Beeldmateriaal van seksueel misbruik van
minderjarigen

Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik
van Minderjarigen (Commissie Hendriks)

21 december 2022

Inleiding
Wanneer een persoon aangeeft als minderjarige slachtoffer te zijn geweest van
georganiseerd sadistisch seksueel misbruik (al dan niet met rituele en/of satanische
aspecten) en besluit een melding of aangifte te doen, is het voor politie en het Openbaar
Ministerie (OM) nodig een verdachte, getuigenissen of aanvullend bewijs – bijvoorbeeld
beeldmateriaal – te hebben om tot een kansrijke aangifte en vervolging te komen van de
beschuldigden. In geval van dit type misbruik is dat vaak ingewikkeld. Vermeende daders
worden zelden genoemd door het slachtoffer zelf of door de omgeving omdat slachtoffers
bang zijn voor repercussies van de dader(s). Volgens de slachtoffers zijn er wel getuigen die
ook slachtoffers zijn; zij zouden echter dezelfde drempels ervaren om erover naar buiten te
treden, zo geven zij aan in aan de Tweede Kamer toegestuurde brieven.1 Aanvullend en
belastend beeldmateriaal vergroot de kans op veroordeling van de dader(s). Slachtoffers van
georganiseerd sadistisch misbruik rapporteren in interviews die de Commissie afnam
regelmatig dat er beeldmateriaal is gemaakt van het misbruik dat zij hebben ondergaan. Dit
zou op gegevensdragers staan of via – voor velen verborgen delen van – het internet
verspreid worden. Op deze beelden zouden het seksuele misbruik, de daders en/of andere
(minderjarige) slachtoffers te zien zijn.
Dit deelrapport richt zich op thema’s rondom beeldmateriaal dat vervaardigd is van seksuele
handelingen van misbruik van of door minderjarigen. Eerst zal de algemene context van
beeldmateriaal van seksueel misbruik van minderjarigen worden beschreven, waaronder de
aard en omvang, alsmede de politieke aandacht voor dit onderwerp. Vervolgens wordt
dieper ingegaan op technische aspecten van opsporing en detectie van beeldmateriaal van
seksueel misbruik. Waar wordt het opgeslagen of gedeeld? Hoe werkt het Darkweb? Over
welke opsporingstechnieken beschikken opsporingsdiensten, en wat zijn de technische en
juridische obstakels en beperkingen daarbij? Aanvullend wordt besproken welke
Nederlandse initiatieven er zijn om beeldmateriaal van seksueel misbruik te onderscheppen,
en in hoeverre (Nederlandse) organisaties die zich bezighouden met beeldmateriaal gevallen
tegen zijn gekomen van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik met rituele en/of
satanische aspecten van minderjarigen.

Methode
Er is in de literatuur gezocht op de zoektermen Child sexual abuse material (CSAM), Child
sexual exploitation material (CSEM)2, Ritual abuse en Satanic abuse in combinatie met

1

In het deelrapport Brieven van slachtoffers staat de inhoud van deze brieven beschreven.
Child sexual abuse material (CSAM) omvat materiaal dat op handelingen van seksueel misbruik en/of gericht
is op de genitaliën van een minderjarige. Child sexual exploitation material (CSEM) omvat alle seksueel getinte
beelden van minderjarigen, waaronder CSAM. Het onderscheid is vooral juridisch.
2

1

Material, indecent images of children (IIOC), en de Nederlandse equivalenten van deze
zoektermen. Deze zoekopdracht gaf inzicht in de aard en omvang van beeldmateriaal, in
strategieën van detectie en opsporing, en in de technische aspecten daarvan. Omdat veel
literatuur over seksueel misbruik van minderjarigen in het algemeen gaat, is geen
systematische review uitgevoerd, maar zijn de voor de Commisie relevante aspecten uit de
literatuur samengevat. Organisaties uit Nederland die zich richten op slachtoffers van online
seksueel misbruik zijn bevraagd over of zij beeldmateriaal van minderjarige slachtoffers van
georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele en/of satanische aspecten) zijn tegenkomen
in de casussen die zij onder ogen hebben gekregen. Hiervoor zijn ten eerste
overheidsorganisaties benaderd die advies geven over monitoring of opsporing van
beeldmateriaal. Ten tweede zijn enkele particuliere organisaties benaderd die zelfstandig of
in samenspraak met de overheid onderzoek verrichten naar verschillende vormen van
beeldmateriaal van seksueel misbruik. Tot slot heeft de Commissie gesprekken gehouden
met vertegenwoordigers van het OM en dataspecialisten van het Team Bestrijding
Kinderporno en Kindersekstoerisme (TBKK) van de Landelijke Eenheid om meer kennis te
verkrijgen over de juridische en technische aspecten van de opsporing van beeldmateriaal
van seksuele handelingen met minderjarigen.
Wanneer er in dit rapport over beeldmateriaal gesproken wordt, dan kan dit gaan om
tekeningen van slachtoffers, fysieke of digitale foto’s of video- of livestreamopnamen. Het
digitale materiaal kan opgeslagen zijn op gegevensdragers (diskettes, cd-roms, usb-sticks of
externe harde schijven) of laptops of desktops.

Ontwikkelingen in omvang en aard van beeldmateriaal van
minderjarigen
Sinds de eeuwwisseling is online seksueel misbruik wereldwijd sterk toegenomen in omvang,
mede door het toegenomen gebruik van internet (Negreiro, 2020). De aard van dit online
seksueel misbruik varieert van zelfgemaakte seksueel getinte foto’s of video’s die op het
internet belanden tot sadistische verkrachting van soms zeer jonge kinderen.
Voor wat betreft de omvang van beeldmateriaal van seksuele handelingen bij minderjarigen
is het een onmogelijke taak om in kaart te brengen om hoeveel beeldmateriaal het gaat en
wat het aandeel van (zeer) ernstig misbruik is. Slechts een deel van het materiaal staat
online, en verder wordt het via verschillende routes verspreid en op meerdere plekken
opgeslagen. Wijdverspreid opererende organisaties geven in hun jaarlijkse rapportages enig
zicht op de ontwikkelingen in de omvang. De Internet Watch Foundation (IWF)3
3

De IWF is een onafhankelijke organisatie in het Verenigd Koninkrijk die sinds 1996 inhoud bestrijdt die
seksueel misbruik van kinderen op internet laat zien. Via hotlines is het mogelijk om meldingen te doen van

2

rapporteerde over seksueel misbruik bij minderjarigen in 2010 rond de 1 miljoen meldingen
om verder te onderzoeken; in 2019 waren dit 19 miljoen meldingen over misbruik bij
minderjarigen van álle 70 miljoen plaatjes en video’s van algemeen seksueel misbruik die bij
de IWF zijn gemeld. In 2021 was het aantal te analyseren meldingen van beeldmateriaal van
minderjarigen bijna 30 miljoen. Voor de Europese Unie gaat het om een toename van 23.000
meldingen in 2010 naar 725.000 meldingen in 2019. In 2019 ging het in totaal om drie
miljoen plaatjes en video’s van seksuele handelingen bij minderjarigen om te onderzoeken
volgens het National Centre of Missing and Expoited Children (NCMEC).4 Zowel de totale
omvang van het online beeldmateriaal als het aantal jaarlijkse meldingen nemen dus toe.
In de laatste vijf jaar is de Europese Unie het continent geworden waar het meeste aanbod
van online beeldmateriaal te vinden is. In 2019 was 90% van de URL’s (uniform resource
locator oftewel website-adressen) waarvan bekend is dat ze online beeldmateriaal bevatten
gehost in Europa.5 Binnen Europa staat Nederland bovenaan als het land met de meeste
hostingruimte voor URL’s met beeldmateriaal van seksueel misbruik van minderjarigen; in
2019 iets meer dan 71% van het totaal (European Commission, 2020).6 In gesprek met
dataspecialisten van het TBKK geven zij aan dat dit voornamelijk komt doordat Nederland
een ‘goede technische infrastructuur’ heeft, wat het aantrekkelijk maakt om hier
serverruimte te kopen. Ter nuancering merken zij op dat dit niet betekent dat het materiaal
hier gemaakt wordt (TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022). In 2019 zijn
Nederlandse hostingbedrijven door de IWF gevraagd om 94.000 webpagina’s met daarop elk
honderden of duizenden plaatjes en video’s te verwijderen (European Commission, 2020).
Opsporingsinstanties en onafhankelijke partijen, zoals het Meldpunt Kinderporno van het
Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM), verzenden meldingen naar
hostingbedrijven, waarin zij hen verzoeken om beeldmateriaal van seksueel kindermisbruik
binnen 24 uur offline te halen. Nederlandse en Europese hostingbedrijven zijn niet wettelijk
verplicht om proactief actie te ondernemen tot het opsporen van beeldmateriaal, maar zijn
wel verantwoordelijk voor het verwijderen ervan nadat zij officieel genotificeerd zijn (EOKM,
foto's of video's van seksueel misbruik van kinderen. De stichting ziet in samenwerking met andere justitiële
partijen toe op de verwijdering ervan. Er is een wettelijke basis om proactief op het internet naar materiaal te
zoeken om het te verwijderen. Bron cijfers: EU Strategy for a more effective fight against child sexual abuse.
(z.d.). Migration and Home Affairs. Geraadpleegd op 6 juli 2022, van https://homeaffairs.ec.europa.eu/policies/internal-security/child-sexual-abuse/eu-strategy-more-effective-fight-againstchild-sexual-abuse_en
4
Het NCMEC is een particuliere non-profitorganisatie die zich sinds 1984 inzet voor vermiste en uitgebuite
kinderen. Wetgeving verplicht internetserviceproviders (ISP’s) melding te maken van de aanwezigheid van
(potentieel) kinderpornografisch materiaal op hun servers. Het NCMEC sorteert die meldingen per land en
stuur ze door naar de nationale opsporingsdiensten.
5
Bron cijfers over 2020: CyberTipline Data. (z.d.). National Center for Missing & Exploited Children.
Geraadpleegd op 19 juli 2022, van https://www.missingkids.org/gethelpnow/cybertipline/cybertiplinedata
6
Hierover is begin mei 2020 een Kamervraag gesteld door Van Wijngaarden (VVD) aan de toenmalige minister
van Justitie en Veiligheid Grapperhaus (Tweede Kamer, vergaderjaar 2019-2020, Vragen gesteld door de leden
der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden, nr. 3147).

3

persoonlijke communicatie, 27 juli 2022). Onderzoekers van de Technische Universiteit Delft
werken sinds 2018 aan een ‘CSAM-hostingmonitor’ die aangeeft door welk Nederlands
bedrijf dit materiaal wordt gehost en hoe lang de bedrijven doen over het verwijderen na
verzoek daartoe (Lone et al., 2020, Lone et al., 2022). Onder de toenmalige minister
Grapperhaus is ingezet op het versterken van bestuursrechtelijke maatregelen om bedrijven
ertoe aan te zetten het beeldmateriaal van hun server binnen korte tijd te verwijderen
(waarover later meer in dit deelrapport). De analisten van het TBKK merken de laatste jaren
meer bereidheid van bedrijven om in het kader van maatschappelijk verantwoord
ondernemen (MVO) hier een plan van aanpak voor te maken. Wel geven ze aan dat een
obstakel is dat eigenaren uit binnen- en buitenland de digitale ruimte verder onderverhuren
aan derden. Het is hierdoor voor het hostingbedrijf en voor de primaire koper niet na te
gaan wat de onderhuurders met deze ruimte doen (TBKK, persoonlijke communicatie, 20
juni 2022).
De omvang van beeldmateriaal is dus verveelvoudigd. De IWF en het NCMEC rapporteren
over (de ontwikkelingen in) de aard van de inhoud van het beeldmateriaal. Het gaat om een
grote variëteit in de ernst van het misbruik dat te zien is. Beeldmateriaal geeft logischerwijs
alleen zicht op wat gefotografeerd of gefilmd is. Of en hoe ernstig het misbruik is voor en na
het creëren van het beeldmateriaal is niet te achterhalen. Een klein aandeel van het
beeldmateriaal is extreem gewelddadig en sadistisch, zoals hurtcore. Uit de gegevens van de
IWF en het NCMEC blijkt dat in 2019 bijna de helft (46%) van het materiaal van kinderen van
10 jaar of jonger was. Uit een analyse van beeldmateriaal blijkt dat het misbruik in deze
leeftijdscategorie voor bijna eenderde van de hoogste ernstcategorie A7 is.
Ook de wijze waarop daders hun nieuwe slachtoffers online vinden, is in de afgelopen
decennia veranderd. Als gevolg van de uitbraak van de coronapandemie hebben de lidstaten
van de Europese Unie ingrijpende quarantainemaatregelen aan hun burgers opgelegd,
waaronder beperkingen in het reizen en bij het uitgaan en lockdowns. De
ontmoetingskansen in het echte leven namen hierdoor af. Criminelen hebben van deze
omstandigheden gebruikgemaakt door hun werkwijzen aan te passen of door andere
criminele activiteiten te ontplooien (Europol, 2020; Negreiro, 2020). Vooral beelden
gerelateerd aan sextortion (afpersing met zelfgemaakte en aan de afperser opgestuurde
foto’s) en online grooming komen vaak voor (Negreiro, 2020). Ook het aandeel van
cybersekstrafficking is relatief groot. Cybersekshandelaren brengen hiervoor minderjarigen
onder in cybersex dens (locaties waar het misbruik dat wordt opgenomen plaatsvindt). Via
webcams kan het seksueel misbruik in realtime gestreamd worden aan een koper.
Onderzoek uit 2020 van de National Crime Agency in het Verenigd Koninkrijk liet zien dat

7

IWF-categorie A is het meest ernstig, waarbij er sprake is van seksueel binnendringen, beelden waarop
seksuele activiteit met dieren te zien is, of sadisme. Categorie B zijn andere handelingen zonder binnendringen,
en categorie C zijn de relatief minder ernstige situaties die niet vallen onder A of B (IWF-jaarverslag 2021).

4

beelden van uitbuiting van minderjarigen binnen ‘drie keer klikken’ ook via een reguliere
zoekmachine te vinden zijn.8

Politieke aandacht voor beeldmateriaal
Zowel op mondiaal niveau als op nationaal niveau staat het onderwerp beeldmateriaal van
seksueel misbruik van minderjarigen hoog op de politieke agenda, mede door de toename
van de hoeveelheden beeldmateriaal op internet. In de jaren van de coronacrisis zijn de
modus operandi en het online aanwezig zijn van minderjarigen op internet,
socialemediaplatformen of online videogames veranderd (Europol, 2020). De
kwetsbaarheden hiervan worden als blijvende dreiging gezien volgens de rapportage van de
Internet Organised Crime Threat Assessment 2020 door Europol (2020). Ook in Nederland is
het bestrijden van online kindermisbruik een belangrijk speerpunt voor politiek en voor
uitvoeringsinstanties die belast zijn met opsporing (zie hierover volgende paragraaf).
Periodiek rapporteert de minister over de initiatieven die ondernomen zijn of zullen worden
in de Aanpak online seksueel kindermisbruik en zeden (Tweede Kamer, 2021-2022, 34843, nr.
52). De toenmalige minister Grapperhaus heeft enkele wetsvoorstellen en wetten gemaakt
die relevant zijn om te noemen in de context van seksueel misbruik van minderjarigen.
Medio 2020 is een wetvoorstel gedaan dat voorbereidingshandelingen met het oog op het
plegen van seksueel misbruik van een kind zelfstandig strafbaar wil stellen (toevoeging 240c
WvSr). Dit betreft een uitwerking van de aangenomen motie van Van Wijngaarden over het
strafbaar stellen van het ‘pedohandboek’9 en vraagt om het strafbaar stellen van
gedragingen als het (online) verspreiden, verwerven of in bezit hebben van “instructief
materiaal tot het plegen van kindermisbruik”. Medio september 2022 is dit wetsvoorstel
aangenomen.10
In november 2020 is wetgeving aangekondigd die de vorming van de Autoriteit
kinderpornografische en terroristische content mogelijk maakt (Tweede Kamer, 31 015 en 29
754, nr. 208). Dit wordt een zelfstandig bestuursorgaan dat bedrijven kan verplichten om
beeldmateriaal te verwijderen op straffe van bestuurlijke boetes. Hiermee heeft Nederland
8

National Crime Agency (Red.). (2020, 14 februari). European police chiefs back NCA demands for tech
companies to do more to prevent child sex abuse. National Crime Agency. Geraadpleegd op 30 juni 2022, van
https://www.nationalcrimeagency.gov.uk/news/european-police-chiefs-back-nca-demands-for-techcompanies-to-do-more-to-prevent-child-sex-abuse
9
Meer informatie over dit handboek: https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4052086/gevaarlijkpedohandboek-ongestoord-verspreid-internet-politiek-wil
10
Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2022, 13 september). Tweede Kamer stemt in met maximale
gevangenisstraf van 4 jaar voor bezit pedohandboek. Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl. Geraadpleegd op 19
september 2022, van https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/09/13/tweede-kamer-stemt-in-metmaximale-gevangenisstraf-van-vier-jaar-voor-bezit-pedohandboek

5

meer zicht op de aanwezigheid van dergelijk materiaal op Nederlandse servers en is men
niet afhankelijk van meldingen uit het buitenland. Het EOKM stuurt verwijderverzoeken van
onlinemateriaal uit naar bedrijven (waarover later meer in het deelrapport). De Autoriteit
richt zich dan ook op verwijderverzoeken waaraan geen gehoor wordt gegeven door
aanbieders van communicatiediensten die beeldmateriaal van seksueel kindermisbruik
hebben opgeslagen. Medio 2022 is deze wet in consultatie.
In mei 2022 kondigde de Europese Commissie een wetsvoorstel aan om strengere
maatregelen mogelijk te maken, zoals het actief scannen van beeldmateriaal op bekend en
geregistreerd materiaal van seksueel misbruik, waaronder dat van minderjarigen. Ze stelt
voor daartoe te verplichten in chatberichten van apps als WhatsApp en Signal. Tot op heden
zijn berichten versleuteld, zodat behalve zender en ontvanger niemand op de hoogte is van
de inhoud. Autoriteiten zien dit als een obstakel in de opsporing van beeldmateriaal van
minderjarigen en willen client-side device scanning toepassen. Hiermee kan data van
bekende beelden van misbruik volledig geautomatiseerd vergeleken worden met gedeelde
beelden in (versleutelde) chatgesprekken. In Nederland is er kritiek uit de hoek van privacyexperts.11 Op het moment van schrijven is nog niet duidelijk hoe Nederland hierover stemt,
en hoe dit uitgewerkt en geïncorporeerd zal worden in nationale wetgeving.

Opsporing en detectie van beeldmateriaal
Opslagplaatsen van beeldmateriaal
Er zijn grofweg vier verschillende manieren waarop beeldmateriaal wordt opgeslagen dan
wel gedeeld. Ten eerste wordt beeldmateriaal opgeslagen op de lokale schijf van een
desktop en op draagbare gegevensdragers zoals USB-sticks, cd’s, dvd’s en externe harde
schijven. Indien pedoseksuelen elkaar fysiek ontmoeten of een netwerk vormen om
beeldmateriaal te delen, worden vaak draagbare gegevensdragers uitgewisseld. De overige
manieren van het opslaan en delen van beeldmateriaal vinden online plaats (Lee et al., 2020;
Steel et al., 2022) (TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022). Daarbij kan onderscheid
gemaakt worden tussen het plaatsen op het ‘normale internet’ (Clearweb, zie volgende
alinea), op afgeschermde delen van het Clearweb, en op het Darkweb. Als beeldmateriaal op
het Clearweb wordt geplaatst, dan wordt dit ofwel op een zelfgemaakte website gedaan,
ofwel op de pagina’s van dienstverleners (electronic serviceproviders (ESPs)) zoals Youtube
(Google), Facebook (Meta), of file-hosting- en cloud-ervicebedrijven. Grote Internet Service
Providers (ISPs) hebben medewerkers in dienst om geplaatst beeldmateriaal te beoordelen
en ontwikkelen automatische detectiemechanismen om illegaal beeldmateriaal makkelijker
11

Verhagen, L. (2022, 11 mei). Diensten als WhatsApp en Gmail moeten van de EU actief jagen op kinderporno,
privacy-experts vrezen gevolgen. De Volkskrant.

6

op te sporen (Edwards et al., 2021; Lee et al., 2020). Ook beeldmateriaal op privéwebsites
kan gedetecteerd worden met zogeheten webcrawlers12 (Lee et al., 2020). Bij plaatsing op
het Clearweb wordt bovendien een digitaal spoor achtergelaten van IP-adressen en
inloglocaties, waardoor opsporingsdiensten de plaatsers hiervan relatief makkelijk kunnen
identificeren. Opsporing wordt moeilijker zodra het plaatsen van beeldmateriaal op
afgesloten delen van het internet gebeurt. Hierbij gaat het veelal om het plaatsen van
beeldmateriaal op cloudservices, waarop data vaak versleuteld (encrypted) is, en waarbij
vanwege privacywetgeving ook de hostingbedrijven niet zomaar de inhoud van de privéaccounts van hun klanten mogen bekijken of scannen op illegaal materiaal (Teunissen &
Napier, 2022). Cloudservices hebben een bijkomend voordeel dat data die daarop staat niet
verzonden hoeft te worden (wat de kans op detectie vergroot), maar dat slechts een uniek
webadres met eventuele inloggegevens tussen mensen gedeeld hoeft te worden. Naast
cloudservices vallen ook berichtenservice-apps als WhatsApp en Telegram hieronder. Daarbij
vindt veelal end-to-end (E2E) encryption plaats, waarbij de data die tussen verschillende
gebruikers wordt gedeeld alleen door die gebruikers gezien kan worden, waardoor er dus
geen beoordeling op illegaal beeldmateriaal gemaakt kan worden (Teunissen & Napier,
2022). Ook livestreamdiensten, waarbij misbruik van minderjarigen live wordt uitgezonden,
vallen onder deze categorie. Tenslotte vindt een groot deel van het plaatsen en delen van
beeldmateriaal op het Darkweb plaats. Dit wordt in de volgende paragraaf in meer detail
besproken.

Surface Web en Deep Web
Het meeste bekende deel van het internet is wat ook wel het Clearweb, Clearnet of Surface
Web genoemd wordt. Deze laatste term verwijst naar het deel van een ijsberg waarvan
alleen de top aan de oppervlakte zichtbaar is. Bij gebruik van het Surface Web gaat het om
het bezoeken van vrij toegankelijke, geïndexeerde websites die via zoekmachines vindbaar
zijn. Naar schatting vindt slechts vijf tot tien procent van het internetgebruik op het Surface
Web plaats. Het Deep Web, waarvan het Darkweb weer een onderdeel is, omvat ongeveer
90 tot 95 procent van het internetgebruik. Het Deep Web bestaat uit niet vrij toegankelijke
websites, waar bijvoorbeeld een wachtwoord voor nodig is of die alleen gevonden kunnen
worden met een specifieke URL13 (Janssen, 2022; NPOKennis, n.d.; Zieniūtė, 2022).

12

Een webcrawler is een algoritme of ‘bot’ dat ingezet wordt om aangewezen internetomgevingen te
doorzoeken naar specifieke informatie (bijvoorbeeld beeldmateriaal) of dat de inhoud van een webomgeving
analyseert en categoriseert.
13
Daarbij gaat het bijvoorbeeld om e-mails, bankgegevens, privédata van personen, bedrijven en instanties,
academische en medische gegevens, beveiligde databases etc.

7

Darkweb
Het Darkweb is een onderdeel van het Deep Web, waarbij privacy en anonimiteit centraal
staan. Het Darkweb bestaat uit een gedecentraliseerd netwerk van computers, waarbij het
versleutelde (encrypted) internetverkeer wordt geleid via talloze IP-adressen en hosts.
Webadressen zijn niet zomaar te vinden op het Darkweb, maar bestaan vaak uit een reeks
willekeurige cijfers en letters, eindigend op .onion. De webadressen van websites
veranderen daarbij ook regelmatig. Voor het bezoeken van het Darkweb is een speciale
browser nodig, wat meestal de Tor-browser (The Onion Router) is. Andere Darkwebbrowsers zijn I2P of Freenet. Met deze browsers kan men overigens ook het Surface Web
bezoeken (Janssen, 2022; NPOKennis, n.d.; Zieniūtė, 2022).
Hoewel het Darkweb veelal geassocieerd wordt met criminele activiteiten, is dit zeker niet
altijd het geval. The Onion Router is oorspronkelijk ontwikkeld door de Amerikaanse
overheid met als doel anonieme en beveiligde communicatie tussen veiligheidsdiensten
mogelijk te maken. Het Tor-project is vervolgens open source gemaakt, onder andere omdat
een groter aantal gebruikers en een groter volume aan internetverkeer op het Tor-netwerk
het volgen van activiteiten op dit netwerk moeilijker maken en daarmee de anonimiteit
vergroten. Tegenwoordig is het anoniem zoeken naar informatie de belangrijkste reden dat
mensen het Darkweb gebruiken. Er zijn dan ook relatief veel gebruikers in landen met
dictatoriale regimes, waar normale websites gecensureerd worden. Verscheidene nieuwsen technologiewebsites hebben dan ook een Darkweb-variant. ProRepublica is een bekend
voorbeeld van een journalistenplatform op het Darkweb. Daarnaast is het Darkweb nuttig
voor de bescherming van de anonimiteit van klokkenluiders, waarvan WikiLeaks of de
SecureDrop van de Freedom of the Press Foundation voorbeelden zijn. Toch is het Darkweb
vooral bekend, of berucht, vanwege de illegale activiteiten die zich erop afspelen.
Marktplaatsen waarop zaken als wapens en drugs worden verhandeld, en websites met
illegaal pornografisch materiaal, waaronder ook strafbaar materiaal van minderjarigen, zijn
daarbij de meest bekende problemen. Door de verscheidene legitieme en nuttige
toepassingen van het Darkweb, en door het gedecentraliseerde en uitgebreide karakter
ervan, is een algehele sluiting van het Darkweb geen realistische en wenselijke oplossing om
criminele activiteiten daarop tegen te gaan. Bestrijding en opsporing zal dan ook moeten
plaatsvinden tegen individuele URL’s en fora (Janssen, 2022; NPOKennis, n.d.; Zieniūtė,
2022).

Zoeken en vinden op het Darkweb
Omdat websites op het Darkweb niet geïndexeerd zijn, en omdat de URL’s willekeurig zijn, is
traditioneel doorzoeken zoals op het Surface Web niet mogelijk. Toch zijn er websites die als
‘zoekmachines’ fungeren, waarop een grote verzameling van populaire dark websites met
bijbehorende links staat. Het bekendste voorbeeld hiervan is The Hidden Wiki. Dit maakt het
8

navigeren een stuk makkelijker. Daarnaast maakt de populaire internetbrowser DuckDuckGo
gebruik van het Darkweb om anonieme navigatie van het Surface Web mogelijk te maken.
Tenslotte worden op de vele discussiefora op zowel het Clearweb als het Darkweb weblinks
uitgewisseld (Janssen, 2022; Leclerc et al., 2021; van der Bruggen & Blokland, 2021a).

Kinderpornografisch materiaal op het Surface Web en het Darkweb
Verschillende (internationale) opsporingsinstanties alsmede de grote internetbedrijven zoals
Microsoft, Google en Meta (Facebook) houden zich actief bezig met de detectie van
kinderpornografisch beeldmateriaal en het verwijderen daarvan (Edwards et al., 2021; Lee et
al., 2020; Teunissen & Napier, 2022). Als het om al bekend beeldmateriaal gaat, zijn hier
tegenwoordig effectieve geautomatiseerde detectiemethoden voor (zie het deel over
PhotoDNA hieronder). Bij origineel (nieuw) beeldmateriaal is de detectie echter een stuk
moeilijker. Het traceren van plaatsers en kijkers van illegaal beeldmateriaal op het Clearweb
is technisch mogelijk indien de URL’s van de betreffende websites bekend zijn en de IPadressen van bezoekers geregistreerd worden. Om deze reden speelt de uitwisseling van
kinderpornografisch beeldmateriaal zich voor een groot deel op het Darkweb af.
Uitwisseling van kinderpornografisch beeldmateriaal vindt voornamelijk op fora op het
Darkweb (Leclerc et al., 2021; van der Bruggen & Blokland, 2021c, 2021a; TBKK, persoonlijke
communicatie, 20 juni 2022). Deze fora worden opgezet door forummanagers die de
technische kennis hebben een hostinglocatie te organiseren en een Tor-webadres te
genereren. Individuele forumleden of -bezoekers moeten ook over basiskennis van het
Darkweb beschikken en weten hoe zij bij de juiste URL van het forum terechtkomen. Dit
laatste blijkt vooral via algemene Tor-pagina’s te lopen, waarop meerdere Darkweb-fora
gericht op seksueel kindermisbruik vermeld staan. Deze algemene Tor-pagina’s worden op
hun beurt vermeld op het Clearweb of gedeeld door mededaders. Op de fora zijn vaak
verschillende subfora te vinden voor specifieke subcategorieën van beeldmateriaal,
bijvoorbeeld misbruik van jongens en meisjes. Daarnaast hebben de leden uitgebreide
gesprekken en discussies met elkaar en wordt er informatie uitgewisseld. Naast
beeldmateriaal gaat dit om het bespreken van seksuele fantasieën, maar ook algemene
zaken, alsmede hoe zo voorzichtig (anoniem) mogelijk te zijn en hoe opsporingsinstanties te
ontlopen. Door de hoge mate van anonimiteit en ontraceerbaarheid van het Darkweb
wanen forumleden zich ongrijpbaar en straffeloos en worden gevoelens, fantasieën en
strafbare feiten openhartig besproken (Leclerc et al., 2021; van der Bruggen & Blokland,
2021a).
Op veel fora zijn beeldmateriaal en discussies niet vrij toegankelijk, maar moeten leden zich
eerst bewijzen en een hogere status verwerven door zelf materiaal te delen (Kloess & van
der Bruggen, 2021). Daarmee wordt ook vertrouwen gewonnen en ‘bewezen’ dat een nieuw
lid geen politiemedewerker of hacker is. Met een hogere status hebben leden vaak ook
9

toegang tot bijzonderder (vaak extremer) beeldmateriaal (van der Bruggen & Blokland,
2021b; TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022).
Voor forummanagers is het van belang dat de privacy en anonimiteit beschermd wordt, en
bovendien dat het forum zich ontwikkelt en er nieuwe leden en nieuw beeldmateriaal bij
blijven komen. Fora werken hiervoor vaak samen en de sfeer tussen fora onderling is dan
ook samenwerkend in plaats van concurrerend. Bij veel onderzochte fora is vrijwel geen
sprake van een commercieel of geldelijk motief. Contact met eensgezinden en het
verwerven van (sociale) status zijn daarentegen vaak de belangrijkste motieven (Kloess &
van der Bruggen, 2021; Leclerc et al., 2021; van der Bruggen & Blokland, 2021b, 2021c,
2021a).

Detectie van kinderpornografisch beeldmateriaal door middel van hashing
PhotoDNA is de meest gebruikte technologie om al bekend beeldmateriaal op het internet
(Clearweb en Darkweb) te detecteren (Edwards et al., 2021; Lee et al., 2020; Microsoft, n.d.).
Hierbij wordt beeldmateriaal omgezet tot zwart/wit beeld, geformatteerd en in kleine
stukjes opgebroken, waarvan vervolgens de intensiteitsgradiënten worden bepaald. Dit
vormt de basis van een unieke digitale handtekening van een foto, ook wel een hash
genoemd. Voor videos gebeurt dit op een overeenkomstige manier, maar de software
daarvoor heet PhotoDNA for video. De hashes van bekende beelden van kinderporno en van
ander illegaal beeldmateriaal worden opgeslagen in het Hash Value Sharing platform14,
waarin verschillende internationale databases verenigd zijn. Beelden die op vele websites
worden geplaatst, worden met deze databases vergeleken. PhotoDNA is ontwikkeld door
Microsoft en wordt dan ook voor hun eigen diensten als Outlook, OneDrive en Bing gebruikt,
maar wordt daarnaast door grote internetbedrijven als Google, Meta, Twitter en Reddit
ingezet. Zodra op één van deze diensten een foto of video wordt geplaatst, wordt dit
vergeleken met de beelden in de database, en bij een match wordt het beeldmateriaal
verwijderd en worden de autoriteiten ingelicht. Er zijn echter verschillende limitaties aan het
gebruik van PhotoDNA of soortgelijke technieken. Ten eerste kan het niet toegepast worden
op materiaal waarvan de ESP geen toegang heeft tot de ruwe data, bijvoorbeeld omdat het
end-to-end versleuteld is. Ook verandert de hash bij elke (kleine) aanpassing van het
beeldmateriaal, zoals bijvoorbeeld het kleiner snijden van de frame van de foto of video, het
toevoegen van een logo of het spiegelen van een beeld. Tenslotte werkt PhotoDNA alleen bij
materiaal dat al bij de instanties bekend is en al in de hash- databases is opgenomen. Nieuw
vervaardigd of nog niet bekend materiaal moet op andere manieren gedetecteerd worden.

14

Thorn (2017, 15 november). Industry Hash Sharing - Reporting Child Sexual Abuse Content. Geraadpleegd op
19 september 2022, van https://www.thorn.org/reporting-child-sexual-abuse-content-shared-hash/

10

Databases van beeldmateriaal
Er zijn verscheidene nationale en internationale databases waarin beeldmateriaal en/of
hashes van beeldmateriaal worden opgeslagen. De belangrijkste zijn de International Child
Sexual Exploitation15 (ICSE) database van Interpol, de database van het NCMEC16 uit de VS en
de ICCAM17-database van de International Association of Internet Hotlines en van Internet
Hotline Providers in Europe (INHOPE), een samenwerkingsverband tussen verschillende
internationale hotlines voor (online) kindermisbruik. Deze databases zijn verenigd in het
Hash Value Sharing platform THORN.

Digitale opsporingstechnieken
Automatisering en artificiële Intelligentie
Door de sterke toename van de hoeveelheid online kinderpornografisch beeldmateriaal in
de laatste jaren en een gebrek aan mankracht is het in toenemende mate onmogelijk voor
zowel ISP’s als zedenrechercheurs om al het beeldmateriaal te beoordelen op illegaliteit.
Zeker als het gaat om materiaal dat nog niet in de internationale databases geregistreerd
staat. Als oplossing hiervoor wordt vaak gewezen in de richting van automatisering en
vormen van cognitieve programmering, waarvan artificiële intelligentie (AI) een voorbeeld is
(zie kader).18 Daarvoor is het van belang de mogelijkheden en limitaties daarvan te
begrijpen.
Artificiële intelligentie
Een definitie van artificiële of kunstmatige intelligentie is de theorie en ontwikkeling van
computersystemen die taken kunnen uitvoeren waarvoor normaal gesproken menselijke
intelligentie vereist is. Daarbij zijn processen als visuele perceptie, spraakherkenning,
vertalen, het nemen van beslissingen, redeneren en plannen betrokken. Strikt genomen gaat
het bij AI om zowel analyse van vergaarde informatie als ‘besluitvorming’ over het uitvoeren
van (een) specifieke ta(a)k(en). Vaak wordt de term AI echter ruimer gebruikt, bijvoorbeeld
als een algoritme patronen in data kan herkennen zonder op basis daarvan een beslissing te
nemen.
15

https://www.interpol.int/Crimes/Crimes-against-children/International-Child-Sexual-Exploitation-database
https://www.missingkids.org/home
17
https://www.inhope.org/EN
18
Voor het maken van dit kader zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
https://www.sas.com/en_us/insights/articles/big-data/artificial-intelligence-machine-learning-deep-learningand-beyond.html
https://www.encora.com/insights/natural-language-processing-and-machine-learning
https://monkeylearn.com/blog/nlp-ai/
16

11

Machine learning
Machine learning (ML) is een vorm van cognitieve programmering waarbij een algoritme
getraind wordt patronen in data te herkennen. Machine learning is een van de meest
gebruikte vormen van automatisering. Voorbeelden zijn software in zelfrijdende auto’s die
verkeerslichten detecteren, of medische software waarin een algoritme naar afwijkingen in
een weefselpreparaat speurt. Voor ML zijn meerdere training datasets nodig waarmee het
algoritme leert de gewenste patronen te herkennen.
Natural language processing
Natural language processing (NLP) is een vorm van cognitieve programmering waarbij taal
wordt verwerkt en geanalyseerd. Dit is van nut als een tekst bijvoorbeeld op bepaalde
zoektermen wordt doorzocht of in het geval van vertalingen.

Gezichts- en leeftijdsherkenning
Bij de opsporing en analyse van beeldmateriaal worden automatisering en AI op
verschillende vlakken ontwikkeld (Edwards et al., 2021; Lee et al., 2020; Negreiro, 2020). Een
belangrijk onderzoeksveld is dat van gezichtsherkenning, wat zou kunnen helpen bij het
identificeren van zowel slachtoffers als daders. Een bedrijf dat zich hier bijvoorbeeld mee
bezighoudt is Clearview AI, dat gebruik maakt van een database van drie miljard foto’s. Het
bedrijf beweert daarmee de opsporingsinstanties geholpen te hebben bij het identificeren
van slachtoffers en daders, maar tegelijkertijd is de werkwijze van het bedrijf controversieel
omdat het naar alle waarschijnlijkheid niet aan de privacywetgeving van de EU voldoet
(Negreiro, 2020). Binnen opsporingsinstanties wordt gezichtsherkenning alleen af en toe
ingezet binnen een onderzoek, maar niet standaard uitgevoerd op gevonden beeldmateriaal.
Dit is complex omdat vanwege privacyregelgeving niet zomaar databases van gezichten van
slachtoffers of daders mogen worden bijgehouden of gebruikt. Daarnaast zijn er verschillen
in internationale wetgeving over of beeldmateriaal, of hashes daarvan, door instanties
opgeslagen mogen worden (TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022). Vanuit
slachtoffers wordt wel met enige regelmaat gevraagd naar zulke mogelijkheden omdat
verdere verspreiding met beeldmateriaal van bepaalde personen op die manier beperkt zou
kunnen worden. Meta (Facebook) werkt hier samen met het NCMEC bijvoorbeeld ook aan
(EOKM, persoonlijke communicatie, 27 juli 2022).
Een ander aspect waarvoor automatisering wordt ingezet is het herkennen van leeftijd
(Negreiro, 2020). Algoritmes kunnen getraind worden om in ieder geval een globale
inschatting te maken van de leeftijd van personen die op beeldmateriaal te zien zijn. Dit kan
het automatisch detecteren van seksueel beeldmateriaal met minderjarigen
vereenvoudigen, zeker als het algoritme ook getraind is om naaktheid te herkennen. Voor
12

het uiteindelijke oordeel is natuurlijk nog wel een menselijk oordeel nodig. Daarnaast
hebben verschillende ISP’s interesse in leeftijdsherkennende algoritmes. Op die manier zou
op een meer betrouwbare manier kunnen worden vastgesteld of een persoon oud genoeg is
om aan de gebruikersvoorwaarden van bijvoorbeeld een socialmedia-app te voldoen.
Daarmee zou dus kunnen worden voorkomen dat minderjarigen gebruik maken van een app
die voor volwassenen bedoeld is. In Nederland voert het NFI (Nationaal Forensisch Instituut)
momenteel een pilotstudie uit met leeftijdsherkenningssoftware, en internationaal zijn
meerdere opsporingsinstanties hiermee bezig.

Tekstherkenning
Beeldmateriaal wordt veelal geplaatst met een titel en soms ook met een beschrijving.
Natural language processing-algoritmes kunnen op internet zoeken naar trefwoorden en
termen in deze teksten en zo beeldmateriaal van misbruik van minderjarigen detecteren.
Deze techniek kan ook op de discussiefora op het Darkweb en Clearweb worden gebruikt om
potentiele daders te vinden (Edwards et al., 2021; Lee et al., 2020). Voorbeelden van termen
zijn teenager of pre-teen. Voor misbruik met sadistisch en ritueel satanische aspecten
zouden ook een aantal voor de hand liggende zoektermen gebruikt kunnen worden, maar bij
weten van de Commissie is dit tot op heden nooit uitgevoerd.

Automatische herkenning van andere aspecten
Theoretisch kan een machinelearningalgoritme getraind worden om van alles te herkennen.
Voor kinderpornografisch beeldmateriaal zouden bijvoorbeeld aspecten als naaktheid,
geslacht van de slachtoffers en daders, het aantal personen op beeld, etniciteit en de aard
van het misbruik (bijvoorbeeld met of zonder penetratie) interessant zijn om betere
inzichten te vergaren en om aanknopingspunten voor opsporing te vinden. In Nederland
wordt vooralsnog alleen ingezet op leeftijds- en gezichtsherkenning (TBKK, persoonlijke
communicatie, 20 juni 2022).
Met betrekking tot beeldmateriaal van sadistisch misbruik met rituele of satanische
aspecten zou voor een automatische detectie een trainingsdataset benodigd zijn. Hoewel er
geen beeldmateriaal van zulk misbruik zelf voorhanden is, kan een algoritme wel getraind
worden om voorwerpen als kruizen, gewaden of kaarsen te herkennen. Zulk soort
automatische opsporing zou daarmee nooit een alomvattend resultaat met al het geplaatste
beeldmateriaal van ritueel satanisch misbruik opleveren, maar in het geval dat er iets
aangetroffen zou worden, zou dit wel tot aanknopingspunten voor opsporingsonderzoek
kunnen leiden. In Nederland is er ook een (anonieme) commerciële partij die zulk soort
onderzoek technisch gezien zegt uit te kunnen voeren (anonieme communicatie).

13

Opsporingsinstanties en vindplaatsen van beeldmateriaal in
Nederland
De Commissie heeft diverse gesprekken gevoerd met overheidsorganisaties en particuliere
organisaties om na te gaan of zij in hun werk gevallen tegenkomen van georganiseerd
seksueel misbruik van minderjarigen, en specifiek met rituele en/of satanische kenmerken.
Ook is hen gevraagd naar beeldmateriaal van dit type misbruik.

Het Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme (TBKK) van de
Landelijke Eenheid
Het TBKK is in Nederland een centraal punt waar opsporing naar beeldmateriaal wordt
gedaan op het Clearweb en Darkweb en op in beslag genomen gegevensdragers. Het team
houdt zich onder andere bezig met zicht houden op de verschillende fora en lijsten met
weblinks op het Darkweb en is hier vaak undercover op aanwezig. Daarnaast werken zij met
internationale opsporingsinstanties samen om informatie over nieuwe webpagina’s, nieuw
beeldmateriaal en hashes daarvan, informatie over daders en dergelijke uit te wisselen. Ook
hebben zij verschillende activiteiten gericht op het Clearweb, met name file-hostingbedrijven
en berichtendiensten. Als beeldmateriaal in een onderzoek aangetroffen wordt, worden
hashes hiervan in de internationale databases gedeeld. De collectie beeldmateriaal van het
onderzoek wordt gecategoriseerd, maar niet elk individueel beeld wordt beschreven. Er
bestaat dus ook geen database waarin gezocht kan worden naar beschrijvingen van al het
bekende beeldmateriaal. Op die manier zou dus ook niet naar eventueel beeldmateriaal met
ritueel satanische aspecten gezocht kunnen worden. Bij navraag geeft het team aan een
klein percentage beeldmateriaal van ernstig sadistisch misbruik en georganiseerd misbruik
tegen te komen (hurtcore), maar niet van misbruik met satanische en/of rituele aspecten
(TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022).
Als motief lijkt er geen sprake van winstbejag, maar meer van onderlinge ruil van materiaal
van minderjarigen (B. van Mierlo, coördinator TBKK, persoonlijke communicatie, 23
september 2021; medewerkers OM, persoonlijke communicatie, 17 mei 2022;
dataspecialisten TBKK, persoonlijke communicatie, 20 juni 2022). “Met extremer
beeldmateriaal krijgt men als maker/verspreider een hogere status in een netwerk en
daarmee weer toegang tot ander extremer materiaal”, aldus de coördinator. Georganiseerd
misbruik waarvan ook beeldmateriaal is geeft in principe veel aanknopingspunten voor
politieonderzoek, wat de kans op een succesvolle opsporing vergroot, aldus de coördinator
van het TBKK. Afbeeldingen van georganiseerd ritueel satanisch misbruik bieden nog meer
aanknopingspunten voor verder onderzoek (vanwege specifieke rituele objecten,
omgevingskenmerken en meerdere daders) en zijn dus relatief makkelijker dan ‘gewoon’
beeldmateriaal van individuele daders te onderzoeken. Zijns inziens is het feit dat de
14

(internationale) politie dan ook niet of nauwelijks stuit op kinderpornografisch
beeldmateriaal met rituele en/of satanische kenmerken een aanwijzing voor het ontbreken
van beeldmateriaal hiervan.

De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen heeft de
wettelijke taak om over de aard en omvang van mensenhandel en seksueel geweld tegen
kinderen in Nederland te rapporteren aan de overheid. Met (voormalige) medewerkers zoals
onderzoekers of leidinggevenden is gesproken over onderwerpen rondom seksueel misbruik
van minderjarigen. Zij geven aan dat ze geen gevallen van ritueel satanisch misbruik
tegengekomen te zijn in de casuïstiek die zij onder ogen krijgen. Ook zien zij geen (digitaal)
beeldmateriaal van dit type misbruik. Het bestaan van georganiseerd misbruik van
minderjarigen, onder andere met vermiste migrantenkinderen, wordt wel bevestigd
(Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, persoonlijke
communicatie, 27 januari 2022). Ook is er beeldmateriaal waarop kinderen gedood (lijken
te) worden (M. van der Bruggen, persoonlijke communicatie, 9 december 2021).

Het Openbaar Ministerie (OM)
Vertegenwoordigers van het OM geven aan dat ze geen beeldmateriaal van ritueel
(satanisch) misbruik van minderjarigen zijn tegengekomen in de zaken over
kinderpornografie of kindersekstoerisme waarin zij een beslissing tot al dan niet vervolgen
hebben genomen. Beeldmateriaal van seksueel misbruik van minderjarigen van sadistische
aard komt wél voor (vertegenwoordigers OM, persoonlijke communicatie, 3 juni 2022).

Het Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM)
Het EOKM is een organisatie die zich inzet voor het voorkomen en bestrijden van online
kindermisbruik. Het is in 1995 voortgekomen uit het Meldpunt Kinderporno op Internet. Dit
Meldpunt, tegenwoordig onderdeel van het EOKM, bestaat sinds 1985 en heeft als doel het
voorkomen en bestrijden van online seksueel kindermisbruik en seksuele uitbuiting van
kinderen. Via de website van het Meldpunt Kinderporno kunnen beelden op internet van
seksueel misbruik van minderjarigen (anoniem) worden gemeld. Daarnaast kunnen
meldingen van doorgestuurd beeldmateriaal van seksueel misbruik van minderjarigen via
chatapplicaties zoals WhatsApp, Telegram, Signal, Viber of Facebook Messenger worden
gemeld bij het Meldpunt Kinderporno via de betreffende chatgroepen. Het Meldpunt
Kinderporno is onderdeel van INHOPE, het internationale netwerk van meldpunten.

15

Het EOKM doet zelf niet aan actieve opsporing van beeldmateriaal van seksueel misbruik van
minderjarigen en is hier ook niet toe bevoegd volgens de juridische afspraken met het OM
(A. Gerkens, persoonlijke communicatie, 27 juli 2022). Het EOKM krijgt vooral foto’s binnen
en minder video’s, omdat deze vaker op file hosting- of cloudservices staan, waar het EOKM
op juridische gronden geen toegang tot heeft. Het EOKM werkt nauw samen met het TBKK
en vervult een complementaire functie omdat beeldmateriaal bij hen actief gemeld wordt,
terwijl een soortgelijk meldpunt van de politie geen succes bleek te zijn. Dit laatste kan
komen doordat het EOKM de anonimiteit van melders waarborgt en als doelstelling heeft
om beeldmateriaal te laten verwijderen en niet om eventuele strafbare feiten van melders
te onderzoeken. Ook het EOKM geeft aan wel af en toe sadistisch beeldmateriaal tegen te
komen, waarvan de mate van organisatie van de daders niet te achterhalen valt omdat
alleen het slachtoffer te zien is. Materiaal met ritueel satanische aspecten heeft men nooit
gezien (EOKM, persoonlijke communicatie, 27 juli 2022).

Het Child Protection Research Centre (CPRC)
Het CPRC is een in 2020 opgerichte Nederlandse stichting die zich op het voorkomen van
seksuele uitbuiting van minderjarigen richt.19 De belangrijkste werkzaamheden van het CPRC
zijn het reageren op meldingen van casussen en het doorverwijzen naar de juiste instanties
op internationaal niveau. Momenteel houdt de particuliere stichting zich, net als de
professionals met wie er een samenwerking is, bezig met meldingen van (seksuele)
uitbuiting. Aanvullend voeren zij OSINT-onderzoek20 uit. Door praktische omstandigheden is
het niet mogelijk geweest om ook hun ambities ten aanzien van het pro-actief naar
beeldmateriaal zoeken op het Darkweb te realiseren. In alle jaren dat de oprichter van het
CPRC bij Terre de Hommes/Watch! en bij het CPRC heeft gewerkt, is hij geen ritueel
satanische kenmerken tegengekomen in casussen of in beeldmateriaal van minderjarigen.
Wel geeft ook hij aan dat er materiaal van ernstig sadistische hurtcore voorkomt (G. van
Aartsen, persoonlijke communicatie, 15 juni 2022). Behalve praktische obstakels is oprichter
Van Aartsen van mening dat het bekijken van beeldmateriaal op het Darkweb voorbehouden
zou moeten zijn aan justitiële organisaties en politie. Zijn stichting zou strafbaar kunnen
worden gesteld voor het bekijken van kinderpornografische afbeeldingen (G. van Aartsen,
persoonlijke communicatie, 15 juni 2022). Het CPRC ziet haar werkzaamheden als
onafhankelijke organisatie als aanvullend op wat er al door justitie gedaan wordt.

19

In 2015 zette Van Aartsen voor Terre des Hommes (met Fier/CKM en ECPAT/Defence for Children) WATCH
Nederland op, gericht op de aanpak van ‘loverboys’ (tegenwoordig genoemd: binnenlandse mensenhandel).
20
OSINT staat voor Open Source Intelligence, en betreft het legaal verzamelen van data en informatie uit open
en publiek beschikbare bronnen zoals open databases, overheidsrapporten, kranten- en tijdschriftartikelen,
socialemediawebsites, afbeeldingen en video’s of het Darkweb.

16

Slachtoffers en overige professionals die te maken hebben met beeldmateriaal
De commissie heeft in de gesprekken die zijn gevoerd met slachtoffers, therapeuten en
belangenorganisaties voor slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik gevraagd of er
volgens hen foto’s of video’s gemaakt zijn van het misbruik en van de aanwezigen bij het
misbruik.
Meerdere slachtoffers geven in de persoonlijke interviews aan dat er beeldmateriaal
gemaakt zou zijn. Ze hebben dit meestal niet zelf onder ogen gehad. Wel vertellen ze het
beeldmateriaal van misbruik van andere kinderen gezien te hebben. Onduidelijk is of zij zelf
in bezit zijn van dit materiaal of weten wie het in bezit heeft. Onbekend is of het op
gegevensdragers zou staan of dat het materiaal online is gezet op het Clearweb of het
Darkweb. Redenen die ze noemen dat ze eventueel aanwezig beeldmateriaal niet kunnen
geven is omdat het netwerk hen straft als zij dit doen. Ook geven slachtoffers aan ze door
het netwerk bedreigd of gechanteerd worden met het feit dat er beeldmateriaal is van
henzelf terwijl ze andere kinderen of dieren pijn (moesten) doen. De gehouden interviews
betreffen volwassenen die aangeven als kind misbruikt te zijn. Het beeldmateriaal van hen is
naar hun eigen zeggen oud materiaal en om die reden niet meer te vinden, als het al op
internet gezet zou zijn. Therapeuten die de Commissie gesproken heeft die één of meerdere
slachtoffers in behandeling hebben gehad, geven aan dat slachtoffers soms rapporteren dat
er beeldmateriaal is (geweest). In één geval zegt een therapeut zelf ook beeldmateriaal
gezien te hebben van het misbruik, of dat er een foto als chantage aan het slachtoffer is
gestuurd.21 In zulk soort gevallen is het overigens strafbaar om het beeldmateriaal in bezit te
hebben, en het is volgens de professionele richtlijnen van therapeuten toegestaan melding
van het beeldmateriaal te maken bij de politie (vertegenwoordigers OM, persoonlijke
communicatie, 3 juni 2022). Het Kenniscentrum Transgenerationeel Geweld (KTGG) is een
stichting die zich inzet voor slachtoffers van satanisch ritueel misbruik. Zij geven aan geen
beeldmateriaal waarover de slachtoffers rapporteren te hebben gezien (KTGG, persoonlijke
communicatie, 16 maart 2022).
Een beroepsgroep die direct of indirect te maken kan krijgen met gevallen van seksueel
misbruik zijn juristen. Er is navraag gedaan naar beeldmateriaal van seksueel misbruik met
riuele en/of satanische kenmerken bij minderjarigen. Via een nieuwsbrief aan gewelds- en
zedenadvocaten aangesloten bij Stichting LANGZS22 is – ook na een herhaalverzoek – geen
respons teruggekomen van de ongeveer 150 aangesloten advocaten. De Commissie heeft
ook via andere kanalen geen juristen gesproken die bekend zijn met georganiseerd sadistisch
seksueel misbruik met rituele en/of satanische aspecten.

21

Leidsch Dagblad (27 maart 2021). ‘Cult’ beheerst lijf en geest van Esther. Haar therapeut deelt haar
ervaringen.
22
Stichting LANGZS is de afkorting voor Stichting Landelijk Advocaten Netwerk Gewelds- en Zedenslachtoffers.

17

Ook een aantal journalisten in Nederland heeft onderzoek gedaan naar het voorkomen van
beeldmateriaal van seksuele handelingen met minderjarigen. In de meeste gevallen ging het
het om relatief milde vormen van seksuele handelingen bij minderjarigen. RTL Nieuws heeft
in 2019 enkele maanden undercoveronderzoek23 gedaan op het Darkweb. Binnen deze
online kinderpornonetwerken is een grote groep Nederlandse leden specifiek op zoek naar
Nederlands beeldmateriaal van minderjarigen. RTL Nieuws heeft veertien online netwerken
onderzocht. Elk van de veertien onderzochte netwerken heeft de beelden onderverdeeld in
verschillende leeftijdscategorieën en er zijn categorieën voor allerlei fetisjen. Er werd daarbij
niets gerapporteerd over sadistisch misbruik of misbruik met rituele of satanische aspecten.
Journalisten van Pointer, het platform voor onderzoeksjournalistiek van KRO-NCRV op tv,
radio en online, deden in 2021 onderzoek naar online shaming24 op Telegram in zogeheten
exposegroepen, groepen waarin ongevraagd naaktbeelden getoond en verspreid worden.
Desgevraagd geven ze via mailcontact aan dat ze geen enkele aanwijzing hebben gevonden
voor (sadistisch) kindermisbruik omdat het gaat om een geheel ander soort misbruik (geen
lichamelijk letsel bijvoorbeeld) in dit soort groepen en dat het niet waarschijnlijk is
hiertussen beeldmateriaal van sadistisch kindermisbruik te vinden.
Bellingcat is een burger-onderzoeksjournalistiek netwerk. Het is gespecialiseerd in onder
meer het uitvoeren van OSINT en maakt daarbij onder andere gebruik van online bronnen,
zoals sociale media en open data. Relevant voor dit deelrapport is werk dat zij doen naar
aanleiding van foto’s die Europol deelt op internet van mogelijke locaties waar misbruik met
minderjarigen plaatsvindt in het kader van hun Stop Child Abuse-campagne. Journalisten van
Bellingcat werken mee aan het vinden van de geo-locaties van die foto’s om zo bij te dragen
aan de opsporing van personen die het materiaal uploadden.25 Desgevraagd geven ze via
mailcontact aan dat zij alleen werken met beelden (foto’s veelal) die aangeleverd zijn door
justitiële instanties. Het bezit en verspreiding van dit materiaal is immers strafbaar. Zij
komen beeldmateriaal van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik van minderjarigen
niet tegen.

Overige informatiebronnen over beeldmateriaal
Op alternatieve mediawebsites wordt ook informatie gedeeld over beeldmateriaal van
ritueel satanisch misbruik. Het materiaal wordt niet getoond, maar er wordt geschreven dat

23

Daniël Verlaan beschrijft de werkwijze die hij als uitvoerend onderzoeksjournalist bij RTL nieuws hanteerde:
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4702991/rtl-nieuws-undercover-kinderporno-netwerken
24
Pointer. Geraadpleegd op 31 mei 2022, van https://pointer.kro-ncrv.nl/naaktbeelden-honderdenslachtoffers-telegram-groepen-gedeeld
25
Romein, D. (2019, 6 december). More Europol’s “Stop Child Abuse” Photographs Geolocated. Bellingcat.
Geraadpleegd op 12 mei 2022, van https://www.bellingcat.com/news/uk-and-europe/2019/07/02/moreeuropols-stop-child-abuse-photographs-geolocated/

18

het bestaat. Dit kan bijvoorbeeld een bijdrage zijn van iemand die ritueel (satanisch)
misbruik en beeldmateriaal onder de aandacht wil brengen, en andere keren betreft het
volwassenen die als kind op deze wijze misbruikt zouden zijn geweest.26 Tot slot wordt vaak
aangegeven dat er beeldmateriaal is, maar onduidelijk blijft waarvan dan en waar het te
vinden zou zijn. Burgers die niet op professionele manier bezig zijn met de opsporing van
beeldmateriaal op bijvoorbeeld het Darkweb, en hier ook geen expliciete vergunning
hebben, kunnen voor het bezitten of bekijken van beelden met seksuele handelingen van
minderjarigen strafbaar worden gesteld.27

Conclusie
Dit deelonderzoek beschrijft de toename van online beeldmateriaal sinds de eeuwwisseling.
Ook de aard van seksueel misbruik van minderjarigen is over de jaren heen veranderd. De
opsporing van dit beeldmateriaal is geïntensiveerd en de technische
opsporingsmogelijkheiden zijn verder ontwikkeld. Ook is er in de politiek steeds meer
aandacht voor het bestrijden van beeldmateriaal van minderjarigen.
De Commissie heeft met relevante instanties in Nederland gesproken en gevraagd of zij
beeldmateriaal van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik, al dan niet met rituele of
satanische aspecten, zijn tegengekomen. De officiële instanties, ofwel de politie (het TBKK),
het OM en de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
geven aan weliswaar beeldmateriaal van sadistisch misbruik van minderjarigen te zien, maar
geen misbruik met rituele of satanische aspecten. Ook private instanties en individuen zoals
het EOKM, het CPRC en journalisten van RTL Nieuws, Pointer en Bellingcat geven aan geen
beeldmateriaal van deze vorm van misbruik gezien te hebben, maar wel van sadistisch
misbruik bij minderjarigen. Alleen slachtoffers zelf, een enkele therapeut en verschillende
alternatieve mediabronnen zeggen beeldmateriaal van ritueel (satanisch) ritueel misbruik
gezien te hebben of geven aan dat dit bestaat. Van het beeldmateriaal van sadistisch
misbruik van minderjarigen zeggen de ondervraagden dat de mate van organisatie van de
daders moeilijk te achterhalen is, omdat vaak alleen het slachtoffer in beeld is.
Op basis van dit deelonderzoek is niet eenduidig te zeggen of beeldmateriaal van
georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen met satanische of rituele aspecten
bestaat. Slachtoffers geven dit wel aan, maar het beeldmateriaal is niet aan de politie
26

Argos schonk hier in 2019 aandacht aan en ging met slachtoffers op zoek naar ‘hun materiaal’. Geraadpleegd
op 24 juni 2022, van https://www.vpro.nl/argos/media/afleveringen/2019/waarom-stefanie-en-beatrix-huneigen-kinderporno-willen-vinden.html
27
Een voorbeeld is een zaak uit 2017 waarin anderhalf jaar gevangenisstraf wordt geëist tegen een
promovendus die in het bezit is van pornografische afbeeldingen van porno en dieren, naar eigen zeggen
omdat hij die nodig had voor zijn wetenschappelijke onderzoek (De Stentor, 30-08-2017).

19

overhandigd en alle gesproken experts hebben dit nooit aangetroffen. Een beperking van de
gebruikte methodiek is dat bestaande experts bevraagd zijn, en dat andere of voormalige
experts (ook in het buitenland) dit type beeldmateriaal wél gezien zouden kunnen hebben.
Er wordt noch in Nederland noch op internationaal niveau een database onderhouden met
beschrijvingen van het beeldmateriaal, dus hierin kan ook niet gezocht worden. Anderzijds is
het zo dat als zulk type beeldmateriaal gezien zou zijn, dit door de aard ervan zoveel
aanknopingspunten voor onderzoek zou geven, dat er ongetwijfeld een politieonderzoek
ingezet zou zijn (aldus de coördinator van het TBKK). Met de hoge mate van internationale
samenwerking tussen opsporingsdiensten op het gebied van online kindermisbruik zou het
daarom onwaarschijnlijk zijn dat geen van de ondervraagde personen van zulk onderzoek
gehoord zou hebben. In de toekomst zouden eventueel automatische opsporingsmethoden
ingezet kunnen worden, waarbij een algoritme actief zoekt naar rituele en satanische
aspecten in beeldmateriaal of titels en beschrijvingen daarvan.
Tenslotte moet ook de motivatie van daders in acht genomen worden. In het geval van
bekend beeldmateriaal van seksueel misbruik van minderjarigen wordt dit door daders
veelal gedeeld via discussiefora op het Darkweb. Daarbij bespreken forumleden vaak eerst
zaken van allerlei aard, waarna na een opbouw van vertrouwen beeldmateriaal gedeeld
wordt. Beeldmateriaal van meer extreme vormen van misbruik vereist vaak ook een langere
opbouw van vertrouwen. De functie van deze fora is echter veelal het vinden van
gelijkgestemden en de motivatie is vaak om status te verwerven. Bij beeldmateriaal dat
binnen een (satanische) groepering vervaardigd wordt, werkt dit naar alle waarschijnlijkheid
anders. De sociale status zal afhankelijk zijn van andere aspecten. Beeldmateriaal zal binnen
een misbruiknetwerk wellicht gebruikt worden, bijvoorbeeld voor dreiging tot afpersing voor
het geval dat iemand het netwerk wil verlaten. Het delen van beeldmateriaal met vreemden
van buiten het netwerk, of op internet in het algemeen, zou echter de kans op opsporing
vergroten. Dit is een mogelijke verklaring voor waarom beeldmateriaal van ritueel
(satanisch) misbruik niet door opsporings- of andere instanties gezien wordt.

Literatuurlijst
Edwards, G., Christensen, L. S., Rayment-McHugh, S., & Jones, C. (2021). Trends & issues in crime and criminal
justice Cyber strategies used to combat child sexual abuse material.
European Commission. (2020). EU strategy for a more effective fight against child sexual abuse.
Europol. (2020). Internet organised crime threat assessment.
Janssen, D. (2022, 5 augustus). Wat is het Darkweb? Https://Www.Vpngids.Nl/Privacy/Anoniem-Browsen/WatIs-Het-Dark-Web/.
Kloess, J. A., & van der Bruggen, M. (2021). Trust and Relationship Development Among Users in Dark Web
Child Sexual Exploitation and Abuse Networks: A Literature Review From a Psychological and
Criminological Perspective. In Trauma, Violence, and Abuse. SAGE Publications Ltd.
https://doi.org/10.1177/15248380211057274
Leclerc, B., Drew, J., Holt, T. J., Cale, J., & Singh, S. (2021). Trends & issues in crime and criminal justice Child
sexual abuse material on the darknet: A script analysis of how offenders operate.

20

Lee, H. E., Ermakova, T., Ververis, V., & Fabian, B. (2020). Detecting child sexual abuse material: A
comprehensive survey. Forensic Science International: Digital Investigation, 34.
https://doi.org/10.1016/j.fsidi.2020.301022
Lone, Q., Gañán, C. H., & van Eeten, M. (2020). CSAM Hosting Monitor Rapport september 2020.
Lone, Q., Gañán, C. H., & van Eeten, M. (2022). CSAM Hosting Monitor.
Microsoft. (n.d.). Photo DNA. Https://Www.Microsoft.Com/En-Us/Photodna.
Negreiro, M. (2020). Curbing the surge in online child abuse. The dual role of digital technology in fighting and
facilitating its proliferation.
NPOKennis. (n.d.). Wat is het Darkweb? Https://Npokennis.Nl/Longread/7642/Wat-Is-Het-Dark-Web.
Steel, C., Newman, E., O’Rourke, S., & Quayle, E. (2022). Technical behaviours of child sexual exploitation
material offenders. Journal of Digital Forensics, Security and Law.
https://doi.org/10.15394/jdfsl.2022.1794
Teunissen, C., & Napier, S. (2022). Child sexual abuse material and end-to-end encryption on social media
platforms: An overview.
Van der Bruggen, M., & Blokland, A. (2021a). Child Sexual Exploitation Communities on the Darkweb: How
Organized Are They? (pp. 259–280). https://doi.org/10.1007/978-3-030-60527-8_15
Van der Bruggen, M., & Blokland, A. (2021b). Netwerken van Seksueel Kindermisbruik op het Darkweb.
Van der Bruggen, M., & Blokland, A. (2021c). Profiling Darkweb Child Sexual Exploitation Material Forum
Members Using Longitudinal Posting History Data. Social Science Computer Review.
https://doi.org/10.1177/0894439321994894
Zieniūtė, U. (2022, June 22). Wat is het dark web en hoe kom je er veilig op?
Https://Nordvpn.Com/Nl/Blog/Hoe-Kom-Ik-Op-Dark-Web/.

21