Kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen in nieuwbouw eengezinswoningen en bewonersklachten
Rapport 630789006/2011
W.P. Jongeneel | R.P. Bogers | I. van Kamp

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

Kwaliteit van mechanische
ventilatiesystemen in nieuwbouw
eengezinswoningen en bewonersklachten
RIVM Rapport 630789006/2011

RIVM Rapport 630789006

Colofon

© RIVM 2011
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: 'Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van
de publicatie en het jaar van uitgave'.

W.P. Jongeneel
R.P. Bogers
I. van Kamp
Contact:
R.P. Bogers
Centrum Milieu, Gezondheid & Omgevingskwaliteit (MGO)
Rik.Bogers@rivm.nl

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu (I&M), in het kader van het Kennis- en InformatiePunt Milieu en Gezondheid (M/630789).

Pagina 2 van 70

RIVM Rapport 630789006

Rapport in het kort

Kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen in nieuwbouw eengezinswoningen en bewonersklachten
Het RIVM heeft vergeleken hoe bewoners van eengezinswoningen met twee
soorten mechanische ventilatiesystemen hun gezondheid ervaren, evenals de
kwaliteit van het binnenmilieu. Hieruit bleek dat bewoners van huizen met balansventilatiesystemen de kwaliteit van het binnenmilieu minder goed vinden
dan bewoners van huizen met natuurlijke toevoer en mechanische afzuiging van
lucht. Mensen met een balansventilatiesysteem zijn minder positief over luchtkwaliteit, droge lucht, geluidhinder door het ventilatiesysteem, en de mate
waarin ze zelf het ventilatiesysteem kunnen regelen. Toch rapporteren beide
groepen een even goede gezondheid.
Deze verkennende analyse is in opdracht van het ministerie van VROM onder
bijna 300 bewoners uitgevoerd, omdat er zorgen bestaan over mogelijke gezondheidseffecten van mechanische ventilatiesystemen. Voor het onderzoek is
nagevraagd hoe bewoners het binnenklimaat ervaren, evenals hun gezondheid.
Daarnaast zijn de systemen technisch doorgelicht en is gekeken of er een verband was tussen de techniek en het ervaren binnenmilieu of de zelfgerapporteerde gezondheid.
Drie van de 26 onderzochte technische kwaliteitskenmerken (waarvan twee te
maken hebben met de hoeveelheid geventileerde lucht per minuut en één met
ongewenste vermenging van in- en uitgaande lucht) vertoonden een verband
met zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu, maar dat verband
was zwak. Het is daarom met dit onderzoek niet mogelijk om aan te geven of
verbeteringen van deze specifieke kenmerken van mechanische ventilatiesystemen zullen leiden tot een betere zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu.

Trefwoorden:
mechanische ventilatie, balansventilatie, binnenmilieu, ervaren gezondheid,
aspecifieke gezondheidsklachten

Pagina 3 van 70

RIVM Rapport 630789006

Abstract

Health and wellbeing in relation to the quality of ventilation systems in
newly built dwellings
The National Institute for Public Health and the Environment has compared subjective health and quality of the indoor environment as perceived by occupants
of single-family dwellings in which two types of mechanical ventilation systems
are in place. In general, the perception of the indoor environment by occupants
of dwellings with balanced mechanical ventilation systems was less favourable
than that of occupants of dwellings with systems based on natural air supply and
mechanical exhaust. Specifically, residents of dwellings with a balanced mechanical ventilation system were less positive about the indoor air quality, the
dryness of the air, level of noise emitted by the ventilation system and degree of
personal control to regulate the system. Nevertheless, both groups of occupants
reported a similar level of subjective health.
This explorative analysis was commissioned by the Ministry of Infrastructure and
the Environment due to concerns on the potential health effects of mechanical
ventilation systems. Almost 300 occupants of single-family dwellings were asked
to self-assess their indoor environment and health. The technical functioning of
the ventilation systems was also inspected, and the relationship between each
system’s technical performance/quality and resident’s perception of the indoor
environment and subjective health was evaluated.
Of the 26 technical features that were studied, three (two related to the capacity
of ventilated air and one related to undesirable mixing of supplied and exhausted air) were associated with the occupant’s self-assessment of health or
perceived indoor environment, but the associations were weak. Consequently,
based on the results of this analysis, no conclusions can be drawn on whether
improvements to these specific features will improve occupants’ self-reported
health and perceived indoor environment.

Keywords:
mechanical ventilation, balanced mechanical ventilation, indoor environment,
subjective health, nonspecific health symptoms

Pagina 4 van 70

RIVM Rapport 630789006

Lijst van afkortingen

4-DKL
BBA
BSI
COPD

FDR
GIW/ISSO
GSK
MM-040
RIGO
RIVM
SD
VOEG-13
I&M

Vierdimensionale Klachtenlijst
Boerstra Binnenmilieu Advies
Building Symptom Index
Chronic Obstructive Pulmonary Diseases (chronische obstructieve longaandoeningen, d.w.z. chronische bronchitis en longemfyseem)
False Discovery Rate
Garantie Instituut Woningbouw / Instituut voor Studie en Stimulering van Onderzoek op het gebied van gebouwinstallaties
Groningse SlaapKwaliteitschaal
Miljömedicin (Zweeds voor medische milieukunde)
Research Instituut voor de Gebouwde Omgeving
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Standaarddeviatie
Vragenlijst voor Onderzoek naar de Ervaren Gezondheidstoestand
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (voormalig Ministerie van
Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening & Milieu en Ministerie
van Verkeer & Waterstaat)

Pagina 5 van 70

RIVM Rapport 630789006

Inhoud

Lijst van afkortingen—5
Samenvatting—8
1
1.1
1.2
1.3
1.4

Inleiding—10
Aanleiding van het onderzoek—10
Doelstelling en vraagstellingen—11
Werkwijze—11
Leeswijzer—11

2
2.1
2.2
2.3
2.3.1
2.3.2
2.4

Onderzoeksmethoden—12
Onderzoeksopzet—12
Selectie van woningen en werving—12
Dataverzameling—13
Vragenlijst—13
Technisch onderzoek—15
Data-analyse—17

3
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
3.3
3.4

3.6
3.7

Resultaten—19
Respons—19
Beschrijving studiepopulatie—19
Achtergrondkenmerken—19
Representativiteit ten opzichte van steekproef RIGO—20
Instructie, regelbaarheid en gebruik ventilatiesystemen—21
Verschillen in gezondheid en ervaren binnenmilieu tussen typen
ventilatiesystemen—22
Zelfgerapporteerde gezondheid—22
Ervaren binnenmilieu—24
Associatie tussen kenmerken ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde
gezondheid—27
Associatie tussen kenmerken ventilatiesystemen en ervaren binnenmilieu—30
Fout-positieve associaties—35

4
4.1
4.2
4.3

Discussie—37
Belangrijkste resultaten—37
Bespreking van het onderzoek—38
Kanttekeningen bij het onderzoek—39

5

Conclusies—41

3.4.1
3.4.2
3.5

Literatuur—42
Dankwoord—44
Bijlage 1 Uitnodigingsbrief—45
Bijlage 2 Vragenlijst RIVM—47
Bijlage 3 Overzicht van getoetste associaties—55

Pagina 6 van 70

RIVM Rapport 630789006

Bijlage 4 Overige associaties met p<0,05 of p<0,10 en gestratificeerde
analyses—58
Bijlage 5 Samenvatting rapportage BBA Binnenmilieu—67

Pagina 7 van 70

RIVM Rapport 630789006

Samenvatting
Veel nieuwbouwwoningen in Nederland worden de laatste jaren voorzien van
mechanische ventilatiesystemen (balansventilatiesystemen en systemen met
natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging). Los van de hieraan verbonden voordelen zoals energiebesparing door warmteterugwinning (in het geval
van balansventilatie), rapporteren bewoners van woningen met mechanische
ventilatiesystemen geregeld klachten over het ventilatiesysteem, het binnenmilieu en hun gezondheid. Het gaat daarbij om onder andere onvoldoende ventilatiecapaciteit, tocht, geluidhinder, hoofdpijn en vermoeidheid.
In eerder onderzoek naar klachten van bewoners van woningen met mechanische ventilatiesystemen was geen informatie beschikbaar over het technisch
functioneren van deze systemen. Het onderzoek dat in dit rapport gepresenteerd
wordt, had als doel meer helderheid te geven over een mogelijke relatie tussen
het technisch functioneren van mechanische ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu bij bewoners van nieuwbouw (20062008) eengezinswoningen. De belangrijkste onderzoeksvragen hierbij waren:
1.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid?
2.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners ervaren kwaliteit van het binnenmilieu?
3.
Is er een verschil in door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid en de
ervaren kwaliteit van het binnenmilieu tussen woningen met balansventilatie en woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging?
Het onderzoeks- en adviesbureau BBA Binnenmilieu heeft in woningen van 300
zelfgeselecteerde respondenten van een eerder door onderzoeksbureau RIGO
uitgevoerd onderzoek bij ruim 2300 bewoners verspreid over Nederland het
technisch functioneren van de ventilatiesystemen onderzocht. Gekoppeld hieraan heeft het RIVM bij dezelfde selectie van 300 deelnemers aan het RIGO- en
BBA-onderzoek aanvullend vragenlijstonderzoek verricht. De uiteindelijke dataset bestond uit 150 bewoners van eengezinswoningen met balansventilatie en
148 bewoners van eengezinswoningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging, verspreid over Nederland en opgeleverd tussen juni 2006 en januari 2008.
De vragenlijst van het RIVM bevatte zoveel mogelijk gestandaardiseerde vragen
over ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13), aspecifieke gezondheidsklachten
(4-DKL), specifieke aan binnenmilieu gerelateerde klachten (MM-040), slaapverstoring (GSK), ervaren binnenmilieu (thermisch comfort, luchtkwaliteit, tocht,
muffe lucht, droge lucht, geluidhinder door het ventilatiesysteem) en ervaren
regelbaarheid van het ventilatiesysteem. In de statistische analyse van het onderzoek zijn 95 mogelijke relaties van kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen met zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu getoetst. Er
is een analysemethode toegepast die de kans op toevalsbevindingen door het
grote aantal uitgevoerde toetsen verkleint.
De belangrijkste conclusie is dat er geen verschil is in zelfgerapporteerde gezondheid en slaapverstoring tussen bewoners van woningen met balansventilatie
en bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging. Wel ervaren bewoners van woningen met balansventilatie het binnenmilieu
als minder goed dan bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en
mechanische afzuiging. Dit was het geval voor ervaren luchtkwaliteit, ervaren
Pagina 8 van 70

RIVM Rapport 630789006

droge lucht, ervaren geluidhinder van het ventilatiesysteem en ervaren regelbaarheid.
Met uitzondering van drie kwaliteitskenmerken vertoonden geen van de onderzochte kenmerken een verband met zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren
binnenmilieu. Deze drie kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen hingen
als volgt samen met zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu:

indien er (in het geval van balansventilatie) ’s nachts in de slaapkamer
meer geventileerd werd, rapporteerden bewoners minder aspecifieke gezondheidsklachten;

indien er bij balansventilatiesystemen sprake was van ‘kortsluiting’ tussen
toe- en afgevoerde lucht (waardoor deze luchtstromen zich met elkaar
vermengen) beoordeelden bewoners de luchtkwaliteit als minder goed dan
wanneer er geen kortsluiting was;

bewoners rapporteerden meer geluidhinder door het ventilatiesysteem
(zowel bij balansventilatie als bij natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging) als er in de gehele woning in de meest gebruikte ventilatiestand
’s nachts meer lucht werd afgevoerd.
De bovenstaande associaties met kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen waren zwak maar wel in overeenstemming met de verwachtingen dat meer
ventilatie samenhangt met een betere zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren kwaliteit van het binnenmilieu maar ook met meer geluidhinder. Door de
zwakke associaties is het moeilijk om aan te geven of verbeteringen van deze
specifieke kenmerken van mechanische ventilatiesystemen zullen leiden tot een
betere zelfgerapporteerde gezondheid en binnenmilieu. Door enkele beperkingen
in de studieopzet, waaronder een relatief klein aantal deelnemers en het ontbreken van gegevens over veranderingen in zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu over de tijd, kunnen bestaande relaties tussen het functioneren van het ventilatiesysteem en zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu onopgemerkt zijn gebleven.

Pagina 9 van 70

RIVM Rapport 630789006

1

Inleiding

1.1

Aanleiding van het onderzoek
Veel nieuwbouwwoningen in Nederland worden de laatste jaren voorzien van
mechanische ventilatiesystemen. Dit kan een balansventilatiesysteem zijn of een
systeem met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging. In theorie hebben mechanische ventilatiesystemen veel voordelen. Zo kan er bijvoorbeeld met
balansventilatiesystemen ’s winters relatief tochtvrij geventileerd worden (zeker
in vergelijking met systemen die met toevoer via de gevel werken), is verse
luchttoevoer minder afhankelijk van de weerssituatie buiten, en kan energie bespaard worden door warmteterugwinning.
Echter, deze systemen leiden geregeld tot klachten bij bewoners. Op basis van
kleinschalige onderzoeken naar bewonersklachten in woningen met balansventilatie in onder andere Vathorst (gemeente Amersfoort) en Groningen weten we al
het een en ander over problemen in deze woningen. De meest voorkomende
problemen die gesignaleerd werden zijn o.a. tochtklachten, geluidhinder, warmteklachten, onvoldoende ventilatiecapaciteit en vervuiling van het ventilatiesysteem (Meijer & Duijm 2002; Duijm 2006; Duijm, Hady et al. 2007).
Naar aanleiding van de problematiek die in Vathorst is geconstateerd rond balansventilatie en gezondheidsklachten heeft toenmalig minister Vogelaar op 3
april 2008 aan de Tweede Kamer toegezegd hier nader onderzoek naar te laten
verrichten. In 2008 is door RIGO een eerste onderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek behelsde een enquête naar de gezondheidsklachten, gezondheidsbeleving,
perceptie van comfort en ventilatiegedrag van bewoners van nieuwbouwwoningen (Leidelmeijer, Menkveld et al. 2009). Uit dit onderzoek bleek dat in zowel
woningen met balansventilatiesystemen als woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging door veel bewoners klachten gerapporteerd worden. Door bewoners van meergezinswoningen met balansventilatie werden meer
gezondheidsklachten (COPD-gerelateerde klachten) gerapporteerd.
Het onderzoek van RIGO gaf geen antwoord op de vraag waar de gezondheidsklachten van bewoners vandaan kwamen. Daarom gaf het Ministerie van VROM
opdracht tot vervolgonderzoek om na te gaan of er een verband gevonden kon
worden tussen de gezondheidsklachten en technische aspecten van het ventilatiesysteem (zowel balansventilatiesystemen als systemen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging) in nieuwbouwwoningen. Dit vervolgonderzoek werd uitgevoerd door adviesbureau BBA Binnenmilieu en het RIVM. BBA
Binnenmilieu heeft in een deel van de woningen van respondenten van het RIGO-onderzoek de technische kwaliteit van de ventilatiesystemen onderzocht. De
uitkomsten hiervan zijn te vinden in een separate rapportage van BBA Binnenmilieu (van Dijken & Boerstra 2011).
In aansluiting hierop heeft het RIVM bij dezelfde selectie van deelnemers aan
het RIGO en BBA Binnenmilieu onderzoek aanvullend vragenlijstonderzoek verricht. Op basis van de vragenlijstgegevens en het BBA-onderzoek is een analyse
gemaakt van de relatie tussen bewonersklachten en kwaliteitskenmerken van
het ventilatiesysteem. Dit betreft een beschrijvende analyse die bedoeld is om
met de beschikbare gegevens meer inzicht te krijgen in welke kwaliteitskenmerken van ventilatiesystemen mogelijk samenhangen met bewonersklachten. De
vraag of bepaalde kwaliteitskenmerken bewonersklachten veroorzaken, kan met

Pagina 10 van 70

RIVM Rapport 630789006

dit type onderzoek (dwarsdoorsnedenonderzoek) echter niet beantwoord worden.
1.2

Doelstelling en vraagstellingen
Het onderzoek van het RIVM heeft tot doel meer helderheid te geven over een
mogelijke relatie tussen de kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen en
zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu bij bewoners van
nieuwbouw eengezinswoningen uit de periode 2006-2008. De belangrijkste onderzoeksvragen hierbij zijn:
1.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid?
2.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners ervaren kwaliteit van het binnenmilieu?
3.
Is er een verschil in door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid en de
ervaren kwaliteit van het binnenmilieu tussen woningen met balansventilatie en woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging?
De verwachtingen hierbij waren dat meer ventilatie samenhangt met een betere
zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren kwaliteit van het binnenmilieu maar
ook met meer geluidhinder en tocht. Tekortkomingen aan kwaliteitskenmerken
van het ventilatiesysteem - zoals de hygiëne van het ventilatiesysteem en de
installatie van inblaas en afzuigventielen – hebben naar verwachting een nadelig
effect op de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu en zelfgerapporteerde gezondheid.

1.3

Werkwijze
In het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de uitkomsten van het eerder genoemde RIGO-onderzoek naar mechanische ventilatie in nieuwbouwwoningen
(Leidelmeijer, Menkveld et al. 2009), de technische inspecties van BBA Binnenmilieu (van Dijken & Boerstra 2011) en de door het RIVM uitgezette vragenlijst
(zie Bijlage 2). Deze databestanden zijn gekoppeld en op deze gecombineerde
dataset zijn de analyses uitgevoerd.

1.4

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 geeft informatie over de opzet van het onderzoek, de selectie van
woningen, de gegevensverzameling en de statistische analysemethoden. In
hoofdstuk 3 worden per vraagstelling de resultaten weergegeven. Er is voor gekozen dit te beperken tot de belangrijkste bevindingen. Resultaten van aanvullende analyses die weliswaar noodzakelijk waren maar het algemene beeld van
de bevindingen niet doen veranderen, zijn te vinden in Bijlage 4. In hoofdstuk 4
worden de belangrijkste resultaten kort samengevat en toegelicht. Ook worden
enkele kanttekeningen gemaakt die van belang zijn voor de interpretatie van de
resultaten en het onderzoek in zijn algemeenheid. In hoofdstuk 5 worden de
conclusies uit het onderzoek weergegeven.

Pagina 11 van 70

RIVM Rapport 630789006

2

Onderzoeksmethoden

2.1

Onderzoeksopzet
Het onderzoek is een dwarsdoorsnedenonderzoek onder bewoners van woningen
met balansventilatie of met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging.
Een dwarsdoorsnedenonderzoek wil zeggen dat technische kenmerken van de
ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde gezondheid op hetzelfde moment zijn
gemeten. Hoewel een woning meerdere bewoners kan hebben is een vragenlijst
afgenomen bij één bewoner, namelijk dezelfde persoon die al eerder een enquête van RIGO had ingevuld (zie verder paragraaf 2.2).

2.2

Selectie van woningen en werving
De selectie van de woningen is uitgevoerd door BBA Binnenmilieu met ondersteuning van het RIVM. Uitgangspunt was het onderzoek uit te voeren in 300
(+/- 5%) woningen, waarvan 150 woningen met een balansventilatiesysteem en
150 woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging. Voor de
selectie van woningen vormde de dataset van het onderzoek van RIGO
(Leidelmeijer, Menkveld et al. 2009) de basis. Het onderzoek van RIGO is uitgevoerd in 2332 woningen verspreid over Nederland, die tussen juni 2006 en januari 2008 zijn opgeleverd, en waarvoor na april 2006 vergunning is verleend.
Voor dit onderzoek werden de volgende selectiecriteria gehanteerd:

RIGO-respondenten die aangaven mee te willen werken aan vervolgonderzoek (‘Ja, ik wil meedoen’) of meer informatie over vervolgonderzoek wilden ontvangen (‘Weet niet, eerst meer informatie’).

Eengezinswoningen (vrijstaande woning, 2-onder-1-kapwoning, hoekwoning in rij, tussenwoning in rij). Dit omdat systemen in meergezinswoningen in technisch opzicht afwijken van systemen in eengezinswoningen,
met name door collectieve ventilatievoorzieningen.

Woningen in unieke straten. De reden hiervoor is om zo veel mogelijk verschillende woningen te onderzoeken. De aanname is dat de kans groter is
dat in een straat meerdere woningen staan die zijn opgeleverd door dezelfde aannemer c.q. installateur. Wanneer in één straat meerdere potentiële deelnemers voorkomen is de woning met het laagste huisnummer het
eerst benaderd voor deelname aan het onderzoek.
Daarnaast is na een pilotfase besloten woningen met een luchtverwarmingssysteem, waarbij een deel van de lucht wordt gerecirculeerd, niet mee te nemen in
het onderzoek. Bij deze woningen was het niet mogelijk het aandeel verse ventilatielucht te bepalen. Het aantal woningen met dit type luchtverwarming was
overigens beperkt. In totaal is één geselecteerde woning hierdoor niet opgenomen in de analyse.
De volgende strategie werd gehanteerd om de non-respons zo veel mogelijk te
beperken:

de uitnodigingen voor deelname aan het onderzoek niet tijdens vakantieperiodes te versturen;

deelnemers aan het onderzoek enige vrijheid te geven in de onderzoeksplanning;

in de uitnodigingsbrief het algemene belang van het onderzoek te benadrukken;

het aanbieden van een kort meetrapport aan de deelnemers;
Pagina 12 van 70

RIVM Rapport 630789006



het verloten van één reischeque van €500,- onder de deelnemers aan het
onderzoek.

De uitnodigingsbrief voor de bewoners is te vinden in Bijlage 1.
2.3

Dataverzameling
De dataverzameling van het RIGO-onderzoek staat beschreven in het RIGO rapport ‘Mechanische ventilatie in nieuwbouwwoningen’ (Leidelmeijer, Menkveld et
al. 2009). Voor de dataverzameling van de technische aspecten van het ventilatiesysteem door BBA Binnenmilieu wordt verwezen naar het BBA rapport (van
Dijken & Boerstra 2011).
Tijdens de inspectie bij de bewoners thuis overhandigde BBA Binnenmilieu een
bewonersvragenlijst die door het RIVM (met input van BBA Binnenmilieu) ontwikkeld was. Deze werd ingevuld door dezelfde bewoner die destijds de RIGO
enquête invulde.

2.3.1

Vragenlijst
Het RIVM heeft een bewonersvragenlijst ontwikkeld (zie Bijlage 2) waarin zo
veel mogelijk gestandaardiseerde vragen zijn opgenomen over ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13, (Van Sonsbeek 1990)), aspecifieke (stressgerelateerde) gezondheidsklachten (4-DKL somatisatieschaal (Terluin & Duijsens 2006)),
specifieke aan binnenmilieu gerelateerde klachten (MM-040; (Andersson, Stridh
et al. 1993; Andersson 2010)), waaronder enkele luchtwegklachten (geïrriteerde, verstopte of loopneus; schorre, droge keel), slaapverstoring (verkorte versie
van de GSK, (Meijman, Vries-Griever et al. 1988; Van Kamp 1990)), ervaren
binnenmilieu en geluidhinder door het ventilatiesysteem (Van Kamp 2010).
Daarnaast zijn er algemene vragen opgenomen over ventilatiegedrag, regelbaarheid van het ventilatiesysteem en vragen over gevoeligheid voor milieufactoren (Job 1999) en coping-strategieën (Schreurs, Willige et al. 1993). Om bij
de analyse rekening te kunnen houden met persoonlijke kenmerken werd deze
laatste set van vragen toegevoegd. Alleen de vraag over de ervaren controle op
de regelbaarheid van het ventilatiesysteem en de vragen over ventilatiegedrag
zijn uiteindelijk meegenomen in de beschrijvende analyses van dit rapport. De
vragen over milieugevoeligheid en coping-strategieën vielen buiten het bestek
van dit rapport.
Bepaling ervaren gezondheid
Voor de effectmaten VOEG-13, 4-DKL en slaapverstoring zijn gestandaardiseerde scores en afkappunten gebruikt zoals beschreven in (Van Sonsbeek 1990;
Van Kamp 1990; Terluin & Duijsens 2006). De MM-040 (Andersson, Stridh et al.
1993; Andersson 2010) binnenmilieu vragenlijst is vertaald naar het Nederlands; hiervoor zijn nog geen Nederlandse normgegevens beschikbaar. In overleg met BBA Binnenmilieu is gekozen om een somscore van vijf vragen te gebruiken die vergelijkbaar is met de Building Symptom Index (BSI) van Burge,
Robertson et al. (1993). De verkregen score is hierbij de MM-040 BSI score genoemd en bestaat uit de items vermoeidheid; hoofdpijn; jeukende, brandende of
geïrriteerde ogen; geïrriteerde, verstopte of loopneus; en schorre, droge keel.
In Tabel 2.1 is beschreven hoe uit de verschillende vragen scores voor zelfgerapporteerde gezondheid zijn berekend. Deze vragen zijn ontwikkeld om een
overall beeld te geven en niet bedoeld om op klacht- of symptoomniveau te analyseren. Het totale aantal klachten (somscore) is een goede indicatie voor de
zelfgerapporteerde gezondheid. Voor alle gezondheidsmaten geldt dat hoe hoger

Pagina 13 van 70

RIVM Rapport 630789006

iemands score is, des te slechter zijn of haar zelfgerapporteerde gezondheid of
slaapkwaliteit is.

Tabel 2.1 Gebruikte maten voor zelfgerapporteerde gezondheid
Gezondheidsmaat

Operatio-

Scorea

Range van de sco0-5

nalisatie

re

Binnenmilieu –

Aantal

Optelsom van vraag 15 a, c, f, g

specifieke gezond-

klachten

en h. met ja, vaak (elke

heidsklachten

week)=1, ja, soms en nee,

(MM-040 BSI)

nooit=0

Ervaren gezond-

Aantal

Optelsom van vraag 10 a t/m 10

0-13

heidstoestand

klachten

m met ja=1en nee=0

of percentage

(VOEG-13)

verhoogd (>5
klachten)

Aspecifieke ge-

4-DKL

Optelsom van vraag 11 met

0-32

zondheidsklachten

somscore

nee=0, soms=1 en regelma-

of percentage laag

tig/vaak/heel vaak=2

(0-10), matig ver-

(4-DKL somatisatieschaal)

hoogd (10-20) en
sterk verhoogd
(>20)

Slaapverstoring

Slaapver-

Optelsom van vraag 12 a t/m g

0-10

(GSK)

storing-

met helemaal

of percentage

score

niet/nauwelijks/evenzeer wel als

verhoogd (>3)

niet van toepassing=0 en gedeeltelijk/helemaal van toepassing=1 + h t/m j helemaal
niet/nauwelijks/evenzeer wel als
niet van toepassing=1 en gedeeltelijk/helemaal van toepassing=0
a

de vragenlijst is te vinden in Bijlage 2.

Bepaling ervaren binnenmilieu
In Tabel 2.2 is weergegeven hoe de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu is
bepaald. Voor (extreme) geluidhinder door het ventilatiesysteem is gebruik gemaakt van Van Kamp (2010), voor de ervaren temperatuur, luchtkwaliteit,
tocht, muffe lucht en droge lucht zijn de vragen van de vertaalde MM-040 vragenlijst gebruikt. Voor de ervaren regelbaarheid van het ventilatiesysteem heeft
het RIVM zelf een vraag opgesteld. In overleg met BBA Binnenmilieu is gekozen
om in de analyse van de ervaren geluidhinder van het ventilatiesysteem uit te
gaan van de geluidhinderscore op de stand van het ventilatiesysteem waarop
bewoners deze ’s nachts gewoonlijk hebben staan.

Pagina 14 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 2.2 Gebruikte aspecten van de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu
Ervaren binnenmi-

Operationalisatie

Score

Erg goed – slecht

Vraag 9a: 1-5

Erg goed – slecht

Vraag 9b: 1-5

lieu
Temperatuur algemeen
Luchtkwaliteit algemeen
Tocht

Wel of geen tocht

Vraag 9c: ja, vaak
(elke week)=1, ja,
soms en nee,
nooit=0

Muffe lucht

Wel of geen muffe lucht

Vraag 9g: ja, vaak
(elke week)=1, ja,
soms en nee,
nooit=0

Droge lucht

Wel of geen droge lucht

Vraag 9h: ja, vaak
(elke week)=1, ja,
soms en nee,
nooit=0

Hinder door geluid

Wel of niet ernstig gehinderd (nagevraagd

Score vraag 16a 0

van het ventilatie-

voor elke stand van het ventilatiesysteem)

t/m 7=0, 8 t/m10=1

systeem

2.3.2

Mate van hinder (nagevraagd voor elke

Score vraag 16a: 0-

stand van het ventilatiesysteem )

10

ervaren regelbaar-

Kunt u het ventilatiesysteem voldoende

Vraag 7j: ja=0,

heid

naar eigen wens instellen

nee=1.

Technisch onderzoek
De technische kwaliteit van de ventilatiesystemen is geïnspecteerd door BBA
Binnenmilieu (voor een beschrijving van de methode zie (van Dijken & Boerstra
2011)). De onderzochte kwaliteitskenmerken zijn overeenkomstig de wettelijke
eisen uit het Bouwbesluit 2003 en de eisen en adviezen uit de publicatie
GIW/ISSO 2008 ‘Ontwerp- en montageadviezen - Nieuwbouw, eengezinswoningen en appartementen 2008’. Een aantal kenmerken is gemeten bij zowel balansventilatiesystemen als systemen met natuurlijke toevoer en mechanische
afzuiging. Omdat de ventilatiesystemen op een aantal punten onderling verschillen, zijn daarnaast systeemspecifieke kenmerken gemeten.
Bij de technische inspectie heeft BBA Binnenmilieu ook mogelijk verstorende
variabelen (zie paragraaf 2.4) genoteerd, zoals de aanwezigheid van een snelweg of een inpandige garage.
Indien alle technische aspecten in relatie tot alle uitkomstmaten onderzocht
zouden worden, is de kans groot dat er op toeval gebaseerde associaties gevonden worden. Daarom is gericht getoetst op een beperkt aantal relaties tussen
kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu, waarvoor in de literatuur aanwijzingen bestaan
(zie o.a. Mendell 1993; Mendell 2003). In Tabel 2.3 staan de te toetsen kwaliteitskenmerken waarvan door BBA Binnenmilieu en RIVM verwacht wordt dat
deze kunnen samenhangen met zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu.

Pagina 15 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 2.3 Selectie van kwaliteitskenmerken ventilatiesystemen
Kwaliteitskenmerk

Balansventilatie

Natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging

Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners

x

meest gebruikte stand overdag in de woonkamer
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners

x

meest gebruikte stand ’s nachts in de slaapkamer
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de

x

x

x

x

x

x

x

x

hoogste ventilatiestand (stand 3)
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de
door de bewoners meest gebruikte ventilatiestand overdag
Installatiegeluidniveau (dB(A)) in de woonkamer met het
ventilatiesysteem in de door de bewoners meest gebruikte
ventilatiestand overdag
Installatiegeluidniveau (dB(A)) in de slaapkamer met het
ventilatiesysteem in de door de bewoners meest gebruikte
ventilatiestand ’s nachts
De gevelroosters zijn zodanig geplaatst dat er een ver-

x

hoogd risico is op tocht
Aanwezigheid van gevelroosters op een hoogte lager dan

x

1,8 m van de vloer
Geen zelfregelende gevelroosters aanwezig

x

De bedieningsschakelaar is niet logisch in gebruik

x

x

Geen bedieningsschakelaar aanwezig met minimaal 3

x

x

standen
Geen bypass op WTW

x

Filters niet optisch schoon

x

Ventilatie-unit inwendig niet optisch schoon

x

WTW-blok niet optisch schoon

x

Inblaas- en afzuigventielen in 1 ruimte (woonkamer of

x

slaapkamer) zijn zodanig ten opzichte van elkaar geplaatst
dat onvoldoende doorspoeling mogelijk is (‘dode hoeken’)
Er wordt bij inblaasventielen meer lucht toegevoerd dan de

x

maximale capaciteit van dat ventiel
Geen inducerende inblaasventielen aanwezig

x

De onderlinge afstand tussen inblaasventielen is minder

x

dan 1 m
Inblaasventielen zijn op een afstand < 30 cm van plafond

x

of wand aangebracht en niet voorzien van een schone sector
Inblaasventielen in de woonkamer zijn ongunstig geplaatst

x

t.a.v. tocht
Inblaasventielen slaapkamer ongunstig geplaatst t.a.v.

x

tocht
‘Kortsluiting’ in het ventilatiesysteem*

x

Geen adequate afzuigkap aanwezig in de keuken

x

x

Aanwezigheid van 1 of meerdere verblijfsruimten zonder

x

x

x

x

ventilatievoorzieningen
Locatie van buitenluchtaanzuiging of gevelroosters nabij
vervuilingsbron
* dit wil zeggen dat er een menging optreedt tussen de afgezogen lucht en de verse buitenlucht.
Pagina 16 van 70

RIVM Rapport 630789006

2.4

Data-analyse
De statistische analyse, uitgevoerd in SPSS versie 18.02, verliep in drie stappen.
Als eerste zijn associaties tussen zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu enerzijds en de gemeten prestaties en kwaliteitskenmerken van het
ventilatiesysteem anderzijds bivariaat getoetst. Dit wil zeggen dat de associaties
tussen twee variabelen worden berekend en getoetst worden op statistische significantie. Associaties werden statistisch significant bevonden bij p<0,05. Er zijn
in totaal 95 statistische toetsen uitgevoerd (Bijlage 3). In Tabel 2.4 staat weergegeven welke toetsen gebruikt zijn. Er is gekozen om de associaties verdelingsvrij te toetsen omdat vooraf de precieze aard (bijv. een lineair of kwadratisch verband) van de associaties niet bekend was.

Tabel 2.4 Gebruikte toetsen voor de bivariate analyses
Zelfgerapporteerde gezondheid of
ervaren binnenmilieu
Categorieën
Categorieën
Ventilatiekenmerken

Continue schaal
2

Pearson’s Chi of Fisher’s

Kruskal-Wallis

exact toets
Continue
schaal

Kruskal-Wallis

Spearman’s correlatiecoëfficiënt

Als tweede werden de associaties met een p-waarde <0,10 (dus inclusief
p<0,05) nader onderzocht op de invloed van verstorende variabelen. De grens
van p<0,10 –en niet 0,05 zoals gebruikelijk– werd gehanteerd omdat de onderzochte associaties mogelijk wel significant kunnen worden na correctie voor verstorende variabelen. Dit is theoretisch ook mogelijk voor associaties met een
p>0,10. Echter, gezien de zeer zwakke relaties die werden gevonden, is dit niet
waarschijnlijk en is besloten het aantal analyses beperkt te houden. Ook is het
mogelijk dat de gevonden significante associaties tussen ventilatiekenmerken en
zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu wegvallen na correctie
voor verstorende variabelen.
Een verstorende variabele is een variabele die zowel samenhangt met de uitkomstmaat (bijv. zelfgerapporteerde gezondheid) als het te toetsen ventilatiekenmerk (bijv. het type ventilatiesysteem). Een voorbeeld van een verstorende
variabele is roken: een verschil in ervaren luchtkwaliteit tussen bewoners met
ventilatiesysteem A en B zou verklaard kunnen worden doordat bewoners met
systeem A meer of minder roken dan degenen met systeem B. In het huidige
onderzoek kwamen als verstorende variabelen de volgende variabelen in aanmerking: leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, roken, recent geverfde oppervlakten, huisdieren (kat, hond), inpandige garage, open keuken, en de nabijheid van
grote verkeerswegen. Als een variabele geassocieerd was (bij p<0,10) met zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu, was deze mogelijk verstorend en werden de eerder gevonden associaties voor deze variabele gecorrigeerd. Dit werd gedaan door zogenaamde stratificatie, waarbij de eerder gevonden associatie wordt bekeken per categorie van de verstorende variabele (bijv.
de associatie van de ervaren temperatuur en type ventilatiesysteem voor verschillende opleidingsniveaus).
In verband met het grote aantal uitgevoerde toetsen bestaat de kans op toevalsbevindingen (fout-positieve associaties). Als derde stap is daarom getoetst
op mogelijk fout-positieve associaties. Dit is gedaan met de methode van Benjamini en Hochberg (1995). Hierin wordt de ‘false discovery rate’ (FDR) berePagina 17 van 70

RIVM Rapport 630789006

kend: de verwachte proportie van verworpen nulhypotheses die onterecht worden verworpen. Met behulp van de FDR is te zeggen hoeveel van de statistisch
significante associaties naar verwachting fout-positief zijn, dat wil zeggen een
toevallige bevinding zijn. Er is voor gekozen om in hoofdstuk 3 alleen die zeven
associaties te laten zien waarvan er op basis van kansberekening ongeveer één
fout-positief is. De overige statistisch significante resultaten worden alleen getoond in Bijlage 4, omdat hiervan onzekerder is welke wel en niet op toeval berusten. Er werd echter wel gekeken of deze resultaten overeenkomen of verschillen met het algemene beeld dat voortkomt uit de overige significante resultaten.

Pagina 18 van 70

RIVM Rapport 630789006

3

Resultaten

3.1

Respons
In totaal werden 440 bewoners uitgenodigd voor het onderzoek. 141 Bewoners
konden of wilden niet meewerken aan het onderzoek. Redenen hiervoor waren:
niet bereikbaar voor het maken van een afspraak (na 3x bellen; 43%); wil niet
deelnemen i.v.m. tijd of inbreuk op de privacy (23%); wil niet deelnemen, geen
interesse (8%); woning valt buiten de afbakening van het onderzoek (bijvoorbeeld appartement, decentraal ventilatiesysteem, luchtverwarmingssysteem;
8%); het beoogde aantal deelnemers in de regio is al behaald (bewoner is op de
reservelijst gezet; 7%); bewoner is verhuisd (3%); niet thuis op moment van
afspraak (1%); onbekend (7%). Van de resterende 299 bewoners viel één bewoner af omdat deze de vragenlijst niet had ingevuld. In de analyse werden dus
298 woningen betrokken, waarvan 150 woningen met een balansventilatiesysteem en 148 woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging.

3.2

Beschrijving studiepopulatie

3.2.1

Achtergrondkenmerken
In Tabel 3.1 worden de achtergrondkenmerken van de deelnemers en hun woningen weergegeven, uitgesplitst naar type ventilatiesysteem. Opvallend is dat
de woningen met balansventilatie voor het grootste deel vrijstaand waren, terwijl bij de woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging tussenwoningen het meest vertegenwoordigd waren. Verder hadden woningen met
balansventilatie vaker een inpandige garage en vaker een stedelijke of provinciale weg binnen 50 meter. Bewoners van woningen met balansventilatie waren
ouder, rookten minder vaak en waren minder vaak ooit medisch behandeld voor
allergie.

Tabel 3.1 Kenmerken van de bewoners en woningen per type ventilatiesysteem
Balansventilatie

Natuurlijke luchttoevoer
en mechanische afzuiging

Woningtype (%)
Vrijstaand

57

26

2-onder-1-kap

11

21

Hoekwoning in rij

15

17

tussenwoning in rij

17

35

Leeftijd (jaren, gem. ± SD)

46 ± 12

42 ± 11

<30 jaar

6

16

30-<45 jaar

47

49

45-<65 jaar

42

32

65 jaar en ouder

5

3

Leeftijd (%)

Hoogst voltooide opleiding (%)
Laag

4

5

Midden

30

35

Hoog
Geslacht (% man)

66

60

72

66

(tabel loopt door op de volgende pagina)

Pagina 19 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.1 (vervolg)
Balansventilatie

Natuurlijke luchttoevoer
en mechanische afzuiging

Roken
huidige roker (%)

7

18

ex-roker (%)

37

35

nooit gerookt (%)

55

47

Inpandige garage (% aanwezig)

24

15

Weg binnen 50 meter (stedelijk/provinciaal, %)

19

10

Weg binnen 300 meter (snelweg, %)

7

8

Woon-slaapkamer geverfd < 6 maanden (%)

10

12

Vloerbedekking gelegd < 6 maanden (%)

1

1

Open keuken (%)

83

86

Huisdieren (%)
Hond

18

19

Kat

24

18

Vogel

3

5

Knaagdier

10

10

22

31

Ooit medisch behandeld voor allergie (%)

3.2.2

Representativiteit ten opzichte van steekproef RIGO
Om iets te kunnen zeggen over mogelijk selectieve deelname aan het onderzoek, werd de studiepopulatie vergeleken met de deelnemers van het RIGOonderzoek, waaruit de deelnemers aan het huidige onderzoek afkomstig zijn. Als
gekeken wordt naar het type woningen bleek onze steekproef geen aselecte
steekproef uit het RIGO bestand. Er was een oververtegenwoordiging van vrijstaande woningen en een ondervertegenwoordiging van 2-onder-1-kap en tussenwoningen, vooral bij woningen met balansventilatie.

Tabel 3.2 Percentage woningtype van eengezinswoningen in het RIGO-onderzoek
Woningtype

Balansventilatie

Natuurlijke luchttoevoer en

(%)

mechanische afzuiging (%)

vrijstaand

31

19

2-onder-1-kap

22

26

hoekwoning in rij

14

15

tussenwoning in rij

33

40

Voor de vergelijking van bewonerskenmerken tussen de verschillende steekproeven (onderzoeken) werd een weging toegepast op onze steekproef. Dit werd
gedaan omdat in onze steekproef als gevolg van de steekproeftrekking zich
evenveel woningen bevonden met balansventilatie als natuurlijke luchttoevoer
en mechanische afzuiging, terwijl dat niet het geval was in de steekproef van
RIGO. Om dit verschil te ‘verdisconteren’ en een vergelijking tussen de steekproeven mogelijk te maken, is onze steekproef gewogen naar ventilatietype
(33% balansventilatie en 66% natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging ). Voor de bewonerskenmerken valt op dat de gewogen steekproef goed
overeenkwam met het RIGO-onderzoek.

Pagina 20 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.3 Bewonerskenmerken van eengezinswoningen in deze steekproef en het RIGOonderzoek
Gewogen steekproef (%)

RIGO-onderzoek
(%)

Leeftijd
<30 jaar

10

10

30-<45 jaar

48

49

45-<65 jaar

37

36

65 jaar en ouder

5

5

Hoogste opleiding

3.3

Laag

4

6

Midden

33

33

Hoog

63

60

Instructie, regelbaarheid en gebruik ventilatiesystemen
In Tabel 3.4 staan verschillende aspecten van het gebruik van de ventilatiesystemen. De meeste bewoners waren tevreden over de mogelijkheid ramen te
openen. Wel hield een aanzienlijk deel van de bewoners de ramen gesloten
vanwege inbraakrisico, geluidsoverlast of stank van buiten. Ook hield een groot
deel van de bewoners het ventilatiesysteem vaak in de laagste stand of uit vanwege geluidsoverlast. Dit was vaker het geval bij balansventilatie dan bij natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging (p<0,01).

Tabel 3.4 Gebruik van de ventilatiesystemen
Balansventilatie
(% ja)

Natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging (% ja)

Houdt u de ramen of gevelroosters vaak dicht

11

12

4

3

36

34

4

3

61

39*

vanwege geluidsoverlast van buiten?
Houdt u de ramen of gevelroosters vaak dicht
vanwege stankoverlast van buiten?
Houdt u de ramen vaak dicht vanwege een inbraakrisico?
Houdt u het ventilatiesysteem vaak in de laagste
stand of uit vanwege stankoverlast van buiten?
Houdt u het ventilatiesysteem vaak in de laagste
stand of uit vanwege geluid van het systeem?
* significant verschillend van balansventilatie (p<0,01).

Het grootste deel van de bewoners vond de temperatuur in hun woning voldoende naar eigen wens in te stellen. Ongeveer 30% vond echter dat de temperatuur in de zomer niet voldoende naar eigen wens in te stellen was (Tabel 3.5).
Dit verschilde niet per type systeem. De vraag of de bewoners het ventilatiesysteem voldoende naar eigen wens instelbaar vonden, beantwoordde 68% van de
bewoners van woningen met balansventilatie positief. Dit was minder dan bij
bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging
(82%, p<0,01).

Pagina 21 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.5 Ervaren regelbaarheid van het binnenmilieu
Balansventilatie
(% ja)

Natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging (% ja)

Zijn er volgens u voldoende te openen ramen?

93

92

Kunnen ramen open wanneer u daar behoefte

99

96

67

72

90

90

68

82*

aan heeft?
Kunt u de temperatuur in uw woning in de zomer
voldoende naar eigen wens instellen?
Kunt u de temperatuur in uw woning in de winter
voldoende naar eigen wens instellen?
Kunt u het ventilatiesysteem voldoende naar eigen wens instellen?
* significant verschillend van balansventilatie (p<0,01).

Wat betreft instructie en onderhoud van de ventilatiesystemen werden balansventilatiesystemen significant vaker periodiek onderhouden door een professionele partij dan ventilatiesystemen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging. Ook hadden bewoners in het geval van balansventilatie vaker technische documentatie gekregen van het systeem (Tabel 3.6).

Tabel 3.6 Instructie en onderhoud van de ventilatiesystemen
Balansventilatie
(% ja)

Natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging (% ja)

Heeft u ooit technische documentatie gekregen

84

69*

59

56

53

49

21

15

38

23*

van het ventilatiesysteem?
Heeft u ooit een schriftelijke instructie gekregen
over het gebruik van het ventilatiesysteem?
Heeft u ooit een mondelinge instructie gekregen
over het gebruik van het ventilatiesysteem?
Heeft u ooit een opleveringsrapport gekregen van
het ventilatiesysteem?
Wordt het ventilatiesysteem periodiek onderhouden door een professionele partij (bijv. een installateur of iemand van de woningbouwvereniging)?
* significant verschillend van balansventilatie (p<0,01).

3.4

Verschillen in gezondheid en ervaren binnenmilieu tussen typen
ventilatiesystemen

3.4.1

Zelfgerapporteerde gezondheid
In Tabel 3.7 staat beschreven hoe de deelnemers aan het onderzoek hun gezondheid rapporteerden. Tevens staan er, waar mogelijk, referentiecijfers van
de gebruikte uitkomstmaten voor Nederland. Er waren geen significante verschillen in zelfgerapporteerde gezondheid tussen de bewoners van woningen
met balansventilatie of woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging . Figuur 3.1 toont gemiddelde scores voor de zelfgerapporteerde gezondheidsmaten uit Tabel 3.7.

Pagina 22 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.7 Zelfgerapporteerde gezondheida uitgedrukt in gezondheidscores op gestandaardiseerde vragenlijsten (absolute score of percentage respondenten met een verhoogde score)
per type ventilatiesysteem
Balansven-

Natuurlijke

p-waarde

Referentie

tilatieb

luchttoe-

verschil

Nederland

0,81

3,7 ± 4,1c

voer en
mechanische afzuigingb
Aspecifieke gezondheidsklach-

2,7 ± 3,7

2,8 ± 4,5

Laag (%)

91

92

Matig verhoogd (%)

5

6

Sterk verhoogd (%)

1

1

Ervaren gezondheidstoestand

2,4 ± 2,7

2,1 ± 2,8

14

12

0,6 ± 1,1

0,5 ± 0,9

0,51

1,7 ± 2,4

1,7 ± 2,3

0,58

17

18

ten
(4-DKL somscore; range 032)

0,14

(VOEG-13 somscore; range 013)
Verhoogd (%)
Binnenmilieu-specifieke ge-

16d

zondheidsklachten
(MM-040 BSI somscore; range 0-5)
Slaapverstoringsscore (GSK;
range 0-10)
Verhoogd (%)
a

11e

Zie Tabel 2.1 voor uitleg van de gebruikte maten voor zelfgerapporteerde gezondheid.

b

gemiddelde ± SD, tenzij anders vermeld.

c

voor werknemers van een grote multinational (waarvan 71% met een uitvoerende of

administratieve functie) (Terluin & Duijsens 2006)
d

(Van Kamp, Van der Velden et al. 2006)

e

(Van Kamp 1990)

Pagina 23 van 70

RIVM Rapport 630789006

Figuur 3.1 Gemiddelde scoresa en 95%-betrouwbaarheidsintervallen op de vragen over zelfgerapporteerde gezondheid en slaapverstoring voor bewoners van woningen met balansventilatie of natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging
a

Een hogere score betekent een lagere zelfgerapporteerde gezondheid of lagere slaapkwa-

liteit

3.4.2

Ervaren binnenmilieu
In Tabel 3.8 staat beschreven hoe de deelnemers aan het onderzoek het binnenmilieu van hun woning ervoeren.

Pagina 24 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.8 Ervaren kwaliteit van het binnenmilieu per type ventilatiesysteem
Balansventilatie

Natuurlijke lucht-

p-waarde

toevoer en mechanische afzuiging
0,048a

Ervaren algemene temperatuur
Erg goed (%)

12

13

Goed (%)

72

68

Acceptabel (%)

15

12

Niet goed (%)

1

7

Slecht (%)

0

0
0,01a

Ervaren algemene luchtkwaliteit
Erg goed (%)

5

11

Goed (%)

61

68

Acceptabel (%)

24

18

Niet goed (%)

10

3

Slecht (%)

1

0

8

15

0,06a

1

0

n.v.t.b

20

7

0,001a

1,9 ± 2,4

1,3 ± 2,1

0,003c

5

2

0.34a

32

18

0,01a

Ervaren tocht (% vaak
(elke week))
Ervaren muffe lucht (%
vaak (elke week))
Ervaren droge lucht (%
vaak (elke week))
Ervaren hinder door geluid
van het ventilatiesysteem
(gem. ± SD; range 0-10)
Percentage ernstig gehinderden door het ventilatiesysteem (%)
Ervaren regelbaarheid (%
onvoldoende naar eigen
wens in te stellen)
a

getoetst met Fisher’s exact of Chi2-toets

b

niet berekend omdat slechts een persoon vaak last van muffe lucht had.

c

getoetst met Kruskal-Wallis toets

De getallen zijn p-waarden. Vetgedrukt: p<0,05 (statistisch significant); schuingedrukt:
0,05<p<0,10.

Zoals uit de tabel blijkt waren er 5 getoetste associaties statistisch significant en
was er 1 bijna significant. Echter, ook hier moest gecorrigeerd worden voor het
groot aantal toetsen dat in dit onderzoek is uitgevoerd. Uit de Benjamini en
Hochberg-methode (zie paragraaf 2.4) bleek dat er onder de bijna significante
en de significante associaties naar verwachting een aantal fout-positieve associaties zitten. Hieronder worden alleen die significante associaties toegelicht die
onder het afkappunt (FDR=1.1) liggen (zie paragraaf 3.7), oftewel waarvan er
naar verwachting slechts één fout-positief is. De andere significante en bijna
significante associaties worden in Bijlage 4 grafisch getoond. Stratificatie naar
categorieën van verstorende variabelen veranderde de gevonden associaties
tussen ervaren binnenmilieu en type ventilatiesysteem niet substantieel. Wel
was het bijna significante verschil in ervaren tocht tussen de twee typen ventilatiesysteem alleen significant in mannen en niet in vrouwen.
Pagina 25 van 70

RIVM Rapport 630789006

Ervaren algemene luchtkwaliteit
Bewoners in woningen met balansventilatie ervoeren de luchtkwaliteit als minder
goed dan bewoners in woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging (p=0,01; Tabel 3.8). In de bivariate analyse naar verstorende variabelen waren leeftijd en het wel of niet hebben van een open keuken geassocieerd
met de ervaren luchtkwaliteit.
In Bijlage 4 is hiervoor gestratificeerd. In de gestratificeerde analyse naar leeftijd kwam hetzelfde beeld naar voren, hoewel de associatie niet in elke groep
significant was. Dit was mede het gevolg van het kleinere aantal mensen per
groep. Iets vergelijkbaars was het geval na stratificatie naar het hebben van een
open keuken: alleen bij woningen met een open keuken vonden bewoners de
luchtkwaliteit significant minder goed bij balansventilatie dan bij natuurlijke
luchttoevoer en mechanische afzuiging, maar het aantal woningen zonder open
keuken was klein (n=42).
Ervaren droge lucht
Bewoners van woningen met balansventilatie ervoeren de lucht vaker als droog
dan bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging (p=0,001; Tabel 3.8). Geen van de mogelijk verstorende variabelen was
geassocieerd met ervaren droge lucht. Er hoefde daarom niet gestratificeerd te
worden naar categorieën van verstorende variabelen.
Een ervaren droge lucht hoeft meestal niet iets te zeggen over de werkelijke
luchtvochtigheid. Vaak is het ook een aanwijzing dat er prikkelende of irriterende stoffen in de lucht zitten die zorgen dat de lucht “droog” aanvoelt door irritatie van de slijmvliezen. In overleg met en op aanraden van BBA Binnenmilieu is
na de analyse op droge lucht ook gekeken of bewoners van woningen met balansventilatie ook vaker last hebben van specifieke gezondheidsklachten (geïrriteerde ogen (vraag 15f) en geïrriteerde neus (vraag 15g)) die veroorzaakt kunnen worden door prikkelende stoffen in de lucht. Uit de analyse bleek dat deze
klachten echter niet vaker voorkwamen bij bewoners van woningen met balansventilatiesystemen (p=0.79 en p=0.87).
Ervaren regelbaarheid
Bewoners van woningen met balansventilatie vonden vaker dat ze het ventilatiesysteem onvoldoende naar eigen wens kunnen instellen (p=0,01; Tabel 3.8). In
de bivariate analyses van mogelijk verstorende variabelen bleek dat er geen
verstorende variabele significant samenhing met de ervaren regelbaarheid. Er
hoefde daarom niet gestratificeerd te worden naar categorieën van verstorende
variabelen.
Ervaren hinder door geluid van het ventilatiesysteem
Bewoners van woningen met balansventilatie hadden meer hinder door geluid
van het ventilatiesysteem in de stand waarop bewoners deze ’s nachts gewoonlijk hebben staan dan bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en
mechanische afzuiging (p=0,003; Tabel 3.8). In de bivariate analyse naar mogelijk verstorende variabelen bleek opleidingsniveau geassocieerd met ervaren
hinder door geluid van het ventilatiesysteem. Hoewel niet in elke categorie van
de gestratificeerde analyses de associatie significant bleef (mede door het beperkte aantal personen in verschillende klassen; zie Bijlage 4), was de algemene
trend dat bewoners van woningen met balansventilatie ’s nacht meer hinder
door geluid ervoeren.

Pagina 26 van 70

RIVM Rapport 630789006

3.5

Associatie tussen kenmerken ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde
gezondheid
In Tabel 3.9 staan de uitkomsten van de ongecorrigeerde bivariate analyses. Er
is aangeven welke associaties getoetst zijn en of de associatie statistisch significant (p<0.05) of bijna significant was (0.10<p<0.05). De sterkte van de verschillende associaties wordt hieronder gepresenteerd voor de statistisch significante verbanden.
Zoals uit Tabel 3.9 blijkt, waren 3 getoetste associaties bijna significant en was
er 1 significant. Echter, uit de Benjamini en Hochberg methode (zie paragraaf
2.4) valt af te leiden dat er zich onder de bijna significante associaties naar verwachting een aanzienlijk deel (meer dan de helft) fout-positieve associaties bevonden. Hieronder worden alleen die significante associaties toegelicht die onder
het afkappunt (FDR=1,1) liggen (zie paragraaf 3.7), oftewel waarvan er naar
verwachting slechts één fout-positief is. De andere significante en bijna significante associaties worden in Bijlage 4 getoond. Stratificatie naar categorieën van
verstorende variabelen veranderde de gevonden associaties tussen zelfgerapporteerde gezondheid en kenmerken van ventilatiesystemen niet substantieel,
behalve voor de bijna significantie associatie tussen de aanwezigheid van verblijfsruimten zonder basisventilatievoorzieningen en ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13): bij vrouwen was –tegen de verwachting in– de algemene gezondheid significant beter als er ruimten waren zonder ventilatievoorzieningen.

Pagina 27 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.9 Statistische significantie van de associaties tussen kwaliteitskenmerken van ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde gezondheid
Metingen/kenmerken

Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest ge-

Binnenmilieu-

Ervaren gezond-

Aspecifieke gezond-

Slaapverstoring

specifieke klachten

heidstoestand

heidsklachten

(GSK)

(MM-040 BSI)

(VOEG-13)

(4DKL- somatisatie)

0.75

0,76

0,34

0.15

0,38

0,01

0,42

0.36

0,22

0,21

0,08

0.31

0,24

0,25

0,52 (nacht)

bruikte stand overdag in de woonkamer
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest gebruikte stand ‘s nachts in de slaapkamer
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning hoogste ventilatie
stand (stand 3)
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de door de bewoners meest gebruikte ventilatie stand overdag
Installatiegeluidniveau (dB(A)) in de woonkamer met het ventilatiesys-

0,39

teem in de door de bewoners meest gebruikte ventilatie stand overdag
Installatiegeluidniveau (dB(A)) in de slaapkamer met het ventilatiesys-

0,45

0,67

teem in de door de bewoners meest gebruikte ventilatie stand ‘s nachts
De bedieningsschakelaar is niet logisch in gebruik

0.48

0,71

Geen bedieningsschakelaar aanwezig met minimaal 3 standen

0,35

Filters niet optisch schoon*

0,72

0,74

0,78

Ventilatie-unit inwendig schoon?*

0,56

0,42

0,87

WTW-blok niet optisch schoon*

0,09

0,58

0,78

Inblaas- en afzuigventielen in 1 ruimte (woonkamer of slaapkamer) zijn

0,15

0,30

0,17

zodanig ten opzichte van elkaar geplaatst dat onvoldoende doorspoeling
mogelijk is (‘dode hoeken’)*
Er wordt bij inblaasventielen meer lucht toegevoerd dan de maximale

0,74

capaciteit van dat ventiel
“Kortsluiting” in het ventilatiesysteem*

0,69

0,29

Geen adequate afzuigkap aanwezig in de keuken

0,52

0,98

(tabel loopt door op de volgende pagina)

Pagina 28 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.9 (vervolg)
Metingen/kenmerken

Binnenmilieu-

Ervaren gezond-

Aspecifieke gezond-

Slaapverstoring

specifieke klachten

heidstoestand

heidsklachten

(GSK)

(MM-040 BSI)

(VOEG-13)

(4DKL- somatisatie)

0,74

0,07

0,71

0,26

Aanwezigheid van 1 of meerdere verblijfsruimten zonder ventilatievoorzieningen
Locatie van buitenluchtaanzuiging of gevelroosters nabij vervuilingsbron
a

De getallen zijn p-waarden. Vetgedrukt: p<0,05 (statistisch significant); schuingedrukt: 0,05<p<0,10.

b

De associaties met vetgedrukte en schuingedrukte p-waarden worden in paragraaf 3.4 en Bijlage 4 uitgewerkt.

0,39

* Alleen van toepassing voor balansventilatie.
** Alleen van toepassing voor natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging

Pagina 29 van 70

RIVM Rapport 630789006

Aspecifieke gezondheidsklachten en toevoer lucht in de slaapkamer
In Figuur 3.2. wordt de associatie weergegeven tussen aspecifieke gezondheidsklachten (4-DKL) van de bewoner en het debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de
door de bewoners meest gebruikte stand ’s nachts in de slaapkamer bij woningen met balansventilatie.
De correlatiecoëfficiënt (Spearman’s r) was -0,25 (p=0,01), wat duidt op minder
aspecifieke gezondheidsklachten bij een hoger debiet van de ingeblazen lucht.
Het betrof echter een zwakke relatie. Geen van de mogelijk verstorende variabelen hing significant samen met aspecifieke gezondheidsklachten. Er hoefde
daarom niet gestratificeerd te worden naar categorieën van verstorende variabelen.

Figuur 3.2 Associatie tussen aspecifieke gezondheidsklachten en de toevoer van lucht in de
slaapkamera
a

De punten in de grafiek geven voor elke deelnemer aan het onderzoek aan hoe hoog de

score voor aspecifieke klachten was die hij of zij rapporteerde en hoeveel lucht werd ingeblazen

3.6

Associatie tussen kenmerken ventilatiesystemen en ervaren
binnenmilieu
In Tabel 3.10 staan de uitkomsten van de ongecorrigeerde bivariate analyses. Er
is aangeven welke associaties getoetst zijn en of de associatie statistisch significant (p<0.05) of bijna significant was (0.10<p<0.05). De p-waarden voor muffe
lucht zijn niet weergegeven, omdat er maar één persoon was die vaak last van
muffe lucht had.
Zoals uit Tabel 3.10 blijkt, waren er 3 getoetste associaties bijna significant en
waren er 4 significant. Uit de Benjamini en Hochberg methode (zie paragraaf
2.4) valt echter af te leiden dat er onder de bijna significante associaties en ook
onder de significante associaties naar verwachting een aantal fout-positieve associaties zitten. Hieronder worden alleen die significante associaties toegelicht
die onder het afkappunt (FDR=1.1) liggen (zie paragraaf 3.7), oftewel waarvan
Pagina 30 van 70

RIVM Rapport 630789006

er naar verwachting slechts één fout-positief is. De andere significante en bijna
significante associaties worden in Bijlage 4 getoond. Stratificatie naar categorieen van verstorende variabelen veranderde de gevonden associaties tussen ervaren binnenmilieu en kenmerken van ventilatiesystemen niet.

Pagina 31 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.10 Statistische significantie van de associaties tussen kwaliteitskenmerken van ventilatiesystemen en ervaren binnenklimaata, b
Algemeen

Algemeen

Ervaren

Ervaren

Ervaren geluid-

ervaren

ervaren

tocht

droge lucht

hinder door het

regel-

temperatuur

luchtkwaliteit

ventilatiesysteem

baarheid

Ervaren

Metingen
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest

0,95

0,71

0,30

0,64

0,84

0,62

0,16

0,93

0,97

0,76

0,009 (nacht)

gebruikte stand overdag in de woonkamer
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest
gebruikte stand ‘s nachts in de slaapkamer
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de hoogste
ventilatie stand (stand 3)
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de door de
bewoners meest gebruikte ventilatie stand overdag
Installatiegeluidniveau (dB(A)) in de slaapkamer met het ventila-

0.17

tiesysteem in de door de bewoners meest gebruikte ventilatie
stand ‘s nachts
Kenmerken
De gevelroosters zijn zodanig geplaatst dat er een verhoogd risico

0,06

is op tocht**
Aanwezigheid van gevelroosters op een hoogte lager dan 1,8 m

0,35

van de vloer**
Geen zelfregelende gevelroosters aanwezig**

0,52

De bedieningsschakelaar is niet logisch in gebruik

0,59

0,31

Geen bedieningsschakelaar aanwezig met minimaal 3 standen

0,03

0,58

Geen bypass op WTW

0,60

Filters niet optisch schoon*

0,27

0,38

Ventilatie-unit inwendig schoon?*

0,80

0,50

(tabel loopt door op de volgende pagina)

Pagina 32 van 70

RIVM Rapport 630789006

Tabel 3.10 (vervolg)
Algemeen

Algemeen

Ervaren

Ervaren

Ervaren geluid-

ervaren

ervaren

tocht

droge lucht

hinder door het

regel-

temperatuur

luchtkwaliteit

ventilatiesysteem

baarheid

WTW-blok niet optisch schoon*

0,80

0,47

Inblaas- en afzuigventielen in 1 ruimte (woonkamer of slaapka-

0,44

mer) zijn zodanig ten opzichte van elkaar geplaatst dat onvoldoende doorspoeling mogelijk is (‘dode hoeken’)*
Er wordt bij inblaasventielen meer lucht toegevoerd dan de maxi-

1,00

0,07

male capaciteit van dat ventiel*
Geen inducerende inblaasventielen of naverwarmer aanwezig*

0,55

De onderlinge afstand tussen inblaasventielen is minder dan 1 m*

1,00

Inblaasventielen zijn op een afstand < 30 cm van plafond of wand

0,02

aangebracht en niet voorzien van een schone sector*
Inblaasventielen in de woonkamer zijn ongunstig geplaatst t.a.v.

0,46

tocht*
Inblaasventielen slaapkamer ongunstig geplaatst t.a.v. tocht*
“Kortsluiting” in het ventilatiesysteem*

0,38
0,007

0,70

Geen adequate afzuigkap aanwezig in de keuken

0,28

0,08

Aanwezigheid van 1 of meerdere verblijfsruimten zonder ventila-

0,98

0,32

0,47

0,27

tievoorzieningen
Locatie van buitenluchtaanzuiging of gevelroosters nabij vervuilingsbron
a

De getallen zijn p-waarden. Vetgedrukt: p<0,05 (statistisch significant); schuingedrukt: 0,05<p<0,10.

b

De associaties met vetgedrukte en schuingedrukte p-waarden worden in paragraaf 3.5 en Bijlage 4 uitgewerkt.

* Alleen van toepassing voor balansventilatie.
** Alleen van toepassing voor natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging .
N.v.t.: Er was maar 1 persoon die vaak last had van muffe lucht.

Pagina 33 van 70

Ervaren

RIVM Rapport 630789006

Ervaren luchtkwaliteit en ‘kortsluiting’ in het balansventilatiesysteem
In Tabel 3.11 staat weergegeven hoe de bewoners van woningen met balansventilatie de algemene luchtkwaliteit beoordeelden. Dit was minder positief indien kortsluiting in het systeem was geconstateerd tussen ingeblazen en afgevoerde lucht, wat inhoudt dat de ingeblazen lucht zich vermengt met de afgevoerde lucht. Een groter percentage van de mensen (44%) vond in dat geval de
luchtkwaliteit acceptabel, tegenover 5% in het geval van geen kortsluiting, en
een kleiner percentage beoordeelde de luchtkwaliteit als goed (48% vs 70%;
p<0,01). Leeftijd en het hebben van een open keuken waren ook geassocieerd
met ervaren luchtkwaliteit, maar vanwege de kleine aantallen in de analyses
was het niet zinvol te stratificeren naar deze variabelen.

Tabel 3.11 Ervaren luchtkwaliteit bij balansventilatiesystemen met of zonder kortsluiting tussen ingeblazen en afgevoerde lucht
Luchtkwaliteit algemeen

P-waardea

Kortsluiting
nee (n=20)

ja (n=27)

Erg goed (%)

5

4

Goed (%)

70

48

Acceptabel (%)

5

44

Niet goed (%)

15

4

Slecht (%)

5

0

a

0,01

Fisher’s exact toets.

Geluidhinder van het ventilatiesysteem en afvoercapaciteit in de gehele
woning in de meest gebruikte stand ’s nachts
Bewoners rapporteerden meer geluidhinder van het ventilatiesysteem naarmate
het debiet van de afgevoerde lucht in de gehele woning in de meest gebruikte
ventilatiestand ‘s nachts groter werd (Spearman’s r=0,16; p= 0,01; Figuur
3.3.). Opleidingsniveau was ook geassocieerd met geluidhinder ‘s nachts. Na
stratificatie naar deze verstorende variabele was de associatie tussen geluidhinder en afvoercapaciteit alleen nog statistisch significant (r=0,23; p< 0,01;
n=174) in de groep met het hoogste opleidingsniveau (Bijlage 4).

Pagina 34 van 70

RIVM Rapport 630789006

Figuur 3.3 Associatie tussen geluidhinder van het ventilatiesysteem en hoeveelheid afgevoerde luchta
a

De punten in de grafiek geven voor elke deelnemer aan het onderzoek aan hoeveel ge-

luidhinder hij of zij rapporteerde op een schaal van 0-10 en hoeveel lucht werd afgevoerd

3.7

Fout-positieve associaties
De analyse berust op de nulhypothese dat er geen verband is tussen de getoetste variabelen. Een p-waarde van minder dan 0,05 geeft aan dat de gevonden
verdeling van de getoetste variabelen in minder dan 5% van de gevallen zou
voorkomen als er sprake zou zijn van de nulhypothese (geen verband tussen de
variabelen). Met andere woorden, de gevonden verdeling van de variabelen is
onwaarschijnlijk als er geen verband zou zijn. Men verwerpt dan de nulhypothese en noemt de associatie statistisch significant.
Bij het testen van een enkele associatie geeft een p-waarde van minder dan
0,05 een goede aanwijzing of er een verband is tussen de getoetste variabelen.
Echter, bij het toetsen van meerdere associaties neemt de zeggingskracht van
een enkele significante associatie af. Dit komt omdat hoe meer associaties er
getest worden, hoe groter de kans wordt dat er twee variabelen getoetst worden
die in werkelijkheid niet samenhangen maar toevalligerwijs wel een verdeling
hebben die in minder dan 5% van de gevallen voorkomt. Bovenstaande volgt uit
het feit dat als er 100 niet met elkaar samenhangende associaties getoets worden er gemiddeld 5 statistisch significant zijn. Dit zijn zogenaamde foutpositieve associaties. In de analyse wordt hiervoor gecorrigeerd door middel van
de Benjamini en Hochberg methode (zie paragraaf 2.4).
In Tabel 3.12 staan de statistisch significante associaties (p<0,05) weergegeven
op volgorde van statistische significantie. De laatste kolom geeft aan hoeveel
van de associaties uit de betreffende rij en de rijen daarboven naar verwachting
op toeval berusten. Van alle tien significante associaties is naar verwachting bijna de helft (4,6) fout-positief. Wanneer echter uitsluitend naar de eerste zeven
Pagina 35 van 70

RIVM Rapport 630789006

(schuin gedrukte) associaties wordt gekeken, bevond zich hieronder naar verwachting slechts ongeveer één (namelijk 1,1) fout-positieve associatie. Deze
zeven associaties zijn in de voorgaande paragrafen toegelicht. De overige drie
associaties (meer tocht als inblaasventielen te dicht tegen een wand of plafond
zijn geplaatst, meer geluidhinder bij het ontbreken van een driestandenschakelaar, een betere ervaren binnentemperatuur bij balansventilatie; waren echter
ook conform de verwachtingen (zie Bijlage 4).

Tabel 3.12 Aantal verwachte fout-positieve associaties van de associaties met p<0,05a
Zelfgerapporteerde ge-

# Verwachte

zondheid/ervaren binKenmerk/meting

nenmilieu

type ventilatiesysteem

Ervaren droge lucht

foutSysteem

p-waarde

positieven

0,001

0,1

Ervaren geluidhinder door
type ventilatiesysteem

ventilatiesysteem (nacht)

0,003

0,3

type ventilatiesysteem

Ervaren regelbaarheid

0,007

0,7

kortsluiting waargenomen

Ervaren luchtkwaliteit

0,007

0,7

Afvoer totaal (meest ge-

Ervaren geluidhinder door

bruikte stand)

ventilatiesysteem (nacht)

0,009

0,9

0,011

1,0

0,012

1,1

0,017

1,6

*

debiet meest gebruikte
stand ‘s nachts – hoofd-

Aspecifieke gezondheids-

slaapkamer

klachten

type ventilatiesysteem

Ervaren luchtkwaliteit

*

inblaasventielen <30 cm
van plafond/wand

Ervaren tocht

*

Ervaren geluidhinder door
3-standen schakelaar

ventilatiesysteem

0,032

3,0

type ventilatiesysteem

Ervaren temperatuur

0,048

4,6

* Alleen van toepassing voor balansventilatie
a

De schuin gedrukte associaties zijn toegelicht in paragraaf 3.4 t/m 3.6, de overige drie

worden toegelicht in Bijlage 4

Pagina 36 van 70

RIVM Rapport 630789006

4

Discussie

Uit eerder uitgevoerd onderzoek is bekend dat in zowel woningen met balansventilatiesystemen als woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging veel klachten door bewoners gerapporteerd worden (Meijer & Duijm
2002; Duijm 2006; Duijm, Hady et al. 2007; Leidelmeijer, Menkveld et al.
2009). Het is echter niet bekend of en op welke manier deze klachten veroorzaakt worden door de kwaliteit van de ventilatiesystemen. Het huidige onderzoek was bedoeld om inzicht te krijgen in de relatie tussen zelfgerapporteerde
gezondheid en ervaren binnenmilieu en het technisch functioneren van ventilatiesystemen. In dit hoofdstuk worden eerst de belangrijkste bevindingen uit het
onderzoek samengevat, en vervolgens worden de resultaten besproken. Hierbij
wordt ook aandacht besteed aan methodologische kanttekeningen bij het onderzoek die noodzakelijk zijn voor de interpretatie van de bevindingen.
4.1

Belangrijkste resultaten
In het onderzoek stonden drie vraagstellingen centraal. Hieronder worden per
onderzoeksvraag de belangrijkste resultaten samengevat.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en de
door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid?

Met uitzondering van één kwaliteitskenmerk vertoonde geen van de 17
onderzochte kenmerken een verband met zelfgerapporteerde gezondheid.

Indien er (in het geval van balansventilatie) ’s nachts in de slaapkamer
meer geventileerd werd, rapporteerden bewoners minder aspecifieke gezondheidsklachten.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en de
door bewoners ervaren kwaliteit van het binnenmilieu?

Met uitzondering van twee kwaliteitskenmerken vertoonde geen van de 25
onderzochte kenmerken een verband met ervaren binnenmilieu.

Indien er bij balansventilatiesystemen sprake was van ‘kortsluiting’ tussen
toe- en afgevoerde lucht (waardoor deze luchtstromen zich met elkaar
vermengen) beoordeelden bewoners de luchtkwaliteit als minder goed dan
wanneer er geen kortsluiting was.

Bewoners rapporteerden meer geluidhinder door het ventilatiesysteem
(zowel bij balansventilatie als bij natuurlijke luchttoevoer en mechanische
afzuiging) als er in de gehele woning in de meest gebruikte ventilatiestand
’s nachts meer lucht werd afgevoerd.
Is er een verschil in door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid en de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu tussen woningen met balansventilatie en woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging?

Er waren geen verschillen in zelfgerapporteerde gezondheid en slaapverstoring tussen bewoners van woningen met balansventilatie of natuurlijke
luchttoevoer en mechanische afzuiging.

Bewoners vonden de luchtkwaliteit beter bij natuurlijke luchttoevoer en
mechanische afzuiging.

Bewoners ervoeren minder vaak droge lucht bij natuurlijke luchttoevoer en
mechanische afzuiging.

Bewoners hadden minder geluidhinder van het ventilatiesysteem bij natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging.
Pagina 37 van 70

RIVM Rapport 630789006



4.2

Bewoners vonden de regelbaarheid van het ventilatiesysteem beter bij natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging.

Bespreking van het onderzoek
Interpretatie van de bevindingen
De resultaten van dit onderzoek zijn voor het grootste deel in overeenstemming
met de verwachtingen dat een betere ventilatie (meer ingeblazen/afgezogen
lucht) samenhangt met een betere zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren
kwaliteit van het binnenmilieu maar met meer geluidhinder en tocht. Ook werd
verwacht dat tekortkomingen aan kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem - zoals een slechte hygiëne van het ventilatiesysteem en onjuiste installatie van inblaas- en afzuigventielen – een nadelig effect zouden hebben op de
ervaren kwaliteit van het binnenmilieu en zelfgerapporteerde gezondheid (zie
ook Bijlage 3).
De meest consistente bevinding was dat bewoners van woningen met balansventilatie het binnenmilieu als minder goed ervoeren dan bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging. Dit kan te maken
hebben met kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem, maar ook met het
ventilatiegedrag van bewoners. Mensen zetten bijvoorbeeld het systeem op een
lage stand om geluidsoverlast te verminderen, met als gevolg onvoldoende ventilatie. In de huidige steekproef ondervond 54% van bewoners van woningen
met balansventilatie ernstige geluidhinder van het ventilatiesysteem op stand 3.
Voor natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging was dit 33 %. Op stand
2 was dit respectievelijk 11% en 7%. Ter vergelijking, het percentage ernstig
gehinderden in Nederland door geluid van wegverkeer is 29% en door vliegverkeer is 12% (Compendium voor de Leefomgeving 2007).
Ondanks het verschil in ervaren binnenmilieu, was er geen verschil in zelfgerapporteerde gezondheid tussen beide groepen bewoners, gemeten aan de hand
van ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13), aspecifieke gezondheidsklachten
(4-DKL) en binnenmilieu-specifieke gezondheidsklachten (MM-040 BSI). Dit is
vergelijkbaar met het RIGO-onderzoek (Leidelmeijer, Menkveld et al. 2009),
waar ook een verschil in ervaren binnenmilieu gevonden werd tussen beide systemen, maar geen verschil in de VOEG-score. Aangezien de onderzochte steekproef uit de RIGO populatie komt, en gezien de lage statistische power (zie paragraaf 4.3) van het huidige onderzoek, was dit te verwachten. Desondanks kan
er mogelijk in sommige mensen wel indirect een relatie zijn tussen het ventilatiesysteem en zelfgerapporteerde gezondheid die verloopt via geluidhinder van
het systeem. Er zijn aanwijzingen dat gezondheidsklachten kunnen optreden
indien mensen het gevoel hebben geen invloed te kunnen uitoefenen op de geluidsbron (Van Kamp 1990; Kroesen, Molin et al. 2008).
Van de 26 kwaliteitskenmerken van beide typen ventilatiesystemen die zijn onderzocht, waren er slechts enkele die een relatie vertoonden met ervaren binnenmilieu of zelfgerapporteerde gezondheid: geluidhinder van het ventilatiesysteem nam toe bij een hogere capaciteit van afgevoerde lucht, en er waren iets
meer aspecifieke gezondheidsklachten bij een lagere capaciteit van ingeblazen
lucht. Hoewel het hierbij om zwakke associaties gaat, zijn deze goed te verklaren. Het feit dat dit onderzoek niet meer of sterkere associaties kon aantonen,
wil niet zeggen dat andere kwaliteitskenmerken (of het functioneren van een
ventilatiesysteem) geen invloed kunnen hebben op ervaren binnenmilieu of zelfgerapporteerde gezondheid. Door de opzet van dit onderzoek -hoewel optimaal

Pagina 38 van 70

RIVM Rapport 630789006

gegeven de beschikbare financiële middelen- was echter de kans om relatief
zwakke relaties aan te tonen niet groot (zie paragraaf 4.3).
De inspectie van de ventilatiesystemen door BBA Binnenmilieu wees uit dat in
woningen met balansventilatie tussen de 30 en 40% van de aspecten tekortkomingen vertonen. Bij woningen met mechanische afzuiging en natuurlijke toevoer was dit 20-30% (van Dijken & Boerstra 2011). Het is daarom de vraag of
verbeteringen van enkele afzonderlijke tekortkomingen van (beide typen) mechanische ventilatiesystemen zullen leiden tot minder bewonersklachten. Dit is
temeer het geval omdat bij de kwaliteitskenmerken die wel een verband met
zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu vertoonden, de associaties zwak waren. BBA Binnenmilieu beveelt daarom aan dat ‘om onnodige fouten
(en daarmee bewonersklachten) in de toekomst te voorkomen […] het noodzakelijk [is] het kwaliteitsbewustzijn in hele bouwproces (vanaf de initiatieffase tot
de beheer- en gebruiksfase) te verbeteren’ (Van Dijken & Boerstra 2011). Voor
aanbevelingen hoe de situatie verbeterd kan worden, wordt verwezen naar de
rapportage van BBA Binnenmilieu (Van Dijken & Boerstra 2011).
Representativiteit onderzoek
Dit onderzoek is uitgevoerd in een steekproef van deelnemers aan het RIGOonderzoek (Leidelmeijer, Menkveld et al. 2009). Het onderzoek bleek geen aselecte steekproef uit het RIGO-bestand als gelet wordt op type woning (zie paragraaf 3.2.2). Wanneer gekeken wordt naar bewonerskenmerken (leeftijd en
hoogst genoten opleiding) was er geen noemenswaardig verschil tussen beide
onderzoeken.
In het RIGO-onderzoek is getracht een zo representatief mogelijke steekproef te
trekken uit de Nederlandse nieuwbouwwoningen. Echter, in de steekproef van
RIGO kwamen minder ouderen (65+) voor, meer mannen, en meer bewoners in
de categorie 45-65 jaar. Uit de analyse van RIGO bleek verder dat bewoners in
het RIGO-onderzoek minder tevreden waren met hun woning dan bewoners van
vergelijkbare woningen gemiddeld in Nederland. Aan het huidige onderzoek namen relatief veel mannen deel, die gemiddeld minder aspecifieke gezondheidsklachten rapporteren dan vrouwen (Terluin & Duijsens 2006).
Gezien het bovenstaande is dit onderzoek dus niet representatief om uitspraken
te doen over het vóórkomen van bewonersklachten in nieuwbouw eengezinswoningen met balansventilatie of natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging in Nederland. Dit was echter niet de vraagstelling van het onderzoek: het
ging erom verschillen te onderzoeken in zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu tussen twee typen ventilatiesystemen, en relaties te leggen
tussen bewonersklachten en kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen.
Daarbij was het minder van belang om een representatief beeld van bewonersklachten te schetsen.
4.3

Kanttekeningen bij het onderzoek
Voordat er conclusies uit het onderzoek getrokken worden, is het noodzakelijk
enkele punten onder de aandacht te brengen die nodig zijn voor een juiste interpretatie van de bevindingen. Deze hebben te maken met de opzet van het
onderzoek en het soort bewonersklachten dat bestudeerd is.
Gezondheidsklachten zijn veel voorkomend en kunnen veel oorzaken
hebben
De gezondheidsklachten die bewoners rapporteerden komen vaak voor en kunnen door verschillende factoren veroorzaakt worden. Deze (deels onbekende)
Pagina 39 van 70

RIVM Rapport 630789006

factoren hebben naar verwachting een grotere invloed op het ontstaan van
klachten dan de technische kenmerken van de ventilatiesystemen. Zo kan stress
op het werk bijvoorbeeld een grote invloed op hoofdpijn hebben. Hierdoor kunnen associaties tussen zelfgerapporteerde gezondheid en kwaliteitskenmerken,
of verschillen in zelfgerapporteerde gezondheid tussen bewoners van woningen
met verschillende typen ventilatiesystemen, niet opgemerkt zijn. De mogelijkheid om zulke verschillen te kunnen aantonen wordt bepaald door de zogenaamde ‘power’ van de studie. Deze is afhankelijk van de omvang van de steekproef (hoe groter de steekproef, hoe groter de power) en de omvang van het te
onderzoeken verschil (hoe groter het verschil, hoe groter de power). In het algemeen kan gezegd worden dat in dit onderzoek zowel de omvang van de
steekproef als de omvang van een eventueel verschil klein was en dat daardoor
de power relatief laag was, of met andere woorden dat de kans op het vinden
van statistisch significante kleine verschillen klein was. De associaties van kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen met zelfgerapporteerde gezondheid
en ervaren binnenmilieu zouden daardoor op toeval kunnen berusten, hoewel de
statistische analyse zo is gedaan dat de kans op toevalsbevindingen klein is.
Bij ervaren binnenmilieu spelen andere factoren een rol dan bij zelfgerapporteerde gezondheid. Dit kan een verklaring zijn voor het feit dat de duidelijkste
resultaten van dit onderzoek betrekking hebben op de ervaren kwaliteit van het
binnenmilieu. Tegelijkertijd echter spelen bij deze uitkomsten subjectieve factoren een rol. Aangezien diverse aspecten van het binnenmilieu zoals bijvoorbeeld
luchtkwaliteit niet objectief gemeten zijn, is niet met zekerheid te zeggen of een
slechter ervaren binnenmilieu te maken heeft met een objectief gemeten slechter binnenmilieu.
Elk ventilatiesysteem was anders en zelden perfect werkend
Eerdere studies naar gezondheid en ventilatiesystemen zijn voornamelijk uitgevoerd onder kantoorpersoneel (Wargocki, Sundell et al. 2002; Seppänen & Fisk
2004; Seppänen & Fisk 2006). Dergelijke studies hadden het voordeel dat grote
groepen mensen aan hetzelfde ventilatiesysteem werden blootgesteld, wat de
vergelijking tussen ventilatiesystemen vergemakkelijkte. In tegenstelling tot
studies in kantoren, is het huidige onderzoek uitgevoerd in woningen. De ventilatiesystemen in de onderzochte woningen verschilden op een groot aantal punten van elkaar, waardoor elk merk en type systeem en de bijbehorende tekortkomingen bijna uniek waren voor één woning. Bovendien was er nauwelijks een
systeem zonder tekortkomingen (Van Dijken & Boerstra 2011) en was het dus
niet mogelijk om een vergelijking met een perfect werkend systeem te maken.
Doordat sommige technische aspecten maar op één type ventilatiesysteem van
toepassing waren, was bij deze aspecten de statistische power (zie hierboven)
lager.
Causale relaties kunnen niet worden aangetoond
Als laatste methodologische punt, is het belangrijk te vermelden dat met de huidige onderzoeksopzet (een dwarsdoorsnedenonderzoek) nooit kan worden aangetoond dat een ventilatiesysteem of bepaalde kwaliteitskenmerken de oorzaak
zijn van een slecht ervaren binnenmilieu of een slechte zelfgerapporteerde gezondheid. Om betere uitspraken over oorzaak en gevolg te kunnen doen, is een
longitudinaal onderzoek wenselijk, waarbij een groot aantal bewoners gedurende
een langere periode gevolgd wordt, bij voorkeur vanaf het moment van verhuizing van een woning zonder naar een woning met mechanische ventilatie. Er kan
dan gekeken worden naar veranderingen in de gezondheidstoestand van bewoners gedurende de duur van het onderzoek. Echter, een dergelijk onderzoek is
kostbaar en arbeidsintensief, en kent diverse (andere) methodologische uitdagingen.
Pagina 40 van 70

RIVM Rapport 630789006

5

Conclusies

Het onderzoek dat in dit rapport gepresenteerd wordt, had als doel inzicht te
geven in de mogelijke relatie tussen de kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen en zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren kwaliteit van het binnenmilieu bij bewoners van nieuwbouw eengezinswoningen. De onderzoeksvragen
hierbij waren:
1.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid?
2.
Wat is de relatie tussen kwaliteitskenmerken van het ventilatiesysteem en
de door bewoners ervaren kwaliteit van het binnenmilieu?
3.
Is er een verschil in door bewoners zelf gerapporteerde gezondheid en de
ervaren kwaliteit van het binnenmilieu tussen woningen met balansventilatie en woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging?
De resultaten wijzen erop dat:

er geen verschillen in gezondheidscores (VOEG-13, 4-DKL, slaapverstoring
en MM-040 BSI) zijn tussen bewoners van woningen met balansventilatie
of van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging;

bewoners van woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging de kwaliteit van het binnenmilieu op een aantal punten beter vonden dan bewoners van woningen met balansventilatie. Klachten die meer
gerapporteerd werden bij balansventilatie waren: een ervaren droge lucht,
geluidhinder door het ventilatiesysteem, een minder goede ervaren luchtkwaliteit en onvoldoende ervaren regelbaarheid van het ventilatiesysteem;

met uitzondering van drie hieronder genoemde kwaliteitskenmerken geen
van de 26 onderzochte kenmerken een verband vertoonde met zelfgerapporteerde gezondheid of ervaren binnenmilieu;
o
bij woningen met balansventilatie het aantal door de bewoner gerapporteerde aspecifieke gezondheidsklachten minder is als er in de
slaapkamer ’s nachts meer geventileerd wordt;
o
‘kortsluiting’ tussen aan- en afgevoerde lucht (d.w.z. vermenging
van beide luchtstromen) in balansventilatiesystemen samenhangt
met een minder goede ervaren luchtkwaliteit;
o
geluidhinder door het ventilatiesysteem (balansventilatie en natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging) toeneemt bij meer ventilatie in de gehele woning in de meest gebruikte ventilatiestand ’s
nachts.
De gevonden associaties met kwaliteitskenmerken van de ventilatiesystemen
waren in overeenstemming met de verwachtingen1 maar zwak. Het is daarom
moeilijk om aan te geven of verbeteringen van deze specifieke kenmerken van
mechanische ventilatiesystemen zullen leiden tot een betere zelfgerapporteerde
gezondheid en ervaren binnenmilieu. Vanwege enkele beperkingen in de studieopzet (zie paragraaf 4.3) kunnen bestaande relaties tussen het functioneren van
het ventilatiesysteem en zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren binnenmilieu
onopgemerkt zijn gebleven.
1

Meer ventilatie hangt samen met een betere zelfgerapporteerde gezondheid en ervaren kwaliteit van het
binnenmilieu maar ook met meer geluidhinder en tocht. Tekortkomingen aan kwaliteitskenmerken van het
ventilatiesysteem - zoals de hygiëne van het ventilatiesysteem en de installatie van inblaas en afzuigventielen –
hebben een nadelig effect op de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu en zelfgerapporteerde gezondheid.

Pagina 41 van 70

RIVM Rapport 630789006

Literatuur

Andersson K. (2010). The MM Questionnaires. Retrieved 9 December 2010,
2010, from http://www.mmquestionnaire.se/index.html.
Andersson K., Stridh G., et al. (1993). The MM-questionnaires – A tool when
solving indoor climate problems. Örebro, Sweden, Department of Occupational and Environmental Medicine, Örebro University Hospital.
Benjamini Y. en Hochberg Y. (1995). Controlling the False Discovery Rate: a
Practical and Powerful Approach to Multiple Testing. J R Statist Soc B
57(1): 289-300.
Burge P.S., Robertson A.S., et al. (1993). The development of a questionnaire
suitable for the surveillance of office buildings to assess the building
symptom index. A measure of the sick building syndrome. Indoor Air
conference.
Compendium voor de Leefomgeving. (2007). Geluidhinder: ernstige hinder,
1993 - 2003. 2010, from
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl0294Geluidhinder%3A-ernstige-hinder.html?i=13-45.
Dijken F. van en Boerstra A.C. (2011). Onderzoek naar de kwaliteit van ventilatiesystemen in nieuwbouw eengezinswoningen. Rotterdam, BBA Binnenmilieu
Duijm F. (2006). Balansventilatie en gezondheid; waarom klagen bewoners?
ISSO ThemaTech 9: 20-22.
Duijm F., Hady M., et al. (2007). Gezondheid en ventilatie in woningen in Vathorst; onderzoek naar de relatie tussen gezondheidsklachten, binnenmilieukwaliteit en woningkenmerken. Amersfoort, GGD Eemland.
Job R.F. (1999). Noise sensitivity as a factor influencing human reaction to
noise. Noise Health 1(3): 57-68.
Kamp I. van (2010). Klimaatverandering en geluid; een verkennend onderzoek.
Briefrapport 815120003/2010. Bilthoven, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Kamp I. van (1990). Coping with noise and its health consequences. Academic
Thesis. Groningen, University Groningen, also commercial edition,
STYX Publisher, Groningen.
Kamp I. van, Velden P.G. van der, et al. (2006). Physical and mental health
shortly after a disaster: first results from the Enschede firework disaster
study. Eur J Public Health 16(3): 253-259.
Kroesen M., Molin E.J., et al. (2008). Testing a theory of aircraft noise annoyance: a structural equation analysis. J Acoust Soc Am 123(6): 42504260.
Leidelmeijer K., Menkveld M., et al. (2009). Mechanische ventilatie in nieuwbouwwoningen: ervaringen en oordelen van bewoners over de kwaliteit
van ventilatie en de eigen gezondheid. Amsterdam, RIGO Research en
Advies BV. rapportnummer P10700.
Meijer G. en Duijm F. (2002). Zuinig warm en schoon ; (balans)ventilatie en
binnenmilieu, metingen in 28 woningen. Samenvattend rapport. Groningen, GGD Groningen.
Meijman T.F., Vries-Griever A.H. de, et al. (1988). The evaluation of the Groningen Sleep Quality Scale (HB 88-13-EX). Groningen, RUG.
Mendell M.J. (1993). Non-specific symptoms in office workers: A review and
summary of the epidemiologic literature. Indoor Air 3(4): 227-236.
Mendell M.J. (2003). Indices for IEQ and building-related symptoms. Indoor Air
13(4): 364-368; author reply 373-364.
Pagina 42 van 70

RIVM Rapport 630789006

Schreurs P.J.G., Willige G. van de, et al. (1993). De Utrechtse Coping Lijst: UCL.
Lisse, Swets & Zeitlinger.
Seppänen O.A. en Fisk W. (2006). Some quantitative relations between indoor
environmental quality and work performance or health. 12(4): 957-973.
Seppänen O.A. en Fisk W.J. (2004). Summary of human responses to ventilation. 14(SUPPL. 7): 102-118.
Sonsbeek L.J.A. van (1990). De VOEG, klaaglijst of lijst met gezondheidsklachten. Statistische onderzoekingen M37. Heerlen, Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS).
Terluin B. en Duijsens I.J. (2006). Handleiding van de Vierdimensionale Klachtenlijst. Leiderdorp, Datec
Wargocki P., Sundell J., et al. (2002). Ventilation and health in non-industrial
indoor environments: Report from a European Multidisciplinary Scientific
Consensus Meeting (EUROVEN). 12(2): 113-128.

Pagina 43 van 70

RIVM Rapport 630789006

Dankwoord

De auteurs danken de onderstaande personen die hebben bijgedragen aan de
totstandkoming van dit onderzoek en deze rapportage.
De opzet van het onderzoek, tussenrapportage en de eindrapportage zijn door
een klankbordgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van diverse brancheorganisaties, aandachtig bekeken. De leden van de klankbordgroep zijn:

Aedes
Dhr. Goes

BNA
Dhr. Pastoors

Bouwend Nederland
Dhr. Ruyter

FME/VLA
Dhr. De Schipper

NEPROM
Mevr. Bouwens

NVB
Dhr. Meijers

Uneto-Vni
Dhr. Vos

Vereniging Eigen Huis
Dhr. Hoving
Tijdens het opstellen van het analyseplan en het verwerken van de resultaten is
nauw overleg geweest met Froukje van Dijken en Atze Boerstra van onderzoeksen adviesbureau BBA Binnenmilieu.
José Ferreira en Caroline Ameling (RIVM) hebben advies gegeven over de statistische analysemethodes.
Elise van Kempen (RIVM) heeft bijgedragen aan een deel van de statistische
analyses.
Esther Cozijnsen van RIGO Research en Advies heeft berekeningen uitgevoerd
met de database van het RIGO-onderzoek, om een vergelijking van de steekproef van het huidige onderzoek met de bronpopulatie mogelijk te maken.
Ingrid van Kuilenburg (RIVM) heeft gewerkt aan de lay-out van het rapport.
Ellen Koudijs, Paul Fischer en Brigit Staatsen (RIVM) hebben commentaar gegeven op tussenrapportages en de eindrapportage.
Het hele proces vanaf de formulering van de onderzoeksvraag tot de afronding
van de eindrapportage is intensief begeleid door Cor van den Bogaard van het
Ministerie van I&M en Piet van Luijk van het Ministerie van BZK.
Tot slot had dit onderzoek nooit uitgevoerd kunnen worden zonder de medewerking van de bewoners van de onderzochte woningen.

Pagina 44 van 70

RIVM Rapport 630789006

Bijlage 1 Uitnodigingsbrief

Pagina 45 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 46 van 70

RIVM Rapport 630789006

Bijlage 2 Vragenlijst RIVM

Pagina 47 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 48 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 49 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 50 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 51 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 52 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 53 van 70

RIVM Rapport 630789006

Pagina 54 van 70

RIVM Rapport 630789006

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

Ervaren regelbaarheid

x

Ervaren geluidhinder door
het ventilatiesysteem

x

Ervaren droge lucht

x

ervaren muffe lucht

x

x

Ervaren tocht

x

Algemeen ervaren luchtkwaliteit

Aspecifieke gezondheidsklachten (4DKL- somatisatie)

x

Algemeen ervaren temperatuur

Ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13)

x

Slaapverstoring (GSK)

Binnenmilieu-specifieke
klachten (MM-040 BSI)

Bijlage 3 Overzicht van getoetste associaties

Metingen
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest gebruikte
stand overdag in de woonkamer*
Debiet (L/s) van ingeblazen lucht in de door de bewoners meest gebruikte
stand ‘s nachts in de slaapkamer*
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de hoogste ventilatie
stand (stand 3)
Debiet (L/s) afgevoerde lucht in de gehele woning in de door de bewoners
meest gebruikte ventilatie stand overdag

x
(nacht)

Geluid meest gebruikte stand overdag - woonkamer

x

Geluid meest gebruikte stand ‘s nachts - hoofdslaapkamer

x

x

x

x

x
(nacht)

x

Kenmerken
Het type ventilatiesysteem
De gevelroosters zijn zodanig geplaatst dat er een verhoogd risico is op
tocht**

x

x

x

x

x

x

x

x

x

Pagina 55 van 70

x

Aanwezigheid van gevelroosters op een hoogte lager dan 1,8 m van de
Geen zelfregelende gevelroosters aanwezig**

x
x

Geen bedieningsschakelaar aanwezig met minimaal 3 standen

x

x

x

x

x

x

Geen bypass op WTW*

x

Filters niet optisch schoon*

x

x

x

x

x

Ventilatie-unit inwendig schoon?*

x

x

x

x

x

WTW-blok niet optisch schoon*

x

x

x

x

x

x

x

x

Inblaas- en afzuigventielen in 1 ruimte (woonkamer of slaapkamer) zijn
zodanig ten opzichte van elkaar geplaatst dat onvoldoende doorspoeling

x

x

mogelijk is (‘dode hoeken’)*
Er wordt bij inblaasventielen meer lucht toegevoerd dan de maximale
capaciteit van dat ventiel*

x

x

Geen inducerende inblaasventielen aanwezig*

x

De onderlinge afstand tussen inblaasventielen is minder dan 1 m*

x

Inblaasventielen zijn op een afstand < 30 cm van plafond of wand aangebracht en niet voorzien van een schone sector*
Inblaasventielen in de woonkamer zijn ongunstig geplaatst t.a.v. tocht*

Pagina 56 van 70

Ervaren regelbaarheid

Ervaren geluidhinder door
het ventilatiesysteem

Ervaren droge lucht

ervaren muffe lucht

x

vloer**
De bedieningsschakelaar is niet logisch in gebruik

Ervaren tocht

Algemeen ervaren luchtkwaliteit

Algemeen ervaren temperatuur

Slaapverstoring (GSK)

Aspecifieke gezondheidsklachten (4DKL- somatisatie)

Ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13)

Binnenmilieu-specifieke
klachten (MM-040 BSI)

RIVM Rapport 630789006

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

Aanwezigheid van 1 of meerdere verblijfsruimten zonder ventilatievoorzieningen
Locatie van buitenluchtaanzuiging of gevelroosters nabij vervuilingsbron

x

x

* Alleen van toepassing voor balansventilatie.
** Alleen van toepassing voor natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging.

Pagina 57 van 70

Ervaren regelbaarheid

x

Geen adequate afzuigkap aanwezig in de keuken

Ervaren geluidhinder door
het ventilatiesysteem

Ervaren droge lucht

“Kortsluiting” in het ventilatiesysteem*

Inblaasventielen slaapkamer ongunstig geplaatst t.a.v. tocht*

Ervaren tocht

ervaren muffe lucht

Algemeen ervaren luchtkwaliteit

Algemeen ervaren temperatuur

Slaapverstoring (GSK)

Aspecifieke gezondheidsklachten (4DKL- somatisatie)

Ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13)

Binnenmilieu-specifieke
klachten (MM-040 BSI)

RIVM Rapport 630789006

RIVM Rapport 630789006

Bijlage 4 Overige associaties met p<0,05 of p<0,10 en gestratificeerde analyses

Ad 3.4
Ervaren tocht per type ventilatiesysteem
P-waardea

Type ventilatiesysteem
balansventilatie

mechanische afzuiging

nooit of soms (n)

136

118

Ja, vaak (elke week) (n)

11

21

a

0,06

Chi2 toets
Opleidingsniveau
laag

midden

hoog

Type ventilatiesysteem
balansventilatie

mechanische
afzuiging

balansventilatie

mechanische
afzuiging

balansventilatie

mechanische
afzuiging

nooit of
soms (n)

5

3

42

46

86

68

Ja, vaak
(elke
week) (n)

1

1

1

3

9

17

P-waardea

1,00

a

0,62

0,06

Fisher’s exact toets
Geslacht
man

vrouw
Type ventilatiesysteem

balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

nooit of soms
(n)

101

82

35

36

Ja, vaak (elke
week) (n)

5

12

6

9

P-waarde a
a

0,046

0,58

Fisher’s exact toets

Geluidhinder van het ventilatiesysteem per type ventilatiesysteem
Opleidingsniveau
laag

midden

hoog

Type ventilatiesysteem
balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

N

6

7

41

47

95

80

Gemiddelde

0,7

0,9

1,6

0,8

2,0

1,5

SD

0,8

1,6

2,5

1,9

2,5

2,3

P-waardea

0,74

a

Kruskal-Wallis toets

Pagina 58 van 70

0,03

0,10

RIVM Rapport 630789006

Ervaren temperatuur per type ventilatiesysteem
Opleidingsniveau
laag

midden

hoog

Type ventilatiesysteem
balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

1

0

8

10

9

8

Erg goed
(n)
Goed (n)

4

4

27

34

74

57

Acceptabel
(n)

1

0

9

5

13

11

Niet goed
(n)

-

-

-

-

1

9

P-waardea

1,0

a

0,42

0,04

Fisher’s exact toets

Ervaren luchtkwaliteit per type ventilatiesysteem
Leeftijdsgroep
<30 jaar

30 - <45 jaar

45 - <65 jaar

65 jaar en ouder

Type ventilatiesysteem
balansventilatie (n)

mechanische
afzuiging (n)

balansventilatie (n)

mechanische
afzuiging (n)

mechanische
afzuiging (n)

balansventilatie (n)

mechanische
afzuiging (n)

balansventilatie (n)

Erg goed (n)

-

-

2

6

4

9

1

-

Goed (n)

3

14

36

44

41

31

10

4

Acceptabel
(n)

4

2

18

16

12

5

1

1

Niet goed
(n)

1

1

8

3

6

0

-

-

Slecht (n)

-

-

1

-

-

-

-

-

P-waardea

0.050

a

0.18

0.02

1.00

Fisher’s exact toets
Open keuken
wel

niet
Type ventilatiesysteem

balansventilatie

mechanische afzuiging

balansventilatie

mechanische afzuiging

Erg goed (n)

5

12

2

3

Goed (n)

71

82

19

11

Acceptabel (n)

34

22

1

2

Niet goed (n)

11

4

4

-

Slecht (n)

1

0

-

-

P-waarde a

0.02

0.20

Pagina 59 van 70

RIVM Rapport 630789006

Ad 3.5
Binnenmilieu-specifieke klachten en WTW-blok
P-waardea

WTW-blok schoon?
ja

nee

N

91

43

Gemiddelde

0,68

0,4

SD

1,12

0,9

a

0,09

Kruskal-Wallis toets
Ooit behandeld wegens allergische aandoeningen
ja

nee
WTW-blok schoon?

ja

nee

ja

N

18

12

73

31

Gemiddelde

0,83

0,67

0,64

0,29

SD

1,15

1,23

1,12

0,74

P-waarde a

0,48

a

nee

0,09

Kruskal-Wallis toets
Hond als huisdier
ja

nee
WTW-blok schoon?

ja

nee

ja

nee

N

18

5

73

38

Gemiddelde

0,94

0,60

0,62

0,37

SD

1,30

0,89

1,08

0,91

P-waarde a

0,68

a

0,13

Kruskal-Wallis toets
Rokena
ex-roker

nooit gerookt
WTW-blok schoon?

ja

nee

ja

N

34

14

50

27

Gemiddelde

0,91

0,43

0,52

0,41

SD

1,22

0,94

1,07

0,93

P-waarde b

0,11

a

Te weinig huidige rokers om te analyseren

b

Kruskal-Wallis toets

Pagina 60 van 70

0,70

nee

RIVM Rapport 630789006

Ervaren gezondheidstoestand (VOEG-13) en basisventilatievoorzieningen
Verblijfsruimten zonder basisventilatievoorzieningen

P-waardea
0,07

ja

nee

N

72

220

Gemiddelde

1,81

2,4

SD

2,56

2,77

a

Kruskal-Wallis toets
Geslacht
man

vrouw

Verblijfsruimten zonder basisventilatievoorzieningen
ja

nee

ja

N

49

151

23

69

Gemiddelde

1,88

1,99

1,65

3,32

SD

2,63

2,41

2,44

3,28

P-waarde
a

a

0,53

nee

0,02

Kruskal-Wallis toets
Hond als huisdier
ja

nee

Verblijfsruimten zonder basisventilatievoorzieningen
ja

nee

ja

nee

N

11

43

61

177

Gemiddelde

2,45

3,47

1,69

2,15

SD

3,64

3,72

2,33

2,43

P-waarde a

0,22

a

0,17

Kruskal-Wallis toets

Pagina 61 van 70

RIVM Rapport 630789006

Legenda: hond als huisdier 0=ja, 1=nee

Legenda: weg binnen 50 meter 1=provinciale weg, 2=drukke stedelijke verbindings- / doorgaande weg, 4=geen

Pagina 62 van 70

RIVM Rapport 630789006

Ad 3.6
Ervaren tocht en ongunstig geplaatste gevelroosters bij mechanische
afzuiging
P-waardea

Gevelroosters risico op tocht
nooit of soms

nee (n)
101

ja (n)
17

14

7

Ja, vaak (elke week)
a

0,06

Chi2 toets
Opleidingsniveaua
midden

hoog

Gevelroosters risico op tocht
ja (n)

nee (n)

ja (n)

nee (n)

nooit of soms

6

40

6

57

Ja, vaak (elke week)

0

3

7

10

P-waarde b

1,0

0,04

a

te weinig personen om te analyseren in groep met laag opleidingsniveau.

b

Fisher’s exact toets

Ervaren droge lucht en afzuigkap
P-waardea

Adequate afzuigkap
nooit of soms

nee (n)
131

ja (n)
70

14

15

Ja, vaak (elke week)
a

0,10

Chi2 toets

Geluidhinder van het ventilatiesysteem (’s nachts) en luchttoevoer inblaasventielen
P-waardea

Inblaasventielen met hogere luchttoevoer
dan specificaties
ja (n)

nee (n)

Valid N

20

121

Gemiddelde

2,45

1,82

SD

2,11

2,50

a

0,07

Kruskal-Wallis toets
Opleidingsniveaua
midden

hoog

Inblaasventielen met hogere luchttoevoer dan specificaties
ja

nee

ja

N

6

33

11

nee
82

Gemiddelde

2,8

1,5

2,4

2,0

SD

2,6

2,5

1,9

2,6

P-waarde b

0,18

0,17

a

te weinig personen om te analyseren in groep met laag opleidingsniveau.

b

Kruskal-Wallis toets

Pagina 63 van 70

RIVM Rapport 630789006

Geluidhinder van het ventilatiesysteem (’s nachts) en aanwezigheid 3standenschakelaar
P-waardea

3-standenschakelaar
nee (n)
ja (n)
Valid N

13

266

Gemiddelde

2,92

1,51

SD

2,69

2,28

a

0,03

Kruskal-Wallis toets
Opleidingsniveaua
midden

hoog
3-standenschakelaar

ja

nee

ja

N

85

3

164

10

Gemiddelde

1,1

4,7

1,7

2,4

SD

2,0

4,2

2,4

2,1

P-waarde b

0,09

0,19

a

te weinig personen om te analyseren in groep met laag opleidingsniveau.

b

Kruskal-Wallis toets

Pagina 64 van 70

nee

RIVM Rapport 630789006

Legenda: opleidingsniveau groep 1=laag, 2=midden, 3=hoog

Pagina 65 van 70

RIVM Rapport 630789006

Ervaren tocht en positie inblaasventielen
P-waardea

inblaasventielen groter dan 30 cm van
wand/plafond of schone sector
nooit of soms

nee (n)
89

ja (n)
47

11

0

Ja, vaak (elke week)
a

0,02

Chi2 toets
Geslacht
man

vrouw

inblaasventielen groter dan 30 cm van wand/plafond of schone sector
nee (n)

ja (n)

nee (n)

ja (n)

nooit of soms

62

39

27

8

Ja, vaak (elke week)

5

0

6

0

P-waarde a
a

Fisher’s exact toets

Pagina 66 van 70

0,16

0,32

RIVM Rapport 630789006

Bijlage 5 Samenvatting rapportage BBA Binnenmilieu

Bron: (van Dijken & Boerstra 2011)
Aanleiding
De laatste jaren worden de meeste nieuwbouwwoningen in Nederland voorzien
van een mechanisch ventilatiesysteem (balansventilatiesystemen en systemen
met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging). In de huidige praktijk
leidt de realisatie van deze systemen vaak tot klachten bij bewoners. In opdracht van het ministerie van VROM (thans het ministerie van Infrastructuur en
Milieu) heeft BBA Binnenmilieu een onderzoek uitgevoerd naar het technisch
functioneren van beide typen ventilatiesystemen in recent opgeleverde eengezinswoningen (periode juni 2006 – januari 2008).
Onderzoeksvragen
De onderzoeksvragen waren:
 Wat zijn de meest voorkomende tekortkomingen aan het ventilatiesysteem
(t.a.v. ontwerp, uitvoering, onderhoud en gebruik) in nieuwbouwwoningen
met balansventilatie?
 Wat zijn de meest voorkomende tekortkomingen (t.a.v. ontwerp, uitvoering,
onderhoud en gebruik) aan het ventilatiesysteem in nieuwbouwwoningen
met natuurlijke toevoer en mechanische afzuiging?
Daarnaast heeft het RIVM een verkennende analyse uitgevoerd naar de relatie
tussen bewonersklachten en kwaliteitskenmerken van ventilatiesystemen. Zie
hiervoor de aparte rapportage ‘Kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen in
nieuwbouw eengezinswoningen en bewonersklachten’ van het RIVM (Jongeneel
et al., 2011). In Bijlage 9 van dit rapport is hiervan de samenvatting gegeven.
Aanpak van het onderzoek
In de periode december 2009 - juni 2010 zijn 150 woningen met balansventilatiesystemen en 149 woningen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging onderzocht. In de woningen zijn metingen verricht van prestaties van
het ventilatiesysteem (ventilatiedebieten, installatiegeluidniveau) en zijn inspecties verricht van kenmerken van het ventilatiesysteem ten aanzien van de binnenmilieuaspecten ventilatiecapaciteit, luchtkwaliteit, thermisch comfort en installatiegeluid. Hierbij is gebruik gemaakt van een checklist, waarin de kenmerken van de onderzochte woningen en hun ventilatiesystemen en de resultaten
van de metingen systematisch werden vastgelegd. Daarnaast is de bewoners
een vragenlijst voorgelegd met vragen over onder andere het gebruik en onderhoud van het ventilatiesysteem.
De onderzochte kenmerken zijn beoordeeld overeenkomstig de wettelijke eisen
uit het Bouwbesluit 2003 en vergeleken met de eisen en adviezen ten aanzien
van woningventilatie in de publicatie GIW/ISSO 2008 ‘Ontwerp- en montageadviezen - Nieuwbouw, eengezinswoningen en appartementen 2008’. Uitgangspunt
voor dit onderzoek is dat een ventilatiesysteem kwalitatief goed is als deze op
alle punten voldoet aan de eisen en adviezen uit GIW/ISSO 2008 en niet alleen
aan de wettelijke minimumeisen uit het Bouwbesluit. Dit staat los van het feit of
de individuele woningen indertijd zijn gebouwd met de eisen en adviezen van
GIW/ISSO (of andere privaatrechtelijke eisen) als uitgangspunt.

Pagina 67 van 70

RIVM Rapport 630789006

Resultaten
De belangrijkste constateringen ten aanzien van mechanische ventilatiesystemen in relatief nieuwe woningen zijn:
 Gelet op de genoemde kwaliteitsstandaarden is er vaak sprake van te weinig
luchtverversing in één of meer ruimten. Dit geldt zowel voor woningen met
balansventilatie als voor woningen met natuurlijke toevoer en mechanische
afzuiging. In circa de helft van de woningen wordt dan op ruimteniveau niet
het kwaliteitsniveau gerealiseerd dat overeenkomstig de nieuwbouwvoorschriften voor verblijfsruimten vereist is. Dit heeft enerzijds te maken met
een te geringe capaciteit van het ventilatiesysteem in zijn geheel (afhankelijk van o.a. de opbouw van luchtkanalen en de capaciteit van de overstroomvoorzieningen en de gevelroosters), anderzijds met het niet goed inregelen van het ventilatiesysteem (instellen luchthoeveelheden op ruimteniveau).
 Ventilatiesystemen maken vaak te veel herrie. Bij balansventilatiesystemen
is dit meer het geval dan bij mechanische afzuiging. Vooral in de slaapkamers is het verschil tussen deze ventilatiesystemen groot. In een ruime
meerderheid van de woningen met balansventilatie wordt niet voldaan aan
de genoemde kwaliteitsstandaarden. Deze zijn in lijn met de Bouwbesluiteisen voor installatiegeluid zoals die naar verwachting vanaf 2012 voor nieuwbouw van toepassing zullen zijn. Dit heeft o.a. te maken met het ontbreken
van (adequate) geluiddempers, de plaats waar de ventilatie-unit is gemonteerd en de opbouw van luchtkanalen.
 Incidenteel heeft een woonkamer of slaapkamer geen te openen delen (bijv.
een raam of deur) en ontbreekt dus de mogelijkheid om te spuien. In dit
soort situaties wordt in principe niet voldaan aan de Bouwbesluiteisen ten
aanzien van spuiventilatie.
 In lang niet alle ventilatie-units voor balansventilatie is een zogenaamde
bypass aanwezig op de warmteterugwinning. Een bypass is bij dit type ventilatiesysteem nodig om klachten over oververhitting in de zomer te beperken.
 Veel ventilatiesystemen zijn niet schoon. Het gaat hierbij onder andere om
vervuiling van onderdelen van de ventilatie-unit en luchttoevoerkanalen. In
luchtkanalen gaat het in veel gevallen mede om vervuiling die tijdens de
bouw is ontstaan, denk aan stukjes cement of spuitpleister. De hygiëne van
het ventilatiesysteem heeft vooral impact op de luchtkwaliteit in woningen
met balansventilatie.
 Ventilatiesystemen zijn vaak niet correct ontworpen of geïnstalleerd. Het
gaat dan bijvoorbeeld om het verloop van kanalen (voornamelijk onnodige
bochten) of inblaasventielen op onlogische plaatsen. Ook wordt vaak onvoldoende rekening gehouden met de gebruiksvriendelijkheid van het ventilatiesysteem. Denk aan de plaats van bedieningsknoppen.
 Ventilatiesystemen worden door de bewoners meestal niet goed gebruikt
(mede doordat het ventilatiesysteem veel lawaai maakt in de hoogste standen). Wat mee speelt hierbij is dat veel bewoners niet voldoende zijn geïnformeerd over de werking van het ventilatiesysteem.
 Er is sprake van onvoldoende onderhoud van ventilatiesystemen. Onderhoudscontracten ontbreken waardoor een jaarlijkse inspectie door een professionele partij achterwege blijft. Hierdoor gaan de prestaties van het ventilatiesysteem in de loop der tijd onnodig achteruit. Bij balansventilatiesystemen worden verder filters vaak niet voldoende frequent vervangen.
 Met metingen is aangetoond dat in een aanzienlijk deel van de balansventilatiesystemen ‘kortsluiting’ plaatsvindt, waardoor een deel van de gebruikte
lucht opnieuw de woning wordt ingeblazen.
Pagina 68 van 70

RIVM Rapport 630789006

Van de belangrijkste tekortkomingen is een verklaringsmodel opgesteld (zie Figuur 28 in het rapport). Hierin zijn de verwachte verbanden (expert judgement
op basis van wetenschappelijke literatuur en praktijkervaringen van de onderzoekers) tussen kenmerken van het ventilatiesysteem, prestaties en beleving
door bewoners zijn weergegeven.
Conclusies
Op basis van dit onderzoek kan geconcludeerd worden dat mechanische ventilatiesystemen in recent gebouwde Nederlandse eengezinswoningen in de praktijk
op veel essentiële punten tekortkomingen vertonen. Dit geldt zowel voor balansventilatiesystemen als voor systemen met natuurlijke luchttoevoer en mechanische afzuiging. Uit de internationale literatuur blijkt dat de geconstateerde tekortkomingen in individuele woningen kunnen leiden tot bewonersklachten.
Denk dan bijvoorbeeld aan luchtkwaliteit- en temperatuurklachten, geluidhinder
en meer algemene gezondheidsklachten. De tekortkomingen ontstaan tijdens
alle fasen van het bouwproces. Veel tekortkomingen hebben te maken met ontwerpbeslissingen of ontstaan tijdens de bouw (uitvoeringsfase). Een deel van de
tekortkomingen is gebruiks- en onderhoudsgerelateerd. De geconstateerde tekortkomingen zouden gezien de huidige stand van kennis (denk aan de richtlijnen uit de publicatie GIW/ISSO 2008) en techniek niet hoeven te bestaan.
Aanbevelingen
Om een verbetering van de situatie te realiseren is een mentaliteitsverandering
nodig bij alle partijen die betrokken zijn bij het ontwerp en de realisatie van
ventilatiesystemen in woningen. Ter verbetering van de situatie wordt onder
andere aanbevolen om:
 de (wettelijke) eisen ten aanzien van de kwaliteit van ventilatiesystemen uit
te breiden met eisen ten aanzien van installatiegeluidniveau in de woning
(wordt opgenomen in de volgende versie van het bouwbesluit) en eisen ten
aanzien van het voorkomen van oververhitting;
 het werken met (privaatrechtelijke) prestatie-eisen voor woningventilatie te
stimuleren.
 ketengerichte aanpak te implementeren in de beroepspraktijk van professionele opdrachtgevers;
 kwaliteitsbewaking tijdens het ontwerpproces te verbeteren;
 kwaliteitsverschillen van ventilatie-units inzichtelijk te maken;
 toekomstige bewoners van nieuwbouwwoningen een keuzemogelijkheid te
bieden t.a.v. woningventilatiesystemen;
 ontwerpers, en uitvoerenden in de woningbouw te professionaliseren t.a.v.
woningventilatie;
 gebruiksvriendelijke en kwalitatief hoogwaardige ventilatiesystemen te ontwikkelen;
 opleveringscontroles voor woningventilatiesystemen te hanteren;
 meer aandacht te besteden aan hygiënisch installeren en opleveren;
 periodieke controle voor ventilatiesystemen in te voeren;
 de communicatie naar bewoners te verbeteren, bijvoorbeeld over de werking
en het onderhoud van het ventilatiesysteem;
 nader onderzoek te doen, onder andere naar de kwaliteit van woningventilatiesystemen in meergezinswoningen met collectieve systemen en naar oorzaken van ‘kortsluiting’ (onbedoelde recirculatie) in balansventilatiesystemen.
Daarnaast zijn voor de belangrijkste tekortkomingen concrete ontwerprichtlijnen
opgesteld, die installateurs of adviseurs die in de praktijk betrokken zijn bij de
Pagina 69 van 70

RIVM Rapport 630789006

realisatie van ventilatiesystemen in woningen direct kunnen toepassen (zie Tabel
23 van het rapport).

Pagina 70 van 70

Kwaliteit van mechanische ventilatiesystemen in nieuwbouw eengezinswoningen en bewonersklachten
Rapport 630789006/2011
W.P. Jongeneel | R.P. Bogers | I. van Kamp

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl