Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 1034

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 april 2023
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft mij op
10 maart 2023 verzocht te reageren op het onderzoek «Drijfveren van
onderzoekers en docenten in het hoger onderwijs en onderzoek» (hierna:
drijfverenonderzoek) dat het Rathenau Instituut op 1 september 2022 heeft
gepubliceerd. Met deze brief ga ik in op dit verzoek en adresseer ik de
door uw Kamer genoemde conclusies over universiteiten en umc’s.
Het drijfverenonderzoek brengt de drijfveren en tijdsbesteding van
onderzoekers en docenten in het hoger onderwijs en onderzoek in kaart. Ik
hecht belang aan dit onderzoek. Onderzoekers en docenten vormen met
studenten het hart van het hoger onderwijs en onderzoek. Het is mijn
ambitie om hun werkomstandigheden te optimaliseren. Daarvoor is het
belangrijk om te weten hoe onderzoekers en docenten hun werk ervaren.
Zo kan het hoger onderwijs- en wetenschapsbeleid op de juiste wijze
worden (door)ontwikkeld.
Deze editie van het drijfverenonderzoek is in 2021 uitgevoerd.1 Ik heb met
interesse kennisgenomen van de resultaten. Tijdens mijn werkbezoek aan
het Rathenau Instituut in het najaar van 2022 heb ik hierover gesproken
met de betrokken onderzoekers. Ik zie de resultaten als een bevestiging
van de weg die ik ben ingeslagen met mijn beleid. Tegelijkertijd laat het
onderzoek zien dat er nog stappen te zetten zijn in het optimaliseren van
de condities waaronder onderzoekers en docenten hun werk doen. Daar
ligt ook een opdracht voor de instellingen. In het vervolg van deze brief ga
ik hier nader op in.

1

kst-31288-1034
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Eerdere edities zijn in 2014 en 2018 gepubliceerd. De methode van de laatste editie is door het
Rathenau Instituut aangepast zodat er een betere aansluiting zou zijn met actuele aandachtspunten voor onderzoekers en docenten. Daarom is een vergelijking van de resultaten over tijd
niet mogelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 288, nr. 1034

1

Tijdsbesteding
Uw Kamer vraagt om mijn reactie op tenminste twee conclusies van het
drijfverenonderzoek die onder het thema tijdsbesteding vallen: 1) dat
wetenschappers gemiddeld meer tijd besteden aan onderzoek dan aan
andere kerntaken en 2) dat een meerderheid van de respondenten
aangeeft aan dat zij minder tijd aan onderzoek kunnen besteden dan
afgesproken. Dit laatste geldt met name voor de Universitair Docenten
(UD’s). Een grote groep respondenten is meer dan de afgesproken tijd
kwijt aan onderwijs-, management- en organisatietaken. Het drijfverenonderzoek laat tevens zien dat onderzoekers en docenten regelmatig
overwerken.
Ik maak op uit het drijfverenonderzoek dat er een grote diversiteit bestaat
in de gewenste tijdsbesteding en ontwikkelambities. De meerderheid van
de respondenten aan de universiteiten wil meer tijd besteden aan
onderzoek. Een kwart geeft aan meer tijd te willen besteden aan onderwijstaken. Gemiddeld willen onderzoekers en docenten ook graag meer
tijd besteden aan maatschappelijke impact. Als het gaat om ontwikkelambities, wil een grote meerderheid van de onderzoekers en docenten aan
universiteiten zich verder ontwikkelen in onderzoek, maar is er ook een
aanzienlijke groep die zich verder wil ontwikkelen in het overdragen van
kennis naar de maatschappij en het geven van onderwijs.
Voor een duurzaam en sterk hoger onderwijs en wetenschapssysteem zijn
betrokken onderzoekers, onderwijzers en impactmakers nodig. Daarvoor
is het belangrijk dat onderzoekers en docenten hun werk onder de juiste
condities kunnen uitvoeren. Hieronder vallen bijvoorbeeld realistische en
haalbare werkafspraken, voldoende ontwikkelmogelijkheden en goed
verwachtingenmanagement. De gevonden diversiteit aan drijfveren vraagt
bovendien om ruimte voor divers talent. Verderop in deze brief ga ik
daarom kort in op het programma Erkennen & Waarderen, dat een
diversifiëring van loopbaanpaden en een modernisering van de beoordelingssystematiek in de wetenschap beoogt.
Er ligt een belangrijke rol voor de werkgevers om deze juiste condities
voor hun werknemers te creëren, monitoren en behouden. Met mijn
investeringen in het hoger onderwijs en de wetenschap steun ik de
instellingen hierin.2 Zo zorg ik er met de starters- en stimuleringsbeurzen
voor dat UD’s en ander wetenschappelijk personeel meer ruimte gaan
krijgen voor onderzoek. Met mijn financiering van de sectorplannen
beoog ik ook meer rust en ruimte voor onderzoekers en docenten, onder
andere door de inzet van meer vaste contracten.
Diversiteit & inclusie
Wat betreft het thema diversiteit en inclusie vraagt uw Kamer mijn reactie
op de bevinding dat vrouwen aan een universiteit of umc aangeven meer
persoonlijke belemmeringen te ervaren bij het realiseren van hun
werkambities dan mannen. Ook toont uw Kamer interesse in de bevinding
dat een aanzienlijk deel van de onderzoekers en docenten die buiten
Nederland zijn geboren (of waarvan een van de ouders van elders komt)
aangeeft belemmerd te worden door de sociaal-culturele achtergrond. Ik
betreur deze bevindingen. Voor mij is dit nogmaals een bevestiging dat de
continue inzet op diversiteit, inclusie en sociale veiligheid in de sector
hard nodig is. Universiteiten en umc’s hebben op instellingsniveau een
diversiteitsbeleid. Universiteiten nemen bijvoorbeeld concrete maatre2

Ik verwijs in dit verband graag naar mijn Beleidsbrief Hoger onderwijs en wetenschap –
Kamerstuk 31 288, nr. 964.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 288, nr. 1034

2

gelen om de instroom en doorstroom van vrouwen in de wetenschap te
bevorderen en een goede balans tussen werk en privéleven te
bewerkstelligen.3
Ook op landelijk niveau slaan we de handen ineen. Met het nationaal
actieplan voor meer diversiteit en inclusie in het hoger onderwijs en
onderzoek (2020–2025) werken we samen met veldpartijen aan een
inclusieve, veilige en diverse leer- en werkomgeving waarin iedereen zich
kan ontplooien. Ook andere landelijke programma’s, zoals het Nationaal
Actieprogramma Aanpak seksueel grensoverschrijdend gedrag en
seksueel geweld en het Nationaal Programma tegen Discriminatie en
Racisme, dragen bij aan een werkomgeving waarin discriminatie en
geweld op basis van onder andere geslacht en sociaal-culture achtergrond
geen ruimte krijgen. De integrale aanpak sociale veiligheid en inclusie in
hoger onderwijs en wetenschap, die ik op korte termijn aan uw Kamer zal
sturen, richt zich, in samenhang met eerdergenoemde programma’s, op
een cultuurverandering die nodig is om een inclusieve, veilige en
gelijkwaardige werkomgeving voor alle wetenschappers te creëren.
Erkennen & Waarderen
In deze editie van het drijfverenonderzoek heeft het Rathenau Instituut ook
aandacht voor het programma Erkennen & Waarderen.4 Dit programma
beoogt meer evenwichtige aandacht voor alle kerntaken van wetenschappers: onderzoek, onderwijs, maatschappelijke impact, leiderschap
en patiëntenzorg (voor umc’s). Ik heb op 30 maart aan uw Kamer een brief
gestuurd waarin ik de voortgang van het landelijk programma beschrijf.5
De resultaten van het drijfverenonderzoek onderstrepen het belang van de
Erkennen & Waarderen-beweging. Respondenten van de universiteiten en
umc’s ervaren een bepaalde mate van disbalans tussen de prestatieindicatoren die zij zelf belangrijk vinden en de prestatie-indicatoren waar
zij daadwerkelijk op beoordeeld worden. Zo komt het aantal publicaties en
de hoeveelheid verworven externe financiering vaker terug in de
beoordeling, terwijl respondenten dit minder vaak zelf als voor hun
belangrijke prestatie-indicator aanmerken. Een ander voorbeeld is
kennisoverdracht voor maatschappelijke impact. Deze indicator komt
minder vaak terug in de beoordeling terwijl een groot deel van de
respondenten dit wel belangrijk vindt in de beoordeling.
Deze resultaten wijzen erop dat de effecten van het programma Erkennen
& Waarderen ten tijde van de uitvoering van het onderzoek nog onvoldoende merkbaar waren op de werkvloer. Ten tijde van het onderzoek was
het initiatief rondom het breder erkennen en waarderen van wetenschappers pas net ingezet. Het landelijk programma Erkennen &
Waarderen is in 2020 met een verkenning gestart en steun ik financieel
voor de periode van 2022 tot en met 2026. Een dergelijke cultuurverandering kost tijd. Ik vind het belangrijk om de effecten van het programma
te monitoren. Daarom zullen er zogenaamde cultuurbarometers worden
uitgevoerd. Ook heeft uw Kamer verzocht om een onafhankelijke evaluatie
aan het einde van de looptijd van het programma. Binnenkort start ik met
de voorbereidingen daarvoor.

3

Een diversity officer is niet genoeg: Het diversiteitsbeleid op Nederlandse universiteiten.
Bonjour, S.A.; Brink, M.C.L. van den; Taartmans, G.N. 2020, TH&MA, 27, 5, pp. 83–89.
4
Zoals geformuleerd in de position paper Ruimte voor ieders talent. Zie https://
www.universiteitenvannederland.nl/recognitionandrewards/wp-content/uploads/2019/11/
Position-paper-Ruimte-voor-ieders-talent.pdf.
5
«Voortgang programma «Erkennen & Waarderen»» (37611906).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 288, nr. 1034

3

Tot slot
De kwaliteit van het hoger onderwijs en de wetenschap wordt gedragen
door de docenten en onderzoekers. Het drijfverenonderzoek geeft verdere
inzichten in hun wensen en suggesties voor verbeteringen. Het onderzoek
bevestigt het belang van de grote investeringen die ik in onderzoek en
wetenschap doe, aangezien deze grotendeels gericht zijn op het verbeteren van de werkomstandigheden. Er ligt een belangrijke opdracht voor
de instellingen om deze werkomstandigheden wezenlijk te verbeteren. Zo
zorgen we ervoor dat, zoals verwoord in het voorwoord van het drijfverenonderzoek, «er voldoende mensen op zoek kunnen en willen blijven
gaan naar de nodige kennis voor de grotere en kleinere problemen waar
we als samenleving mee moeten omgaan».
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 288, nr. 1034

4