EnergieTransitie
Radarweg 60
1043 NT Amsterdam

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2022 P11826

Aanscherping doelen energiebesparing
herziening EED en REPowerEU

Datum

26 september 2022

Auteur(s)

Marijke Menkveld, Joost Gerdes en Sam Lamboo

Aantal pagina's
Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

42
Ministerie Economische Zaken en Klimaat
Fit for 55/Herziening artikel 4 en 8 EED
060.51380

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2022 TNO

T +31 88 866 50 10

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

2 / 42

Samenvatting
Aanscherping doelen energiebesparing herziening EED en REPowerEU
In juli 2021 heeft de Europese Commissie in het kader van Fit for 55 een voorstel
gedaan voor herziening van de Energy Efficiency Directive met aanscherping van
de energiebesparingsdoelen. Na de Russische invasie in Oekraïne heeft de
Europese Commissie in mei 2022 het REPowerEU plan gepresenteerd om de
afhankelijkheid van energie-import uit Rusland te verminderen. Onderdeel van
REPowerEU is een nog verdere aanscherping van de energiebesparingsdoelen
dan de EED-herziening. Het Ministerie van EZK heeft TNO gevraagd de
beleidsopgave voor Nederland door de EED-herziening en REPowerEU kwantitatief
te maken. De onderhandelingen over de EED-herziening en REPowerEU zijn nog
niet afgerond. In deze notitie wordt uitgegaan van de voorstellen van de Europese
Commissie. De conclusie van dit rapport is dat het huidige en het aangekondigde
beleid niet voldoende zijn om de voorgestelde energiebesparingsdoelen te halen en
dat aanvullend beleid nodig is.
Beleidsopgave artikel 4 EED nationaal energieverbruik
Artikel 4 uit de voorgestelde herziening van de EED bevat een doelstelling voor
vermindering van het totale nationale energieverbruik. In de herziene EED wordt
voorgesteld om zowel het primair als het finaal energieverbruik in 2030 met 9% te
reduceren ten opzichte van het EU referentiescenario 2020. In REPowerEU wordt
die reductie verhoogd naar 13%. Het finaal energieverbruik is het energieverbruik
van eindverbruikers in de sectoren industrie, gebouwde omgeving, landbouw, en
mobiliteit plus de bunkers voor de luchtvaart. Het primair energieverbruik is het
finaal energieverbruik plus eigenverbruik en omzettingen in de energiesector en
industrie, waaronder de elektriciteitsopwekking en raffinaderijen. Tegelijkertijd met
de aanscherping van de besparingsdoelen wordt de berekening van het
energieverbruik ook aangepast. De aanpassing houdt in dat het eigen verbruik van
hoogovens en het energieverbruik in hoogovens voor de omzetting van steenkool
en cokes in hoogovengas en waterstof niet meer wordt meegenomen in het finaal
energieverbruik maar wel bij het primair energieverbruik.
In Tabel S.1 zijn de streefwaarden voor het energieverbruik in 2030 vergeleken met
het verwachte energieverbruik bij huidig beleid in 2030 uit de Klimaat- en
energieverkenning KEV 2021 (PBL, 2021). De beleidsopgave bij het herziene-EED
voorstel ligt rond een extra besparing van respectievelijk ruim 200 PJ op finaal
energieverbruik en 300 PJ op primair energieverbruik in 2030 bovenop de KEV
raming. Met het REPowerEU plan wordt de beleidsopgave nog een kleine 100 PJ
groter.
Het verwachte energieverbruik in de KEV 2021 ligt hoger dan het EU
referentiescenario 2020 zodat de beoogde besparing voor Nederland uitkomt op
meer dan 9 respectievelijk 13%. In het EU referentiescenario 2020 is er van
uitgegaan dat de nationale streefwaarden in het kader van RED en EED doelen die
de lidstaten hebben opgenomen in de INEK worden gehaald. Het grote verschil in
finaal energieverbruik weerspiegelt het verschil in energieverbruik bij de sector
mobiliteit tussen de raming van emissies uit de KEV 2021 en de indicatieve
emissies uit het Klimaatakkoord. Bij primair verbruik zit het verschil daarnaast in
lagere omzettingsverliezen in de energiesector, hoger eigen verbruik in de

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

3 / 42

energiesector en lagere distributieverliezen in de KEV 2021 dan in het EU
referentiescenario 2020.
Tabel S.1 en Figuur S.1 en S.2 laten ook de besparing zien ten opzichte van 2019.
We vergelijken niet met 2020 cijfers omdat in dat jaar door Corona het
energieverbruik uitzonderlijk laag was.
Tabel S.1

Vergelijking streefwaarden herziene EED-voorstel en REPowerEU met verwachtingen
bij huidig beleid (KEV 2021)

Energieverbruik
2019
[PJ]

Streefwaarden
energieverbruik 2030
[PJ]

Verwachte
energieverbruik
bij huidig beleid
2030*
[PJ]

Beleidsopgave
extra energiebesparing
[PJ]

Beleidsopgave
als percentage
energieverbruik2030
KEV2021
[%]

Primair energieverbruik
Finaal energieverbruik

2668
2011

2006
1650

2296-2338
1883

289-331
234

13% - 14%
12%

REPowerEU
Primair energieverbruik

2668

1923

2296-2338

373-415

16% - 18%

Finaal energieverbruik

2011

1580

1883

303

16%

Herzien EED voorstel

* Voor de KEV 2021 staan hier de puntwaarde voor finaal energieverbruik en het bereik voor
primair energieverbruik. Het bereik is afhankelijk van het importsaldo elektriciteit. De KEV 2021
geeft ook een bandbreedte die onzekerheden in de raming weergeeft. De puntwaarde uit de KEV
2021 voor finaal energieverbruik is aangepast aan de berekeningsmethode uit het herziene EED
voorstel.

Figuur S.1 De afstand tussen het primair verbruik in 2019 en in 2030 uit de KEV 2021 tot de
streefwaarden voor primair verbruik uit het EED voorstel (FF55) en RePowerEU

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

4 / 42

Figuur S.2 De afstand tussen het finaal verbruik in 2019 en in 2030 uit de KEV 2021 tot de
streefwaarden voor primair verbruik uit het EED voorstel (FF55) en RePowerEU

Beleidsopgave artikel 8 EED cumulatieve besparing finaal energieverbruik
Naast artikel 4 is er artikel 8 in de voorgestelde herziening van de EED met een
doelstelling voor de cumulatieve besparing op het finaal energieverbruik in de
periode 2021 t/m 2030. Alleen besparingen die toe te schrijven zijn aan Nederlands
beleid tellen hierbij mee. Cumulatief houdt in dat besparingen over de jaren heen
worden opgeteld. Daardoor is de bijdrage aan de doelstelling groter wanneer een
maatregel eerder in de periode 2021 t/m 2030 wordt toegepast. In de voorgestelde
EED-herziening wordt het doel vanaf 2024 verhoogd van 0,8% naar 1,5%
energiebesparing per jaar. Het doel voor de cumulatieve besparing van 2021 tot en
met 2030 komt daarmee op 1.292 PJ, wat 368 PJ hoger is dan het huidige doel van
924 PJ. De cumulatieve besparing met het vastgestelde en voorgenomen beleid
volgens de KEV 2021 is geraamd op 814 tot 993 PJ. Er ligt dus een beleidsopgave
bij de EED-herziening van circa 400 PJ extra cumulatieve besparing.
In het herziene EED-voorstel worden nieuwe eisen gesteld aan besparingen die
mogen meetellen voor artikel 8. Beleidsmaatregelen moeten primair gericht zijn op
energiebesparing en besparing op de directe verbranding van fossiele brandstoffen
mag niet meer meetellen. Die twee eisen samen kunnen betekenen dat van de
cumulatieve besparing slechts 562 tot 646 PJ overblijft van de genoemde
besparingen in de KEV2021 en de beleidsopgave daarmee wordt verhoogd naar
circa 700 PJ extra cumulatieve besparing. In de onderhandelingen met de
Europese Commissie hebben de lidstaten voorgesteld de besparing op de directe
verbranding van fossiele brandstoffen in de procesindustrie, elektrificatie in de
industrie, andere besparing in de industrie die niet het gevolg is van
besparingsbeleid en de besparing van hybride warmtepompen in de gebouwde
omgeving wel mee te tellen. Dat zou betekenen dat van de cumulatieve besparing
volgens de KEV2021 809 tot 990 PJ overblijft en de beleidsopgave ten opzichte
van de KEV 2021 nauwelijks wordt verhoogd en 400 PJ extra cumulatieve
besparing blijft.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

5 / 42

Interactie tussen andere Fit for 55 voorstellen en de EED
Het Fit for 55-pakket bevat aanscherpingen van Europees beleid die kunnen helpen
bij het nakomen van de streefwaarden voor een lager energieverbruik conform
artikel 4 in de herziene EED. Dat geldt bijvoorbeeld voor aanpassingen in de ETSrichtlijn, aanpassing van de CO2-emissie-eisen voor personen- en bestelauto's en
uitfasering van slechte energielabels in de EPBD richtlijn. Deze aanscherpingen
van Europees beleid leiden er echter ook toe dat minder besparing uit de raming
van de KEV 2021 aan nationaal beleid kan worden toegekend en als besparing
voor artikel 8 van de EED mag worden meegeteld. Ook zorgt dit aangescherpte
Europese beleid voor een kleiner besparingspotentieel voor aanvullend nationaal
beleid waarvan de besparing voor artikel 8 van de EED mag worden opgevoerd.
Effecten productie groene waterstof, CCS, elektrificatie
Verwacht mag worden dat aanscherping van de klimaatdoelstelling naar 55%
emissiereductie en doelen voor groene waterstof in de voorgestelde herziening van
de RED-richtlijn zullen leiden tot extra inzet van groene waterstof, CCS en
elektrificatie in de industrie bovenop de raming bij huidig beleid.
Elektrificatie leidt tot een lager finaal en primair energieverbruik (mits de elektriciteit
uit hernieuwbaar komt) en kan een belangrijke bijdrage leveren aan het nakomen
van de doelen in de herziene EED. CCS kan extra finaal en primair energieverbruik
vragen, maar dit gaat hooguit om enkele tientallen PJ’s. Wanneer CCS plaats vindt
bij AVI’s en raffinaderijen is er geen effect op finaal energieverbruik, omdat zij geen
onderdeel zijn van de eindverbruiksectoren maar van de energiesector. Ook
gebruik van groene waterstof leidt tot extra energieverbruik, tenzij het om import
gaat. De effecten van waterstofproductie met behulp van elektrolyse op het
energieverbruik zijn sterk afhankelijk van aanpassingen in de energiestatistiek
vanaf 2024 wanneer waterstof als energiedrager in de energiebalans wordt
meegenomen. Na aanpassing van de statistiek wordt naar verwachting het
elektriciteitsverbruik voor waterstofproductie niet meer gezien als finaal
energieverbruik maar als verbruik voor energie-omzetting en telt dan alleen mee in
het primair energieverbruik.
Bij extra elektrificatie in 2030 bovenop de KEV 2021-raming, geen extra
energieverbruik voor CCS en import van groene waterstof zou het finaal en primair
energieverbruik in 2030 circa 160 PJ lager kunnen zijn dan in de KEV 2021 raming,
maar worden de streefwaarden van het herziene EED voorstel en REPowerEU nog
niet gehaald. Bij geen extra elektrificatie, wel extra energieverbruik voor CCS en
binnenlandse waterstofproductie zou het finaal en primair energieverbruik in 2030
circa 160 PJ hoger kunnen zijn dan in de KEV 2021 raming, zodat de
beleidsopgave wordt vergroot. Na aanpassing van de statistiek wanneer waterstof
als energiedrager wordt meegenomen, worden de effecten voor finaal
energieverbruik kleiner.
Naast besparingspotentieel door elektrificatie in de industrie is er ook
besparingspotentieel in de sectoren gebouwde omgeving en mobiliteit door inzet
van elektrische warmtepompen en elektrische auto’s.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

6 / 42

Extra energiebesparing door emissiereductie uit Coalitieakkoord
In totaal zou met de beoogde emissiereductie uit het coalitieakkoord het finaal
energieverbruik in 2030 zo’n 179 tot 194 PJ lager kunnen zijn dan de raming met
vastgesteld en voorgenomen beleid volgens de KEV 2021. Die extra besparing
draagt volledig bij aan artikel 4 maar mogelijk slechts deels aan de cumulatieve
besparing voor artikel 8, omdat dit afhangt van de overlap met Europees beleid en
omdat de besparing met monitoring moet worden onderbouwd. Een grote bijdrage
wordt verwacht van verduurzaming in de gebouwde omgeving en verbreding van de
energiebesparingsplicht naar bedrijven binnen het emissiehandelssysteem.
Maatregelen zoals een bijmengverplichting voor groen gas en warmtenetten in de
gebouwde omgeving, CCS in de industrie en het stikstofpakket in de landbouw
dragen wel bij aan emissiereductie, maar niet aan besparing op energieverbruik. De
potentiële bijdrage van beleidsmaatregelen uit het Coalitieakkoord is niet voldoende
om de herziene EED-doelen voor daling van het energieverbruik te realiseren en
zeker niet voldoende om de ambitieuzere doelen uit REPowerEU te instrumenteren.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

7 / 42

Inhoudsopgave
Samenvatting ........................................................................................................... 2
1

Inleiding .................................................................................................................... 8

2
2.1
2.2
2.3

Doelstelling artikel 4 herziene EED en REPowerEU ............................................ 9
Definitie van energieverbruik in herziene EED voorstel ............................................ 9
Streefwaarden energieverbruik EU en Nederland 2030 .......................................... 10
Energieverbruik KEV 2021 en beleidsopgave ......................................................... 12

3
3.1
3.2
3.3

Doelstelling artikel 8 herziene EED voorstel ...................................................... 17
Doelstelling artikel 8 uit herziene EED voorstel ....................................................... 17
Aanvullende voorwaarden beleid waarvan effecten mogen meetellen ................... 18
Verwachte energiebesparing volgens de KEV2021 ................................................ 19

4
4.1
4.2

Interacties tussen andere Fit for 55 voorstellen en energiebesparing EED .... 22
Kwalitatieve beschrijving interactie tussen ander Fit for 55 voorstellen en EED..... 22
Effect extra groene waterstof, CCS en elektrificatie industrie op energieverbruik .. 28

5
5.1
5.2

Effect beoogde emissiereductie Coalitieakkoord op energiebesparing EED . 38
Berekeningswijze emissiereductie naar besparing op energieverbruik .................. 38
Resultaat energiebesparing door emissiereductie coalitieakkoord ......................... 39

Referenties .............................................................................................................................. 42

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

1

8 / 42

Inleiding
Aanleiding
In juli 2021 heeft de Europese Commissie het Fit-for-55 pakket gepresenteerd. Een
onderdeel hiervan is de herziening van de Energy Efficiency Directive. Met de
herziening wordt het doelstellingen uit artikel 4 (voorheen artikel 3) en artikel 8
(voorheen artikel 7) aangescherpt. Artikel 4 bevat een doelstelling voor
vermindering van het totale nationale energieverbruik en artikel 8 een doelstelling
voor energiebesparing als gevolg van nationale beleidsmaatregelen.
Als reactie op de hoge energieprijzen op de energiemarkt na de Russische invasie
van Oekraïne heeft de Europese Commissie op 18 mei 2022 het REPowerEU-plan
gepresenteerd. Onderdeel van dit plan is een aanscherping van de
energiebesparingsdoelen in de EED-herziening. Het voorstel in het herziene EEDartikel 4 was om het energieverbruik in 2030 met 9% te reduceren ten opzichte van
een EU-referentiescenario. In REPowerEU wordt voorgesteld dit percentage te
verhogen naar 13%.
Het Ministerie van EZK vraagt TNO de opgave voor Nederland door de EEDherziening en REPowerEU kwantitatief te maken.
Onderzoeksvragen
In dit rapport staan de volgende onderzoeksvragen centraal:
1. Welk energieverbruik wordt verwacht in 2030 bij het huidige beleid in de
Klimaat- en energieverkenning 2021 (KEV 2021)? Wat is de extra opgave die
Nederland moet invullen om de doelstelling van artikel 4 uit de herziene EED of
REPowerEU te realiseren?
2. Wat wordt de doelstelling voor de cumulatieve energiebesparing door nationaal
beleid volgens de herziening van de EED artikel 8? Wat is de extra opgave ten
opzichte van de verwachte besparing volgens nationaal beleid in de KEV2021?
Welke besparingsmaatregelen mogen meetellen?
3. Welke interactie hebben de doelen uit artikel 4 en 8 van de EED met andere
voorstellen uit het Fit for 55 pakket? Wat is extra nodig aan energiebesparing
wanneer het energieverbruik stijgt als gevolg van waterstof, CCS en
elektrificatie in de industrie?
4. Zal de beoogde emissiereductie uit het Coalitieakkoord voldoende extra
energiebesparing opleveren of is er aanvullend beleid nodig om de
aangescherpte doelen uit de herziene EED en REPowerEU voorstellen te
realiseren?
Leeswijzer
In Hoofdstuk 2 kwantificeren we de doelstelling van artikel 4 voor het
energieverbruik uit de herziene EED en REPowerEU en vergelijken we deze met
het energieverbruik uit de KEV 2021 om de beleidsopgave te kwantificeren. In
Hoofdstuk 3 kwantificeren we de doelstelling van artikel 8 uit de herziene EED voor
cumulatieve energiebesparing door nationaal beleid. In Hoofdstuk 4 beschrijven we
de interactie tussen de EED en andere voorstellen uit Fit for 55. In Hoofdstuk 5
vergelijken we de beleidsopgave met de beoogde emissiereductie uit het
Coalitieakkoord. De samenvatting voorin dit rapport beschrijft de conclusies over de
beleidsopgave.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

2

9 / 42

Doelstelling artikel 4 herziene EED en REPowerEU
In dit hoofdstuk beschrijven we de beleidsopgave door aanscherping van de artikel
4 doelstelling in het voorstel van de Europese Commissie voor de herziening van
de EED uit Fit for 55 en REPowerEU. Eerst bespreken we in paragraaf 2.1 de
aanpassing van de definitie van energieverbruik in de EED herziening. In paragraaf
2.2 behandelen we de streefwaarden voor de EU en Nederland in het herziene
EED voorstel uit Fit for 55 en REPowerEU. In paragraaf 2.3 beschrijven we het
verwachte energieverbruik in 2030 bij huidig beleid volgens de KEV 2021 raming en
de beleidsopgave tot de streefwaarden.

2.1

Definitie van energieverbruik in herziene EED voorstel
Het primair energieverbruik wordt in de herziene EED in artikel 2 als volgt
gedefinieerd: “bruto beschikbare energie, uitgezonderd internationale
scheepsbunkers, non-energetisch eindverbruik en omgevingswarmte”.
Het finaal energieverbruik wordt in de herziene EED in artikel 2
“eindenergieverbruik” genoemd en is als volgt gedefinieerd: alle aan de industrie,
het vervoer (inclusief energieverbruik in de internationale luchtvaart), de
huishoudens, de openbare en particuliere dienstensector, de landbouw, bosbouw
en visserij, en andere eindgebruikers (eindafnemers van energie) geleverde
energie. Energieverbruik in internationale scheepsbunkers, omgevingswarmte en
leveringen aan de omzettingssector, de energiesector en verliezen als gevolg van
transmissie en distributie vallen hier niet onder.”
Deze definitie wijkt af van de definitie die wordt gebruikt voor het monitoren van de
huidige EED. De monitoring van de bestaande EED maakt gebruik van wat bij
Eurostat heet “Final energy consumption (Europe 2020-2030)”. In de huidige
definitie van het finaal energieverbruik is zowel het eigen verbruik van hoogovens
als het energieverbruik in hoogovens voor de omzetting van steenkool en cokes in
hoogovengas en waterstof in het finaal energieverbruik meegenomen, de nieuwe
definitie laat zowel het eigen verbruik van hoogovengas als het verbruik voor
omzetting buiten beschouwing.
De definitie van het primair en finaal energieverbruik in de EED wijkt af van de
CBS-definitie die in de Klimaat- en Energieverkenning wordt gehanteerd. In figuur
2.1 is geschetst hoe het primair en finaal verbruik in 2030 volgens de KEV raming
volgens de CBS definitie zich verhouden tot het primair en finaal verbruik conform
de definitie in de EED van Eurostat.
De EED neemt in het primair verbruik het non-energetisch verbruik niet mee, de
KEV doet dat wel. Het non-energetisch verbruik is het verbruik van energiedragers
als grondstof, zoals olieverbruik voor het maken van plastic en aardgas voor
kunstmestproductie. Het primair verbruik verschilt ook doordat omzettingen in de
energiesector in de KEV anders zijn ingedeeld dan in de EED, onder andere
doordat alle WKK voor de EED in de energiesector is ondergebracht en de inzet
van WKK voor eigen gebruik van warmte daarin niet wordt meegenomen. De EED
neemt het energieverbruik voor internationale luchtvaart wel mee in finaal en
primair verbruik, de KEV doet dat niet. De EED neemt omgevingswarmte niet mee

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

10 / 42

in finaal en primair verbruik, de KEV doet dat wel. Het finaal energetisch verbruik
exclusief omgevingswarmte is in de EED net iets anders dan in de KEV omdat voor
de EED het ingezette aardgas voor niet verkochte warmte uit WKK meetelt als
finaal verbruik.

Figuur 2.1 Vergelijking primair en finaal verbruik in 2030 KEV 2021 raming volgens KEV en EED
definitie.

2.2

Streefwaarden energieverbruik EU en Nederland 2030
De streefwaarden voor primair en finaal verbruik voor de EU
Artikel 4 begint met het noemen van de streefwaarden voor primair en finaal
energieverbruik in 2030 voor de lidstaten van de EU gezamenlijk. Voor zowel het
primair als het finaal verbruik van de gezamenlijke lidstaten ligt dat 9% lager dan
het EU Referentiescenario uit 2020 raamt voor het jaar 2030. Bij primair verbruik
gaat het om 1023 Mtoe (42.831 PJ) en bij finaal verbruik om 787 Mtoe (32.950 PJ).
In het REPowerEU plan van 18 mei 2022 is het reductiepercentage van 9%
verhoogd naar 13%. Hiermee wordt het totaal primair verbruik 980 Mtoe (41.031
PJ) en het finaal verbruik 750 Mtoe (31.401 PJ).
Het streefcijfer voor de Unie als geheel is bindend. In lid 2 van artikel 4 staat: “Elke
lidstaat stelt nationale bijdragen inzake energie-efficiëntie vast met betrekking tot
primair energieverbruik en eindenergieverbruik om collectief te voldoen aan het in
lid 1 van dit artikel vastgesteld bindend streefcijfer van de Unie”. De streefwaarden
geven het maximale energieverbruik weer waar de lidstaat naar streeft.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

11 / 42

De streefwaarden voor primair en finaal verbruik voor Nederland
De streefwaarden voor het primair en finaal verbruik voor Nederland zijn berekend
met een indicatieve formule uit bijlage 1 van het EED-voorstel. De formule gaat
voor zowel het primair als het finaal verbruik uit van het energieverbruik van de
lidstaten in 2030 volgens het Referentiescenario uit 2020 en in eerste instantie van
het oorspronkelijke besparingspercentage van 9% dat geldt voor de lidstaten
gezamenlijk. Per lidstaat werken op dat percentage van 9% een aantal lidstaatspecifieke correctiefactoren. Die factoren verrekenen het BBP per hoofd van de
bevolking, de energie-intensiteit van de economie en het resterend potentieel voor
kosteneffectieve energiebesparing. Er is ook nog een correctiefactor om ervoor te
zorgen dat de streefwaarden van alle lidstaten gezamenlijk optellen tot het
overkoepelende doel voor de EU als geheel. Deze factor is voor alle lidstaten gelijk,
en is na een eerste berekening door de Commissie voor zowel primair als finaal
verbruik vrijwel gelijk aan 1.
Na de toepassing van deze formule komt het besparingspercentage volgens de
Commissie voor Nederland uit op 8,4% voor primair verbruik en 8,8% voor finaal
verbruik. Het primair energieverbruik in 2030 in het Referentiescenario uit 2020
bedraagt voor Nederland 2.190 PJ en het finaal energieverbruik in 2030 1.808 PJ.
De streefwaarde voor primair verbruik in 2030 komt hiermee 2.006 PJ. De
streefwaarde in 2030 voor finaal verbruik komt uit op 1.650 PJ.
Dezelfde berekening voor het REPowerEU voorstel, maar dan met een
verbruiksreductie van 13% in plaats van 9% levert voor Nederland een
besparingspercentage van 12,2% voor primair en 12,6% voor finaal verbruik.
Daarmee wordt de streefwaarde in 2030 voor primair verbruik 1.923 PJ en voor
finaal verbruik 1.580 PJ.
In de indicatieve formule zijn geen factoren opgenomen die corrigeren voor andere
nationale omstandigheden die het energieverbruik beïnvloeden. Die worden
genoemd in artikel 4 lid 2e (niet limitatief):
• De wijzigingen van energie-invoer en -uitvoer
• Ontwikkelingen van de energiemix en ingebruikname van nieuwe duurzame
brandstoffen
• De ontwikkeling van alle bronnen hernieuwbare energie, kernenergie, het
afvangen en opslaan van kooldioxide
• Het koolstofvrij maken van energie-intensieve industrieën
Als deze ontwikkelingen in Nederland zouden zorgen voor een verbruik dat
beduidend hoger ligt dan in het Referentiescenario is voorzien, dan zou dat
aanleiding kunnen geven om af te wijken van de streefwaarden zoals die volgt uit
het toepassen van de formule. Als een of meer lidstaten een beroep doen op
nationale omstandigheden en de opgetelde streefwaarden voor het verbruik
daardoor hoger uitkomen dan 9% dan wel 13% lager dan het verbruik in 2030 van
de EU als geheel, dan zal de EU-brede correctiefactor moeten worden aangepast
zodat de overkoepelende doelen weer wel gehaald worden. Dat zou kunnen
betekenen dat de streefwaarden voor het verbruik voor alle lidstaten weer lager
zouden komen te liggen.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

2.3

12 / 42

Energieverbruik KEV 2021 en beleidsopgave
In deze paragraaf beschrijven we de verwachte ontwikkeling van het primair en
finaal energieverbruik in de KEV 2021 bij vastgesteld en voorgenomen beleid. Het
coalitieakkoord en de Europese Fit for 55-voorstellen zijn niet meegenomen in de
raming. We schetsten beleidsopgave tussen het finaal en primair energieverbruik in
de KEV 2021 en de hiervoor genoemde streefwaarden die volgen uit artikel 4 van
de EED.
Primair en finaal verbruik conform de Klimaat- en energieverkenning
Eerder is al vermeld dat de indeling van de energiebalans zoals gebruikt in de
Klimaat- en energieverkenning KEV afwijkt van de energiebalans conform Eurostat
die wordt gebruikt in de EED. De resultaten uit de KEV zijn echter wel uit de
achterliggende systemen te halen in de Eurostat-definitie. In figuur 2.2 en 2.3 zijn
het primair en finaal verbruik uit de KEV 2021 opgenomen naast het primair en
finaal verbruik uit het Referentiescenario, alles in de Eurostat-definitie.

Figuur 2.2 Realisatie, projectie KEV 2021, projectie Referentiescenario en de streefwaarden voor
primair verbruik uit Fit for 55 en REPowerEU en ter vergelijking die uit de INEK van
2019 (1950 PJ)1, alle conform de Eurostat-definitie. De streefwaarde voor primair
verbruik uit de INEK blijft gelijk in de nieuwe Eurostatdefinitie.

1

Deze 1950 is gebaseerd op https://www.pbl.nl/publicaties/het-effect-op-het-nederlandseenergieverbruik-van-maatregelenpakketten-49-procent-emissiereductie-van-broeikasgassen.
Voor de notitie is gebruik gemaakt van CBS-definitie terwijl voor artikel 3 EED uit gegaan had
moeten worden van de Eurostatdefinitie. Doordat bepaalde posten wel meegenomen worden bij
CBS (omgevingswarmte warmtepompen) en niet bij Eurostat en andersom (luchtvaart) is het
primair energieverbruik obv CBS-gegevens 127 PJ lager dan obv de Eurostatdefinitie. Daardoor
is deze streefwaarde uit de INEK 2019 lager dan de streefwaarde uit het herziene EED voorstel
voor FF55.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

13 / 42

Figuur 2.3 Realisatie, projectie KEV 2021, projectie Referentiescenario en streefwaarden voor
finaal verbruik uit Fit for 55 en REPowerEU en ter vergelijking die uit de INEK uit 2019
(1755 PJ2), alle conform de Eurostat-definitie. De streefwaarde voor finaal verbruik uit
de INEK is aangepast aan de nieuwe Eurostatdefinitie door eigen verbruik van
hoogovengas en omzettingsverliezen van hoogovens er van af te trekken.

Verschillen tussen het Referentiescenario en de KEV
Zowel het primair als het finaal verbruik komt in de KEV-raming hoger uit dan die in
het Referentiescenario. In het Referentiescenario is er van uitgegaan dat de
nationale streefwaarden in het kader van RED en EED doelen die de lidstaten
hebben opgenomen in de INEK worden gehaald (Bron: EU Reference Scenario
2020, juli 2021). De Nederlandse INEK is van 2019 en is gebaseerd op de Klimaaten energieverkenning van 2019 en de doorrekening van het Klimaatakkoord .
De verschillen zitten wat betreft het finaal verbruik in de eindverbruikssectoren
waarvan de verbruiken steeds boven die in het Referentiescenario liggen, een
hoger geraamd verbruik van omgevingswarmte (dat op sectorniveau wel in het
finaal verbruik conform Eurostat zit, maar niet meetelt voor artikel 4 en het verschil
met het Referentiescenario verkleint) en een hoger geraamd verbruik van
internationale luchtvaart. Het grote verschil in verbruik bij transport weerspiegelt het
verschil tussen de raming voor de emissies uit de KEV 2021 en de indicatieve
emissies uit het Klimaatakkoord. Bij primair verbruik zit het verschil daarnaast in
lagere omzettingsverliezen in de energiesector, hoger eigen verbruik in de
energiesector en lagere distributieverliezen in de KEV 2021 dan in het
Referentiescenario.

2

In de INEK staat een getal van 1837 PJ maar we hebben vanwege de aangepaste
berekeningswijze van het finaal energieverbruik het eigen verbruik van hoogovens en het
energieverbruik in hoogovens voor de omzetting van steenkool en cokes in hoogovengas en
waterstof afgetrokken

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 2.1

14 / 42

Uitgesplitste verschillen in het finaal verbruik in 2030, berekend als de waarde in de
KEV minus de waarde in het Referentiescenario

Totaal verschil finaal verbruik KEV en het
Referentiescenario

Verschil [PJ]
75

Industrie
Huishoudens

7
0

Tertiair (diensten en landbouw)
Transport*

0
55

Internationale luchtvaart
Omgevingswarmte (valt buiten het finaal verbruik voor artikel 4
EED en is groter in de KEV, dus verkleint het verschil)

22
10

* Het Referentiescenario gebruikt een reeks voor personenkilometers dat dicht ligt bij die uit de
KEV, maar telt daarbij wel internationale luchtvaartpassagiers mee

Tabel 2.2

Uitgesplitste verschillen in het primair verbruik in 2030, berekend als de waarde in de
KEV minus de waarde in het Referentiescenario

Totaal verschil primair verbruik KEV en het
Referentiescenario
Verschil finaal verbruik

Verschil [PJ]
83
75

Omzettingsverliezen
Energiesector

-76
86

Distributieverliezen

-2

Beleidsopgave besparing op primair en finaal energieverbruik
In Tabel 2.3 en 2.4 vergelijken we de streefwaarden voor primair en finaal
energieverbruik met het primair en finaal energieverbruik uit de KEV 2021 raming
met vaststaand en voorgenomen beleid. Vanwege de onzekerheid over het
toekomstig importsaldo en de binnenlandse productie van elektriciteit is het primair
verbruik in de KEV 2021 vermeld als bandbreedte. Het finaal energieverbruik in de
KEV 2021 wijkt af van de KEV-publicatie, omdat deze recent door PBL is
gecorrigeerd. De beleidsopgave voor besparing op primair energieverbruik in 2030
komt op 289 tot 331 PJ. Met het lagere streefverbruik conform REPowerEU is de
beleidsopgave 373 tot 415 PJ. De beleidsopgave voor besparing op finaal
energieverbruik in 2030 is 234 PJ en 303 PJ conform REPowerEU.
Tabel 2.3

Primair verbruik in het Referentiescenario, de streefwaarde en de KEV 2021 in 2030
en de afstand tot de streefwaarde (beleidsopgave)

Primair verbruik Referentiescenario
Streefwaarde Fit for 55 (8,4% besparing)
Streefwaarde REPowerEU (12,2% besparing)
Primair verbruik KEV 2021
Afstand KEV 2021 tot streefwaarde primair FF55
Afstand KEV 2021 tot streefwaarde primair REPowerEU

2190 PJ
2006 PJ
1923 PJ
2296 - 2338 PJ
289 - 331 PJ
373 - 415 PJ

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 2.4

15 / 42

Finaal energieverbruik in het Referentiescenario, de streefwaarde en de KEV 2021 in
2030 en de afstand tot de streefwaarde (beleidsopgave)

Finaal verbruik Referentiescenario
Streefwaarde Fit for 55 (8,8% besparing)

1808 PJ
1650 PJ

Streefwaarde REPowerEU (12,2% besparing)
Finaal verbruik KEV 2021

1580 PJ
1883 PJ

Afstand KEV 2021 tot streefwaarde finaal FF55
Afstand KEV 2021 tot streefwaarde finaal REPowerEU

234 PJ
303 PJ

In Tabel 2.5 en Tabel 2.6 staan het primair en finaal verbruik in 2019 en in 2030
zoals geraamd in de KEV 2021 en de reducties die ten opzichte van die verbruiken
benodigd zijn om de streefwaarden uit het voorstel voor een herziening van de EED
en uit REPowerEU te halen. De benodigde reducties zijn ook als percentage
opgenomen. In figuur 2.4 en 2.5 zijn de opgaven gevisualiseerd.
Tabel 2.5

Benodigde reducties voor het behalen van de streefwaarden voor primair verbruik

2019

2030 (KEV 2021)

Primair verbruik
Streefwaarde primair verbruik 2030 voorstel
herziene EED [PJ]
Streefwaarde primair verbruik 2030 REPowerEU
[PJ]

2668

2296 - 2338
2006

Afstand primair verbruik tot voorstel herziene
EED voor 2030 [PJ]

662

289 - 331

Afstand primair verbruik tot voorstel
REPowerEU voor 2030 [PJ]

745

373 - 415

Reductieopgave voor primair verbruik uit
voorstel herziene EED voor 2030 [%]
Reductieopgave voor primair verbruik uit
voorstel REPowerEU voor 2030 [%]

-25%

-13% tot -14%

-28%

-16% tot -18%

Tabel 2.6

1923

Benodigde reducties voor het behalen van de streefwaarden voor finaal verbruik

Finaal verbruik
Streefwaarde finaal verbruik 2030 voorstel
herziene EED [PJ]
Streefwaarde finaal verbruik 2030 REPowerEU
[PJ]
Afstand finaal verbruik tot voorstel herziene EED
voor 2030 [PJ]
Afstand finaal verbruik tot voorstel REPowerEU
voor 2030 [PJ]

2019
2011

2030 (KEV 2021)
1883
1650
1580

361

234

431

303

Reductieopgave voor finaal verbruik uit voorstel
herziene EED voor 2030 [%]

-18%

-12%

Reductieopgave voor finaal verbruik uit voorstel
REPowerEU voor 2030 [%]

-21%

-16%

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

16 / 42

Figuur 2.4 De afstand tussen het primair verbruik in 2019 en in 2030 (uit de KEV 2021) tot de
streefwaarde voor primair verbruik uit het voorstel voor herziening van de EED (FF55)
en tot de streefwaarde voor primair verbruik uit REPowerEU in procenten

Figuur 2.5 De afstand tussen het finaal verbruik in 2019 en in 2030 (uit de KEV 2021) tot de
streefwaarde voor finaal verbruik uit het voorstel voor herziening van de EED (FF55)
en tot de streefwaarde voor finaal verbruik uit REPowerEU in procenten

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

3

17 / 42

Doelstelling artikel 8 herziene EED voorstel
In het herziene EED voorstel uit Fit for 55 wordt de cumulatieve finale
energiebesparingsverplichting voor lidstaten volgens artikel 8 (voorheen artikel 7)
aangescherpt. Tevens worden er aanvullende voorwaarden gesteld aan
beleidsmaatregelen waarvan de besparingseffecten mogen meetellen. In dit
hoofdstuk beschrijven we wat de doelstelling voor artikel 8 wordt in de periode
2021-2030 en hoe deze zich verhoudt tot de verwachte besparing met huidig beleid
volgens de KEV 2021-raming. Paragraaf 3.1 kwantificeert en beschrijft de
doelstelling uit artikel 8 van het herziene EED voorstel. Paragraaf 3.2 beschrijft de
aanscherpte voorwaarden. Paragraaf 3.3 laat zien welk deel van de opgave met
huidige beleid kan worden ingevuld volgens de KEV 2021 raming.

3.1

Doelstelling artikel 8 uit herziene EED voorstel
Artikel 7 van de huidige EED verplicht Nederland tot 924 petajoule
energiebesparing, cumulatief voor de periode 2021-2030. Alleen besparingen die
toe te schrijven zijn aan Nederlands beleid mogen worden meegeteld. Dat betekent
dat energiebesparing als gevolg van Europees beleid (zoals ETS) niet meetelt. Ook
energiebesparing door autonome ontwikkelingen telt niet mee. Cumulatief houdt in
dat besparingen over de jaren heen worden opgeteld. Daardoor is de bijdrage aan
de doelstelling groter wanneer een maatregel eerder in de periode 2021-2030 wordt
toegepast.
In het herziene EED voorstel wordt de doelstelling voor de cumulatieve besparing
over de periode van 2021 tot en met 2030 in artikel 8 lid 1b en 1c van het voorstel
voor de herziene EED als volgt beschreven:
“De lidstaten bereiken een cumulatieve besparing op het eindverbruik van energie
die minstens gelijk is aan:
b) nieuwe besparingen die elk jaar tussen 1 januari 2021 en 31 december
2023 0,8 % bedragen van het gemiddelde van het jaarlijkse
eindenergieverbruik gedurende de meest recente periode van drie jaar
voorafgaand aan 1 januari 2019. (…)
c) nieuwe besparingen die elk jaar tussen 1 januari 2024 en 31 december
2030 1,5 % bedragen van het gemiddelde van het jaarlijkse
eindenergieverbruik gedurende de periode van drie jaar voorafgaand aan 1
januari 2020.”
De tekst van artikel 8 noemt een aantal mogelijkheden om het verbruik van
transport en ETS-bedrijven uit de periode van 2021 tot en met 2023 buiten de
grondslag voor de besparingsberekening te houden, maar stelt uiteindelijk in lid 9
dat de cumulatieve besparing moet voldoen aan de formulering in lid 1b die de
vereiste besparing in die periode beschrijft. Daarom zijn transport en de industrie in
het ETS niet buiten de grondslag gehouden.
In tabel 3.1 is het referentieverbruik berekend. Daarbij is de nieuwe definitie van
finaal energieverbruik gebruikt. Het finaal energieverbruik is daarin gelijk aan ‘final
consumption – energy use’ plus ‘International aviation’ minus ‘ambient heat’ uit de
Eurostatbalans. In tabel 3.2 berekenen we de cumulatieve besparingsdoelstelling.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

18 / 42

Het doel voor de cumulatieve besparing van 2021 tot en met 2030 komt op 1292
PJ.
Tabel 3.1

Referentieverbruik voor besparingsdoelstelling artikel 8 EED [PJ]

2016

2017

2018

2019

Final consumption - energy use

1.863

1.871

1.890

1.855

International aviation

163

168

170

166

Ambient heat (heat pumps)

6

8

9

11

Finaal energieverbruik EED

2.020

2.031

2.051

2.011

gemiddelde
2016-2018

Referentieverbruik 2021 - 2023
(gemiddelde 2016 t/m 2018)
Referentieverbruik 2024 - 2031
(gemiddelde 2017 t/m 2019)

Tabel 3.2

gemiddelde
2017-2019

2.034
2.031

Cumulatieve besparing doelstelling artikel 8 EED

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Besparing als
percentage van
referentieverbruik

0,8%

0,8%

0,8%

1,5%

1,5%

1,5%

1,5%

1,5%

1,5%

1,5%

Jaarlijkse besparing
[PJ]
Aantal jaren dat
besparing meetelt
(multiplier)

16,3

16,3

16,3

30,5

30,5

30,5

30,5

30,5

30,5

30,5

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

Jaarlijkse besparing
maal multiplier [PJ]
Cumulatieve besparing
[PJ]

163

146

130

213

183

152

122

91

61

30

163

309

439

653

835

988

1110

1201

1262

1292

3.2

Aanvullende voorwaarden beleid waarvan effecten mogen meetellen
De Europese Commissie stelt in artikel 8 van het EED-voorstel enkele aanvullende
voorwaarden aan beleid waarvan de besparingseffecten mogen worden meegeteld
die strenger zijn dan die in het overeenkomstige artikel 7 van de huidige EED.
De aanvullende voorwaarden die de Europese Commissie stelt aan beleid waarvan
de besparingseffecten mogen meetellen voor artikel 8 van de EED zijn:
1. Besparing op de directe verbranding van fossiele brandstoffen mag niet meer
meetellen vanaf 1 januari 2024. Dat volgt uit punt 2h van Bijlage V van het
EED-voorstel. De besparing door hybride warmtepompen zou dan niet
meegeteld mogen worden, omdat het gaat om besparing door inzet van een
techniek die deels werkt met verbranding van fossiele brandstof.
2. Ook moet energiebesparing het doel van de beleidsmaatregel zijn, en mag
energiebesparing ten gevolge van beleid dat niet primair op energiebesparing
gericht is niet meetellen. Dat volgt uit punt 2a van Bijlage V van het EEDvoorstel. De definitie van beleid dat niet gericht is op energiebesparing is
overigens nog niet helemaal duidelijk: zo zal een CO 2-heffing leiden tot CO2-

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

19 / 42

emissiereductie maar dat zal ook deels door energiebesparing worden bereikt.
Een uitzondering wordt gemaakt voor klimaatbeleid met
energiebesparingseffecten bij eindverbruikers buiten het Europese
emissiehandelssysteem ETS.

3.3

Verwachte energiebesparing volgens de KEV2021
Tabel 3.3 toont een overzicht van de cumulatieve besparing voor artikel 7 volgens
de KEV 2021 per sector en onderdelen daarvan die (afbouwend van links naar
rechts) volgens het voorstel van de EC niet meer zouden mogen meetellen en wat
er overblijft voor artikel 8. Dubbeltellingen zijn hierbij voorkomen: als een deel van
de besparing bijvoorbeeld al is uitgesloten omdat het gaat om besparing door
efficiëntere directe verbranding van fossiele brandstoffen wordt deze besparing niet
nogmaals in mindering gebracht bij de besparing ten gevolge van beleid voor ETSsectoren dat niet is gericht op energiebesparing. De onzekerheden zijn gebaseerd
op de totale onzekerheden in de besparingen per sector uit de KEV 2021 en zijn
over de deelbesparingen verdeeld op basis van de omvang van die
deelbesparingen. De totale bandbreedte is niet gelijk aan de som van de
bandbreedtes van de afzonderlijke sectoren, maar is kleiner door een manier van
optellen van onzekerheden zoals die ook wordt toegepast in de KEV.
De totale cumulatieve besparing door nationaal beleid in de periode 2021-2030 in
de raming van de Klimaat- en energieverkenning 2021 is 814 tot 993 PJ. Daarvan is
de cumulatieve besparing op directe verbranding van fossiele brandstoffen in de
industrie vanaf 1 januari 2024 die niet mag meetellen geschat op 20-34 PJ. Deze
schatting is behoorlijk onzeker vanwege de toegepaste methode, zie daarvoor de
beschrijving onder “Industrie” verderop. De energiebesparing als gevolg van beleid
dat niet is gericht op energiebesparing bij eindverbruikers binnen het ETS is in een
strenge interpretatie geschat op 175-296 PJ. Hierin is elektrificatie in de industrie
opgenomen, die de helft tot drie kwart van deze post uitmaakt. De besparing door
hybride warmtepompen in de gebouwde omgeving is 32-38 PJ. Wanneer alle door
de Europese Commissie voorgestelde voorwaarden worden toegepast dan blijft er
van de cumulatieve energiebesparing uit de KEV 2021 in de periode 2021-2030
562 tot 646 PJ over. De afstand tot de doelstelling van 1.292 PJ bedraagt daarmee
646 tot 730 PJ.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 3.3

20 / 42

Cumulatieve besparing 2021-2030 volgens de KEV 2021, de effecten van het uitsluiten van besparing op de directe verbranding van fossiele brandstoffen vanaf 1
januari 2024, van het uitsluiten van besparing ten gevolge van beleid voor ETS-sectoren dat niet is gericht op besparing (waarbij ook elektrificatie in de industrie is
uitgesloten), van het uitsluiten van hybride warmtepompen en de resterende besparing na aftrek van deze effecten

Sector

Cumulatieve besparing
2021-2030 KEV 2021
[PJ]

Besparing op directe
verbranding van
fossiele brandstoffen
vanaf 1 januari 2024
[PJ]

Besparing door beleid
binnen ETS sectoren
dat niet is gericht op
besparing (inclusief
elektrificatie)
[PJ]

Besparing door hybride
warmtepompen
[PJ]

Cumulatieve besparing
2021-2030 KEV 2021 na
aftrek effecten extra
voorwaarden
[PJ]

Huishoudens

208 - 245

17 - 19

191 - 225

Diensten

237 - 296

15 - 19

222 - 277

Industrie

238 - 401

Mobiliteit

68 - 90

68 - 90

Landbouw

0 - 24

0 - 24

Totaal

814 - 993

20 - 34

20 - 34

175 - 296

175 - 296

42 - 71

32 - 38

562 - 646

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

21 / 42

In de onderhandelingen tussen de Europese Commissie en de lidstaten over het
EED-voorstel wordt gesproken over uitzonderingen op de strengere voorwaarden
aan beleid waarvan de besparingseffecten mogen meetellen voor artikel 8 van de
EED:
1. De besparing op de directe verbranding van fossiele brandstoffen in de
procesindustrie, elektrificatie in de industrie en andere besparingseffecten in de
industrie die het gevolg zijn van beleid dat niet is gericht op besparing zou wel
mogen worden meegeteld.
2. De besparing van hybride warmtepompen in de gebouwde omgeving zou wel
mogen worden meegeteld. Het gaat dan om de besparing op de inzet van
geleverde energie door het benutten van omgevingswarmte.
Tabel 3.4 toont de een overzicht van de cumulatieve besparing voor artikel 7 van de
EED volgens de KEV 2021 per sector en wat daarvan overblijft voor artikel 8
wanneer deze uitzonderingen zijn toegepast. De besparing op de directe
verbranding van fossiele brandstoffen in de procesindustrie worden nu wel
meegeteld. Daarom worden alleen de besparingen op de directe verbranding van
fossiele brandstoffen bij de 15% die buiten de procesindustrie valt in mindering
gebracht. Besparing ten gevolge van het onderdeel elektrificatie van het beleid
binnen het ETS dat niet is gericht op energiebesparing en ten gevolge van ander
beleid in de industrie dat niet primair is gericht op besparing wordt nu ook
meegeteld. De besparing door toepassing van hybride warmtepompen in de
gebouwde omgeving wordt nu ook meegeteld en dus niet meer in mindering
gebracht. Daarmee blijft er van de cumulatieve energiebesparing uit de KEV 2021
809 tot 990 PJ over. De afstand tot de doelstelling ligt daarmee tussen 302 en 483
PJ.
Tabel 3.4

Cumulatieve besparing 2021-2030 volgens de KEV 2021, de effecten van het
uitsluiten van besparing op de directe verbranding van fossiele brandstoffen buiten de
procesindustrie en de resterende besparing na aftrek van deze effecten

Sector

Cumulatieve
besparing
2021-2030
KEV 2021
[PJ]

Besparing op directe
verbranding van fossiele
brandstoffen vanaf 1
januari 2024 buiten de
procesindustrie
[PJ]

Cumulatieve
besparing 20212030 KEV 2021 na
aftrek effecten
extra voorwaarden
[PJ]

Huishoudens

208 - 245

208 - 245

Diensten

237 - 296

237 - 296

Industrie

238 - 401

Mobiliteit

68 - 90

68-90

Landbouw

0 - 24

0-24

Totaal

814 - 993

3-5

3-5

235 - 396

809 - 990

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

4

22 / 42

Interacties tussen andere Fit for 55 voorstellen en
energiebesparing EED
In dit hoofdstuk bespreken we de interacties tussen andere Fit for 55 voorstellen en
de doelen voor energiebesparing uit de voorgestelde herziening van de EED .
Paragraaf 4.1 beschrijft die kwalitatief. In paragraaf 4.2 laten we kwantitatief zien
hoeveel effect extra waterstof, CCS en elektrificatie in de industrie kan hebben op
de beleidsopgave voor de EED doelen.

4.1

Kwalitatieve beschrijving interactie tussen ander Fit for 55 voorstellen en EED
In tabel 4.1 schetsen we de interactie tussen het Fit for 55 pakket en de EED. We
hebben daarin op een rijtje gezet wat het effect zou kunnen zijn van de
verschillende onderdelen van Fit for 55 op realisatie van de doelen in artikel 4 en
artikel 8 van de EED-herziening. Voor een overzicht van de Fit for 55 voorstellen
hebben we gebruik gemaakt van de analyse Nederland Fit for 55? van PBL (PBL,
2021)
Het Fit for 55-voorstel bevat aanscherpingen van Europees beleid die kunnen
helpen bij het nakomen van de streefwaarden voor een lager energieverbruik
conform artikel 4 in de herziene EED. Dat geldt bijvoorbeeld voor aanpassingen in
de ETS-richtlijn, aanpassing van de CO2-emissie-eisen voor personen- en
bestelauto's en uitfasering van slechte energielabels in de EPBD richtlijn. Deze
aanscherpingen van Europees beleid leiden er echter wel toe dat minder besparing
uit de raming van de KEV 2021 aan nationaal beleid kan worden toegekend en als
besparing voor artikel 8 van de EED mag worden opgevoerd. Ook zorgt dit
aangescherpte Europese beleid voor een kleiner besparingspotentieel voor
aanvullend nationaal beleid waarvan de besparing voor artikel 8 van de EED mag
worden opgevoerd.
De aanscherping van hernieuwbare energie doelen in de herziening van de RED
(REDIII) heeft zover ze focust op de vervanging van fossiele door hernieuwbare
energiedragers geen effect op het finaal energieverbruik, maar elektrificatie van
voertuigen en de inzet van elektrische warmtepompen in de gebouwde omgeving
leiden wel tot een lager finaal energieverbruik. Ook leidt meer hernieuwbare
elektriciteitsproductie tot een lager primair energieverbruik dan
elektriciteitsproductie met fossiele brandstoffen. Het verplichte aandeel van 50
procent groene waterstof in het waterstofgebruik in de industrie onderzoeken we in
paragraaf 4.2. Andersom helpt extra energiebesparing en een lager energieverbruik
in het kader van de EED om makkelijker een hoger aandeel hernieuwbaar te
realiseren via het noemer-effect.
Niet relevant voor de EED zijn enkele onderdelen die betrekking hebben op
emissies van landgebruik (zoals de LULUCF verordening of EU bossenstrategie) of
op energieverbruik en emissies in de scheepvaart die in de EED niet worden
meegenomen (zoals scheepvaart in het ETS en Fuel EU Maritiem).

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 4.1

23 / 42

Interacties tussen Fit for 55 en de herziening van de EED

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Interactie met artikel 8 EED

Aanpassing emissieplafond
(effect industrie)

Beperkt effect op energieverbruik industrie vanwege
nationale CO2-heffing voor industrie die in 2030 met 125
euro/ton naar verwachting dichtbij de CO2-prijs in het ETS
zal liggen die kan worden verwacht na aanpassing van het
emissieplafond.

Aanpassing emissieplafond
(effect sector elektriciteit)

Effect onzeker. Hernieuwbare elektriciteit zal door hogere
CO2-prijs in EU-ETS minder subsidie nodig hebben om
rendabel te zijn; Als dat leidt tot meer zonnestroom en
windenergie, dan zal -dat- het primair verbruik verlagen.
Maar mogelijk gaan gascentrales meer draaien vanwege
sluiten kolencentrales in buitenland; dan stijgt het primair
verbruik juist weer. Hogere CO2-prijzen leidt tot hogere
elektriciteitsprijzen wat leidt tot minder elektriciteitsverbruik
en daardoor tot minder finaal en primair verbruik.

Bij hogere CO2-prijs in EU ETS kan minder
energiebesparing in de industrie worden toegerekend aan
nationaal beleid en minder energiebesparing worden
meegeteld voor artikel 8 EED. De huidige CO2-prijs in het
ETS is hoog als reactie op EU plannen dus dit is een reëel
risico.
Hogere elektriciteitsprijzen leiden er toe dat er meer
autonome besparing is, dit gaat mogelijk ten koste van wat
aan nationaal beleid toegerekend mag worden.

Herziening ETS richtlijn

Scheepvaart meegenomen in ETS
Gebouwde omgeving en wegtransport
eigen handelssysteem ETS-BRT
Carbon Border Adjustment
Mechanism (CBAM)

Geen interactie, bunkers scheepvaart zijn geen onderdeel
van finaal en primair verbruik EED.
Hogere prijzen voor motorbrandstoffen en aardgasverbruik
in de gebouwde omgeving zullen leiden tot minder finaal en
primair energieverbruik.
Geen interactie, deze koolstofheffing buitengrens EU geeft
gelijk speelveld en is flankerend beleid EU-ETS.

.

Geen interactie, energiebesparing scheepvaart telt niet mee
voor EED
Voorheen werd alle energiebesparing in bestaande
woningen en gebouwen toegerekend aan nationaal beleid,
mogelijk wordt dat door ETS-BRT beperkt.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

24 / 42

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Interactie met artikel 8 EED

Hogere doelstelling Effort sharing
Regulation (ESR)

ESR geeft een doelstelling per lidstaat voor lagere emissies
in de ESR-sectoren gebouwde omgeving, mobiliteit en
landbouw en industrie buiten ETS. Om die lagere emissies
te realiseren, is besparing op brandstoffen nodig. Dat leidt
tot zowel minder primair als finaal energieverbruik, tenzij
fossiel energieverbruik vervangen wordt door hernieuwbare
(bio)brandstoffen of er reductie van overige broeikasgassen
plaats vindt.
Dit betreft emissies van landgebruik en heeft geen effect op
energieverbruik.

Hogere ESR doelstelling zal deels worden ingevuld met
nationaal klimaatbeleid dat ook een energiebesparingseffect
kan hebben en meetellen voor artikel 8 EED.

Aanscherping doelstelling LULUCF
verordening
Herziening RED (REDIII)
Bindende 13% minimale afname
emissie-intensiteit motorbrandstoffen in
2030
Verplicht minimumaandeel van 2,2
procent geavanceerde biobrandstoffen
in 2030

Ten opzichte van afspraken in het Klimaatakkoord heeft het
voorstel weinig extra impact.

Verplicht minimumaandeel van 2,6
procent groene waterstof of e-fuels in
transportbrandstoffen inclusief het
gebruik in raffinaderijen

Geen effect op finaal energieverbruik, maar wel een hoger
primair verbruik vanwege de benodigde elektrolyse. Dit kan
weer worden beperkt door import van waterstof of
synthetische brandstoffen.

Deze verplichting heeft effect op type biobrandstoffen. Bij
geavanceerde biobrandstoffen zijn er mogelijk grotere
ketenverliezen, dus kan het primair verbruik hoger uitkomen
(hangt ook af van waar de productie plaatsvindt).

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

25 / 42

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Indicatief doel van 1,1 procentpunt jaarlijkse
toename van het gebruik van hernieuwbare
energie in de industrie voor energetisch en nonenergetisch gebruik.

Geen effect op energieverbruik, vergroening energiedragers
kan leiden tot meer vraag naar groene waterstof en dus tot
hoger primair verbruik. Als dit kan worden ingevuld door
inzet van groene stroom in elektrificatie dan geen of zelfs
positief effect.

Verplicht aandeel van 50 procent groene
waterstof in het waterstofgebruik in de industrie
(exclusief raffinaderijen) in 2030

Primair en finaal verbruik stijgen bij het produceren van
waterstof in Nederland, bij import niet. Bij toepassing van de
herziene energiebalans stijgt alleen het primair verbruik bij
productie in Nederland(zie paragraaf 4.2)
Effect is afhankelijk van hoe de doelstelling wordt ingevuld.
Meer groen gas heeft geen besparingseffect. Meer
stadsverwarming op hernieuwbare bronnen ook niet. Meer
warmtepompen, geeft wel een lager finaal energieverbruik
in de gebouwde omgeving.

Indicatief doel van 49 procent gebruik van
hernieuwbare energie in de gebouwde omgeving
in 2030 op EU-niveau, lidstaatverplichting in het
INEK aan te geven hoe aan dit doel wordt
bijgedragen.

Bindend doel van 1,1 procentpunt jaarlijkse
toename van het aandeel hernieuwbare warmte.

Interactie met artikel 8 EED

Doelstelling moet worden ingevuld met nationaal
beleid dat kan meetellen voor artikel 8 EED.
Omgevingswarmte warmtepompen en
zonnestroom worden gezien als hernieuwbaar
“achter de meter” en tellen voor artikel 8 mee voor
besparing.

Energiebesparing door na-isolatie leidt tot lager finaal
energieverbruik voor warmte en helpt doel hernieuwbare
warmte en EED. Verder is effect is afhankelijk van hoe de
doelstelling wordt ingevuld. Meer groen gas heeft geen
besparingseffect. Meer stadsverwarming op hernieuwbare
bronnen ook niet. Extra warmtepompen helpt wel.

Doelstelling moet worden ingevuld met nationaal
beleid dat kan meetellen voor artikel 8 EED.
Omgevingswarmte warmtepompen en worden
gezien als hernieuwbaar “achter de meter” en
tellen voor artikel 8 mee voor besparing.

Artikel 5 daling energieverbruik publieke
instellingen met 1,7% per jaar.

Verlaagt energieverbruik maatschappelijk vastgoed.

EU beleid verkleint het besparingspotentieel van
nationaal beleid.

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Interactie met artikel 8 EED

Artikel 6 renovatieverplichting publieke
gebouwen.

Verlaagt energieverbruik maatschappelijk vastgoed.

EU beleid verkleint het besparingspotentieel van
nationaal beleid.

Artikel 24
Groei aandeel hernieuwbaar/restwarmte
stadsverwarming.

Meer gebruik restwarmte verlaagt primair energieverbruik,
meer hernieuwbaar niet.

Doelstelling heeft geen effect op finaal
energieverbruik en dus ook niet op artikel 8.

Herziening EED

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

26 / 42

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Interactie met artikel 8 EED

Herziening AFIR Alternative Fuels Infrastructure
Regulation

Deze richtlijn gaat over laadinfrastructuur van elektrische
auto's en zou daarmee de energiebesparing door
elektrische auto's kunnen versnellen, wat bijdraagt aan een
lager finaal energieverbruik.
Verlaagt finaal energieverbruik mobiliteit door elektrische
auto's.

Mag het effect van versnelling laadinfrastructuur
wel worden meegeteld als het een effect is van een
Europese regulation?

Herziening EPBD

Verlaagt finaal energieverbruik woningen en gebouwen
door uitfasering slechte labels en zero-emissie nieuwbouw.

Voorheen werd alle energiebesparing in de
bestaande woningen en gebouwen toegerekend
aan nationaal beleid, mogelijk wordt dat door
EPBD beperkt.

Herziening van het Derde Energiepakket voor
gas

Gaat over gemeenschappelijke regels voor de interne
gasmarkt voor hernieuwbare gassen, aardgas en waterstof,
is flankerend beleid voor aanpassingen in de RED.
Landgebruik heeft wel effect op emissie maar niet op
energieverbruik.

Aanpassing CO2-emissie eisen
personenauto's en bestelauto’s

EU-bossenstrategie
Climate Action Social Facility (CASF)

Moet financiering en ondersteuning bieden aan
huishoudens met een laag inkomen. Is flankerend aan
ETS-BRT.

EU beleid verkleint het besparingspotentieel van
nationaal beleid

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

27 / 42

Onderdeel Fit for 55 pakket

Interactie met artikel 4 EED

Interactie met artikel 8 EED

ReFuelEU Avation

Productie van synthetische brandstoffen op basis van
groene waterstof verhogen primair verbruik, tenzij ze
worden geïmporteerd.
De bunkers voor scheepvaart tellen niet mee in het
energieverbruik voor de EED.

Levert geen energiebesparing.

afschaffen degressiviteit energiebelasting

Hogere energiebelasting grootverbruikers maakt
energiebesparing gunstiger.

Als energiebelasting wordt aangepast in lijn
met herziening, dan telt energiebesparing
grootverbruikers mogelijk niet mee voor artikel
8.

gelijke tarieven voor gelijk gebruik

Betekent dat accijnzen op diesel en benzine (per
gigajoule) gelijk moeten worden getrokken, terwijl
diesel nu lager wordt belast dan benzine. Een
verhoging van de dieselaccijns zal een prikkel geven
tot verduurzaming in logistiek. Een verlaging van de
benzineaccijns is nadelig voor de groei van
elektrische personenauto’s.
Betekent dat fossiele energiedragers per eenheid
energie altijd het hoogst belast dienen te worden, en
elektriciteit altijd het laagst. Dat is gunstig voor
elektrificatie en helpt besparing door elektrificatie.
Kan leiden tot hogere ticketprijzen en minder
energieverbruik luchtvaart dus een lager
energieverbruik artikel 4.

FuelEU Maritime
Energy Taxation Directive

een vaste rangorde in de tariefstelling

energieverbruik in de internationale luchten scheepvaart niet langer vrij te stellen
van belasting

Minder energieverbruik luchtvaart door
nationaal beleid kan ook meetellen voor
artikel 8.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

4.2

28 / 42

Effect extra groene waterstof, CCS en elektrificatie industrie op
energieverbruik
Verwacht mag worden dat aanscherping van de klimaatdoelstelling naar 55%
emissiereductie en doelen voor groene waterstof in de REDIII herziening zullen
leiden tot extra inzet van groen waterstof, CCS en elektrificatie in de industrie
bovenop de raming bij huidig beleid. In deze paragraaf analyseren we wat de
effecten zijn van een toename in groene waterstofproductie, CCS en industriële
elektrificatie bovenop de raming met huidig beleid uit de KEV 2021 op het primaire
en finale energieverbruik in Nederland in 2030 voor de EED.

4.2.1

Effect extra groene waterstof gebruik in industrie op energieverbruik
Het huidige gebruik van waterstof in Nederland is voornamelijk waterstof van
fossiele oorsprong, gemaakt van aardgas of olieproducten of vrijkomend als
bijproduct in industriële productieprocessen. Het huidige waterstofgebruik in de
industrie wordt ingeschat op 180 PJ per jaar (Weeda en Segers, 2020). De KEV
2021 verwacht 1 PJ aan waterstofproductie uit elektrolyse van water in 2030, op
basis van 100 MW aan elektrolysecapaciteit.
Laag scenario extra waterstof
In het Klimaatakkoord wordt een grotere elektrolysecapaciteit voor groene
waterstofproductie verwacht in 2030: 3 tot 4 GW. Dit vereist ook meer productie van
hernieuwbare elektriciteit, anders is het geen groene waterstof. Door de stuurgroep
extra opgave wind op zee is hiervoor gerekend met 15,4 TWh (55,4 PJ) aan extra
elektriciteitsproductie van additionele wind op zee capaciteit. Met een elektrolyse
efficiëntie van 57,8 kWhe/kg H2 betekent dit ongeveer 32 PJ waterstofproductie.
Gecorrigeerd voor de 1 PJ die al meegenomen is in de KEV komt dit uit op 31 PJ
extra waterstofproductie en 54 PJ extra elektriciteitsvraag. We gaan er voor een
lage variant van ons additioneel scenario uit dat deze waterstof gebruikt wordt om
huidige productie van waterstof uit aardgas door middel van Steam Methane
Reforming te vervangen. Met een SMR efficiëntie van 76% zou er voor de productie
van 31 PJ aan waterstof 41 PJ aan aardgas nodig zijn.
Omdat de inzet van aardgas voor SMR volgens Eurostat non-energetisch is, en
non-energetisch verbruik in de definitie van de EED buiten primair verbruik valt,
heeft het vermijden van de aardgasinzet geen verlagend effect op het primair
verbruik. Het elektriciteitsverbruik voor elektrolyse valt in de EED-definitie wel onder
finaal verbruik. Dit betekent dat zowel het primair als het finaal verbruik met 54 PJ
stijgen (tabel 4.2). Waterstof is op dit moment niet in de energiebalans opgenomen,
omdat het tot voor kort niet als energiedrager werd gezien. Aan het einde van deze
paragraaf laten we zien wat het waarschijnlijk zal betekenen als waterstof, zoals is
aangekondigd, wel wordt meegenomen als energiedrager in de energiebalans.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 4.2

29 / 42

Overzicht impact groene waterstofproductie op energieverbruik in scenario laag op
basis van de doelstelling van het Klimaatakkoord.

Elektriciteitsverbruik elektrolyse voor 31 PJ
waterstof (PJ)

Scenario laag (Klimaatakkoord)
54

Vermeden aardgasverbruik SMR voor 31
PJ waterstof (non-energetisch, telt niet mee
bij primair en finaal) (PJ)
Toename finaal energieverbruik (PJ)

41

Toename primair energieverbruik bij
elektriciteit uit wind op zee (PJ)

54

54

Hoog scenario extra waterstof
Op basis van het voorstel voor de herziening van de Renewable Energy Directive in
het Fit For 55 pakket wordt er een nog grotere elektrolysecapaciteit verwacht. In het
voorstel is opgenomen dat 50% van het industriële waterstofgebruik van een
lidstaat moet bestaan uit Renewable Fuels of Non-Biological Origin (RFNBO). Dit
zijn hernieuwbare brandstoffen, doorgaans waterstof uit elektrolyse van water op
basis van hernieuwbare elektriciteit (groene waterstof) of andere brandstoffen die
van deze groene waterstof gemaakt worden, zoals ammoniak of methanol. Deze
verplichting komt volgens CE Delft en TNO (2022) uit op 49 tot 98 PJ aan groene
waterstof. Hier bovenop komt uit het voorstel voor de RED een verplichting om
RFNBO’s te gebruiken in de transportsector voor 2,6% van het energieverbruik in
de transportsector. Dit komt neer op ongeveer 29 PJ aan groene waterstof in 2030
(CE Delft en TNO, 2022). Het totaal komt uit op 78 tot 127 PJ aan groene
waterstofgebruik.
Voor het scenario met een hoog additioneel groen waterstofgebruik gaan we voor
de verdere analyse uit van de 127 PJ. Om die 127 PJ additionele groene waterstof
te produceren met elektriciteit van wind op zee is 61 TWh (220 PJ) aan additionele
elektriciteit nodig en ongeveer 14 GW additioneel vermogen aan wind op zee. CE
Delft en TNO (2022) hebben berekend dat circa 50 PJ groene waterstof vrij
gemakkelijk in de industrie ingepast kan worden door het vervangen van bestaand
waterstofgebruik geproduceerd met Steam Methane Reforming (SMR).
Aangenomen is dat de 1 PJ groene waterstof uit de KEV hier ook onder valt. De
overige 77 PJ groene waterstof zou additioneel in de industrie gebruikt moeten
worden. We gaan er hier van uit dat de additionele groene waterstof in dat geval 77
PJ aardgas voor warmte vervangt.
Tabel 4.3 geeft een overzicht van de effecten op primair en finaal energieverbruik.
Omdat in de KEV 2021-raming al 1 PJ groene waterstof gebruik was verondersteld,
gaan we uit van 126 PJ extra gebruik van groene waterstof in de industrie in 2030.
Het hoge groenewaterstofscenario verhoogt daarmee het totale finaal en primair
energieverbruik met 142 PJ vergeleken met de referentie in de KEV 2021. Die 142
PJ is een optelling van 2 posten. Er is een toename van 85 PJ energieverbruik voor
vervanging van 49 PJ waterstof uit SMR, door een elektriciteitsverbruik van 85 PJ
dat het (non-energetische) aardgasverbruik van 64 PJ voor SMR vervangt.
Daarnaast is er een toename van 134 PJ energieverbruik voor vervanging van 77
PJ aardgas voor warmte, door een inzet van 134 PJ elektriciteit voor de productie
van waterstof voor warmte die 77 PJ aardgas voor warmte vervangt.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 4.3

30 / 42

Overzicht impact groene waterstofproductie op energieverbruik in scenario hoog op
basis van de voorgestelde herziening van de RED.

Hoeveelheid te produceren groene waterstof
(PJ)
Extra elektriciteitsverbruik voor elektrolyse
(PJ)

Groene waterstof vervangt
Waterstof
Aardgas
Totaal
uit SMR
voor
warmte
49
77
126
85

134

219

Vervangen aardgasverbruik (non-energetisch,
telt niet mee bij primair en finaal) (PJ)

64

0

64

Vervangen aardgasverbruik (finaal
energetisch, telt wel mee bij primair en finaal)
(PJ)

0

77

77

Toename finaal energieverbruik (PJ)
Toename primair energieverbruik bij inzet
elektriciteit uit wind op zee (PJ)

85
85

57
57

142
142

Import van waterstof
Om aan de RED-verplichting te voldoen kunnen er ook RFNBO’s geïmporteerd
worden. Import van RFNBO’s heeft geen impact op het primair en finaal
energieverbruik bij vervanging van SMR omdat het gasverbruik voor SMR als nonenergetisch geldt. Omdat waterstof ontbreekt in de huidige energiebalans van
Eurostat zorgt het vervangen van finaal energetisch verbruik van aardgas door
geïmporteerde waterstof vooralsnog voor een verlaging van zowel het primair als
finale verbruik ter grootte van het vervangen finaal energetisch aardgasverbruik.
Import van waterstof zorgt ook voor een lager primair en finaal verbruik als daarvoor
wordt gekozen in plaats van waterstofproductie met elektrolyse. CE Delft en TNO
(2022) schatten het importpotentieel in 2030 voor Nederland in op 48-120 PJ en
benadrukken ook de onzekerheid van het potentieel.. Voor het ontsluiten van het
hoge importpotentieel zijn snelle beleidskeuzes nodig om de waterstofvraag te
substantiëren en is er samenwerking tussen de overheid, Nederlandse
havenbedrijven, bedrijven actief in de havens, industriële waterstofgebruikers en
importeurs nodig (CE Delft en TNO, 2022).
Wanneer waterstof wordt geïmporteerd voor additioneel waterstofgebruik bovenop
de KEV2021 raming, dan heeft dat geen effect op het energieverbruik van
Nederland zolang waterstof niet als energiedrager in de energiebalans wordt
meegenomen.
Het kan zijn dat er een conversiestap nodig is, bijvoorbeeld om waterstof te maken
uit geïmporteerde ammoniak, waar extra energie voor nodig is. We laten dat buiten
beschouwing, omdat die situatie zich bevindt binnen de bandbreedte die we hier al
schetsen.
De hierboven beschreven effecten van het vervangen van SMR door elektrolyse
gelden bij de huidige definities van primair en finaal verbruik conform de EED, die
op hun beurt weer zijn gebaseerd op de energiebalans van Eurostat. Daarin wordt
de inzet van aardgas voor SMR als non-energetisch beschouwd (en telt daarmee
niet mee voor zowel primair als finaal verbruik) en de inzet van elektriciteit voor

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

31 / 42

elektrolyse als finaal energetisch (en telt daarmee mee bij zowel primair als finaal
verbruik). Ook wordt waterstof nog niet als energiedrager geteld in de
energiebalans.
Door het toenemende belang van waterstof voor de energietransitie is een
aanpassing van de Eurostatbalans aangekondigd waarin waterstof als
energiedrager wordt opgenomen3. Het opnemen van waterstof in de energiebalans
is voor 2022 op vrijwillige basis; vanaf 2024 wordt het verplicht voor CBS om
waterstof als energiedrager mee te nemen. Eurostat moet daarvoor de definities
nog uitwerken. Hoe de inzet van aardgas voor SMR en van elektriciteit voor
elektrolyse daarin zullen worden beschouwd is nog niet bekend. Het ligt echter voor
de hand dat beide productiemethoden zullen worden gezien als inzet voor energieomzetting. Dat betekent dat ze beiden meetellen bij primair verbruik conform de
EED en niet bij finaal verbruik. Het energetische verbruik van waterstof door
eindverbruikers telt dan als finaal verbruik. Daarbij maakt voor het energieverbruik
niet uit als grijze waterstof vervangen wordt door groene waterstof. Productie van
groene waterstof zorgt wel voor extra elektriciteitsverbruik en minder gasverbruik.
De effecten van het vervangen van SMR door elektrolyse zouden met deze definitie
van de energiebalans worden zoals in Tabellen 4.4 en 4.5.
Tabel 4.4

Overzicht impact groene waterstofproductie voor eindverbruikers in de industrie op
energieverbruik in scenario laag op basis van de doelstelling van het Klimaatakkoord
waarbij waterstof in de energiebalans is opgenomen.

Scenario laag
(Klimaatakkoord)

3

Elektriciteitsverbruik elektrolyse voor 31 PJ waterstof
(inzet voor energie-omzetting) (PJ)
Vermeden aardgasverbruik SMR voor 31 PJ
waterstof (inzet voor energie-omzetting) (PJ)
Toename finaal energieverbruik (PJ)

54

Toename primair energieverbruik bij elektriciteit uit
wind op zee (PJ)

13

41
0

https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/-/cn-20220128-1

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 4.5

32 / 42

Overzicht impact groene waterstofproductie op energieverbruik in scenario hoog op
basis van de voorgestelde herziening van de RED waarbij waterstof in de
energiebalans is opgenomen

Groene waterstof vervangt
Waterstof
uit SMR

Aardgas
voor
warmte

Totaal

Hoeveelheid te produceren groene waterstof
(PJ)

49

77

126

Extra elektriciteitsverbruik voor elektrolyse
(inzet voor energie-omzetting) (PJ)
Vervangen aardgasverbruik (inzet voor
energie-omzetting) (PJ)
Vervangen aardgasverbruik (finaal
energetisch) (PJ)
Finaal energetisch verbruik waterstof

85

134

219

64

0

64

0

77

77

0

77

77

Toename finaal energieverbruik (PJ)
Toename primair energieverbruik bij inzet
elektriciteit uit wind op zee (PJ)

0
21

0
134

0
154

Als de additionele groene waterstof wordt geïmporteerd in een situatie waarin
waterstof als energiedrager wordt meegenomen in de energiebalans dan zou dat
een verlagend effect hebben op het primair energieverbruik. In het lage scenario
gaat het om 10 PJ minder energieverbruik omdat 41 PJ aardgasverbruik wordt
vermeden en 31 PJ groene waterstof wordt geïmporteerd. In het hoge scenario
gaat het om 15 PJ minder energieverbruik omdat 141 PJ aardgasverbruik (64 voor
SMR en 77 finaal energetisch) wordt vermeden en 126 PJ groene waterstof wordt
geïmporteerd.
4.2.2

Effect extra CCS op energieverbruik in de industrie
In de KEV 2021 wordt uitgegaan van 5 tot 11 Mton CO 2-reductie in 2030 door de
inzet van CCS. De bandbreedte is groot vanwege de onzekerheid over realisatie
van grote projecten en ligt rondom de maximale hoeveelheid gesubsidieerde CCS
vanuit de SDE++. Dat was 7,2 Mton CO2 per jaar, maar is onlangs verhoogd naar
9,7 Mton per jaar.4 We zien dit als de waarschijnlijke minimale inzet van CCS in
2030. Daarnaast kunnen er meer CCS projecten gerealiseerd worden als de CO2prijs dusdanig oploopt dat de projecten zelfs zonder SDE++ subsidie rendabel
worden. In de Cluster Energie Strategieën (CES-en), de programma’s voor reductie
van de uitstoot van broeikasgassen van de 6 grote industrieclusters in Nederland,
wordt in 2030 opgeteld zo’n 18 Mton CO2 opslag per jaar voorzien (Koelemeijer et
al., 2021). In die 18 Mton zit ook het Everest project van Tata steel, goed voor zo’n
5,5 Mton CO2 per jaar. Nu dat project geen doorgang krijgt schatten we de
maximale inzet van CCS uit de CES-en in op 12,5 Mton CO2 per jaar. Deze
bandbreedte ligt wat hoger dan die van de KEV, maar komt redelijk goed overeen.
Opgemerkt dient te worden dat AVI’s niet genoemd worden in de CES-en, maar wel
plannen maken voor CCS. We verwachten dat CCS bij AVI’s al binnen de
gehanteerde limiet van de SDE++ valt en nemen daarom niet nog additionele CCS
mee voor de bovenkant van de bandbreedte.

4

PBL & TNO (2021): Aandachtspunten bij de klimaat- en energiemaatregelen uit de
Miljoenennota 2022. Notitie bij de Klimaat- en Energieverkenning 2021.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

33 / 42

In de KEV is er aangenomen dat er voldoende restwarmte beschikbaar is voor CCS
en CCS geen extra energieverbruik vraagt voor warmte die nodig is bij CCS. Het
energieverbruik voor CCS kan hoger uitvallen dan in de KEV 2021 als deze
aannames in de praktijk anders uitpakken. Wij berekenen daarom wat de maximale
additionele energievraag is voor CCS als er additionele warmte nodig is voor CCS
projecten. Hiervoor maken we onderscheid tussen pre-combustion CCS en postcombustion CCS. Dit onderscheid wordt gemaakt omdat voor post-combustion
meer warmte nodig is dan bij pre-combustion. We gaan ervan uit dat de projecten
die met SDE++ subsidie gerealiseerd worden overwegend pre-combustion
projecten zijnen dat de overige projecten binnen de CES-en post-combustion
projecten zijn (zie Tabel 4.6).
Tabel 4.6

Aannames verdeling pre-combustion en post-combustion projecten in 2030.

CCS
Pre-combustion CCS (Mton CO2/jaar)
Post-combustion CCS (Mton CO2/jaar)

9,7
2,8

Totaal (Mton CO2/jaar)

12,5

Voor de berekening van het energieverbruik worden de inschattingen uit de SDE++
2021 gehanteerd, namelijk voor pre-combustion afvang 313 kWh warmte per ton
CO2 en voor post-combustion afvang 670 kWh warmte per ton CO2. Er is
aangenomen dat de warmte geleverd wordt door aardgasketels met een rendement
van 85%. In totaal neemt het primair en finaal energieverbruik maximaal 22 PJ toe
ten opzichte van de KEV 2021
Het extra elektriciteitsverbruik voor CCS is beperkt in verhouding tot de additionele
warmtevraag en wordt daarom hier buiten beschouwing gelaten.
4.2.3

Effect extra elektrificatie op energieverbruik
In de KEV 2021 wordt in 2030 9 PJ aan elektriciteitsverbruik voor warmte in de
industrie aangenomen, verdeeld over 7 PJ voor warmtepompen en 2 PJ voor
elektrische boilers. De Cluster Energie Strategieën komen gezamenlijk op zo’n 100
PJ (28 TWh) (Koelemeijer et al., 2021). In de Routekaart Elektrificatie Industrie
wordt het technisch potentieel voor industriële elektrificatie in 2030 ingeschat op 3080 TWh (108-288 PJ) (TNO, DNV, MSG Sustainable Strategies en TKI Energie en
Industrie, 2021). In het lage scenario uit de Routekaart Elektrificatie wordt
aangenomen dat 50% van het potentieel voor warmtepompen wordt benut en dat
elektrische boilers flexibel ingezet worden met maximaal 3.000 vollasturen conform
de inschattingen voor de SDE++ 2021 (Lensink en Schoots, 2021). In het hoge
scenario wordt het hele potentieel aan warmtepompen benut, worden elektrische
boilers als basislast ingezet en wordt bovendien de elektriciteit opgewekt door
WKK’s in de industrie vervangen door ingekochte elektriciteit. Het realiseren van
het hoge potentieel in 2030 vergt dermate grote en snelle aanpassingen in de
industrie, wat niet als realistisch wordt gezien voor 2030. Voor de analyse
gebruiken we hier alleen het lage scenario uit de Routekaart Elektrificatie Industrie.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Tabel 4.7

34 / 42

Overzicht elektriciteitsverbruik voor warmte in de industrie in 2030.

Elektriciteitsverbruik voor
warmte

KEV 2021

Routekaart elektrificatie
industrie laag

Warmtepompen
Elektrische boilers

7 PJ
2 PJ

25 PJ
58 PJ

Compressoren
Totaal

9 PJ

18 PJ
101 PJ

Om het vervangende energieverbruik te berekenen is gerekend met een COP van 4
voor warmtepompen en de thermische efficiëntie in Tabel 4.8
Tabel 4.8

Aannames thermische efficiëntie warmtetechnieken.

Techniek
Elektrische boilers

Efficiëntie
99%

Bron
Routekaart Elektrificatie

Stoomcompressoren

80%

Aanname op basis van overleg met experts
routekaart Elektrificatie

Elektrische compressor

99%

Aanname op basis van overleg met experts
routekaart Elektrificatie

Conventionele gasboiler

85%

Routekaart Elektrificatie

Op basis van deze aannames is een inschatting voor finaal energieverbruik en
primair aardgasverbruik te maken. Voor de KEV en het lage scenario van de
Routekaart Elektrificatie wordt het vervangen verbruik van aardgas bepaald door de
efficiëntie van de gasboilers. We schatten de verandering van het finaal
energieverbruik van de industrie in op -26 PJ in de KEV 2021 tot -111 PJ in het lage
scenario van de Routekaart Elektrificatie (zie Tabel 4.9). Dit wordt veroorzaakt door
de hogere efficiëntie van de elektrificatie-opties vergeleken met het gebruik van
aardgas voor warmte en elektriciteitsproductie. Het primair energieverbruik daalt
ook, mits het extra elektriciteitsverbruik uit hernieuwbare bronnen kan worden
geproduceerd.
Tabel 4.9

4.2.4

Totale verandering in primair energieverbruik door extra elektrificatie industrie.

KEV
2021

Routekaart
elektrificatie industrie
laag

Elektriciteitsverbruik industrie voor warmte (PJ)
Aardgasverbruik industrie (PJ)

+9
-35

+101
-212

Verandering in finaal energieverbruik industrie (PJ)
Verandering in finaal energieverbruik industrie t.o.v.
KEV 2021 (PJ)
Verandering van primair energieverbruik (PJ) ) bij
elektriciteitsproductie uit wind op zee
Verandering primair energieverbruik t.o.v. KEV 2021
(PJ) bij elektriciteitsproductie uit wind op zee

-26
n.v.t.

-111
-85

-26

-111

n.v.t.

-85

Conclusie
De totale effecten van de productie van groene waterstof, de toepassing van CCS
en elektrificatie van de industrie op het primaire en finale energieverbruik voor de
EED zijn weergegeven in Tabel 4.10.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

35 / 42

Bij waterstof is de gebruikte variant van de energiebalans relevant voor de effecten.
Met de huidige definitie van de energiebalans neemt zowel het primair als finaal
energieverbruik in het hoge scenario toe met 142 PJ. Wanneer waterstof wordt
geïmporteerd dan daalt het finaal en primair energieverbruik met 77 PJ vanwege
vermeden aardgasverbruik voor ondervuring, het vermeden aardgasverbruik voor
SMR telt niet mee omdat het non-energetisch is. Bij een aangepaste definitie van
de energiebalans waarin waterstof is opgenomen neemt het neemt het primair
verbruik per saldo toe met 154 PJ en het finaal verbruik blijft gelijk. Voor het primair
energieverbruik is het alleen bij de veronderstelde nieuwe definitie van de
energiebalans ook relevant of de ingekochte waterstof in Nederland geproduceerd
wordt of geïmporteerd wordt. Bij toepassing van de veronderstelde nieuwe definities
verlaagt import van waterstof het primair verbruik door vermeden
omzettingsverliezen bij SMR met 15 PJ.
Voor CCS is in de KEV 2021 aangenomen dat er geen additionele warmteproductie
nodig is, omdat er voldoende restwarmte beschikbaar is voor de CCS projecten. Is
er wel additionele warmteproductie nodig dan is er maximaal 22 PJ aan additioneel
energieverbruik in de industrie.
Elektrificatie in de industrie leidt tot een daling van het finaal energieverbruik. Op
basis van de Routekaart Elektrificatie Industrie en de CES-en schatten we in dat het
finaal energieverbruik maximaal met 85 PJ daalt ten opzichte van de KEV 2021.
In totaal zien we een brede bandbreedte van mogelijke effecten op het primair en
finaal energieverbruik, met zowel dalingen als stijgingen als mogelijkheden.
Tabel 4.10 Overzicht totale bandbreedte mogelijke effecten op primair en finaal energieverbruik
2030 t.o.v. de KEV 2021.

Effect op finaal energieverbruik
op basis van de huidige
energiebalans (PJ)
Effect op primair energieverbruik
op basis van de huidige
energiebalans (PJ)
Effect op finaal energieverbruik
op basis van een herziene
energiebalans (PJ)
Effect op primair energieverbruik
op basis van een herziene
energiebalans (PJ)*

Extra groene
waterstofproductie

CCS

Elektrificatie

Totaal

-77 tot +142

0 tot 22

-85 tot 0

-162 tot 163

-77 tot +142

0 tot 22

-85 tot 0

-162 tot 163

0

0 tot 22

-85 tot 0

-85 tot 22

-15 tot 154

0 tot 22

-85 tot 0

-100 tot 176

* In deze tabel laten we effect van de aanpassing van de energiebalans op primair verbruik van
aardgas voor grijze waterstofproductie buiten beschouwing

Als we de mogelijke effecten van waterstofproductie door elektrolyse, CCS en
elektrificatie op het finaal en primair energieverbruik vergelijken met de
beleidsopgave, dat wil zeggen de afstand van het primair en finaal verbruik uit de
KEV 2021 in 2030 tot de streefwaarden voor EED artikel 4 (zie Tabel 2.3 en 2.4),
dan kunnen we het volgende concluderen:

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

•

•

36 / 42

In het lage scenario zorgen extra elektrificatie geen extra energieverbruik voor
CCS en import van groen waterstof voor minder finaal en primair
energieverbruik in 2030 dan de KEV 2021-raming, zodat de afstand tot de
streefwaarden van Fit for 55 en REPowerEU wordt verkleind, maar de
streefwaarden komen daarmee nog niet in binnen bereik. Zie voor de te
overbruggen afstanden tot de streefwaarden Tabel 4.12.
In het hoge scenario zorgen extra groene waterstofproductie, extra
energieverbruik voor CCS en geen extra elektrificatie voor meer finaal en
primair energieverbruik in 2030 dan de KEV 2021-raming, zodat de afstand tot
de streefwaarden wordt vergroot.

De beleidsopgave in het hoge scenario schetst de meest ongunstige situatie. Dit
kan worden voorkomen door te stimuleren dat elektrificatie in de industrie is
gekoppeld aan extra hernieuwbare elektriciteitsopwekking.
Het effect van groene waterstofproductie door elektrolyse, CCS en elektrificatie op
het primair en finaal energieverbruik ten opzichte van de KEV en de streefwaarden
is weergegeven in de Figuren 4.1 en 4.2.
Tabel 4.11 Afstand primair en finaal verbruik in 2030 uit de KEV 2021 tot de streefwaarden voor
artikel 4 en het effect van groene waterstofproductie, CCS en elektrificatie op primair
en finaal verbruik

Laag
289 PJ

Hoog
331 PJ

Afstand tot primair verbruik KEV 2021 tot streefwaarde
REPowerEU
Effect op primair verbruik groene waterstof, CCS en
elektrificatie met de huidige energiebalans
Effect op primair verbruik groene waterstof, CCS en
elektrificatie met de herziene energiebalans
Afstand finaal verbruik KEV 2021 tot streefwaarde FF55

373 PJ

415 PJ

-162 PJ

163 PJ

-100 PJ

176 PJ

234 PJ

234 PJ

Afstand finaal verbruik KEV 2021 tot streefwaarde
REPowerEU tot
Effect op finaal verbruik groene waterstof, CCS en elektrificatie
met de huidige energiebalans
Effect op finaal verbruik groene waterstof, CCS en elektrificatie
met de herziene energiebalans

303 PJ

303 PJ

-162 PJ

163 PJ

-85 PJ

22 PJ

Afstand primair verbruik KEV 2021 tot streefwaarde FF55

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

37 / 42

Figuur 4.1 Projectie KEV 2021, projectie Referentiescenario, de streefwaarde voor primair
verbruik uit Fit for 55 en uit REPowerEU en de bandbreedte rond het primair verbruik
in 2030 uit de KEV door waterstofproductie, CCS en elektrificatie in de industrie, alle
conform de Eurostat-indeling. Voor de bandbreedte zijn de extreme waarden
genomen bij toepassing van de huidige en de herziene energiebalans.

Figuur 4.2 Projectie KEV 2021, projectie Referentiescenario, de streefwaarde voor finaal
verbruik uit Fit for 55 en REPowerEU en de bandbreedte rond het finaal verbruik in
2030 uit de KEV door waterstofproductie, CCS en elektrificatie in de industrie, alle
conform de Eurostat-indeling. Voor de bandbreedte zijn de extreme waarden
genomen bij toepassing van de huidige en de herziene energiebalans.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

5

38 / 42

Effect beoogde emissiereductie Coalitieakkoord op
energiebesparing EED
Dit hoofdstuk beschrijft het effect van de beoogde emissiereductie uit het
coalitieakkoord van Rutte IV op het energieverbruik voor de EED. Paragraaf 5.1
beschrijft de berekeningswijze en paragraaf 5.2 de resultaten.

5.1

Berekeningswijze emissiereductie naar besparing op energieverbruik
In het Coalitieakkoord zijn verschillende beleidsmaatregelen genoemd om extra
broeikasgasreductie te realiseren. In de bijlage bij het Coalitieakkoord noemt het
kabinet ook de beoogde emissiereductie per maatregel. Deze beoogde
emissiereductie per sector is vastgelegd in het Ontwerp Beleidsprogramma Klimaat.
In tabel 5.1 hebben we de beoogde emissiereductie omgerekend naar het effect op
besparing op finaal energieverbruik. Daarbij hebben we ook beleidsmaatregelen uit
het Klimaatakkoord meegenomen die in de KEV2021 niet in de raming zijn
meegenomen maar zijn bestempeld als “geagendeerd beleid”. Daarbij gaan we uit
van de beoogde emissiereductie van het kabinet per maatregel uit het
coalitieakkoord. PBL en TNO zullen de te verwachte emissiereductie van het
coalitieakkoord beoordelen in de Klimaat- en energieverkenning 2022, die 1
november 2022 verschijnt.
Sommige maatregelen, zoals een bijmengverplichting voor groen gas en
warmtenetten in de gebouwde omgeving, CCS in de industrie en het stikstofpakket
in de landbouw dragen wel bij aan emissiereductie, maar niet aan besparing op
energieverbruik.
Bij maatregelen zoals na-isolatie van bestaande woningen en gebouwen kunnen
we de emissiereductie met een emissiefactor van aardgas (0,0565 megaton/PJ)
direct omrekenen naar PJ’s finale energiebesparing. In de sector mobiliteit kan de
emissiereductie worden omgerekend naar besparing door de emissiereductie met
een emissiefactor voor motorbrandstoffen (0,073 megaton/PJ). De emissiefactoren
voor aardgas en motorbrandstoffen komen uit de Nederlandse lijst van
energiedragers en standaard CO2 emissiefactoren van RVO (RVO, 2021)
Bij elektrificatie wordt bespaard op aardgas of andere fossiele brandstoffen maar
neemt het elektriciteitsverbruik toe (met mogelijk extra emissies tot gevolg). Bij de
toepassing van warmtepompen in de gebouwde omgeving leidt grofweg iedere PJ
aardgasbesparing tot 0,33 PJ extra elektriciteitsverbruik. Bij elektrificatie in de
industrie waar naast warmtepompen ook elektrische boilers en compressoren
worden toegepast leidt grofweg iedere PJ aardgasbesparing tot 0,5 PJ extra
elektriciteitsverbruik (zie tabel 4.10). Bij elektrische auto’s vertaalt 1 PJ besparing
op motorbrandstoffen zich in 0,375 PJ extra elektriciteitsverbruik.

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

5.2

39 / 42

Resultaat energiebesparing door emissiereductie coalitieakkoord
De berekening van emissiereductie naar finale energiebesparing staat in tabel x.
Totaal zou het coalitieakkoord zo’n 179 tot 194 PJ extra besparing op finaal
energieverbruik in 2030 kunnen opleveren bovenop de KEV 2021 wanneer de
beoogde emissiereductie wordt gerealiseerd. Hieronder volgt een toelichting per
sector.
Gebouwde omgeving
Het geagendeerd beleid uit het Klimaatakkoord betreft de aardgasvrije wijken
aanpak en de eindnorm utiliteitsbouw en zou samen 0,5 tot 1,7 megaton CO2emissiereductie in 2030 kunnen realiseren (PBL, 2021). Het kabinet beoogt 7
megaton extra emissiereductie te realiseren in de gebouwde omgeving in 2030
t.o.v. de KEV2021. Totaal levert de beoogde emissiereductie naar verwachting
meer dan 70 PJ besparing op (Tabel 5.1) .
De emissiereductie van de aardgasvrije wijken aanpak levert alleen finale besparing
bij na-isolatie van woningen, warmtenetten leveren geen finale besparing. Die naisolatie overlapt met het nationaal isolatieprogramma uit het Coalitieakkoord. De
meeste extra emissiereductie uit het Coalitieakkoord moet komen van een
bijmengverplichting voor groen gas. Deze heeft geen effect op het energieverbruik
en besparing. Het kabinet noemt verder in het Coalitieakkoord het nationaal
isolatieprogramma en de energiebelastingschuif en het verduurzamen van
maatschappelijk vastgoed en energieprestatie-eisen nieuwbouw industrie.
Industrie
Dit kabinet beoogt 5 tot 5,9 megaton extra emissiereductie te realiseren in de
industrie in 2030 t.o.v. de KEV2021. Totaal levert de beoogde emissiereductie ruim
50 PJ besparing op (tabel 5.1). De meeste emissiereductie moet komen van de
aanscherping van de CO2-heffing. Tegelijkertijd gaat het subsidieplafond voor CCS
in de SDE++ omhoog. Stel dat de helft van de 4 megaton beoogde emissiereductie
door aanscherping van de CO2-heffing wordt gerealiseerd met CCS en de ander
helft met elektrificatie dan levert die 4 megaton 18 PJ besparing van het finale
energieverbruik op. De verbreding van de energiebesparingsplicht naar ETSbedrijven levert ook energiebesparing op, de elektriciteitsbesparing staat nog niet in
tabel 1. Ook aanpassingen in vrijstellingen in energiebelasting en recycling
verplichtingen leveren besparing op.
Landbouw
Het geagendeerd beleid uit het Klimaatakkoord zou 0,7 megaton emissiereductie
kunnen opleveren in de landbouw. Dit betreft subsidie voor emissiearme stallen en
beëindiging van veehouderijen. Beide zal vooral methaanemissies en ammoniak
reduceren, maar nauwelijks effect hebben op het energieverbruik. Dit kabinet
beoogt in het Coalitieakkoord 6 megaton emissiereductie te realiseren in de
landbouwsector. Het grootste deel daarvan, 5 megaton, is een neveneffect van de
stikstofaanpak en heeft geen of nauwelijks effect op energiebesparing maar betreft
reductie van methaanemissies. In de emissies van de landbouw zit slechts 0,6
megaton door gas- en lpg-verbruik voor stalverwarming.
In het Coalitieakkoord wordt beoogd met aanpassingen in de energiebelasting 1
megaton CO2-emissies te reduceren in de glastuinbouw, dat zou 18 PJ aan
besparing op aardgas betekenen. Wanneer WKK’s worden vervangen door
duurzame warmte zoals geothermie zal de finale besparing voor de EED minder

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

40 / 42

groot zijn dan de besparing op aardgas omdat het verbruik van warmte uit
geothermie als energiedrager ook meetelt in het finaal energieverbruik.
Mobiliteit
Het kabinet beoogt in het Coalitieakkoord 3,3-3,5 megaton emissiereductie te
realiseren in de mobiliteitssector. Dit komt door vergroening van het
personenvervoer en reisgedrag, fiscale maatregelen om elektrische auto’s te
stimuleren en bestelauto’s minder aantrekkelijk te maken t.o.v. personenauto’s, wat
samen een besparing kan realiseren van 32 tot 35 PJ (tabel 5.1). Het verhogen
van de onbelaste reiskostenvergoeding levert ontsparing op en van de belasting op
vliegtickets wordt geen emissiereductie verwacht. Het geagendeerd beleid uit het
Klimaatakkoord zou 0,5 tot 1,5 megaton CO2-emissiereductie kunnen opleveren in
de sector mobiliteit. Dit betreft stimulering van nulemissie vrachtauto's en
uitbreiding nulemissiezones en een normstellende regeling werk gerelateerde
mobiliteit, goederenvervoer en eigenwagenparken. Stel dat 1 van de 1,5 megaton
elektrificatie betreft dan is de finale energiebesparing 5-15 PJ.
Tabel 5.1

Effect beoogde emissiereductie Coalitieakkoord op het energieverbruik

Beleidsmaatregelen

Beoogde emissiereductie in
2030 geagendeerd beleid uit
KEV 2021 en Coalitieakkoord
[Mton]

Effect op besparing
finaal energieverbruik
Berekening TNO
[PJ]

0,5-1,7

5

Aardgasvrije wijken

0,5-1,4

0

Eindnorm ubouw

0,3

5

7,2

67

Stimulering hybride warmtepompen

0,9

11

Nationaal isolatieprogramma, afschaffing
verhuurdersheffing en
energiebelastingschuif
Verduurzaming maatschappelijk
vastgoed
Energieprestatie-eisen nieuwbouw
industrie
Bijmengverplichting groen gas

2,3

41

1

15

0,1

1

2,9

0

Geagendeerd beleid Klimaatakkoord

0

0

NIKI-regeling en opschalingsregeling
Groene Waterstof
Coalitieakkoord

0

0

5,0-5,9

52

0,1-0,5

9

0,1

2

0,15-0,3

5

Gebouwde omgeving
Geagendeerd beleid Klimaatakkoord

Coalitieakkoord

Industrie

Verbreding energiebesparingsplicht naar
ETS
Stimuleringsprogramma opschaling
recycling
Verplicht percentage ryclaat in
bouwmaterialen
Circulaire ketenprojecten

0,01

0,2

CCS plafond in SDE++ omhoog

0

0

Aanscherping CO2-heffing

4

18

Oplopende CO2 minimumprijs

0

0

Tariefstructuur energiebelasting EB

0,5

9

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

Beleidsmaatregelen

41 / 42

Beoogde emissiereductie in
2030 geagendeerd beleid uit
KEV 2021 en Coalitieakkoord
[Mton]

Effect op besparing
finaal energieverbruik
Berekening TNO
[PJ]

0

0

Gebruik envelop Hermans

0

0

Afschaffen vrijstellingen EB –
mineralogische en metallurgische
procedés
Landbouw

0,1-0,5

9

Geagendeerd beleid Klimaatakkoord

0,7

0

Extra investeringssubsidie emissiearme
stallen en normstelling ammoniakemissie
uit stallen
Landelijke beëindigingsregeling
veehouderijen
Coalitieakkoord

0,4

0

0,3

0

6,0

18

Verlagen ODE tarief 2e en 3e schijf

Stikstofpakket

5

0

Afschaffen verlaagd EB tarief
glastuinbouw en inputvrijstelling WKK

1

18

0,5-1,5

5-15

0,5-1,5

5-15

3,3-3,5

32-35

0,3-0,5

4-7

2,5

21

0,7

10

-0,2

-3

0

0

23,2-26,5

179-194

Mobiliteit
Geagendeerd beleid Klimaatakkoord
Stimulering nulemissie vrachtauto's en
uitbreiding nulemissiezones,
normstellende regeling werk gerelateerde
mobiliteit, goederenvervoer en
eigenwagenparken
Coalitieakkoord
Vergroening personenvervoer en
reisgedrag
L w.v. MRB++ EV/Fossiel (km-stand)
Vrijstelling bpm bestelauto naar 0% in
2026
Verhogen onbelaste
reiskostenvergoeding
Verhogen vliegbelasting (400 mln
taakstellend)
Totaal

TNO-rapport | TNO 2022 P11826

42 / 42

Referenties
PBL (2021): Klimaat- en Energieverkenning 2021 | PBL Planbureau voor de
Leefomgeving
RVO (2021): Nederlandse lijst van energiedragers en standaard CO 2
emissiefactoren, versie januari 2022. https://www.rvo.nl/files/file/202205/Nederlandse%20energiedragerlijst%20versie%20januari_2022_definitief.pdf
Lensink, S. & K. Schoots (red.) (2022): Eindadvies basisbedragen SDE++ 2022,
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
CE Delft en TNO (2022): 50% green hydrogen for Dutch industry. Analysis of
consequences draft RED3, Delft: CE Delft.
R. Koelemeijer, T. Lucassen & F. Dervis (2021): Reflectie op Cluster
Energiestrategieën (CES 1.0). Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving,
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en Nederlandse Organisatie voor
toegepast natuurwetenschappelijk onderzoek.
TNO, DNV, MSG Sustainable Strategies en TKI Energie en Industrie (2021):
Elektrificatie: cruciaal voor een duurzame industrie. Routekaart Elektrificatie in de
industrie.
Lensink, S. & K. Schoots (red.) (2021): Eindadvies basisbedragen SDE++ 2021,
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.