Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

27 830

Materieelprojecten

Nr. 308

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 1 juli 2020
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 7 mei 2020 inzake
het project «Vervanging hulpvaartuigen CZSK» (Kamerstuk 27 830,
nr. 305).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 22 juni
2020. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Aukje de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-27830-308
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

1

1.
Zijn besluiten die de komende periode nog (al dan niet) worden
genomen over het wijzigen van de omvang van de vloot nog
mogelijk van invloed om de te verwerven (aantallen) ondersteuningsvaartuigen? Zo ja, heeft u zicht op welke besluiten dit
mogelijk betreft?
Nee, het aantal te verwerven hulpvaartuigen wordt bepaald in de
onderzoeksfase (B-fase) aan de hand van de taken die moeten worden
verricht, de mogelijkheden om deze over de vaartuigen te verdelen en het
beschikbare budget.
2.
Is het mogelijk de aanschaf van de hulpvaartuigen te versnellen,
om zo te zorgen dat de maritieme industrie in de post-Corona
recessie werkgelegenheid kan blijven bieden?
12.
Bent u bereid, in het licht van de coronacrisis, dit project te
versnellen en nationaal aan te besteden? Zo nee, waarom niet?
20.
Wat is uw houding ministerie ten aanzien van de aandrang van de
branche organisatie Netherlands Maritime Technology om een
versneld aanbestedingstraject voor de tien schepen te hanteren?
Bent u akkoord met dit verzoek? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom
niet?
50.
Bent u bereid, mede in het licht van de Defensie Industrie
Strategie, het regeerakkoord en de corona crisis, een beroep te
doen op artikel 346 VWEU, over te gaan tot nationale aanbesteding en hierover zo snel mogelijk, al in de A-fase, uitsluitsel te
geven? Zo nee, waarom niet?
Defensie onderzoekt in de onderzoeksfase (B-fase) op welke wijze de
vervanging van de hulpvaartuigen CSZK doelmatig en doeltreffend kan
worden uitgevoerd. Bij de projecten «Vervanging M-fregatten» en
«Verwerving Combat Support Ship» is wel reeds in de A-fase de verwervingsstrategie bepaald. Dit is toegelicht in de A-brieven en de beantwoording van vragen daarover (Kamerstukken 27 830, nrs. 212, 224, 245
en 249 van 3 mei en 8 juni 2018). Bij beide genoemde projecten had
Defensie door de voorbereiding op de huidige kabinetsperiode en de
nieuwe Defensienota van maart 2018 meerdere materieelprojecten al
langere tijd in beschouwing gehad. Daardoor was in de A-fase voor deze
projecten bij uitzondering al voldoende informatie beschikbaar om de
verwervingsstrategie te kunnen bepalen. Bij het project «Vervanging
hulpvaartuigen CZSK» is daarvoor nog niet voldoende informatie
beschikbaar.
In lijn met het Regeerakkoord en de Defensienota interpreteert Defensie,
met inachtneming van de (aanbestedings)regelgeving, artikel 346 VWEU
ruimhartig. Indien artikel 346 VWEU kan worden toegepast behoort de
gunning van opdrachten zonder (Europese) concurrentiestelling tot de
mogelijkheden, maar dat is wellicht ook mogelijk met toepassing van de
AW2012 of de ADV. Een beroep op artikel 346 VWEU vraagt een gedegen
onderbouwing, gekoppeld aan het wezenlijk veiligheidsbelang en de
vraag waarom de procedures en specifieke bepalingen van de ADV niet
voldoende waarborgen bieden om de wezenlijke veiligheidsbelangen te
beschermen. De B-fase zal duidelijk maken in hoeverre toepassing van de
verschillende bepalingen van beide genoemde wetten, dan wel een
beroep op artikel 346 VWEU opportuun zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

2

Zoals uiteengezet in de brief van 15 mei jl. (Kamerstukken 35 300 X en
25 295, nr. 64) bekijkt Defensie de mogelijkheid om investeringen te
versnellen. De doelmatigheid van investeringen is daarbij een belangrijke
randvoorwaarde. De investeringsplanning is op een zorgvuldige wijze tot
stand gekomen waarbij de verwachte levensduur van de te vervangen
systemen een rol speelt. Zoals vermeld in het antwoord op vraag 13 loopt
het einde van de levensduur van de te vervangen schepen uiteen van
2024 tot 2034. Tegen die achtergrond ligt het niet voor de hand de
vervanging van deze schepen te versnellen.
3.
Is het mogelijk de Gouden Driehoek bij het project te betrekken?
Zo ja, in welke fase van het project zou dit kunnen?
55.
Bent u bereid de Gouden Driehoek te betrekken bij het (gedeeltelijk) emissievrij maken van de hulpvaartuigen? Hebt u kennis
genomen van de berichtgeving dat Nederlandse scheepsbouwers
en toeleveranciers klaar staan, samen met de kennisinstellingen,
om Defensie te adviseren en haar duurzame en innovatieve
technologie te implementeren?
Op het gebied van onderzoek om de hulpvaartuigen (gedeeltelijk)
emissievrij te maken, wordt nationaal al samengewerkt. In de A-fase zijn
de industrie en MARIN reeds betrokken geweest. In de B-fase zal deze
betrokkenheid nog worden vergroot. Verder participeert Defensie in het
consortium Green Maritime Methanol, een groot samenwerkingsverband
met diverse kennisinstellingen en industriële partners, met als doel om
het gebruik van (groene) methanol als scheepsbrandstof te onderzoeken.
Methanol is één van de potentiële alternatieve energiedragers voor de
hulpvaartuigen.
Defensie is medeondertekenaar van de «Green Deal voor de Zeevaart,
Binnenvaart en Havens» (Kamerstukken 33 043 en 31 409, nr. 102 van
11 juni 2019). Daarin is afgesproken dat Defensie in nauwe samenwerking
met de Rijksrederij ernaar streeft het launching customership te intensiveren om daarmee de klimaatdoelstellingen te ondersteunen en de
logistieke footprint van de vloot te verminderen. Verder is daarin
afgesproken dat Defensie per materieelproject zal bezien in hoeverre
launching customership aan de orde kan zijn.
De vervanging van de hulpvaartuigen biedt wellicht een mogelijkheid om
het launching customership te concretiseren. Uit de B-fase zal blijken of
het voor Defensie technisch en financieel haalbaar is om deze vaartuigen
(gedeeltelijk) emissievrij te maken en daarmee als launching customer op
te treden. Zie ook het antwoord op de vragen 9 en 11.
4.
Welke landen in Europa zijn het komende decennium nog meer
van plan hulpvaartuigen aan te schaffen?
5.
Is het mogelijk om bij de ontwikkeling van de hulpvaartuigen
samen te werken met werven in Duitsland en Zweden?
33.
Wordt er in internationaal verband gekeken of het aanschaffen
van deze vaartuigen gezamenlijk kan met een bondgenoot, om
zodoende schaalvoordelen te behalen?
48.
Bent u voornemens internationale samenwerking te zoeken bij de
aanbesteding van (een of meerdere) hulpvaartuigen? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, met welke landen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

3

Zoals uiteengezet in de A-brief wordt in de B-fase de verwervingsstrategie
bepaald. De mogelijkheden voor nationale en internationale samenwerking, zoals met buitenlandse werven, komen hierbij aan bod. Op dit
moment is er geen belangstelling bekend voor internationale samenwerking bij dit project. Met Duitsland, België, Noorwegen en Zweden is in
bilateraal overleg over dit project gesproken, maar daar bleek geen
behoefte aan samenwerking bij de aanschaf van deze vaartuigen.
Mochten zich tijdens de B-fase kansen voordoen met deze of andere
landen, dan zal samenwerking alsnog worden overwogen. Zie ook het
antwoord op vraag 32.
5.
Is het mogelijk om bij de ontwikkeling van de hulpvaartuigen
samen te werken met werven in Duitsland en Zweden?
Zie het antwoord op vraag 4.
6.
Welke landen binnen de Europese Unie,die beschikken over een
zelfscheppende maritieme industrie, kopen alle of de meeste van
hun hulpvaartuigen bij werven in eigen land?
Defensie heeft geen volledig beeld van de aankopen van hulpvaartuigen
van andere landen. Veelal worden vaartuigen met geringe omvang en
complexiteit in landen met een zelfscheppende maritieme industrie
verworven bij werven in eigen land. Er zijn echter ook andere
voorbeelden. Zo heeft Zweden in 2014 samen met Nederland sleepboten
gekocht bij Damen. Ook het commerciële bedrijf dat voor de Britse marine
de sleepboten verzorgt, heeft in 2016 sleepboten bij Damen besteld.
7.
Hoe verhoudt zich de passage «Nederland heeft van oudsher een
stabiele basis in het maritieme domein met toonaangevende
kennisinstellingen en bedrijven» onder het kopje «waarin moet
Nederland groot zijn?» op pagina 2 van de Defensie Industriestrategie tot de manier waarop de voorgenomen aanschaf van tien
hulpvaartuigen vorm krijgt?
8.
Hoe verhoudt zich de passage «Nederland heeft in het maritieme
domein state-of-the-art bedrijven met toonaangevende technologische en industriële capaciteiten, zoals Damen Schelde Naval
Shipbuilding en het kennisinstituut Marin. Nederland heeft
daarnaast op maritiem gebied een infrastructuur van fundamenteel, toegepast onderzoek, ontwikkeling en bouw tot de
sloop van schepen.» op pagina 11 van de Defensie Industriestrategie tot de manier waarop de voorgenomen aanschaf van tien
hulpvaartuigen vorm krijgt?
Zoals uiteengezet in de DIS streeft Defensie naar het beste product voor
de beste prijs, met een zo groot mogelijke betrokkenheid van het
Nederlandse bedrijfsleven. De verwervingsstrategie wordt in de B-fase
bepaald. Voor het bepalen van de verwervingsstrategie is een groot aantal
elementen van belang. Het gaat bijvoorbeeld om de voordelen van
nationale en internationale samenwerking, de benutting van de nationale
kennisinfrastructuur, de inschakeling van Nederlandse defensiebedrijven,
overige nationale belangen en de Europese regelgeving. Er worden geen
bijzondere militaire eisen aan de hulpvaartuigen gesteld. Daarom is het
uitgangspunt in dit geval «Commercial-off-the-Shelf, tenzij» met vrijwel
uitsluitend civiele bouwstandaarden en slechts militaire toevoegingen
daar waar onvermijdelijk. Een ontwikkeltraject is alleen nodig voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

4

(gedeeltelijk) emissievrij maken van de hulpvaartuigen, indien uit de
B-fase blijkt dat het technisch en financieel haalbaar is om dit in het
project mee te nemen.
9.
Waarom houdt u de mogelijkheid open dat het emissiearm maken
van de vaartuigen niet doorgaat?
11.
Waarom doet u een beroep op de rijksbrede middelen om het
emissiearm maken van de vaartuigen te bekostigen? Waarom
wordt dat niet uit de Defensiebegroting betaald?
In de Defensie Energie en Omgeving Strategie van 27 september 2019
(DEOS, Kamerstuk 33 763, nr. 152) is ingegaan op financiële aspecten van
de defensievoornemens op energiegebied. In de periode 2019–2022 heeft
Defensie incidenteel in totaal 2,5 miljoen euro gereserveerd voor een
aantal projecten. Zoals vermeld in de DEOS zijn extra investeringen
mogelijk als met een sluitende business case wordt aangetoond dat de
extra kosten worden terugverdiend door lagere energielasten. De
voorlopige business case voor het (gedeeltelijk) emissieloos maken van
de hulpvaartuigen, berekend over de planperiode van de komende vijftien
jaar, bleek in de A-fase nog niet sluitend en past derhalve op dit moment
niet in het projectbudget.
Om de gestelde ambities in de DEOS waar te maken, wil Defensie daarom
zoveel mogelijk aansluiten bij en gebruik maken van rijksbreed
beschikbaar gestelde middelen voor het realiseren van de klimaatdoelen.
In de B-fase zullen de technische haalbaarheid en de financiële consequenties om deze vaartuigen (gedeeltelijk) emissievrij te maken nader
worden onderzocht. Daarbij zal een verder doorgerekende business case
worden opgesteld voor de gehele levensduur van de nieuwe schepen, die
voor elk schip dertig jaar bedraagt. Zie ook het antwoord op de vragen 34
en 36.
10.
Herinnert u zich deze passage uit blz. 11 van de Defensie
Industrie Strategie: «Nederland heeft in het maritieme domein
state-of-the-art bedrijven met toonaangevende technologische en
industriële capaciteiten (...)». Erkent u dat dit project niet alleen
de potentie heeft om bij te dragen aan de innovatiekracht van de
maritieme maakindustrie, maar in deze tijd van coronacrisis ook
van groot belang is voor het behoud van hoogwaardige kennis en
kunde in Nederland?
52.
Kunt u aangeven wat in dit geval precies bedoeld wordt met
Commercial-off-the-shelf, aangezien ieder van deze schepen
immers bijna uniek is en er geen standaard markt bestaat voor
kant-en-klare producten voor duikvaartuigen, torpedowerkschepen en ondersteuningsschepen, waarbij ieder van de vijf
categorieën uniek is of het gaat om een heel kleine serie, ieder
met unieke hulpapparatuur?
De passage in de Defensie Industrie Strategie is mij bekend. De innovatie
en de benodigde hoogwaardige kennis en kunde voor de vervanging van
de hulpvaartuigen hebben alleen betrekking op emissieloos varen. Het
uitgangspunt is daarom «Commercial-off-the-Shelf, tenzij» met vrijwel
uitsluitend civiele bouwstandaarden en slechts militaire toevoegingen
waar die onvermijdelijk zijn. De mogelijkheden voor innovatie op het
gebied van (gedeeltelijk) emissievrij maken van deze vaartuigen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

5

in de B-fase onderzocht. Of dit in het project meegenomen kan worden,
hangt echter af van de resultaten van de B-fase.
11.
Waarom doet u een beroep op de rijksbrede middelen om het
emissiearm maken van de vaartuigen te bekostigen? Waarom
wordt dat niet uit de Defensiebegroting betaald?
Zie het antwoord op vraag 9.
12.
Bent u bereid, in het licht van de coronacrisis, dit project te
versnellen en nationaal aan te besteden? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 2.
13.
Kunt u voor de tien vaartuigen afzonderlijk (bij benadering)
aangeven welk vaartuig wanneer het einde van zijn levensduur
bereikt?
Zoals vermeld in de A-brief is einde levensduur (bij benadering):
– Het marine opleidingsvaartuig: 2024.
– Het torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten: 2026.
– De vijf duikvaartuigen: 2026/2027.
– Het transport- en ondersteuningsschip in het Caribische Gebied: 2031.
– De twee hydrografische opnemingsvaartuigen: 2033/2034.
14.
Waarom zit tussen de indienststelling van de schepen 20 jaar en
het einde van de levensduur de helft, namelijk 10 jaar?
Dit wordt veroorzaakt doordat de oudste hulpvaartuigen (Zr.Ms. Mercuur
en de Soemba) in de huidig planning veel langer in dienst zijn geweest
dan de oorspronkelijk voorziene levensduur.
15.
Kunt u aangeven hoeveel a) bemanning en b) opvarenden per
huidig vaartuig ingezet kunnen worden (inclusief troepentransport, instructeurs, duikers, of speciaal bij oefeningen
toegewezen bemanning)? Kunt u per schip aangeven of er is
voorzien in boventallige accommodatie? Zo ja, hoeveel?
Voor de huidige vaartuigen gelden de volgende bemanningsaantallen:
– Het marine opleidingsvaartuig: vaste bemanning 5, maximaal
opvarenden 21.
– Het torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten: vaste
bemanning 30, maximaal opvarenden 39.
– De twee hydrografische opnemingsvaartuigen: vaste bemanning 22,
maximaal opvarenden 42.
– Het transport- en ondersteuningsschip in het Caribische Gebied: vaste
bemanning 17, maximaal opvarenden 77, voor (troepen)transport
korte duur maximaal 175.
– De vijf duikvaartuigen (drie types): vaste bemanning varieert van 4 tot
8, maximaal opvarenden varieert van 7 tot 29.
Deze schepen beschikken niet over boventallige accommodatie in de zin
van een bewust gecreëerd hoger aantal bedden voor onvoorziene
omstandigheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

6

16.
Kunt u aangeven welk tonnage de vijf verschillende vaartuigen
hebben?
De huidige hulpvaartuigen hebben het onderstaand tonnage:
– Het marine opleidingsvaartuig: 528 ton.
– Het torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten: 1.500
ton.
– De twee hydrografische opnemingsvaartuigen: 1.875 ton.
– Het transport- en ondersteuningsschip in het Caribische Gebied: 1.150
ton.
– De vijf duikvaartuigen: varieert van 223 tot 410 ton.
17.
Kunt u aangeven welk tonnage u voorziet voor de afzonderlijke
vervangende schepen?
De tonnages van de vervangende schepen staan nog niet exact vast. Het
tonnage voor de vervangende capaciteit voor opleidingen zal naar
verwachting toenemen, waardoor het schip betere eigenschappen heeft
voor het varen op de Noordzee en beter kan voorzien in de opleidingsbehoefte. Daarnaast zal de vervangende capaciteit voor ondersteuning in het
Caribisch gebied in tonnage toenemen om de behoefte aan extra
transportcapaciteit voor noodhulp te accommoderen. Tot slot voorzie ik
dat alle vaartuigen enigszins in tonnage zullen toenemen om alle huidige
eisen te kunnen accommoderen, zoals aangescherpte eisen op het gebied
van milieu en accommodatie.
18.
Aangezien er mogelijk toch aanzienlijke verschillen bestaan
tussen de verschillende vaartuigen, wat wordt dan bedoeld met
vergelijkbare eigenschappen, waardoor vervanging zelfs één
project kan worden?
19.
Waarom zijn de aanzienlijk kleinere duikvaartuigen opgenomen in
dit project en niet in een afzonderlijk project?
Bij de hulpvaartuigen gaat het om relatief kleine marineschepen voor
ondersteunende taken, zonder gevechtstaken. Hoewel voor bepaalde
taken specifieke systemen nodig zullen zijn, probeert Defensie gemeenschappelijkheid te creëren in het ontwerp waar mogelijk en doelmatig. Dit
betreft onder meer de bouwwijze van de romp, de inrichting van het schip
en alle generieke systemen. Deze aanpak levert mogelijk schaalvoordelen
op voor de af te sluiten verwervingscontracten, evenals voordelen op de
gebieden van onder meer instandhouding en opleidingen. Ook kunnen
studies in de B-fase binnen een project eenvoudiger centraal worden
uitgevoerd, zoals voor het (gedeeltelijk) emissievrij maken van de
hulpvaartuigen. De centrale aanpak in een project geeft de grootste kans
om synergie te bereiken en schaalvoordelen te benutten.
Voor de havenduikvaartuigen geldt dat de bouwwijze van de romp en het
tonnage anders zullen blijven dan de andere hulpvaartuigen. Omdat de
overige genoemde mogelijke voordelen ook op de duikvaartuigen van
toepassing zijn, worden ook deze vaartuigen meegenomen in hetzelfde
project.
20.
Wat is uw houding ministerie ten aanzien van de aandrang van de
branche organisatie Netherlands Maritime Technology om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

7

versneld aanbestedingstraject voor de tien schepen te hanteren?
Bent u akkoord met dit verzoek? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom
niet?
Zie het antwoord op vraag 2.
21.
Waarom wordt er niet voor gekozen om de civiele autoriteiten in
het Caraïbisch gebied zelf uit te rusten met de gewenste
capaciteit indien u stelt dat zowel in het Caraïbisch gebied als in
Nederland de schepen regelmatig kunnen worden ingezet ter
ondersteuning van de civiele autoriteiten?
22.
Is het, gezien de door klimaatverandering verwachte toename van
noodweer in het Caraïbisch gebied, een optie om de civiele
autoriteiten uit te rusten met scheepscapaciteit om in Humanitarian Assistance and Disaster Relief te voorzien? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, op welke wijze voert u dit uit? Deelt u de
opvatting dat Humanitarian Assistance and Disaster Relief geen
militaire hoofdactiviteit is? Kunt u uw antwoord toelichten?
«Ondersteuning van civiele autoriteiten bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp, zowel nationaal als internationaal» is de
derde hoofdtaak van Defensie. Ook deze taak is afgeleid van het Statuut
voor het Koninkrijk der Nederlanden en de Grondwet. Zoals onder meer
toegelicht in de Defensienota 2018, valt Humanitarian Assistance and
Disaster Relief in het Caribisch gebied onder de derde hoofdtaak van
Defensie en draagt dit bij aan het «Veilig blijven» van ons Koninkrijk.
De verzoeken tot ondersteuning betreffen over het algemeen niet alleen
de capaciteit (het vaartuig), maar vooral ook specifieke kennis en kunde.
Defensiepersoneel is opgeleid en getraind om dergelijke ondersteuning te
leveren. Het is uiteraard aan de civiele autoriteiten om te besluiten om
eventueel zelf deze capaciteit op te bouwen, maar dit behelst meer dan
alleen een schip kopen. Daarnaast leidt deze eventuele keuze van de
civiele autoriteiten niet tot een drastische vermindering van de marine
behoefte, omdat Defensie deze vaartuigen primair voor eigen doeleinden
gebruikt.
23.
Betekent uw stelling dat het vervangende opleidingsschip groter
zou moeten zijn dan de Pelikaan, omdat het dan betere eigenschappen heeft voor het varen op de Noordzee en meer ruimte zal
hebben voor leerlingen, dat het in grote wordt opgeschaald naar
een tonnage vergelijkbaar met de overige schepen (met uitzondering van de kleinere duikvaartuigen)? Gaat dit extra kosten met
zich meebrengen? Zo ja, hoeveel en hoeveel groter of zwaarder
wordt het nieuwe schip?
Zoals uiteengezet in het antwoord op vraag 17 staan de tonnages van de
vaartuigen, en daarmee ook de kosten per vaartuig, nog niet vast. Dit is
onderwerp van nader onderzoek in de B-fase. De vergelijking betreft hier
overigens niet Zr.Ms. Pelikaan, maar MOV Van Kinsbergen.
24.
Kunt u, eventueel vertrouwelijk, inzicht verschaffen omtrent de
begrote kosten van de aanschaf per vaartuig (die immers, zoals u
stelt, bepaalt hoeveel schepen gekocht zullen worden). Immers,
de, hoewel in materieelbeleid vastgestelde, investeringsband-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

8

breedte van € 250 miljoen tot € 1 miljard ligt van de goedkoopste
tot duurste optie enorm ver uiteen?
53.
Kunt u de financiële bandbreedte uitsplitsen naar de verschillende typen hulpvaartuigen? Zo nee, waarom niet?
De kosten van elk van vijf deelprojecten (opleidingsvaartuig, torpedowerken ondersteuningsschip, ondersteuningsschip Caribisch gebied, hydrografische opnemingsvaartuigen, havenduikvaartuigen) vallen binnen de
bandbreedte van 25 tot 100 miljoen euro.
25.
Wordt er bij de aanschaf van de vervangende capaciteit rekening
gehouden met de capaciteit van bondgenoten, aangezien deze
vaartuigen steeds vaker in een internationaal verband zullen
worden ingezet? Zo nee, waarom niet?
De hulpvaartuigen zullen doorgaans zelfstandig worden ingezet en slechts
incidenteel ook in (inter)nationaal verband. Daarom wordt bij de aanschaf
primair uitgegaan van de nationale behoefte. Voor zover relevant voor de
desbetreffende capaciteiten wordt wel rekening gehouden met eventuele
samenwerking met bondgenoten.
26.
Is het voor de keuze voor een nieuw torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten niet nodig te weten wat de
nieuwe onderzeeboot die Nederland gaat aanschaffen precies
wordt?
Nee, het is niet noodzakelijk om precies te weten welke onderzeeboot
Nederland gaat aanschaffen. Zo heeft Zr.Ms. Mercuur in het verleden ook
onderzeeboten van andere landen ondersteund. Omdat het huidige
torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten vanwege einde
levensduur eerder moet worden vervangen dan de introductie van de
nieuwe onderzeeboten, moet de vervangende capaciteit zowel de huidige
als de nieuwe onderzeeboten kunnen ondersteunen.
27.
Wordt er bij de aanschaf van een nieuw marine opleidingsvaartuig
ook gekeken of en hoe deze in situaties van crisis zou kunnen
worden ingezet voor conflict- of vredesmissies?
Nee, inzet tijdens conflicten of crisisbeheersingsoperaties behoort niet tot
het takenpakket van het opleidingsvaartuig.
28.
Krijgt het nieuwe torpedoschip meer functies dan het oude
torpedoschip? Zo ja, welke?
Nee.
29.
Op basis van welke aanname worden er twee hydrografische
opnemingsvaartuigen besteld?
Er worden nog geen twee hydrografische opnemingsvaartuigen besteld,
omdat het aantal te verwerven vaartuigen nog niet vaststaat en
onderwerp is van nader onderzoek in de B-fase. De nieuw te verwerven
capaciteit moet de huidige hydrografische taken kunnen vervullen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

9

30.
Zou het ondersteuningsschip in het Caribische Gebied, in het
kader van de groeiende veiligheidsrisico’s in het Caribisch gebied
en het streven naar een multifunctionele en dynamische krijgsmacht, niet vervangen moeten worden door een schip dat naast
ondersteunende taken ook militaire taken kan vervullen?
Ook het ondersteuningsschip in het Caribisch gebied kan beperkt militaire
taken uitvoeren. Voor opdrachten in het hogere geweldsspectrum zijn
andere eenheden bedoeld, zoals de fregatten.
31.
Op basis van welke afweging is er maar één duikvaartuig
beschikbaar voor taken van nationale veiligheid en ondersteuning
van civiele autoriteiten?
Defensie en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie
hebben afspraken over ondersteuning van de civiele autoriteiten. Op basis
van deze afspraken is voor deze ondersteuning permanent één
duikvaartuig beschikbaar. Als in voorkomend geval extra capaciteit nodig
is, zal Defensie bezien of die kan worden geleverd.
32.
Wordt in het streven naar gemeenschappelijkheid ook gekeken
naar de vloot van de meest belangrijke bondgenoten van de
Nederlandse krijgsmacht?
Voor de vervangende capaciteit van het torpedowerk- en ondersteuningsschip voor onderzeeboten is gebruik gemaakt van het Submarine Support
Unit Requirements Document. Dit document is in 2016 opgesteld door de
Conventional Submarine Cooperation, een samenwerkingsverband tussen
Duitsland, Italië, Noorwegen, Polen, Portugal en Nederland. Het document
beschrijft op hoofdlijnen de functies en eisen voor een nieuwe behoeftestelling van een onderzeebootondersteuningsschip. Zoals uiteengezet in
het antwoord op vraag 4 is internationale samenwerking bij de concrete
bouw van een dergelijk schip op dit moment niet voorzien.
33.
Wordt er in internationaal verband gekeken of het aanschaffen
van deze vaartuigen gezamenlijk kan met een bondgenoot, om
zodoende schaalvoordelen te behalen?
Zie het antwoord op vraag 4.
34.
Wat zijn de verwachtingen aangaande het omlaag brengen van de
emissies van deze vaartuigen in het kader van de Defensie
Energie en Omgeving Strategie (DEOS)?
36.
De schepen worden tussen 2022 en 2034 gebouwd en blijven
volgens het DMP-A tot ver na 2050 operationeel. Is het uw
intentie om te voldoen aan de normen van 2022, aan die van
2030 of die van 2050?
De vaartuigen zullen gaan voldoen aan de emissie-eisen «Tier III», zoals
gesteld door de International Maritime Organization.
In de DEOS zijn streefdoelen opgenomen voor het energiegebruik in het
operationele domein. Onder meer is in 2030 de afhankelijkheid van
fossiele brandstoffen met tenminste 20 procent gereduceerd ten opzichte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

10

van 2010. In 2050 is de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen met
tenminste 70 procent gereduceerd ten opzichte van 2010. De DEOS bevat
geen gedetailleerde streefdoelen voor emissies.
Indien deze hulpvaartuigen overstappen op alternatieve energiedragers,
kan dit een bijdrage leveren aan het streefdoel van 2030 voor het
maritieme domein van de DEOS. In welke mate moet nog blijken in de
B-fase als de technische en financiële haalbaarheid wordt onderzocht.
35.
Wordt er in het streven naar een reductie van afhankelijkheid van
fossiele brandstoffen gekeken hoe bondgenoten dit aanpakken?
Wordt er samengewerkt op dit thema?
NAVO-partners hebben in de Ship Design Capability Group contact over
hun voornemens op dit gebied. Uit deze contacten blijkt dat op dit
moment weinig marines concrete plannen hebben om de afhankelijkheid
van fossiele brandstoffen drastisch te verminderen. Internationale
samenwerking voor dit project lijkt dan ook niet opportuun, maar wordt
zoals toegelicht in antwoord 4 niet uitgesloten. Interoperabiliteit en
beschikbaarheid van alternatieve brandstoffen zijn daarom wel belangrijke
nader te onderzoeken parameters voor de technische haalbaarheid in de
B-fase.
36.
De schepen worden tussen 2022 en 2034 gebouwd en blijven
volgens het DMP-A tot ver na 2050 operationeel. Is het uw
intentie om te voldoen aan de normen van 2022, aan die van
2030 of die van 2050?
Zie het antwoord op vraag 34.
37.
Hebt u, zoals op 31 maart 2020 toegezegd in uw antwoord op de
motie van het lid Belhaj (Kamerstuk 35 300 X, nr. 10) van
30 oktober 2019 (Kamerstuk 27 830, nr. 303), overwogen om
alternatieve financiering voor dit project in te zetten? Wat is de
uitkomst van de in de brief van 31 maart bedoelde beoordeling
van de business case? Is deze tot stand gekomen in overleg met
financiële partijen?
Hoewel voor dit project nog geen business case voor alternatieve
financiering is opgesteld zoals bedoeld in mijn brief van 31 maart,
overweegt Defensie de inzet van alternatieve financiering te onderzoeken.
Defensie wil zoveel mogelijk gebruik maken van rijksbreed beschikbaar
gestelde middelen voor het realiseren van klimaatdoelen. De B-brief zal
hier nader op ingaan.
38.
Doelt u er met de opmerking dat de verwerving van de verschillende vaartuigen in één project wordt gevat om schaalvoordelen
te behalen op dat u voornemens bent de bouw van alle vaartuigen
bij één aanbieder te beleggen? Zo nee, hoe denkt u schaalvoordelen te verkrijgen?
39.
Bent u voornemens dit project alsnog op te splitsen in een
project per type hulpvaartuig indien u er niet in slaagt deze
vaartuigen in samenhang en in hetzelfde tijdsslot bij één
aanbieder te verwerven? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

11

41.
Is het de bedoeling om op basis van dit DMP-A uiteindelijk alle 10
schepen ineens bij één werf aan te besteden of via een raamovereenkomst van dezelfde bouwmeester te betrekken?
De bouw hoeft niet per se bij één aanbieder belegd te worden en het
project kan leiden tot een of meerdere contracten. Dit wordt in de B-fase
verder onderzocht. Ook bij twee à drie aanbieders kunnen schaalvoordelen behaald worden, omdat het aantal typen schepen dan nog steeds
afneemt ten opzichte het huidige aantal scheepstypen. Ook kunnen bij
meerdere contracten eisen gesteld worden aan de toeleveranciers van een
aanbieder, zodat toch de gewenste synergie bereikt wordt en dat er
schaalvoordelen zijn bij de instandhouding en bij opleidingen.
40.
Heeft Defensie eerder uiteenlopende typen defensiematerieel
aangeschaft onder de noemer van één project? Zo ja, was de
ervaring hiermee positief?
Defensie heeft in het verleden positieve ervaringen opgedaan met de
aanschaf van verschillende typen materieel binnen een project of
programma. Een voorbeeld hiervan is de verwerving van de Fast Raiding
Interception and Special Forces Craft (2009), waarmee vier verschillende
maritieme vervangingsbehoeftes zijn samengevoegd in een project. Dit
heeft geleid tot meer familievorming op het gebied van kleine snelle
vaartuigen, met voordelen op de gebieden van onder meer onderhoud,
logistiek en opleiding en training. Een ander voorbeeld is het nog lopende
programma Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen
(DVOW) dat bestaat uit enkele deelprojecten voor de aanschaf van
verschillende soorten voertuigen en bijbehorende systemen. Door hier
een programmaconstructie te gebruiken, kunnen de deelprojecten goed
op elkaar worden afgestemd.
41.
Is het de bedoeling om op basis van dit DMP-A uiteindelijk alle 10
schepen ineens bij één werf aan te besteden of via een raamovereenkomst van dezelfde bouwmeester te betrekken?
Zie het antwoord op vraag 38.
42.
Erkent u dat de technologische standaarden en inzichten over de
periode van ca. 15 jaar, van DMP-A tot oplevering binnen één
groot project, sterk kunnen veranderen, vooral met betrekking
tot elektronische systemen en energietransitie? Worden de
algemene technische eisen aan de 10 schepen al bij de DMP-D
fase en het contract van het eerste schip vastgelegd of kunnen
deze gedurende de looptijd van dit project worden bijgesteld op
basis van nieuwe technische ontwikkelingen?
Ja, technische standaarden en inzichten veranderen in de loop der tijd. De
verwervingsstrategie zal worden bepaald in de B-fase. Hierbij zal Defensie
ook bezien hoe veranderde eisen gedurende de looptijd van dit project
worden meegenomen in de verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase).
43.
Erkent u dat de ervaring met het bouwen van schepen leert dat
schaalvoordelen bij unieke schepen en kleine series nauwelijks
aan de orde zijn? Kunt aangeven welk economisch schaalvoordeel (in percentage van de kostprijs) door het samenvoegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

12

van deze projecten gerealiseerd gaat worden? Op welke feiten is
dit standpunt gebaseerd?
Inderdaad nemen schaalvoordelen af naarmate de serie kleiner wordt. In
de behoeftestellingfase (A-fase) van dit project kwam naar voren dat een
economisch schaalvoordeel van ongeveer vijf procent behaald kan
worden door de samenvoeging van deze projecten.
44.
Is het mogelijk om bij de aanschaf van de hulpvaartuigen een
beroep te doen op artikel 346 Verdrag betreffende de werking
van de Europese Unie (VWEU)? Is, aangezien gesteld wordt dat de
hulpvaartuigen met hun specifieke taken een bijdrage leveren aan
het «veilig blijven» van ons Koninkrijk en aan het «veilig
verbinden» van de aan- en afvoerlijnen van Nederland, een beroep
op artikel 346 VWEU gerechtvaardigd, aangezien de hulpvaartuigen bijdragen aan de nationale veiligheid? Zo nee, waarom
niet?
49.
Kunt u niet beter gebruik maken van artikel 346 VWEU en de
schepen alleen nationaal aanbesteden, aangezien de hulpvaartuigen met hun specifieke taken een bijdrage leveren aan het
«veilig blijven» van ons Koninkrijk en aan het «veilig verbinden»
van de aan- en afvoerlijnen van Nederland?
50.
Bent u bereid, mede in het licht van de Defensie Industrie
Strategie, het regeerakkoord en de corona crisis, een beroep te
doen op artikel 346 VWEU, over te gaan tot nationale aanbesteding en hierover zo snel mogelijk, al in de A-fase, uitsluitsel te
geven? Zo nee, waarom niet?
De verwervingsstrategie zal worden bepaald in de B-fase. Hierbij zal
Defensie ook de mogelijkheid van een beroep op artikel 346 VWEU bezien.
Daarbij streeft Defensie in lijn met de DIS naar het beste product voor de
beste prijs, met een zo groot mogelijke betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven.
45.
In welke mate besteden andere Europese landen deze typen
schepen aan onder artikel 346 VWEU met een beroep op het
belang van nationale veiligheid en besteden zij dit soort schepen
alleen aan in eigen land? Kunt u daarvan een feitelijk overzicht
geven?
Nee, het is niet mogelijk hiervan een overzicht te geven. Buitenlandse
partners delen deze informatie niet op grond van overwegingen van
nationale of internationale veiligheid of vanwege het commercieelvertrouwelijke karakter van die informatie.
46.
Kunt u aangeven hoe u de aanschaf van de verschillende typen
hulpvaartuigen in een gelijktijdig DMP denkt te kunnen behandelen, gelet op het feit dat het einde van de levensduur van de
huidige schepen sterk varieert (met een verschil oplopend tot tien
jaar)?
Omdat de deelprojecten inmiddels zijn samengevoegd in een project
wordt de vervanging van de hulpvaartuigen in het kader van het DMP ook
als zodanig behandeld. Ik ben voornemens om voor alle vaartuigen een
gezamenlijke B-fase te doorlopen en af te sluiten met een omvattende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

13

B-brief over alle deelprojecten. Afhankelijk van de uitkomsten van de
B-fase volgt al dan niet een C-fase. Afhankelijk van de in de B-fase te
bepalen verwervingsstrategie worden in de D-fase een of meerdere
D-brieven opgesteld. Het eerdergenoemde programma DVOW is een
voorbeeld waarbij per niet-gemandateerd deelproject een D-brief is
verzonden.
47.
Bent u voornemens bepaalde hulpvaartuigen eerder te vervangen
dan op het einde van hun levensduur zodat de verwerving van de
diverse hulpvaartuigen synchroon loopt? Zo ja, gaat dit gepaard
met meerkosten?
Nee. Het voornemen is om de huidige vaartuigen in dienst te houden tot
hun einde levensduur.
48.
Bent u voornemens internationale samenwerking te zoeken bij de
aanbesteding van (een of meerdere) hulpvaartuigen? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, met welke landen?
Zie het antwoord op vraag 4.
49.
Kunt u niet beter gebruik maken van artikel 346 VWEU en de
schepen alleen nationaal aanbesteden, aangezien de hulpvaartuigen met hun specifieke taken een bijdrage leveren aan het
«veilig blijven» van ons Koninkrijk en aan het «veilig verbinden»
van de aan- en afvoerlijnen van Nederland?
Zie het antwoord op vraag 44.
50.
Bent u bereid, mede in het licht van de Defensie Industrie
Strategie, het regeerakkoord en de corona crisis, een beroep te
doen op artikel 346 VWEU, over te gaan tot nationale aanbesteding en hierover zo snel mogelijk, al in de A-fase, uitsluitsel te
geven? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 2 en vraag 44.
51.
Erkent u dat de technologie van deze schepen over hun beoogde
levensduur van 30–40 jaar (in 2060) sterk zal verouderen, vooral
qua elektronische systemen en energievoorziening, waardoor ze
gedurende hun levensduur minder goed bruikbaar worden en bij
verkoop weinig of niets meer opbrengen, terwijl de tweedehandswaarde, halverwege de geplande levensduur, van in ons land
gebouwde schepen uitstekend is? Bent u bereid deze nieuwe
schepen kort-cyclisch (na 15 jaar) te gaan vervangen, waardoor
CZSK regelmatiger over modern materieel kan beschikken?
Nee, ik ben niet voornemens om nieuwe schepen kort-cyclisch te
vervangen. De beoogde levensduur bedraagt 30 jaar. Halverwege de
levensduur wordt een Mid Life Update (MLU) voorzien, waarin verouderde en/of obsolete systemen worden vervangen om de vaartuigen
operationeel inzetbaar en relevant te houden. Indien gewenst kunnen
tijdens een MLU ook operationele capaciteiten worden uitgebreid. Met
deze werkwijze blijft het CZSK over modern materieel beschikken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

14

52.
Kunt u aangeven wat in dit geval precies bedoeld wordt met
Commercial-off-the-shelf, aangezien ieder van deze schepen
immers bijna uniek is en er geen standaard markt bestaat voor
kant-en-klare producten voor duikvaartuigen, torpedowerkschepen en ondersteuningsschepen, waarbij ieder van de vijf
categorieën uniek is of het gaat om een heel kleine serie, ieder
met unieke hulpapparatuur?
Zie het antwoord op vraag 10.
53.
Kunt u de financiële bandbreedte uitsplitsen naar de verschillende typen hulpvaartuigen? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 24.
54.
Hoe garandeert u dat de Kamer over alle belangrijke aspecten bij
de verwerving van nieuwe hulpvaartuigen wordt geïnformeerd,
nu het een verwerving met verschillende type vaartuigen betreft
die naar aard en tijdsslot uiteen lopen? Wordt de B, C en D fase
voor alle vaartuigen gelijktijdig doorlopen?
De Kamer ontvangt informatie over de voortgang van het project middels
de in het antwoord op vraag 46 toegelichte DMP-brieven. Daarnaast wordt
de Kamer geïnformeerd via de begroting inclusief het Defensie Materieelbegrotingsfonds, het departementale jaarverslag en het jaarlijkse Defensie
Projectenoverzicht (DPO). Over eventuele tussentijdse wijzigingen als het
gaat om product, tijd of geld wordt in het DPO of de
DPO-afwijkingsrapportage gerapporteerd.
55.
Bent u bereid de Gouden Driehoek te betrekken bij het (gedeeltelijk) emissievrij maken van de hulpvaartuigen? Hebt u kennis
genomen van de berichtgeving dat Nederlandse scheepsbouwers
en toeleveranciers klaar staan, samen met de kennisinstellingen,
om Defensie te adviseren en haar duurzame en innovatieve
technologie te implementeren?
Zie het antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 830, nr. 308

15