Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 373

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 november 2022
In het Commissiedebat Personen- en familierecht op 24 maart jl.
(Kamerstuk 33 836, nr. 69) heeft het lid Van Ginneken aandacht gevraagd
voor het feit dat het Burgerlijk Wetboek (BW), waaronder het personen- en
familierecht, formuleringen bevat die niet altijd inclusief zijn vanuit het
oogpunt van sekse- en genderdiversiteit (zoals de termen «vader» of
«moeder»). Zij heeft mij gevraagd of ik bereid ben te inventariseren waar
in het BW sprake is van genderspecifieke aanduidingen die ook inclusief
zouden kunnen worden geformuleerd en wat er nodig is om deze
aanduidingen te corrigeren. Ik heb uw Kamer toegezegd dat ik bereid ben
deze inventarisatie uit te voeren en u over de uitkomsten daarvan te
informeren, waarbij ik tevens zal ingaan op een waardering van nut,
noodzaak, kosten en uitvoeringsconsequenties van het mogelijk sekse- en
genderinclusief herformuleren van het BW. Door middel van deze brief
informeer ik uw Kamer over de resultaten van de uitgevoerde inventarisatie. Als bijlage bij deze brief is een beknopte weergave van de inventarisatie opgenomen.
In Nederlandse wet- en regelgeving komen verwijzingen naar het
mannelijke of vrouwelijke geslacht van personen veelvuldig voor.1 Dit
terwijl er ook personen zijn die hun gender noch als mannelijk noch als
vrouwelijk beleven (non-binair). Uit de door mij uitgevoerde inventarisatie
blijkt dat ook het BW nog altijd veel genderspecifiek taalgebruik bevat.
Naar aanleiding van de inventarisatie onderscheid ik drie vormen van
genderspecifiek taalgebruik: 1) het gebruik van gender binnen een
regeling, 2) het gebruik van termen met een specifiek mannelijke (of
1

kst-30420-373
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

In het kader van het onderzoek «M/V en verder» dat in 2014 in opdracht van het WODC is
uitgevoerd, is geïnventariseerd waar genderspecifieke termen en de term «geslacht»
voorkomen in de op dat moment geldende wet- en regelgeving. De uitkomst van deze
inventarisatie was een 159 pagina’s tellend document met een opsomming van de bepalingen
die aan de genoemde criteria voldeden. Zie bijlage 7 bij M. van den Brink & J. Tigchelaar, M/V
en verder. Sekseregistratie door de overheid en de juridische positie van transgenders, WODC:
2014. Het onderzoeksrapport is bij brief van 6 maart 2015 aan uw Kamer aangeboden (zie
Kamerstukken 27 859 en 33 351, nr. 76).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 420, nr. 373

1

vrouwelijke) connotatie en 3) het gebruik van mannelijke (of vrouwelijke)
voornaamwoorden bij verwijzing naar personen of functies.
Ik zal hierna nader ingaan op het voorkomen van deze categorieën in het
BW, waarbij ik tevens zal bespreken of aanpassing wenselijk is en wat
daarvan de consequenties zouden zijn.
1. Het gebruik van gender binnen een regeling
In het BW komen termen voor die uitgaan van het van oudsher gemaakte
binaire onderscheid tussen de genders (man/vrouw). In sommige
bepalingen dient het gemaakte onderscheid geen enkele functie en komt
het louter voort uit het feit dat de Nederlandse taal geen genderneutrale
aanduiding bevat voor de bedoelde termen (bijv. de termen «broers» en
«zusters» in het personen- en familierecht en het erfrecht).
In een aantal gevallen is welbewust beoogd om onderscheid te maken. Dit
geldt bijvoorbeeld in het onderscheid tussen «moeder» en «vader» in het
afstammingsrecht in Titel 11, Boek 1 BW. Deze termen komen ook terug in
boek 10 BW. Het juridisch moederschap en vaderschap ontstaat op deels
andere gronden, waarbij wordt aangesloten bij de sekse van de ouders
(zie de artikelen 1:198–199 BW). Volgens het afstammingsrecht geldt
bijvoorbeeld dat de vrouw uit wie het kind wordt geboren de juridische
moeder is van het kind. Het is invoelbaar dat sommigen zich niet thuis
voelen in binaire indelingen als «moeder» en «vader», tegelijkertijd is ook
invoelbaar dat anderen daaraan wel waarde hechten.
Ik acht het daarom niet wenselijk en niet proportioneel om het afstammingsrecht te herijken en de aanduidingen «moeder» en «vader» te
veranderen in de aanduiding «ouder». Ik heb echter ook oog voor de wens
van sommige ouders om niet als «moeder» of als «vader» te worden
aangeduid. Ik heb daarom een aanpassing van het Besluit Burgerlijke
Stand 1994 voorbereid, op grond waarvan de transgender man uit wie het
kind is geboren in de geboorteakte van het kind zou kunnen worden
aangeduid als «ouder uit wie het kind is geboren».2 Dit ontwerpbesluit ligt
inmiddels ter advisering bij de Raad van State.
Het lid Van Ginneken heeft aangekondigd een initiatiefwetsvoorstel te
zullen indienen dat ertoe strekt te regelen dat mensen de mogelijkheid
hebben om zonder rechterlijke tussenkomst de vermelding van het
geslacht in hun geboorteakte te wijzigen in «X». Indien zou worden
besloten tot invoering van non-binaire geslachtsregistratie, dan zal dit ook
gevolgen hebben voor aanduiding van het ouderschap van non-binaire
personen op bijvoorbeeld de geboorteakte van de kinderen. Ik zal er
alsdan voor zorgdragen dat deze mogelijkheid een wettelijke grondslag
krijgt. In het kader van de eventuele introductie van non-binaire geslachtsregistratie wordt tevens geïnventariseerd of bepaalde andere binaire
wettelijke aanduidingen (zoals «zwangere werkneemster» in Boek 7 BW)
aanpassing behoeven.
2. Het gebruik van termen met een specifiek mannelijke (of
vrouwelijke) connotatie
Het BW bevat op een aantal plaatsen termen met een onmiskenbare
mannelijke connotatie. Ik wijs op de volgende voorbeelden: «raadsheercommissaris» (artikelen 2:350 en 2:352 BW), «scheidsmannen»

2

Zie Kamerstuk 35 825, nr. 7, p. 28.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 420, nr. 373

2

(artikel 3:305 BW), «voorman» (o.a. artikel 8:52 BW), «goed huisvader»
(artikel 7a:1781 lid 1 BW3).
Een aantal op het mannelijke geslacht geënte termen in het BW is niet
meer van deze tijd en ik acht aanpassing van de wet met betrekking tot die
termen dan ook aangewezen. Een aantal van deze termen kan eenvoudig
worden vervangen door een genderneutraal geformuleerd alternatief,
zoals «arbiter» in plaats van «scheidsman». Ik zal deze technische
aanpassingen meenemen in een volgende verzamelwet. In gevallen
waarin aanpassing in alternatieve termen niet zo evident is, zal nader
overleg met het veld moeten plaatsvinden.
De begrippen «raadsheer» en «raadsheren» komen in verschillende
wetten voor, alsmede in de op die wetten gebaseerde lagere regelgeving.
Dat geldt ook voor afgeleide begrippen als «raadsheer-plaatsvervanger»
en «raadsheer-commissaris». Wijziging van het begrip raadsheer behelst
dan ook een uitgebreide wetgevingsoperatie, met potentieel grote
gevolgen voor de rechtspraktijk. Ik ga hierover in gesprek met de
rechtspraak.
3. Het gebruik van mannelijke (of vrouwelijke) voornaamwoorden
bij verwijzing naar personen of functies
In het kader van de inventarisatie van genderspecifieke aanduidingen is
tevens het algemene taalgebruik in het BW onder de loep genomen vanuit
een oogpunt van sekse- en genderinclusiviteit. Vanwege de omvang van
deze opgave en het beperkte tijdsbestek is uitsluitend het algemene
taalgebruik in Boek 1 BW (het personen- en familierecht) onderzocht. Dit
biedt naar verwachting ook een representatief beeld van het algemeen
taalgebruik in de overige BW-boeken. Uit het onderzoek blijkt dat in
Boek 1 BW nog veelvuldig mannelijke voornaamwoorden («hij», «hem»,
«zijn») voorkomen op plaatsen waar wordt verwezen naar personen met
een bepaald beroep of een bepaalde hoedanigheid (bijv. rechter,
ambtenaar van de burgerlijke stand, minderjarige, curator, mentor etc.).
Het is mogelijk dat personen van andere seksen dan het mannelijke deze
verwijzingen als niet-passend en niet-inclusief kunnen ervaren.
Niet-inclusief taalgebruik in het BW (en andere wetten) moet daarom
zoveel mogelijk worden teruggedrongen. De Aanwijzingen voor de
Regelgeving schrijven reeds voor dat bij het opstellen van wet- en
regelgeving, indien mogelijk, genderneutrale persoonsaanduidingen
worden gebruikt (zie aanwijzing 3.8). Alle ministeries zijn gehouden de
Aanwijzingen voor de regelgeving adequaat toe te passen bij het
opstellen van wet- en regelgeving en dus ook Aanwijzing 3.8 over
sekseneutraal taalgebruik. In de rijksbrede wetgevingstoets die door mijn
ministerie wordt uitgevoerd wordt dit selectief gecheckt.
Dat nieuwe wetten genderneutraal geformuleerd moeten worden, staat
vast. Ook staat vast dat niet alle bepalingen in het huidige BW genderneutraal geformuleerd zijn. Het genderneutraal herformuleren van alle
bepalingen in het BW met mannelijke verwijswoorden, waar een
genderneutrale formulering mogelijk is, vergt echter een majeure
wetgevingsoperatie. Alleen al bij Boek 1 BW gaat het om bijna de helft
van het totale aantal artikelen die zouden moeten worden aangepast. De
aanpassing van artikelen op deze wijze is daarbij niet zonder risico.
Voorkomen moet worden dat formuleringen taalkundig onjuist worden,
3

Hierin is voorgeschreven dat degene die een zaak in bruikleen heeft gehouden is om «als een
goed huisvader» voor de bewaring en het behoud van de geleende zaak te zorgen. De notie
van een «goed huisvader» stamt uit het Romeinse recht (bonus pater familias) en verwijst naar
een bepaalde mate van zorg die in acht moet worden genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 420, nr. 373

3

onbedoeld materiële wijzigingen worden aangebracht in de bepalingen of
dat als gevolg van de nieuwe formulering onduidelijkheid ontstaat over de
ongewijzigde betekenis daarvan. Los van het feit dat het principieel
wenselijk is dat (ook) het BW genderneutraal wordt geformuleerd, is niet
gebleken dat het huidige taalgebruik in de wet leidt tot knelpunten of
uitvoeringsproblemen in de praktijk. Tenzij uit de wet uitdrukkelijk anders
volgt, passen rechters wetten toe op personen, ongeacht het geslacht.
Hoewel vanuit een principieel oogpunt wenselijk, acht ik het, alles
afwegend en gelet op de schaarse wetgevingscapaciteit, niet opportuun
om het algemeen taalgebruik in het BW in een integrale operatie aan te
passen.
Ik kom tot de conclusie dat in de gevallen waarin binaire indelingen in het
BW welbewust gebruikt worden, bijvoorbeeld in het afstammingsrecht,
aanpassing van de wet op dit moment niet opportuun is. Wel zullen, waar
mogelijk, termen met een mannelijke connotatie in louter technische zin
worden aangepast bij een volgende gelegenheid van een verzamelwet.
Tot aanpassing van mannelijke voornaamwoorden in het BW zal ik, zolang
het huidige taalgebruik niet tot knelpunten of uitvoeringsproblemen in de
praktijk leidt, mede gelet op de schaarse wetgevingscapaciteit, niet
overgaan.
Omdat het genderneutraal formuleren een vraagstuk is dat zich niet
beperkt tot het BW acht ik het van belang dat wordt bezien of en op welke
wijze in eerste instantie ook de andere grote wetboeken die onder het
Ministerie van Justitie en Veiligheid vallen meer genderneutraal geformuleerd kunnen worden. Ik zal de mogelijkheden bezien om het WODC
hiernaar een onderzoek te laten uitvoeren.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 420, nr. 373

4