te doen. De door
het kabinet ingezette lijn krijgt echter voorlopig onze instemming.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ook ik dank de minister voor zijn
antwoorden. Op dit moment heb ik verder geen opmerkingen.
Mevrouw Azough (GroenLinks): Voorzitter. Wij moeten nog even afwachten wat het wetsvoorstel precies inhoudt, maar ik moet zeggen dat ik nog
vraagtekens heb bij het antwoord van de minister op een aantal van de
naar voren gekomen kritische punten, met name de vraag van de CEAS
zelf over de rol van de rechter. De minister zegt in eerste instantie dat hij
niets wil uitsluiten, maar vervolgens zegt hij heel duidelijk dat het geheim
van de raadkamer niet ter discussie staat. Daarmee is in zekere zin wel
degelijk al een antwoord gegeven op de door de heer Buruma opgeworpen vraag. Voor mij staat het geheim van de raadkamer niet per se nu
al ter discussie, maar ik vind dat wij die discussie niet uit de weg moeten
gaan. Dat doet de minister wel. Maar goed, dat zullen wij bij de behandeling van het wetsvoorstel wellicht verder onderzoeken.
Eén vraag die in het wetsvoorstel aan de orde komt, is niet echt beantwoord: op welke delicten kunnen de verzoeken betrekking hebben? De
CEAS geeft zelf aan dat bijvoorbeeld zedenzaken misschien nader bekeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

29

moeten worden. De CEAS heeft ook de maximale ruimte opgezocht die zij
had. Wil de minister daar nader op ingaan?
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden. Ik ben blij dat wij hier in een vroeg stadium zo over hebben kunnen
praten. Vooralsnog voel ik, mede gelet op de antwoorden van de minister,
wel voor de lijn, maar ik zal heel kritisch kijken naar het voorstel dat uiteindelijk voor komt te liggen.
De heer Heerts (PvdA): Voorzitter. Ook ik dank de minister. Het is goed dat
maatschappelijke groeperingen, de een wat meer dan de ander, betrokken
worden bij dit verhaal. Ik heb de minister geen dingen horen zeggen
waarmee wij naar de fractie terug moeten met stempelcode «rood». Vooralsnog wens ik hem dus succes bij de verdere uitwerking.
Voorzitter: Teeven
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Ook namens de CDA-fractie dank ik de
minister voor de antwoorden. Zoals wij het nu ten aanzien van de herzieningsuitbreiding kunnen overzien, is dit inderdaad het beste van twee
werelden. Ik waarschuw voor het in het Nederlandse systeem invlechten
van wat in het buitenland een bepaalde voorziening kan zijn. Toen ik nog
in Engeland studeerde, heb ik te vaak gezien dat je heel goed moet
bekijken of iets wat in een ander stelsel heel goed kan werken, ook goed
kan functioneren in het Nederlandse stelsel. Wij moeten altijd kijken naar
de lijn van het Nederlandse stelsel. Probeer die te versterken en plak er
niet iets vreemds aan, want anders ontstaan uiteindelijk altijd meer knelpunten die je mogelijk nog niet voorzien hebt. Daarom zijn wij blij met de
ontwikkelrichting die de minister nu heeft ingezet. Bouw het systeem uit,
versterk het van binnenuit en plak er niet iets aan wat daarin heel vreemd
zou zijn.
Over het geheim van de raadkamer was de PvdA-fractie heel duidelijk.
Soms moet je een heel duidelijk signaal afgeven. Het signaal van de
CDA-fractie is dat het geheim van de raadkamer een zeer waardevol goed
is en dat je zeer terughoudend moet zijn met het formeel wijzigen van die
constructie. In reactie op wat de heer Heerts aangaf, merk ik op dat het
rechtsstelsel zich er niet zo voor leent om te denken: we kunnen toch
gewoon even met elkaar kletsen met een kopje koffie? Zo gaat deze
herzieningsprocedure natuurlijk niet. Of wij gaan een heel stevig «uitsluitsel» maken van het geheim van de raadkamer of wij doen dat niet. Er is
geen tussenweg in de zin van: we gaan even om de tafel zitten met elkaar
en we bekijken even wat wij onderling hebben besproken. Dat kan niet de
bedoeling zijn. Daarvoor is het geheim van de raadkamer te waardevol.
De heer Heerts (PvdA): Ik vind dat u het nu extreem stelt. Een kopje koffie
drinken is volgens mij ook in CDA-kringen niet ongebruikelijk om eens een
goed gesprek te hebben met elkaar. Laten wij het niet méér zwart-wit
maken dan nodig is. Het is voor mij niet zomaar even een kopje koffie. Het
is wel degelijk een mogelijkheid voor een goed gesprek dat wij niet op
voorhand zouden moeten uitsluiten. Voor het overige functioneert de
raadkamer in haar algemeenheid naar behoren.
De heer De Wit (SP): Mevrouw Van Toorenburg gebruikte het woord
«Fremdkörper» niet maar bedoelde dat wel. Wij hebben echter de CEAS.
Wij hebben dus eigenlijk al zoiets in het Nederlandse systeem ingebouwd.
Ik maak er dus bezwaar tegen als een mogelijke revisieraad wordt
beschouwd als een «Fremdkörper». Het gaat er gewoon om dat wij het
vertrouwen in de rechtstaat moeten herstellen. Daar zou dit een middel
voor zijn, bovendien geënt op de praktijk die wij nu twee jaar hebben
meegemaakt met de CEAS. In dat opzicht is het dus geen Fremdkörper.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

30

Het heeft ook niet te maken met het feit dat het in Engeland zo is. Ik zou
eerder kijken naar de Onderzoeksraad voor Veiligheid van Van Vollenhoven en het spectaculaire, belangrijke werk dat die raad doet.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Het is wel een «Fremdkörper». Dat
geeft de CEAS zelf aan, want zij constateert in haar uitvoering belangrijke
knelpunten, omdat zij zich feitelijk te strak in haar huidige pak genaaid
voelt. Dat is ook zo. Daarom zullen wij daar een oplossing voor moeten
bedenken, maar dan in de herziening en niet in het Fremdkörper dat nu
aan ons strafproces bungelt.
Voorzitter: Van Toorenburg
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor de ondersteuning die in de tweede termijn naar voren kwam voor het langs de
besproken hoofdlijnen verder werken aan dit wetsvoorstel. Bij de verdere
uitwerking van het wetsvoorstel laten wij natuurlijk alles meewegen wat
naar voren komt in de consultaties.
Als ik hier zeg dat wij geen revisieraad nodig hebben omdat het beste van
twee werelden – daarmee gebruik ik dezelfde woorden als mevrouw Van
Toorenburg – vervat zal zijn in de regeling die na afsluiting van de consultaties aan de Raad van State zal worden voorgelegd, zie ik dat natuurlijk
niet als afgerond werk. Wij zullen ook nog verder kijken naar de verschillende onderdelen van het wetsvoorstel. Als ik die woorden overneem, is
dat niet alleen een conclusie voor wat wij tot nu toe tot stand menen te
hebben gebracht, maar ook een opgave om dat verder waar te maken in
de uitwerking van dit wetsvoorstel.
Hetzelfde geldt voor het door mevrouw Azough aangesneden punt dat ik
geen behoefte heb om het geheim van de raadkamer ter discussie te
stellen. Ik heb daar twee argumenten bij gebruikt. Het ene argument is de
onwenselijkheid om de rechters die aan de beraadslagingen deelnemen,
in die positie te brengen. Het tweede argument is evenzeer een opgave
die wij op ons hebben genomen, namelijk om ervoor te zorgen dat de
transparantie van de uitspraak zodanig wordt verbeterd dat daaraan ook
geen behoefte zal zijn. Wees er dus van verzekerd dat wij al die punten
serieus nemen bij de verdere uitwerking van het wetsvoorstel. Ik ben blij
met de steun die daarvoor is gebleken in dit overleg. U kunt ervan verzekerd zijn dat ik dat in deze geest ter harte neem met degenen die werken
aan een goede uitwerking van dit wetsvoorstel en trouwens ook van het
wetsvoorstel over de Hoge Raad. In het kader van de transparantie is te
zien wie dat zijn; daarvoor moet ik even achterom kijken.
De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,
De Pater-van der Meer
De griffier van de vaste commissie voor Justitie,
Nava

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 19

31