Ministerie van VROM
Evaluatieonderzoek
bouwvergunningsvrij
bouwen

Postbus 4 5280 AA Boxtel
Bosscheweg 107 Boxtel
www.bro.nl

telefoon 0411 850 400
fax 0411 850 401
e-mail: info@bro.nl

Documentatiepagina

Opdrachtgever(s):

Ministerie van VROM

Titel rapport:

Evaluatie Bouwvergunningsvrij bouwen

Rapporttype:

Definitieve rapportage

Rapportnummer:

212x00262.032102_2

Datum:

19 april 2007

Contactpersoon

Dhr. B. Rademaker

opdrachtgever(s):

Mevr. W. Eikelboom

Projectteam BRO:

Roeland Mathijsen
Wanda Blommensteijn

Trefwoorden:
Beknopte inhoud:

Evaluatie, Woningwet, bouwvergunningsvrij, bouwen
Onderhavige rapportage betreft een evaluatieonderzoek van de Woningwet met
betrekking tot het onderdeel bouwvergunningsvrij bouwen. Door middel van
verschillende onderzoeksmethoden is geanalyseerd hoe de huidige regeling m.b.t.
bouwvergunningsvrij bouwen in de praktijk functioneert. Verder zijn aanbevelingen gedaan voor mogelijke verbeteringen.

Inhoudsopgave

pagina

1. AANLEIDING EN DOELSTELLING
1.1 Aanleiding
1.2 Doelstelling

5
5
5

2. VERANTWOORDING
2.1 Opzet van het onderzoek
2.2 Leeswijzer

7
7
7

DEEL A – EVALUATIE

3. JURISPRUDENTIEANALYSE
3.1 Inleiding
3.2 Algemeen
3.3 Begrippen

11
11
11
13

3.3.1 Bouwwerken
3.3.2 Overig
3.4 Relatie met privaatrecht
3.5 Conclusie

13
17
25
26

4. ANALYSE VIGERENDE BESTEMMINGSPLANNEN
4.1 Inleiding
4.2 Begrippen
4.3 Erfbebouwingsregeling

27
27
27
30

4.3.1 Aan-, uit- en bijgebouwen
4.3.2 Erfafscheidingen
4.4 Beschermd stadsgezicht en monumenten
4.5 Ervaringen uit de bestemmingsplanpraktijk
4.6 Conclusie

30
31
31
32
35

5. ANALYSE VRAGEN HELPDESK BOUWREGELGEVING
5.1 Verantwoording
5.2 Algemeen
5.3 Aan- en uitbouw

37
37
38
40

Inhoudsopgave

1

5.3.1 Gecombineerd bouwen
5.3.2 Begrippen
5.3.3 Wijze van meten
5.3.4 Burenrelatie
5.4 Bijgebouw en overkapping
5.5 Verandering van kozijn(invulling), luik of gevelpaneel
5.6 Dakkapel
5.7 Erf- of perceelafscheiding
5.8 Dakraam
5.9 Bouwwerk van beperkte omvang
5.10 Antenne
5.11 Veranderingen van niet-ingrijpende aard
5.12 Speeltoestel en tuinmeubilair
5.13 Reclamezuil
5.14 Overig

6. SCHRIFTELIJKE ENQUÊTE
6.1 Verantwoording
6.2 Gemeenten

40
41
42
42
43
44
45
46
47
48
48
49
50
50
51

53
53
54

6.2.1 Toepasbaarheid regeling
6.2.2 Beeldkwaliteit
6.2.3 Constructieve veiligheid
6.2.4 Burenbelang
6.2.5 Administratieve lastenvermindering
6.2.6 Verbetermogelijkheden
6.2.7 Conclusie
6.3 Bouwprofessionals

54
55
55
56
56
56
58
59

6.3.1 Toepasbaarheid regeling
6.3.2 Beeldkwaliteit
6.3.3 Constructieve veiligheid
6.3.4 Burenbelang
6.3.5 Verbetermogelijkheden
6.3.6 Conclusie
6.4 Burgers

59
60
60
61
61
62
63

7. GESPREKKENRONDEN
7.1 Inleiding
7.2 Gemeenten
7.3 Bouwprofessionals

2

65
65
66
74

Inhoudsopgave

8. WORKSHOPS
8.1 Workshop 1
8.2 Workshop 2
8.3 Workshop 3

81
81
85
92

9. CONCLUSIE

97

DEEL B – AANBEVELINGEN

1. BELEIDSVISIE
1.1 Inleiding
1.2 Sturingsfilosofie

1
1
2

1.2.1 Naar een goed evenwicht tussen sturen en loslaten
1.2.2 Inhoudelijk kader 1: Fysieke kwaliteit van het bouwwerk
1.2.3 Inhoudelijk kader 2: Belevingskwaliteit van het bouwwerk
1.2.4 Maatschappelijk kader: Deregulering
1.3 Concrete beleidsafwegingen

2
3
5
8
9

1.3.1 Basisuitgangspunten
1.3.2 Overige aanbevelingen
1.3.3 Benadering categorie licht-vergunningplichtige bouwwerken

10
18
22

BIJLAGEN
Bijlage 1: Overzicht jurisprudentie
Bijlage 2: Vragenlijsten
Bijlage 3: Deelnemers klankbordgroep

Inhoudsopgave

3

4

Inhoudsopgave

1.

AANLEIDING EN DOELSTELLING

1.1 Aanleiding
Op 1 januari 2003 is de Woningwet op een aantal punten herzien. Belangrijkste wijzigingen waren het welstandstoezicht, het invoeren van een verruimde categorie
bouwvergunningsvrije bouwwerken en het doorvoeren van wijzigingen in de bouwvergunningsprocedure. De toenmalige staatssecretaris, dhr. Remkes, heeft toegezegd dat 2,5 of 3 jaar na de inwerkingtreding van de nieuwe regeling inzake bouwvergunningsvrije bouwwerken, zoals opgenomen in het Besluit bouwvergunningsvrije en licht-bouwvergunningplichtige bouwwerken (Besluit van 13 juli 2002, Stb.
2002, 410, hierna te noemen: Bblb) geëvalueerd zal worden. Hierbij dienen in het
bijzonder de effecten van het bouwvergunningsvrije bouwen in de relatie tot buren
onderling te worden bekeken.
Verder bestaat er een directe relatie met de voorgenomen afschaffing van de lichte
bouwvergunningprocedure. Deze afschaffing zal plaatsvinden in het kader van de
invoering van de omgevingsvergunning met de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). De regulier bouwvergunningplichtige bouwwerken zullen op dat
moment ‘omgevingsvergunningplichtig’ worden. Bezien zal moeten worden hoe
men om dient te gaan met de categorie licht-bouwvergunningplichtige bouwwerken.

1.2 Doelstelling
Minder regels, kortere procedures, decentraal wat kan en uitvoeringsgericht. Dit zijn
de uitgangspunten van het ruimtelijk beleid. Bij de aanpassing van het Bblb staat
één doel voorop: het moet een in de praktijk werkbare en acceptabele regeling zijn,
zowel voor gemeenten als voor bouwprofessionals en burgers.
Dit is echter makkelijker gezegd dan gedaan, want er spelen vele aspecten een rol;
de regels moeten in het kader van deregulering burgers voldoende ruimte bieden
om te bouwen, maar ook mag het ruimtelijk beeld niet aangetast worden. Verder
moeten ook de bouwvergunningsvrije bouwwerken constructief veilig zijn en moet
er rekening gehouden worden met de buren. Ten slotte moet gestreefd worden
naar een administratieve lastenvermindering. Het is de kunst om binnen dit spanningsveld te zoeken naar de meest optimale regeling. Om te kijken of de huidige
regeling deze doelen heeft bereikt, is een uitgebreide evaluatie uitgevoerd.
De centrale vraag van het onderhavige evaluatieonderzoek is of bijna 3 jaar na invoering het Besluit bouwvergunningsvrije en licht-bouwvergunningplichtige bouwwerken naar behoren functioneert en hoe deze eventueel verbeterd zou kunnen

Hoofdstuk 1

5

worden. Biedt de huidige regeling een werkbaar kader voor de verschillende doelgroepen die ermee werken, zoals ambtenaren, bouwprofessionals en burgers? Hierbij wordt bezien welke knelpunten er in de praktijk ontstaan en hoe dit zijn uitwerking heeft in het ruimtelijke beeld.
In het evaluatieonderzoek1 hebben de volgende operationele doelstellingen van het
Bblb als leidraad gediend:
1. praktische toepasbaarheid van de regeling2
2. behoud c.q. verbetering beeldkwaliteit3
3. bewaking constructieve veiligheid bouwwerken
4. burenbelang
5. administratieve lastenvermindering

1

2
3

Bij de uitvoering van het evaluatieonderzoek is een aantal malen overleg gevoerd met een klankbordgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van verschillende instanties, waaronder Bouwend Nederland, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, de Federatie Welstand, de Vereniging Bouw- en
Woningtoezicht Nederland en de Bond van Nederlandse Architecten. Zie voor de deelnemerslijst bijlage 3.
Hieronder vallen aspecten als deregulering, leesbaarheid en duidelijkheid van begrippen.
Dit aspect komt met name tot uiting in de voor- en achterkantbenadering.

6

Hoofdstuk 1

2.

VERANTWOORDING

2.1 Opzet van het onderzoek
Aangezien bouwvergunningsvrije bouwactiviteiten niet geregistreerd worden, zijn
er geen ‘harde’ gegevens bekend. Daarom is het zeer lastig om een evaluatie wetenschappelijk te onderbouwen aan de hand van statistieken, cijfers, e.d. Daarom is de
evaluatie er met name op gericht om een beeld te kunnen vormen van de opvattingen over en de ervaringen met de regeling. De evaluatie is dan ook nadrukkelijk
niet bedoeld als wetenschappelijke onderbouwing, maar meer indicatief.
Om een goed beeld te kunnen krijgen van de werking van de regeling over de gehele breedte, zijn er verschillende methodieken gebruikt:
Allereerst is jurisprudentie geraadpleegd en zijn de vragen die op de helpdesk
bouwregelgeving (http://www.vrom.nl/bouwregelgeving_helpdesk) gesteld zijn,
geanalyseerd. Tevens is een analyse gemaakt van een aantal vigerende bestemmingsplannen, om te bepalen in hoeverre deze afgestemd zijn op het Bblb.
Ook is rechtstreeks het oordeel gevraagd van doelgroepen die in de praktijk met het
Bblb te maken krijgen, zoals gemeenteambtenaren4, bouwprofessionals en burgers.
Hiervoor zijn drie onderzoeksmethoden gebruikt; een schriftelijke enquête, een
gesprekkenronde en workshops met verschillende doelgroepen.
Om de gesprekken en de workshops een minimum aan objectiviteit te geven, zijn er
een aantal regels afgesproken. Er is vooraf nauwkeurig bepaald met wie er gesproken wordt en de structuur van het gesprek is vastgelegd. Voorts zijn er criteria vastgesteld, waardoor de gesprekken vergeleken kunnen worden. In de betreffende
hoofdstukken wordt nader ingegaan op de gehanteerde methode.

2.2 Leeswijzer
Het onderzoek valt uiteen in twee onderdelen; een evaluatie (deel A) en een advies
(deel B). In deel A zijn de resultaten van de 6 verschillende onderzoeken objectief
weergegeven. In deel B worden mede op basis van deze resultaten aanbevelingen
gedaan voor de aanpassing van de regeling. Deze aanbevelingen vormen een (subjectief) advies en géén conclusie van deel A.

4

M.n. ambtenaren Bouw- en Woningtoezicht.

Hoofdstuk 2

7

8

Hoofdstuk 2

DEEL A – EVALUATIE

3.

JURISPRUDENTIEANALYSE

3.1 Inleiding
Het doel van dit jurisprudentieonderzoek is het in kaart brengen van de knelpunten
die in de praktijk worden ondervonden bij de toepassing van de categorie bouwvergunningvrije bouwwerken. In totaal zijn er circa 100 uitspraken geanalyseerd, waarbij het merendeel uitspraken zijn van de Afdeling bestuursrechtspraak Raad van
State. Verder is de jurisprudentie van de burgerlijke rechter geanalyseerd voor wat
betreft het burenrecht. De meest relevante uitspraken zijn in deze paragraaf opgenomen.
In principe zijn alle opgenomen uitspraken van ná inwerkingtreding van het Bblb. Er
is echter een uitzondering gemaakt voor wat betreft het begrip ‘veranderingen van
niet-ingrijpende aard’, omdat dit begrip ook al in de voorgaande Woningwet gebruikt werd. Indien dit begrip niet in dit overzicht verwerkt zou worden, ontstaat er
een onvolledig overzicht, temeer omdat hierover inmiddels een aanzienlijke hoeveelheid jurisprudentie is ontstaan. In de Nota van Toelichting behorende bij het
Bblb is overigens expliciet aangegeven dat het niet de bedoeling is om wijzigingen
aan te brengen ten opzichte van de betekenis van dit begrip, zoals die door de jurisprudentie gegeven is.
De uitspraken zijn gevonden op de site ‘www.rechtspraak.nl’ of in de databank bestuursrecht Justex. Voor een volledig overzicht van de belangrijkste geanalyseerde
uitspraken zie bijlage 1.

3.2 Algemeen
Wanneer is er sprake van een besluit over de bouwvergunningsplicht?
De Afdeling heeft in haar uitspraak d.d. 18-8-2004 (nr. 200307139/1) geoordeeld dat
indien iemand zekerheid wil over de vraag of een voorgenomen handeling bouwvergunningplichtig is of niet, men ofwel de bouwvergunning moet aanvragen en
het rechtsoordeel van het bestuursorgaan afwachten en eventueel bestrijden of een
verzoek om bestuursrechtelijke handhaving doen wanneer de handeling zonder
bouwvergunning is verricht. Hierop is alleen een uitzondering mogelijk wanneer
deze manieren van het vragen van een rechtsoordeel van het bestuursorgaan niet
geschikt zijn omdat zij onevenredig bezwarend zijn. In geval van de tweede manier
(verzoek om handhaving) geeft de Afdeling aan dat er sprake is van onevenredige
bezwaren, indien de voorgenomen handeling leidt tot onomkeerbare gevolgen. De
uitspraak lijkt bedoeld om het aantal bestuurlijke oordelen in de gedaante van een
besluit waartegen rechtsbescherming mogelijk is terug te dringen.

Hoofdstuk 3

11

Relatie met het bestemmingsplan
Artikel 20 WRO regelt de verhouding tussen het bestemmingsplan en de bouwvergunningsvrije bouwwerken. Volgens dit artikel blijven de voorschriften van het bestemmingsplan buiten toepassing voor zover zij betrekking hebben op bouwwerken
waarvoor op grond van de Woningwet geen bouwvergunning vereist is. Deze bepaling wordt doorgaans zo uitgelegd, dat bouwvergunningsvrije bouwwerken niet aan
het bestemmingsplan worden getoetst (zie o.a. ABRS 7 juli 1995, BR 1995, 857 m.nt.
J.W. Weerkamp).
Een andersluidende interpretatie werd echter gegeven in de uitspraak van 25 april
2000 (Gst. 2000-7125, 5 m.nt. A.G.A. Nijmeijer en AB 2001/36, m.nt. de Gier). Daarin
bepaalde de Afdeling dat artikel 20 WRO slechts ziet op de bestemmingsplanvoorschriften die de bouw van bouwvergunningsvrije bouwwerken onmogelijk maken.
Hiermee wordt ten aanzien van bouwvergunningsvrije bouwwerken een aanvullende normatieve werking gegeven aan de overige bestemmingsplanbepalingen, zoals
bijvoorbeeld de doeleindenomschrijving. De Afdeling ontleent deze uitleg aan de
wetsgeschiedenis: “In de Memorie van Toelichting op artikel 20 WRO (Kamerstukken
II 1986/87, 20 066, nr. 3, p. 83) is gesteld dat dit artikel ertoe strekt te voorkomen dat
een bestemmingsplan zich verzet tegen het bouwen van ‘vrije’ bouwwerken en tegen het gebruik van die bouwwerken overeenkomstig het bepaalde daaromtrent in
artikel 42 (het huidige art. 43 Ww). Een met de wetsgeschiedenis overeenkomende
uitleg van dit artikel brengt met zich dat dit artikel er toe strekt te voorkomen dat
de planwetgever voorschriften aan een bestemmingsplan verbindt die de bouw van
zogeheten vrije bouwwerken onmogelijk maken. Deze voorschriften blijven op
grond van artikel 20 van de Wet op de Ruimtelijke Ordening buiten toepassing. Aan
het onderhavige bestemmingsplan zijn echter geen voorschriften verbonden die
zien op de bouw van vrije bouwwerken op gronden met de bestemming LNGA. Uit
artikel 20 van de Wet op de Ruimtelijke Ordening volgt niet dat alle planvoorschriften buiten toepassing blijven.” (r.o. 2.2.5). Niet duidelijk is wanneer een bestemmingsregeling moet worden geacht de bouw en het gebruik van een bouwvergunningvrij bouwwerk onmogelijk te maken. Vooralsnog is deze vraag niet beantwoord.
Ook heeft de Afdeling zich uitgesproken over de oppervlakteberekening van bijgebouwen in relatie tot het bestemmingsplan (ABRS 10 juli 2002, JG 02.0178, LJN-nr.
AE5113). De Afdeling maakt in deze uitspraak duidelijk dat bouwvergunningvrij
gebouwde bouwwerken niet meetellen in de oppervlakteberekening die plaatsvindt
in het kader van het bestemmingsplan. Als voorbeeld het volgende: op grond van
het bestemmingsplan mag er bij een woning een bijgebouw worden opgericht van
maximaal 30 m2. Er is al een bouwvergunningvrij bijgebouw gebouwd van 30 m2.
Kan nu bouwvergunning worden verleend voor nog een nieuw te bouwen bijgebouw? Het antwoord luidt ja: bouwvergunningsvrije bouwwerken worden niet
meegerekend in de oppervlakteberekening die plaatsvindt in het kader van het be-

12

Deel A - Evaluatie

stemmingsplan. Het maakt dus niet meer uit of eerst bouwvergunningsvrij of bouwvergunningplichtig wordt gebouwd.
In een ander geval ging het om een vaststelling van een bestemmingsplan waarbij in
de planvoorschriften bepalingen voor afscheidingen waren opgenomen. De Afdeling oordeelde dat het bepaalde in de Woningwet, Bblb en artikel 20 WRO niet afdoen aan de bevoegdheid van de gemeenteraad om regels op stellen voor erfafscheidingen, zij het dat deze regels buiten toepassing blijven voor zover zij zien op
bouwwerken, bijvoorbeeld erfafscheidingen zoals die geregeld zijn in het Bblb
(ABRS 15-10-2003, nr. 200301328/1).
Systematiek van het besluit
Het Bblb heeft een systematiek die uitgaat van ‘geletterde onderdelen’ en ‘genummerde kenmerken’. Pas als een bouwwerk voldoet aan het type zoals omschreven in
de geletterde onderdelen, komt men toe aan toetsing van de kenmerken, die bovendien cumulatief zijn bedoeld. Voldoet een bouwwerk niet aan een van deze
kenmerken, dan is het artikel niet van toepassing (o.a. ABRS 12-1-2005/200402743/1,
ABRS 25-3-2004, nr. 200401947/1 en -/2 en 13-4-2004, nr. 200401417/1 en-/2).
Aanvraag voor bouwwerk dat deels bouwvergunningplichtig en deels bouwvergunningsvrij is
Op grond van vaste jurisprudentie geldt als uitgangspunt voor de vraag of voor de
oprichting van het bouwwerk bouwvergunning is vereist, dat het bouwwerk als één
geheel dient te worden beschouwd. Dit blijkt onder andere uit ABRS 24 augustus
1999, H01.99.0189 en ABRS 1 april 1996, H01.95.0203. Dit betekent dat het gehele
bouwwerk dan bouwvergunningplichtig is (ook het gedeelte dat normaal gesproken
bouwvergunningsvrij zou zijn) en de bouwvergunning zal dan ook in totaliteit aangevraagd moeten worden. Dit is slechts anders indien het bouwwerk in functioneel
en bouwkundig opzicht uit verschillende ‘losstaande’ onderdelen bestaat.
In het Bblb is dit gedeeltelijk ondervangen, omdat bij sommige categorieën bouwwerken het vereiste van een ‘bestaande’ woning of woongebouw opgenomen is.
Voor de bouwwerken waarvoor deze eis niet opgenomen is, is voornoemde jurisprudentie nog steeds actueel.

3.3 Begrippen
3.3.1 Bouwwerken
Aan-, uit- of bijgebouw
In de jurisprudentie is een aantal uitspraken gedaan over de vraag of een bouwwerk
een aan- of uitbouw dan wel bijgebouw is. Het Bblb geeft geen definities van aan-,

Hoofdstuk 3

13

uit- of bijgebouwen en de Afdeling zoekt daarom aansluiting bij de in de rechtspraak ontwikkelde criteria (ABRS 24-8-2005, nr. 200501171/1).
Een aan- of uitbouw is volgens de jurisprudentie in functioneel opzicht een integraal
onderdeel van het hoofdgebouw. In de casus van ABRS 24-8-2005 (nr. 200501171/1)
was de berging tegen het hoofdgebouw gebouwd en niet direct verbonden met het
hoofdgebouw. De rechter oordeelde dat deze berging geen onderdeel uitmaakte
van het hoofdgebouw en daarom niet aan te merken is als een aan- of uitbouw en
artikel 2 aanhef en onder a niet van toepassing is.
Een bijgebouw is volgens de jurisprudentie een gebouw dat ondergeschikt is aan en
ten dienste staat van een ander gebouw (het hoofdgebouw). Deze ondergeschiktheid geldt zowel in bouwkundig als in functioneel opzicht. De berging had een geringe omvang ten opzichte van het hoofdgebouw en ook het gebruik als berging
staat ten dienste van het hoofdgebouw, zodat er sprake was van een bijgebouw.
Nu de berging (groter dan 10 vierkante meter) op een kleinere afstand dan 1 meter
van het naburig erf was gebouwd, oordeelde de Afdeling dat het bouwen van de
berging niet aan te merken is als bouwen van beperkte betekenis en daarmee niet
bouwvergunningsvrij is. In een uitspraak van de Afdeling (20-4-2006, 20040707885/1)
was geen sprake van bijgebouwen in de zin van artikel 2 Bblb, omdat de paardenboxen niet op het achtererf of zijerf waren geplaatst en zij niet strekken tot vergroten van het woongenot.
In de uitspraak van de Afdeling van 17-5-2006 (nr. 200506280/1) ging het om een
bouwwerk dat gebouwd was aan een opstal, die met een bouwvergunning voor
‘schuur/opstal’ was gebouwd ter vervanging van een door brand verwoeste
schuur/voormalige paardenstal. Deze opstal was inmiddels inpandig verbouwd tot
woning en de gebruiker had een persoonsgebonden gedoogbeschikking om de opstal te bewonen. De Afdeling oordeelde dat deze opstal niet aan te merken was als
een woning, omdat de bouwvergunning verleend was voor het oprichten van een
schuur/opstal en burgemeester en wethouders in een eerder besluit uitdrukkelijk
hadden aangegeven geen medewerking te willen verlenen aan het oprichten van
een woning ter plekke. Er was geen sprake was van een bestaande woning of
woongebouw en daarom is artikel 2 aanhef sub a niet van toepassing. In deze uitspraak wordt voor de beantwoording van de vraag of een gebouw als ‘woning’
aangemerkt kan worden, dus niet uitgegaan van de feitelijke situatie, maar van de
verleende bouwvergunning. Van belang hierbij is dat het college, onder meer blijkens de eerder bij besluit van 5 juni 2002 geweigerde bouwvergunning, uitdrukkelijk aan appellant te kennen heeft gegeven geen medewerking te willen verlenen
aan het oprichten van een woning ter plaatse.
De Afdeling oordeelde in deze uitspraak verder dat het bouwwerk door de doorlopende dakconstructie en het bereikbaar zijn door een deur vanuit de opstal, een
bouwkundig onderdeel was van de opstal. Het bestreden bouwwerk kan derhalve
niet worden aangemerkt als een aan- of uitbouw aan of een bijgebouw of overkapping bij een bestaande woning of bestaand woongebouw als bedoeld in artikel 2,
aanhef en onderdelen a en b, van het Bblb.

14

Deel A - Evaluatie

In de uitspraak van 21-6-2006 (nr. 200507269/1) ging het om de vraag of er sprake
was van een zelfstandig bijgebouw. De Afdeling oordeelde in deze zaak dat er sprake was van een functionele verbondenheid tussen de kooiconstructie en een schuur.
In de schuur was een aantal doorgangen gerealiseerd, die het mogelijk maken dat
de honden vanuit de schuur vrij in de kooiconstructie kunnen lopen en andersom.
Deze constructie was volgens de Afdeling niet aan te merken als een zelfstandig
bouwwerk, ook al kon deze constructie enkele decimeters van de schuur worden
neergezet.
Gevelpaneel
Hoewel het Bblb en de wetsgeschiedenis geen maximale maatvoering geven bij de
bepalingen over ‘gevelpaneel’ kan uit de context waarbinnen het begrip voorkomt,
afgeleid worden dat de wetgever niet bedoeld heeft dat het om gevelaankledingen
gaat die bijna het gehele oppervlak van de gevel beslaan (ABRS 18-1-2006,
200503236/1).
Erf- en perceelafscheidingen
Uit verschillende uitspraken van de Afdeling blijkt dat er tussen de erfafscheiding en
de woning een functionele relatie moet bestaan (zie ABRS 5-10-2005, 200410184/1
en 15-3-2006, 200505896/1). In deze casus ging het om een als erfafscheiding opgerichte damwand. Deze is bouwvergunningsvrij indien zij geplaatst wordt op een
perceel waarop een gebouw staat. Aan de orde was de vraag of de grond waarop
de afscheiding is geplaatst, kan worden aangemerkt als hetzelfde perceel als dat
waarop de bijbehorende woning staat. Dit is het geval indien er een functionele
relatie bestaat tussen de erfafscheiding en het op het erf of perceel staande gebouw. In deze situatie was geen sprake van een tuin, erf of anderszins bij een gebouw horende buitenruimte. Bovendien had de grond een agrarische bestemming.
De damwand kon derhalve niet als bouwvergunningsvrij bouwwerk aangemerkt
worden.
Erf / perceel
Het Bblb geeft een definitie van erf in artikel 1. Een erf is direct gelegen bij een gebouw, is in feitelijk opzicht ingericht ten dienste van het gebruik van het gebouw en
indien er een bestemmingsplan van toepassing is, verbiedt de bestemming de inrichting als erf niet. In de uitspraak van de Afdeling van 14-12-2005 (200502776/1) was
er geen sprake van een erf omdat op de gronden met een agrarische bestemming
geen bebouwing was toegestaan volgens de planvoorschriften. Alleen via een ontheffing was het mogelijk om niet-permanente agrarische gebouwtjes op te richten.
De Afdeling oordeelde dat er in dit geval geen sprake was van een erf, en dus ook
niet van een erfafscheiding, maar van een afscheiding van een perceel waarop een
woning gesitueerd is op een zodanige manier dat de perceelafscheiding kan worden
aangemerkt als daarbij horend.

Hoofdstuk 3

15

Het begrip perceel is niet in het Bblb of jurisprudentie uitgewerkt. Volgens een uitspraak van de rechtbank in Roermond (15-11-2004, LJN AR5728) moet dan worden
gekeken naar de feitelijke omstandigheden van het geval. Hierbij speelt niet alleen
de geldende bestemming een rol, maar ook de perceelsgrenzen zoals aangegeven
door het kadaster als de manier waarop het perceel feitelijk in gebruik is genomen.
In casu ging het om een afrastering rond meerdere percelen en daarom was de betreffende afscheiding niet bouwvergunningsvrij.
Antenne-installaties
Uit de uitspraak (ABRS 22-3-2006, 200507811/1) blijkt dat de Afdeling van mening is
dat het besluit, noch de toelichting erop, bedoeld heeft dat een bouwvergunningsvrije antenne-installatie meer dan één techniekkast kan omvatten. Dit laat de mogelijkheid tot site-sharing onverlet omdat bouwvergunningsvrij meerdere antennes
aan één antennedrager kunnen worden bevestigd met voor elk van die antenne een
techniekkast. Er is dan sprake van verschillende antenne-installaties ondanks het feit
dat er slechts één gemeenschappelijke antennedrager opgericht is.
Het Bblb geeft in artikel 3 lid 1, aanhef onderdeel 3 sub 2 de mogelijkheid om
bouwvergunningsvrij antenne-installaties op te richten op of aan (…..) of op een
bouwvergunningplichtige antenne-installatie. De Afdeling oordeelde in haar uitspraak van 15-2-2006, 200510458/1 en 200510458/2) dat ‘vergunningplichtig’ in het
Bblb niet inhoudt dat deze bepaling uitsluitend van toepassing is op antenneinstallaties die met en overeenkomstig een bouwvergunning zijn opgericht. In casu
was de antenne-installatie, waarop een bouwvergunningsvrije antenne-installatie
werd gebouwd, in afwijking van de verleende bouwvergunning, 4,5 meter verder
ten opzichte van de vergunde locatie opgericht.
In gevolge artikel 3 eerste lid aanhef onder e (antenne-installatie ten behoeve van
de mobiele telecommunicatie) noemt het Bblb onder 1 sub b als voorwaarde dat de
hoogte van de antenne, met antennedrager, gemeten vanaf de voet, of indien bevestigd aan een gevel van een gebouw, gemeten vanaf het punt waarop de antenne, met antennedrager, het dakvlak kruist, minder is dan 5 meter. In de uitspraak
van de Afdeling van 27-10-2004 (nr. 200402683/1) legt de Afdeling dit artikel als
volgt uit: als uitgangspunt voor de hoogte van een antenne, met antennedrager,
geldt dat gemeten moet worden vanaf de voet. Indien de antenne bevestigd is aan
een gevel van een gebouw, dient gemeten te worden vanaf het punt waarop de
antenne, met antennedrager, het dakvlak kruist.
In casu was de antenne met antennedrager bevestigd aan een schoorsteen van een
schoolgebouw. Deze schoorsteen kon geen onderdeel beschouwd worden van de
gevel van het schoolgebouw omdat door zijn plaatsing en hoogte (tegen de gevel
geplaatst en een hoogte van 17 meter) aangemerkt moet worden als een met het
schoolgebouw samenhangend maar daarvan te onderscheiden bouwwerk. Bevestiging aan de schoorsteen kon volgens de Afdeling niet gelijkgesteld worden met

16

Deel A - Evaluatie

bevestiging aan de gevel. De hoogte diende dan ook vanaf de voet van de antennedrager gemeten te worden.
Het meten van de hoogte van een antenne-installaties leverde ook een probleem op
in de zaak waarbij de antenne-installatie gebouwd is op of aan een bouwwerk, als
hoogspanningsmast, vrijstaande schoorsteen, wegportaal, reclamezuil e.d. (artikel 3
lid 1, aanhef, en onderdeel e sub 2 Bblb) (ABRS 22-3-2006, 200507811/1). Het gaat
hier om de vraag of het bouwwerk waarop de antenne-installatie gebouwd wordt,
gezien moet worden als een antennedrager (volgens artikel 1 lid 1 van het besluit:
“(….) antennemast of andere constructie bedoeld voor de bevestiging van de antenne.”
De Afdeling oordeelde in tegenstelling tot de voorzieningenrechter, dat de mogelijkheid in het besluit om een antenne-installatie op of aan een lichtmast te bouwen,
reeds inhoudt dat deze bouwwerken niet als antennedrager moet worden aangemerkt. Een andere opvatting zou ertoe leiden dat slechts aan het artikellid kan worden voldaan indien de antenne op een zodanige hoogte aan de lichtmast wordt
bevestigd dat de antenne niet hoger reikt dan 5 meter, gemeten vanaf het aansluitende terrein. Deze uitleg is volgens de Afdeling niet te rijmen met het karakter van
de in artikel 3 onderdeel e sub 2 genoemde bouwwerken en met het onder b vermelde kenmerk dat de antenne is geplaatst op een hoogte van minimaal 3 meter
vanaf het bij het bouwwerk aansluitende terrein.
Tuinmeubilair
Bouwwerken die volgens het Bblb (artikel 3 lid 2) kunnen worden aangemerkt als
tuinmeubilair moeten dienst doen als tuininrichting. In het geval van kruiswegstaties, kruis, poortpilaren, glazen kapel en een kapeltoren was hier geen sprake van.
Deze bouwwerken waren opgericht ten behoeve van de religieuze functie die aan
het perceel gegeven was (ABRS 6-4-2005, 200406278/1).
Bouwwerk van beperkte omvang
In haar uitspraak van 15 april 1995 (BR 1995, p. 932) komt de Afdeling tot het oordeel dat het begrip "bouwwerk van beperkte omvang" niet alleen betrekking heeft
op de maatvoering van het bouwwerk op zichzelf, maar tevens dient te worden
gerelateerd aan het effect dat het bouwwerk vanuit planologisch en feitelijk oogpunt bezien op de omgeving heeft.
3.3.2 Overig
Vergroting van het woongenot
Bij een aantal onderdelen is als voorwaarde opgenomen dat de bouwwerken moeten dienen ter vergroting van het woongenot.
In een uitspraak van de Rechtbank Rotterdam (28-12-2004, nr. 04/1409) constateert
de rechter dat dit begrip niet gedefinieerd is in het Bblb. Volgens de rechtbank

Hoofdstuk 3

17

brengt een redelijke uitleg van dit begrip met zich mee dat het woongenot niet
uitsluitend betrekking heeft op de woning zelf, maar ook op het bij de woning behorende perceel en in zekere mate de directe leefomgeving. Het in de nabije omgeving hobbymatig berijden van een pony door de bewoners, de geringe omvang van
het bouwwerk en de omvang van het perceel brengen de rechtbank tot het oordeel
dat het bouwen van een stal voor een pony strekt tot het vergroten van het woongenot en daarom als bouwvergunningsvrij moet worden aangemerkt.
In een latere uitspraak van de ABRS 19-4-2005 (nr. 200504984/1) legt de afdeling dit
begrip uit conform de Nota van Toelichting op het Bblb. Met dit begrip wordt bedoeld dat het gebruik direct gerelateerd moet zijn aan de woonfunctie. Dit betekent
dat er geen gebruik mag worden gerealiseerd dat zich niet verhoudt met de gebruikelijke woonbestemming. Het begrip dient objectief te worden uitgelegd. Dat de
bouwwerken het uitzicht kunnen belemmeren is op geen enkele wijze relevant voor
de beoordeling of ze bouwvergunningsvrij zijn.
Oorspronkelijke achtergevel
Het Bblb geeft naast de zogenaamde ‘geletterde onderdelen’ een aantal kenmerken
waar de bouwwerken cumulatief aan moeten voldoen. In het geval van aan- of uitbouw, geeft het besluit onder a) aan dat de aan- of uitbouw gebouwd moet worden
aan de oorspronkelijke achtergevel.
Dit begrip heeft tot een aantal uitspraken geleid (o.a. ABRS 16-3-2005, Gst. 20057229, 77), waarbij de Afdeling aangeeft, wat moet worden verstaan onder ‘oorspronkelijk’. Volgens de Nota van Toelichting bij het Bblb moet bij de beoordeling
van de feitelijke situatie uitgegaan worden van de situatie zoals die oorspronkelijk
(ten tijde van de oplevering van het hoofdgebouw) was. Dat zal veelal bepaald kunnen worden aan de hand van de bouwvergunning die toentertijd voor de bouw van
het gebouw is afgegeven.
In casu maakte het deel van het hoofdgebouw waar de aanbouw aan werd gebouwd, geen deel uit van het hoofdgebouw waar destijds bouwvergunning voor
verleend was en derhalve is de aanbouw niet aan te merken als bouwvergunningsvrij.
De voorwaarden uit het Bblb zijn cumulatief bedoeld, en dit heeft als consequentie
dat als aan een kenmerk niet is voldaan, het bouwen van het bouwwerk niet bouwvergunningsvrij is. Het uitgangspunt, de verleende bouwvergunning, om te bepalen
wat de oorspronkelijke achtergevel is, gaat alleen op als de bouw geheel correspondeert met de verleende bouwvergunning. Indien tijdens het bouwproces van de
bouwvergunning is afgeweken en die situatie duurzaam van karakter geworden is,
in die zin dat daartegen niet handhavend meer kan en zal worden opgetreden, is de
feitelijk opgeleverde woning uitgangspunt om de oorspronkelijke achtergevel te
bepalen.
In verband hiermee is de uitspraak van de rechtbank Breda (Rb 28-4-2005, nr. 05/523)
interessant. Deze uitspraak gaat over het tijdens het bouwproces afwijken van de
bouwvergunning door bepaalde onderdelen groter uit te voeren dan vergund. De

18

Deel A - Evaluatie

aanvrager zag die als bouwvergunningsvrije bouwwerken maar de rechter oordeelde anders. Hetgeen in de Bblb als bouwvergunningvrij is aangemerkt is uitzondering
op de regel dat voor het bouwen een bouwvergunning nodig is. Het ligt in de situatie van de bouw van een gehele nieuwe woning in de rede om het gehele bouwplan
in de aanvraag op te nemen en er kan niet worden geaccepteerd dat tijdens de
bouw uitbreidingen worden gerealiseerd in afwijking van de verleende bouwvergunning.
Bestaand gebouw
In het Bblb artikel 2 aanhef onder d wordt het begrip ‘bestaand gebouw’ gebruikt.
In de uitspraak van ABRS 8-6-2005 (200408735/1) geeft de Afdeling een uitleg aan
dit begrip. Noch de tekst van het Bblb, noch de toelichting erop geven aanknopingspunten voor het standpunt dat onder een bestaand gebouw uitsluitend een
gebouw zou kunnen worden begrepen dat met een bouwvergunning en overeenkomstig die bouwvergunning gebouwd is.
Erf
In het Bblb is de volgende definitie van erf gegeven: “al dan niet bebouwde perceel,
of een gedeelte daarvan, dat direct is gelegen bij een gebouw en dat in feitelijk
opzicht is ingericht ten dienste van het gebruik van dat gebouw, en, voorzover een
bestemmingsplan van toepassing is, de bestemming deze inrichting niet verbiedt.”
Deze definitie is gebaseerd op de uitspraak van de Afdeling van 15 september 1997
(AB 1998, 8 en BR 1998, p. 137). In de uitspraak van ABRS 19-4-2006 (nummer
200506690/1) was de vraag aan de orde of een betreffende carport op een erf bij
een woning gebouwd was. De Afdeling oordeelde dat de gronden waarop de carport gebouwd was, feitelijk wel ingericht zijn ten dienste van de woning, maar in
ruimtelijk opzicht niet direct bij de woning gelegen zijn. De afstand tussen de carport en de woning bedroeg 150 meter en de gronden hadden ter plaatse de bestemming ‘onverharde weg’ en ‘plantsoen, groenstrook en wegberm’. In casu kon
volgens de Afdeling niet gesproken worden van ‘erf’ in de zin van artikel 1 lid 1 van
het Bblb.
Achtererf
Het begrip achtererf is in artikel 1 van het Bblb gedefinieerd als ‘gedeelte van het
erf dat aan de achterzijde van het gebouw is gelegen’. Uit de uitspraak van ABRS 152-2006 nr. 2005003394/1) blijkt dat de ligging van de voorgevelrooilijn hier geen
invloed op heeft. In deze casus was sprake van een bijzondere situering van de achtertuinen (de achtertuinen lagen om en om met de voortuinen van de huizen in het
blok), zodat er een situatie ontstond waarbij het achtererf voor de voorgevelrooilijn
kwam te liggen. Nu de definitie in het Bblb niets zegt over de situering van het achtererf ten opzichte van de voorgevelrooilijn, is de berging gebouwd op het achtererf
van het gebouw en daarom bouwvergunningsvrij.

Hoofdstuk 3

19

Voorerf
Volgens artikel 1 lid 1 Bblb wordt onder ‘voorerf’ verstaan het gedeelte van het erf
dat aan de voorkant van het gebouw is gelegen. Door de manier van bouwen van
de woning kan hierover onduidelijkheid ontstaan. In de uitspraak van de Afdeling
van 28-7-2004 (200307308/1) gaat het om een woning met een vooruitspringend
gedeelte en een teruggelegen gedeelte, waarbij het vooruitspringende gedeelte
bijna de helft van de voorkant van de woning beslaat. Beide delen kunnen in hun
totaliteit als de voorkant van de woning worden aangemerkt. Gelet op de definitie
in het Bblb moet worden geoordeeld dat hieraan grenzend het voorerf is gelegen.
Bij het meten van de afstand tot het voorerf moet dan uitgegaan worden van het
voorerf zoals dat grenst aan het deel waaraan de overkapping gebouwd is.
Voor- en achterkantbenadering
In onderhavige uitspraak was de voor- en achterkantbenadering voor dakkapellen
aan de orde. Het ging hierbij om een koetshuis dat voor een groot gedeelte achter
het hoofdgebouw (woning) gesitueerd was. Bij het bepalen van het achtervlak,
wordt uitgegaan van de definitie van voorgevel uit het bestemmingsplan (i.c. de
naar de weg gekeerde gevel van een gebouw. Parallel aan de voorgevel van de woning, ligt de voorgevel van het koetshuis en derhalve was de dakkapel gebouwd op
het voordakvlak van het bijgebouw. De dakkapel kon daarom niet worden aangemerkt als bouwvergunningsvrij (ABRS 18-5-2005, 200407953/1).
Wijze van meten
! oppervlakte:
Op grond van artikel 1, lid 2, sub a van het Bblb dienen maten buitenwerks gemeten
te worden. Dit betekent dat gerekend moet worden van de ene buitenste rand van
het werk tot de andere. Hoewel dit een duidelijk uitgangspunt lijkt, kan er toch wat
discussie over ontstaan. Dat blijkt uit een recente uitspraak van de Afdeling (21 juni
2006, BR 2006/840). Sommige bouwplantoetsers bij gemeenten schijnen er standaard
van uit te gaan dat de overstekken van de dakconstructie van een bouwwerk zonder
meer bij de berekening van de oppervlakte moeten worden meegenomen. Uit voornoemde uitspraak blijkt dat dat naar het oordeel van de Afdeling niet de bedoeling
is, omdat uitstekende onderdelen van ondergeschikte aard bij de bepaling van de
oppervlakte van het bouwwerk buiten beschouwing moeten blijven. Daaronder
kunnen blijkens de uitspraak kennelijk ook dakoverstekken verstaan worden. Hebben de dakoverstekken echter een dusdanige omvang dat zij niet als ondergeschikt
aangemerkt kunnen worden, dan moeten zij wel bij de berekening van de oppervlakte betrokken worden. Wat in het concrete geval als ondergeschikt aangemerkt
moet worden, is per geval verschillend.
! hoogte:
De casus uit de uitspraak van de Afdeling van 13-9-2006 (200509801/1) betrof de
wijze van meten bij een hoogteverschil tussen de tuin en het aansluitend trottoir.

20

Deel A - Evaluatie

Appellant wilde ter plaatse een erfafscheiding realiseren. Onder verwijzing naar AR
7 juli 1995 (BR 1995,857) overwoog de Afdeling dat, nu het niveau van de grond aan
weerszijden van een erfafscheiding niet gelijk is, de hoogte van de erfafscheiding
gemeten dient te worden aan de zijde waar het niveau van de grond het hoogst is.
Hierbij dienen plaatselijke, niet bij het verdere verloop van de grond passende, ophogingen of verdiepingen aan de voet van de erfafscheiding echter buiten beschouwing gelaten te worden.
! aansluitend terrein:
In ABRS 13-9-2006 (200510417/1) bestond onduidelijkheid over de vraag wat het
aansluitende terrein was, zoals bedoeld in het Bblb. De NvT bij het Bblb vermeldt
dat hiermee wordt bedoeld: “het terrein dat op grond van het bestemmingsplan
voor bebouwing in aanmerking komt.” Uit de NvT volgt verder dat het terrein dat
binnen de bebouwingsgrens voor gebouwen ligt, zoals dat aangegeven is op de
plankaart, aangemerkt dient te worden als aansluitend terrein. Een redelijke uitleg
brengt met zich dat voor de vaststelling van het peil dient te worden uitgegaan van
de hoogte van het feitelijk aan het tuinhuis aansluitend terrein en niet vanaf het op
ongeveer 13 meter afstand daarvan aanwezige woonhuis.
Weg
In de uitspraak van de Afdeling d.d. 11-1-2006 (200502605/1) gaat het om het begrip
‘weg’ in het Bblb. Volgens artikel 1 van dit besluit wordt onder wegen verstaan een
weg als bedoeld in in artikel 1, eerste lid onder b van de Wegenverkeerswet 1994.
Deze wet verstaat onder wegen: alle voor het openbaar verkeer openstaande wegen
of paden. In casu ging het om een doodlopend pad dat niet in eigendom was van de
gemeente. De Afdeling oordeelde dat dit pad feitelijk voor openbaar verkeer openstaat en dat niet is gebleken dat op kenbare wijze het recht is voorbehouden of de
feitelijke mogelijkheid is geschapen om weggebruikers de toegang tot het pad te
ontzeggen. De eigendomssituatie en het feit dat het pad voornamelijk door de eigenaren ervan zal worden gebruikt, doet hier niet aan af.
Bouwen bij recreatiewoningen, tijdelijke woningen/woongebouwen of woonwagens
In de uitspraak van 12 juli 2004 van de rechtbank Zwolle (LJN: AQ1947) was de vraag
aan de orde of het Bblb van toepassing is als de woning bestemd is als recreatiewoning. Samen met de tijdelijke woningen/woongebouwen en woonwagens wordt
deze categorie bouwwerken specifiek uitgezonderd in het laatste kenmerk van artikel 2 geletterd onderdeel a, b en d van het Besluit. Dat geldt echter niet ten aanzien
van artikel 2 geletterd onderdeel c en e (het veranderen van kozijnen en het plaatsen van erfafscheidingen). Deze bouwactiviteiten mogen derhalve ook bij recreatiewoningen, tijdelijke woningen/woongebouwen en woonwagens bouwvergunningsvrij worden verricht. Verder was in deze uitspraak van belang dat het bij de toepassing van het Bblb gaat om de bestemming die ingevolge het bestemmingsplan aan

Hoofdstuk 3

21

de bebouwing is toegekend en niet om het feitelijke gebruik dat van de woning
gemaakt wordt.
Verandering van niet-ingrijpende aard
Algemeen
Ook al is voldaan aan alle kenmerken die het Bblb in artikel 3, lid 1, aanhef onder k,
dan betekent dit nog niet dat het om een verandering van niet-ingrijpende aard
gaat. Volgens vaste jurisprudentie (o.a. ABRS 19-6-2002, BR 2002/970 en ABRS 15-121994, BR 1995/218) dient de term ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ niet alleen
in bouwkundige maar ook in stedenbouwkundige zin te worden opgevat. Daarbij
speelt niet alleen het planologische maar ook het feitelijke effect dat de beoogde
verandering op de omgeving heeft een rol. Een verandering kan ogenschijnlijk nog
zo klein zijn, bijvoorbeeld een doorgang tussen twee panden, het effect daarvan
kan van grote stedenbouwkundige betekenis zijn omdat van twee winkels één grote
winkel gemaakt wordt.
In een casus, waarbij het ging om een verandering van materialisering van een woning oordeelde de Afdeling dat slechts als kan worden vastgesteld dat het uiterlijk
aanzien van een bouwwerk een substantiële en ingrijpende inbreuk op de omgeving
tot gevolg heeft, er geen sprake is van een verandering van niet-ingrijpende aard. In
zo’n geval hoeft een woning hoeft niet als monument aangewezen te zijn, om in
redelijkheid tot het standpunt te kunnen komen dat de gewijzigde materialisering
het straatbeeld aantast en een ingrijpende verandering op de omgeving tot gevolg
heeft. Hierbij speelt het architectonische karakter van de wijk een rol, alsmede de
inhoud van welstandadviezen (o.a. ABRS 24-5-1995, BRO 1995/855, ABRS 19-6-2002,
BR 2002/970 en Rechtbank ‘s- Hertogenbosch, 19-8-2004 nr. LJN AQ7518). In haar
uitspraak van 24 mei 1995 overwoog de Afdeling overigens dat het enkele feit dat
een bouwwerk niet voldoet aan redelijke eisen van welstand niet met zich brengt
dat geen sprake is van een verandering van niet-ingrijpende aard.
Indien de veranderingen het uiterlijke aanzien van het pand en indeling zodanig
wijzigen dat zij een samenhangend geheel vormen en zij in hun totaliteit bezien van
wezenlijke betekenis zijn voor het gebruik van een pand, zijn zij in hun totaliteit
niet als niet-ingrijpend aan te merken, ondanks dat een aantal voorzieningen op
zichzelf beschouwd niet bouwvergunningplichtig zijn (ABRS 5-4-2006, 200508642/1).
Bij de bepaling of een activiteit een ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ is, dient
allereerst bepaald te worden of de te beoordelen verandering kan worden aangemerkt als een ‘bouwactiviteit’. Anders kan de activiteit immers niet onder de werkingssfeer van artikel 1, lid 1, onderdeel a van de Woningwet gebracht worden (o.a.
ABRS, 11 maart 1999, BR 1999/789). Voorts moet het gaan om het veranderen van
een reeds bestaand bouwwerk. Het toevoegen van een op zichzelf staand bouwwerk valt hier niet onder (ABRS 10 juli 2000, JG 01.0017). Verder dient aan de in art.
3, sub k van het Bblb genoemde kenmerken te worden voldaan. Hieronder wordt –

22

Deel A - Evaluatie

voor zover relevant - puntsgewijs op de jurisprudentie omtrent deze kenmerken
ingegaan:
1e kenmerk:
Verandering heeft geen betrekking op de draagconstructie van dat bouwwerk
De werkzaamheden dienen als een bouwkundig samenhangend geheel beschouwd
te worden en niet elk afzonderlijk. Werkzaamheden die bij een woning de sporen
van een dak vervangen door nieuwe hebben betrekking op de draagconstructie van
het dak omdat de sporen daar onderdeel van uitmaken (ABRS 5-7-2006,
200507313/1).
In een andere uitspraak vernietigt de Afdeling een uitspraak van de rechtbank omdat deze tot het onjuiste oordeel was gekomen dat het verhogen van de wanden
van een dakopbouw om een zelfdragend liftframe te kunnen plaatsen, betrekking
heeft op de draagconstructie van dat gebouw (ABRS 8-3-2006, 20050505431/1). In de
zaak van ABRS 24 mei 1995 (BR 1995/855) werd de verticale puistructuur van een
woning doorbroken. De Afdeling oordeelde dat, hoewel ten behoeve van de uitgevoerde verandering een constructieve voorziening is aangebracht, de draagconstructie van de woning zelf niet is gewijzigd en dat derhalve wordt voldaan aan het eerste kenmerk.
2e kenmerk:
De bebouwde oppervlakte niet wordt uitgebreid
Over dit kenmerk is geen specifieke jurisprudentie bekend.
3e kenmerk:
Het bestaande niet-wederrechtelijke gebruik wordt gehandhaafd
Bij het toetsen van de veranderingen aan het bestaande niet-wederrechtelijke gebruik hanteert de rechter soms een enge en soms een ruime interpretatie. In de ruime interpretatie gaat het niet alleen om het feitelijke niet-wederrechtelijke gebruik
maar ook om het gebruik dat volgens het bestemmingsplanregime rechtens mogelijk is. Een voorbeeld van deze interpretatie is de uitspraak van de Afdeling van 28-42004 (nr. 200305301/1), waarbij de rechter als uitgangspunt de verleende bouwvergunning neemt, die niet beperkt was tot het gebruik van een specifieke tak van
detailhandel en dus ook de door de betreffende supermarkt voorgenomen activiteiten (detailhandel) toeliet. Door de bouwvergunning als uitgangspunt te kiezen, valt
ook het niet bestaande, maar wel vergunde gebruik, onder het begrip ‘bestaande
niet-wederrechtelijke gebruik’.
In de uitspraak van 8-12-2004 (nr. 200401162/1) kiest de Afdeling voor de enge interpretatie en neemt zij het feitelijke gebruik als uitgangspunt. Dit was het gebruik
als rijwielhandel dat veranderde in het gebruik ten behoeve van een magazijn voor
een supermarkt. Dat het bestemmingsplan op de locatie het gebruik als supermarkt
niet verbood, deed de Afdeling af als niet ter zake doende. Volgens de literatuur is
de enge interpretatie de juiste interpretatie omdat de wetgever het woord ‘be-

Hoofdstuk 3

23

staande’ expliciet in de wettekst heeft opgenomen. Zou de wetgever alle rechtens
toegestane gebruiksvormen onder dit artikel hebben willen laten vallen, dan had
het woord ‘bestaande’ er niet in opgenomen hoeven te worden. In deze lijn ligt ook
de opvatting van de Afdeling dat het indien het voorgenomen gebruik geen voortzetting is van het bestaande niet-wederrechtelijke gebruik, het er niet toe doet of
het bestemmingsplan een vrijstelling bevat, die dit gebruik wel mogelijk maakt.
Indien met de woonbestemming strijdige activiteiten plaatsvinden, te weten verkoop van groenten en fruit van een substantiële en commerciële omvang, dienen
deze activiteiten als wederrechtelijk te worden aangemerkt. Veranderingen ten behoeve van dit wederrechtelijke gebruik zijn bouwvergunningplichtig. Hierbij speelt
het geen rol dat er in het bestemmingsplan een vrijstellingsregeling is opgenomen
voor het met de woonbestemming strijdige gebruik. (ABRS 7-12-2005, 200502930/1).
Een verbouwing van een stal waarbij voorzieningen als een badkamer, toilet en diverse scheidingswanden worden aangebracht, kunnen deze stal geschikt maken
voor bewoning. Het voorgenomen gebruik kan niet worden geschaard onder het
normale gebruik van een stal/berging maar valt veel meer onder of ligt in het verlengde van de woonfunctie. Nu het bestemmingsplan op de gronden slechts één
woning toestaat, die al bestaat, zijn de veranderingen niet van niet-ingrijpende aard
(ABRS 15-2-2006, nr. 200503360/1).
Door de verbouw van een schuur tot een geheel gesloten gebouw, in samenhang
met de nieuwe geboden mogelijkheid tot gebruik brengt, met zich mee dat hier
geen sprake is van een verandering van niet-ingrijpende aard (ABRS 17-8-2005,
200407537/1).
Een ander probleem dat zich voor kan doen is, dat het bestuur twijfels heeft of het
bouwwerk wel feitelijk gebruikt zal gaan worden voor het toegestane bestaande
gebruik. Indien deze twijfels onderbouwd kunnen worden, is er geen sprake van
handhaving van het bestaande niet-wederrechtelijke gebruik. In de uitspraak van de
ABRS van 24-12-2003, 200302370/1 had de vergunninghouder in strijd met de verleende bouwvergunning twee niet-lichtdoorlatende sandwichpanelen aangebracht
tussen het bedrijfsgebouw en de kas. Het perceel had volgens het bestemmingsplan
de bestemming ‘agrarisch bedrijf’. Het college had om een aantal redenen ernstige
twijfel of het bouwwerk wel daadwerkelijk gebruikt zou gaan worden voor de
voorgenomen teelt van potplanten. Er ontbrak een teeltplan, er was nog geen aanvang gemaakt met de potplantenteelt en uit een advies van een agrarische adviescommissie bleek dat de voorgenomen teelt op die schaal weinig toekomstperspectief zou bieden. Om deze redenen was het aanbrengen van de twee panelen niet
gericht op de uitoefening van een agrarisch bedrijf en dus geen verandering van
niet-ingrijpende aard te noemen.

24

Deel A - Evaluatie

3.4 Relatie met privaatrecht
Burenrecht
Voor het burenrecht is de uitspraak van de Hoge Raad van 21 oktober 2005 belangrijk (LJN AT8823). Deze uitspraak ging over een burengeschil over hinder van een
met een rechtmatig verleende bouwvergunning geplaatste uitbouw achter een
woonhuis door onthouding van licht en uitzicht. De Hoge Raad oordeelde dat een
bouwvergunning die formele rechtskracht heeft gekregen en dus geacht moet worden in overeenstemming met het bestemmingsplan te zijn verleend, de houder die
heeft gebouwd in overeenstemming met de bouwvergunning, niet in zoverre vrijwaart voor aansprakelijkheid wegens het veroorzaken van onrechtmatige hinder.
In casu had het Hof geoordeeld dat de uitbouw, die in overeenstemming met een
rechtsgeldige bouwvergunning gebouwd was, een aanzienlijke stoornis in het genot
van het eigendom van de buren veroorzaakte, die door de aard, duur en ernst als
onrechtmatig beschouwd moet worden.
Deze jurisprudentie is, gezien de overwegingen van de Hoge Raad, ook van toepassing op de bouwvergunningsvrije bouwwerken. Dit betekent, dat een in overeenstemming met het Bblb gebouwd bouwwerk, de eigenaar van het erf niet vrijwaart
voor aansprakelijkheid wegens het veroorzaken van onrechtmatige hinder. In de
jurisprudentie zijn verder geen uitspraken hierover aangetroffen.
Beperking wettelijke mogelijkheden bouwvergunningsvrij bouwen door overeenkomst
In een recente uitspraak (ABRS 27 september 2006, 200600109/1, LJN: AY8937) kwam
de verhouding tussen het Bblb en het privaatrecht nadrukkelijk aan de orde. Appellant wenste de bestaande mogelijkheid om een bouwvergunningsvrije aanbouw te
realiseren aan de achterzijde van zijn woning, uit te ruilen tegen de in het bouwplan
voorziene oprichting van een aanbouw op een plaats waar dat niet bouwvergunningsvrij mogelijk is. Appellant wilde dit privaatrechtelijk vastleggen in een overeenkomst met de gemeente. Dat zou dus betekenen dat hij geen bouwvergunningsvrije aanbouw aan de achterzijde van zijn woning meer zou mogen realiseren, hoewel dit op basis van het Bblb wel toegestaan is.
De Afdeling overwoog dat het beperken van de wettelijke mogelijkheden van
bouwvergunningsvrij bouwen in strijd is met het Bblb. Hierbij verwijst zij naar de
Nota van Toelichting bij het Bblb, waar is vermeld: “Met onderhavig besluit is er een
limitatieve en uitputtende opsomming van bouwvergunningsvrije en lichtbouwvergunning-plichtige bouwwerken gegeven. Gemeenten hebben niet de bevoegdheid om van het besluit af te wijken, noch in de voor de bouwer positieve,
noch in de voor de bouwer negatieve zin. Derhalve mogen zij niet meer of minder
als bouwvergunningsvrij of licht-bouwvergunningsplichtig aanmerken dan in het
besluit is bepaald.” Derhalve was het college niet gehouden een dergelijke overeenkomst aan te gaan.

Hoofdstuk 3

25

3.5 Conclusie
Uit de jurisprudentieanalyse komt naar voren dat er enkele begrippen zijn die in de
praktijk nog steeds verwarring opleveren. Een evident voorbeeld daarvan is de verandering van niet-ingrijpende aard. Hoewel dit begrip reeds in de voorgaande regeling opgenomen was, leidt het nog immer tot een stroom aan jurisprudentie. Nog
steeds is, ook aan de hand van jurisprudentie, in een concreet geval niet altijd met
zekerheid te zeggen of er sprake is van een verandering van niet-ingrijpende aard.
Een ander onderdeel van de regeling dat - mede door de uitleg van de Afdeling niet altijd goed toepasbaar is, betreft het bouwen van erf- en perceelafscheidingen.
Eén van de voorwaarden waaronder dit is toegestaan, is dat de grond waarop de
afscheiding is geplaatst, kan worden aangemerkt als hetzelfde perceel als dat waarop de bijbehorende woning staat. Teneinde aan deze voorwaarde te voldoen, moet
er volgens de Afdeling een functionele relatie bestaan tussen het gebouw en de
erfafscheiding. Dit is in de praktijk echter niet altijd even makkelijk te beoordelen.
Andere begrippen, zoals ‘erf’, ‘oorspronkelijke gevel’ en ‘vergroting van het woongenot’ zijn daarentegen in de jurisprudentie verduidelijkt. In bijzondere gevallen zal
er misschien nog wel wat verwarring ontstaan (met name het ‘erf’-begrip kan tot
zoektochten leiden), maar in het algemeen heeft zich in de jurisprudentie een heldere lijn ontwikkeld.
Het begrip ‘bestaande woning’ kan in de praktijk tot handhavingsproblemen leiden,
omdat er niet aangegeven is dat het moet gaan om een legale bestaande woning.
Handhaving zal feitelijk moeilijk worden als er een bouwvergunningsvrije aanbouw
gebouwd wordt aan een illegaal gebouwde woning. Het verschil met het begrip
‘oorspronkelijke achtergevel’ is opvallend omdat volgens de jurisprudentie dit altijd
een legale achtergevel is. Als de wetgever dit verschil en de gevolgen van de interpretatie onwenselijk vindt, zou het Bblb voor wat betreft het begrip ‘bestaand’ aangevuld moeten worden in die zin, dat het moet gaan om legale bestaande gebouwen.
Voor de bescherming van het burenbelang is de uitspraak van de Hoge Raad van 21
oktober 2005 (LJN AT8823, zie paragraaf 3.4) van groot belang voor de praktijk.
Hoewel de uitspraak tot rechtsonzekerheid leidt (immers, ook indien men een
bouwvergunning heeft of iets bouwvergunningsvrij mag bouwen, kan het toch onrechtmatig en dus niet toegestaan zijn), wordt hierdoor het burenbelang beter beschermd. Door deze uitspraak is het mogelijk om in specifieke gevallen de concrete
situatie te beoordelen op de vraag of iets onevenredig bezwarend is voor de buren.
Hierdoor kunnen excessen tegengegaan worden.

26

Deel A - Evaluatie

4.

ANALYSE VIGERENDE BESTEMMINGSPLANNEN

4.1 Inleiding
Onderdeel van de evaluatie is een analyse van verschillende vigerende bestemmingsplannen. In dit gedeelte wordt bekeken in hoeverre bouwvergunningsvrij
bouwen een inbreuk levert op de bouwmogelijkheden die het bestemmingsplan
biedt en in hoeverre de vigerende bestemmingsplannen die voor en na 1 januari
2003 in werking zijn getreden, op de regeling zijn afgestemd. Doel van dit onderzoek is te achterhalen of het bouwvergunningsvrij bouwen strijd oplevert met bestaande bestemmingsplannen.
Hiertoe is bureauonderzoek gedaan aan de hand van een aantal vigerende bestemmingsplannen met een woonbestemming. De keuze voor de verschillende bestemmingsplannen is volstrekt willekeurig. Wel is een goede dwarsdoorsnede gemaakt
van diverse gemeenten, adviesbureau’s en gebieden. Er is gebruik gemaakt van bestemmingsplannen binnen de periode van 1981 tot 2006. De focus ligt met name op
de meer recentere bestemmingsplannen, omdat daarbij onderzocht kan worden in
hoeverre er afstemming heeft plaatsgevonden met de nationale regelgeving. Voor
de bestemmingsplannen van vòòr 1 januari 2003 is uitsluitend onderzocht in hoeverre de nieuwe regelgeving omtrent bouwvergunningsvrij bouwen een inbreuk oplevert op het bestemmingsplan.
Er is niet gekozen voor een uitgebreide analyse waarbij de bepalingen van het bestemmingsplan en het Bblb 1 op 1 vergeleken zijn, maar voor een beknopte toets
van de belangrijkste aspecten. Met name is gekeken naar de begrippen en de erfbebouwingsregeling. In een aantal bestemmingsplannen is een bijzondere regeling
opgenomen voor cultuurhistorisch waardevolle panden, zoals monumenten, beeldbepalende panden en panden binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht. Hier is
extra aandacht aan besteed.

4.2 Begrippen
Aan-, uit- en bijgebouwen
Hoewel noch in de Woningwet, noch in het Bblb een definitie is gegeven omtrent aan-,
uit- en bijgebouwen, wordt in de Nota van Toelichting (hierna te noemen: NvT) op het
Bblb wel een duidelijke omschrijving gegeven:
Aan- en uitbouwen zijn bouwwerken die in een directe verbinding staan met het
(hoofd)gebouw waaraan zij worden gebouwd. Een aanbouw is een toevoeging van een
afzonderlijke ruimte, terwijl een uitbouw een vergroting van een bestaande ruimte is.
Bijgebouwen zijn op zichzelf staande gebouwen, zoals een schuur, een garage of een
ander bijgebouw bij een (hoofd)gebouw.

Hoofdstuk 4

27

In vrijwel alle onderzochte bestemmingsplannen worden aan-, uit- en bijgebouwen
gedefinieerd. Hoewel de ondergeschiktheid ten opzichte van het hoofdgebouw
nagenoeg altijd terugkomt, is er toch veel variatie binnen de begripsomschrijvingen.
Zo wordt in ongeveer de helft van de plannen een functioneel onderscheid gemaakt
tussen een aan- of uitbouw (voor woondoeleinden) en een bijgebouw (niet voor
woondoeleinden, maar meer voor garage, berging, etc).
Vaak is ook het onderscheid tussen aan- en uitbouw en bijgebouw onduidelijk; bijgebouwen worden in bijna de helft van de plannen gedefinieerd als zowel aangebouwd als vrijstaand. Hierdoor ontstaat onduidelijkheid over het verschil tussen een
aanbouw of een aangebouwd bijgebouw. In veel gevallen worden voor aan- en
uitbouwen de voornoemde begripsomschrijvingen uit de Nota van Toelichting op
het Bblb overgenomen.
Erf
In het Bblb wordt ‘erf’ als volgt gedefinieerd: “al dan niet bebouwde perceel, of een gedeelte daarvan, dat direct is gelegen bij een gebouw en dat in feitelijk opzicht is ingericht
ten dienste van het gebruik van dat gebouw, en, voor zover een bestemmingsplan van
toepassing is, de bestemming deze inrichting niet verbiedt”.
Voor deze definitie is aansluiting gezocht bij de uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State van 15 september 1997 (AB 1998, nr. 8 en BR 1998, 137).

Uit de inventarisatie van de bestemmingsplannen blijkt, dat er grote verschillen bestaan tussen de wijze waarop men met het erf omgaat. Vaak strookt dit niet met het
Bblb, of levert het in ieder geval interpretatiegeschillen op. Meestal wordt in bestemmingsplannen niet gesproken over ‘erf’, maar wordt de bijgebouwenregeling
opgehangen aan het bouwperceel, het bouwvlak, de voorgevelrooilijn of anderszins. Dit is dus sterk afhankelijk van de toegepaste tekensystematiek.
Ook komt het voor dat er een specifieke definitie van ‘erf’ opgenomen wordt, die
afwijkt van de ‘erf’-definitie uit het Bblb:5
“Al dan niet omheind stuk grond dat in ruimtelijk opzicht direct behoort bij, in functioneel opzicht ten dienste staat van, en in feitelijk opzicht direct aansluit aan een
gebouw en dat, blijkens de kadastrale gegevens behoort tot het perceel waarop dat
gebouw is geplaatst”.
Een ander punt dat tot discussie kan leiden, is met name gericht op de koppeling die
het ‘erf’-begrip uit het Bblb legt met het bestemmingsplan. Immers, er wordt bepaald: “(…) en, voor zover een bestemmingsplan van toepassing is, de bestemming
deze inrichting niet verbiedt”. Bij de bedoelde inrichting gaat het om een inrichting
ten dienste van een woning. Indien een stuk grond, gelegen bij een woning, de bestemming ‘Verkeersdoeleinden’ heeft, zal er weinig discussie zijn. Anders wordt het,
wanneer er een groen- of een tuinbestemming op de gronden ligt. Er moet dan heel
5

Ook bij bestemmingsplannen van na 2002.

28

Deel A - Evaluatie

goed gekeken worden naar de doeleindenbeschrijving. Verder is het gevaar van
oneigenlijk gebruik van bestemmingen aanwezig; door het toebedelen van specifieke bestemmingen kan immers voorkomen worden dat er op de gronden bouwvergunningsvrij gebouwd kan worden. Op die manier wordt de bedoeling van het Bblb
doorkruist. Overigens is dit niet geconstateerd bij deze analyse.
Voorgevel(rooilijn)
Voorerf:
“Gedeelte van het erf dat aan de voorkant van het gebouw is gelegen.”
Voorgevelrooilijn:
“Voorgevelrooilijn als bedoeld in het bestemmingsplan dan wel de gemeentelijke bouwverordening”.

Ook de begrippen ‘voorgevel’, ‘voorgevelrooilijn’ en ‘voorerf’ leveren wel eens onduidelijkheden op. Hoewel het Bblb bij haar definitie van ‘voorgevelrooilijn’ verwijst
naar het bestemmingsplan of de bouwverordening, is in veel bestemmingsplannen
géén begripsomschrijving van ‘voorgevelrooilijn’ gegeven. Indien de voorgevelrooilijn ook niet op de plankaart aangegeven is, moet naar de gemeentelijke bouwverordening gekeken worden. Bij bestaande bouw wordt de voorgevelrooilijn in de
Modelbouwverordening 19926 als volgt gedefinieerd:
“De voorgevelrooilijn is langs een wegzijde met een regelmatige of nagenoeg regelmatige ligging van de voorgevels van de bestaande bebouwing de evenwijdig
aan de as van de weg gelegen lijn, welke, zoveel mogelijk aansluitend aan de ligging van de voorgevels van de bestaande bebouwing, een zoveel mogelijk regelmatig beloop van de rooilijn overeenkomstig de richting van de weg geeft.”
Indien dit geen uitsluitsel geeft, is ingevolge de NvT de feitelijke situatie doorslaggevend, waarbij gelet op jurisprudentie, adressering huisnummering en perceelsontsluiting als criteria kunnen worden gebruikt.
Een verwarrend punt kan zijn, dat er blijkens de NvT voor de toepassing van het
Bblb maar één voorgevel kan zijn, terwijl een aantal onderzochte bestemmingsplannen ook meerdere voorgevels bij één gebouw mogelijk maken.

6

VNG Uitgeverij Supplement 69 SR – februari 2005.

Hoofdstuk 4

29

4.3 Erfbebouwingsregeling
In de meeste bestemmingsplannen wordt uitgegaan van grondgebonden woningen.
Opvallend was, dat bij gestapelde woningbouw aanzienlijk minder of zelfs helemaal
geen erfbebouwing toegestaan werd.
4.3.1 Aan-, uit- en bijgebouwen
Maatvoering
De meeste bestemmingsplannen gaan uit van een maximale goot- en bouwhoogte
voor bijgebouwen van respectievelijk 3 en 5 meter. Soms wordt uitgegaan van een
iets hogere of lagere hoogte, maar dit leidt zelden tot een grote afwijking van de
maten uit het Bblb. Wel is het zo, dat vrijwel alle onderzochte bestemmingsplannen
een kap tot ongeveer 4 tot 6 meter toestaan. In één geval werd zelfs een hoogte van
8 meter toegestaan. Ook voor aan- en uitbouwen geldt meestal een hoogte van
circa 3 meter. Vaak wordt deze wel gerelateerd aan de 1e verdiepingsvloer van het
hoofdgebouw.
De maximaal toegestane oppervlakte varieert vaak van ongeveer 45 m² tot 70 m²,
met doorgaans een koppeling aan een maximaal te bebouwen percentage van het
bouwperceel, het bouwvlak, het erf, etc., al dan niet inclusief het hoofdgebouw. De
algemene maat uit het Bblb van 50% bebouwd achtererf wordt vaak overgenomen.
Of dit daadwerkelijk één op één dezelfde regeling is als in het Bblb, is uiteraard
afhankelijk van de vraag wat in het bestemmingsplan als ‘achtererf’ aangemerkt
wordt. Daarom varieert het bebouwingspercentage van 40% tot 60%. Ook wordt
het bebouwingspercentage wel afhankelijk gemaakt van het woningtype.
Soms wordt er een uitzondering gemaakt voor grotere percelen. Dit kan met een
categorisering gebeuren of met een glijdende schaal.
Voorbeeld categorisering:
Aan-, uit- en bijgebouwen zijn toegestaan tot ten hoogste 40% van het bouwvlak tot een maximum
van:
-

45 m²;

-

60 m² in het geval het oppervlak van het bouwperceel groter is dan 750 m², maar niet groter dan
1.250 m²;

-

75 m² in het geval het oppervlak van het bouwperceel groter is dan 1.250 m².

Voorbeeld glijdende schaal:
De totale bebouwde oppervlakte van het achtererf mag maximaal 50% bedragen met een maximum
van 40 m², met dien verstande dat voor achtererven groter dan 80 m² dit maximum mag worden
verhoogd met 10% van het verschil in grootte, zulks met een absoluut maximum van 90 m².

30

Deel A - Evaluatie

Situering
De situering is vaak sterk afhankelijk van de toegepaste tekensystematiek; vaak
wordt op hoekpercelen gebruik gemaakt van zijtuinstroken waar niet gebouwd mag
worden. De exacte wijze waarop hiermee omgegaan wordt, betreft een stedenbouwkundige afweging. Zo kan ervoor gekozen worden om bij zeer smalle zijtuinen
of reeds gerealiseerde bijgebouwen op een zijtuin bij een hoekperceel geen zijtuinstrook op te nemen.
Het voorgaande betreft uitsluitend hoekpercelen. Over het algemeen is er een minimale afstand tot de zijdelingse perceelsgrens van 2,5 of 3 meter opgenomen. Soms
wordt ook een verplichting opgenomen om òf de aangegeven afstand aan te houden, òf in de zijdelingse perceelsgrens te bouwen. Voor een burger is het in dit geval
moeilijk te begrijpen dat hij een bouwvergunningsvrij bouwwerk op 1 meter vanaf
de zijdelingse perceelsgrens mag bouwen, terwijl dat ingevolge het bestemmingsplan niet toegestaan is. De afstemming met het Bblb is dan ook niet optimaal.
In verreweg de meeste gevallen is ook een minimale afstand tot het verlengde van
de voorgevel opgenomen. Dit kan rechtstreeks op de plankaart vertaald zijn of in de
voorschriften bepaald. Meestal wordt een afstand van 1 of 3 meter aangehouden. In
één geval werd een afstand van 4,5 meter verplicht. Dit leidt tot een discrepantie
met het Bblb.
4.3.2 Erfafscheidingen
Meestal wordt de regeling uit het Bblb één op één overgenomen in het bestemmingsplan, omdat gemeenten niet meer willen toestaan dan bouwvergunningsvrij
mogelijk is. Soms wordt ook aan de voorzijde een maximale hoogte van 2 meter
toegestaan, of wordt aan de achterzijde een maximale hoogte van 2,5 meter toegestaan. Eénmaal werd bepaald dat een erfafscheiding vanaf 3 meter achter het verlengde van de voorgevel pas 2 meter hoog mocht zijn. Dit strookt natuurlijk niet
met het Bblb.

4.4 Beschermd stadsgezicht en monumenten
Vaak worden op de plankaart de gemeentelijke en rijksmonumenten indicatief aangegeven. Bij sommige van de onderzochte bestemmingsplannen is echter een specifieke regeling opgenomen voor waardevolle bouwwerken. Dit kunnen ook bouwwerken binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht of beeldbepalende of anderszins cultuurhistorisch waardevolle panden betreffen.
In de onderzochte plannen wordt bepaald, dat de bestaande bebouwing gehandhaafd dient te blijven. Het bouwen van extra bouwwerken is uitsluitend na vrijstelling toegestaan. Voort is er een aanlegvergunningenstelsel opgenomen om te voorkomen dat de bebouwing zonder toetsing gesloopt werd. Bij één plan omhelsde de

Hoofdstuk 4

31

aanlegvergunning ook het rooien van beplanting, het verwijderen van kleinere
bouwwerken en het verharden van gronden.
Deze regeling past dus geheel binnen de gedachte van het Bblb; monumenten en
panden binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht behoeven extra bescherming.
Bouwen in, op of aan een monument of binnen een stads- of dorpsgezicht is niet
zonder meer mogelijk.

4.5 Ervaringen uit de bestemmingsplanpraktijk
In deze paragraaf wordt aangegeven wat de algemene indruk is vanuit de bestemmingsplanpraktijk, zonder dat expliciet bestemmingsplannen vergeleken worden.
Wij gaan hierbij af op de reacties van gemeenten na inwerkingtreding van het Bblb
en de wijze waarop bureau’s hiermee omgegaan zijn.7
Vlak na de inwerkingtreding van de regeling gaven veel gemeenten bij de opdracht
tot het opstellen van een nieuw bestemmingsplan aan dat aangesloten moest worden bij het Bblb, zonder aan te geven op welke wijze dat exact moest geschieden. Al
snel bleek, dat de regeling te gecompliceerd was om in zijn geheel 1 op 1 doorvertaald te worden in het bestemmingsplan. Daarom hebben veel adviesbureau’s en
gemeenten ervoor gekozen om slechts enkele concrete aanknopingspunten uit het
Bblb door te vertalen in het bestemmingsplan.
Het ging hierbij met name om de volgende aspecten:
- na inwerkingtreding van het Bblb is men veel meer na gaan denken over de
onderverdeling van percelen in voor- en achtererven, met name in relatie tot het
‘erf’-begrip uit het Bblb. In de bestemmingsplannen is deze onderverdeling de
laatste tijd ook veel nadrukkelijker doorgevoerd en is het vaak ook meer zichtbaar op de plankaart;
- 1 meter tot de voorgevellijn8. In veel bestemmingsplannen is deze afstandsmaat
op de plankaart of in de voorschriften doorvertaald. In een aantal plannen van
voor 2003 is de regeling afgestemd op de meldingsplichtige bouwwerken. Daarbij is voor het bouwen van gebouwen op het zij-of achtererf van een woning
onder andere een afstand van 3 meter tot de voorgevelrooilijn opgenomen op
de plankaart of in de voorschriften. Na 2003 heeft dit geleid tot onduidelijkheid
in relatie tot het vergunningvrij bouwen.
- voor de hoogte van vrijstaande bijgebouwen wordt vrijwel altijd aangesloten bij
hetgeen nu licht-vergunningplichtig is, namelijk een goothoogte van 3 meter en
een nokhoogte van 5 meter;
- gemeenten houden rekening met de oppervlakte aan aan-, uit- en bijgebouwen
die bouwvergunningsvrij is toegestaan om te voorkomen dat de achtererven ge7

8

De paragraaf is geschreven vanuit het gezichtspunt van een adviesbureau en de ervaringen uit de
dagelijkse bestemmingsplanpraktijk. Waar mogelijk is ook ingegaan op bestemmingsplannen die zijn
gemaakt voor 2003, met de driedeling: vergunningplichtig, meldingplichtig, vergunningvrij.
De denkbeeldige lijn die langs de voorgevel getrokken kan worden.

32

Deel A - Evaluatie

-

heel volgebouwd worden. Bij de plannen van voor 2003 is daar geen rekening
mee gehouden, zodat dit in de praktijk ertoe kan leiden dat meer oppervlakte
aan bebouwing kan worden gebouwd (op grond van het bestemmingsplan en
vergunningvrij) dan wenselijk is;
de 50%-regel, zoals onder andere opgenomen in artikel 2, sub a, sub 5 Bblb, is
vaak overgenomen in bestemmingsplannen. Lastig is wel, dat de bestemmingsplansystematiek vaak net afwijkt van de systematiek van het Bblb. Zo wordt in
het Bblb de 50% gerekend over het zij- of achtererf, terwijl dat in bestemmingsplannen niet altijd het geval is. Zo wordt bijvoorbeeld bij hoekpercelen vaak het
naar de weg of het openbare groen gekeerde zijerf uitgezonderd van bebouwing en wordt de 50% dus gerekend over het overige deel van het achtererf.
Soms wordt ook de voorgevelrooilijn 3 meter teruggelegd ten opzichte van de
voorgevel van de woning en wordt het achtererf vanaf die lijn berekend. Deze
voorbeelden illustreren de afwijking van de bestemmingsplansystematiek ten
opzichte van de systematiek van het Bblb, met betrekking tot de 50%-regel;

Ook zijn er regelmatig discussies ontstaan over de gevolgen van het Bblb voor het
bestemmingsplan. Dit waren de belangrijkste discussiepunten:
- veel gemeenten willen op hoeksituaties of in architectonisch hoogwaardig aangelegde wijken de mogelijkheid hebben om te kunnen sturen op de erfbebouwing. In sommige gevallen legt men op perceelsgedeelten waar men (ook
bouwvergunningsvrije!) bebouwing wil voorkomen, een groenbestemming of
een zone onbebouwd. Enerzijds wordt hierdoor de rijksregeling doorkruist,
maar anderzijds laat deze regeling dit juist ook toe door het ‘erf’-begrip. Daarin
is immers de volgende zinsnede opgenomen: “(…) en, voorzover een bestemmingsplan van toepassing is, de bestemming deze inrichting niet verbiedt.” Dat
impliceert dat het bestemmingsplan de mogelijkheid geeft aan gemeenten om
op dit soort bebouwing te kunnen sturen. In de afbeelding op de volgende pagina is een uitsnede van een plankaart opgenomen waarbij deze systematiek
nogal drastisch toegepast is. Het bouwvlak is vrij strak om de woningen heen
gelegd. Het gele gedeelte heeft de bestemming ‘Tuin’. In de bijbehorende bestemmingsvoorschriften is bepaald dat op deze gronden (behoudens binnenplanse vrijstellingen) uitsluitend bij de bestemming passende bouwwerken, geen
gebouwen zijnde mogen worden gebouwd, zoals een pergola of een keermuur.
Dit zou kunnen betekenen dat vrijwel alle erfbebouwing lichtbouwvergunningplichtig is. Vooralsnog is er nog geen zekerheid over wat de
exacte sturingsmogelijkheden van het bestemmingsplan hieromtrent zijn (zie
ook paragraaf 3.2). Ook de wetsgeschiedenis geeft aan dat bouwvergunningsvrije bouwwerken niet worden getoetst aan het bestemmingsplan (Kamerstukken II, 1986/87, 20 066, nr. 3, p. 57). Het lijkt ook niet wenselijk dat het Bblb op
deze manier buitenspel wordt gezet;

Hoofdstuk 4

33

-

-

hoewel uit de uitspraak van de Afdeling van 10 juli 2002 (JG 02.0178, LJN-nr.
AE5113) blijkt dat bouwvergunningsvrij gebouwde bouwwerken niet meetellen
in de oppervlakteberekening die plaatsvindt in het kader van het bestemmingsplan, wordt hier niet altijd op geanticipeerd bij het opstellen van bestemmingsplannen. Bijvoorbeeld: een gemeente wil slechts 50 m² aan bebouwing toestaan
op het erf en heeft daarom deze oppervlaktemaat opgenomen in haar bestemmingsplan. Men kan echter 80 m² aan erfbebouwing realiseren (50 m² op basis
van bestemmingsplan + 30 m² bouwvergunningsvrij). Hierdoor is het moeilijk om
te bepalen hoeveel bebouwing de gemeente daadwerkelijk op het erf toe wil
staan en of dit uitgangspunt doorkruist wordt door het bouwvergunningsvrij
bouwen;
in de NvT bij het Bblb wordt gesteld dat een gebouw maximaal 1 voorgevel kan
hebben. Anderzijds wordt voor de voorgevelrooilijn verwezen naar het bestemmingsplan (of de bouwverordening). In de bestemmingsplannen doet zich echter
regelmatig de situatie voor, dat een pand twee voorgevelrooilijnen heeft (bijvoorbeeld in een hoeksituatie). Met name bij erfafscheidingen kan dit tot lastige
problemen leiden.

Algemeen kan ten slotte gesteld worden, dat er een algemene trend is waar te nemen van steeds ruimere bijgebouwenregelingen in bestemmingsplannen. Onduidelijk is of dit een (rechtstreeks) gevolg is van de inwerkingtreding van het Bblb. Voor
de nog geldende plannen van voor de wetswijziging in 2003, kan gesteld worden

34

Deel A - Evaluatie

dat dit in incidentele gevallen tot ongewenste situatie leidt en tot interpretatieverschillen. Deze situaties zullen zich echter steeds minder gaan voordoen, gelet op de
actualiseringsplicht van bestemmingsplannen in de nieuwe Wet ruimtelijke ordening. Dit heeft, direct na de aankondiging van de fundamentele herziening van de
WRO al, bij veel gemeenten geleid tot een plan van aanpak voor de actualisering en
de daadwerkelijke actualisering van hun bestemmingsplannen.

4.6 Conclusie
Concluderend kan men dus stellen, dat op specifieke onderdelen wel aangesloten
wordt bij het Bblb, maar dat de regeling te complex is om in zijn geheel doorvertaald te worden in een bestemmingsplan. Wel heeft het geleid tot een duidelijker
onderscheid tussen voor- en achtererven in bestemmingsplannen.

Hoofdstuk 4

35

36

Deel A - Evaluatie

5.

ANALYSE VRAGEN HELPDESK BOUWREGELGEVING

5.1 Verantwoording
Van de in totaal 8730 vragen aan de Helpdesk,9 is een selectie gemaakt door op wettelijke gronden te selecteren op het trefwoord “AMVB Bouwvergunningvrij en licht
bouwvergunningplichtig bouwen”. Daardoor bleven er 1326 vragen over.10
Van deze 1326 vragen waren er 556 niet op onderwerp ingedeeld. Deze zijn willekeurig geselecteerd en geanalyseerd onder het kopje ‘Overig’. De overige 770 waren
al onderverdeeld in de volgende bouwwerken:
- Aan- of uitbouw
- Bijgebouw en overkapping
- Verandering van kozijn(invulling), luik of gevelpaneel
- Dakkapel
- Erf- of perceelafscheiding
- Dakraam
- Bouwwerk van beperkte omvang
- Antenne’s
- Veranderingen van niet-ingrijpende aard
- Speeltoestel en tuinmeubilair
- Reclamezuil
In onderhavige analyse zijn alle vragen op hoofdlijnen onderzocht. Dit betekent dat
niet alle vragen en bijbehorende antwoorden opgenomen zijn, maar slechts een
indruk gegeven wordt van de grootste knelpunten per bouwwerk. Uitsluitend de
meest relevante bouwwerken zijn behandeld.11

9
10

11

Peildatum: 26 juli 2006.
Op internet is overigens een selectie gemaakt van de meest gestelde vragen omtrent bouwregelgeving. Deze selectie omvat 315 vragen. Ongeveer de helft van die vragen is gericht op het Bouwbesluit.
Van de overige vragen heeft een dusdanig klein gedeelte betrekking op het Bblb, dat een analyse van
uitsluitend die vragen geen goed beeld geeft.
Zo zijn bouwwerken ten behoeve van wegaanduiding, spoor en vaarwater bijvoorbeeld niet meegenomen, omdat daar relatief weinig vragen over gesteld zijn.

Hoofdstuk 5

37

5.2 Algemeen
In deze paragraaf worden die vragen behandeld, die weliswaar gerangschikt zijn
onder een specifiek bouwwerk, maar die meer betrekking hebben op de regeling in
het algemeen.
Tijdens de analyse van de aan de helpdesk gestelde vragen is gebleken, dat er veel
vragen gesteld worden over voorwaarden (zoals bijvoorbeeld afmetingen) waaraan
een bouwvergunningsvrij bouwwerk dient te voldoen, bijvoorbeeld: “Waaraan moet
een bouwvergunningsvrije dakkapel voldoen?” In verreweg de meeste gevallen zijn
deze voorwaarden duidelijk terug te vinden in het Bblb. Door de helpdesk wordt
hier dan ook naar verwezen en wordt tevens een korte uitleg voor het specifieke
geval gegeven.
Ook wordt soms aangegeven dat gemeenten andere of aanvullende voorwaarden
aangeven dan in de regeling staan. De helpdesk geeft dan aan dat het Bblb in geheel Nederland geldt en dat het stellen van aanvullende eisen door gemeenten ten
aanzien van bouwvergunningsvrije bouwwerken niet toegestaan is.
Verder wordt door burgers regelmatig gevraagd naar de onderlinge relatie tussen
regelingen. Voor hen is vaak onduidelijk wanneer de eisen van het bestemmingsplan
gelden, wanneer getoetst moet worden op welstandsaspecten en of er bij bouwvergunningsvrije bouwwerken ook voldaan moet worden of getoetst moet worden aan
bepaalde regelingen. Indien men aan de randvoorwaarden uit het Bblb voldoet kan
men bouwvergunningsvrij bouwen. Dan hoeft geen rekening te worden gehouden
met het bestemmingsplan, dus ook niet met de daarin genoemde bebouwingspercentages, begrippen en maatvoeringseisen. Als niet aan de randvoorwaarden uit het
Bblb voldaan wordt, moet wel een bouwvergunning aangevraagd worden. Dan
moet de gemeente aan het bestemmingsplan toetsen. Ook in het geval dat er met
een bouwvergunning een verdieping gebouwd wordt op een bouwvergunningsvrije
aanbouw, telt het volume van de bouwvergunningsvrije aanbouw mee bij de inhoud
van de woning.
Een ander aspect dat onduidelijk blijkt te zijn, is het (voor-, achter- en zij-)erf. Voor
burgers is het vaak onduidelijk hoe de regeling in elkaar zit. Ook voor ambtenaren
blijkt de regeling soms onduidelijk, maar dat gaat meer over de relatie met het bestemmingsplan (wanneer wordt een inrichting door het bestemmingsplan verboden?). Zo gaf een vraagsteller aan dat hij naast zijn perceel een stuk grond gekocht
had met de bestemming ‘Agrarisch met archeologische waarde en landschappelijke
waarde’. Kan dit stuk grond als zijerf beschouwd worden? Gezien de ‘erf’-definitie is
geen sprake van een (deel van een) perceel dat ten dienste van de woning staat.
Hier is dus geen sprake van een zijerf in de zin van het Bblb.
Het ‘erf’-begrip blijkt niet altijd goed toepasbaar in specifieke situaties, zoals een
bijzondere positionering van het hoofdgebouw op het perceel of percelen in het
buitengebied. Over percelen in het buitengebied is overigens ook een aantal vragen
gesteld. Het blijkt dat de regeling dan af en toe niet goed ‘past’ of tot ongewenste
situaties leidt.

38

Deel A - Evaluatie

Vragen omtrent de uitleg van in de regeling gebruikte begrippen komen ook regelmatig voor, bijvoorbeeld ten aanzien van ‘wederrechtelijk’, ‘oorspronkelijk’,
‘weg’ en ‘vergroting van het woongenot’. Met name over het laatste aspect wordt
veel gevraagd of een bijgebouw ten behoeve van het hobbymatig houden van dieren bouwvergunningplichtig is?
Bouwen bij niet-woningen (bijvoorbeeld winkels en bedrijven) leidt in voorkomende
gevallen ook wel tot vragen. Op zich zijn die vragen aan de hand van het Bblb
meestal wel goed te beantwoorden, omdat daarin een duidelijk onderscheid wordt
gehanteerd tussen ‘woning / woongebouw’ en ‘gebouw’. Als gesproken wordt van
‘gebouw’ mag het betreffende bouwwerk ook bij een niet-woning bouwvergunningsvrij gerealiseerd worden. Desalniettemin geeft de helpdesk het volgende antwoord: “Bij een bedrijfspand kan geen sprake zijn van bouwvergunningsvrij bouwen. Dit is alleen toegestaan bij een bestaande woning of woongebouw’.
Bouwen bij nieuwbouw leidt vaak tot praktische problemen; iemand wil bijvoorbeeld bouwvergunningsvrij een serre bouwen aan een nog te bouwen woning, maar
heeft dit niet opgenomen in de bouwaanvraag voor de woning. Bouwvergunningsvrij bouwen mag echter alleen bij bestaande woningen. De helpdesk geeft aan dat
er pas sprake is van een bestaande woning op het moment dat de bouw ervan gereed is gemeld. Indien men eerder een aanvang neemt met het bouwvergunningsvrije bouwwerk, wordt ervan uitgegaan dat dit bouwen in afwijking van de verleende bouwvergunning is en dit op grond van artikel 40, lid 1 Woningwet niet mag.
Wel kan er een gewijzigde bouwaanvraag ingediend worden.
Een andere onduidelijkheid betreft bouwvergunningsvrij bouwen en gebruikswijzigingen. Bijvoorbeeld als iemand een winkelruimte om wil bouwen naar een woning
en daarvoor enkele ondergeschikte bouwactiviteiten wil verrichten. Moet dan een
bouwvergunning aangevraagd worden vanwege het wijzigen van het gebruik van
het pand van een winkel naar een woning? Of als iemand zijn garage bij zijn woning wil betrekken en de garagedeur vervangt door een glazen pui? De helpdesk
geeft als antwoord dat beoordeeld moet worden of er sprake is van een verandering
van niet-ingrijpende aard als bedoeld in artikel 3, sub k Bblb. Is dat niet het geval,
dan dient over het algemeen een reguliere bouwvergunning aangevraagd te worden. Kan de bouwactiviteit wel als verandering van niet-ingrijpende aard aangemerkt worden, dan dient voor de gebruikswijziging een lichte bouwvergunning
aangevraagd te worden. Er wordt immers niet voldaan aan kenmerk 3 van art. 3, sub
k Bblb; handhaving van het bestaande niet wederrechtelijke gebruik. Ingevolge artikel 5, lid 2 Bblb.
Ten slotte zijn er vragen gesteld over het bouwen bij bijzondere woonvormen, zoals
recreatiewoningen. Onduidelijk is hoe hiermee omgegaan moet worden indien
permanente bewoning wordt gedoogd of gelegaliseerd. Vaak willen gemeenten
dan niet meteen het Bblb van toepassing laten zijn, omdat de recreatiewoningen
dikwijls gelegen zijn in een natuurrijk gebied. Door de recreatiewoningen aan te
merken als ‘gewone’ woningen, kan bouwvergunningsvrij immers veel meer gebouwd worden. Dat is niet altijd wenselijk.

Hoofdstuk 5

39

5.3 Aan- en uitbouw12
De overgrote meerderheid van de vragen betreft vragen naar aanleiding van een
voornemen om een aan- of uitbouw te realiseren. Gevraagd wordt dan of dat in het
specifieke geval mogelijk is. Door de helpdesk worden de relevante voorwaarden
puntsgewijs weergegeven.
Onduidelijk is soms, wanneer er sprake is van een aanbouw of van een bijgebouw.
De helpdesk geeft dan aan dat een bijgebouw niet direct toegankelijk is vanuit een
hoofdgebouw, terwijl een aan- of uitbouw dat wel is. Wel mag een bijgebouw tegen een woning worden aangebouwd, mits er geen directe verbinding tussen de
woning en het bijgebouw bestaat.
5.3.1 Gecombineerd bouwen
Een groot gedeelte van de vragen is gericht op het combineren van bouwwerken,
zoals een bouwvergunningsvrije aanbouw in combinatie met het vergroten van kozijnen of het bouwen van een luifel, het bouwen van een open haard in een bouwvergunningsvrije aanbouw. Enkele vragen die hierbij vaak aan de orde komen zijn:
1. het aanbouwen van bouwvergunningsvrije aanbouwen aan een vrijstaand bijgebouw
Vergunningsvrij een uitbouw maken is alleen toegestaan over de breedte van de
oorspronkelijke achtergevel van het hoofdgebouw. In de situatie dat men reeds
30 m² bouwvergunningsvrij aan bijgebouwen gerealiseerd heeft en een bouwvergunningsvrije aanbouw van maximaal 2,5 meter diep wil bouwen aan een bijgebouw, is dit dus niet toegestaan. Hierdoor wordt immers het maximale oppervlak aan bijgebouwen overschreden. Indien men een bestaand bijgebouw wilt
vergroten, dan moet het gehele bijgebouw (oud + nieuw) voldoen aan de eisen
die gelden voor bouwvergunningsvrij bouwen.
2. een aanbouw ‘om de hoek’
In de toelichting bij het Bblb staat dat een bouwvergunningsvrije aanbouw binnen de breedte van de oorspronkelijke gevel gerealiseerd moet worden. Indien u
de aanbouw in één keer realiseert en de aanbouw komt buiten de oorspronkelijke gevel, iets wat altijd het geval is wanneer een aanbouw om een hoek van het
oorspronkelijke pand wordt gebouwd, dan zal het nooit bouwvergunningsvrij
gebouwd kunnen worden. Het dient overigens wel als één aanbouw gezien te
worden aangezien het als één geheel wordt gebouwd.
3. het verbinden van een woning met een bijgebouw via een aanbouw
Indien een bijgebouw verbonden wordt met een hoofdgebouw, moet het nieuwe gebouw beschouwd worden als één geheel. Alleen als het geheel voldoet aan

12

Veel van de vragen die gesteld zijn omtrent aan- en uitbouwen hebben ook betrekking op bijgebouwen. Wij zullen deze dan ook in deze paragraaf behandelen. In paragraaf 5.4 komen alleen die vragen
aan de orde die uitsluitend betrekking hebben op bijgebouwen.

40

Deel A - Evaluatie

de regels voor bouwvergunningsvrij bouwen, hoeft er geen bouwvergunning
aangevraagd te worden. Indien geen verbinding tussen uitbouw en bijgebouw
bestaat is sprake van een losse aan- of uitbouw. Aangezien het dan gaat om twee
separate bouwwerken is dit wel toegestaan.
4. het doorbreken van de achtergevel van het hoofdgebouw bij een bouwvergunningsvrije aanbouw
Alle werkzaamheden die samenhangen met een bouwvergunningsvrije aanbouw,
dus ook het maken van een doorbraak naar de woning, zijn bouwvergunningsvrij. Daarvoor hoeft geen bouwvergunning aangevraagd te worden.
5. het realiseren van ramen in een aanbouw
Vanuit de bouwregelgeving zijn er geen beperkingen voor het maken van een
raam in de (zij)gevel van een bouwvergunningsvrij bouwwerk. In het Burenrecht
zijn ook regels opgenomen over de relatie tussen buren, bijvoorbeeld over het
bouwen op en nabij de erfgrens. Hiervoor wordt verwezen naar het Burgerlijk
Wetboek
6. het onderkelderen van een aanbouw
Hiervoor is een reguliere bouwvergunning nodig. Een kelder wordt niet gezien
als een op de grond gebouwde aanbouw. Bij het bepalen of een aanbouw bouwvergunningsvrij is, geldt dat de aanbouw op de grond moet staan. Een kelder bevindt zich in of onder de grond en is derhalve niet bouwvergunningsvrij.
5.3.2 Begrippen
Voorts zijn er verschillende vragen gesteld over toegepaste begrippen. Een begrip
dat regelmatig terugkomt, is de oorspronkelijke gevel; wat wordt beschouwd als
oorspronkelijke gevel indien een woning in het verleden reeds een keer verbouwd is
(met bouwvergunning), waarbij die verbouwing een verplaatsing van de achtergevel
(naar achteren) tot gevolg had. En wat geldt er als er bij de bouw van de woning
reeds een aanbouw als optie meegenomen is, waarvan sommigen wel gebruik gemaakt hebben en anderen niet?
Bij het bepalen van de oorspronkelijke achtergevel geldt de achtergevel zoals deze
bij de bouw (conform eerste bouwvergunning) is gebouwd. Indien bijvoorbeeld een
uitbouw als optie bij de bouw is meegenomen is deze gevel de oorspronkelijke achtergevel. Alleen aan deze gevel mag dus bouwvergunningsvrij worden gebouwd.
Indien een uitbouw op een later tijdstip is aangebracht dan mag hiertegen niet
meer bouwvergunningsvrij gebouwd worden. Dit levert geen rechtsongelijkheid op,
hoewel dat soms wel zo wordt ervaren. Voor alle gelijke gevallen gelden dezelfde
regels. Als bij de eerste bouw als optie een uitbouw is meegenomen is geen sprake
meer van een identieke situatie met een woning die die optie niet heeft. De optie
moet overigens wel onderdeel uitmaken van de eerste bouwvergunning. Als een
woning volledig wordt gesloopt en met een nieuwe bouwvergunning wordt een
nieuwe woning gerealiseerd, dan geldt de achtergevel van die nieuwe woning als
oorspronkelijk achtergevel. Ook dit levert geen rechtsongelijkheid op, want er is

Hoofdstuk 5

41

geen sprake van identieke situaties omdat er een hernieuwde beoordeling plaats
heeft gevonden.
Een ander begrip dat soms tot vragen leidt, is de erker. Het Bblb kent de term erker
niet. Een op de grond staande erker kan gezien worden als aanbouw, maar een erker die aan de gevel hangt is geen aanbouw in de zin van het Bblb. Voor een erker
die aan de gevel hangt dient dus altijd een reguliere bouwvergunning aangevraagd
te worden.
De vraag wat een bouwlaag is, komt ook voor. Onder bouwlaag wordt verstaan:
"Een verdieping van zodanige afmetingen en vorm dat de daardoor ontstane ruimte
zonder ingrijpende voorzieningen geschikt kan worden gemaakt voor woonfuncties
en daarmee gelijke gebruiksmogelijkheden geeft als de daaronder gelegen bouwlagen". In het kader van het bouwvergunningsvrij bouwen wordt een zolder die niet
aan deze definitie voldoet niet gezien als een bouwlaag. Als gekeken wordt naar de
definities in het Bouwbesluit in relatie tot de minimale hoogte voor gebruiksfuncties
dan kan een ruimte lager dan 2,1 meter (woonfunctie en daarbij behorende gebruiksfuncties) al niet als bouwlaag worden aangemerkt. Gezien de maximale hoogte die is toegestaan voor bouwvergunningsvrij bouwen van 4 meter (voor aan- en
uitbouwen) kan een tweede laag (zolder) ook geen hoogte hebben van 2,1 meter.
Samenvattend wordt een zolder / vliering op een aan- of uitbouw of een bijgebouw
niet gezien als bouwlaag. Zolang het geheel binnen de maximaal toegestane hoogte
blijft is een dergelijk gebouw met puntdakje of bergzolder(tje) dan ook toegestaan.
5.3.3 Wijze van meten
Een aanbouw dient gemeten te worden vanaf de oorspronkelijke achtergevel. Dit
begrip is in de voorgaande paragraaf reeds behandeld. Desalniettemin levert de
wijze van meten nog wel vragen op. Hoe moet er bijvoorbeeld omgegaan worden
met overstekken? Volgens de beantwoording van de helpdesk dienen deze meegerekend te worden bij de aanbouw. Bij het bepalen van het oppervlak gaat het om
het zogenaamde projectievlak. Dat is het vlak dat men ziet als van boven op het
bouwwerk gekeken wordt. Overstekken, balkons en dergelijke maken dan onderdeel uit van het projectievlak.
En wat geldt er als er een verspringing in de achtergevel zit. Betekent dat ook een
verspringing in de aanbouw of mag in dit geval de gevel van de aanbouw rechtgetrokken worden? Indien een gevel verspringt zal een hiertegen gebouwde uitbouw
een zelfde verloop moeten hebben. De maximale diepte van 2,5 meter geldt voor de
gehele uitbouw.
5.3.4 Burenrelatie
Een aantal vragen heeft betrekking op de relatie tussen buren, bijvoorbeeld vragen
over het bouwen op de erfgrens en het gebruik van het erf van de buren voor het
aanleggen van de fundering, het metselen en voegwerk en in hoeverre overleg met

42

Deel A - Evaluatie

/ toestemming van de buren verplicht is. Het is nadrukkelijk de bedoeling geweest
van de wetgever om de mogelijkheden voor bouwvergunningsvrij bouwen te verruimen. Noch de buren, noch de gemeente hebben daar enige rol in. Wel is voor het
bouwen op of nabij de erfgrens ook het burenrecht van toepassing. Hierin zijn regels over de relatie tussen buren opgenomen. Dit valt onder het privaatrecht en
buiten de reikwijdte van de helpdesk.

5.4 Bijgebouw en overkapping
Heel veel vragen die gesteld worden in de categorie ‘bijgebouw en overkapping’,
zijn reeds behandeld in het kader van aan- en uitbouwen, zoals bijvoorbeeld bij
gecombineerd bouwen. Wij laten deze hier dan ook buiten beschouwing.
Gevraagd wordt onder andere of je meer dan één bouwvergunningsvrij bijgebouw
mag plaatsen op hetzelfde perceel. In het Besluit Bouwvergunningsvrije en lichtbouwvergunningplichtige bouwwerken (Bblb) staat dat het totaal aan bouwvergunningsvrij gebouwde bijgebouwen de 30 m² niet mag overschrijden. Indien men
één bijgebouw van bijvoorbeeld 20 m² heeft gebouwd, mag men daarbij nog een
bijgebouw van 10 m² bouwvergunningsvrij plaatsen. Het aantal bijgebouwen is dus
niet relevant.
Ook worden er vragen gesteld over het oude Besluit meldingsplichtige bouwwerken
ten aanzien van overkappingen; de buren hebben in 2001 bouwvergunningsvrij een
overkapping achter de woning gebouwd. Nu wil de vraagsteller ook een overkapping maken en dan wordt wel een bouwvergunning verlangd. Het wijzigen van regels blijkt voor burgers dus niet altijd te volgen.
Het vervangen van bestaande bijgebouwen door bouwvergunningsvrije objecten
leidt soms tot vragen. Geldt bij eenzelfde functie en omvang ook de regel dat de
maximale bouwoppervlakte aan bouwvergunningsvrije objecten 30 m² bedraagt?
Wanneer bestaande bijgebouwen worden vervangen door nieuwe bijgebouwen dan
geldt alleen het oppervlak van de nieuwe bijgebouwen. De oude (gesloopte) bijgebouwen hoeven niet meer meegeteld te worden.
Ook was een vraag gericht op het vervangen van een houten schuur door een stenen schuur. Geantwoord werd, dat regulier onderhoud (ter instandhouding van de
schuur) zonder bouwvergunning is toegestaan. In dit geval gaat het echter om het
volledig herbouwen van uw schuur. Dit is zonder bouwvergunning toegestaan, indien de nieuwe schuur voldoet aan de voorwaarden die zijn vastgelegd in het Bblb.
Kan een bijgebouw bouwvergunningsvrij geplaatst worden bij een niet-woning,
zoals een kinderdagverblijf of bibliotheek? Zoals aangegeven in het Bblb is een
bouwvergunningsvrij bijgebouw alleen toegestaan bij woningen of woongebouwen. Bij andere gebouwen is een reguliere bouwvergunning benodigd. Alleen zogenaamde "bouwwerken van beperkte omvang" mogen ook bij andere gebouwen
gebouwd worden: lager dan 1 meter en kleiner dan 2 m².

Hoofdstuk 5

43

Er zijn twee vragen gesteld over mobiele constructies. Eén vraagsteller wil een duivenhok op wielen plaatsen. De helpdesk antwoordt dat het een bijgebouw betreft
dat direct of indirect op de grond staat. Indien dit binnen de eisen voor bouwvergunningsvrij bouwen van een bijgebouw valt, dan is dit zonder bouwvergunning
toegestaan. Voor een verrijdbare carport was het antwoord als volgt: “De door u
beschreven constructie moet gezien worden als een bouwwerk in de zin van de Woningwet. Er is namelijk sprake van een constructie van enige omvang, met de grond
verbonden en bedoeld om ter plaatse te functioneren. Uit deze definitie blijkt dat
de typering als bouwwerk niet afhankelijk is van het al dan niet verrijdbaar zijn. Het
bouwwerk is hier namelijk indirect met de grond verbonden. Daarom is er geen
aanleiding de overkapping als tuinmeubilair te beschouwen. Er is sprake van een
overkapping die in dit geval bouwvergunningplichtig is.”
Andere vragen betroffen het verschil tussen carport en een bijgebouw. Een overkapping (waaronder een carport) is een constructie met ten hoogste 1 wand. Een
serre is een dichte constructie (met 4 wanden) die grotendeels van glas is. Het belangrijkste verschil is dat een overkapping geen constructie is waar mensen in kunnen verblijven.
Een aantal vragen gaat over de zogenaamde anticumulatieregeling. In de regels
voor het plaatsen van bijgebouwen wordt gesproken van 30 m² aan bouwvergunningsvrije bijgebouwen of overkappingen. Moet hierbij de oppervlakte van alle erfbebouwing die met een bouwvergunning is gebouwd meegerekend worden? Bijvoorbeeld: in een achtertuin staat al een garage van 35 m² waarvoor een bouwvergunning is afgegeven. Mag dan nog steeds een schuur gebouwd worden van 30 m²?
De helpdesk antwoordt als volgt: “De zogenaamde anticumulatieregeling houdt in
dat de totale bruto-oppervlakte aan bouwvergunningsvrij gebouwde bijgebouwen
en overkappingen over het totale erf maximaal 30 m² mag zijn. Bijgebouwen die
met een bouwvergunning zijn gebouwd, bijvoorbeeld een garage, hoeven daar niet
toe gerekend te worden. Houdt u er ook rekening mee dat per deel van het erf
(achter en zijerven) slechts 50% bebouwd mag worden. Hier tellen de bouwwerken
die met bouwvergunning geplaatst zijn wel mee.”

5.5 Verandering van kozijn(invulling), luik of gevelpaneel
Over het algemeen zijn de vragen gericht op een specifieke situatie; mensen willen
iets aan hun kozijn veranderen en vragen zich af of dat bouwvergunningsvrij kan.
De helpdesk volstaat dan vaak met een ‘standaard’-beantwoording. Hierbij wordt
een onderscheid gemaakt tussen het gewone onderhoud en het veranderen van een
kozijn(invulling), luik of gevelpaneel.
Onder het gewone onderhoud kan onder meer worden begrepen het vervangen
van dakpannen, dakgoten, kozijnen en dergelijke. Van belang daarbij is wel dat
slechts sprake is van onderhoud en dat daarbij geen noemenswaardige wijzigingen
optreden in bijvoorbeeld het uiterlijk, de vormgeving, de materiaalsoort, de profile-

44

Deel A - Evaluatie

ring of de maatvoering. Indien er wel dergelijke wijzigingen optreden moet gesteld
worden dat de bouwactiviteit het niveau van het normale onderhoud overstijgt. Het
vervangen van kozijnen door identieke kozijnen van dezelfde materiaalsoort kan tot
het gewone onderhoud worden gerekend.
Indien kozijnen van een zichtbaar afwijkende materiaalsoort worden geplaatst is
dus geen sprake van een vorm van gewoon onderhoud. Het betreft hier evenwel
een activiteit die als bouwvergunningsvrij kan worden beschouwd. Hiervoor geldt
een aantal randvoorwaarden, onder meer dat de kozijnwijziging niet wordt aangebracht in een voorgevel of een naar de weg op openbaar gebied gekeerde zijgevel.
Indien niet aan deze voorwaarde wordt voldaan zal toch een bouwvergunning zijn
vereist. Op grond van artikel 2, onderdeel c, van Bblb is het niet mogelijk om een
kozijn te verplaatsen. De bestaande gevelopening mag namelijk niet wijzigen. Daarnaast zal een verplaatsing van een kozijn meestal niet van 'niet-ingrijpende aard'
kunnen worden geacht, omdat de verplaatsing welstandsaspecten in zich heeft die
het uiterlijk van het bouwwerk beïnvloeden.

5.6 Dakkapel
Ook in dit geval wordt veelvuldig gevraagd naar de eisen die gelden voor een
bouwvergunningsvrije dakkapel. Met name vragen veel mensen naar de maximaal
toegestane breedte, terwijl dat niet aan de orde is (mits men minimaal 0,5 meter uit
de dakrand blijft). Opvallend is, dat veel mensen - waaronder aannemers en architecten - in de veronderstelling zijn dat de dakkapel maximaal 50% van de breedte
van het dakvlak mag beslaan.
Regelmatig wordt de vraag gesteld of een dakkapel ook op andere gebouwen dan
woningen gerealiseerd mag worden, zoals bijgebouwen en winkelpanden. Aangezien het Bblb spreekt van ´gebouwen´ mag dit inderdaad. De dakkapel hoeft dus
niet te dienen ten behoeve van een vergroting van het woongenot.
Een andere vraag die vaak gesteld wordt, heeft betrekking op het realiseren van
meerdere dakkapellen op 1 dakvlak. Als er op een dakvlak reeds een dakkapel aanwezig is, mag er dan één bijgebouwd worden? En mogen er in plaats van één grote
dakkapel ook twee kleinere gerealiseerd worden? Het antwoord is bevestigend,
zolang de nieuwe dakkapel(len) maar pas(t)/(sen) binnen de voorwaarden van het
Bblb.
Verder is het onderscheid tussen dakkapel en dakopbouw niet altijd helder. De
helpdesk antwoordt dat een dakkapel een in het dakvlak opgenomen bouwwerk is
dat in het bestaande dakvlak wordt geplaatst. Er is hierbij geen sprake van een aanpassing van de vorm en constructie van het dak. Indien de gevel doorloopt tot nokhoogte is geen sprake van een dakkapel, maar van een dakopbouw. Voor een dakopbouw is altijd een reguliere bouwvergunning nodig.
Een aantal vragen is gericht op de wijze van meten. Met name bij bijzondere dakvormen is het lastig te bepalen wat de dakvoet is. Ook ingeval van overstekken

Hoofdstuk 5

45

wordt wel gevraagd of deze meegenomen moeten worden bij het bepalen van de
afstand tot het dakvlak, hetgeen overigens zo is.
Ten slotte werd door één vraagsteller gevraagd of hij bezwaar kon maken tegen
een bouwvergunningsvrij geplaatste dakkapel op het achterdakvlak van zijn achterburen. Dit in verband met een aantasting van zijn privacy. Bezwaar maken tegen
een bouwvergunningsvrij gerealiseerd bouwwerk kan op grond van het burenrecht.
De helpdesk heeft de vraagsteller dan ook verwezen naar het Burgerlijk Wetboek. Er
kan ook gevraagd worden om handhavend op te treden indien men meent dat gebouwd is in strijd met de randvoorwaarden uit het Bblb.

5.7 Erf- of perceelafscheiding
Over de erf- of perceelafscheiding zijn vrij veel vragen gesteld. Het betreft met name
vragen met betrekking tot de wijze van meten in relatie tot het verschil in hoogte
van aangrenzende gronden. Het antwoord van de helpdesk is dat de hoogte van
een erfafscheiding moet worden gemeten vanaf het aansluitende terrein. Indien het
aansluitende terrein hoger ligt dan het terrein van het naastliggende perceel dan
moet de hoogte van het hoogst liggende perceel gemeten worden. Dat kan leiden
tot een situatie dat aan één zijde een hoogte ontstaat die hoger is dan twee meter.
De zijde met het hoogst liggende aansluitende terrein is dan maatgevend. Bij verschil in hoogte van eigen perceel mag men de erfafscheiding met de grond laten
meelopen; de erfafscheiding mag op ieder punt maximaal 1 of 2 meter hoog zijn,
afhankelijk van de situering op het perceel. Dit kan men onder andere in de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State d.d. 7 juli 1995,
no. H01.94.0078 terugvinden. In deze uitspraak heeft de Afdeling het volgende
overwogen: “De Afdeling is met de rechtbank van oordeel dat indien het niveau van
de grond aan weerszijden van de erfafscheiding niet gelijk is, de hoogte van de
schutting dient te worden gemeten aan de zijde waar het niveau van de grond het
hoogst is. Plaatselijke, niet bij het verdere verloop van de grond passende, ophogingen of verdiepingen aan de voet van de erfafscheiding dienen echter buiten beschouwing te worden gelaten.”
Verder wordt regelmatig gevraagd of erfafscheidingen alleen bouwvergunningsvrij
mogen zijn bij woningen of woongebouwen. Erfafscheidingen zijn echter ook
bouwvergunningsvrij te realiseren bij niet-woningen. Een erf- of perceelafscheiding
tot 1 meter hoogte mag zelfs op een erf of perceel geplaatst worden waar geen
gebouw aanwezig is.
In het Bblb wordt geen definitie gegeven van erf- of perceelsafscheiding. Hier worden dan ook enkele vragen over gesteld. Er moet uitgegaan worden van wat in het
normale gebruik gezien wordt als een erf- of perceelsafscheiding. Daarbij maakt het
materiaal of de vorm niet uit. Zowel een gemetselde muur als een houten hek kan
dus een perceelafscheiding zijn. Voor de interpretatie van het begrip ‘perceel’ in de

46

Deel A - Evaluatie

Woningwet is in de jurisprudentie aangesloten bij de definitie in de Kadasterwet
(Rechtbank Zutphen 31-5-2005, LJN: AT7116).
Beplanting zoals heggen en hagen zijn geen bouwwerken en behoeven dus geen
bouwvergunning. Genuanceerder ligt het als de beplanting geleid wordt door een
klimrek, dan kan onder omstandigheden wel sprake zijn van een bouwwerk.
Indien sprake is van een "gesloten" schuttingdeel dient dit inderdaad gezien te
worden als een erfscheiding. Alleen pergola-achtige constructies mogen als tuinmeubilair in de voortuin worden geplaatst. Hiervoor gelden dan ook andere eisen
(art. 3, lid 2, sub b Bblb). Indien sprake is van een schutting, ook als deze niet doorlopend en niet op de erf of perceelgrens is geplaatst, dan dient dit als een erfafscheiding beschouwd te worden. Indien sprake is van twee palen met daartussen
gaas dan kan dit geïnterpreteerd worden als "tuinmeubilair", aldus de helpdesk. Bij
meerdere van dit soort panelen achter elkaar ontstaat een gesloten erfscheiding.
Een hekwerk met prikkeldraad is volgens de helpdesk inderdaad te zien als bouwwerk en dus als een erfafscheiding. Eén en ander blijft natuurlijk afhankelijk van de
specifieke situatie.

5.8 Dakraam
Over dakramen zijn in totaal slechts 18 vragen gesteld. Meestal wordt, zoals ook bij
andere bouwwerken, gevraagd naar de mogelijkheden om bouwvergunningsvrij
een dakraam te realiseren. Ook wordt gevraagd naar de wijze van meten; wordt
gemeten vanaf het glas of vanaf de totale dakraamconstructie? En moet een dakkapel ook als dakrand gezien worden? De helpdesk geeft aan dat een dakkapel niet
gezien wordt als dakrand. Dit betekent dat een dakraam op minder dan 0,5 meter
vanaf een dakkapel gerealiseerd mag worden.
Enkele vraagstellers vragen zich af of bij het realiseren van een dakraam zomaar de
dakbalken doorgezaagd mogen worden, zonder hiervoor een bouwvergunning te
hebben. Men wijst erop dat dit een grote impact heeft op de constructie. Door de
helpdesk wordt aangegeven dat alle bouwwerkzaamheden die samenhangen met
een bouwvergunningsvrij bouwwerk ook zonder bouwvergunning mogen worden
uitgevoerd. Als gevolg hiervan is het inderdaad zo dat een doorbraak in een achtergevel bouwvergunningsvrij gemaakt mag worden. Hetzelfde geldt voor een dakraam: u mag zonder bouwvergunning de constructie van uw dak aanpassen. De
bouwer is zelf verantwoordelijk voor het blijven voldoen aan de technische eisen uit
het Bouwbesluit. Evenals bij de dakkapel wordt gevraagd of het mogelijk is om
meerdere dakramen op één dakvlak te realiseren. Wij verwijzen hiervoor naar de
paragraaf ´dakkapel´.

Hoofdstuk 5

47

5.9 Bouwwerk van beperkte omvang
In deze categorie (artikel 3, sub b Bblb) worden vragen gesteld over een grote verscheidenheid aan bouwwerken; van jacuzzi’s tot grafzerken en van hobbykassen tot
reclameborden. Vragen omtrent dit soort bouwwerken worden voornamelijk gesteld door burgers. Blijkbaar is het voor gemeenteambtenaren voldoende duidelijk
hoe in dit soort gevallen getoetst moet worden.
In alle gevallen wordt door de helpdesk getoetst aan de voorwaarden zoals beschreven in artikel 3, sub b Bblb. Over het algemeen kan hiermee een duidelijk antwoord
gegeven worden aan de vraagsteller. Bij twijfel wordt verwezen naar de gemeente.

5.10 Antenne
Schotelantenne en andere antenne´s
Een aantal vragen gaat over het begrip antennedrager. Het gaat bij ‘antennedrager’
om de antennemast of andere constructie bedoeld voor de bevestiging van de antenne. Het gaat dus niet om de muur of wand waaraan de antennedrager bevestigd
wordt. Bij het bevestigen van een antennedrager aan een gevel geldt een afwijkende meetmethode. Dan hoeft niet gemeten te worden vanaf de voet van de antennedrager, maar vanaf het punt waar het aangrenzende dakvlak de antennedrager
kruist. Het deel dat boven het dak uitsteekt mag geen grotere lengte hebben dan 5
meter (respectievelijk 3 meter bij een schotelantenne).
Verder zijn er specifieke vragen over het voordakvlak gesteld. De conclusie is dat de
schotel ingevolge het Bblb achter de voorgevel gesitueerd dient te worden, dat kan
dus ook op het dakvlak aan de voorzijde zijn.
Ook worden vragen gesteld met betrekking tot uitschuifmogelijkheden van antenne’s. Deze worden meegerekend bij de bepaling van de hoogte.
Er zijn tevens verschillende reacties gekomen van mensen wiens buren een (schotel)antenne geplaatst hebben. Zij informeren naar mogelijkheden om hiertegen
beroep aan te tekenen. Indien de antenne bouwvergunningsvrij gerealiseerd mag
worden, wordt door de helpdesk verwezen naar het privaatrecht.
GSM-antenne
Regelmatig wordt ook geïnformeerd naar de mogelijkheden om meerdere antenne’s aan één (GSM-)antennedrager te bevestigen. De toelichting op het Bblb vermeldt hieromtrent het volgende: "Om sitesharing te bevorderen is het nadrukkelijk
toegestaan dat meerdere antennes (met de hiervoor benodigde bevestigingsconstructie) aan één antennedrager worden bevestigd. Daarbij zullen ook meerdere
techniekkasten kunnen worden geplaatst. Mits aan de in dit besluit gestelde voorwaarden wordt voldaan, mogen meerdere exemplaren bouwvergunningsvrij dan
wel licht-bouwvergunningplichtig worden gerealiseerd." Elke antenne dient dus als
zelfstandig, losstaand bouwwerk beoordeeld te worden.

48

Deel A - Evaluatie

Eén van de vraagstellers heeft gewezen op een omissie in de regeling. In de betreffende casus was in een bouwvergunningsvrije C2000-mast tevens een antenne ten
behoeve van een GSM-zendinstallatie gesitueerd. Hier maakten omwonenden bezwaar tegen. De vraag was of de C2000-mast daarmee, met terugwerkende kracht,
alsnog bouwvergunningplichtig geworden is? Als de mast wordt opgericht voor
GSM-antenne’s moet voor die mast namelijk wel vooraf een bouwvergunning worden aangevraagd. Door de helpdesk werd deze vraag ontkennend beantwoord; de
C2000-mast wordt niet met terugwerkende kracht als nog bouwvergunningplichtig.
Het bijplaatsen van de GSM-antenne’s mag echter niet zonder bouwvergunning.
Van toepassing is artikel 3, eerste lid, onderdeel e, onder punt 2 Bblb. Hier is sprake
van het onder voorwaarden toestaan van een bouwvergunningsvrije GSM-antenne
in of aan een aantal bestaande bouwwerken. Een bouwvergunningsvrije mast wordt
hierbij niet genoemd. Het plaatsen van een GSM-antenne in de bouwvergunningsvrije mast is derhalve bouwvergunningplichtig.

5.11 Veranderingen van niet-ingrijpende aard
De vraag wat wordt verstaan onder veranderingen van niet-ingrijpende aard komt
voornamelijk voort uit meer specifieke vragen of een bouwwerk in een bepaald
geval bouwvergunningsvrij is, dan wel welke procedure moet worden gevolgd.
Er zijn daarbij veel verschillende onderwerpen die in deze categorie vragen aan bod
komen. Aspecten die vaker aan de orde zijn:
- interne bebouwing , met name in relatie tot gebruiksverandering van het pand;
- vervanging van dakbedekking;
- kozijnopening;
- airco-unit;
- (buiten)isolatie;
- schoorsteen.
Daarnaast worden ook andersoortige specifieke vragen gesteld.
Algemene lijn van de helpdesk Bouwregelgeving is dat zij zelf geen uitspraken kan
doen of in concrete gevallen sprake is van een verandering als van niet-ingrijpende
aard. De interpretatie of een verandering van niet-ingrijpende aard is in eerste instantie aan de gemeente en in laatste instantie aan de rechter.
Daarbij wordt verwezen naar jurisprudentie waar een gemeente rekening mee dient
te houden. Algemeen gesteld is een verandering ingrijpend indien sprake is van een
grote (substantiële en ingrijpende) impact op de directe omgeving (de stedebouwkundige situatie, de welstand, etc) of indien de verandering gevolgen heeft voor de
veiligheid (constructie, brandveiligheid, vluchtwegen, etc). Wanneer daarvan sprake
is, is ter beoordeling aan de gemeente.

Hoofdstuk 5

49

Bij de vragen blijkt ook het verschil tussen een ‘verandering van niet-ingrijpende
aard’ en ‘gewoon onderhoud’ niet altijd duidelijk. Bij de beantwoording hiervan
wordt verwezen naar de definitie van bouwen in artikel 1 van de Woningwet (het
plaatsen, geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen of veranderen en het vergroten van een bouwwerk). Indien de bouwactiviteit niet gericht is op het instandhouden van datgene wat al aanwezig is, maar op het toevoegen van een nieuw element, dan is sprake van een verandering en niet van ‘gewoon onderhoud’.
Nadat is bepaald dat iets een verandering van niet-ingrijpende aard betreft, komen
de voorwaarden aan de orde uit artikel 3, lid 1, sub k Bblb. Indien niet wordt voldaan aan een van deze voorwaarden is een lichte bouwvergunning vereist ingevolge
artikel 5, lid 2 Bblb.

5.12 Speeltoestel en tuinmeubilair
In deze categorie komen met name specifieke vragen voor of bepaalde bouwwerken, geen gebouwen zijnde onder het betreffende begrip vallen en de relatie met
het bestemmingsplan. De algemene beantwoording komt er vaak neer op dat geen
uitspraken kunnen worden gedaan over specifieke gevallen.
Hierbij valt op dat de vragen voor wat betreft tuinmeubilair voornamelijk zijn gericht op vlaggenmasten bij particulieren en pergola’s. Wat de pergola betreft wordt
een duidelijke omschrijving van dit begrip gemist.
Bij speeltoestellen richten de vragen zich hoofdzakelijk op specifieke bouwwerken,
zoals een skatebaan. Bij de beantwoording wordt steeds verwezen naar de definitie
van een speeltoestel in artikel 1, onderdeel c, van het Besluit veiligheid attractie- en
speeltoestellen; “een inrichting bestemd voor vermaak of ontspanning waarbij uitsluitend van zwaartekracht of van fysieke kracht van de mens gebruik wordt gemaakt”. Uit de Nota van Toelichting bij het Besluit blijkt dat er bij speeltoestellen
geen sprake hoeft te zijn van voortbeweging, speeltoestellen kunnen ook statisch
van aard zijn (klimtoestellen, glijbanen, e.d.). De formulering van de definitie is wat
verwarrend, omdat deze uitsluitend gericht lijkt te zijn op bewegende speeltoestellen. Bedoeld is echter om motorisch aangedreven toestellen uit te sluiten; dergelijke
toestellen vallen onder de definitie ‘attractietoestellen’.

5.13 Reclamezuil
Er zijn veel vragen over de regeling voor reclamezuilen in relatie tot andere reclameuitingen, zoals gevelborden. De algemene beantwoording van de helpdesk is als
volgt: “Bij het opstellen van het Bblb heeft de wetgever een ruimer begrip van
"zuil" in gedachten gehouden dan dat in het woordenboek van Van Dale wordt
gehanteerd. De wetgever hanteert het begrip ‘reclamezuil’ in de meest ruime zin.
Dat wil zeggen: iedere op de grond staande vorm van reclame dat valt onder de

50

Deel A - Evaluatie

definitie van bouwwerk zoals die te vinden is in de Model-bouwverordening. Dit kan
zijn een billboard, ander bord of zuil. De wetgever had hierbij met name groter reclameborden ("publexborden") in gedachten. Enige verdere randvoorwaarden inzake de maatvoering of vorm zijn echter niet gegeven.
Indien men een zeer klein reclamebord of reclame aan een gevel wenst te plaatsen
kan dit op grond van artikel 3, eerste lid, onder b Bblb bouwvergunningsvrij gerealiseerd worden, mits voldaan wordt aan de gegeven voorwaarden. Indien een groter
reclamebord geplaatst moet worden is dit wellicht te rekenen onder "veranderingen
van niet-ingrijpende aard" (artikel 3, eerste lid, onder k van het Bblb). In dat geval
moet wel sprake zijn van een bouwwerk dat in ruimtelijk opzicht, stedenbouwkundig en van uit welstand bezien geen grote "impact" op de omgeving heeft. De gemeente zelf zal hier uiteindelijk over moeten oordelen en in het uiterste geval de
rechter. Van belang hierbij is tevens het bestemmingsplan en een eventuele reclameverordening. Regels inzake dit punt in de APV kunnen nuttig zijn ter motivering
van het feit dat een bepaalde reclame als ingrijpend wordt beschouwd.”
Van een bouwwerk is sprake indien voldaan wordt aan bovenstaande definitie en
indien het bord langer blijft staan dan 31 dagen (op basis van jurisprudentie geldt
anders dat er geen sprake is van een plaatsgebonden karakter en derhalve niet van
een bouwwerk, vgl. ABRS 7 juni 2001, Gst. 2001, 7154,7).

5.14 Overig
Een aantal van de vragen is niet gecategoriseerd onder een bouwwerk. Wij zullen
deze hier dan ook als restcategorie behandelen. Verreweg de meeste vragen zijn
van burgers die willen weten of ze voor een bouwwerk een bouwvergunning nodig
hebben en zo ja, wat voor soort bouwvergunning. Meestal kan volstaan worden met
een verwijzing naar en eventueel uitleg van het Bblb. Voor een aantal bouwwerken
is een nadere uitleg nodig, omdat niet direct evident is of deze bouwvergunningsvrij
zijn of niet. Bij de volgende bouwwerken ontstaat hierover de meeste onduidelijkheid:
- zwembad / vijver;
- vlaggenmasten;
- reclameuitingen;
- (gas)tank;
- airco-units;
- kunstwerk / straatmeubilair in openbare ruimte;
- dakterras;
- kelder;
- buitenrijbak voor paarden;
- vlonder.

Hoofdstuk 5

51

Over het algemeen wordt aangegeven dat er een afweging gemaakt moet worden
of het binnen de regeling past. Voor een zwembad wordt bijvoorbeeld qua afmetingen gekeken naar de regeling voor aan- uit-, en bijgebouwen, tenzij het ondergronds gerealiseerd wordt. Dan geldt het Bblb niet, omdat deze uitsluitend op de
grond staande objecten regelt. Met ‘op de grond staand’ wordt op het maaiveld
bedoeld.
Andere bouwwerken worden vaak onder ‘verandering van (niet)-ingrijpende aard’
geschaard. Er blijkt uit de analyse dat er over deze term toch veel onduidelijkheid
bestaat. Hiervoor verwijzen wij terug naar de betreffende paragraaf.

52

Deel A - Evaluatie

6.

SCHRIFTELIJKE ENQUÊTE

6.1 Verantwoording
Er is een schriftelijke enquête opgesteld welke gedurende een periode van circa 2
maanden op internet geplaatst is. Op 2 oktober 2006 is de enquête afgesloten. De
vragenlijsten zijn door verschillende doelgroepen (gemeenten, bouwprofessionals
en burgers) ingevuld13 om een representatief beeld te krijgen van de werking van de
huidige regeling. In de vragenlijsten voor gemeenten en bouwprofessionals zijn
deels algemene vragen opgenomen (voor iedere groep dezelfde) en deels specifieke
vragen toegesneden op een bepaalde groep. De ervaringen en meningen van de
gemeenten en bouwprofessionals over de huidige regeling zijn gepeild aan de hand
van de eerder genoemde operationele doelstellingen van het Bblb, doch alleen in de
vragenlijst voor gemeenten is specifiek gevraagd naar het resultaat van de doelstelling ‘administratieve lastenvermindering’.
Voor burgers is een specifieke vragenlijst opgesteld. Belangrijkste onderwerp in de
vragenlijst was de burenrelatie. De volgende aspecten kwamen aan bod:
• Eventuele problemen die door de respondent ervaren waren inzake bouwvergunningsvrije activiteiten van buren.
• Bouwwerken van buren waarover men zou willen worden geïnformeerd.
• Wat men belangrijk vindt wanneer buren bouwplannen hebben.
• De mate waarin men op de hoogte is van de wet- en regelgeving.
• De wijze waarop informatie wordt ingewonnen.
Respons en representativiteit
Het onderzoek leverde een netto respons op van 411 enquêtes; 128 door burgers,
188 door gemeenten en 95 door beroepsgroepen. De representativiteit van de verzamelde data is getoetst op basis van een aantal kenmerken van de respondent. Zo
is bij de gemeenten de spreiding over grote en kleinere gemeenten en de geografische ligging in ogenschouw genomen. Bij de beroepsgroepen is gekeken naar de
beroepen van de verschillende respondenten. De steekproef bleek niet zodanig af te
wijken van de populatie dat correctie middels weging noodzakelijk was. De respons
is voldoende hoog om betrouwbare objectieve uitspraken te kunnen doen op het
niveau van de drie groepen samen en (wat meer indicatief) op het niveau van elke
groep afzonderlijk. De betrouwbaarheid varieert van ca. 80% (afwijking maximaal
6%) tot 90% (afwijking maximaal 5%).

13

De respondenten zijn via e-mail benaderd met het verzoek om aan het onderzoek deel te nemen. De
e-mailadressen zijn verkregen met hulp van Bouwend Nederland en de Bond Nederlandse Architecten. De Vereniging BWT heeft geen rechtstreekse e-mailadressen verstrekt, maar heeft het verzoek
doorgemaild aan haar leden. De aangeschreven personen konden via het internet een vragenlijst invullen. Verder is het verzoek met een link naar de vragenlijst op verschillende websites geplaatst.

Hoofdstuk 6

53

6.2 Gemeenten
6.2.1

Toepasbaarheid regeling

Over het algemeen is duidelijk wanneer een bouwactiviteit bouwvergunningsvrij is;
tussen 75% en 90% (afhankelijk van de betreffende bouwactiviteit) van de respondenten weet bij het betreffende bouwwerk of er een bouwvergunning vereist is.
Alleen bij de begrippen ‘veranderingen van niet-ingrijpende aard’ en ‘normaal onderhoud’ is er onduidelijkheid. Voor 38% van de respondenten is niet geheel duidelijk wanneer er sprake is van een ‘verandering van niet-ingrijpende aard’. Bij het
begrip ‘normaal onderhoud’ is voor 19% van de respondenten niet duidelijk wanneer er sprake is van een bouwvergunningsvrije bouwactiviteit. De begrippen worden beoordeeld als zijnde subjectief en voor interpretatie vatbaar. Dit is lastig, omdat de burger het vaak in zijn eigen voordeel uitlegt en de interpretatie van gemeente of rechter niet accepteert.
Andere begrippen die regelmatig voor onduidelijkheden zorgen, zijn:
- bouwwerk van beperkte omvang
- oorspronkelijke gevel
- openbaar groen
- (voor-, achter- en zij-)erf
- vergroting van het woongenot
- aansluitend terrein
Onduidelijkheden in de regeling zitten met name in de begrippen, maar ook in de
voor- en achterkantbenadering c.q. situeringseisen. Met name voor wat betreft de
voorgevel en het zijerf bestaat verwarring. Aangegeven wordt voorts dat er in sommige gevallen veel beoordelingsvrijheid is, waardoor interpretatieverschillen ontstaan. Met name bij gebruikswijzigingen ontstaan problemen; is dit een verandering
van niet-ingrijpende aard?
In bijzondere gevallen is de regeling niet toereikend en moet voor relatief kleine
ingrepen toch bouwvergunning aangevraagd worden. Ook ingeval van nieuwbouwwoningen is de situatie onduidelijk. Verder wordt de opbouw / lay-out van de
regeling als verbeterpunt aangemerkt.
Over het algemeen ontstaan er problemen als men geconfronteerd wordt met uitzonderlijke, weinig voorkomende situaties. Bij situaties die regelmatig voorkomen
worden, buiten de begrippen ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ en ‘normaal
onderhoud’, de volgende aandachtspunten geconstateerd:
- het uitbreken van een achtergevel bij het bouwen van een bouwvergunningsvrije aanbouw is een constructieve wijziging en dus een verandering van ingrijpende aard. Moet hiervoor bouwvergunning aangevraagd worden?
- gebruikswijzigingen

54

Deel A - Evaluatie

-

wijze van meten; dakoverstekken meenemen?
situaties in het buitengebied
verbindingen tussen bouwvergunningsvrije bouwwerken (bijv. aanbouw met
bijgebouw daaraan vast gebouwd)

6.2.2

Beeldkwaliteit

Dit aspect komt met name tot uiting in de voor- en achterkantbenadering. Dit wordt
als positief beoordeeld. De gedachte dat aan de voorzijde minder mogelijkheden
geboden worden om de beeldkwaliteit te beschermen wordt algemeen geaccepteerd. Wel is de benadering niet altijd duidelijk en zeker in bijzondere gevallen lastig toepasbaar. Hierbij kan gedacht worden aan bouwen in het buitengebied en bij
een afwijkende situering van het hoofdgebouw op het perceel.
Over het algemeen vindt 31% van de respondenten dat de huidige regeling een
negatieve invloed heeft op de beeldkwaliteit. Uit de gesprekken met gemeenteambtenaren komt echter het beeld naar voren dat de beeldkwaliteit waarschijnlijk iets
minder is geworden, maar dat deze verandering relatief beperkt is. Gelet op andere
belangen zoals deregulering en lastenvermindering, wordt dit acceptabel geacht.
Vaak hebben gemeenten er ook geen goed beeld van omdat er onvoldoende toezicht gehouden wordt.
Wat problematischer is, is dat - wanneer er daadwerkelijk sprake is van een onacceptabele aantasting van de beeldkwaliteit - dit moeilijk aantoonbaar is voor bouwvergunningsvrije bouwwerken. Hierbij speelt ook een rol dat de gemeentelijke welstandsnota’s niet voldoende ingericht zijn op bouwvergunningsvrije bouwwerken,
waardoor een concrete toets voor deze bouwwerken lastig is.
6.2.3

Constructieve veiligheid

De constructieve veiligheid bij gebouwen staat bij de meeste gemeenten voorop. Bij
41% van de respondenten overheerst de mening dat de constructieve veiligheid van
bouwwerken aangetast wordt door de huidige regeling: “Vergunningsvrij bouwen
met constructieve gevolgen zou nog eens goed op mogelijke risico’s beoordeeld
moeten worden. (…) Er is onvoldoende inzicht in de vraag of door eventueel amateuristisch bouwen op lange of korte termijn gevaarlijke situaties ontstaan”. Vaak
wordt dan ook voorgesteld om een constructieberekening verplicht te stellen voor
bouwvergunningsvrije bouwwerken. Vooral ingeval van aanbouwen bij rijtjeswoningen is men bang dat de veiligheid in het geding komt. Natuurlijk gelden de eisen
van het Bouwbesluit ook bij bouwvergunningsvrije bouwwerken, maar dit is naderhand niet meer te controleren. De bouwer zou door middel van tekeningen en constructieberekeningen aan moeten kunnen tonen dat hij conform het Bouwbesluit
gebouwd heeft. Eén respondent stelde het volgende: “Het is een absolute misvatting dat het publiek zelfstandig genoeg zou zijn om te kunnen handelen binnen

Hoofdstuk 6

55

regels die zijn vastgesteld. (…) Resultaat wordt gehaald met preventief toetsen en
controleren. Dagelijks halen wij fouten uit tekeningen en berekeningen.”
Verder wordt voorgesteld om voorlichtingsmateriaal beschikbaar te stellen met de
belangrijkste bouwkundige voorwaarden en algemeen burgers beter te informeren
omtrent het Bouwbesluit. Meer inzetten op certificering wordt ook vaak als mogelijke oplossing genoemd.
6.2.4

Burenbelang

23% denkt dat de huidige regeling voor bouwvergunningsvrij bouwen vaker tot
onenigheid tussen burgers leidt. De meerderheid van de respondenten is deze mening echter niet toegedaan. Wel wordt aangegeven (39%) dat de regeling tot meer
vragen leidt, zoals bijvoorbeeld: “Mijn buurman wil … bouwen, kan dit zomaar?”
6.2.5

Administratieve lastenvermindering

Uit de resultaten van de enquête blijkt dat de beoogde administratieve lastenvermindering in de praktijk niet als zodanig ervaren wordt. Volgens 69% van de respondenten is het aantal bouwaanvragen (licht en regulier) ongeveer gelijk gebleven
aan het aantal (meldingen en bouwvergunningsaanvragen) vóór inwerkingtreding
van het Bblb of zelfs meer geworden. “De regeling heeft zeker niet tot minder werk
of vereenvoudiging geleid.” 23% denkt dat er inderdaad sprake is van een aanzienlijke lastenvermindering. Uit de aantallen bouwaanvragen voor en na 1 januari 2003
blijkt dat de verschillen inderdaad niet erg groot zijn, maar dat er wel een lichte
stijging van het aantal bouwaanvragen is.
Hierbij dient opgemerkt te worden dat slechts gevraagd is naar de feitelijke lastenvermindering. Aspecten zoals toegenomen welvaart of de relatie met de hoeveelheid nieuwbouwwoningen binnen een betreffende gemeente zijn niet meegenomen. Deze aspecten zijn echter wel aan de orde gekomen tijdens de gesprekkenronden.
Overigens wordt regelmatig opgemerkt dat de onduidelijkheid van de regeling tot
veel extra werk leidt: “Zoals het nu geregeld is leidt het tot meer lastenverzwaring
bij de overheid door alle mits- en maar-regeltjes.”
6.2.6

Verbetermogelijkheden

Over de vraag of er meer bouwwerken bouwvergunningsvrij moeten worden gemaakt, wordt wisselend gedacht. 41% vindt dat er niet meer bouwvergunningsvrij
moet worden gemaakt, 48% vindt van wel. 10% staat er neutraal tegenover.
De huidige regeling ten aanzien van aan-, uit- en bijgebouwen is op zich wel goed,
maar de voorwaarden kunnen verruimd worden. Duidelijk is wel dat de meeste respondenten van mening zijn dat ze niet geheel bouwvergunningsvrij gemaakt moeten worden.

56

Deel A - Evaluatie

Wat betreft dakkapellen, dakramen en erf- of perceelsafscheidingen kan volgens de
meeste respondenten ook een verruiming plaatsvinden. Zo wordt bijvoorbeeld
voorgesteld om dakkapellen aan de voorzijde onder voorwaarden bouwvergunningsvrij te maken. Hierdoor wordt ook een eenheid aan dakkapellen gestimuleerd.
Ook voor wijzigingen aan kozijnen, luiken of gevelpanelen geldt dat meer vrijheid
geboden moet worden. Vaak wordt de relatie gelegd met het bouwvergunningsvrij
uitbreken van de achtergevel bij aanbouwen; het is niet logisch waarom dit wel
bouwvergunningsvrij mag en een relatief kleine gevelwijziging niet.
De regeling voor de overige bouwwerken is op zich goed. Probleem is echter dat –
zoals reeds aangegeven is - niet geheel duidelijk is wat exact onder ‘veranderingen
van niet-ingrijpende aard’ en ‘gewoon onderhoud’ verstaan moet worden. Hierdoor
interpreteren mensen de termen verschillend en ontstaat er (ondanks de grote hoeveelheid jurisprudentie) veel beleidsruimte. Dit leidt ertoe dat niet goed te bepalen
is of de huidige regeling ten aanzien van deze bouwactiviteiten verruimd of beperkt
zou moeten worden. Door de beleidsruimte kan men de regeling immers vaak ‘passend’ maken.
Bij bepaalde bouwwerken kan de regeling dus verruimd worden. Er wordt wel vaak
aangegeven dat dit niet voor monumenten of panden in een beschermd stads- of
dorpsgezicht geldt. Bij deze panden zou eventueel wel het normale onderhoud onder voorwaarden toegestaan kunnen worden. Nu moet overal bouwvergunning
voor aangevraagd worden, ook kleine aanpassingen. Dit brengt veel rompslomp met
zich mee. Overigens wordt regelmatig voorbijgegaan aan het feit dat er sprake
moet zijn van een ‘bouwactiviteit’ in de zin van de Woningwet. Het schilderen van
kozijnen of gevels valt hier dus niet onder.
Bij bouwactiviteiten bij niet-woningen, zoals bedrijven en winkels, zien veel respondenten geen noodzaak om onderscheid te maken met woningen. Anderen zien deze
noodzaak zeker wel, met name omdat andere belangen een rol spelen, zoals milieubelangen en het feit dat deze gebouwen vaak openbaar toegankelijk zijn. Wel
wordt soms aangegeven dat er meer kleine bouwactiviteiten bouwvergunningsvrij
gemaakt kunnen worden. Verder wordt de huidige regeling over het algemeen als
positief beschouwd.
Ook worden nog enkele specifieke verbeteringsmogelijkheden gegeven. Hieronder
noemen wij de meest voorkomende:
• een regeling opnemen voor alle reclame-elementen, nu worden alleen reclamezuilen bouwvergunningsvrij toegestaan. Uitgangborden e.d. worden vaak getoetst aan de APV, terwijl dit geen geschikt instrument is ten aanzien van bouwactiviteiten.
• aan-, uit- en bijgebouwen (en overkappingen) samenvoegen en regelen door
een maximale hoogte en oppervlakte met daaraan een bebouwingspercentage
gekoppeld. Eventueel ook kap toestaan op vrijstaand bijgebouw.

Hoofdstuk 6

57

•
•
•

de eis van 1 meter tot de zijdelingse perceelsafscheiding laten vallen.
een regeling opnemen voor airco-units. Dit komt steeds vaker voor.
de maximale diepte van een aanbouw vergroten tot 3 of 3,5 meter. “De meeste
aanvragen voor een lichte bouwvergunning hebben betrekking op de extra
diepte van 50 cm voor een aanbouw. Dit geeft meer mogelijkheden om er een
redelijke verblijfsruimte van te maken.”
• de regeling voor dakkapellen en dakramen relateren aan een bepaald percentage van het dakvlak. Voorts voor dakkapellen duidelijker aangeven hoe omgegaan moet worden met meerdere dakkapellen op 1 dakvlak.
• algemeen: minder uitzonderingen en voorwaarden opnemen. Men is vaak bereid wat meer te accepteren als de regeling hierdoor eenvoudiger wordt. Door
onduidelijke regelingen wordt illegale bebouwing gestimuleerd.
• constructieve toets bij uitbreken achtergevel bij aanbouw. “Het is ongelooflijk
dat de complete achtergevel eruit mag terwijl dit vooral bij rijenwoningen tot
zeer gevaarlijke situaties leidt.”
Opmerkelijk is dat door sommige respondenten geopperd wordt om weer een meldingssysteem in te voeren, terwijl anderen juist blij zijn dat dit systeem afgeschaft is.
Verder is opvallend dat er regelmatig verbetermogelijkheden voorgesteld worden
die gericht zijn op andere instrumenten dan de regelgeving: “Het bouwvergunningsvrij bouwen kan verruimd worden, mits gecertificeerd wordt gebouwd en die
gecertificeerde bedrijven ook gecontroleerd worden. Verder moet de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven bij bouwvergunningsvrij bouwen veel duidelijker gecommuniceerd worden (ook verzekeringstechnisch). Deze informatie
moet regelmatig herhaald worden, bijvoorbeeld in campagnes. Ten slotte moet er
ook voor overtredingen van bouwregels een bestuurlijke boete ingevoerd worden.”
Positief is ten slotte dat er ook regelmatig aangegeven wordt dat de huidige regeling goed is.
6.2.7

Conclusie

Hoewel er altijd mogelijkheden tot verbetering zijn, wordt de huidige regeling op
hoofdlijnen toch positief beoordeeld door de meeste ambtenaren; ‘Er is geen schokkende wijziging nodig, maar wel enige verruiming / aanpassing zodat een logische
situatie ontstaat’. Ook de mate van vrijheid die wordt geboden (alleen de meer ondergeschikte bouwwerken zijn bouwvergunningsvrij) wordt als redelijk goed beoordeeld.
Wel worden er op zeer uiteenlopende aspecten opmerkingen gemaakt (zie o.a.
voorgaande paragraaf). De meest voorkomende opmerkingen betreffen de aanbouw aan de achterzijde. Veel respondenten stellen voor om de diepte uit te breiden naar 3 of 3,5 meter. Als belangrijk constructief aandachtspunt wordt meegegeven dat bij een aanbouw ook de achtergevel bouwvergunningsvrij uitgebroken kan
worden. Dit is niet gewenst.

58

Deel A - Evaluatie

Verbetering van de handhaving is dan ook een aspect dat vaak terugkomt in de
antwoorden; “Voor de bouwregelgeving zou een betere controle en vooral een
eenvoudig en snel handhavingstraject moeten gelden. Nu kun je het er gewoon op
wagen om illegaal te bouwen.” Aangegeven wordt ook, dat handhaving vaak belangrijker is dan het wel of niet hebben van een bouwvergunning: “Bij veel gemeenten denkt men dat als de bouwvergunning maar 100% goed is, het bouwwerk dat
ook wel zal zijn. Vrijwel elk bouwwerk dat wordt gebouwd, is in afwijking van de
bouwvergunning. De 100% bouwvergunning is dus geen waarborg voor de kwaliteit!”
Ten slotte wordt regelmatig opgemerkt dat de regeling ondoorzichtig is en eenvoudiger kan: “Deregulering wil niet zeggen dat er meer bouwvergunningsvrij moet
worden. Een bouwvergunning met minder regels en voorwaarden kan veel eenvoudiger en duidelijker en dus klantvriendelijker overkomen.”

6.3 Bouwprofessionals
6.3.1

Toepasbaarheid regeling

Verreweg de meeste respondenten hebben ervaring met bouwvergunningsvrij bouwen (84%). Informatie omtrent bouwvergunningsvrij bouwen wordt met name verkregen door bij de betreffende gemeente navraag te doen (62%), op de website van
het ministerie van VROM te kijken (66%) of in de regeling zelf te kijken (56%). Over
het algemeen wordt de voorlichting van overheidswege als redelijk tot goed bestempeld. Wel worden vaak opmerkingen gemaakt over de wisselende voorlichting
aan het gemeenteloket. Het antwoord is vaak per gemeente en zelfs per ambtenaar
verschillend. Dit leidt tot rechtsonzekerheid en irritatie. Verder wordt gewezen op
het feit dat de brochures op sommige punten afwijken van de wettekst.
Voor een meerderheid van de respondenten (89%) is het (meestal) duidelijk of een
bouwwerk bouwvergunningsvrij is of niet. Onduidelijkheden zitten met name in de
begrippen en de situerings- en maatvoeringseisen. Voor veel respondenten is het
verwarrend dat de begrippen die in verschillende regelingen gehanteerd worden
(o.a. Bblb, bestemmingsplan, art. 20 Bro, etc.) van elkaar afwijken, zoals bijvoorbeeld aan-, uit- en bijgebouwen. Bovendien worden deze per gemeente(ambtenaar)
verschillend geïnterpreteerd.
Wat ook onduidelijk is, is de situatie in geval van een nieuwbouwwoning. In de regeling wordt gesproken over een ‘bestaande woning of woongebouw’. Wat geldt er
bij nieuwbouwwoningen? Kan er dan nooit bouwvergunningsvrij gebouwd worden?
Dit kan betekenen dat men eerst een gehele woning moet bouwen om deze vervolgens gedeeltelijk weer af te breken voor bijvoorbeeld een bouwvergunningsvrije
aanbouw. Gemeenten willen deze aanbouw vaak niet in de bouwvergunning meenemen, omdat er dan nogmaals 2,5 meter bouwvergunningsvrij uitgebouwd mag

Hoofdstuk 6

59

worden. Voor de oorspronkelijke achtergevel moet immers uitgegaan worden van
de eerste bouwvergunning.
Qua begrippen bestaat er veel verwarring over de termen ‘veranderingen van nietingrijpende aard’ en ‘normaal onderhoud’. Men weet niet precies wat daaronder
verstaan wordt en merkt dat hier ook bij gemeenten misverstanden over bestaan.
Als bijzonder aandachtspunt wordt de regeling met betrekking tot reclame genoemd. Gemeenten hanteren regelmatig de Algemene Plaatselijke Verordening om
te bepalen of een reclame-uiting bouwvergunningsvrij is of niet.
6.3.2

Beeldkwaliteit

De voor- en achterkantbenadering wordt over het algemeen als positief en logisch
(71%) ervaren. De beeldkwaliteit van een wijk wordt als zeer belangrijk ervaren. De
vrijheid van de burger zit met name in het achtererf, hoewel er ook aandacht dient
te zijn voor het burenbelang.
Men geeft wel aan, dat het niet altijd duidelijk is wat de voorgevel is. Met name
doordat het Bblb uitgaat van maximaal 1 voorgevel, terwijl in bestemmingsplannen
ook wel uitgegaan wordt van meerdere voorgevels of een andere voorgevel dan in
het Bblb. Hierdoor wordt de regeling onduidelijk.
Verder is de regeling opgesteld voor ‘standaard’-woonwijken en niet voor bijzondere stedenbouwkundige situaties of woningen in het buitengebied. In die gevallen
kunnen zij- of achterkant ook beeldbepalend zijn. Met name boerderijen zijn regelmatig met de zij- of achterkant naar de weg gesitueerd. Voorgesteld wordt om het
niet aan de voor- of achterkant van de woning te relateren, maar aan de zijden die
naar het openbare gebied gesitueerd zijn.
6.3.3

Constructieve veiligheid

Vrijwel alle respondenten geven aan dat ze de constructieve veiligheid van bouwwerken zeer serieus nemen en de regelgeving op dit punt dan ook nauwgezet volgen. De meeste bedrijven hebben een naam hoog te houden. In sommige gevallen
geeft men aan zelf een afweging te maken; een bouwwerk voldoet niet geheel aan
het Bouwbesluit, maar dan wordt door de bouwer op basis van ervaring afgewogen
of de veiligheid in het geding komt. Men geeft verder aan dat het veelal om relatief
kleine bouwwerken zoals erfafscheidingen gaat, waardoor de veiligheid niet of
nauwelijks in gevaar komt.
Regelmatig wordt de vrees uitgesproken voor beunhazen en doe-het-zelvers. Men
heeft er geen vertrouwen in dat zij geheel volgens de veiligheidseisen bouwen, ofwel uit onwetendheid, ofwel uit kostenbesparing. Hier wordt niet of nauwelijks op
gehandhaafd. De verantwoordelijkheid blijft echter altijd bij de opdrachtgever liggen.

60

Deel A - Evaluatie

6.3.4

Burenbelang

42% van de ondervraagden geeft aan ervaring te hebben met onenigheid tussen
buren ten gevolge van bouwvergunningsvrij bouwen. Slechts 5% geeft als reden op
het al dan niet hebben van een bouwvergunning. De rest van de respondenten
meent dat er sprake is van een maatschappelijk probleem; men misgunt de ander de
verbouwing. Dit is niet iets dat door middel van een bouwvergunningsprocedure
opgelost kan worden, maar door onderling overleg vooraf en goede voorlichting.
6.3.5

Verbetermogelijkheden

Over de vraag of er meer bouwwerken bouwvergunningsvrij moeten worden gemaakt, zijn de respondenten verdeeld. 37% is het hiermee oneens, 38% is het eens
en 22% heeft neutraal geantwoord. 3% wist het niet. De voorstellen voor verruiming van de categorie bouwvergunningsvrije bouwwerken lopen sterk uiteen. Dit
zijn de meest in het oog springende voorstellen:
- alles bouwvergunningsvrij, maar wel check op constructieve veiligheid
- aanbouw van 2,5 meter diep verruimen
- meer mogelijkheden m.b.t. kozijnwijzigingen en andere gevelwijzigingen
- alles aan de achterzijde vrijlaten met een maximale hoogte (bijv. tot 1e verdiepingsvloer)
- alles bouwvergunningsvrij en verantwoordelijkheid beter regelen d.m.v. certificering van deskundigen
- meer mogelijkheden m.b.t. dakkapellen
- alles bouwvergunningplichtig maken
De algemene indruk is dat de regeling nu op hoofdlijnen goed is, maar op bepaalde
aspecten genuanceerd kan worden. Zo wordt vaak een diepere aanbouw aan de
achterzijde genoemd als mogelijke verruiming, evenals gevelwijzigingen en dakkapellen (aan de voorzijde). Verder zijn de meeste bouwprofessionals vóór een ruimere
bebouwingsregeling van het achtererf.
Bij de vraag of er anders omgegaan zou moeten worden met bouwen bij nietwoonfuncties (zoals bedrijven en winkels), wordt meestal ontkennend geantwoord.
Veel respondenten zien niet in waarom hier anders mee omgegaan zou moeten
worden. Anderen geven aan dat niet-woonfuncties andere ruimtelijke effecten hebben, het vaak openbare gebouwen betreft en dus ook het algemeen belang in het
geding is, er een relatie is met andere vergunningen (bijv. milieu- en gebruiksvergunning) en het gevaar van fysieke overlast gecontroleerd moet worden. Belangrijk
hierbij is echter dat de regeling door het onderscheid niet onduidelijker wordt. Het
belang van leesbare, praktisch toepasbare regeling prevaleert dus.
Respondenten zijn verdeeld over de vraag of men de constructieve veiligheid en
beeldkwaliteit met betrekking tot kleinere bouwwerken veilig over kan laten aan
burgers of bouwprofessionals. Voor het aspect veiligheid heeft 46% ‘ja’ geantwoord
en 54% nee. Bij het aspect beeldkwaliteit antwoordde 55% bevestigend en bij leef-

Hoofdstuk 6

61

kwaliteit/woongenot 84%. Een aantal respondenten geeft hierbij aan dat, indien
ervoor gekozen zou worden om meer bouwactiviteiten van overheidswege vrij te
laten, het van belang is dat door de bouwer een erkend adviseur in de arm wordt
genomen en dat die verantwoordelijk wordt gesteld: “Een basiseis moet gesteld
worden aan adviseurs en bouwers en niet door regelgeving ten aanzien van het
bouwwerk”.
Verder wordt het belangrijk gevonden om duidelijke basisregels te stellen en die te
handhaven. Met name op constructieve veiligheid dient goed toegezien te worden,
ofwel door de gemeente, ofwel door een gecertificeerd deskundige. Het verplicht
overleggen van constructieberekeningen kan een hoop ellende voorkomen. Verder
zijn beeldkwaliteit en burenbelang ook belangrijk, maar veiligheid prevaleert.
De rol van de overheid wordt wisselend ervaren; met name op het gebied van
beeldkwaliteit drukt de gemeente vaak een te grote stempel op bouwprojecten
(sterk smaakgebonden). Handhaving is voor verbetering vatbaar. Wat betreft de
preventieve constructieve toets is men enigszins positiever. Algemeen worden er
grote verschillen geconstateerd tussen gemeenten; de ene gemeente is pragmatisch
en meedenkend, terwijl de andere bureaucratisch en star te werk gaat. Bij de constructieve deskundigheid worden vraagtekens gezet.
6.3.6

Conclusie

Er wordt erg wisselend gedacht over de huidige regeling; sommigen vinden het wel
een goede regeling, anderen willen alles bouwvergunningsvrij maken, terwijl weer
anderen juist alles bouwvergunningplichtig willen maken. Eén van de respondenten
merkte het volgende op: “Nederland is kwetsbaar vanwege zijn afmetingen, dichtheid en vele belangen. De overheid zou haar kaders moeten laten voortvloeien uit
een helder ruimtelijk beleid. Je moet ook durven om ‘nee’ te zeggen tegen ongewenste ontwikkelingen.”
De duidelijkheid van de regeling op zich valt dus mee, maar de verschillende interpretaties van gemeente(ambtenaren) zorgen voor veel verwarring. De verschillen
tussen gemeenten zijn te groot.
Over het algemeen wordt de constructieve veiligheid als zeer belangrijk aangemerkt. Dit dient beter gewaarborgd te worden. Nu geschiedt de toetsing teveel
door niet voldoende deskundige ambtenaren (op het gebied van constructie) en
wordt er te weinig gecontroleerd en gehandhaafd. Men zoekt de oplossing niet
zozeer in verbetering van de regeling, maar meer in certificering van deskundigen
en verschuiving van verantwoordelijkheden van gemeenten naar (erkende!) bouwprofessionals. De gemeente kan hierbij wellicht als ‘supervisor’ optreden.
Een ander belangrijk aspect is beeldkwaliteit. Wat dat betreft, wordt de voor- en
achterkantbenadering over het algemeen als logisch en goed ervaren. Hierin zijn
wel nuanceringen mogelijk, zoals bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor gevelwijzi-

62

Deel A - Evaluatie

gingen en dakkapellen (ook aan de voorzijde) en meer bouwmogelijkheden op het
achtererf.
Ten slotte wordt het burenbelang regelmatig genoemd. Voorkomen moet worden
dat er onevenredige hinder ontstaat voor de buren. In veel gevallen kan onenigheid
tussen buren voorkomen worden door overleg te voeren vòòr er gebouwd wordt.
Een goede voorlichting van overheidswege kan hierbij een rol spelen. Desalniettemin gelooft men niet dat problemen tussen buren voorkomen kunnen worden door
de regeling aan te passen, omdat het veel meer een maatschappelijk probleem is.

6.4 Burgers
De vraag of burgers goed op de hoogte zijn van de bouwwerken die bouwvergunningsvrij gebouwd mogen worden, kan niet eensluidend beantwoord worden. 28%
van de respondenten geeft aan dat zij niet of helemaal niet op de hoogte zijn, terwijl 51% meent goed tot heel goed op de hoogte te zijn. De overige respondenten
hebben de vraag neutraal beantwoord of weten het niet. 55% van de respondenten
geeft aan dat zij vinden dat de overheid hen daar beter over moet informeren.
Indien men behoefte heeft aan informatie omtrent bouwvergunningsvrij bouwen,
gaan de meeste mensen naar de gemeente (74%) / de gemeentelijke website (48%)
of de site van het ministerie van VROM (71%). Een aantal respondenten (19%) schakelt meteen een commercieel bedrijf, zoals een architect, aannemer of adviesbureau
in.
Over het algemeen begrijpen de meeste burgers (58%) wel dat er regels zijn, maar
men vindt wel dat de overheid daarin af en toe doorschiet. Er kan wat hen betreft
wel wat meer vrijgelaten worden, ook al betekent dat dat zij wat meer van hun
buren moeten accepteren. 28% beoordeelt de huidige regelgeving als positief; op
die manier worden hun rechten als buren en het straatbeeld beschermd. Een aantal
respondenten is een andere mening toegedaan; 4% vindt dat alles vrijgelaten moet
worden, terwijl 8% vindt dat men nu al teveel toestaat. Over het algemeen wordt
de regelgeving dus wel als positief ervaren, maar is de hoeveelheid regels te groot.
79% van de respondenten geeft aan dat zij nooit problemen hebben gehad met hun
buren over bouwvergunningsvrije bouwwerken. In de overige gevallen werd, al dan
niet na overleg, meestal toch gewoon gebouwd.
92% van de respondenten vindt het geen probleem als de buren iets bouwen tot
een hoogte van 2 meter. In dat geval is een overleg volgens hen niet nodig. Bij een
hoogte tot 3 meter wordt dat al enigszins anders; dan vindt een kleine meerderheid
(57%) dat de buren hen daarover dienen te informeren. 79% wil graag geïnformeerd worden, indien hoger gebouwd wordt dan 4 meter. Men is met name bang
voor verlies van uitzicht en zonlicht in de tuin.

Hoofdstuk 6

63

De meeste mensen willen graag geïnformeerd worden door hun buren als die een
erf- of perceelsafscheiding (70%), een aan- of uitbouw (67%) of een bijgebouw of
overkapping (62%) willen realiseren. In mindere mate geldt dit ook voor een balkon(hek) of dakterras (32%), een dakkapel (26%) en een (schotel)antenne (18%). In
het algemeen vindt ongeveer de helft van de respondenten (52%) dat zij altijd geïnformeerd willen worden door hun buren als die bouwvergunningsvrij willen bouwen. Bouwen in de voortuin moet volgens 70% van de respondenten altijd door de
buren gemeld worden. Over het algemeen dienen bouwwerken aan de straatzijde,
zichtbaar vanaf het openbaar gebied, kritischer bekeken te worden omdat zij mogelijk het straatbeeld aantasten.
De meerderheid van de respondenten geeft specifiek aan dat zij met name zaken op
de erfgrens van belang vinden. Zij willen daar altijd over geïnformeerd worden door
hun buren (91%). Ook geeft het overgrote deel van de respondenten (85-90%) aan
dat zij uit goed fatsoen altijd even zouden overleggen met de buren als zij iets op de
zijdelingse perceelsgrens willen bouwen. Dit kan immers overlast opleveren voor de
buren. Verder wijzen veel mensen op de voordelen van een overleg met de buren,
zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid om kosten te besparen door gezamenlijk te
bouwen, praktische uitvoerbaarheid van bijvoorbeeld voegwerkzaamheden en de
mogelijkheid om afscheidende beplanting aan te brengen.
Bij de vraag wat men van belang vindt als de buren bouwplannen hebben, werden
de volgende aspecten als belangrijk aangemerkt:
• lichtinval
• privacy
• uitzicht
• nette en verzorgde uitstraling
• technisch en constructief in orde
• bouwen op erfgrens in overleg
• mogelijkheden om samen te bouwen bekijken
• eventuele aantasting monument
• overleg over mogelijke alternatieven
• graag gemeente als mediator
• passend bij de (woon)omgeving
• invloed op straatbeeld
• afspraken over eventuele bouwschade

64

Deel A - Evaluatie

7.

GESPREKKENRONDEN

7.1 Inleiding
In de maanden juni, juli en augustus 2006 hebben 32 gesprekken plaatsgevonden
met gemeenten en bouwprofessionals. Er is gesproken met 21 gemeenten, variërend
in omvang (kleine, middelgrote en grote gemeenten) en geografische ligging
(Noord-, Oost-, Zuid- en West-Nederland). Verder is er met 11 bouwprofessionals
gesproken. De ondervraagden waren werkzaam bij verschillende architecten- en
bouwadviesbureau’s, bouwbedrijven en een dakkapellenspecialist.
Deze vorm van onderzoek geeft diepgaande informatie door in te gaan op achterliggende argumenten, meningen, wensen en behoeften van de doelgroep. Het gaat
in op het waarom van heersende meningen en bepaalde gedragingen. Bijkomend
voordeel is dat de doelgroep gestimuleerd kan worden om mee te denken over de
invulling van toekomstig beleid.
De vragenlijst die op internet geplaatst is (zie bijlage 2), is als rode draad door de
gesprekken gebruikt om structuur aan te brengen. Verder zijn de gesprekken redelijk open ingestoken om respondenten de gelegenheid te geven om uitgebreid hun
mening over de regeling te kunnen ventileren en de achterliggende argumenten in
beeld te krijgen.

Hoofdstuk 7

65

7.2 Gemeenten
Algemeen
De regeling wordt op hoofdlijnen wel positief beoordeeld. Op onderdelen is echter aanscherping en nuancering nodig. De huidige balans tussen kleinere, ondergeschikte bouwactiviteiten (vergunningsvrij) en de grotere, meer ingrijpende bouwactiviteiten (vergunningsplichtig) is
goed. De meeste gemeenten geven aan dat er niet teveel verruimd moet worden. Ook hier geldt weer dat op sommige onderdelen wel een
aanpassing mogelijk kan zijn, zoals bijvoorbeeld een uitbreiding van de regeling voor dakkapellen. Hier gaan wij verder op in onder het kopje
‘Verbeteringsmogelijkheden’.
Een punt van aandacht is de leesbaarheid van de regeling. Niet alleen zijn er lay-outtechnisch verbeteringen mogelijk, maar ook het aantal
‘mits’-en en ‘maar’-en moet teruggebracht worden. Veel gemeenten zien wel in dat er soms de noodzaak bestaat om af te wijken van een regel, maar niet teveel. Soms moet ook gekozen worden voor een leesbare regeling boven een regeling die alles tot in details regelt.
Wat ook regelmatig aangegeven werd, is dat men moeite heeft met het steeds wisselende beleid; men heeft net met de regeling leren werken
en dan wordt hij weer veranderd. Dit is ook lastig uit te leggen aan burgers. Met name wat betreft de voormalige carport-regeling; de ene
buurman (die nog onder het oude regime viel) mocht zijn carport wel bouwvergunningsvrij realiseren, de andere buurman (onder het nieuwe
regime) niet.
1. Praktische toepasbaarheid van de regeling14
Vraag:
De meeste respondenten geven aan dat vooral de begrippen ‘veranderingen van nietHet is voor mij duidelijk wanneer het bouwwerk ingrijpende aard’ en ‘normaal onderhoud’ niet duidelijk zijn. Deze begrippen kunnen op
bouwvergunningsvrij is.
verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Ook de begrippen ‘aan-/ uitbouw’ en ‘bijgebouw/overkapping’ worden een aantal keer genoemd, voornamelijk in relatie tot handhaving. Als er een bijgebouw aan een woning wordt gebouwd, valt vrijwel niet te controleren of er sprake is van een directe verbinding. Het nut van een dergelijk onderscheid (wel of
geen directe verbinding) wordt ook niet ingezien.

14

Hieronder vallen aspecten als deregulering, leesbaarheid en helderheid

66

Deel A - Evaluatie

Vraag:
De volgende onderdelen leiden tot vragen:
Indien de regeling voor u onduidelijk is, waar • begrippen
ligt dat dan in hoofdzaak aan?
• voor- en achterkantbenadering
• lay-out
Overigens wordt regelmatig aangegeven dat door raadpleging van voorlichtingsmateriaal
(waaronder helpdesk), jurisprudentie en de Nota van Toelichting bij het Bblb meestal wel
tot een bevredigend antwoord gekomen wordt. Vooral net na de inwerkingtreding van de
regeling kostte dit wel wat tijd, maar nu er wat ervaring met de regeling is opgedaan komt
men sneller tot een antwoord.
Vraag:
De volgende begrippen worden het vaakst door respondenten genoemd:
Welke begrippen zijn voor u onduidelijk of vor- • veranderingen van niet-ingrijpende aard
men in de praktijk een knelpunt?
• het gewone onderhoud
• (voor-, zij- en achter)erf
• oorspronkelijke gevel
• openbaar groen
Het ‘erf’-begrip was voornamelijk net na de inwerkingtreding van het Bblb onduidelijk. Inmiddels hebben gemeenten er meer ervaring mee opgedaan, waardoor de meeste onduidelijkheden verdwenen zijn. Desalniettemin komt men in bijzondere situaties (zoals een atypische positionering van de woning op het perceel, alzijdige woongebouwen of wooncomplexen of in buitengebieden) nog wel eens voor onduidelijkheden te staan.
Wat verder een rol speelt bij het ‘erf’-begrip (en in mindere mate overigens ook bij het begrip ‘voorgevelrooilijn’), is dat er een koppeling wordt gelegd met het bestemmingsplan.
Aangezien er veel verschillen tussen bestemmingsplannen onderling zitten, is het niet altijd
meteen duidelijk wat er geldt. In sommige bestemmingsplannen is bijvoorbeeld bij bedrijfswoningen wel een ‘inrichting ten dienste van een woning’ mogelijk, terwijl dit bij andere
bedrijfswoningen niet zo is. Dat betekent dat bij de één wel en bij de andere niet bouwvergunningsvrij gebouwd mag worden.

Hoofdstuk 7

67

Door veel gemeenten is er nadrukkelijk op gewezen dat er goed aandacht besteed moet
worden aan de definiëring van begrippen, omdat hierdoor veel verschillende interpretaties
tussen gemeenten ontstaan.
Vraag:
De bouwvergunningsvrije aan-/uitbouw van 2,5 meter is te weinig. Deze mag worden uitgeKunt u aangeven wat voor u het meest onduide- breid naar 3 of 3,5 meter. Wel moet er nadrukkelijk aandacht besteedt worden aan het conlijk is of de meeste knelpunten oplevert?
structieve aspect bij uitbreken van de achtergevel. Bij de bouw van een bouwvergunningsvrije aanbouw mag het uitbreken van de achtergevel immers ook bouwvergunningsvrij. Dit
leidt tot ongewenste situaties, met name bij rijtjeswoningen.
Ook de aan te houden afstand van 1 meter tot de zijdelingse perceelsgrens is niet werkbaar
en kan worden geschrapt. Het leidt alleen maar tot verpaupering van de betreffende strook,
tot stedenbouwkundig ongewenste situaties en tot een onhandige invulling van percelen.
Bovendien zijn veel gemeenten van mening dat het burenbelang hier niet bijzonder mee
gediend wordt. Zij geven voorts aan dat er toch niet op gehandhaafd wordt.
De regeling voor reclamezuilen leidt ook nog wel eens tot knelpunten. Onduidelijk is in
hoeverre deze ook geldt voor andere reclame-uitingen en welke rol de Algemene Plaatselijke Verordening hierbij speelt.
Vraag:
Over het algemeen wordt door respondenten aangegeven dat er problemen ontstaan wanBij welke soort bouwactiviteiten loopt u tegen neer er sprake is van uitzonderlijke, weinig voorkomende situaties. Dit betekent dat de reproblemen op in de regeling?
geling in het algemeen redelijk tot goed werkt voor de situaties die veel voorkomen.
Het merendeel van de respondenten geeft aan het oneens te zijn met de stelling dat de huiStelling:
De huidige regeling m.b.t. bouwvergunningsvrij dige regeling een inbreuk vormt op de aspecten die men in het bestemmingsplan zou willen
bouwen vormt een inbreuk op de aspecten die ik regelen. Het gaat toch voornamelijk om relatief kleine bouwactiviteiten, die in het bestemin het bestemmingsplan zou willen regelen.
mingsplan vrijwel altijd toegestaan worden.

68

Deel A - Evaluatie

2. Beeldkwaliteit
Algemeen:
De meeste gemeenten geven aan dat zij de voor- en achterkantbenadering in de praktijk goed vinden werken; het straatbeeld wordt op die
manier redelijk beschermd. Het is ook logisch dat je aan de voorkant minder mag dan aan de achterkant. Handhaving op welstandsexcessen bij
bouwvergunningsvrije bouwwerken gebeurt vrijwel nooit.
Stelling:
Het merendeel van de respondenten geeft aan dat er niet of nauwelijks een aantasting van
De huidige regeling t.a.v. bouwvergunningsvrij de beeldkwaliteit is ontstaan ten gevolge van het Bblb. Ook geeft men vaak aan dat een
bouwen heeft een negatief effect op de kleine aantasting geaccepteerd moet worden omwille van de leesbaarheid van de regeling
(beeld)kwaliteit.
en de vrijheid van burgers.
Vraag:
De volgende voorwaarden werden genoemd:
Welke randvoorwaarden zijn naar uw oordeel • voor- en achterkantbenadering
relevant om de ruimtelijke beeldkwaliteit te • uitbreidingsmogelijkheden laten afhangen van de omvang van het perceel
waarborgen? Dit betekent dat er dan dus geen • toezicht houden / handhaven
preventieve toets aan de welstandsnota zal • duidelijke loketcriteria in welstandsnota
plaatsvinden (let wel: deze regeling geldt natuurlijk wel!).
3. Constructieve veiligheid
Algemeen:
Constructieve veiligheid staat bij vrijwel alle gemeenten hoog in het vaandel. Het wordt zelfs belangrijker gevonden dan de beeldkwaliteit;
beeldkwaliteit is leuk, maar de veiligheid van burgers gaat voor alles! Over de stelling dat bij bouwvergunningsvrij bouwen de verantwoordelijkheid voor constructief veilige bouwwerken niet meer bij de gemeente ligt, maar bij de bouwer zelf, geven veel gemeenten aan dat dit in de
praktijk niet zo werkt. Als iets instort, krijgt de gemeente toch de zwarte piet toebedeeld.

Hoofdstuk 7

69

Vraag:
Welke randvoorwaarden zijn naar uw oordeel
relevant om de constructieve veiligheid van
bouwwerken te waarborgen? Dit betekent dat
er dan dus geen preventieve toets aan het
Bouwbesluit zal plaatsvinden (let wel: deze regeling geldt natuurlijk wel!).

Hierbij werd met name het overleggen van een constructieberekening genoemd. Dit geldt
zeker bij het uitbreken van een gevel bij een bouwvergunningsvrije aanbouw.
Opvallend was, dat verder met name naar een andere modus gezocht werd dan een wettelijke regeling. Vooral voorlichting werd vaak genoemd. Voorgesteld werd onder andere: het
verzorgen van brochures voor burgers met de belangrijkste constructieve aspecten per
bouwwerk en voorlichting bij tuincentra en doe-het-zelfzaken.15
Ook het inzetten op certificering van bouwprofessionals is van groot belang, aldus veel gemeenten.

Het merendeel van de respondenten geeft aan dat bouwvergunningsvrij niet heeft geleid
Vraag:
Heeft bouwvergunningsvrij bouwen geleid tot tot meer onveilige bouwwerken of dat zij niet weten of dat het tot meer onveilige bouwmeer onveilige bouwwerken?
werken heeft geleid. Sommigen geven aan dat, als dat echt zo zou zijn, er wel meer in het
nieuws gekomen zou zijn. Anderen menen, dat de hausse aan ingestorte bouwwerken nog
moet komen. Ook hierbij wordt met name weer het uitbreken van gevels bij bouwvergunningsvrije aanbouwen genoemd.
4. Burenbelang
Vraag:
De meeste respondenten geven aan dat zij hier weinig ervaring mee hebben, omdat zij zich
Heeft u het idee dat bouwvergunningsvrij bou- niet in conflicten tussen buren willen mengen. Het antwoord dat een betreffende bouwactiwen vaker tot onenigheid tussen buren leidt dan viteit bouwvergunningsvrij is met een verwijzing naar het Bblb of voorlichtingsmateriaal is
bouwvergunningplichtig bouwen?
meestal afdoende.

15

Deze geven overigens aan, dat zij geen structurele voorlichting op het gebied van vergunningsvrij bouwen geven in de winkels zelf (wel op de website). Alle
voorlichting die zij geven, is gebaseerd op eigen ervaringen van medewerkers.

70

Deel A - Evaluatie

5. Administratieve lastenverlichting
Stelling:
Het merendeel van de respondenten geeft aan dat het aantal bouwaanvragen ongeveer
De huidige regeling voor bouwvergunningsvrij gelijk is gebleven of zelfs meer is geworden. Gemeenten geven aan dat het moeilijk in te
bouwen heeft geleid tot een aanzienlijke afna- schatten is of er sprake is van een afname van het aantal bouwaanvragen door de volgende
me van het aantal bouwaanvragen (voor wat aspecten:
betreft de oude regeling worden voor deze • sprake van een fusie met andere gemeente(n)
• conjunctuur/economie (er wordt minder verhuisd en juist meer verbouwd)
vraag ook meldingen meegenomen).
Geïnformeerd wordt voorts naar het aantal • in- en uitbreidingsmogelijkheden gemeenten (indien meer nieuwbouw, zal er meer
doorstroming zijn en is er minder behoefte om bestaande woningen uit te breiden)
bouwaanvragen (zowel regulier als licht en mel• handhavingsbeleid gemeente (actief/passief)
dingen) voor 1-1-2003 en na 1-1-2003?
Een klein aantal respondenten geeft aan dat het aantal bouwaanvragen juist minder is geworden. Een aantal respondenten kan wel ongeveer aangeven hoeveel bouwaanvragen zij
voor en na 1-1-2003 hebben ontvangen. Deze aantallen worden hieronder weergegeven:
Voor 1-1-2003
200-400
850
100-200
400-500
700
<100
300-400
300-400
200-300
200-300

Hoofdstuk 7

Na 1-1-2003
200-400
iets afgenomen
250-300
400-500
650
<100
400-500
300-400
200-300
200-300

71

Verbeteringsmogelijkheden
Algemeen:
Concreet genoemde verbeteringsvoorstellen zijn (naast de onder dit kopje genoemde andere voorstellen):
• het beschikbaar stellen van voorlichtingsmateriaal bij tuincentra en bouwmarkten;
• meer inzetten op certificering bouwprofessionals;
• naar buitenlands voorbeeld: bij bouwwerkzaamheden bord in de tuin met naam en telefoonnummer van de eindverantwoordelijke. Hierdoor wordt enerzijds duidelijk aangegeven wie verantwoordelijk is en anderzijds is de gemeente op de hoogte van de bouwwerkzaamheden waardoor zij tijdig kan controleren c.q. handhaven;
• gemeenten de mogelijkheid geven om zelf aan te geven waar en wat bouwvergunningsvrij gebouwd kan worden;
• meer toestaan bij monumenten en in beschermde stads- of dorpsgezichten, bijvoorbeeld gewoon onderhoud.
Stelling:
Het merendeel van de respondenten geeft aan dat zij vinden dat er niet meer bouwvergunEr moeten meer bouwwerken bouwvergun- ningsvrij moet worden gemaakt. Een aantal geeft aan hier neutraal tegenover te staan en
ningsvrij worden gemaakt.
een enkeling is het ermee eens dat er meer bouwvergunningsvrij moet worden gemaakt.
Tijdens de gesprekken kwam naar voren dat voor een aantal bouwwerken de regeling verruimd kan worden. De volgende onderwerpen kwamen het meest aan bod:
• een aanbouw zou bouwvergunningsvrij mogen zijn tot 3-3,5 meter
• het aanhouden van 1 meter tot aan de zijdelingse perceelsgrens is niet werkbaar en
moet worden geschrapt
• het uitbreken van de achtergevel zou juist bouwvergunningplichtig moeten zijn
• de regels voor dakkapellen aan de voorzijde van een woning dienen verruimd te worden
• voor overkappingen is 10 m² te weinig, dit zou verruimd moeten worden
• de regeling voor reclamezuilen moet worden uitgebreid
• in buitengebieden en algemeen bij grotere percelen meer m² erfbebouwing toestaan

72

Deel A - Evaluatie

Stelling:
Aangegeven wordt dat de regeling nu op zich goed in balans is, maar dat er veel uitzondeEr moeten minder voorwaarden aan bouwver- ringen en voorwaarden zijn waardoor de regeling op bepaalde punten slecht leesbaar
gunningsvrij bouwen worden gesteld.
wordt.
Er wordt vaak aangegeven dat het aanhouden van 1 meter tot aan de zijdelingse perceelsgrens niet werkbaar is en geschrapt moet worden.
De meningen zijn hierover verdeeld. Vaak wordt in eerste instantie gezegd dat er geen verVraag:
Moet bij een niet-woning (bijvoorbeeld bedrijf) schil zou moeten zijn tussen woningen en niet-woningen, maar na enig doorvragen blijkt
anders omgegaan worden met bouwvergun- toch vaak dat er andere belangen een rol spelen waardoor een onderscheid toch legitiem is.
ningsvrij bouwen en zo ja, in welke gevallen?
De volgende belangen worden genoemd: het zijn vaak openbare gebouwen (algemeen belang), milieuaspecten, afstemming met andere vergunningen.

Hoofdstuk 7

73

7.3 Bouwprofessionals16
Algemeen
Een aspect dat zeer vaak genoemd werd, waren de interpretatieverschillen tussen gemeenten; bij de ene gemeente kan iets wel bouwvergunningsvrij, bij de andere gemeente moet bouwvergunning aangevraagd worden. Dit is erg frustrerend voor bouwprofessionals.
Een ander opvallend punt is dat een aantal bouwprofessionals heel slecht op de hoogte is van het Bblb. Sommigen spreken zelfs nog over meldingsplichtige bouwwerken. Gelukkig geven deze personen aan dat zij het altijd laten checken door een derde partij zoals een architect of
gemeente. Overigens checken vrijwel alle bouwprofessionals hun bouwplannen altijd eerst met de gemeente.
Veel bouwprofessionals vrezen voor de zogenaamde beunhazen en zelf-bouwers. Zij bouwen vaak onveilig, is uit de praktijk gebleken. De
vraag is, of dit getackeld wordt door een vergunning omdat er dikwijls in afwijking van de vergunning wordt gebouwd.

1. Praktische toepasbaarheid van de regeling17
Vraag:
Alle respondenten hebben ervaring met bouwvergunningsvrij bouwen.
Heeft u ervaring met bouwvergunningsvrij bouwen?
Informatie over het wel of niet vereist zijn van een bouwvergunning wordt met name verVraag:
Hoe komt u erachter of voor een bouwactiviteit kregen via de website van VROM, via de folders van VROM of er wordt door henzelf naeen bouwvergunning vereist is?
vraag gedaan bij de betreffende gemeente. Een enkeling geeft aan dat zij het zelf in de
regeling opzoeken, dat zij het door een andere partij laten regelen. Een enkeling geeft aan
dat zij hierin zelf voldoende ervaring hebben en het niet hoeven uit te zoeken.

16

Er is gesproken met bouwbedrijven, architecten, dakkapellenspecialisten en bouwadviesbureau’s. Verder is er navraag gedaan bij bouwmarkten in hoeverre zij
met deze problematiek bekend zijn. Soms wordt op de site aangeraden om bij het realiseren van bijvoorbeeld tuinhuisjes, bij de gemeente te informeren of er een
bouwvergunning vereist is. Ook wordt wel verwezen naar de website van het ministerie van VROM (http://www.vrom.nl/bouwvergunningen_online).
17
Hieronder vallen aspecten als deregulering, leesbaarheid en helderheid.

74

Deel A - Evaluatie

Vraag:
Voor de meeste respondenten is het (meestal) duidelijk wanneer een bouwwerk bouwverIs het voor u duidelijk wanneer een bouwwerk gunningsvrij is, aangezien vrijwel altijd gecheckt wordt bij een gemeente. Blijkens de interbouwvergunningsvrij is?
pretatieverschillen tussen gemeenten, is het voor de ambtenaren echter niet altijd duidelijk
in de optiek van de bouwprofessionals
Vraag:
De meeste respondenten geven aan dat de begrippen in de regeling niet altijd duidelijk zijn.
Indien de regeling voor u onduidelijk is, wat is er Veel respondenten geven aan dat de regels per gemeente door interpretatieverschillen niet
dan onduidelijk?
hetzelfde toegepast worden. Dit zorgt voor verwarring.
Vraag:
Veel respondenten geven aan dat de aan- en uitbouwen en bijgebouwen problemen geven
Kunt u aangeven welk bouwwerk voor u in de (wat wordt hieronder verstaan?). Ook overkapping, erkers, zonnepaneel of zonnecollector,
praktijk de meeste knelpunten oplevert?
peil, bouwwerken van beperkte omvang en veranderingen van niet-ingrijpende aard worden genoemd.
Vraag:
In het algemeen wordt de voorlichting als goed beschouwd. Een aantal respondenten geeft
Hoe ervaart u de voorlichting van de overheid aan dat de gemeente geen duidelijke informatie geeft. Bovendien verschilt het antwoord
(m.n. het ministerie van VROM en de gemeente) per gemeente, wat voor verwarring zorgt.
ten aanzien van bouwvergunningsvrij bouwen?
2. Beeldkwaliteit
Bijna alle respondenten geven dat het onderscheid tussen de voor- en achterzijde logisch is
Vraag:
Er wordt qua bouwmogelijkheden onderscheid en gehandhaafd moet worden. Een aantal geeft aan dat het onderscheid afgeschaft mag
gemaakt tussen de voor- en achterzijde van een worden.
woning. Vindt u dit logisch en zou dit onder- Een aantal respondenten geeft aan dat aan de achterzijde meer bouwvergunningsvrij toescheid gehandhaafd moeten worden?
gestaan moet worden, terwijl enkele andere respondenten vinden dat juist aan de voorkant
meer bouwvergunningsvrij toegestaan moet worden, zoals een dakkapel en een erker.

Hoofdstuk 7

75

Vraag:
Respondenten geven aan dat dit per gemeente verschilt. De ene gemeente is meedenkend,
Hoe ervaart u de rol van de overheid in het al- de ander juist niet. Verder geven een aantal respondenten aan dat de regels door gemeente
gemeen en de gemeente in het bijzonder t.a.v. verschillend geïnterpreteerd worden. Ook het toezicht van de gemeente verschilt per gede beeldkwaliteit?
meente.
Vraag:
Een aantal voorstellen werden door respondenten gedaan:
Welke randvoorwaarden zijn naar uw oordeel • handhaving voor- en achterkantbenadering
relevant om de ruimtelijke beeldkwaliteit te • altijd overleg met de gemeente
waarborgen?
• controle door de gemeente
• alle regels moeten bij iedereen hetzelfde worden toegepast (gemeenten gaan verschillend om met regelgeving wat voor verwarring zorgt)
Vraag:
Hierover zijn de meningen verdeeld. Een aantal respondenten geeft aan dat de verantwoorBent u van mening dat de gemeente in het al- delijkheid wel overgelaten kan worden aan (gecertificeerde) architecten en aannemers,
gemeen de verantwoordelijkheid ten aanzien maar niet aan de burgers.
van de beeldkwaliteit voor kleine gebouwtjes en
andere bouwwerken veilig over kan laten aan
burgers, architecten of aannemers?
3. Constructieve veiligheid
Vraag:
Over het algemeen geven respondenten aan dat veiligheid belangrijk is, bouwvergunningsWelke rol speelt het veiligheidsaspect bij het vrij of niet. Vrijwel alle bouwprofessionals geven aan dat zij ook bij bouwvergunningsvrije
bouwen van bouwvergunningsvrije bouwwer- bouwwerken volgens het Bouwbesluit bouwen. Soms worden de beunhazen genoemd die
ken?
ervoor zouden zorgen dat de veiligheid van bouwwerken in het geding komt.
Vraag:
Respondenten geven aan dat de veiligheid bij de meeste gemeenten wel belangrijk wordt
Hoe ervaart u de rol van de overheid in het al- gevonden, maar dat er vaak de expertise gemist wordt om constructieberekeningen goed te
gemeen en de gemeente in het bijzonder t.a.v. testen.

76

Deel A - Evaluatie

de constructieve veiligheid?

Bouwen volgens het Bouwbesluit en goede controle hierop door de gemeente. Hieronder
Vraag:
Welke randvoorwaarden zijn naar uw oordeel wordt zowel een degelijke toetsing van onder andere de constructieberekening verstaan als
relevant om de constructieve veiligheid van controle ‘in het veld’.
bouwwerken te waarborgen?
Vraag:
Hierover zijn de meningen verdeeld. Een aantal respondenten geeft aan dat de verantwoorBent u van mening dat de gemeente in het al- delijkheid wel overgelaten kan worden aan architecten en aannemers, maar niet aan de
gemeen de verantwoordelijkheid ten aanzien burgers. Gevreesd wordt voor beunhazen en doe-het-zelvers.
van de constructieve veiligheid van kleine gebouwtjes en andere bouwwerken veilig over kan
laten aan burgers, architecten of aannemers?
4. Burenbelang
Een groot gedeelte van de respondenten geeft aan dat zij ervaring hebben met onenigheid
Vraag:
Heeft u ervaring met onenigheid tussen buren tussen buren als gevolg van het bouwen van een bouwwerk. Zij geven hierbij aan dat dat
ten gevolge van (voornemen tot) het bouwen niets te maken heeft met het wel of niet hebben van een bouwvergunning. Volgens responvan een bouwvergunningsvrij bouwwerk? Zo ja, denten kan dit worden opgelost door vooraf overleg met de buren te hebben.
waar ligt dan het probleem?

Hoofdstuk 7

77

Verbeteringsmogelijkheden
Algemeen:
Concreet genoemde verbeteringsvoorstellen zijn (naast de onder dit kopje genoemde andere voorstellen):
• aannemers dienen zich tegen ongelukken (als gevolg van onveilig bouwen) te verzekeren;
• verplicht aannemer en nummer bouwvergunning aangeven op bord bij werkzaamheden (zoals in België);
• bij bouwvergunning dient aannemer bekend te zijn (Duitsland/Zweden);
• geregistreerde/gecertificeerde architecten/aannemers verplicht stellen;
• keurmerk voor architecten/aannemers;
• verbeterde controle door de gemeente.
Opvallend is dat, in tegenstelling tot wat men zou verwachten, relatief veel bouwprofessioStelling:
Er moeten meer bouwwerken bouwvergun- nals aangaven dat er niet méér of juist zelfs minder bouwvergunningsvrij toegestaan zou
ningsvrij worden gemaakt.
moeten worden. Mensen hebben graag de zekerheid dat iets juridisch gezien kan en mag.
Wel is het goed om de procedures te verkorten.
Een aantal bouwwerken waarvoor volgens de bouwprofessionals de regels versoepeld moeVraag:
Indien u op voorgaande vraag bevestigend heeft ten worden zijn:
geantwoord, welke bouwwerken zouden naar • uitbouw geheel bouwvergunningvrij
uw mening dan bouwvergunningsvrij gemaakt • erkers aan voorzijde bouwvergunningsvrij
moeten worden?
• dakkapel aan voorzijde bouwvergunningsvrij
Stelling:
De meeste respondenten zijn het niet eens met het stellen van minder voorwaarden aan
Er moeten minder voorwaarden aan bouwver- bouwvergunningsvrij bouwen.
gunningsvrij worden gesteld.
De meeste respondenten geven aan dat er anders omgegaan moet worden met bouwwerVraag:
Zou er anders omgegaan moeten worden met ken bij een bedrijf, winkel of andere niet woonfuncties. Openbare gebouwen zijn een taak

78

Deel A - Evaluatie

bouwwerken bij een bedrijf, winkel of een ande- van de gemeente, er is sprake van intensiever gebruik van het gebouw, milieutechnisch
re niet-woonfunctie?
worden zwaardere eisen aan het gebouw gesteld.
De meeste respondenten vinden dat zij zelf de verantwoordelijkheid goed aan kunnen en
Vraag:
Vindt u dat de overheid meer bouwactiviteiten andere gecertificeerde bedrijven ook. De zogenaamde beunhazen en zelf-bouwers kunnen
vrij moet laten en de verantwoordelijkheid bij de deze verantwoordelijkheid echter niet aan.
bouwers moet leggen. Zo ja, vindt u dat hieraan
basiseisen gesteld moeten worden en welke?

Hoofdstuk 7

79

80

Deel A - Evaluatie

8.

WORKSHOPS

Er zijn drie workshops gehouden; één om duidelijkheid te krijgen over de knelpunten in de huidige regeling en twee waarin concrete verbetervoorstellen voorgelegd
werden. De eerste workshop is dus met name inventariserend bedoeld, terwijl de
twee andere workshops meer oplossingsgericht ingestoken zijn.
In workshop 2 en 3 werd een beleidsvoorstel voorgelegd tot aanpassing van de regeling. De deelnemers kregen dit voorstel een week van te voren toegestuurd om
zich voor te bereiden. Op de workshop werd puntsgewijs op het voorstel ingegaan,
waarbij de deelnemers de gelegenheid hadden om inhoudelijk te reageren.

8.1 Workshop 1
Hoewel er voor alle workshops zowel gemeenteambtenaren als professionals uit de
bouwpraktijk uitgenodigd waren, waren alleen de gemeenten vertegenwoordigd.
Er waren vertegenwoordigers aanwezig van de volgende gemeenten:
! Valkenburg a/d Geul
! Sittard-Geleen
! Voerendaal
! Dantumadeel
! Eemnes
! Enschede
! Papendrecht
! Nieuwegein
! Utrecht
! De Wolden
De algemene indruk uit de 1e workshop is dat de regeling op zich goed functioneert.
Na er wat (praktijk)ervaring mee opgedaan te hebben, is de regeling voor de meeste
ambtenaren goed werkbaar. Ook de balans tussen ondergeschikte, bouwvergunningsvrije bouwwerken en omvangrijkere, bouwvergunningplichtige bouwwerken is
logisch. Verbeteringen moeten dan ook met name gezocht worden in nuanceringen
en verduidelijkingen van de huidige regeling.
Hieronder worden puntsgewijs de verschillende knelpunten opgesomd. Het betreft
uitspraken van individuele personen. Dit wil dus niet zeggen dat de overige personen dezelfde mening zijn toegedaan.
!
constructieve onveiligheid bij aanbouw (doorbreken achtergevel).
!
diepte van een aanbouw uitbreiden naar 3 meter.
!
verschillende begripsomschrijvingen zijn onduidelijk, zoals ‘vergroting van het
woongenot’, ‘openbaar groen’, ‘niet-wederrechtelijk’ en ‘erf’. Meestal valt hier

Hoofdstuk 8

81

!

!

!

!

echter aan de hand van jurisprudentie en voorlichtingsmateriaal (o.a. Helpdesk)
wel uit te komen. Het grootste probleem vormt echter het begrip ‘verandering
van niet-ingrijpende aard’.
nieuwbouwsituaties (dus geen ‘bestaande’ woning zoals bedoeld in het Bblb)
leveren regelmatig problemen op. Bijvoorbeeld het rechtstreeks of als optie
meenemen van bouwvergunningsvrije onderdelen zoals een aanbouw of een
dakkapel. Wat hierbij ook een rol speelt, is dat bij twee verder identieke woningen een verschil in de oorspronkelijke gevel is, omdat bij de ene meteen een
aanbouw gerealiseerd is en bij de andere niet.
Handhaving: vooral op achterterreinen zijn bouwwerken moeilijk te constateren en bovendien snel gerealiseerd, waardoor je bijna wekelijks zou moeten
checken. Door een bouwvergunningaanvraag weet men wat er gerealiseerd
wordt en kan makkelijker op aspecten als constructieve veiligheid gecheckt
worden.
het onderscheid tussen een aanbouw en een tegen het hoofdgebouw aangebouwd bijgebouw is gebaseerd op het al dan niet aanwezig zijn van een directe
verbinding. Dit is in de meeste gevallen niet relevant, lastig handhaafbaar en
het bemoeilijkt interne verbouwingen onnodig. Het maakt immers ruimtelijk
gezien niet uit of er één lange uitbouw gerealiseerd wordt, of een kleinere
aanbouw met een ‘vrijstaand’ bijgebouw daar tegenaan;
Casus: een carport wordt aan de zijkant van een woning geplaatst, vòòr een
bestaande garage (zie onderstaande afbeelding). Dat betekent dat de garage
twee wanden heeft, namelijk 1 wand van de garage en 1 wand van de woning.
Vaak wordt er vanuit de carport een doorgang gemaakt naar de woning. Dit
betekent dat de carport beschouwd moet worden als aanbouw en derhalve
maximaal 2,5 meter diep mag zijn, gemeten vanaf de zijgevel van de woning.
Een ‘standaard’ carport voldoet hier niet aan.

82

Deel A - Evaluatie

!

Een ander probleem ontstaat bij het realiseren van een aanbouw die ‘het hoekje
om’ gaat (zie onderstaande afbeelding). Momenteel kunnen uitsluitend een
aanbouw aan de zijgevel en een aanbouw aan de achtergevel bouwvergunningsvrij gerealiseerd worden. Dat betekent dat je als het ware een hoekje
‘mist’. Zowel uit stedenbouwkundig oogpunt als uit het oogpunt van een logische indeling van de woning is het wenselijk dat ook dit hoekje meegenomen
kan worden. Of dit constructief gezien ook wenselijk is (zonder voorafgaande
toetsing), is echter de vraag. Dit betekent immers een grote ingreep in de zij- en
achtergevel.

Aanbouw

Aanbouw

!

!

!

gebruikswijziging in relatie tot het begrip ‘verandering van niet-ingrijpende
aard’ (indien niet voldaan wordt aan het kenmerk “het bestaande nietwederrechtelijke gebruik wordt gehandhaafd”, moet teruggevallen worden op
de lichte bouwvergunning. De toegevoegde waarde van deze toetsing bij gebruikswijzigingen is onduidelijk).
bij het bepalen of een bouwactiviteit een ‘verandering van niet-ingrijpende
aard’ is, blijft er - ondanks de uitgebreide jurisprudentie - relatief veel interpretatieruimte over voor de gemeente. In het kader van rechtsgelijkheid en rechtszekerheid is dit niet wenselijk, doch in de praktijk is het soms wel handig. Het
begrip werkt als een ‘vangnetbepaling’; bouwactiviteiten die anders bouwvergunningplichtig zouden zijn, kunnen nu toch bouwvergunningsvrij uitgevoerd
worden.
soms moet voor een relatief kleine kozijnwijziging of kleine raamopening een
bouwvergunning aangevraagd worden. Het is lastig uit te leggen aan burgers
dat een volledige achtergevel bouwvergunningsvrij gesloopt mag worden bij
een (vergunningsvrije) aanbouw, terwijl voor een kozijnwijziging aan dezelfde
gevel een bouwvergunning aangevraagd moet worden.

Hoofdstuk 8

83

!
!

!
!
!
!
!

!
!
!
!

!
!
!

!
!
!
!
!
!

tijdelijke bouwwerken zoals bouwketen en borden bij bouwplaatsen zouden
bouwvergunningsvrij moeten zijn.
de vraag werd gesteld of door een bouwvergunning wel voldoende wordt verzekerd dat op een juiste wijze gebouwd wordt. Met andere woorden: in hoeverre houdt men zich bij het bouwen aan de bouwvergunning?
de hoogte van de dakkapel (max. 1,5 meter) is gezien de nieuwe maat van een
bouwlaag uit het Bouwbesluit, te beperkt.
de bepaling van de dakvoet is niet altijd duidelijk.
cumulatie van bouwvergunningsvrije bouwwerken is niet altijd duidelijk.
de lay-out van de regeling is onduidelijk en niet goed leesbaar.
de wijze van meten leidt soms tot problemen. Er moet ingevolge het Bblb buitenwerks gemeten worden. Zo dienen dakoverstekken meestal (als ze ondergeschikt zijn) meegenomen te worden bij de bepaling van de oppervlakte. Dit is
onduidelijk.
de regeling voor tuinmeubilair is niet altijd duidelijk. Wat valt er precies onder?
verschil tussen afscheiding tussen dakterrassen en afscheiding om een dakterras
heen.
1 meter tot zijdelingse perceelsgrens afschaffen.
de regeling is niet goed toegesneden op het buitengebied. Daar is sprake van
een andere situatie; vaak grotere percelen, aparte situering, etc. Ook passen
platte daken op bijgebouwen niet altijd goed in de omgeving.
wellicht meer mogelijkheden voor dakkapel aan de voorzijde.
regeling m.b.t. magazijnstellingen uitbreiden; alles bouwvergunningsvrij.
voor tuinmeubilair grotere hoogte toestaan. Onderscheid tussen hoogten van
tuinmeubilair en speeltoestellen is niet logisch, want ze hebben (vrijwel) dezelfde ruimtelijke impact.
meer mogelijkheden voor zwembaden en jacuzzi’s.
bescherming tegen bouwvergunningsvrij bouwen bij voornemen tot aanwijzing
tot beschermd stads- of dorpsgezicht.
hoe omgaan met alzijdige gebouwen?
altijd bouwvergunning vereist binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht. Dit
is niet altijd wenselijk.18 Voorstel: aan achterzijde bouwvergunningsvrij maken.
keermuurtjes bouwvergunningsvrij maken tot een bepaalde hoogte.
uitbreiding bouwvergunningsvrije mogelijkheden bij niet-woningen, zoals bijvoorbeeld dakkapellen?

Uit de workshop bleek dat met name het begrip ‘verandering van niet-ingrijpende
aard’ en de bouwvergunningsvrije aanbouw (maximale diepte vergroten tot 3 of 3,5
meter in relatie tot het constructieve aspect). Op het einde van de workshop is daarom nog even specifiek ingegaan op het begrip ‘verandering van niet-ingrijpende
aard’. Op de aanbouw wordt in workshop 2 en 3 nader ingegaan.

18

Inmiddels is de regeling op dit punt aangepast.

84

Deel A - Evaluatie

De conclusie van de discussie was dat het begrip in de praktijk soms handig is, maar
soms ook tijdrovend is. Immers, er bestaat een grote hoeveelheid jurisprudentie over
dit onderwerp en het kost veel tijd om aan de hand van deze jurisprudentie te bepalen of een concrete bouwactiviteit wel of niet van ingrijpende aard is. Soms is het
begrip echter ook handig als ‘restcategorie’ voor kleine bouwactiviteiten die nergens anders onder geschaard kunnen worden.
Er werd geprobeerd om tot een goede omschrijving van het begrip te komen, maar
dat bleek erg lastig. Men heeft afgesproken dat er een voorstel gedaan zal worden,
welke in de volgende workshops behandeld zal worden.
Na afloop van de workshops werden er nog enkele reacties ontvangen van aanwezigen:
! Casus: het bouwblok is strak om de bebouwing met bestemming ‘Woningen’
gelegd. Om deze bebouwing heen ligt de bestemming ‘Tuin’. Ter plaatse van die
gronden mogen uitsluitend bouwwerken, geen gebouwen zijnde gebouwd
worden. Dat zou betekenen dat er bij deze woningen altijd een bouwvergunning vereist is voor erfbebouwing, dit gezien het ‘erf’-begrip.
! Overgangsbepalingen. Voorbeeld: bijgebouw wat illegaal is opgericht (ten tijde
van oprichting niet bouwvergunningvrij) valt niet onder de overgangsbepalingen van het BBLB. Bij inwerkingtreding van het BBLB in 2003 zijn dus bouwwerken hiermee automatisch gelegaliseerd. Deze oppervlakte telt dan ook mee voor
wat men bouwvergunningsvrij kan oprichten/plaatsen. Als voor hetzelfde
bouwwerk destijds wel een bouwvergunning is verleend dan valt deze wel onder het overgangsrecht en telt de oppervlakte niet mee voor bouwvergunningsvrij bouwen.
! dakkapel op tweede verdieping aan achterzijde mogelijk maken bij asymmetrische kap.

8.2 Workshop 2
Er waren vertegenwoordigers aanwezig van de volgende gemeenten:
! Haarlem
! Bedum
! Utrecht
! Papendrecht
! Twenterand (2 personen)
! De Wolden
! Heerhugowaard
! Dantumadeel (2 personen)
! Nunspeet
! Raalte

Hoofdstuk 8

85

Naast het voorgelegde beleidsvoorstel werden er in deze workshop drie stellingen
behandeld:
1. Door een bouwvergunningsvrije uitbouw wordt de constructieve veiligheid onaanvaardbaar aangetast.
2. Het begrip ‘oorspronkelijke achtergevel’ moet geschrapt worden.
3. Niet-woningen zoals winkels en bedrijven moeten dezelfde bouwvergunningsvrije mogelijkheden krijgen als woningen.
Uit de voorgaande onderdelen van het onderzoek werden deze aspecten als het
meest problematisch aangegeven. Daarom werd bij de workshop begonnen met de
behandeling van deze stellingen.
De insteek was om alle onderdelen te behandelen. Tijdens de workshop bleek echter, dat bouwvergunningsvrij bouwen een onderwerp is waarover de meningen zeer
verdeeld zijn. Dit leidde tot interessante, maar ook lange discussies. Het bleek lastig
om tot een goede uniforme regeling te komen. Gezien de beperkte tijd is ervoor
gekozen om de basale keuzes, verwoord in de stellingen, goed door te spreken en
het voorstel voor een nieuwe regeling slechts op hoofdlijnen te bespreken.
Ad 1: Constructieve veiligheid bouwvergunningsvrije uitbouw
Met deze stelling wordt meteen een fundamentele keuze aan de orde gesteld; bij
wie ligt de verantwoordelijkheid voor constructief veilige bouwwerken en tot hoever gaat deze verantwoordelijkheid? Als de overheid deze verantwoordelijkheid
neemt, betekent dit dat alle bouwwerken uitgebreid constructief getoetst moeten
worden en bovendien na realisatie gecontroleerd moeten worden. Dit betekent niet
alleen veel werk voor de overheid, maar ook het gevaar van ‘betutteling’ van de
burger is aanwezig.
Als deze verantwoordelijkheid bij de burger wordt gelegd, loopt men het risico dat
niet geheel veilig gebouwd wordt. Uit de workshop bleek dat men hierbij niet zozeer vreesde voor de diepte van de uitbouw, maar veel meer voor het uitbreken van
de achtergevel van de woning. Men kan uit financiële overwegingen ervoor kiezen
om minder veilig te bouwen, maar dit kan ook uit onwetendheid zijn. Burgers zijn
vaak niet op de hoogte van alle constructieve eisen en vertrouwen blind op de aannemer, architect of beunhaas.
Verder werd de vraag gesteld of een bouwvergunning wel het goede instrument
was om veilige bouwwerken te garanderen. Ten eerste is niet zeker of wel geheel
conform de bouwvergunning gebouwd wordt. Het controleren hiervan kost erg veel
capaciteit en bovendien is na realisatie van het bouwwerk niet altijd meer te controleren of alles correct is uitgevoerd. Zo kan van de buitenkant niet beoordeeld
worden of er voldoende isolatiemateriaal gebruikt is. Verder is het lastig om te
handhaven als er een kleine afwijking geconstateerd is; het verplicht af laten breken
van een bouwwerk is verhoudingsgewijs vaak een te zwaar middel.

86

Deel A - Evaluatie

Ten tweede is voor het controleren van constructieberekeningen erg veel technische
kennis vereist. Wanneer een bouwvergunningsaanvraag (met constructieberekening) echter slechts op hoofdlijnen wordt getoetst, neemt de overheid wel de verantwoordelijkheid.
Om betutteling van de burger te voorkomen en bovendien de overheid te ontlasten,
wordt geconcludeerd dat de verantwoordelijkheid voor een veilig bouwwerk bij de
bouwer dient te liggen. Wel dient dit zorgvuldig gecommuniceerd te worden, zodat
de burger ook goed weet dat hij zelf deze verantwoordelijkheid heeft en dus niet
de gemeente aansprakelijk kan stellen voor eventuele scheuren en instortingen.
In de nieuwe regeling voor bouwvergunningsvrij bouwen zal dan bepaald moeten
worden voor welke constructieve ingrepen deze burgerlijke verantwoordelijkheid
geldt.
Ad 2: Oorspronkelijke achtergevel
In de praktijk blijkt het begrip ‘oorspronkelijke achtergevel’ soms voor problemen of
onduidelijkheden te zorgen. In de Nota van Toelichting behorende bij het Bblb
wordt over dit begrip het volgende gezegd: “Voor de beoordeling van de feitelijke
situatie moet worden uitgegaan van de situatie zoals die oorspronkelijk (ten tijde
van de oplevering van het hoofdgebouw) was. Dat zal veelal bepaald kunnen worden aan de hand van de bouwvergunning die toentertijd voor de bouw van dat gebouw is afgegeven”. In een aantal gevallen zal de eerste bouwvergunning niet meer
voorhanden zijn. Bijvoorbeeld bij zeer oude gebouwen. Dat leidt tot praktische problemen.
Bovendien werd aangegeven dat dit tot rechtsongelijkheid kan leiden. Dit geldt met
name voor nieuwbouwsituaties waarbij een aan- of uitbouw als optie aangeboden
wordt door de projectontwikkelaar. In de afbeelding op de volgende pagina is een
denkbeeldige situatie weergegeven.

Hoofdstuk 8

87

88

Deel A - Evaluatie

De eigenaar van woning A heeft wel gekozen voor de optionele aanbouw, terwijl
eigenaar B dit niet gedaan heeft. De aanbouw wordt dus wel bij bouwvergunning A
opgenomen en bij bouwvergunning B niet. Dit betekent dat de oorspronkelijke achtergevel bij woning A op een andere plek ligt dan bij woning B. Als beiden gebruik
maken van hun maximale mogelijkheden om bouwvergunningsvrij te bouwen,
wordt de totale uitbouw van woning A dieper dan die van woning B, terwijl het
verder identieke woningen zijn.
Dit lijkt op rechtsongelijkheid, maar de vraag is of het dat ook daadwerkelijk is. Eigenaar B heeft immers ook de mogelijkheid om met bouwvergunning verder uit te
bouwen. In de praktijk voorkomen gemeenten dit soms door het bouwvergunningsvrije gedeelte niet in de bouwtekening op te laten nemen, maar daar een separate
tekening voor in het archief te voegen.
Als oplossing voor het probleem van de ‘oorspronkelijke achtergevel’ werd geopperd om de achtergevel niet meer te bepalen aan de hand van de eerste bouwvergunning, maar door het hoofdgebouw te bepalen. Dit kan door vast te stellen wat
architectonisch gezien als hoofdbouwmassa gezien kan worden. Aan- en uitbouwen
dienen duidelijk ondergeschikt te zijn. Meteen werd echter al duidelijk dat ook dit
niet de oplossing is. Bij de ‘standaard’ rijtjeswoningen kan dit vrij makkelijk bepaald
worden, maar bij oude vrijstaande gebouwen kan er veel onduidelijkheid ontstaan
(zie onderstaande afbeeldingen; wat is het hoofdgebouw?). In feite wordt hiermee
het probleem dus verschoven.

Hoofdstuk 8

89

Aan-, uit- en bijgebouwenregeling
De stelling met betrekking tot de oorspronkelijke achtergevel heeft ook consequenties voor de regeling voor aan- en uitbouwen. Immers, als uitgegaan wordt van het
hoofdgebouw, ontstaat er een andere situatie voor de reeds vergunde aanbouw. In
dat kader ontstond discussie over de aan- en uitbouwregeling (zie onderstaande
afbeelding).

Uitgaande van oorspronkelijke achtergevel

Uitgaande van hoofdgebouw

Uitgangspunt was een verruiming van de bouwvergunningsvrije mogelijkheden.
Aandachtspunten bij de verruiming vormen de constructieve veiligheid, burenbelang
en stedenbouwkundige c.q. welstandsoverwegingen. Het onderdeel ‘constructieve
veiligheid’ is reeds behandeld bij stelling 1. Voor het burenbelang moet rekening
gehouden worden met een niet te grote hoogte op de zijdelingse perceelsgrens en
het niet geheel volbouwen van het achtererf. Uit welstandsoverwegingen is het ook
van belang dat het achtererf niet geheel volgebouwd moet worden, maar de aanwezigen waren over het algemeen van mening dat dit de verantwoordelijkheid van
de burger is. De overheid moet zich hier niet mee bemoeien. Verder is stedenbouwkundig van belang dat zorgvuldig omgegaan moet worden met gebieden die grenzen aan het openbaar gebied. Hierin zijn verschillende situaties te onderscheiden:
! Voorzijde woning: hier is momenteel al heel weinig toegestaan. Men is het er
algemeen over eens dat dit zo moet blijven.
! Hoekpercelen: de vraag is of de regeling op dit punt uitgebreid moet worden.
Na hier enige tijd over gediscussieerd te hebben, werd duidelijk dat er zoveel
verschillende situaties zijn, dat een duidelijke regeling met voldoende stedenbouwkundige bescherming niet haalbaar is. Bijna alle gemeenten stoeien hier
ook al mee bij het opstellen van hun bestemmingsplannen. Vaak worden speci-

90

Deel A - Evaluatie

!

fieke situaties expliciet op de plankaart aangegeven, bijvoorbeeld door onbebouwde zones aan te geven. Deze afweging dient dan ook op gemeentelijk niveau gemaakt te worden.
Achterzijde grenzend aan openbaar gebied: huidige regeling is goed.

Tijdens de discussie werd het voorstel geponeerd een totale oppervlakte aan bouwvergunningplichtige en bouwvergunningsvrije aan-, uit- en bijgebouwen toe te
staan. Op die manier kan voorkomen worden dat een perceel waarop al veel vergunde aan-, uit- en bijgebouwen staan, bouwvergunningsvrij nog voller gebouwd
kan worden. Wanneer het maximale aantal m² bereikt is, moet men voor ieder
bouwwerk dat men toe wil voegen, bouwvergunning aanvragen. Dit idee wordt
meegenomen bij het opstellen van de nieuwe regeling en verder uitgewerkt.
Een punt van discussie vormde het gebruik van de aan-, uit- en bijgebouwen. Als de
regeling voor bouwvergunningsvrij bouwen verruimd wordt, kan hierdoor het wonen in vrijstaande bijgebouwen gestimuleerd worden. Verrassend genoeg beschouwden veel aanwezigen dit niet als een groot probleem. Zij vonden het voldoende als opgenomen werd dat er een functionele binding moet zijn tussen
hoofdgebouw en bijgebouw. Indien het gebruik van het bijgebouw in het verlengde
ligt van het hoofdgebouw, is het bouwvergunningsvrij toegestaan.
Tot slot werden enkele voorstellen gedaan om de regeling op onderdelen bij te
schaven.
Ad 3: Onderscheid woningen en niet-woningen
Een aantal van de aanwezigen zag niet in waarom er onderscheid gemaakt wordt
tussen woningen en niet-woningen, zoals winkels en bedrijven. Door dit onderscheid te laten vervallen, wordt de regeling eenvoudiger. Bovendien wordt hierdoor
rechtsgelijkheid bevorderd.
Anderen gaven aan dat woningen en niet-woningen niet gelijk zijn en dus ook niet
gelijk behandeld dienen te worden. Als argumenten vòòr het handhaven van het
onderscheid werden genoemd:
! niet-woningen zijn openbare gebouwen; de overheid dient hierbij meer zorg te
hebben voor de constructieve en brandveiligheid;
! voor niet-woningen gelden eisen vanuit het milieuspoor;
! controle op gebruiksveranderingen lastig;
! veel verschillende soorten niet-woningen; winkels, (lichte en zware) bedrijven,
kantoren, etc. Bij woningen is het overgrote deel ‘standaard’ en slechts een klein
percentage is afwijkend. Dat is veel gemakkelijker te regelen met een algemene
regeling.
Uitkomst van de discussie die naar aanleiding van voornoemde argumenten ontstond, was dat een algemene regeling voor niet-woningen op sommige onderdelen

Hoofdstuk 8

91

toch niet zo handig is. Hierbij kan met name gedacht worden aan aan- en uitbouwen en rolluiken (m.n. in winkelstraten zorgt dit voor een aantasting van welstand).
Desalniettemin is een (kleine) uitbreiding mogelijk, bijvoorbeeld voor fietsenstallingen e.d. Dit aspect zal nog nader uitgedacht worden en indien mogelijk vertaald in
de nieuwe regeling.

8.3 Workshop 3
Er waren vertegenwoordigers aanwezig van de volgende gemeenten:
! Dordrecht
! Wijchen
! Eindhoven
! Oostflakkee
! Middelharnis
! Den Haag
! Landgraaf (2 personen)
! Rozenburg
! Dantumadeel
! ‘s Hertogenbosch
! Enschede
! Rotterdam
! Maastricht
Oorspronkelijke achtergevel
Als eerste discussiepunt werd het begrip ‘oorspronkelijke gevel’ behandeld. Uit de
vorige workshops bleek namelijk dat dit begrip in de praktijk soms tot onduidelijkheid c.q. rechtsonzekerheid leidt (zie vorige paragrafen). De discussie werd afgetrapt
met de opmerking dat er geen sprake was van rechtsongelijkheid, omdat iedereen
immers het recht heeft om een bouwvergunning aan te vragen. Dat betekent dat de
rechtsgelijkheid in het bestemmingsplan tot uiting gebracht moet worden door vergelijkbare woningen ook dezelfde bouwmogelijkheden te bieden.
Naar aanleiding van deze opmerking werd de mogelijkheid van een koppeling met
het bestemmingsplan geopperd. Geconstateerd werd echter, dat dit tot rechtsongelijkheid tussen gemeenten leidt en dus ook geen oplossing is. Bovendien kan een
koppeling met het bestemmingsplan tot onduidelijkheid en oneigenlijk gebruik
leiden. Hierbij kan gedacht worden aan het erf-begrip, waarin ook een koppeling
met het bestemmingsplan is gemaakt.
Vervolgens richtte de discussie zich op het doel van het begrip, namelijk het vaststellen van een meetpunt om de diepte van een aan- of uitbouw te bepalen. Als
deze diepte niet meer bepaald hoeft te worden, kan het begrip vervallen. Daarom
werd voorgesteld om een maximaal oppervlakte voor alle bebouwing op het achter-

92

Deel A - Evaluatie

erf vast te stellen tot 50%. Eventuele aantastingen van het burenbelang kunnen via
het privaatrecht geregeld worden.
De conclusie van de discussie was dat het formuleren van een ander begrip of
meetmethode niet mogelijk is zonder dat dit ook tot interpretatieproblemen of
rechtsongelijkheid leidt. Aangezien iedereen nu met het begrip heeft leren werken,
heeft het handhaven van het begrip de voorkeur.
Constructieve veiligheid
Naar aanleiding van het voorstel om alleen een maximaal oppervlakte voor erfbebouwing vast te stellen (met een maximaal bebouwingspercentage en maatvoeringseisen), kwam de vraag aan de orde of dit wel constructief verantwoord was.
Immers, men kan dan een uitbouw van 6 meter of zelfs nog dieper realiseren. Voor
de constructie van het hoofdgebouw maakt het niet uit of een aanbouw 2, 3 of 6
meter diep is, maar voor de constructie van de aanbouw zelf wel. Daarom moet de
voorwaarde van een maximale diepte van de aan- of uitbouw gehandhaafd blijven.
Feit blijft echter wel, dat de constructie van het hoofdgebouw dan onevenredig
aangetast kan worden. In de huidige situatie is dit echter ook al zo. Het is erg lastig
en bovendien ongewenst om dit terug te draaien. Daarom werd voorgesteld om een
constructieberekening te verplichten voor dit soort bouwactiviteiten. De meerderheid van de aanwezigen was echter van mening dat bouwvergunningsvrij ook
daadwerkelijk regelvrij moet zijn, zonder voorbehouden. Het is dus beter om de
burger van te voren goed te waarschuwen voor eventuele risico’s. Op die manier is
ook duidelijk dat de verantwoordelijkheid bij de burger zelf ligt. Door de constructieberekening te controleren zou de overheid deze verantwoordelijkheid weer gedeeltelijk overnemen en dit leidt tot verwarring.
Woonwagens
Een andere discussie betreft de woonwagens. Deze bouwwerken hebben geen duidelijke voor- en achterzijde en daarom mag er in de huidige regeling slechts beperkt
bouwvergunningsvrij gebouwd worden bij woonwagens. De vraag werd gesteld of
ook voor woonwagens de volledige bouwvergunningsvrije bouwmogelijkheden
moeten gelden. Vaak betreft het solitaire locaties, waar de beeldkwaliteit al in enige
mate aangetast is. De voor- en achterkantbenadering werd echter van dusdanig
groot belang geacht, dat men toch de mogelijkheid wilde behouden om hierop te
kunnen sturen bij woonwagens. Algemeen werd derhalve geconstateerd dat de
huidige regeling goed functioneert en dat deze gehandhaafd dient te blijven.
Verandering kozijn, kozijninvulling, luik of gevelpaneel
De huidige regeling werd als positief ervaren en deze behoeft dan ook geen aanpassing. Wel kan er enige verruiming gerealiseerd worden door dit ook voor nietwoningen bouwvergunningsvrij te maken. Verder werd voorgesteld om dit ook aan
de voor- en zijkant bouwvergunningsvrij te maken, maar hier waren de meningen
over verdeeld.

Hoofdstuk 8

93

Bouwen van erf- of perceelsafscheiding
De huidige regeling functioneert goed. Wel kan de voorwaarde “meer dan 1 meter
van de weg of het openbaar groen” geschrapt worden, omdat deze niets toevoegt
en het bovendien vanuit de gebruikswaarde van de gronden en vanuit stedenbouwkundig oogpunt beter is.
Van de zijde van het ministerie werd voorgesteld om naar aanleiding van jurisprudentie een voorwaarde toe te voegen: “gebouwd op een erf of perceel dat in functioneel opzicht behoort tot een zich daarop bevindend gebouw.” Dit om te voorkomen dat er bijvoorbeeld om een agrarisch perceel een hoge afscheiding van 2
meter gerealiseerd kan worden. De aanwezigen vonden de toevoeging in principe
goed, maar het begrip ‘in functioneel opzicht’ moet beter omschreven worden. Het
moet duidelijk zijn dat de erf- of perceelsafscheiding en het gebouw een gebruikseenheid moeten vormen.
Dakkapellen
De discussie richtte zich op de vraag of dakkapellen ook aan de voorzijde bouwvergunningsvrij toegestaan dienen te worden. Dit is immers een veel voorkomende
bouwvraag. De meningen hierover waren verdeeld. Aan de voorzijde kan een dakkapel, indien slecht uitgevoerd, een grote inbreuk op de beeldkwaliteit vormen (zie
onderstaande foto links). Zo kan het wenselijk zijn dat een dakkapel aangekapt
wordt (zie onderstaande foto rechts) of dat er gebruik gemaakt wordt van overstekken.

Slechte beeldkwaliteit

Aangekapte dakkapel

Uit andere evaluatieonderdelen zoals gesprekken met gemeenten en de schriftelijke
enquête, bleek verder dat de hoogte van de bouwvergunningsvrij toegestane dakkapel niet afgestemd is op de maten uit het Bouwbesluit. Daarom werd voorgesteld
om de hoogte van de dakkapel te wijzigen van 1,5 meter in 2 meter. De aanwezigen
gaven echter aan dit geen goede oplossing te vinden, omdat een dakkapel van 2

94

Deel A - Evaluatie

meter hoog een te grote aantasting van de beeldkwaliteit met zich kan brengen.
Daarom werd voorgesteld om de maat vanaf de dakvoet aan te passen. Momenteel
moet de onderzijde van de dakkapel minimaal 0,5 meter en maximaal 1 meter boven de dakvoet gesitueerd zijn. Voorgesteld wordt om dit aan te passen tot maximaal 1,5 meter boven de dakvoet. Op die manier kan tegemoet gekomen worden
aan de eisen van het Bouwbesluit, zonder een te grote aantasting van de beeldkwaliteit.
Verandering van niet-ingrijpende aard
Als laatste onderdeel werd de ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ behandeld.
Een lastig onderdeel hierbij is het feit dat de Woningwet en het Bblb uitsluitend
zien op bouwactiviteiten en niet op gebruikswijzigingen. In het Bblb is echter als
voorwaarde opgenomen dat ‘het bestaande niet-wederrechtelijke gebruik wordt
gehandhaafd’. Dat betekent dat, indien niet aan deze voorwaarde wordt voldaan,
er dus sprake is van een gebruikswijziging die ertoe leidt dat een bouwvergunning
aangevraagd moet worden voor een bouwwerk dat verder bouwvergunningsvrij is.
Hieraan moet aandacht besteed worden bij de aanpassing van de regeling.
Een ander punt wat naar voren werd gebracht, is de ‘vaagheid’ van het begrip. Onduidelijk is wat er precies onder valt. Uit de jurisprudentie blijkt dat bij de vraag of
een verandering ingrijpend is, zowel het planologische als het feitelijke effect dat de
ter beoordeling staande verandering op de omgeving heeft, een rol spelen. Bovendien mag de verandering, indien deze van invloed is op het uiterlijk van het bouwwerk, niet leiden tot een substantiële en ingrijpende invloed op de omgeving. De
verandering moet hierbij bezien worden in samenhang met de esthetische kwaliteit
van de omgeving waarin het bouwwerk is gelegen.
Daarom werd voorgesteld om een onderscheid te maken tussen exterieure en interieure kenmerken. Bij exterieure kenmerken wordt gekeken naar de invloed die de
verandering heeft op de uiterlijke verschijningsvorm en de detaillering van een
bouwwerk, terwijl bij interieure kenmerken met name gekeken wordt naar de gevolgen die de verandering heeft voor brandveiligheid e.d. Natuurlijk blijven de eisen
uit het Bouwbesluit gelden, maar in sommige gevallen is het wenselijk dat de gemeente van te voren toetst of daadwerkelijk aan deze eisen is voldaan.
Op de exterieure kenmerken kan men toetsen aan welstandseisen. Dit leidt echter
tot veel onduidelijkheid bij de burger, omdat dan niet in één oogopslag helder is
wat wel en niet bouwvergunningsvrij toegestaan is. Veel welstandsnota’s zijn immers niet zo gedetailleerd van opzet. De aanwezigen vonden het ook niet wenselijk
dat dit overgelaten werd aan het repressieve welstandstoezicht achteraf.
De discussie tussen aanwezigen heeft niet tot een concrete oplossing geleid.

Hoofdstuk 8

95

96

Deel A - Evaluatie

9.

CONCLUSIE

Hoewel er altijd mogelijkheden tot verbetering zijn, wordt de huidige regeling op
hoofdlijnen toch positief beoordeeld, zowel door gemeenten als door bouwprofessionals. Ook de mate van vrijheid die wordt geboden (alleen de meer ondergeschikte bouwwerken zijn bouwvergunningsvrij) wordt als redelijk goed beoordeeld. In
deze conclusie wordt beoordeeld of de doelstellingen die gesteld zijn bij de inwerkingtreding van het Bblb, in voldoende mate zijn gehaald.
Praktische toepasbaarheid regeling
De praktische toepasbaarheid van de regeling kan op onderdelen verbeterd worden.
Er worden op zeer uiteenlopende onderdelen opmerkingen gemaakt. De meest
voorkomende opmerkingen die zijn gemaakt betreffen de erfbebouwing op het zijen achterperceel. Met name de begrippen en de opmaak van de regeling leiden tot
onduidelijkheden. Wij noemen hier slechts de meest in het oog springende opmerkingen:
• de voor- en achterkantbenadering waaronder het ‘erf’-begrip zijn in bijzondere
situaties lastig toepasbaar;
• de begrippen ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ en ‘gewoon onderhoud’
zijn niet duidelijk en voor interpretatie vatbaar;
• het onderscheid tussen aan-, uit- en bijgebouwen wordt niet altijd als nuttig
ervaren. Met name de voorwaarde van een directe verbinding heeft weinig nut
en is in de praktijk niet of nauwelijks handhaafbaar;
• de aanbouw met een diepte van 2,5 meter past vaak net niet. Uitbreiding tot 3
of 3,5 meter is gewenst. Daar staat tegenover dat het bouwvergunningsvrij uitbreken van de gevel bij een bouwvergunningsvrije aanbouw constructief twijfelachtig wordt gevonden;
• de afstand van 1 meter tot de zijdelingse perceelsgrens leidt tot ongewenste
situaties en moet geschrapt worden;
• de voorwaarde van een ‘bestaande’ woning leidt bij nieuwbouwsituaties tot rare
situaties; eerst een woning bouwen, vervolgens de (nieuwe!) achtergevel eruit
slopen om een bouwvergunningsvrije aanbouw te kunnen realiseren;
• het feit dat alle bouwactiviteiten bij monumenten en beschermde stads- en
dorpsgezichten minimaal licht bouwvergunningplichtig zijn, is ongewenst en
leidt tot veel administratieve rompslomp.
De evaluatie toont aan, dat de praktische toepasbaarheid van de regeling op onderdelen verbeterd zou kunnen worden.
Beeldkwaliteit
Over het algemeen is men van mening dat de bescherming van de beeldkwaliteit
door de voor- en achterkantbenadering goed werkt. De regeling is logisch. Ook leidt

Hoofdstuk 9

97

de regeling ertoe, dat er vaak op achterterreinen bouwvergunningsvrij gebouwd
wordt, zodat het straatbeeld niet aangetast wordt. Dit blijkt ook uit het zeer geringe aantal handhavingszaken ten aanzien van welstandsexcessen bij bouwvergunningsvrije bouwwerken. Uit gesprekken met gemeenteambtenaren blijkt dat er
slechts zeer weinig gevallen benoemd konden worden waarin het bouwvergunningsvrij bouwen tot een significante aantasting van de beeldkwaliteit heeft geleid.
Uit de evaluatie blijkt dan ook dat de doelstelling van het bewaken van de beeldkwaliteit in voldoende mate is gehaald.
Constructieve veiligheid
De constructieve veiligheid wordt door vrijwel iedereen erg belangrijk gevonden. Of
geheel voldaan is aan het Bouwbesluit is echter lastig te controleren als een bouwwerk reeds gerealiseerd is.19 Het bouwvergunningsvrij uitbreken van de gevel bij een
bouwvergunningsvrije aanbouw is volgens velen niet verantwoord. Uit de evaluatie
blijkt overigens niet dat er in de praktijk veel instortingen bekend zijn als gevolg van
het bouwvergunningsvrij uitbreken van de gevel. Noch tijdens de workshops en de
gesprekken, noch in de schriftelijke enquête is hier melding van gemaakt.
Met name uit gesprekken met bouwprofessionals en gemeenteambtenaren blijkt
dat de constructieve veiligheid bij de meeste bouwwerken redelijk gewaarborgd is.
Er zijn echter een aantal uitzonderingen. Hierbij gaat het met name om (onderdelen
van) gebouwen, zoals aanbouwen en bijgebouwen. Het is echter de vraag of het
instrument van de bouwvergunning wel leidt tot een aanzienlijke verbetering van
de constructieve veiligheid. Een aantal ondervraagden dacht dat er regelmatig in
afwijking van de bouwvergunning gebouwd werd.
Burenbelang
Het burenbelang lijkt door de regeling niet onevenredig geschaad te worden. In de
meeste gevallen heeft het meer te maken met een maatschappelijk probleem, dan
een verkeerde juridische regeling. Dit blijkt met name uit gesprekken met bouwprofessionals, die in de praktijk regelmatig te maken hebben met onenigheid tussen
buren ten gevolge van bouwactiviteiten. Vaak speelden er dan ook andere zaken
een rol en was al langer sprake van een min of meer verstoorde burenverhouding.
Door de uitspraak van de Afdeling van 21 oktober 2005 bestaat er bovendien ingeval van een exces de privaatrechtelijke weg van de ‘onrechtmatige daad’.
De evaluatie toont dan ook aan dat aan deze doelstelling in voldoende mate is voldaan.
Administratieve lastenvermindering
Opvallend is, dat er tijdens de evaluatie door gemeenten vraagtekens zijn gezet bij
de wenselijkheid van een administratieve lastenvermindering. De vraag is, of dit wel
een doel op zich moet zijn. Veel gemeenten vinden het prettig om de bouwplannen

19

Dit geldt overigens ook voor bouwwerken die met vergunning gebouwd zijn.

98

Deel A - Evaluatie

van te voren te zien, op die manier zijn ze vooraf op de hoogte van hetgeen binnen
de gemeente gebouwd gaat worden. Ook bouwprofessionals en burgers verkeren
vaak in de veronderstelling dat ze met een bouwvergunning meer zekerheid hebben.
Het is lastig om te beoordelen of er sprake is van een lastenvermindering. Naast de
wijziging van de wettelijke regeling zijn er verschillende andere aspecten die van
invloed zijn op het aantal bouwaanvragen; de conjunctuur, de fusie van gemeenten
en de doorstroommogelijkheden binnen een gemeente.
Uit de evaluatie blijkt dat deze doelstelling niet overtuigend gehaald is. De administratieve lasten zijn bij een enkele gemeente minder geworden, maar bij de meeste
zijn ze hetzelfde gebleven of zijn ze zelfs toegenomen.
Concluderend kan gesteld worden dat er geen schokkende wijziging van de huidige
regeling nodig is, maar wel enige verruiming c.q. aanpassing zodat een logische en
beter werkbare regeling ontstaat.

Hoofdstuk 9

99

100

Deel A - Evaluatie

DEEL B – AANBEVELINGEN

1.

BELEIDSVISIE

In deel A zijn de bevindingen uit de evaluatie objectief weergegeven. In het onderhavige hoofdstuk doen wij aanbevelingen op grond van onze ervaringen uit de bestemmingsplanpraktijk. Wij willen hierbij benadrukken dat, hoewel ons advies mede
gebaseerd is op de uitkomsten van de evaluatie, het een advies is van de opstellers
van dit rapport en geen conclusie.

1.1 Inleiding
In deze tijd van deregulering moet de overheid zich opnieuw bezinnen op de sturingsvraag; waar wil c.q. moet men op sturen en hoe? Er leeft nadrukkelijk de behoefte om selectiever te gaan sturen. Niet alleen om de veelheid aan regels te beperken, maar ook om de regels die daadwerkelijk van belang zijn, goed te kunnen
handhaven. Om deze behoefte op een juiste wijze af te kunnen stemmen op de
ervaringen vanuit de bouw- en gemeentelijke praktijk, is het bestaande beleid ten
aanzien van bouwvergunningsvrij bouwen geëvalueerd.
Tijdens deze evaluatie vielen er regelmatig termen als ‘betuttelende overheid’,
‘overheidsbemoeienis’ en ‘los durven laten’, maar ook werd meer dan eens de vrees
uitgesproken voor onveilige bouwwerken, aantasting van het burenbelang en lelijke
straatbeelden. Steeds weer was het een zoektocht naar een passend evenwicht tussen sturen en vrijlaten.
Uit de discussies is duidelijk geworden dat het onmogelijk is om voor iedere situatie
een bevredigende, algemeen van toepassing zijnde oplossing te vinden. In een aantal situaties gaat het om locatiespecifieke afwegingen die niet in een uniforme regeling vervat kunnen worden. Deze situaties zijn echter wel vaak de gevallen die
men in gedachten heeft bij het sturen op ontwikkelingen. Hierdoor wordt er niet
gestuurd vanuit een eenduidige en rechtlijnige visie, maar wordt er incidentenbeleid
gecreëerd.
Om tot een goede aanpassing van het beleid te komen, moet eerst het min of meer
anekdotische karakter van de evaluatie vertaald worden naar een gestructureerde
visie. De essentie van alle discussies c.q. knelpunten tijdens de evaluatie van het
bouwvergunningsvrij bouwen kan op een aantal inhoudelijke en maatschappelijke
basiskeuzen teruggeleid worden. Daarom worden allereerst deze basiskeuzen benoemd en ingekaderd. Vervolgens wordt vanuit deze kaderstelling geadviseerd omtrent de concrete beleidsinvulling.

Hoofdstuk 1

1

1.2 Sturingsfilosofie
1.2.1 Naar een goed evenwicht tussen sturen en loslaten
Een goed evenwicht tussen sturen en loslaten is niet alleen een maatschappelijke
vraag. Om te kunnen bepalen hoe gestuurd dient te worden en wat losgelaten kan
worden, dienen allereerst de inhoudelijke kaders duidelijk te zijn. Door deze inhoudelijke kaders wordt aangegeven waarop gestuurd kan worden en welke belangen
hierbij een rol spelen.
1. Het eerste inhoudelijke kader wordt gevormd door de fysieke kwaliteit van het
bouwwerk. Hieronder vallen onder andere constructieve veiligheid, brandveiligheid, energiezuinigheid en gezondheidsaspecten (o.a. ventilatie). In feite is dit
voornamelijk een vraag naar verantwoordelijkheid. Indien de fysieke kwaliteit
van het bouwwerk niet goed is, ontstaan er immers risico’s voor de veiligheid of
de gezondheid. Duidelijk moet zijn, wie verantwoordelijk is voor het voorkomen
van deze risico’s.
2. Het tweede inhoudelijke kader bestaat uit de belevingskwaliteit van het bouwwerk. Dit is meer een vraag naar esthetiek. Hier speelt ook niet zozeer de kwestie of de overheid moet sturen doordat zij een zekere verantwoordelijkheid
heeft, maar meer of zij juist niet moet sturen omdat dit ervaren kan worden als
betutteling.
Uit de twee voorgaande kaders blijkt reeds, dat overheidssturing meer van belang is
bij de fysieke kwaliteit dan bij de belevingskwaliteit. Bij de laatste kan overheidsbemoeienis al snel als betuttelend ervaren worden, terwijl dit bij de fysieke kwaliteit
minder het geval is.

BEHOEFTE AAN STURING KLEINERE BOUWWERKEN
Veel vrijheid

Veel toezicht
weinig vrijheid

PRIVAAT

PUBLIEK

Fysieke kwaliteit

minder toezicht

Maatschappelijk

Belevingskwaliteit

Maatschappelijk

2

Deel B - Aanbevelingen

3. Ten slotte het maatschappelijke kader. Dit is in feite de ‘bril’ waardoor voorgaande inhoudelijke kaders bezien worden; hoe wil men sturen, strak of vrij?
Deze afweging is op de nevenstaande pagina gevisualiseerd en gepositioneerd
ten opzichte van de inhoudelijke kaders. Waar de pijlen exact geplaatst worden,
is in feite een politieke keuze. Dit maatschappelijke kader is met name gericht
op de deregulering en de algemene behoefte in de samenleving aan minder
overheidsbemoeienis.
1.2.2 Inhoudelijk kader 1: Fysieke kwaliteit van het bouwwerk
Zoals reeds gesteld is, is de sturing op de fysieke kwaliteit van bouwwerken met
name een verantwoordelijkheidsvraagstuk; wie is verantwoordelijk voor fysiekkwalitatief goede bouwwerken? In algemene zin kan worden gesteld dat van de
gemeente geen dagelijks toezicht op bouwactiviteiten mag worden verwacht en dat
de primaire verantwoordelijkheid voor datgene wat wordt gebouwd bij de bouwpraktijk ligt.20 De gemeente is alleen aansprakelijk als er grove fouten zijn gemaakt
bij het toezicht. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het over het hoofd
zien van een zodanige zwakte in de ontworpen constructie dat gevaar voor plotselinge instorting zou bestaan. Dit standpunt wordt ook ondersteund door jurisprudentie.21 De algemene lijn die uit de jurisprudentie te destilleren is, is een terughoudende opstelling waar het gemeentelijke aansprakelijkheid voor het bouw- en woningtoezicht betreft, met name tegenover de eigenaar die zelf foutief heeft doen
bouwen.
In (West-)Europa is een gemeenschappelijke trend waar te nemen in de verschuiving
in verantwoordelijkheden voor toetsing en inspectie. Alle landen gingen oorspronkelijk uit van een systeem waarbij de (lokale) overheid een sleutelrol bij toetsing en
toezicht had. Thans wint de zelfcontrole door de bouwpraktijk echter steeds meer
aan belang. In België en Frankrijk hield de particuliere sector zich vanwege de aansprakelijkheidswetgeving al langer bezig met toetsing en inspectie. In Noorwegen
en Zweden is sinds het midden van de jaren negentig de controle zelfs volledig
overgedragen aan particuliere instanties. De aanvrager van de bouwaanvraag moet
zelf voorzien in voldoende controle, bijvoorbeeld door ontwerpers en bouwbedrijven zelfcontrole te laten verrichten of door een extern controlebureau in te schakelen. Hoewel er in eerste instantie weerstand was tegen deze plannen, lijken de eerste ervaringen echter positief uit te pakken, met name wanneer sterk ingezet wordt
op certificatie van de bouwpraktijk.
Zowel in de jurisprudentie als in Europees verband lijkt dus (steeds meer) ingezet te
worden op de eigen verantwoordelijkheid van de bouwer. Dit is conform de wens
van de samenleving om te komen tot meer zeggenschap en keuzevrijheid voor de
20
21

Kamerstukken II 1999/00, 26800 XI, nr. 67, p. 5.
o.a. Hof Amsterdam 9-8-1990, nr. 623/89, m.nt. Moesker en Hof ’s Gravenhage 7-2-1989, nr. 85/697.

Hoofdstuk 1

3

burger en minder overheidsbemoeienis.22 Er bestaat een redelijke consensus over het
principe dat de burger gevrijwaard moet zijn van preventieve overheidsbemoeienis
bij kleinere, minder ingrijpende bouwactiviteiten. Bij vrijheid hoort echter ook verantwoordelijkheid; dit betekent dat de primaire verantwoordelijkheid voor kwalitatief goede bouwwerken bij de burger ligt. Indien er sprake is van gedeelde verantwoordelijkheid, moet dit ook voor de burger duidelijk zijn; wanneer mag een bouwer erop vertrouwen dat de gemeente een goede check uitvoert en wanneer moet
hij zelf die verantwoordelijkheid nemen? De overheid moet een helder standpunt
innemen in de rol die zij zelf wil vervullen.
In het wetsvoorstel ‘Verbeterde naleving, handhaafbaarheid en handhaving bouwregelgeving’23 is hier reeds een eerste aanzet toe gedaan door een expliciete zorgplicht op te nemen ter voorkoming of beëindiging van gevaar voor de gezondheid
of veiligheid. Deze zorgplicht geldt voor de eigenaar en/of beheerder van een
bouwwerk, standplaats, open erf of terrein. Door het codificeren van deze zorgplicht wordt expliciet gemaakt dat op deze personen een specifieke verantwoordelijkheid rust om ervoor te zorgen, voor zover dat in hun vermogen ligt, dat er geen
gevaar voor de gezondheid of de veiligheid ontstaat dan wel voortduurt. Tevens
wordt de verantwoordelijkheid van de overheid voor het toezicht op en de handhaving van de bouwregelgeving benadrukt. Ten slotte worden bepaalde overtredingen
van de bouwregelgeving (waaronder overtredingen die betrekking hebben op
(brand)veiligheid en gezondheid) als misdrijf (indien opzettelijk gepleegd) dan wel
als overtreding (in de overige gevallen) strafbaar gesteld in de Wet op de economische delicten.
In het huidige systeem is al een gedeelte van de bouwwerken bouwvergunningsvrij
gemaakt. Vaak betekent dit automatisch ook ‘toezichtsvrij’; gemeenten controleren
niet of nauwelijks op bouwvergunningsvrije bouwwerken. Over het algemeen gaat
het hier om relatief kleine bouwwerken, zodat er geen grote risico’s zijn. Bij een
uitbreiding van deze bouwvergunningsvrije categorie wordt het belang van een
duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling groter.
In het onderscheid bouvergunningsvrij – bouwvergunningplichtig kan deze verantwoordelijkheidsverdeling beter tot uiting gebracht worden dan nu het geval is. Bij
bouwvergunningsvrije bouwwerken is de bouwer verantwoordelijk, bij bouwvergunningplichtige bouwwerken is er sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid.
Deze verschuiving van verantwoordelijkheden betekent echter niet dat de overheid
wegloopt van haar verantwoordelijkheden. Er moet duidelijk onderscheid gemaakt
worden tussen overheidsverantwoordelijkheid en overheidsbemoeienis.

22

23

Zie ook: “Regels op maat; Slotaanbevelingen voor het kabinet voor de aanpak van regeldruk”, Commissie Stevens, 7 februari 2007.
Kamerstukken I, 2005/06, 29 392, A. Het wetsvoorstel is op 21 maart 2006 aangenomen door de
Tweede KamerDe Eerste Kamer heeft het voorstel op 19 december 2006 als hamerstuk afgedaan. Volgens een mededeling van het Ministerie van VROM zal de wetswijziging per 1 april 2007 in werking
treden.

4

Deel B - Aanbevelingen

Uitgangspunt is dan ook de primaire verantwoordelijkheid van de burger (in zijn
hoedanigheid van opdrachtgever, ontwerper, bouwer) voor de architectonische en
constructieve kwaliteit van het individuele bouwwerk. Slechts daar waar het algemeen belang geraakt wordt, mag en moet de overheid sturend optreden. Dit betekent dat de overheid altijd een maatschappelijk legitieme reden moet hebben om te
sturen.
1.2.3 Inhoudelijk kader 2: Belevingskwaliteit van het bouwwerk
In hoeverre een bepaalde bouwactiviteit een negatieve impact heeft op de beleving,
is afhankelijk van vier aspecten:
1. hoofdvorm (hoogte, oppervlakte, etc.)
2. situering
3. materiaalgebruik
4. detaillering
Hoe deze aspecten in een concreet geval bij een specifiek bouwwerk beoordeeld
worden, is afhankelijk van de wijze waarop naar deze aspecten wordt gekeken.
Grofweg kan een onderscheid gemaakt worden tussen een interne en een externe
beleving. De interne beleving is gericht op de individuele bouwer; hij is degene die
een bouwwerk realiseert dat hij zelf mooi vindt. De externe beleving – de wijze
waarop de omgeving het bouwwerk ervaart - is enigszins complexer; hier spelen
zowel publieke als private belangen. Het publieke belang is synoniem met de beeldkwaliteit van de openbare ruimte en hetgeen zichtbaar is vanuit de openbare ruimte. Private belangen spelen met name in de burenrelatie.
Publieke belevingskwaliteit
Publieke belevingskwaliteit staat niet synoniem voor hoogstaande architectonische
kwaliteit. De combinatie van beeldkwaliteitsbeschermende bepalingen in het Bblb
en het repressieve welstandstoezicht is slechts een instrument om ervoor te zorgen
dat het uiterlijk van een bouwwerk niet onder het minimaal aanvaardbare kwaliteitsniveau komt. Waar exact de grens van dit minimale kwaliteitsniveau gelegd
wordt, is een maatschappelijk-politieke keuze. Echter, het uiterlijk van een bouwwerk blijft in hoofdzaak een recht van de betreffende eigenaar (interne beleving).
Het is dus nadrukkelijk niet de bedoeling om dit recht tot in detail te begrenzen.
De voorwaarden die ten aanzien van de beeldkwaliteit gesteld worden dienen dan
ook in het teken te staan van de bescherming van de openbare ruimte. De voor- en
achterkantbenadering zoals deze opgenomen is in de huidige regeling, is hiervoor
een goed instrument. Uit de evaluatie blijkt, dat deze benadering in de praktijk als
zeer positief wordt ervaren. Uit gesprekken met gemeenteambtenaren blijkt zelfs,
dat er wat dit betreft nog wel een stapje verder gezet mag worden. Voor zover de
achtererven bij woningen niet zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte, moet men –
voor zover het de beeldkwaliteit betreft - zoveel mogelijk vrij zijn om deze ruimte

Hoofdstuk 1

5

naar eigen goeddunken in te richten. Aan de voorzijde moet dezelfde bescherming
gehandhaafd worden als thans het geval is.
Bij zijerven die naar de openbare ruimte gericht zijn, ligt dit enigszins anders (zie
uitsnede 1 in onderstaande afbeelding). Tijdens de workshops is gezocht naar een
regeling waardoor al dit soort hoeksituaties uniform geregeld zouden kunnen worden. Veel gemeenten worstelen nu echter al met een regeling voor hoekpercelen
tijdens het opstellen van hun bestemmingsplannen. Vaak worden specifieke situaties
expliciet op de plankaart aangegeven, bijvoorbeeld door onbebouwde zones aan te
geven. Dit is dan ook een locatiespecifieke afweging die op gemeentelijk niveau
gemaakt moet worden. Wij adviseren daarom om in de naar de publieke ruimte
gesitueerde zijtuin geen verruiming aan te brengen in de bouwvergunningsvrije
mogelijkheden.

1

2

Achtererven die grenzen aan de publieke ruimte kunnen door een verkeerde inrichting de publieke belevingskwaliteit aantasten (zie uitsnede 2). In de huidige regeling
is daarom een afstand van 1 meter tot de publieke ruimte opgenomen. Dit is een
arbitraire en futiele afstand. Niet valt in te zien hoe een afstand van 1 meter ertoe
bij kan dragen dat een bouwwerk (significant) minder zichtbaar is vanaf de openbare ruimte. Wel ontstaan hierdoor tal van arbitraire en complexe handhavingszaken.
Niet alleen maakt deze afstandseis de regeling nodeloos ingewikkeld, maar hij legt
de burger ook onevenredige beperkingen op ten aanzien van de bouwmogelijkheden op zijn achtererf.

6

Deel B - Aanbevelingen

Private belevingskwaliteit
Burenbelang gaat om de wijze waarop mensen omgaan met onderlinge relaties en
het normale fatsoenlijke gedrag van mensen. Het is een illusie om te denken dat een
goede burenrelatie bij wet afdwingbaar is. Uit de evaluatie blijkt dat ook door middel van het instrument van de bouwvergunning niet voorkomen wordt dat er onenigheid tussen buren ontstaat als gevolg van bouwactiviteiten. Het is zelfs de vraag
of de betreffende bouwactiviteit niet de aanleiding is van een burenruzie, maar
veeleer een verlengstuk ervan.
Voor zover de burenrelatie wettelijk beschermd wordt, moet een duidelijk onderscheid gemaakt worden tussen publiek- en privaatrecht. In eerste instantie is de relatie tussen buren privaatrechtelijk geregeld. Het publiekrecht heeft daarbij slechts
een aanvullende functie. Slechts voor zover sprake is van een onevenredige aantasting van ruimtelijke rechten van buren, speelt het publiekrecht een rol. Dit blijkt met
name uit het feit dat het burenrecht niet betrokken wordt bij de beoordeling van
bouwaanvragen. Ook in jurisprudentie is dit uitgangspunt in het verleden regelmatig bevestigd:24 “Uitgangspunt bij het vergunningstelsel van de Woningwet is dat
civielrechtelijke verhoudingen niet relevant zijn bij het beoordelen van de vraag of
bouwvergunning behoort te worden verleend.”
Dit onderscheid is een zeer bewuste keuze; de overheid moet niet in de rol van ‘politieagent’ tussen buren geplaatst worden. Het is dan onlogisch om het wel een rol te
laten spelen bij bouwvergunningsvrij bouwen. Het privaatrecht biedt voldoende
mogelijkheden om juridische stappen te ondernemen tegen ongewenste bouwwerken op het belendende perceel (m.n. art. 6:162 BW). De Hoge Raad heeft dit in een
recente uitspraak nog eens expliciet bevestigd: “Een bouwvergunning die formele
rechtskracht heeft gekregen en dus geacht moet worden in overeenstemming met
het bestemmingsplan te zijn verleend, vrijwaart de houder die heeft gebouwd in
overeenstemming met de bouwvergunning, niet in zoverre voor aansprakelijkheid
wegens het veroorzaken van onrechtmatige hinder.”25 De motivering hiervoor kan
gevonden worden in het doel van de relevante regelgeving (i.c. de Woningwet),
namelijk de bescherming van ruimtelijke belangen. De bouwvergunning is niet het
instrument om particuliere belangen te beschermen.
Om nu te stellen dat het burenbelang geheel buiten beschouwing moet worden
gelaten, is echter te kort door de bocht. Die aanpak zou er immers toe kunnen leiden, dat men bij een bouwvergunningsvrij gerealiseerd bouwwerk nooit in kan
schatten of er sprake is van een onrechtmatige daad. Dat creëert grote
(rechts)onzekerheid. De onrechtmatige daadsactie moet voorbehouden blijven aan
uitzonderingssituaties; specifieke gevallen waarin een bepaald bouwvergunningsvrij
bouwwerk door bijvoorbeeld een ongelukkige situering of een bijzondere perceelsvorm, dusdanig slecht uitvalt dat dit onevenredige overlast oplevert voor het belendende perceel. In de nieuwe regeling voor bouwvergunningsvrij bouwen moet
24

25

Vz ARRS 15 maart 1985, AB 1985/352, m.nt. JvdH, 13 jan. 1978, Bouwrecht 1978, blz. 319 (Zeist) en van
27 sept. 1978, Bouwrecht 1979, blz. 27 (Apeldoorn)
HR 21 oktober 2005, BR 2006/287.

Hoofdstuk 1

7

daarom een minimale basisnorm verankerd worden om de rechtszekerheid te waarborgen.
In het huidige Bblb is dit vertaald in een afstandsnorm van 1 meter tot de zijdelingse
perceelsgrens. Deze eis is niet alleen arbitrair en slecht te handhaven, maar hij dient
ook niet het doel; bescherming van burenbelangen. Een afstand van 1 meter draagt
er immers echt niet toe bij dat buren minder overlast ervaren. Wel worden hierdoor
‘verrommeling’ van de 1 meter-strook, een onhandige invulling van percelen en
stedenbouwkundig ongewenste situaties gestimuleerd. Gemeenten geven ook aan
dat hierop niet of nauwelijks gehandhaafd wordt. Bovendien sluit het niet aan bij
de huidige bestemmingsplanpraktijk, waar een bouwwerk vaak wel op de zijdelingse perceelsgrens toegelaten wordt.
1.2.4 Maatschappelijk kader: Deregulering
Deregulering begint met de erkenning dat volledige controle en beheersing van
excessen in onze dynamische en complexe ruimtelijke omgeving niet (langer) mogelijk is. Dit blijkt reeds uit het feit dat het huidige Bblb is geformuleerd als een omvangrijke uitzondering op de hoofdregel van de bouwvergunningplicht. Een belangrijke oorzaak daarvan is de behoefte om de regeling ‘waterdicht’ te maken in die
zin, dat er zoveel mogelijk gevallen onder vallen en dat elke uitzondering afgedekt
is. Belangrijker is om prioriteiten te stellen en te sturen op aspecten die daadwerkelijk van belang zijn. Dan kan de stap gezet worden naar een eenduidig, transparant
en nieuw sturingsprofiel dat bij de kenmerken van deze tijd past en dat ook nog
eens maatschappelijk wordt begrepen en aanvaard. Een dergelijk sturingsprofiel
past bij de maatschappelijke vraag om duidelijke, eenduidige en strak geformuleerde waarden, die ook handhaafbaar zijn en gehanteerd worden.
Dit is niet slechts een zaak van minder regels stellen, maar ook efficiëntere en daarmee effectievere regels stellen. Men moet zich richten op voorwaarden die het
handhaven waard zijn. Het stellen van regels heeft immers geen zin als de naleving
en met name de handhaving daarvan onvoldoende zijn gewaarborgd. Op een aantal
van de huidige eisen in het Bblb wordt vrijwel nooit gehandhaafd. Dit leidt slechts
tot symboolwetgeving en schijnzekerheid. Een evident voorbeeld hiervan kan gevonden worden in de afstandseis van 1 meter tot de zijdelingse perceelsgrens of de
publieke ruimte. Hierbij kan men zich afvragen of een afstand van 1 meter ertoe
bijdraagt dat een bouwwerk minder zichtbaar is vanaf de openbare buitenruimte of
minder overlast oplevert voor de buren. Handhavingstechnisch gezien is dat vragen
om moeilijkheden en ook vanuit stedenbouwkundig oogpunt is dit lang niet altijd
wenselijk.
In veel gevallen speelt een groot aantal activiteiten en situaties die we min of meer
als standaardsituaties kunnen betitelen. Dit vloeit voort uit het feit dat een groot
gedeelte van de Nederlandse woningvoorraad uit projectmatige bouw bestaat (denk
bijvoorbeeld maar aan de zgn. Vinexwijken). Deze ‘standaardsituaties’ komen veel-

8

Deel B - Aanbevelingen

vuldig voor en de sturingsbehoefte (en dus ook het wel of niet bouwvergunningsvrij
zijn) is meestal redelijk eenduidig.
Naast deze standaardsituaties doen zich ook bijzondere situaties voor. Deze bijzondere situaties worden in gesprekken en discussies veelvuldig aangehaald om de (potentiële) knelpunten te beschrijven. Uit ervaring blijkt dat deze bijzondere situaties
misschien maar 10% van het totale aantal bouwaanvragen vormen, maar er gaat
verhoudingsgewijs gezien wel de meeste tijd en aandacht naar uit.
Het is dus zaak om niet in de valkuil te trappen van de ellenlange discussies over
deze uitzonderingssituaties, maar te concentreren op de vraag of de Woningwet
een afdoende en heldere regeling biedt voor de circa 90% ‘standaardsituaties’. Dit
betekent niet dat de uitzonderingsgevallen buiten beschouwing gelaten moeten
worden, maar men moet ze bezien in samenhang met de huidige regeling in de
Woningwet en het Bblb. Het niet regelen in het Bblb betekent immers niet dat ze
niet toegestaan zijn; men behoudt immers altijd het recht om een bouwvergunning
aan te vragen.
Verder gaat het niet zozeer om de vraag of bepaalde situaties voldoende afgedekt
worden door deze regeling, maar meer om de vraag of het Rijk dit met een regeling
wil afdekken; moet men in dat geval beleidsruimte geven aan de gemeente? Dan
kan voor die gevallen een specifieke stedenbouwkundige afweging gemaakt worden, als het ware een oplossing ‘op maat’. Een goed voorbeeld hiervan zijn de
‘hoeksituaties’. In bestemmingsplannen kan dit bijvoorbeeld rechtstreeks geregeld
worden, maar ook door instrumenten als de vrijstellingsbevoegdheid en de nadere
eisen-bevoegdheid. Bij een dergelijke ‘maatoplossing’ is ook een afstemming met de
welstandsnota van belang.

1.3 Concrete beleidsafwegingen
In deze paragraaf worden de verschillende kaders doorvertaald in concrete beleidsafwegingen ten aanzien van de verschillende thema’s. Aspecten die niet als knelpunt in de evaluatie naar voren zijn gekomen, worden in eerste instantie niet aangepast, tenzij dit noodzakelijk is in relatie met andere wijzigingen. Een aantal aspecten wordt al behandeld in het wetsvoorstel ‘Verbeterde naleving, handhaafbaarheid
en handhaving bouwregelgeving’26 (bijvoorbeeld normaal onderhoud in beschermde
stads- en dorpsgezichten). Wij zullen deze dan ook buiten beschouwing laten.
Er zijn principiële afwegingen die in de gehele regeling doorwerken, zoals bijvoorbeeld het al dan niet handhaven van het onderscheid tussen woningen en nietwoningen. Verder zijn er ook op zichzelf staande vraagstukken die verder geen gevolgen hebben voor de totale regeling, zoals bijvoorbeeld het al dan niet toestaan
26

Kamerstukken I, 2005/06, 29 392, A. Het wetsvoorstel is op 21 maart 2006 aangenomen door de
Tweede Kamer. De Eerste Kamer heeft het voorstel op 19 december 2006 als hamerstuk afgedaan.
Volgens een mededeling van het Ministerie van VROM zal de wetswijziging per 1 april 2007 in werking treden.

Hoofdstuk 1

9

van een kap op een vrijstaand bijgebouw. Dit aspect kan vrij gemakkelijk doorvertaald worden in de regeling, zonder dat er consequenties ontstaan voor andere delen van de regeling. Ten behoeve van de structuur zal daarom eerst ingegaan worden op de principiële afwegingen die algemeen doorwerken en vervolgens op de
meer concrete vraagstukken.
1.3.1 Basisuitgangspunten
• Constructieve veiligheid i.r.t. vergroting maximale diepte aan-/ uitbouw
Bij het realiseren van een bouwvergunningsvrije aan- of uitbouw mag de betreffende zij- of achtergevel ook bouwvergunningsvrij uitgebroken worden. Hierdoor kan
de constructieve veiligheid van het hoofdgebouw onevenredig aangetast worden.
Uit de evaluatie blijkt dat dit als één van de grootste knelpunten van de huidige
regeling ervaren wordt. Anderzijds is de thans maximaal toegestane diepte van een
aan- of uitbouw (2,5 meter) te beperkt om een reële gebruikswaarde te hebben.
Vrijwel alle bouwaanvragen voor een aan- of uitbouw zijn gericht op een diepte van
3 à 4 meter. Door dit bouwvergunningsvrij toe te staan, kan een aanzienlijke lastenvermindering worden gerealiseerd.
Uit de evaluatie blijkt niet dat er in de praktijk veel instortingen bekend zijn als gevolg van het bouwvergunningsvrij uitbreken van de gevel. Noch tijdens de workshops en de gesprekken, noch in de schriftelijke enquête is hier melding van gemaakt. Dit wil echter niet zeggen dat er geen risico’s zijn. Doordat 2,5 meter een
onpraktische maat is, zal in veel gevallen toch een bouwvergunning aangevraagd
worden. Indien de maximaal toegestane diepte verruimd wordt, kan de kans op
constructief onveilige bouwwerken toenemen. Of dit daadwerkelijk het geval is, is
lastig in te schatten. Ook uit de evaluatie komt geen eenduidig antwoord.
Aangezien het momenteel al toegestaan is om (in combinatie met een bouwvergunningsvrije aanbouw) zonder preventieve gemeentelijke controle de gevel uit te
breken, lijkt het zeer moeilijk om dit terug te draaien. Een aan- of uitbouw is één
van de meest gerealiseerde ondergeschikte bouwwerken. Het uitbreken van de achtergevel bouwvergunningplichtig maken, zou leiden tot een aanmerkelijke lastenverzwaring.
Uit het voorgaande blijkt reeds, dat het een complexe afweging betreft, welke afhankelijk is van verschillende factoren en partijen. Nadrukkelijk noemen wij hierbij
ook de verschillende partijen, omdat de complexiteit van de hedendaagse bouwpraktijk met zich meebrengt dat de overheid alleen nooit voor (absolute) veiligheid
kan zorgen. De overheidsrol op dit punt moet geherdefinieerd worden; niet meer
Vadertje Staat als algehele beheerder van een risicovrije samenleving, maar de overheid als coproducent van relatieve, haalbare veiligheid, samen met private partijen.
Het is niet zo dat de overheid ‘genoegen neemt’ met onveiligheid. Ook voor bouwvergunningsvrije bouwwerken geldt immers dat voldaan moet worden aan de
bouwtechnische eisen van het Bouwbesluit. De overheid toetst hier slechts niet meer
preventief op. De essentie is dat de overheid duidelijk maakt waarvoor ze wél zorgt

10

Deel B - Aanbevelingen

en waarvoor niet. Welke prioriteiten zij stelt in het veiligheidsbeleid en dus óók
welke onderdelen minder prioritair zijn. Zo wordt zichtbaar wie wat doet, welke
risico’s voor eenieder (on)acceptabel zijn en waar de overheid een grens trekt.
Waar deze grens getrokken moet worden is een politieke keuze. Een analyse van
recent gerealiseerde bouwvergunningsvrije aan- en uitbouwen behoorde niet tot de
reikwijdte van dit onderzoek, maar het beeld bestaat dat er geen grote ongelukken
hebben plaatsgevonden of zullen plaatsvinden.
Indien gekozen wordt voor een verruiming van de maximaal toegestane diepte in
combinatie met een bouwvergunningsvrije uitbraak van de gevel, adviseren wij om
sterk in te zetten op goede voorlichting (bijvoorbeeld door een brochure waarin de
belangrijkste punten uit het Bouwbesluit aangestipt worden) en certificering van de
bouwpraktijk.27
• Aan-, uit- en bijgebouwen
Uit de evaluatie blijkt dat de regeling voor bouwvergunningsvrij toegestane gebouwen op het achter- en zijerf aanpassing behoeft. Enerzijds is de huidige regeling te
gedetailleerd en te ingewikkeld en anderzijds is op dit punt een aanzienlijke verruiming te realiseren.
In de huidige regeling zijn drie soorten gebouwen bouwvergunningsvrij toegestaan:
1. aan- of uitbouw
2. bijgebouw (vrijstaand)
3. bouwwerk van beperkte omvang
Met name het onderscheid tussen aan-/ uitbouw en bijgebouw leidt in de praktijk
tot onduidelijkheden en arbitraire situaties. Allereerst is het onderscheid tussen aanen uitbouw niet relevant, dit wordt uitsluitend in de Nota van Toelichting bij het
Bblb gemaakt. Een aanbouw is een toevoeging van een afzonderlijke ruimte, terwijl
een uitbouw een vergroting van een bestaande ruimte is. Voor het bepalen of een
bouwactiviteit bouwvergunningplichtig is, doet dit onderscheid geheel niet ter zake.
Wat van belang is, is dat het een (deel van een) gebouw betreft dat aan het hoofdgebouw gebouwd wordt.
Dit is meteen ook het verschil met een bijgebouw, dat vrijstaand is. Dit betekent
echter niet, dat het niet tegen een hoofdgebouw aan gebouwd mag worden. Het
onderscheid tussen aan-/uitbouwen en bijgebouwen is gebaseerd op het al dan niet
aanwezig zijn van een directe verbinding. Dit onderscheid is arbitrair en leidt tot
complexe handhavingszaken. Bovendien is het geheel niet ruimtelijk relevant of er
een deur tussen twee ruimten zit of niet.

27

De wettelijke mogelijkheden voor een gecertificeerde Bouwbesluit-toetsing door private partijen
worden reeds onderzocht door het Ministerie van VROM. Afhankelijk van de beschikbare capaciteit
en deskundigheid kan een gemeente in de toekomst wellicht kiezen voor toetsing door een private
partij. Dit instrument kan, samen met het Landelijk Toezichtprotocol, de gemeenten ondersteunen bij
de uitvoering van hun toetsende en toezichthoudende taak. Met deze instrumenten bereiken zij in
minder tijd een betere risicobeheersing en daarmee een hoger niveau van veiligheid, zonder de procedures onnodig lang te rekken.

Hoofdstuk 1

11

Er kan dan ook beter gesproken worden van ‘bijgebouwde gebouwen en andere
overdekte bouwwerken’. De term ‘gebouwen’ is geschikter dan ‘bouwwerken’, omdat onder ‘bouwwerken’ ook andere bouwvergunningsvrije bouwwerken kunnen
vallen, zoals bijvoorbeeld tuinmeubilair e.d. Dit kan tot verwarring leiden. Ook
wordt dan een duidelijker onderscheid gemaakt met een ‘bouwwerk van beperkte
omvang’.
In dit geval is het goed om de kaders zoals benoemd in paragraaf 1.2 in gedachten
te houden. Het 1e inhoudelijke kader (fysieke kwaliteit) geeft in dit geval aan, dat de
verantwoordelijkheid primair bij de burger ligt, omdat sprake is van bouwen op het
eigen erf.
Het 2e inhoudelijke kader (belevingskwaliteit) geeft een aantal essentiële randvoorwaarden:
1. geen 2e woonlaag
2. goede verhouding hoofdgebouw – bijgebouwde gebouwen
3. niet geheel volbouwen van achtererven
4. geen onevenredig hoge bouwwerken op de zijdelingse perceelsgrens
Door te concentreren op deze randvoorwaarden, wordt tevens voldaan aan het
maatschappelijke kader (deregulering). Bij het streven naar minder regels, moet
aangegeven worden welke er weg kunnen. Dit is alleen mogelijk als men prioriteiten stelt en keuzes maakt. Op deze manier komt men tot een heldere, leesbare en
vooral toepasbare regeling.
Hieronder wordt dieper ingegaan op de randvoorwaarden.
Ad 1 en 2
De eerste twee randvoorwaarden kunnen door middel van hoogtebepalingen getackeld worden. In de huidige regeling is een maximale maat van 3 meter opgenomen voor bijgebouwen en 4 meter voor aan-/ uitbouwen. Bij de aan-/ uitbouwen
zijn twee extra bepalingen28 toegevoegd om te waarborgen dat de aan-/ uitbouw
duidelijk ondergeschikt blijft aan het hoofdgebouw. Deze hoogtematen voldoen in
principe goed. Overwogen zou kunnen worden om bij vrijstaande bijgebouwen een
kap toe te staan. Op deze afweging wordt later dieper ingegaan.
Een nadeel van voornoemde hoogtebepalingen is echter wel, dat dit weer tot een
onderscheid tussen aan-/ uitbouwen en bijgebouwen leidt. Ruimtelijk gezien maakt
het niet zoveel uit of het een aanbouw betreft of een vrijstaand bijgebouw dat op 1
meter afstand van de woning gerealiseerd wordt (zie nevenstaande foto).

28

e

Niet hoger dan 0,25 meter boven de 1 verdiepingsvloer van de woning/het woongebouw en niet
hoger dan de woning/het woongebouw zelf.

12

Deel B - Aanbevelingen

Wellicht is het zuiverder om te bepalen dat aan-, uit- en bijgebouwen maximaal 3
meter hoog mogen zijn, tenzij ze op een afstand van 3 meter ten opzichte van de
woning gerealiseerd worden. Dan is het beter om ze aan te laten sluiten bij de
hoogte van de 1e verdiepingsvloer van het hoofdgebouw en/of de totale hoogte van
het hoofdgebouw.
Om te verzekeren dat de bijgebouwde gebouwen ondergeschikt blijven aan het
hoofdgebouw, is in de huidige regeling de bepaling opgenomen dat een aan- of
uitbouw gebouwd dient te worden binnen de breedte van de gevel waaraan de
aan- of uitbouw wordt gebouwd. Deze bepaling is weer opgenomen.
In onderstaand kader is een voorbeeldregeling opgenomen:
Als bouwen van beperkte betekenis als bedoeld in (…) wordt aangemerkt:
een bijgebouwd gebouw, mits voldaan wordt aan de volgende kenmerken:
1.

gebouwd op:
a.

een achtererf;

b.

een niet naar de weg of het openbaar groen gekeerd zijerf op meer dan 1 m van
het voorerf;

2.

niet hoger dan 3 meter, uitgezonderd het bepaalde in sub 3;

3.

niet hoger dan de woning of het woongebouw of 0,25 m boven de vloer van de eerste verdieping van die woning of dat woongebouw, mits:

a.

gelegen op een afstand van minder dan 3 m vanaf de woning of het woongebouw;

b.
4.

gebouwd binnen de breedte van de gevel van die woning of dat woongebouw;

(…)

Hoofdstuk 1

13

Ad 3
De 3e randvoorwaarde is gericht op het voorkomen van volgebouwde erven. Thans is
hiervoor in de regeling een maximaal bebouwingspercentage (maximaal 50% van
zij- of achtererf bebouwd), alsmede een maximaal oppervlakte voor bijgebouwen
opgenomen (maximaal 30 m²). Voorts is er voor aan- en uitbouwen een maximale
diepte van 2,5 meter opgenomen.
Uit de evaluatie blijkt, dat de overheid niet teveel regels moet stellen aan het volbouwen van achtererven. De burger dient zelf te bepalen in hoeverre hij zijn erf
volbouwt. Het maximale bebouwingspercentage wordt over het algemeen als zeer
positief beoordeeld en dient gehandhaafd te blijven. Verder is het wenselijk om ook
een maximaal aantal m² op te nemen om bovenmatige bijgebouwde gebouwen op
grote percelen te voorkomen.
De evaluatie toont voorts aan, dat er behoefte is aan een regeling die meer toegespitst is op bijzondere percelen, met name in buitengebied-situaties. Daarom kan
overwogen worden om voor dit soort percelen een grotere oppervlakte aan bijgebouwde gebouwen toe te staan. Hier wordt verder op ingegaan onder het volgende
kopje ‘Buitengebied’. Dan wordt ook een voorstel gedaan voor het maximale aantal
m² dat toegestaan kan worden. Thans kan worden volstaan met de conclusie dat de
totale oppervlakte bouwvergunningsvrij toegestane bijgebouwde gebouwen verruimd kan worden, waarbij de 50%-eis behouden blijft.
Een ander aspect dat in dit kader van belang is, is de verhouding tussen bouwvergunningsvrije en bouwvergunningplichtige bouwwerken. Zoals uit hoofdstuk 4 en
uit de gesprekken met ambtenaren blijkt, hebben veel gemeenten hun bestemmingsplannen aangepast op hetgeen bouwvergunningsvrij is toegestaan. Indien er
in een nieuwe regeling voor gekozen wordt om (aanzienlijk) meer oppervlakte toe
te staan, kan dit een doorkruising van de gemeentelijke bestemmingsplanpraktijk
betekenen.
Verder is het voor de openheid van de erven niet zozeer van belang wat er bouwvergunningsvrij op het erf gebouwd mag worden, maar wat er in totaal op het erf
gebouwd mag worden. Daarom is het logischer om uit te gaan van een totale oppervlakte aan bijgebouwde gebouwen, dus zowel bouwvergunningplichtig als
bouwvergunningsvrij en zowel legaal opgericht als illegaal. Dit leidt ertoe dat men
altijd een bepaald oppervlak aan bijgebouwde gebouwen mag realiseren. In nevenstaand kader wordt dit aan de hand van verschillende casussen geïllustreerd.

14

Deel B - Aanbevelingen

Voor alle onderstaande casussen gaan we ervan uit dat bouwvergunningsvrij 50 m² aan
bijgebouwde gebouwen gerealiseerd mag worden.
Casus 1:
Persoon A heeft nog geen bijgebouwde gebouwen gerealiseerd op zijn erf. Het bestemmingsplan staat maximaal 70 m² aan bijgebouwde gebouwen toe. Persoon A mag 50 m²
bouwvergunningsvrij realiseren. Verder mag hij met bouwvergunning nog 20 m² realiseren.
Casus 2:
Persoon B heeft op zijn erf 60 m² aan bijgebouwde gebouwen gerealiseerd. Hij heeft
geen bouwvergunningsvrije bouwmogelijkheden meer en is daarom aangewezen op de
bouwmogelijkheden die in het bestemmingsplan bepaald zijn. Of de bestaande 60 m² met
of zonder bouwvergunning gerealiseerd is, is niet relevant.
Casus 3:
Persoon C heeft op zijn erf 20 m² bouwvergunningsvrij gerealiseerd. Hij mag nog 30 m²
vergunningsvrij bouwen. Daarna is hij aangewezen op de bouwmogelijkheden van het
bestemmingsplan.

Ad 4:
Onevenredig hoge bebouwing op de zijdelingse perceelsgrens is ongewenst. Uit de
evaluatie blijkt ook niet dat er behoefte is aan hogere bebouwing. Daarom wordt
voorgesteld om de maximale hoogte, zoals nu bepaald is in het Bblb, te handhaven.
Een uitzondering daarop is het al dan niet toestaan van een kap op een vrijstaand
bijgebouw. Met name uit de workshops is gebleken dat een kap in sommige gevallen wenselijk is. Vooral in het buitengebied is een bijgebouw met een fraaie kap
mooier dan een ‘platte doos’.
In de workshops werd voorgesteld om aan te sluiten bij de goot- en nokhoogte die
in de meeste bestemmingsplannen toegestaan worden, respectievelijk 3 en 5 meter.
Dit betekent echter wel, dat er een forse bebouwing op de zijdelingse perceelsgrens
mogelijk is. Zeker indien ook gekozen wordt voor een uitbreiding van het maximale
aantal m², kan er vrij volumineuze bebouwing bouwvergunningsvrij gerealiseerd
worden.
Mede gezien de grote waarde die bij de inwerkingtreding van het huidige Bblb gehecht werd aan het burenbelang, adviseren wij dan ook om geen kap toe te staan
en de maximale bouwhoogte te beperken tot 3 meter (met inachtneming van het
bepaalde onder ad 1 en 2).
Ook vanuit kader 3 (deregulering) is dit de beste oplossing. Men kan proberen om
een regeling op te stellen om een kap mogelijk te maken, waarbij tevens het burenbelang beschermt wordt. Gedacht kan worden aan een verplichting om terug te
rooien of om een bepaalde dakrichting te verplichten. Ook kan het toestaan van een
kap beperkt worden tot gebieden buiten de bebouwde kom.

Hoofdstuk 1

15

Niet alleen is hierbij kans op rechtsongelijkheid, maar ook wordt de regeling op
deze manier zeer gedetailleerd en zeer ingewikkeld. In het kader van deregulering
is dit onwenselijk. Bovendien wordt het realiseren van een bijgebouwd bouwwerk
met kap nog steeds toegestaan, alleen moet men dan een bouwvergunning aanvragen.
• Buitengebied
In het voorgaande is kort al ingegaan op de bijzondere situatie van het buitengebied. Vaak betreft het grotere percelen. Het is in die gevallen logisch om bebouwing
toe te staan die qua omvang past bij de omvang van het perceel. Daarom stellen wij
voor om een onderverdeling te maken in verschillende grootten van percelen29 en de
daarbij behorende bouwmogelijkheden. Dit kan op twee manieren, namelijk door
middel van een glijdende schaal (een percentage van het aantal m² van het perceel
mag bebouwd worden) of door een categorisering (bijvoorbeeld: percelen tot 200
m² mogen 80 m² bebouwen, percelen tussen 200 en 300 m² mogen 100 m² bebouwen en percelen groter dan 300 m² mogen 120 m² bebouwen).
Het voordeel van een glijdende schaal is dat er geen ‘grensgevallen’ voorkomen. In
het voorgaande voorbeeld mag iemand met een perceel van 199,9 m² slechts 10 m²
bebouwen, terwijl een persoon met een perceel dat 1 m² groter is, 20 m² meer mag
bebouwen. Een nadeel is echter wel, dat niet in één oogopslag duidelijk is wat men
wel en wat men niet mag. Om te voorkomen dat er arbitraire grensgevallen ontstaan, stellen wij voor om een zogenaamde glijdende schaal te hanteren. De erfbebouwing kan op die manier ook beter afgestemd worden op de totale omvang van
het perceel.
De oppervlakten zijn gebaseerd op hetgeen doorgaans in een bestemmingsplanregeling toegestaan wordt. Over het algemeen wordt in het bestemmingsplan 50 tot
60 m² aan erfbebouwing toegestaan, met in veel gevallen meer bouwmogelijkheden
voor grotere percelen (bijvoorbeeld door een glijdende schaal of een categorisering). Daarnaast mag 30 m² bouwvergunningsvrij gerealiseerd worden. Door een
maximaal percentage op te nemen, wordt het aantal toegestane m² verder beperkt.
Ten slotte dient men daarbij altijd de 50%-regel in acht te nemen.
Daarom stellen wij de volgende regeling voor:
De oppervlakte van (al dan niet met vergunning) aan of bij het hoofdgebouw behorende
gebouwde bouwwerken bedraagt:
a.

bij een erf tot en met een omvang van 250 m², niet meer dan 50 m²;

b.

bij een erf met een omvang vanaf 250 m² , niet meer dan 50 m², vermeerderd met
20% van het aantal vierkante meters dat het erf groter is dan 250 m², tot een maximum van 100 m².

Het zij- en/of achtererf mag door dat bouwen voor niet meer dan 50% bebouwd zijn.
29

Op basis van de kadastrale situatie.

16

Deel B - Aanbevelingen

• Nieuwbouwsituaties
Uit de evaluatie is naar voren gekomen dat bouwvergunningsvrij bouwen in nieuwbouwsituaties vaak problematisch is als gevolg van de eis van een bestaande woning
of woongebouw. Bijvoorbeeld: iemand wil bouwvergunningsvrij een serre bouwen
aan een nog te bouwen woning, maar heeft dit niet opgenomen in de bouwaanvraag voor de woning. Bouwvergunningsvrij bouwen mag echter alleen bij bestaande woningen. Formeel is er pas sprake van een bestaande woning op het moment
dat de bouw ervan gereed is gemeld. Vaak zijn gemeenten ook niet geneigd om de
serre in de bouwvergunning op te nemen, aangezien er dan het zgn. ‘Droste’-effect
op kan treden (aanbouw aan aanbouw).Tevens is geprobeerd om te ondervangen
dat er aan illegaal opgerichte woningen bouwvergunningsvrij het een en ander bijgebouwd kan worden. Handhaven wordt in dergelijke gevallen immers lastig. Wij
stellen dan ook voor om aan de zinsnede ‘een bestaande woning of een bestaand
woongebouw’ toe te voegen ‘een woning of woongebouw waarvoor op grond van
artikel 40, lid 1 Woningwet een bouwvergunning afgegeven is’.
• Onderscheid woningen en niet-woningen
In de evaluatie werd regelmatig aangegeven dat het onderscheid tussen woningen
en niet-woningen kan vervallen. Het zou de regeling simpeler en eenduidiger maken. Desalniettemin waren er ook verschillende fervente tegenstanders van het afschaffen van het onderscheid.
Als argumenten vòòr het handhaven van het onderscheid werden genoemd:
! niet-woningen zijn openbare gebouwen; de overheid dient hierbij meer zorg te
hebben voor de constructieve en brandveiligheid;
! voor niet-woningen gelden eisen vanuit het milieuspoor;
! controle op gebruiksveranderingen lastig;
! veel verschillende soorten niet-woningen; winkels, (lichte en zware) bedrijven,
kantoren, etc. Bij woningen is het overgrote deel ‘standaard’ en slechts een klein
percentage is afwijkend. Dat is veel gemakkelijker te regelen met een algemene
regeling.
Met name het aanbouwen aan bedrijfsgebouwen en het gebruik van rolluiken in
winkelstraten werd als zeer ongewenst gezien. Bedrijfsgebouwen zijn vaak grote
hallen, welke uit 1 bouwlaag bestaan. Een aanbouw heeft in dat geval een grote
impact op de belevingskwaliteit. Daar waar men bij woningen zorgvuldiger let op
de vormgeving en uitstraling, zal bij bedrijven eerder het economische belang voorgaan.
Daarom stellen wij voor om het onderscheid niet geheel te laten vervallen, maar te
kijken op welke onderdelen de regeling uitgebreid kan worden. Zo kan bijvoorbeeld
wel een vrijstaand bijgebouw toegestaan worden, bijvoorbeeld ten behoeve van
opslag of fietsenstalling. Overigens moet opgemerkt worden dat er momenteel
slechts een paar extra beperkingen bestaan voor niet-woningen, te weten:

Hoofdstuk 1

17

-

het bouwen van een aan- of uitbouw (art. 2, sub a Bblb)
het bouwen van een bijgebouw (art. 2, sub b Bblb)
het veranderen van een kozijn(invulling), luik of gevelpaneel (art. 2, sub c Bblb)

• Lay-out
Naast voorgaande inhoudelijke knelpunten, werd ook de opmaak van de regeling
als knelpunt ervaren. Door alle kenmerken, leden en subleden wordt de regeling
ondoorzichtig en moeilijk leesbaar. Vaak worden de verschillende tekstdelen door
verschillende kleuren gemarkeerd om structuur aan te brengen.
Wellicht dat dit probleem reeds ondervangen wordt door een aantal voorwaarden
te schrappen. Ook kan er gedacht worden aan inspringen van subleden of het gebruik van witregels.
1.3.2 Overige aanbevelingen
• 1 meter van het naburig erf / 1 meter van de weg of het openbaar groen
Op deze afstandseisen is in het voorgaande reeds uitvoering ingegaan, daarom beperken wij ons tot de constatering dat deze eisen enerzijds het doel niet dienen
(bescherming burenbelangen c.q. zichtbaarheid vanuit openbare ruimte beperken)
en anderzijds tot een onduidelijke regeling alsmede arbitraire en onwenselijke situaties leiden.
• Verandering van niet-ingrijpende aard
Het begrip ‘verandering van niet-ingrijpende aard’ was onder het voorgaande regime een lastig begrip en ook onder het huidige Bblb is de exacte reikwijdte en toepassing niet duidelijk. Het begrip heeft reeds tot een stroom van jurisprudentie geleid en uit de evaluatie blijkt dat het nog steeds als een knelpunt gezien wordt.
Het lastige aan het begrip is dat het een ‘vangnet’-bepaling is; alle bouwactiviteiten
waarvan men vindt dat deze dusdanig ondergeschikt zijn dat ze bouwvergunningsvrij moeten zijn, maar nog niet als zodanig benoemd zijn in het Bblb, worden onder
deze bepaling geschaard. Enerzijds is deze beoordelingsruimte positief en wenselijk,
maar anderzijds zorgt het voor onduidelijkheid, rechtsongelijkheid en willekeur. De
drie kenmerken die in artikel 3 sub k Bblb genoemd zijn, zijn op zich duidelijk. Soms
leidt de verbinding met het gebruik tot onduidelijkheid, omdat het Bblb in eerste
instantie uitsluitend bedoeld is om het gebruik te regelen. In de praktijk kan men
hier echter aan de hand van jurisprudentie (zie ook hoofdstuk 3) wel uitkomen.
Een lastiger punt vormt de term ‘niet-ingrijpend’. In de jurisprudentie heeft men
geprobeerd om deze term te normeren. Dit heeft geleid tot veel casuïstische uitspraken, juist vanwege het feit dat er zoveel bouwactiviteiten onder deze vangnetbepaling geschaard worden. Het is zeer lastig - zo niet onmogelijk - om een goede,
heldere begripsomschrijving op te stellen voor een zo uiteenlopende verzameling
bouwactiviteiten. Het is daarom beter om het huidige begrip te handhaven en aan

18

Deel B - Aanbevelingen

de hand van jurisprudentie verder in te vullen.
• Oorspronkelijke gevel
De kritiek op de term ‘oorspronkelijke zij- of achtergevel’ richtte zich met name op
de praktische problemen in de praktijk en rechtsongelijkheid die hierdoor gecreëerd
zou worden. De oorspronkelijke gevel wordt ingevolge de Nota van Toelichting bij
het Bblb en jurisprudentie bepaald op basis van de eerste bouwvergunning. In een
aantal gevallen zal de eerste bouwvergunning niet meer voorhanden zijn, zoals bijvoorbeeld bij zeer oude gebouwen.
In de workshops werden verschillende alternatieven geponeerd; bepaling van de
architectonische hoofdbouwmassa in plaats van de achtergevel en een koppeling
met het bestemmingsplan. Al snel werd duidelijk dat ook deze alternatieven tot
onduidelijkheid en rechtsonzekerheid leiden. In feite wordt het probleem hiermee
dus verschoven.
Een alternatief dat wellicht wel bruikbaar is, is het geheel laten vervallen van de eis
van een maximaal toegestane diepte van een aan- of uitbouw. Het begrip ‘oorspronkelijke gevel’ heeft immers ten doel een meetpunt vast te stellen om de diepte
van een aan- of uitbouw te bepalen. Als deze diepte niet meer bepaald hoeft te
worden, kan het begrip vervallen. Dit heeft een belangrijke relatie met twee voorgaande kopjes, namelijk “Constructieve veiligheid i.r.t. vergroting maximale diepte
aan-/ uitbouw” en “Aan-, uit- en bijgebouwen”. De maximaal toegestane omvang
van de aan- of uitbouw wordt in dat geval met name bepaald door het maximaal
toegestane bebouwde oppervlakte van het erf. Zoals reeds in voornoemde kopjes is
gesteld, is het bepalen van de mate van vrijheid ingevolge de diepte van de aan- of
uitbouw voornamelijk een politieke keuze. Indien ervoor gekozen wordt om veel
vrijheid te bieden, kan de randvoorwaarde in het Bblb ten aanzien van de maximaal
toegestane diepte van een aan- of uitbouw vervallen. In dat geval vervalt automatisch ook het probleem van de oorspronkelijke achtergevel.
Indien wel gekozen wordt voor een begrenzing van de maximale diepte voor een
bouwvergunningsvrije aan- of uitbouw, adviseren wij om de huidige term te behouden, simpelweg omdat er geen beter alternatief is. Het is overigens maar de vraag,
of in de huidige situatie wel sprake is van rechtsongelijkheid, omdat iedereen immers het recht heeft om een bouwvergunning aan te vragen. Dat betekent dat de
rechtsgelijkheid in het bestemmingsplan tot uiting gebracht moet worden door vergelijkbare woningen ook dezelfde bouwmogelijkheden te bieden.
• Overige begripsomschrijvingen
Er zijn verschillende begripsomschrijvingen die (naast voornoemde begrippen) soms
niet geheel duidelijk zijn, zoals bijvoorbeeld ‘erf’, ‘openbaar groen’, ‘bouwwerk van
beperkte omvang’ en ‘vergroting van het woongenot’. Uit de praktijk blijkt dat onduidelijkheden omtrent deze begrippen met name kort na de inwerkingtreding van
de regeling speelden. Inmiddels heeft men er ervaring mee opgedaan en is er jurisprudentie verschenen. Dit leidt ertoe dat er soms nog wel verwarring is over de

Hoofdstuk 1

19

exacte toepassing van de begrippen, maar dat ze over het algemeen wel werkbaar
zijn. Het vervangen door andere begrippen zou waarschijnlijk tot nieuwe onduidelijkheid leiden en is derhalve niet gewenst.
• Wijze van meten
Met betrekking tot de wijze van meten is een aantal malen aangegeven dat de huidige regeling niet in alle gevallen helemaal helder is. De kritiek spitst zich toe op
twee onderdelen: het begrip ‘aansluitend terrein’ en het buitenwerks meten in relatie tot overstekken e.d.
De NvT bij het Bblb vermeldt dat met ‘aansluitend terrein’ wordt bedoeld: “het terrein dat op grond van het bestemmingsplan voor bebouwing in aanmerking komt.”
Uit de NvT volgt verder dat het terrein dat binnen de bebouwingsgrens voor gebouwen ligt, zoals dat aangegeven is op de plankaart, aangemerkt dient te worden
als aansluitend terrein. De Afdeling heeft bepaald dat een redelijke uitleg met zich
dat brengt voor de vaststelling van het peil dient te worden uitgegaan van de hoogte van het feitelijk aan het bouwwerk aansluitend terrein en niet vanaf het hoofdgebouw (ABRS 13-9-2006, 200510417/1). Deze uitleg lijkt voldoende duidelijk, zodat
het begrip niet aangepast hoeft te worden.
Sommige bouwplantoetsers bij gemeenten gaan er bij het buitenwerks meten standaard van uit dat de overstekken van de dakconstructie van een bouwwerk bij de
berekening van de oppervlakte moeten worden meegenomen. Volgens de Afdeling
(21 juni 2006, BR 2006/840) is dat niet de bedoeling, omdat uitstekende onderdelen
van ondergeschikte aard bij de bepaling van de oppervlakte van het bouwwerk buiten beschouwing moeten blijven. Daaronder kunnen blijkens de uitspraak kennelijk
ook dakoverstekken verstaan worden. Hebben de dakoverstekken echter een dusdanige omvang dat zij niet als ondergeschikt aangemerkt kunnen worden, dan moeten zij wel bij de berekening van de oppervlakte betrokken worden. Wat in het concrete geval als ondergeschikt aangemerkt moet worden, is per geval verschillend.
Dit leidt tot rechtsonzekerheid; wanneer is een overstek ondergeschikt en wanneer
niet? Daarom adviseren wij om het begrip ‘buitenwerks’ in de ruimste zin van het
woord te hanteren. Dit betekent, dat – in de fictie dat het bouwwerk van bovenaf
bezien wordt – men moet meten van de ene buitenste rand van het werk tot de
andere.
• Dakkapel
De regeling voor dakkapellen functioneert goed in de praktijk. Wel werden er tijdens de evaluatie twee verbetermogelijkheden opgemerkt:
Allereerst werd de mogelijkheid geopperd om dakkapellen aan de voorzijde bouwvergunningsvrij toe te staan. Met name vanuit de bouwpraktijk werd dit als een
wezenlijke verbetering gezien. Vanuit de externe belevingskwaliteit bezien heeft
een dakkapel echter een aanzienlijke invloed op de totale verschijningsvorm van het
hoofdgebouw. Aan de achterzijde wordt momenteel uitsluitend de ‘standaard’-

20

Deel B - Aanbevelingen

dakkapel toegestaan, dus niet aangekapt. Aan de voorzijde kan het echter juist een
meerwaarde zijn als de dakkapel aangekapt is, doch niet in alle gevallen. Dit is sterk
afhankelijk van de dakvorm van het hoofdgebouw, alsmede de overige kenmerken
van het hoofdgebouw. Ook het materiaalgebruik en de detaillering is van groot
belang voor de externe belevingskwaliteit van het totale hoofdgebouw.
Uit ervaringen met gemeentelijke welstandsnota’s blijkt dat gemeenten dakkapellen
aan de voorzijden algemeen toestaan, doch onder voorwaarden. Met name wordt
dan gekeken naar andere dakkapellen op hetzelfde dakvlak en naar de detaillering
en het materiaalgebruik. Het is dan ook een specifieke afweging, die op gemeentelijk niveau moet plaatsvinden (in de welstandsnota of in specifiek dakkapellenbeleid). Wij adviseren dan ook om geen bouwvergunningsvrije dakkapellen aan de
voorzijde toe te staan.
Verder bleek uit de evaluatie dat de voorwaarden die aan een bouwvergunningsvrije dakkapel worden gesteld, ertoe leiden dat niet voldaan kan worden aan de
eisen uit het Bouwbesluit (minimale hoogte woonlaag). Aangezien het vergroten
van de maximaal toegestane hoogte van de dakkapel behoorlijk ingrijpend kan zijn
voor de beeldkwaliteit, stellen wij voor om de minimale afstand tot de dakvoet aan
te passen. Momenteel moet de onderzijde van de dakkapel minder dan 1 meter boven de dakvoet geplaatst worden. Wij stellen voor om die maat aan te passen naar
1,5 meter. Dat betekent, dat de dakkapel dus hoger geplaatst moet worden indien
men aan de eisen van het Bouwbesluit wil voldoen.
• Tuinmeubilair en speeltoestellen
In het huidige Bblb is er een onderscheid gemaakt tussen tuinmeubilair en speeltoestellen. Deze mogen een maximale hoogte hebben van respectievelijk 2 en 3 meter.
Niet valt in te zien waarom een pergola ruimtelijk gezien anders beoordeeld dient
te worden dan een klimrek. Daarom stellen wij voor om voor beide categorieën een
maximale hoogte van 3 meter toe te staan. Op die manier wordt de regeling versimpeld.
• Overige bouwwerken
Regelmatig werden in de evaluatie bouwwerken aangegeven die volgens respondenten bouwvergunningsvrij toegestaan zouden kunnen worden. Dit zijn de meest
genoemde bouwwerken:
- zwembad / vijver;
- jacuzzi’s;
- vlaggenmasten;
- reclame-uitingen;
- (gas)tank;
- airco-units;
- dakterras;
- (grond)keermuurtjes;

Hoofdstuk 1

21

- kelder;
- buitenrijbak voor paarden;
Een aantal bouwwerken worden (deels) ondergronds uitgevoerd (zwembad/kelder).
Naast het feit dat het constructieve aspect bij ondergronds bouwen veel meer van
belang is, kan een ondergronds bouwwerk ook consequenties hebben voor het
grondwaterpeil. Daarom adviseren wij om dit niet bouwvergunningsvrij toe te staan.
Reclame-uitingen kunnen het straatbeeld aanzienlijk aantasten en dienen derhalve
niet bouwvergunningsvrij toegestaan te worden. Ook buitenrijbakken voor paarden
kunnen tot een ‘verrommeling’ van de omgeving leiden. Gastanken kunnen tot ernstige milieuhygiënische complicaties leiden. Daarom adviseren wij om deze niet
bouwvergunningsvrij toe te staan.
Een aantal bouwwerken kan wel bouwvergunningsvrij gemaakt worden, hierbij valt
met name te denken aan vlaggenmasten (niet bedoeld voor reclame),
(grond)keermuurtjes en airco-units (onder voorwaarden, zoals bijvoorbeeld toepassing van de voor- en achterkantbenadering). Jacuzzi’s zijn reeds bouwvergunningsvrij, mits zij voldoen aan de eisen die gesteld worden aan een bouwwerk van beperkte omvang, zoals bepaald in artikel 3, sub b Bblb.
1.3.3 Benadering categorie licht-vergunningplichtige bouwwerken
Thans is in de regeling een categorie licht-vergunningplichtige bouwwerken opgenomen. Als gevolg van de omgevingsvergunning (Wabo) kan deze categorie niet
gehandhaafd blijven. In deze paragraaf doen wij – voor zover dat in voorgaande
paragrafen nog niet gedaan is – voorstellen hoe met deze categorie omgegaan kan
worden in de nieuwe regeling.
Voor wat betreft het bouwen in, op, aan of bij een gemeentelijk of Rijksmonument
of het bouwen in een beschermd stads- of dorpsgezicht adviseren wij om dit omgevingsvergunningplichtig te maken, met uitzondering van de werkzaamheden zoals
benoemd in het wetsvoorstel ‘Verbeterde naleving, handhaafbaarheid en handhaving bouwregelgeving’30. Deze werkzaamheden kunnen zonder bouwvergunning
uitgevoerd worden.
Het bouwwerk van beperkte omvang kan bouwvergunningsvrij toegestaan worden
tot een maximale hoogte van 3 meter en een maximale bruto-oppervlakte van 5 m².
Wel dient er een duidelijk onderscheid gemaakt te worden tussen bijgebouwde gebouwen en bouwwerken van beperkte omvang. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling dat op deze manier de regeling voor bijgebouwde gebouwen omzeild wordt.
De regeling voor bouwwerken van beperkte omvang is uitsluitend bedoeld voor
hondenhokken, plantenkassen, jacuzzi’s, e.d.

30

Kamerstukken I, 2005/06, 29 392, A. Het wetsvoorstel is op 21 maart 2006 aangenomen door de
Tweede Kamer. De Eerste Kamer heeft het voorstel op 19 december 2006 als hamerstuk afgedaan.
Volgens een mededeling van het Ministerie van VROM zal de wetswijziging per 1 april 2007 in werking treden.

22

Deel B - Aanbevelingen

Antennes, zoals bedoeld in onderdelen e en f van artikel 3, zijn momenteel lichtvergunningplichtig vanaf 3 of 5 meter (afhankelijk van het type antenne) tot 40
meter. Uit ervaring blijkt dat gemeenten vanuit motieven als landschapsvervuiling
en mogelijkheden tot site sharing graag de mogelijkheid hebben om te sturen op de
exacte locatie van hogere antenne’s. Daarom adviseren wij om deze niet bouwvergunningsvrij toe te staan.
Gebouwen ten behoeve van nutsvoorzieningen tussen 3 en 5 meter hoog en tussen
15 en 50 m² zijn momenteel licht-vergunningplichtig. Wij adviseren om dit gedeelte
omgevingsvergunningplichtig te maken, omdat het erg grote gebouwen betreft in
de openbare ruimte. Dit kan immers grote effecten hebben voor het straatbeeld.
De bouwactiviteiten zoals genoemd in artikel 6 sub b, d en e Bblb hebben gevolgen
voor de fysieke (balkons) en belevingskwaliteit (zonwering bij niet-woningen en
reclamezuilen) van de bouwwerken. Daarom stellen wij voor om deze niet bouwvergunningsvrij toe te staan. Wij adviseren ook om de vloerafscheiding op een balkon of dakterras niet bouwvergunningsvrij toe te staan, omdat deze een te grote
planologische impact heeft.

Hoofdstuk 1

23

24

Deel B - Aanbevelingen

BIJLAGEN

Bijlage 1:
Overzicht jurisprudentie

ABRS 9-2-1994, BR 1994/752
ABRS 15-12-1994, BR 1995/218
ABRS 7 juni 2001, nr. 200000506/1
ABRS 15-10-2003, 200301328/1, LJN AL8933
ABRS 29-10-2003, 200302818/1, LJN AM5476
Rechtbank Den Bosch, 9-12-2003, LJNO0062
ABRS 24-12-2003, 200302370/1, LJN AO0909
ABRS 15-1-2004, 200307139/1, LJN AO2023
ABRS 25-3-2004, vz, 200401947/1 en 200401947/2, LJN AO6577
ABRS 7-4-2004, 200304881/1, LJN AO7134
ABRS 13-4-2004, vz. 200401417/1 en 200401417/2, LJN AO7971
ABRS 28-4-2004, , 200305301/1, LJN AO8508
Rb Zwolle, 12-7-2004, LJN AQ1947
ABRS 28-7-2004, 200307308/1, LJN AQ5771
Rb Den Bosch 19-8-2004, LJN AQ7518
ABRS 18-8-2004, 200307139/1, LJNAQ7004
ABRS 1-9-2004, 200400421/1, LJN AQ8736
ABRS 27-10-2004, 200402683/1, LJN AR4628
Rb Roermond, 15-11-2004, LJN AR5728
ABRS 1-12-2004, 200403072/1, LJN AR6733
ABRS 8-12-2004 , 200401162/1
ABRS 12-1-2005, 200402743/1 en 200407229/1, LJN AS2154
ABRS16-3-2005, 200406163/1, LJN AT0519
ABRS 6-4-2005, 200406278/1, LJN AT3263
ABRS 20-4-2005, 200407885/1, LJN AT4241
Rb Breda 28-4-2005, 05/523, LJN AT5210
ABRS 18-5-2005, 200407953/1, LJN AT5682
ABRS 8-6-2005, 200408735/1, LJN AT6994
ABRS 15-6-2005, 200409133/1, LJN AT7434
ABRS 29-6-2005, 200410435/1, LJN AT8447
ABRS 17-8-2005, 200407537/1, LJN AU1089
ABRS 24-8-2005, 200406818/1, LJN AU1418
ABRS 2408-2005, 200501171/1, LJN AU1395
ABRS 5-10-2005, 200410184/1, LJN AU3806
ABRS 7-12-2005, 200502930/1, LJN AU7612
ABRS 7-12-2005, 200502261/1, LJN AU7549
ABRS 14-12-2005, 200502776/1, LJN AU7974
ABRS 21-12-2005, 200502772/1, LJN AU8467

Bijlage 1

1

ABRS 11-1-2006, 200502605/1, LJNAU9412
ABRS 18-1-2006, 200503236/1, LJN AU9795
ABRS 15-2-2006, 200505327/1, LJN AV1765
ABRS 15-2-2006, 200503360/1, LJN AV1823
ABRS 15-2-2006, 200503394/1, LJN AV1778
ABRS 15-2-2006, 200510458/1 en 200510458/2
Abrs 22-2-2006, 200504618/1, LJN AV2251
ABRS 8-3-2006, 200505919/1, LJN AV3915
ABRS 8-3-2006, 200505431/1, LJN AV3872
ABRS 15-3-2006, 200505249/1, LJN AV5041
ABRS 15-3-2006, 200505896/1, LJN AV5070
ABRS 22-3-2006, 200507811/1, LJN AV6280
ABRS 29-3-2006, 200506430/1, LJN AV7515
ABRS 5-4-2006, 200508642/1, LJN AV8664
ABRS 19-4-2006, 200504984/1, LJN AW2247
ABRS19-4-2006, 200504853/1, LJN AW2280
ABRS 19-4-2006, 200506690/1, LJN AW2242
ABRS 17-5-2006, 200506280/1, LJN AX2124
ABRS 21-6-2006, 200507269/1, LJN AX9054
ABRS 3-5-2006, 200506964/1, LJN AW7370
ABRS 5-7-2006, 200507313/1, LJN AY0334
ABRS 17-5-2006, 200506280/1, LJN AX2124
ABRS 19-7-2006, 200508137/1, LJN AY4243
ABRS 19-7-2006, 200508690/1, LJN AY4251
ABRS 19-7-2006, 200508827/1, LJN AY4229
ABRS 13-9-2006, 200509801/1, LJN AY8111
ABRS 13-9-2006, 200510417/1, LJN AY8079
Hoge Raad 21-10-2005, C04/142HR, LJN AT8823

2

Bijlage 1

Bijlage 2:
Vragenlijsten

1

2

3

1

2

3

1

2

3

Bijlage 3:
Deelnemers klankbordgroep

6

8

Organisatie
VNG
Federatie Welstand
VEH
VSN
VBWTN
Architectuur Lokaal
BNA
Bouwend Nederland
DGR
Bureau Rijksbouwmeester
Bureau Rijksbouwmeester
VROM - Beleid met burgers

Contactpersoon
Diana van Leeuwen
Henk Marinus
Flip ten Cate
Peter Alers
Jan van Blaricom
Henk Beekhuis
Dirk Bergvelt
Jan van Rijn
Pieter Clerx
Hendrik van Sandick
Guus Enning
Herma de Wijn-van der Meer
Lea Mazor

Agendalid
DGR
RBM

Lisette Groot Kormelink
Marcel van Heck

Begeleiding
Bert Rademaker
Janine Clement
Willemien Eikelboom