Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg
Meer inzet externe deskundigen en betere focus op
afbouw

Utrecht, december 2012

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Inhoudsopgave

Voorwoord — 5
Samenvatting — 7
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 9
Aanleiding en belang — 9
Doel en vraagstellingen — 10
Onderzoeksmethode en toetsingskader — 10

2
2.1

Conclusies — 15
Vrijheidsbeperking vaak zorgvuldig afgebouwd maar minder vrijheidsbeperking
mogelijk door inzet externe deskundigen en sterkere focus op beëindiging
vrijheidsbeperking — 15
Toepassen onder strikte kwaliteitseisen moet beter — 15
Geen uitzonderlijke situaties waarbij afbouw vrijheidsbeperking niet mogelijk
was — 17
Afbouwen van de onrustband, afzonderen en separeren leidt soms tot inzet van
andere vormen van vrijheidsbeperking: kritische opstelling blijft nodig — 17

2.2
2.3
2.4

3
3.1
3.2

Handhaving — 19
Maatregelen voor de bezochte instellingen — 19
Vervolgacties inspectie — 19

4
4.1

Resultaten gehandicaptenzorg — 21
Lopende vrijheidsbeperking dikwijls niet zorgvuldig, afbouw vrijheidsbeperking vaak
wel zorgvuldig — 21
Kwaliteitseisen lopende vrijheidsbeperking — 21
Kwaliteitseisen afgebouwde vrijheidsbeperking — 24
Succesfactoren — 26
Uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking uitgevoerd kan worden — 26
Inzet psychofarmaca of andere vormen van vrijheidsbeperking in plaats van
onrustbanden, afzonderen of separeren — 27

4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

6

Resultaten psychogeriatrische zorg — 29
Lopende vrijheidsbeperking dikwijls niet zorgvuldig, afbouw vrijheidsbeperking vaak
wel zorgvuldig — 29
Kwaliteitseisen lopende vrijheidsbeperking — 29
Kwaliteitseisen afgebouwde vrijheidsbeperking — 32
Succesfactoren — 34
Uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking toegepast kan worden — 34
Inzet psychofarmaca of andere vormen van vrijheidsbeperking in plaats van
onrustbanden of afzonderen — 34
Summary — 35
Literatuur — 37

Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

Beoordelingscriteria — 39
Handhavingsplan en follow-up — 42
Bezochte zorgaanbieders en locaties — 44
Intentieverklaring Zorg voor vrijheid — 48

Pagina 3 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Voorwoord

Al vele jaren is bekend dat vrijheidsbeperking van kwetsbare ouderen en mensen
met een verstandelijke beperking de kwaliteit van hun leven ernstig aantast.
Toepassing van deze maatregelen kan bovendien leiden tot ernstige gezondheidsschade. Gelukkig zijn veel organisaties er in geslaagd om vrijheidsbeperkende
maatregelen, zoals het gebruik van de onrustband, volledig af te schaffen, ook in
uitzonderlijk complexe situaties. Bewust beleid en externe hulp waren succesfactoren. Daarom vind ik het teleurstellend dat wij in ons onderzoek nog steeds
instellingen tegenkomen die zich onvoldoende inspannen om vrijheidsbeperking af
te bouwen.
De inspectie heeft voor het vierde jaar de voortgang van het verminderen van
vrijheidsbeperkende maatregelen onderzocht. Nadat alle partijen in de langdurige
zorg in 2008 de Intentieverklaring Zorg voor Vrijheid hebben getekend, heeft de
inspectie vooral stimulerend onderzoek gedaan.
Inmiddels zijn er veel concrete resultaten geboekt en is bekend welke maatregelen
en kwaliteitseisen bijdragen aan het succesvol afbouwen. Gezien de grote risico’s
van vrijheidsbeperking voor de veiligheid van cliënten heeft de inspectie met dit
onderzoek haar handhavende taak opgepakt.
Onze conclusie is tweeledig: in veel gevallen blijkt het gelukt te zijn om vrijheidsbeperking op een verantwoorde wijze af te bouwen. Aan de andere kant moeten wij
helaas vaststellen dat zorgaanbieders en zorgverleners op belangrijke punten te
weinig actie ondernemen en dat zij niet of te laat externe deskundigen laten meekijken. Daarnaast ontbreekt het dikwijls aan een gerichte focus op het afbouwen
van vrijheidsbeperkende maatregelen.
Zorgaanbieders moeten zorgen voor een heldere visie en cultuur zodat er per cliënt
een kritische analyse is waarom vrijheidsbeperkingen worden toegepast en hoe
alternatieven zullen worden ingezet. Als de zorgverleners geen perspectief zien om
de vrijheidsbeperking af te bouwen, dan moeten zij de hulp van een externe
deskundige inroepen.
Het is voor iedereen in de zorg belangrijk dat successen zichtbaar en dus meetbaar
zijn. De aanbeveling van de inspectie uit 2010 om een landelijk systeem voor de
registratie van vrijheidsbeperking te maken, is niet uitgevoerd. Ik vind dit een
tekortkoming.
De inspectie zal de ontwikkelingen rond vrijheidsbeperking nauwlettend volgen en
de komende jaren strikt blijven toezien op het gebruik van kwaliteitseisen bij het
toepassen en afbouwen van vrijheidsbeperking.
Ik blijf rekenen op de inzet van iedereen om te werken aan een zorg zonder
vrijheidsbeperking.

Dr. J.A.A.M. (Ronnie) van Diemen-Steenvoorde
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

Pagina 5 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Samenvatting

Op 18 november 2008 ondertekenden veldpartijen in de gehandicaptenzorg,
verpleging en verzorging, samen met de Inspectie voor de Gezondheidszorg de
intentieverklaring Zorg voor vrijheid; samen naar minder vrijheidsbeperking. De
intentieverklaring stelde dat er in 2011 geen onrustbanden meer in gebruik
mochten zijn. Alleen in uitzonderlijke situaties is het mogelijk deze nog toe te
passen en als voldaan is aan strikte kwaliteitseisen. Daarnaast moest er toezicht
zijn om de veiligheid van de cliënten te waarborgen.
De inspectie toetste vanaf november 2011 tot mei 2012 bij 219 cliënten in 101
instellingen (50 in de gehandicaptenzorg en 51 in de psychogeriatrische zorg).
De volgende vraagstelling stond centraal: In hoeverre gaan zorgaanbieders en
zorgverleners in de verstandelijke gehandicaptensector en in de sector
verpleging en verzorging zorgvuldig om met het toepassen en afbouwen van
vrijheidsbeperking, zoals geformuleerd in de intentieverklaring?
Hoewel concrete cijfers ontbreken omdat er geen landelijk registratiesysteem
is, constateerde de inspectie tijdens haar bezoeken dat zorgaanbieders en
zorgverleners zich aantoonbaar inspannen om fixatie met een onrustband,
afzonderen en separeren terug te dringen.
De inspectie moet ook constateren dat het nemen van de beslissing om tot de
vrijheidsbeperkende maatregel over te gaan zorgvuldiger moet. Van de lopende
vrijheidsbeperkingen was de beslissing om tot de vrijheidsbeperking over te
gaan in ruim driekwart van de gevallen minder zorgvuldig tot onzorgvuldig.
Ook de uitvoering scoorde niet goed namelijk 26% onzorgvuldig en 56%
minder zorgvuldig. Deze score is voor een groot deel te wijten aan het niet of
onvoldoende gebruikmaken van een aantal belangrijke kwaliteitseisen zoals de
inzet van externe deskundigen, de focus op de afbouw van de vrijheidsbeperking
en een goede verslaglegging.
Uit het onderzoek komt echter ook naar voren dat het afbouwen van vrijheidsbeperkingen goed mogelijk is. De door de inspectie getoetste vrijheidsbeperkingen waren in meer dan driekwart van de gevallen op een zorgvuldige
manier afgebouwd. Iets minder dan een kwart was minder zorgvuldig en 5%
onzorgvuldig. De cliënt of zijn vertegenwoordiger vond in 88% het alternatief
beter dan de afgebouwde vrijheidsbeperking. Zorgverleners konden veel
succesfactoren aangeven voor het geslaagd en verantwoord afbouwen van een
onrustband of het afzonderen. Het betrekken van de cliënt en zijn vertegenwoordiger, een multidisciplinaire aanpak en een goede analyse van het
(probleem)gedrag van de cliënt werden vaak genoemd.
Om verdere successen te boeken moeten alle betrokkenen zich blijven inzetten.
Zorgaanbieders moeten zorgen voor een heldere visie en cultuur. Zorgverleners
moeten per cliënt kritisch analyseren welke vrijheidsbeperkingen worden toegepast en waarom, en wat het effect is op de kwaliteit van het leven. Als zorgverleners geen perspectief zien om de vrijheidsbeperking op een verantwoorde
manier af te bouwen, dan moeten zij de hulp van een externe deskundige
inroepen. De inspectie blijft toezien op het verantwoord terugdringen van vrijheidsbeperkingen.

Pagina 7 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang
Vrijheidsbeperking heeft een grote impact op de kwaliteit van leven van
kwetsbare ouderen en voor mensen met een verstandelijke beperking. Door
langdurige en onjuiste toepassing kan er grote fysieke en psychische schade
ontstaan bij de cliënt. Het aantal vrijheidsbeperkingen in de ouderenzorg en de
zorg voor mensen met een verstandelijke beperking kan worden teruggedrongen. Uit de onderzoeken: ‘Zorg voor Vrijheid‘ van de inspectie (2008), uit
wetenschappelijk onderzoek en uit verschillende programma’s zoals Zorg voor
a
Beter blijkt dat er veel mogelijk is. Het terugdringen van vrijheidsbeperking
staat dan ook hoog op de (politieke) agenda.
Bij de presentatie op 18 november 2008 van het IGZ-rapport Zorg voor Vrijheid;
terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen kan en moet ondertekenden
b
de veldpartijen in de gehandicaptenzorg, verpleging en verzorging de intentieverklaring Zorg voor vrijheid; samen naar minder vrijheidsbeperking.
De intentieverklaring moest leiden tot het volgende resultaat:
− In 2011 zijn in de verpleeghuizen, verzorgingshuizen en in de zorg voor
mensen met een verstandelijke beperking geen onrustbanden meer in
gebruik. Alleen in uitzonderlijke situaties is het mogelijk deze nog toe te
passen, als voldaan is aan strikte kwaliteitseisen en er voldoende toezicht is
om de veiligheid van de cliënten te waarborgen.
− Terugdringen en afschaffen van onrustbanden leidt niet tot inzet of toename
van gedwongen gedragsbeïnvloedende medicatie of andere vormen van
vrijheidsbeperking en vraagt daarom om intensieve monitoring.
− In 2011 zijn alle vormen van vrijheidsbeperking fors verminderd. Vrijheidsbeperking wordt uitsluitend toegepast als er voor de cliënt geen minder
ingrijpende alternatieven voorhanden zijn. Bovendien moet verantwoorde
toepassing van vrijheidsbeperking onder deze voorwaarden altijd gebonden
zijn aan strikte kwaliteitseisen.
In het rapport Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare
groepen in langdurige zorg volop gaande (IGZ, 2010) constateerde de inspectie
dat de zorgaanbieders bij de uitvoering van de zorg op het gebied van vrijheidsbeperking meestal zorgvuldig handelden. In vergelijking met 2008 stelden
medewerkers zichzelf vaker de vraag of er een alternatief was voor vrijheidsbeperking en of het verminderen of afbouwen van vrijheidsbeperking aan de
orde was. Het onderzoek richtte zich vooral op de voorwaarden om tot een
goede en verantwoorde vermindering van vrijheidsbeperking te komen. De
inspectie toetste in 2010 ook of het aantal vrijheidsbeperkingen daadwerkelijk
afnam. Door het ontbreken van een landelijk registratiesysteem was het
onmogelijk dit met cijfers aan te tonen. Ondanks de aanbeveling van de
inspectie is een landelijk registratiesysteem nog steeds niet operationeel in de
ouderenzorg en gehandicaptenzorg.

Het project dat de inspectie nu uitvoerde richtte zich op het daadwerkelijk
toetsen van cliëntsituaties.
a
b

Zie www.igz.nl en www.zorgvoorbeter.nl,.
De cliënten-, branche- en beroepsorganisaties zijn :de Chronisch Gehandicaptenraad (CG-raad), LOCZeggenschap in zorg, Platform Verstandelijk Gehandicapten (Platform VG), Nederlands Instituut voor
Psychologen–Nederlanse vereniging van pedegogen en onderwijskundigen (NIP-NVO), Nederlandse Vereniging
van Artsen Verstandelijk Gehnadicapten (NVAVG), specialisten ouderengeneeskunde (Verenso), Sting,
Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN), Actiz en Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN).
Pagina 9 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

1.2

Doel en vraagstellingen
De inspectie wil met dit onderzoek de volgende doelen bereiken:
− Zorgaanbieders en beroepsbeoefenaren gebruiken onrustbanden alleen in
uitzonderlijke situaties en onder strikte kwaliteitseisen. De inspectie besloot
om naast fixatie met een onrustband in de gehandicaptenzorg ook afzonderen
c
en separeren van cliënten te toetsen. Afzonderen en separeren komen binnen
de gehandicaptenzorg dikwijls voor en hebben een grote impact op de
kwaliteit van leven van de cliënt.
− Zorgaanbieders en beroepsbeoefenaren gebruiken bij het terugdringen en
afschaffen van onrustbanden geen gedragsbeïnvloedende medicatie of
andere vormen van vrijheidsbeperking.
− Handhavend optreden in situaties waar sprake is van onzorgvuldig handelen
en de naleving van de intentieverklaring verbeteren.
De volgende vraagstelling staat centraal:
In hoeverre gaan zorgaanbieders en zorgverleners in de verstandelijke
gehandicaptensector en in de sector verpleging en verzorging zorgvuldig om met
het toepassen en afbouwen van vrijheidsbeperking, zoals geformuleerd in de
intentieverklaring?
De volgende subvragen zijn te onderscheiden:
− In hoeverre worden onrustbanden en/of afzonderen/separeren alleen onder
strikte kwaliteitseisen toegepast?
− In hoeverre worden onrustbanden en/of afzonderen/separeren alleen in
uitzonderlijke situaties gebruikt?
− In hoeverre leidt terugdringen en afschaffen van onrustbanden en/of
afzonderen/separeren tot inzet of toename van gedwongen gedragsbeïnvloedende medicatie of andere vormen van vrijheidsbeperking?

1.3

Onderzoeksmethode en toetsingskader
Toetsingskader
Als toetsingskader werd primair de Intentieverklaring Zorg voor Vrijheid
gebruikt. De intentieverklaring is opgesteld in vrij algemene termen en moest
daarom meetbaar gemaakt worden. De inspectie gaf beroepsorganisaties in haar
rapport Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in
langdurige zorg volop gaande (IGZ, 2010) de volgende aanbeveling: ‘Stel, voor
de uitzonderlijke situaties waarbij het in 2011 nodig blijft om onrustbanden toe
te passen, kwaliteitseisen op voor het verantwoord gebruik van de onrustband
om de veiligheid van de cliënten te waarborgen.’
De beroepsorganisaties hebben dit tot op heden nog niet opgepakt. De inspectie
stelde daarom op basis van wet- en regelgeving en veldnormen kwaliteitseisen
op. Ook gebruikte de inspectie het toetsingskader zoals beschreven in het
rapport Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in
langdurige zorg volop gaande.
Kwaliteitseisen kunnen onderscheiden worden in zeven aspecten:
− Goede analyse en beeldvorming van de cliënt en redenen waarom de
vrijheidsbeperking wordt toegepast.
− Het gericht zoeken naar het minst ingrijpende alternatief voor de vrijheidsbeperking.
c

Pagina 10 van 48

Onder afzondering verstaat de inspectie het insluiten van een cliënt in een daarvoor bedoelde afzonderingsruimte. Separeren: het voor verzorging, verpleging en behandeling insluiten van een cliënt, in een speciaal
daarvoor bestemde en door de minister als separeerverblijf goedgekeurde afzonderlijke ruimte (een kale kamer
met een matras en een deken).

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

−
−
−
−
−

Duidelijke instructies hoe de vrijheidsbeperking toe te passen.
Goed gebruik van (multidisciplinaire) deskundigheid.
Een duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling.
De cliënt en/of zijn vertegenwoordiger zijn betrokken.
Goede verslaglegging in het zorgdossier.

In bijlage 1 staan de kwaliteitseisen die de inspectie hanteerde. De kwaliteitseisen zijn gebaseerd op de volgende wet- en regelgeving:
− Kwaliteitswet zorginstellingen.
− Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
− Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.
− Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen.
− Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming bij mensen met dementie of
verstandelijke handicap: contouren van een wetswijziging, brief ministerie
van VWS, 2005.
− Richtinggevend kader vrijheidsbeperkingen, brief ministerie van VWS, 2008.
De volgende veldnormen, richtlijnen en rapporten zijn gebruikt:
− Intentieverklaring Zorg voor Vrijheid van branche-, beroeps- en cliëntenorganisaties en de IGZ, 2008.
− Kwaliteitscriteria voor vrijheidsbeperking in de zorg voor mensen met een
verstandelijke beperking, 2006.
− Handreiking Verantwoord gebruik van vrijheidsbeperkende interventies in het
verpleeg- en verzorgingshuis, 2004.
− Kwaliteitskader gehandicaptenzorg met bijbehorende indicatorenset, 2008.
− Kwaliteitskader verantwoorde zorg verpleging, verzorging en thuiszorg, met
bijbehorende indicatorenset, 2007.
− Kwaliteitskader ‘Zorg voor Vrijheid’, IGZ, 2008.
− Handreikingen Meepraten en nadenken over vrijheidsbeperking, VGN, 2009.
− Circulaire Preventie van calamiteiten bij het gebruik van onrustbanden, IGZ,
15 september 2008.
− Richtlijn Probleemgedrag, NVVA, 2008.
− Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen, CBO, 2004.
− Richtlijn Omgaan met afweergedrag bij eten en drinken van bewoners met
dementie, ZonMw/LEVV, 2009.
− Model Taakomschrijving Bopz-arts in de zorg voor mensen met een
verstandelijke handicap, NVAVG, 2001.
− De Wet Bopz voor artsen: begrippen en toepassingen in verpleeg- en
verzorgingshuizen, VWS, 2002.
Onderzoeksmethode
Onderzochte zorgaanbieders
Het onderzoek vond plaats in de gehandicaptenzorg en in de psychogeriatrische
verpleeg- en verzorgingssector. Er werden tussen november 2011 en mei 2012
101 instellingen bezocht (50 in de gehandicaptenzorg en 51 in de psychogeriatrische zorg). De gegevens van drie zorgaanbieders van gehandicaptenzorg
voldeden niet aan de inclusiecriteria en zijn niet in dit rapport verwerkt. In totaal
toetste de inspectie 219 vrijheidsbeperkingen (150 lopende en 69 beëindigde).
Selectie van de bezochte zorgaanbieders en locaties
De volgende werkwijze werd gehanteerd:
1 Uit het adressenbestand van de inspectie werd een aselecte steekproef
getrokken van zorgaanbieders voor cliënten met een verstandelijke
beperking en zorgaanbieders voor psychogeriatrische cliënten.
Pagina 11 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

2

3

4

5
6

Telefonisch werd gevraagd aan de Raad van Bestuur of er binnen de
organisatie onrustbanden werden gebruikt en/of er cliënten werden
afgezonderd/gesepareerd. Ook werd gevraagd of er cliënten waren waarbij
de onrustband en/of het afzonderen/separeren sinds 1 januari 2009 is
gestopt. In totaal werden 178 zorgaanbieders gebeld. 85 zorgaanbieders
gaven aan geen onrustbaden (meer) te gebruiken en ook geen cliënten af te
zonderen of te separeren. Gevraagd werd dit schriftelijk te bevestigen.
Wanneer de Raad van Bestuur aangaf dat binnen de organisatie onrustbanden werden gebruikt en/of er cliënten werden afgezonderd/gesepareerd,
dan werd vervolgens aselect een locatie door de inspectie genoemd met de
vraag of binnen deze locatie onrustbanden werden gebruikt en/of cliënten
werden afgezonderd/gesepareerd. Ook werd gevraagd of er cliënten waren
waarbij de onrustband en/of het afzonderen/separeren sinds 1 januari 2009
was gestopt.
Indien de antwoorden op deze vragen ontkennend waren, dan werd een
volgende locatie genomen. Dit werd herhaald totdat het aantal van drie
cliënten bereikt was.
Bij zorgaanbieders met meer dan 100 cliënten, werden twee locaties bezocht.
De procedure stopte indien er minimaal 100 bezoeken konden worden
gebracht. Ook locaties waarbij maar één of twee cliënten een onrustband
gebruikten of werden afgezonderd/gesepareerd werden bezocht. Een lijst
met bezochte locaties staat in bijlage 3.

Inspectiebezoek
De inspectie toetste tijdens een bezoek aan een locatie de zorg van drie cliënten.
In principe twee cliënten die nog een onrustband hadden en/of werden
afgezonderd/gesepareerd en één waarbij de onrustband en/of het afzonderen/
separeren na 1 januari 2009 was afgebouwd. De inspecteur die een bezoek
bracht ging aan de hand van een semigestructureerde vragenlijst/checklist het
gesprek aan met het multidisciplinaire team dat bij de zorg en de behandeling
betrokken was. In ieder geval waren bij het gesprek aanwezig een specialist
ouderengeneeskunde of een arts verstandelijke gehandicaptenzorg (AVG-arts) of
de orthopedagoog/gezondheidszorg psycholoog en de eerst verantwoordelijke
begeleider (persoonlijk begeleider, eerst verantwoordelijke verzorgende). Indien
er andere disciplines betrokken waren, dan werden deze door de zorginstelling
uitgenodigd.
Ook de wilsbekwame cliënt of bij wilsonbekwaamheid diens vertegenwoordiger
d
werd uitgenodigd voor een apart gesprek. Daarnaast werd het zorgdossier van
de cliënt beoordeeld en een rondgang over de afdeling gemaakt waar de cliënt
zich bevond.
Instrumenten
Bij het opstellen van de bezoekinstrumenten werd onder andere gebruikgemaakt
van het instrument dat de inspectie gebruikt in de geestelijke gezondheidszorg
om dwangbehandelingen (artikel 38 Wet Bopz) te toetsen.
Twee bezoekinstrumenten werden ontwikkeld: één om de zorgvuldigheid te
toetsen van lopende vrijheidsbeperkingen en één voor het toetsen van
afgebouwde vrijheidsbeperkingen.
Elk bezoekinstrument bestond uit twee delen. Eén over de beslissing om tot de
vrijheidsbeperking over te gaan of te stoppen en één over de uitvoering van de
vrijheidsbeperking of de uitvoering van de alternatieven.

d

Pagina 12 van 48

Het zorgdossier is een verzamelnaam van alle cliëntgerichte documenten zoals het zorg-, behandel-, ondersteunings- of leefplan.

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Rapportage
De inspectie maakte van iedere cliënt waarbij de (afgebouwde) vrijheidsbeperkende maatregel besproken werd een rapport waarin stond in hoeverre aan
de kwaliteitseisen werd voldaan. De volgende scores konden worden gegeven:
zorgvuldig, minder zorgvuldig of onzorgvuldig. De score werd bepaald aan de
hand van een beoordelingsschema (zie bijlage 1) zodat alle inspecteurs op
dezelfde wijze scoorden. De conceptrapporten werden gestuurd naar de Raad
van Bestuur van de bezochte instelling en naar de cliënt of diens vertegenwoordiger met de vraag de rapportage te controleren op feitelijke onjuistheden.
Hierna werden de cliëntrapportages vastgesteld rekening houdend met de open/of aanmerkingen. Omwille van de privacy van de cliënten waarover de
rapportages gaan, zijn deze niet openbaar.
Aan de hand van een handhavingsschema kreeg de Raad van Bestuur van de
bezochte instelling het rapport van de cliënten en een aanvullende brief waarin
de te nemen maatregelen stonden.

Pagina 13 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

2

Conclusies

In dit hoofdstuk beschrijft de inspectie in paragraaf 2.1 het antwoord op de
centrale vraagstelling en in de paragrafen 2.2 tot en met 2.4 de antwoorden op
de deelvragen.
2.1

Vrijheidsbeperking vaak zorgvuldig afgebouwd maar minder vrijheidsbeperking mogelijk door inzet externe deskundigen en sterkere focus op
beëindiging vrijheidsbeperking
De centrale vraagstelling uit het onderzoek luidde: In hoeverre gaan zorgaanbieders en zorgverleners in de verstandelijke gehandicaptensector en in de
sector verpleging en verzorging om met het zorgvuldig toepassen en afbouwen
van vrijheidsbeperking, zoals geformuleerd in de intentieverklaring?
Op basis van haar onderzoek komt de inspectie tot het oordeel dat de normen
voortkomend uit de intentieverklaring onvoldoende worden nageleefd. Van de
lopende vrijheidsbeperkingen was de beslissing om tot de vrijheidsbeperking
over te gaan in 43% onzorgvuldig en in 35% minder zorgvuldig. Ook de uitvoering scoorde niet goed namelijk 26% onzorgvuldig en 56% minder zorgvuldig. De reden van de slechte scores heeft te maken met het niet halen van
een aantal belangrijke kwaliteitseisen zoals de inzet van externe deskundigen,
de focus op de afbouw van de vrijheidsbeperking en een goede verslaglegging.
Het afbouwen van vrijheidsbeperkingen is goed mogelijk. De door de inspectie
getoetste vrijheidsbeperkingen (onrustband, afzonderen of separeren) waren in
72% op een zorgvuldige manier afgebouwd. 24% was minder zorgvuldig en 5%
e
onzorgvuldig. De cliënt of zijn vertegenwoordiger vond in 88% het alternatief
beter dan de vrijheidsbeperking. Zorgverleners konden veel succesfactoren
aangeven voor het geslaagd en verantwoord afbouwen van een onrustband of
het afzonderen. Het betrekken van de cliënt en zijn vertegenwoordiger, een
multidisciplinaire aanpak en een goede analyse van het (probleem)gedrag van
de cliënt werden vaak genoemd.
Zorgaanbieders en zorgverleners werken hard aan het terugdringen van het
gebruik van onrustbanden, afzonderen en separeren. Veel zorgaanbieders
hebben een intern registratiesysteem op locatieniveau van de belangrijkste
vrijheidsbeperkingen. Aan de hand van dit registratiesysteem is te zien dat
intern het aantal vrijheidsbeperkingen afneemt. Er is nog geen landelijk
registratiesysteem en er ontbreken duidelijke criteria wat wel of niet
f
geregistreerd moet worden. Hierdoor was het niet mogelijk op basis van
betrouwbare cijfers te bepalen in hoeverre vrijheidsbeperkende maatregelen
landelijk afnamen. De inspectie riep herhaaldelijk branchepartijen op om een
registratiesysteem te ontwikkelen, maar kan dit niet (wettelijk) afdwingen. In
het wetsvoorstel Zorg en dwang is een dergelijk systeem verplicht gesteld.

2.2

Toepassen onder strikte kwaliteitseisen moet beter
In de Intentieverklaring Zorg voor Vrijheid staat dat het toepassen van onrustbanden en afzonderen/separeren alleen mag onder strikte kwaliteitseisen. De
inspectie constateerde dat aan een aantal van deze eisen ruim werd voldaan
zoals de inzet van multidisciplinaire deskundigheid (97%) en het overwegen van
e
f

Door afronding is percentage 101%.
De inspectie signaleert verschillen in wat wel en niet wordt geregistreerd als vrijheidsbeperking zoals (auto-)
gordel in een rolstoel, tafelblad voor rolstoel als dit nodig is voor houdingcorrectie, bedhekken als cliënt of
vertegenwoordiger toestemt en gebruik psychofarmaca.
Pagina 15 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

alternatieven voor de vrijheidsbeperking (90%). Ook de betrokkenheid van de
cliënt of cliëntvertegenwoordiger is goed te noemen. Van de cliënten of de
vertegenwoordigers kende 95% bijvoorbeeld de inhoud van het cliëntdossier en
96% de reden waarom de vrijheidsbeperking wordt toegepast.
Aan een aantal kwaliteitseisen voldeden de zorgaanbieders minder goed. Zo
hadden de meeste instellingen wel een algemene werkinstructie hoe de
vrijheidsbeperking toe te passen (87%), maar een specifieke op de cliënt
gerichte werkinstructie was niet altijd aanwezig. In de psychogeriatrische zorg
was deze er in 67%, in de gehandicaptenzorg in 91%. De inspectie vindt deze
specifieke beschrijving op cliëntniveau in het zorgdossier belangrijk gezien de
risico’s op gezondheidsschade voor de cliënt bij een niet-correcte toepassing.
Aan drie belangrijke kwaliteitseisen werd onvoldoende voldaan: de inzet van
externe deskundigen, het hebben van een schema om de vrijheidsbeperking af
te bouwen en de inhoud en kwaliteit van het cliëntendossier.
Onvoldoende inzet externe deskundige en Bopz-arts
Er werd nog weinig gebruikgemaakt van de inzet van deskundigen die geen deel
uitmaken van het eigen zorg-/behandelteam. Binnen de gehandicaptenzorg liet
48% geen second opinion uitvoeren, binnen de psychogeriatrische zorg was dit
66%. Ook als de vrijheidsbeperking al werd toegepast werd niet altijd gebruikgemaakt van kennis buiten het eigen zorg-/behandelteam (gehandicaptenzorg,
78%; psychogeriatrie, 60%). Ook miste de inspectie dikwijls een actieve
toetsende rol van de Bopz-arts bij vrijheidsbeperking op cliëntniveau. In de
gehandicaptenzorg werd de Bopz-arts in 21% betrokken en in de psychogeriatrie
35%. Het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) werd veel vaker binnen
de gehandicaptenzorg betrokken (25%) dan in de psychogeriatrische zorg (2%).
De inspectie vermoedt dat dit te maken heeft met de onbekendheid van het CCE
binnen de psychogeriatrische zorg.
Beëindigingsstrategie vrijheidsbeperking in gemiddeld 70% afwezig
In de gehandicaptenzorg had 60% en in de psychogeriatrische zorg 80% geen
beëindigingsstrategie of afbouwschema voor de vrijheidsbeperking. Als reden
van het niet hebben van een dergelijke strategie werd meestal aangegeven dat
de vrijheidsbeperking ook echt nodig was bij de cliënt gezien het gevaar op
bijvoorbeeld vallen of zelfverwondend gedrag. De inspectie kon niet beoordelen
of deze beslissing ook juist was. Wel is het opvallend dat bij de beoordeelde
afgebouwde vrijheidsbeperkingen het valgevaar aanwezig was (77% psychogeriatrie) of dat sprake was van zelfverwondend gedrag (41%). Het is dus wel
degelijk mogelijk bij cliënten met valgevaar of zelfverwondend gedrag de
vrijheidsbeperking verantwoord af te bouwen.
Zorgdossier mist vaak belangrijke informatie
Een zorgdossier is een belangrijk instrument. In het dossier staan de gemaakte
afspraken met de cliënt of diens vertegenwoordiger over de zorg en de
behandeling. Omdat het om vrijheidsbeperking gaat, vindt de inspectie het van
groot belang dat de gemaakte afspraken helder geformuleerd worden en dat het
glashelder wordt uit het zorgdossier dat aan de kwaliteitseisen is voldaan. Uit
het onderzoek kwam naar voren dat het dossier vaak belangrijke informatie
miste zoals informatie over het toetsen van de maatregel door een externe
deskundige (56%) of over welke alternatieven waren overwogen (26%).

Pagina 16 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

2.3

Geen uitzonderlijke situaties waarbij afbouw vrijheidsbeperking niet
mogelijk was
De inspectie vroeg tijdens haar bezoeken aan medewerkers van het zorg-/
behandelteam wat zij een uitzonderlijke situatie vonden en of dit ook voor de
betreffende cliënt gold. Binnen de gehandicaptenzorg werd verreweg het meeste
agressie naar zichzelf (automutilatie) of anderen genoemd. In de psychogeriatrische zorg werd als uitzonderlijke situatie dikwijls (extreem) valgevaar
genoemd.
De inspectie constateerde dat een onrustband dikwijls in een trippelrolstoel werd
gebruikt. Een trippelrolstoel is een rolstoel waarbij een cliënt met zijn benen bij
de grond kan en zich zo al trappelend kan voortbewegen. Om onderuitzakken te
voorkomen wordt dikwijls een onrustband ingezet. Medewerkers vonden deze
band een verruiming van de vrijheid en dus een uitzonderlijke situatie om de
band toch te gebruiken. Er is echter wel een alternatief voorhanden voor het
g
onderuit zakken namelijk een antislipmatje . Dit alternatief was meestal niet
bekend bij de zorgverleners.
De vraag blijft of het bovenstaande echt uitzonderlijke situaties zijn, immers
niet alle cliënten met (ernstige) agressie of ernstig probleemgedrag worden
afgezonderd en niet alle cliënten in een trippelrolstoel hebben een onrustband.
Ook blijkt uit het inspectieonderzoek dat het zorgvuldig afbouwen van de
onrustband mogelijk is bij cliënten die (ernstig) zelfverwondend gedrag
vertonen.

2.4

Afbouwen van de onrustband, afzonderen en separeren leidt soms tot
inzet van andere vormen van vrijheidsbeperking: kritische opstelling
blijft nodig
Het terugdringen en afschaffen van onrustbanden (en afzonderen/separeren)
mag volgens de intentieverklaring niet leiden tot inzet of toename van
gedwongen gedragsbeïnvloedende medicatie of andere vormen van vrijheidsbeperking.
Binnen de gehandicaptenzorg leidde het afbouwen van de vrijheidsbeperkingen
nooit tot het extra inzetten van psychofarmaca en in de psychogeriatrie in 21%
van de gevallen. Wel bleek dat binnen de gehandicaptenzorg 47% van de
cliënten al psychofarmaca gebruikte en binnen de psychogeriatrische zorg 42%.
Cliënten gebruikten dus al vaak psychofarmaca voordat de vrijheidsbeperking
werd afgebouwd. Wel is het positief dat in alle gevallen een psychosociale of een
gedragsinterventie plaatsvond voorafgaand aan de inzet van psychofarmaca.
Daarnaast kwam uit het onderzoek naar voren dat er gemiddeld in 34% niets in
de plaats kwam voor de afgebouwde vrijheidsbeperking (gehandicaptenzorg
38%, psychogeriatrische zorg 29%). Ook werd soms een laag bed ingezet
(gehandicaptenzorg 9%, psychogeriatrie 14%). In de gehandicaptenzorg werden
de volgende alternatieve vrijheidsbeperkende maatregelen ingezet: een bedbox/
tentbed (15%) en een uitluistersysteem (9%). Binnen de psychogeriatrische
zorg werd als alternatief een bedhek (26%), een belmat/sensor (20%) of een
tafelblad voor de rolstoel ingezet (11%). De inspectie vindt dat vrijheidsbeperkingen zeer kritisch bekeken moeten worden op echte noodzaak.

g

Zie Vilans-brochure 50 alternatieven voor vrijheidsbeperking.
Pagina 17 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

3

Handhaving

In dit hoofdstuk beschrijft de inspectie de handhaving die geldt voor de bezochte
instellingen (50 gehandicaptenzorg, 51 psychogeriatrie) en beschrijft de vervolgacties voor de inspectie. In bijlage 2 is het handhavingsplan opgenomen

waarin staat wanneer de inspectie welke maatregel verwachtte van de zorgaanbieder.
3.1

Maatregelen voor de bezochte instellingen
Maatregelen voor instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke
beperking
1 2 zorgaanbieders moesten een corrigerende maatregel treffen en over de
voortgang daarvan de inspectie informeren.
2 27 zorgaanbieders moesten binnen maximaal 12 weken een voortgangsrapportage aanleveren over de genomen acties om alle scores zorgvuldig te
maken. De inspectie beoordeelde deze voortgangsrapportage.
3 17 zorgaanbieders moesten een verbeterplan opstellen voor intern gebruik
over de te nemen maatregelen om alle scores zorgvuldig te maken. De
inspectie oordeelde niet over deze plannen van aanpak.
4 4 zorgaanbieders hoefden geen maatregel te nemen.
5 10 zorgaanbieders vallende onder 1 en 2 kregen een herhalingsbezoek.

Maatregelen voor instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten
1
2

3

4
5
3.2

Geen van de zorgaanbieders moest van de inspectie een onmiddellijke
corrigerende maatregel treffen.
23 zorgaanbieders moesten binnen 12 weken een voortgangsrapportage aanleveren over de genomen acties om alle scores zorgvuldig te maken. De
inspectie beoordeelde deze voortgangsrapportage.
19 zorgaanbieders moesten een verbeterplan opstellen voor intern gebruik over
de te nemen maatregelen om alle scores zorgvuldig te maken. De inspectie
oordeelde niet over deze plannen van aanpak.
9 zorgaanbieders hoefden geen maatregel te nemen.
7 zorgaanbieders vallende onder 2 kregen een herhalingsbezoek.

Vervolgacties inspectie
De inspectie zal ook de komende jaren toezien op het verantwoord terugdringen van
vrijheidsbeperkingen, vooral het gebruik van de onrustband, het afzonderen in
brede zin, het separeren en het gebruik van psychofarmaca. De inspectie controleert
of aan de strikte kwaliteitseisen waaronder het betrekken van externe deskundigheid, de focus op de afbouw van de vrijheidsbeperking en een goede verslaglegging,
is voldaan. Zolang de beroeps- en brancheorganisaties niet de kwaliteitseisen uit de
intentieverklaring operationaliseren, zal de inspectie gebruikmaken van de in dit
onderzoek gebruikte kwaliteitseisen. Om te bepalen of vrijheidsbeperkingen zijn
afgenomen zal de inspectie ook gebruikmaken van de informatie uit de interne
registraties van de zorgaanbieder.

Pagina 19 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

4

Resultaten gehandicaptenzorg

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van 50 bezoeken aan de instellingen voor
mensen met een verstandelijke beperking. In de eerste paragraaf staan de
beoordelingen van de inspecteur. Paragraaf 2 geeft de resultaten weer van de
kwaliteitseisen van de lopende vrijheidsbeperkingen en paragraaf 3 de kwaliteitseisen van de afgebouwde vrijheidsbeperkingen. In paragraaf 4 staan de succesfactoren die zorgverleners aangaven om met de vrijheidsbeperkende maatregel te
stoppen. In paragraaf 5 staan de uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking uitgevoerd kan worden volgens de zorgverleners. In de laatste paragraaf staan de alternatieven die voor de afgebouwde vrijheidsbeperkingen in de
plaats kwamen.
4.1

Lopende vrijheidsbeperking dikwijls niet zorgvuldig, afbouw
vrijheidsbeperking vaak wel zorgvuldig
h
Van de 85 getoetste vrijheidsbeperkingen (59 onrustband , 21 afzondering,
i
7 separatie) scoorde de inspectie 34% onzorgvuldig, 44% minder zorgvuldig en
in 22% zorgvuldig. Een beschrijving van de kwaliteitseisen met de bijbehorende
weging staat in bijlage 1.
Daarnaast toetste de inspectie de uitvoering, de score was in 20% zorgvuldig,
60% minder zorgvuldig en in 20% onzorgvuldig.
De beslissing om met de vrijheidsbeperking te stoppen scoorde 77% zorgvuldig
en 23% onzorgvuldig. Dit onderzocht de inspectie bij 34 cliënten (29 onrustband
in bed, 3 onrustband in stoel, 1 afzondering en 1 separatie). Van de uitvoering
was 74% zorgvuldig, 23% minder zorgvuldig en 3% onzorgvuldig.
Tabel 1
Scores inspecteur (n=aantal getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor
mensen met een verstandelijke beperking)
Zorgvuldig

Minder zorgvuldig

Onzorgvuldig

22%

44%

34%

Uitvoering vrijheidsbeperking (n=85)

20%

60%

20%

Beslissing om met vrijheidsbeperking te

77%

23%

0%

74%

23%

3%

Beslissing om tot de vrijheidsbeperking over
te gaan (n=85)

stoppen (n=34)
Uitvoering alternatieven
(n=34)

4.2

Kwaliteitseisen lopende vrijheidsbeperking
De inspectie toetste de kwaliteitseisen van een lopende vrijheidsbeperking
(onrustband, afzonderen/separeren).

h
i

Binnen de gehandicaptenzorg betrof het niet alleen fixatie met de onrustband, maar ook met een spanlaken,
enkel- en polsbanden.
Sommige cliënten hadden meerdere vrijheidsbeperkingen bijvoorbeeld afzondering in combinatie met het gebruik
van een onrustband.
Pagina 21 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Tabel 2
Kwaliteitseisen beslissing om tot vrijheidsbeperking over te gaan
(n=85 getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor mensen met een
verstandelijke beperking)
Kwaliteitseis

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

Een arts of gedragskundige neemt het besluit.

87%

84%

De besluitvorming vindt multidisciplinair plaats.

97%

81%

Een niet bij de behandeling betrokken deskundige geeft een second

52%

90%

Deze deskundige is niet werkzaam bij dezelfde zorgaanbieder.

70%

n.v.t.

De getoetste vrijheidsbeperking is opgenomen in het zorgdossier.

99%

99%

Het doel van de getoetste vrijheidsbeperking is vastgelegd in het

95%

95%

91%

91%

Alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in zorgdossier.

79%k

79%

Alternatieven zijn overwogen.

94%

74%

Er is beleid bekend bij de medewerkers over het verminderen en

77%

n.v.t.

94%

n.v.t.

96%

n.v.t.

80%

n.v.t.

80%

n.v.t.

opinion. j

zorgdossier.
Er is vastgelegd in het zorgdossier welk gedrag de cliënt vertoont als
de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt (worden) toegepast.

afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op
hoogte van de reden(en) van de toegepaste maatregel.
Er is, volgens de wilsbekwame cliënt of (wettelijk)
vertegenwoordiger, gezocht naar alternatieven voor de toegepaste
maatregel.
De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de klachtenregeling.

Uit de tabel komt naar voren dat een arts of een gedragskundige meestal het
besluit nam om tot de vrijheidsbeperking over te gaan (87%). Als het een ander
persoon betrof, werd dikwijls een manager genoemd die de beslissing nam (8%).
De besluitvorming vond in 97% van de gevallen multidisciplinair plaats. In 19%
van de gevallen was dit niet terug te vinden in het zorgdossier.
Een second opinion door een niet bij de behandeling betrokken persoon werd in
52% gegeven. Wanneer een second opinion werd gegeven dan was dat in 70%
een deskundige van buiten de eigen organisatie. Het Centrum voor Consultatie
en Expertise werd het meest ingeschakeld (66%).
Het doel van de vrijheidsbeperking was bijna altijd terug te vinden in het zorgdossier (95%). De redenen waarom de vrijheidsbeperking werd in gezet waren:
agressief gedrag naar anderen (48%), zelfverwondend gedrag (38%), weglopen/

j
k
Pagina 22 van 48

Uitleg: 52% voldoet aan de eis. Van deze 52% is het in 90% van de gevallen terug te vinden in het zorgdossier.
Betreft de laagste score te weten: uitluistersysteem.

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

dwalen (33%), vallen (20%) en plukken/smeren (11%). Zorgverleners gaven
ook dikwijls aan dat de onrustband ‘rust’ brengt bij de cliënt.
In 91% was vastgelegd in het zorgdossier welk gedrag de cliënt vertoont als de
vrijheidsbeperking niet wordt toegepast.
In 94% werd aangegeven dat er alternatieven voor de vrijheidsbeperking waren
overwogen. Als alternatief werd vaak een andere bejegening of daginvulling
aangegeven.
De meeste vrijheidsbeperkingen waren terug te vinden in het zorgdossier. Het
gebruik van een uitluistersysteem was echter in 21% van de gevallen niet in het
zorgdossier terug te vinden. Medewerkers gaven in het gesprek met de inspectie
dikwijls aan het uitluisteren geen vrijheidsbeperking te vinden en hadden het
daarom niet in het zorgdossier opgenomen.
Medewerkers wisten in 77% van de gevallen dat er binnen de organisatie beleid
was om vrijheidsbeperking terug te dringen.
Cliënten of hun vertegenwoordiger hadden in 94% kennis van de inhoud van het
zorgdossier en van de redenen waarom de vrijheidsbeperking werd toegepast
was 96% op de hoogte. Cliënten of hun vertegenwoordiger wisten in 80% dat er
een alternatief was overwogen voor de vrijheidsbeperking en 80% was op de
hoogte van het bestaan van een klachtenregeling.
Tabel 3
Kwaliteitseisen uitvoering van de getoetste vrijheidsbeperking
(n=85 getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor mensen met een
verstandelijke beperking)
Kwaliteitseis

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

De getoetste vrijheidsbeperking is opgenomen in het zorgdossier.

99%

99%

Alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in het zorgdossier.

79%

79%

Er is beleid bekend bij de medewerkers over het verminderen en

77%

n.v.t.

91%

91%

89%

n.v.t.

90%

90%

91%

91%

77%

77%

78%

46%

44%

86%

afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen.
Er is vastgelegd in het zorgdossier welk gedrag de cliënt vertoont als
de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt (worden) toegepast.
Er is een algemene werkinstructie bekend bij de medewerkers over de
toepassing van de vrijheidsbeperkende maatregel.
De toegepaste maatregel wordt ten minste twee keer per jaar
multidisciplinair geëvalueerd.
De uitvoering van de toegepaste vrijheidsbeperking is uitgewerkt in
het zorgdossier.
Er wordt over de uitvoering van de toegepaste maatregel
gerapporteerd in het zorgdossier.
Er heeft gedurende de toegepaste maatregel een toetsing plaatsgevonden door bijvoorbeeld de Bopz-arts, M&M-commissie.
Voor de cliënt is een plan van aanpak (stappenplan/beëindigingsstrategie) gericht op het afbouwen/beëindigen van de toegepaste
maatregel opgesteld.

De eerste vier kwaliteitseisen komen ook terug als kwaliteitseis bij de beslissing
om tot de vrijheidsbeperking over te gaan.
Pagina 23 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bij 89% van de zorgverleners waar de inspectie mee sprak was een algemene
werkinstructie bekend over de toepassing van de onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel.
De uitvoering van de toegepaste vrijheidsbeperking was in 91% van de gevallen
uitgewerkt in het zorgdossier.
Het tweejaarlijks multidisciplinair evalueren werd in 90% gedaan.
In 77% van de gevallen werd over de uitvoering van de maatregel gerapporteerd
in het zorgdossier. Bij afzondering en/of separatie gebeurde dit bijna altijd
(96%). Bij toepassing van de onrustband, wat meer routinematig plaatsvond,
gebeurde dit niet standaard (68% doet dit wel).
Van de zorgverleners gaf 78% aan dat er gedurende de vrijheidsbeperking een
toetsing plaatsvond: middelen- en maatregelencommissie (35%), Bopz-arts
(21%), externe deskundige (18%), anders (28%). Bij de categorie ‘anders’ werd
meestal een persoon genoemd die het toetsen van maatregelen in haar/zijn
pakket had (bijvoorbeeld een kwaliteitsfunctionaris). In 46% van de getoetste
zorgdossiers was terug te vinden dat een toetsing had plaatsgevonden.
Voor 44% van de cliënten was een plan van aanpak (stappenplan/beëindigingsstrategie) opgesteld gericht op het afbouwen/beëindigen van de toegepaste
maatregel.
4.3

Kwaliteitseisen afgebouwde vrijheidsbeperking
Tabel 4
Kwaliteitseisen besluitvorming om met vrijheidsbeperking te stoppen
(n=34 getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor mensen met een
verstandelijke beperking)
Kwaliteitseis

Het besluit om met de toegepaste maatregel te stoppen is door een

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

91%

88%

87%

87%

97%

91%

arts of gedragskundige genomen.
Er is vastgelegd in het zorgdossier of er met de wilsbekwame cliënt of
(wettelijk) vertegenwoordiger al of niet overeenstemming is om met
toegepaste maatregel te stoppen.
De besluitvorming om met de toegepaste maatregel te stoppen vond
multidisciplinair plaats.

In 91% werd het besluit om met de toegepaste maatregel te stoppen door een
arts of gedragskundige genomen.
In het zorgdossier was in 87% terug te vinden dat met de wilsbekwame cliënt of
met haar/zijn vertegenwoordiger al of niet overeenstemming is om met toegepaste maatregel te stoppen
De besluitvorming om met de vrijheidsbeperking te stoppen vond bijna altijd
multidisciplinair plaats (97%).

Pagina 24 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Tabel 5
Kwaliteitseisen uitvoering alternatieven voor de vrijheidsbeperking
(n=34 getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor mensen met een
verstandelijke beperking)
Kwaliteitseis

Voldoet aan

Vindbaar in

eis

zorgdossier

100%

100%

Voorafgaand aan de inzet van de psychofarmaca heeft een

n.v.t.;

n.v.t.

psychosociale of een gedragsinterventie plaatsgevonden.

psycho-

Er is vastgelegd in het zorgdossier welke andere maatregelen in de
plaats zijn gekomen van de getoetste vrijheidsbeperking.

farmaca werd
niet voorgeschreven als
alternatief
voor de
getoetste
vrijheidsbeperking
Psychofarmaca is langer dan drie maanden voorgeschreven en er is

n.v.t.

n.v.t.

86%

95%

100%

n.v.t.

100%

n.v.t.

41%

n.v.t.

91%

n.v.t.

100%

n.v.t.

gemotiveerd vastgelegd in het zorgdossier waarom deze langer
wordt gebruikt.
De toegepaste alternatieve maatregel wordt ten minste twee keer
per jaar multidisciplinair geëvalueerd.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de inhoud van het zorg-/behandel-/ ondersteuningsplan.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op
hoogte van de reden(en) waarom de toegepaste maatregel is
gestopt.
Volgens de wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger
wordt de toegepaste alternatieve maatregel ten minste twee keer
per jaar met hen geëvalueerd.
De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de klachtenregeling.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is
tevreden over de uitvoering van de alternatieve maatregel.

Er was altijd vastgelegd in het zorgdossier welke andere maatregelen in de
plaats waren gekomen van de getoetste vrijheidsbeperking.
Als de vrijheidsbeperkende maatregel niet werd toegepast dan vertoonde de
cliënt zelfverwondend gedrag (41%), weglopen/dwalen (32%), agressief gedrag
naar anderen (32%) en vallen (32%). Bij de categorie anders werd vaak
genoemd dat een onrustband rust geeft aan een cliënt.
Binnen de gehandicaptenzorg leidde het afbouwen van de getoetste vrijheidsbeperkingen nooit tot het inzetten van psychofarmaca. Wel blijkt uit het onderzoek dat binnen de gehandicaptenzorg 47% van de cliënten psychofarmaca
gebruikte. De psychofarmaca was dus al voorgeschreven voordat de vrijheidsbeperking werd afgebouwd.

Pagina 25 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

De toegepaste alternatieve maatregel werd bij 86% van de cliënten ten minste
twee keer per jaar multidisciplinair geëvalueerd. Dit was ook bijna altijd terug te
vinden in het zorgdossier. In 41% van de gevallen werd volgens de wilsbekwame
cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger de toegepaste alternatieve maatregel
ten minste twee keer per jaar met hen geëvalueerd.
De cliënt of diens vertegenwoordiger was goed op de hoogte van de inhoud van
het zorg-, behandel-, leefplan en van de reden waarom de toegepaste maatregel
was gestopt. Verschillende cliënten of vertegenwoordigers gaven aan dat dit van
de inspectie moest.
De klachtenregeling kende de meeste cliënten of vertegenwoordigers (91%).
Van de cliënten of haar/zijn vertegenwoordiger vond 91% het alternatief een
verbetering en 100% was tevreden over de uitvoering van de alternatieve maatregel.
4.4

Succesfactoren
De inspectie vroeg aan de zorgverleners wat volgens hen de succesfactoren
waren van de afbouw van de vrijheidsbeperkende maatregel. Deze succesfactoren waren:
- Communiceer goed met de vertegenwoordigers van de cliënt en trek samen
met hen op. Leg goed uit wat de (veilige) alternatieven zijn.
- De organisatie moet meewerken aan het terugdringen van vrijheidsbeperking.
Scholing moet mogelijk zijn. Ook moet er financiële ruimte zijn voor
bijvoorbeeld de verbouw van een kamer en de inzet van tijdelijk personeel.
- Inzet van externe deskundigheid zoals het Centrum voor Consultatie en
Expertise maar ook interne deskundigheid gebruiken. Leer van elkaars
successen.
- Een multidisciplinaire aanpak.
- Observatie cliënt. Kijk goed naar het gedrag en maak een probleemanalyse.
Gebruik hier eventueel video bij.
- Bereid de afbouw van de vrijheidsbeperking goed voor en bouw stap voor
stap af.
- Een vast team is belangrijk.
- Inzet hulpmiddelen bijvoorbeeld een laag bed of een gepolsterd bed (een bed
met een zachte beschermlaag waardoor de cliënt zich niet kan verwonden).
- Niet vastzitten aan uitgestippelde weg, maak kleine stapjes en accepteer een
tijdelijke terugslag. Maak experimenteerruimte voor alternatieven.
- Goede timing. Bouw af als de cliënt zich goed voelt.
- Documenteer het hele proces goed. Schrijf het ondersteunings-/handelingsplan concreet uit.
- Inzet van nieuw team met nieuwe visie.
- Kijk goed naar een passend dagprogramma voor de cliënt.
- Gebruik een bepaalde methode zoals de Triple c methodiek of de methode
l
Heijkoop .

4.5

Uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking uitgevoerd kan
worden
De inspectie vroeg tijdens haar bezoeken aan medewerkers van het zorg-/
behandelteam wat zij een uitzonderlijke situatie vonden en of dit ook bij de
betreffende cliënt het geval was.

l

Pagina 26 van 48

Triple-C is een behandelmodel voor mensen met een verstandelijke beperking, die daarnaast gedragsproblemen
of psychische problemen hebben. De drie C's van Triple-C staan voor Cliënt, Coach en Competentie.
De methode Heijkoop is een methodiek voor het begeleiden van (verstandelijk gehandicapte) cliënten met
ernstige probleemgedragingen. De methode gaat er in beginsel vanuit dat al het probleemgedrag van cliënten
voortkomt uit angst.

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Binnen de gehandicaptenzorg werd verreweg het meeste (heftige, soms levensbedreigende) agressie genoemd naar zichzelf (automutilatie) of anderen. Dit
gold met name bij de inzet van de onrustband. Bij het afzonderen of separeren
werd ook vaak agressie naar anderen genoemd.
Andere zaken die soms werden aangegeven waren: wanneer het gedrag van de
cliënt dusdanig is dat andere interventies, zoals afleiding door muziek, eten,
andere zithouding of andere afleidingen geen veiligheid voor de cliënt bieden;
een situatie waarbij van alles geprobeerd is, inclusief externe consultatie, en
men geen andere oplossing meer ziet.
4.6

Inzet psychofarmaca of andere vormen van vrijheidsbeperking in plaats
van onrustbanden, afzonderen of separeren
In de gehandicaptenzorg is vooral de afbouw van de onrustband in bed
beoordeeld (29 keer). Verschillende alternatieven werden ingezet. Als alternatief
werd nooit psychofarmaca ingezet. Wel moet opgemerkt worden dat binnen de
gehandicaptenzorg 47% van de cliënten psychofarmaca gebruikt. Deze komt
echter niet in de plaats van de afgebouwde vrijheidsbeperking. Meestal werd er
geen alternatief ingezet (38%), daarna een bedbox/tentbed (15%) een extra
laag bed (9%) of een uitluistersysteem (9%).

Pagina 27 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

5

Resultaten psychogeriatrische zorg

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van 51 bezoeken aan instellingen voor psychogeriatrische zorg.
In de eerste paragraaf staan de beoordelingen van de inspecteur. Paragraaf 2
geeft de resultaten weer van de kwaliteitseisen van de lopende vrijheidsbeperkingen en paragraaf 3 de kwaliteitseisen van de afgebouwde vrijheidsbeperkingen. In paragraaf 4 staan de succesfactoren die zorgverleners aangaven
om met de vrijheidsbeperkende maatregel te stoppen. In paragraaf 5 staan de
uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking uitgevoerd kan worden
volgens de zorgverleners. In de laatste paragraaf staan de alternatieven die voor
de afgebouwde vrijheidsbeperkingen in de plaats kwamen.
5.1

Lopende vrijheidsbeperking dikwijls niet zorgvuldig, afbouw
vrijheidsbeperking vaak wel zorgvuldig
De inspectie toetste of de beslissing om tot de getoetste vrijheidsbeperking over te
gaan zorgvuldig was genomen. Van de 65 getoetste vrijheidsbeperkingen (64 onrustm
band (8 bed, 56 stoel), 3 afzonderingen scoorde de inspectie, 23% zorgvuldig, 25%
minder zorgvuldig en 52% onzorgvuldig. Een beschrijving van de kwaliteitseisen met
de bijbehorende weging staat in bijlage 1.
Daarnaast toetste de inspectie de uitvoering. Hier scoorde de inspectie in 15% zorgvuldig, 52% minder zorgvuldig en in 32% onzorgvuldig.
De beslissing om met de vrijheidsbeperking te stoppen, scoorde 66% zorgvuldig en
34% minder zorgvuldig. Dit onderzocht de inspectie bij 35 cliënten (11 onrustband
in bed, 23 onrustband in stoel en 1 afzondering). Van de uitvoering was 74% zorgvuldig, 21% minder zorgvuldig en 6% onzorgvuldig.
Tabel 6
Scores inspecteur (n=aantal getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor
psychogeriatrische zorg)
Zorgvuldig

Minder zorgvuldig

Onzorgvuldig

23%

25%

52%

Uitvoering vrijheidsbeperking (n=65)

15%

52%

32%n

Beslissing om met vrijheidsbeperking te

66%

34%

0%

74%

21%

6%o

Beslissing om tot de vrijheidsbeperking over
te gaan (n=65)

stoppen (n=35)
Uitvoering alternatieven (n=35)

5.2

Kwaliteitseisen lopende vrijheidsbeperking
De inspectie toetste de kwaliteitseisen van een lopende vrijheidsbeperking
(onrustband, afzonderen).

m Door combinaties van vrijheidsbeperkingen komt aantal boven 65 uit.
n Door afronding is percentage opgeteld 99%.
o Door afronding is percentage 101%.
Pagina 29 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Tabel 7
Kwaliteitseisen beslissing om tot vrijheidsbeperking over te gaan (n=65
getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor psychogeriatrische zorg)
Kwaliteitseis

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

Een arts neemt het besluit.

100%

94%

De besluitvorming vindt multidisciplinair plaats.

97%

83%

Een niet bij de behandeling betrokken deskundige geeft een second

34%

88%

Deze deskundige is niet werkzaam bij dezelfde zorgaanbieder.

73%

n.v.t.

De getoetste vrijheidsbeperking is opgenomen in het zorgdossier.

97%

97%

Het doel van de getoetste vrijheidsbeperking is vastgelegd in het

98%

98%

95%

95%

Alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in zorgdossier.

97%p

97%

Alternatieven zijn overwogen.

86%

74%

Er is beleid bekend bij de medewerkers over het verminderen en

85%

n.v.t.

95%

n.v.t.

95%

n.v.t.

68%

n.v.t.

77%

n.v.t.

opinion.

zorgdossier.
Er is vastgelegd in het zorgdossier welk gedrag de cliënt vertoont als
de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt (worden)
toegepast.

afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op
hoogte van de reden(en) van de toegepaste maatregel.
Er is, volgens de wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger, gezocht naar alternatieven voor de toegepaste maatregel.
De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de klachtenregeling.

Uit de tabel komt naar voren dat een arts altijd het besluit nam om tot de
vrijheidsbeperking over te gaan.
De besluitvorming vond in 97% van de gevallen multidisciplinair plaats. In 17%
van de gevallen was dit niet terug te vinden in het zorgdossier.
Een second opinion door een niet bij de behandeling betrokken persoon werd in
34% gegeven. Wanneer een second opinion werd gegeven dan was dat in 73%
een deskundige van buiten de eigen organisatie. Meestal werd een psychiater
ingezet (56%). Het Centrum voor Consultatie en Expertise werd bij één cliënt
ingeschakeld.
Het doel van de vrijheidsbeperking was bijna altijd terug te vinden in het
zorgdossier (98%).
De redenen waarom de vrijheidsbeperking werd ingezet waren: vallen (83%),
agressief gedrag naar anderen (11%) en weglopen/dwalen (8%). Zorgverleners
gaven daarnaast dikwijls aan dat de onrustband rust brengt bij de cliënt.

p
Pagina 30 van 48

Betreft de laagste score te weten: bedhekken, belmat/sensor.

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

In 86% werd aangegeven dat er alternatieven voor de vrijheidsbeperking waren
overwogen. Als alternatief werd aangegeven: psychofarmaca (17%), gedragsinterventie/bieden van structuur (15%), veilig rustige omgeving (14%), tafelblad
voor rolstoel (14%), sensor/belmat (12%) en extra laag bed (8%). Bij de
categorie ‘anders’ werd dikwijls aangegeven dat de band niet gebruikt werd als
er toezicht aanwezig was.
De meeste vrijheidsbeperkingen waren terug te vinden in het zorgdossier (97%).
Medewerkers wisten in 85% van de gevallen dat er binnen de organisatie een
beleid was om vrijheidsbeperking terug te dringen.
Cliënten of hun vertegenwoordiger waren vaak op de hoogte van de inhoud van
het zorgdossier (95%) en van de redenen waarom de vrijheidsbeperking wordt
toegepast (95%). Ze wisten niet altijd (32%) of er een alternatief was overwogen voor de vrijheidsbeperking. 77% van de cliënten of hun vertegenwoordiger was op de hoogte dat er een klachtenregeling was.
Tabel 8
Kwaliteitseisen uitvoering van de getoetste vrijheidsbeperking (n=65 getoetste
vrijheidsbeperkingen in instellingen voor psychogeriatrische zorg)
Kwaliteitseis

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

De getoetste vrijheidsbeperking is opgenomen in het zorgdossier.

97%

97%

Alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in het zorgdossier.

97%

97%

Er is beleid bekend bij de medewerkers over het verminderen en

85%

N.v.t.

95%

95%

85%

n.v.t.

100%

91%

67%

67%

83%

83%

60%

42%

20%

20%

afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen.
Er is vastgelegd in het zorgdossier welk gedrag de cliënt vertoont als
de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt (worden) toegepast.
Er is een algemene werkinstructie bekend bij de medewerkers over de
toepassing van de onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel.
De toegepaste maatregel wordt ten minste twee keer per jaar
multidisciplinair geëvalueerd.
De uitvoering van de toegepaste vrijheidsbeperking is uitgewerkt in
het zorgdossier.
Er wordt over de uitvoering van de toegepaste maatregel
gerapporteerd in het zorgdossier.
Er heeft gedurende de toegepaste maatregel een toetsing plaatsgevonden door bijvoorbeeld de Bopz-arts, M&M-commissie.
Voor de cliënt is een plan van aanpak (stappenplan/beëindigingsstrategie) gericht op het afbouwen/beëindigen van de toegepaste
maatregel opgesteld.

De eerste vier kwaliteitseisen komen ook terug als kwaliteitseis bij de beslissing
om tot de vrijheidsbeperking over te gaan.
Bij 85% van de zorgverleners met wie de inspectie sprak was een algemene
werkinstructie bekend over de toepassing van de onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel.
De uitvoering van de toegepaste vrijheidsbeperking was in 67% van de gevallen
uitgewerkt in het zorgdossier. Dit betekent dat er in één derde van de gevallen

Pagina 31 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

geen cliëntspecifieke instructies waren met betrekking tot hoe de vrijheidsbeperking moest worden toegepast.
Het tweejaarlijks multidisciplinair evalueren werd altijd gedaan.
In 83% van de gevallen werd over de uitvoering van de maatregel gerapporteerd
in het zorgdossier.
Van de zorgverleners geeft 60% aan dat er gedurende de vrijheidsbeperking een
toetsing plaatsvond: middelen- en maatregelencommissie (22%), Bopz-arts
(35%), externe deskundige (2%), anders (39%). Bij de categorie ‘anders’ werd
meestal een persoon genoemd die het toetsen van maatregelen in haar/zijn
pakket had (bijvoorbeeld een kwaliteitsverpleegkundige). In 42% van de
getoetste zorgdossiers was terug te vinden dat een toetsing had plaatsgevonden.
Voor 20% van de cliënten was een plan van aanpak (stappenplan/beëindigingsstrategie) opgesteld gericht op het afbouwen/beëindigen van de toegepaste
maatregel. Als reden voor het niet hebben van een afbouwschema werd het
meeste genoemd dat de band gezien de veiligheid (valgevaar) nog echt noodzakelijk was.
5.3

Kwaliteitseisen afgebouwde vrijheidsbeperking
Tabel 9
Kwaliteitseisen besluitvorming om met vrijheidsbeperking te stoppen (n=35
getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor psychogeriatrische zorg)
Kwaliteitseis

Het besluit om met de toegepaste maatregel te stoppen is door een

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

100%

97%

77%

77%

100%

91%

arts of gedragskundige genomen.
Er is vastgelegd in het zorgdossier of er met de wilsbekwame cliënt of
(wettelijk) vertegenwoordiger al of niet overeenstemming is om met
toegepaste maatregel te stoppen.
De besluitvorming om met de toegepaste maatregel te stoppen vond
multidisciplinair plaats.

In 100% was het besluit om met de toegepaste maatregel te stoppen door een
arts of gedragskundige genomen. Dit was ook bijna altijd terug te vinden in het
zorgdossier (97%).
In het zorgdossier was in 77% terug te vinden dat met de wilsbekwame cliënt of
met haar/zijn (wettelijk) vertegenwoordiger al of niet overeenstemming was om
met toegepaste maatregel te stoppen.
De besluitvorming om met de vrijheidsbeperking te stoppen werd altijd multidisciplinair genomen. Dit was in 91% terug te vinden in het zorgdossier.
Tabel 10
Kwaliteitseisen uitvoering alternatieven voor de vrijheidsbeperking (n=35
getoetste vrijheidsbeperkingen in instellingen voor psychogeriatrische zorg)
Kwaliteitseis

Er is vastgelegd in het zorgdossier welke andere maatregelen in de
plaats zijn gekomen van de getoetste vrijheidsbeperking.
Pagina 32 van 48

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

97%

97%

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Kwaliteitseis

Voorafgaand aan de inzet van de psychofarmaca heeft een psycho-

Voldoet

Vindbaar in

aan eis

zorgdossier

100%

86%

0%q

0%

100%

97%

88%

n.v.t.

97%

n.v.t.

94%

n.v.t.

97%

n.v.t.

97%

n.v.t.

sociale of een gedragsinterventie plaatsgevonden.
Psychofarmaca is langer dan drie maanden voorgeschreven en er is
gemotiveerd vastgelegd in het zorgdossier waarom deze langer wordt
gebruikt.
De toegepaste alternatieve maatregel wordt ten minste twee keer per
jaar multidisciplinair geëvalueerd.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is op
hoogte van de reden(en) waarom de toegepaste maatregel is
gestopt.
Volgens de wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger
wordt de toegepaste alternatieve maatregel ten minste twee keer per
jaar met hen geëvalueerd.
De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is op de
hoogte van de klachtenregeling.
De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is
tevreden over de uitvoering van de alternatieve maatregel

Er was bijna altijd vastgelegd in het zorgdossier welke andere maatregelen in de
plaats kwamen van de getoetste vrijheidsbeperking (97%).
Als de vrijheidsbeperkende maatregel niet werd toegepast werd meestal als reden
aangegeven dat de cliënt dan zou vallen (77%). In 11% van de gevallen viel de
cliënt anderen lastig of vertoonde deze wegloop/dwaalgedrag. Bij de categorie
anders werd vaak genoemd dat een onrustband rust gaf aan een cliënt.
Het afbouwen van de getoetste vrijheidsbeperkingen leidde in 20% van de
gevallen tot het inzetten van psychofarmaca. Wel blijkt uit het onderzoek dat
binnen de psychogeriatrische zorg 42% van de cliënten psychofarmaca
gebruikte. De psychofarmaca was dus al vaak voorgeschreven voordat de vrijheidsbeperking werd afgebouwd. Voorafgaand aan de inzet van de psychofarmaca vond altijd een psychosociale of een gedragsinterventie plaats.
Wanneer de psychofarmaca langer dan drie maanden werd voorgeschreven
(bij twee cliënten) dan werd niet gerapporteerd in het zorgdossier waarom deze
langer dan drie maanden werd gebruikt.
De toegepaste alternatieve maatregel werd in alle gevallen ten minste twee keer
per jaar multidisciplinair geëvalueerd. Dit was ook bijna altijd terug te vinden in
het zorgdossier (97%). Volgens de cliënt of diens vertegenwoordiger vond deze
evaluatie in 94% van de gevallen plaats.
De cliënt of diens vertegenwoordiger was goed op de hoogte van de inhoud van
het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan (88%) en van de reden waarom de
maatregel was gestopt (97%). Verschillende cliënten of vertegenwoordigers
gaven aan dat dit van de inspectie moest.

q

Bij twee cliënten was psychofarmaca langer dan drie maanden voorgeschreven.
Pagina 33 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

De klachtenregeling was bij de meeste cliënten of vertegenwoordigers bekend
(97%). Van de cliënt of diens vertegenwoordiger vond 84% het alternatief een
verbetering en 97% was tevreden over de uitvoering van de alternatieve maatregel.
5.4

Succesfactoren
De inspectie vroeg aan de zorgverleners wat volgens hen de succesfactoren zijn
van de afbouw van de vrijheidsbeperkende maatregel. Deze succesfactoren
waren:
- Communiceer goed met de vertegenwoordigers van de cliënt en trek samen
met hen op. Leg goed uit wat de (veilige) alternatieven zijn.
- De organisatie moet meewerken aan het terugdringen van vrijheidsbeperking. Scholing moet mogelijk zijn. Ook moet er financiële ruimte zijn
voor bijvoorbeeld de verbouw van een kamer en de inzet van tijdelijk
personeel.
- Inzet van externe deskundigheid zoals het Centrum voor Consultatie en
r
Expertise, gunstige leefomgeving (van der Plaats) en Exbelt.
- Een multidisciplinaire aanpak.
- Observatie cliënt. Kijk goed naar het gedrag en maak een probleemanalyse.
- Inzet hulpmiddelen. Denk ook bijvoorbeeld aan de inzet van een ballendeken.
Hoewel geen succesfactor werd regelmatig aangegeven dat door lichamelijke en
geestelijke achteruitgang van cliënten (dementieëlproces) de vrijheidsbeperking
niet altijd meer nodig was.

5.5

Uitzonderlijke situaties waaronder vrijheidsbeperking toegepast kan
worden
De inspectie vroeg tijdens haar bezoeken aan medewerkers van het zorg-/
behandelteam wat zij een uitzonderlijke situatie vonden en of dit ook bij de
betreffende cliënt het geval was.
Binnen de psychogeriatrische zorg werd dikwijls het valgevaar genoemd.
Sommige cliënten met een zeer slechte stafunctie staan plotseling op uit hun
rolstoel. Continue één op één begeleiding was niet altijd mogelijk.
Een andere uitzonderlijke situatie was volgens sommige zorgverleners dat een
vrijheidsbeperking ook meer vrijheid kan betekenen. Dit was bijvoorbeeld het
geval bij een trippelrolstoel. Een trippelrolstoel is een rolstoel waarbij een cliënt
met zijn benen bij de grond kan en zich zo al trappelend kan voortbewegen. De
cliënt kan zich op deze manier binnen de afdeling of binnen de instelling
verplaatsen. Om onderuitzakken te voorkomen werd dikwijls een onrustband
ingezet. Medewerkers vonden deze band dan een verruiming van de vrijheid.

5.6

Inzet psychofarmaca of andere vormen van vrijheidsbeperking in plaats
van onrustbanden of afzonderen
In paragraaf 5.3 staat dat het afbouwen van de getoetste vrijheidsbeperkingen
in 20% van de gevallen leidde tot het inzetten van psychofarmaca. Uit het
onderzoek blijkt ook dat binnen de psychogeriatrische zorg 42% van de cliënten
psychofarmaca gebruikte. De psychofarmaca was dus al vaak voorgeschreven
voordat de vrijheidsbeperking werd afgebouwd.
In 29% van de gevallen werd geen alternatief ingezet. De vrijheidsbeperking
werd dus afgebouwd zonder dat er iets voor in de plaats kwam. Andere alternatieven die ingezet werden: bedhek (26%), belmat/sensor (20%), extra laag
bed (14%) en tafelblad voor rolstoel (11%).

r
Pagina 34 van 48

Zie www.innovatiekringdementie.nl en www.exbelt.nl

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

6

Summary

On 18 November 2008, the Health Care Inspectorate and field parties in the
residential care sector signed a Declaration of Intent whereby the use of
restrictive measures is to be discontinued in all but the most exceptional
circumstances. One firm undertaking was that the use of physical restraints such
as straps would be discontinued no later than 2011. Such devices may only be
used in extreme situations, and only where strict quality requirements are met.
The Declaration also calls for adequate supervision to ensure the safety of
patients.
Between November 2011 and May 2012, the Inspectorate conducted a study
among (representatives of) 219 patients in 101 care institutions: 50 for persons
with cognitive disabilities and 51 specializing in psychogeriatric care. The central
questions of the study were: “What progress has been made in reducing the use
of restrictive measures in accordance with the Declaration of Intent, and to what
extent can the procedures surrounding the use of such measures be deemed
satisfactory?”
Because there is no national registration system, accurate data on the use of
restrictive measures is not available. Nevertheless, the Inspectorate noted
during its visits that management and staff are making demonstrable efforts to
avoid the use of both physical restraints and other restrictions on patient
freedom, such as segregation.
However, the Inspectorate also found that the decision-making procedures
surrounding the use of restrictive measures call for greater diligence than is
currently the case. According to the criteria applied in the study, 56% of
procedures were classified as ‘imperfect’ while 26% were deemed
‘unsatisfactory’. This was largely due to the failure to observe important quality
criteria such as the use of external expertise, a focus on the gradual withdrawal
of restrictive measures in favour of alternative means of behavioural control, and
adequate reporting.
The study confirms that it is indeed possible to gradually phase out restrictive
measures in a responsible manner. The Inspectorate reviewed a number of cases
in which restrictive measures had previously been applied. The majority had
been resolved in a satisfactory manner, with restrictions on freedom replaced by
some other means of behavioural control. Fewer than 25% of these cases had
been handled in an ‘imperfect’ manner and only 5% were deemed
‘unsatisfactory’. In 88% of cases, the patient (or his/her representative)
preferred the alternative to the measures formerly in place.
Care staff were able to cite several factors which contribute to the successful
and responsible phase-out of physical restraints or segregation in favour of
alternative control methods. They include the direct involvement of the patient
and his or her representative, a multidisciplinary approach, and a thorough
analysis of the patient’s (problem) behaviour.
To build upon the improvements achieved thus far demands the ongoing effort of
all parties involved. Management must ensure that a clear policy is in place
within the institution and is observed consistently. Staff must carefully monitor
the use of restrictive measures in each individual case, the reasons for their use,
Pagina 35 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

and the effect they have on the patient’s quality of life. If staff do not see any
opportunity to discontinue the use of restrictive measures in a responsible
manner, they must call upon external expertise and advice. The Inspectorate will
continue to pursue and oversee the responsible discontinuation of restrictive
measures.

Pagina 36 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Literatuur

-

-

-

-

-

-

-

Abma, T.A. e.a. Kwaliteitscriteria voor vrijheidsbeperking in de zorg voor
mensen met een verstandelijke beperking; 2006.
Andrea M. Dielis-van Houts, Bert H.G.M. Lendemeijer, Jan P.H. Hamers. Op
zoek naar een balans tussen veiligheid, vrijheid en vrijheidsbeperking /
literatuuronderzoek naar het gebruik van vrijheidsbeperkende interventies in
de zorg voor ouderen in ziekenhuizen en verpleeghuizen; TVZ, 2011.
Commissie psychische en gedragsstoornissen. Van psychofarmacagebruik
naar psychofarmabeleid’ Richtlijnen voor een rationele aanpak in de zorg
voor mensen met een verstandelijke handicap.
Idé. brief aan bestuurders: Terugdringen vrijheidsbeperkende maatregelen;
2011.
Idé. Factsheet vrijheidsbeperking; 2012.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Risico’s bij het gebruik van de Zweedse
band in de gehandicaptenzorg; januari 2002.
Inspectie voor de gezondheidszorg. Toetsingskader onderzoek ‘Zorg voor
Vrijheid’ in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg en Verpleeghuis- en
Verzorgingshuiszorg / Terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen en
bevorderen van good practices; 2007.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Congresbundel Symposium ‘Zorg voor
Vrijheid’; 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Preventie van calamiteiten bij het
gebruik van onrustbanden; circulaire 15 september 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. ‘Zorg voor Vrijheid; terugdringen van
vrijheidsbeperking kan en moet’; november 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Toepassing van domotica in de zorg
moet zorgvuldiger; 2009.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande: duidelijke
ambities voor 2011 nodig; 2010.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Aankondigingsbrief ‘Onderzoek naar
opvolgen intentieverklaring vrijheidsbeperking’; 2011.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Kwaliteit van zorg bij langdurige
vrijheidsbeperking van mensen met een verstandelijke beperking: vooral de
dialoog ontbreekt; 2011.
Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie. Richtlijn Preventie van
valincidenten bij ouderen; 2004.
NVVA. Multidisciplinair werken aan Probleemgedrag: een multidisciplinaire
handreiking bij de NVVA-richtlijn Probleemgedrag; 2008.
NVAVG-Standaard 2. Voorschrijven van psychofarmaca bij mensen met een
verstandelijke beperking; 2007.
NVVA. Richtlijn Probleemgedrag met herziene medicatieparagraaf; 2008.
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport DVVO/JIZ-U2593492. ‘Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming bij mensen met dementie
of een verstandelijke handicap: contouren van een wetswijziging; 2005.
Staatssecretaris VWS - richtinggevend kader vrijheidsbeperkingen;
Kamerstuk DLZ-2827917D; 26-03-2008.
Task Force medicatieveiligheid care. Veilige principes in de medicatieketen;
verpleging, verzorging, thuiszorg; maart 2012.
Vilans. Ruim 50 alternatieven voor vrijheidsbeperking in de zorg; 2011.
VGN. Loes den Duik, Monica Boschman. Meepraten over beperking van je
vrijheid; 2009.
Pagina 37 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

-

Pagina 38 van 48

VGN. Rob van Hooren. Nadenken over vrijheidsbeperking van de cliënt;
2009.

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Bijlage 1

Beoordelingscriteria

Besluitvorming tot vrijheidsbeperkende maatregel over te gaan scoort
minder zorgvuldig:
− Niet alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan welk gedrag
de cliënt vertoont als de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt
(worden) toegepast.
− Er is geen schriftelijk beleid bekend bij de medewerkers met wie is
gesproken betreffende het verminderen en afbouwen van de onderzochte
vrijheidsbeperkende maatregel.
− Er is geen schriftelijk beleid bekend bij de medewerkers met wie is
gesproken betreffende het verminderen en afbouwen van het gebruik van
andere vrijheidsbeperkende maatregelen.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat een arts
of gedragskundige eindverantwoordelijk is voor de behandeling.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat een arts
of gedragskundige het besluit heeft genomen over te gaan tot de toegepaste
maatregel.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan of er met de
wilsbekwame cliënt al of niet overeenstemming is over de toegepaste maatregel.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan of er met de
(wettelijk) vertegenwoordiger al of niet overeenstemming is over de
toegepaste maatregel (indien de cliënt wilsonbekwaam is).
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat de
besluitvorming over de toegepaste maatregel multidisciplinair heeft
plaatsgevonden.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat er een
second opinion gegeven is door een niet bij de behandeling betrokken
deskundige alvorens de maatregel te starten.
− De deskundige die gevraagd is voor een second opinion is werkzaam bij
dezelfde zorgaanbieder/organisatie waar de cliënt verblijft.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan of de
adviezen van de deskundige die de second opinion heeft uitgevoerd al of niet
zijn overgenomen.
− Het doel van de toegepaste maatregel is niet vastgelegd in het zorg-/
behandel-/ondersteuningsplan.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan welke
alternatieven zijn overwogen.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op hoogte
van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op hoogte
van de reden(en) van de toegepaste maatregel.
− Er is, volgens de wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger, niet
gezocht naar alternatieven voor de toegepaste maatregel.
− De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op de hoogte
van de klachtenregeling.

Pagina 39 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Besluitvorming tot vrijheidsbeperkende maatregel over te gaan scoort
onzorgvuldig:
− De onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel is niet opgenomen in zorg/behandel-/ondersteuningsplan.
− Er is geen werkinstructie bekend bij de medewerkers over de toepassing van
de onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel.
− Een arts of gedragskundige heeft niet het besluit genomen om tot de
toegepaste maatregel over te gaan.
− De besluitvorming om tot de toegepaste maatregel over te gaan vond niet
multidisciplinair plaats.
− Er is geen second opinion gegeven door een niet bij de behandeling
betrokken deskundige alvorens de maatregel te starten.
− Er zijn geen alternatieven voor de toegepaste maatregel overwogen.
De uitvoering van vrijheidsbeperking scoort minder zorgvuldig:
− Niet alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in zorg-/behandel-/
ondersteuningsplan.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan welk gedrag
de cliënt vertoont als de vrijheidsbeperkende maatregel(en) niet wordt
(worden) toegepast.
− Er is geen schriftelijk beleid bekend bij de medewerkers met wie is
gesproken betreffende het verminderen en afbouwen van de onderzochte
vrijheidsbeperkende maatregel.
− Er is geen schriftelijk beleid bekend bij de medewerkers met wie is
gesproken betreffende het verminderen en afbouwen van het gebruik van
andere vrijheidsbeperkende maatregelen.
− De uitvoering van de toegepaste vrijheidsbeperking is niet uitgewerkt in het
zorg-/ behandel-/ondersteuningsplan.
− Er wordt over de uitvoering van de toegepaste maatregel niet gerapporteerd.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan met welke
frequentie per jaar de toegepaste maatregel multidisciplinair wordt
geëvalueerd.
− Er heeft gedurende de toegepaste maatregel geen toetsing plaatsgevonden.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat er
gedurende de toegepaste maatregel een toetsing heeft plaatsgevonden.
− Voor deze cliënt is geen plan van aanpak (stappenplan/ beëindigingstrategie)
gericht op het afbouwen/beëindigen van de toegepaste maatregel opgesteld.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan of er een
plan van aanpak (stappenplan/beëindigingstrategie) gericht op het afbouwen
van de toegepaste maatregel is opgesteld.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op hoogte
van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
De uitvoering van vrijheidsbeperking scoort onzorgvuldig:
− De onderzochte vrijheidsbeperking is niet opgenomen in zorg-/ behandel-/
ondersteuningsplan.
− Er is geen werkinstructie bekend bij de medewerkers over de toepassing van
de onderzochte vrijheidsbeperkende maatregel.
− Er is geen werkinstructie bekend bij de medewerkers met wie is gesproken
betreffende het toepassen van andere vrijheidsbeperkende maatregelen.
− De toegepaste maatregel wordt minder dan twee keer per jaar multidisciplinair geëvalueerd.

Pagina 40 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Besluitvorming om vrijheidsbeperkende maatregel te stoppen scoort
minder zorgvuldig:
−
−
−
−

−

Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat een arts
of een gedragskundige eindverantwoordelijk is voor de behandeling.
Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan wie het
besluit heeft genomen om met de maatregel te stoppen.
Niet alle vrijheidsbeperkingen zijn opgenomen in zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan of er met de
wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger al of niet overeenstemming is om met toegepaste maatregel te stoppen.
Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat de
besluitvorming om met de toegepaste maatregel te stoppen multidisciplinair
heeft plaatsgevonden.

Besluitvorming om vrijheidsbeperkende maatregel te stoppen scoort
onzorgvuldig:
− Het besluit om met de toegepaste maatregel te stoppen is niet door een arts
of gedragskundige genomen.
− De besluitvorming om met de toegepaste maatregel te stoppen vond niet
multidisciplinair plaats.
De uitvoering van alternatieven voor de vrijheidsbeperking scoort minder
zorgvuldig:
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan welke
vrijheidsbeperkingen in de plaats zijn gekomen van de toegepaste maatregel.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan dat voorafgaand aan de inzet van de psychofarmaca een psychosociale- of gedragsinterventie heeft plaatsgevonden.
− Er is niet vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan met welke
frequentie de toegepaste maatregel is geëvalueerd.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op hoogte
van de inhoud van het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan.
− De wilsbekwame cliënt of (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op de hoogte
van de klachtenregeling.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet op hoogte
van de reden(en) waarom de toegepaste maatregel is gestopt.
− Volgens de wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger wordt de
toegepaste alternatieve maatregel minder dan twee keer per jaar met hen
geëvalueerd.
− De wilsbekwame cliënt of de (wettelijk) vertegenwoordiger is niet altijd
tevreden over de uitvoering van de alternatieve maatregel.
De uitvoering van alternatieven voor de vrijheidsbeperking scoort
onzorgvuldig:
− Voorafgaand aan de inzet van de psychofarmaca heeft geen psychosociale- of
gedragsinterventie plaatsgevonden.
− Psychofarmaca is langer dan drie maanden voorgeschreven en er is niet
gemotiveerd vastgelegd in het zorg-/behandel-/ondersteuningsplan waarom
deze langer wordt gebruikt.
− De toegepaste alternatieve maatregel wordt minder dan twee keer per jaar
multidisciplinair geëvalueerd.

Pagina 41 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bijlage 2

Handhavingsplan en follow-up

De inspectie toetste tijdens een bezoek de zorg van maximaal drie cliënten.
In principe twee die nog een onrustband hebben en/of worden afgezonderd/
gesepareerd en bij één bij wie de onrustband en/of het afzonderen/separeren na
1 januari 2009 was afgebouwd. Per cliënt werd de beslissing om tot de vrijheidsbeperking over te gaan (of te stoppen) en de uitvoering getoetst. Er zijn dus
maximaal zes beoordelingen per zorgaanbieder.
Na elk inspectiebezoek gaf de inspecteur een totaaloordeel over de getoetste
cliëntsituaties.
De volgende categorieën werden gebruikt: zorgvuldig, minder zorgvuldig,
onzorgvuldig.
De volgende acties konden worden uitgevoerd.
Bij alleen beoordelingen zorgvuldig
Geen actie van de zorgaanbieder en inspectie.
Bij beoordelingen minder zorgvuldig
Bij beoordelingen minder zorgvuldig en geen beoordelingen onzorgvuldig wordt
geen vervolgactie ondernomen. De inspecteur verwacht dat de zorgaanbieder
een intern plan maakt om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. De zorgaanbieder hoeft de inspectie niet te informeren over het intern plan van aanpak
en de doorgevoerde verbeteringen. De voortgang en de (verdere) verbetering
van de zorg is een gespreksonderwerp bij het eerstvolgende bezoek.
Bij 1 of 2 beoordelingen onzorgvuldig.
De inspecteur vraagt binnen drie maanden een overzicht met resultaten of een
voortgangsoverzicht van doorgevoerde verbeteringen. Dit wordt beoordeeld door
de inspectie. Indien nodig volgt een herhalingsbezoek om resultaten te
beoordelen.
Bij 3 of meer beoordelingen onzorgvuldig
Het toezicht wordt geïntensiveerd door een gesprek met de Raad van Bestuur en
voortgangsrapportage.
De inspecteur vraagt binnen drie maanden een overzicht met resultaten- of
voortgangsoverzicht van doorgevoerde verbeteringen. Dit wordt beoordeeld door
de inspectie. Na ontvangst van de resultaten van de verbeteracties volgt binnen
drie maanden mogelijk een (onaangekondigd) herhalingsbezoek. Wanneer de
inspecteur bij het herhalingsbezoek onzorgvuldig scoort dan wordt de procedure
verscherpt toezicht opgestart.
Verscherpt toezicht
Bij het voornemen tot het instellen van verscherpt toezicht betrekt de accounthouder na regionaal overleg, de projectleider, een jurist en de programmaleider.
Zij stellen een advies voor de hoofdinspecteur op.
Dit betreft de volgende situaties:
1 Bij een herhalingsbezoek wordt de score onzorgvuldig gegeven. Duidelijk is
dat de Raad van bestuur niet bij machte is verbeteringen aan te brengen.
2 Een overzicht met resultaten- of voortgangsoverzicht van doorgevoerde
verbeteringen blijft uit.

Pagina 42 van 48

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Rapportage van de bezoeken
De Raad van Bestuur van de zorgaanbieder ontvangt een rapportbrief met
bevindingen van het bezoek. Per onderzochte cliëntsituatie worden de bevindingen weergegeven. De bevindingen per cliënt worden om privacyredenen niet
openbaar gemaakt.

Pagina 43 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bijlage 3

Bezochte zorgaanbieders en locaties

Gehandicaptenzorg
Zorgaanbieder

Instelling/Locatie

Plaats

Amarant

RVE 2

Rijsbergen

Amarant

RVE 6

Tilburg

Ambiq

Ambiq Orthopedagogisch Centrum

Hengelo

Nieuwenoord (twee bezoeken aan

Baarn

Amerpoort

verschillende huizen)

Pagina 44 van 48

ASVZ

Merwebolder

Sliedrecht

Cello

Groote Cingels

Vught

Cello

Haerendaal

Haaren

Daelzicht

Koningserf 4 & 12

Koningslust

Daelzicht

Huybheide 5-7-8

Koningslust

Diomage

Keizersbosch

Gemert

Ipse de Bruggen

Ipse de Bruggen

Zwammerdam

Ipse de Bruggen

Waddinxveen

Waddinxveen

JP vd Bent

Boerderij Kleurrijk

Oudemirdum

JP vd Bent

It Lijsket

Oentsjkerk

Kempenhaeghe

Bongerd

Sterksel

Kempenhaeghe

Hofpad

Leende

Kentalis

Kentalis

St. Michielsgestel

Kentalis

De Weerklank

Amsterdam

Koninklijke Visio

De Blauwe Kamer

Breda

Koninklijke Visio

De Brink

Vries

Koraal Groep

De La Salle

Boxtel

Koraal Groep

Op de Bies

Landgraaf

Maeykehiem

De Bouwen 23

Sint Nicolaasga

Maeykehiem

De Bouwen 30,31,32

Sint Nicolaasga

Ons Tweede Thuis

De Ring

Hoofddorp

Ons Tweede Thuis

Sluis-Zicht

Nes aan de Amstel

ORO

Rijtven locatie De Bussel

Deurne

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Zorgaanbieder

Instelling/Locatie

Plaats

ORO

Rijtven locatie De Vennen

Deurne

Philadelphia Zorg

De Oester

Emmeloord

Philadelphia Zorg

‘t Mariëndal

Angerlo

Kadijkerkoog (twee bezoeken aan

Purmerend

Prinsenstichting

verschillende afdelingen)
Promens Care

Kinderdagcentrum Klulekoare

Hoogeveen

Radar

Logeerhuis Ravensbos

Valkenburg

Radar

Knoevelhöfke

Landgraaf

Raphaëlstichting

Breidablick

Middenbeemster

Raphaëlstichting

Scorlewald

Schoorl

‘s Heeren Loo

Molenkamp 20

Ermelo

‘s Heeren Loo

Nieuwstraat 1

Wekerom

SDW

Dagcentrum de Plataan

Roosendaal

Syndion

DAC Gorcum

Gorinchem

Syndion

Logeerhuis Werkendam

Werkendam

Talant

De Velden

Drachten

Talant

De Wissel

Beetsterzwaag

Trajectum

Groot Hungerink

Eefde

Trajectum

Hoeve Boschoord

Boschoord

‘t Bouwhuis Amelinklaan (twee bezoeken

Enschede

Twentse Zorgcentra, De

aan verschillende huisnummers)
Vier jaargetijden

De vier jaargetijden

Middelie

Zideris

Laar 2

Rhenen

Pagina 45 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Verpleeg- en verzorgingshuizen
Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Alerimus

Zorgcentrum De Buitensluis

Numansdorp

Argos Zorggroep

Verpleeghuis DrieMaasStede

Schiedam

Argos Zorggroep

Zorgcentrum Hooge-Werf

Portugaal

AriënsZorgpalet

De Eschpoort, verpleeg- en verzorgingshuis

Enschede

AriënsZorgpalet

Roombeek, verpleeg- en verzorgingshuis

Enschede

BerneZorg

Verpleeghuis Cunera

Heeswijk

Beweging 3.0

Verpleeghuis De Lichtenberg

Amersfoort

Beweging 3.0

Psychogeriatrisch zorgcentrum Lisidunahof

Leusden

Blije Borgh

Zorgorganisatie De Blije Borgh

Hendrik ido
Ambacht

Carintreggeland

Verpleeghuis De Botterhof

Wierden

Carintreggeland

Verpleeghuis De Schutse

Rijssen

Elisabeth Sint

Sint Elisabeth, verpleeg- en verzorgingshuis

Roosendaal

Franciscus, Sint

Zorgcentrum Sint Franciscus

Gilze

IJsselheem

Myosotis, verpleeghuis

Kampen

Verpleeg- en reactiveringscentrum De

Zwolle

IJsselheem

Weezenlanden

Pagina 46 van 48

Innoforte

Zorgcentrum H.A. LorentZhuis

Velp

Innoforte

’t Jagthuis, verpleeghuis

Velp

Interzorg

De Slingeborch, verzorgingshuis

Assen

Libertas

Woonzorgcentrum Lorentzhof

Leiden

Libertas

Woonzorgcentrum Robijnhof

Leiden

Magentazorg

Verpleeghuis Lauwershof

Alkmaar

Magentazorg

Verpleeghuis Zuyder Waert

Heerhugowaard

Interzorg Noord Nederland

De Slingeborgh, verpleeg- en verzorginshuis

Assen

Interzorg Noord Nederland

Verpleeghuis Nieuw Graswijk

Assen

Pantein

Maartenshof, verpleeg- en verzorgingshuis

Cuijck

Pantein

Nobertushof, verpleeg- en verzorgingshuis

Gennep

Pieter van Foreest

Woonzorgcentrum Stefanna

Delft

Pieter van Foreest

Verpleeghuis De Bieslandhof

Delft

Saffier Residentiegroep

Verpleeghuis Preva Monteverdi

Zoetermeer

Extra inspanning noodzakelijk voor terugdringen vrijheidsbeperking in langdurige zorg; meer inzet externe
deskundigen en betere focus op afbouw | december 2012

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Saffier Residentiegroep

Verpleeghuis De Lozerhof

Den Haag

Sevagram

Verpleeghuis Molenpark

Heerlen

Sevagram

Zorgcentrum Langendael

Vaals

SwinhoveGroep

Verpleeghuis Swinhove

Zwijndrecht

Talma Borgh

Woon-zorgcentrum Talma Borgh

Apeldoorn

Thebe

Woonzorgcentrum Thebe-Elisabeth

Goirle

Thebe

Verpleeghuis Lucia

Breda

Valkenhof

Taxandria, verpleeghuis

Valkenswaard

Viva! Zorggroep

Verpleeghuis Heemswijk

Heemskerk

Vivium Zorggroep

Verpleeghuis De Stichtse Hof

Laren (NH)

Vivium Zorggroep

Verpleeghuis Hogewey

Weesp

Waalboog, De

Joachim en Anna, verpleeghuis

Nijmegen

Warande

Woon-zorgcentrum Heerewegen

Zeist

Zellingen

Verpleeghuis Rijckehove

Capelle aan den
IJssel

Zorggroep

Verpleeghuis D'n Horstgraaf

Venlo

Zorggroep

Woonzorgcentrum Bosscherhof

Herkenbosch

Zorggroep Groningen

Innersdijk, verpleeghuis

Ten Boer

Zorggroep Maas en Waal

Waelwick, verpleeghuis

Ewijk

Zorggroep Oude en Nieuwe Land

Klein Schalig Wonen Nieuw Clarenberg

Vollenhove

Zorgplein Maaswaarden

Verpleeghuis Wijkestein

Wijk en Aalburg

Zorgverlening van de Gereformeerde

Kleinschalig Wonen Hebron

Nieuwerkerk

Zorgcentrum Eben-Haëzer

Middelburg

Gemeenten van Zeeland
Zorgverlening van de Gereformeerde
Gemeenten van Zeeland

Pagina 47 van 48

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Intentieverklaring Zorg voor vrijheid

IGZ 12-62

Bijlage 4

Pagina 48 van 48