Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 240

Staat van de rijksverantwoording 2011

Nr. 2

BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER
Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
’s-Gravenhage, 16 mei 2012
Hierbij bieden wij u het op 8 mei 2012 door ons vastgestelde Rapport
«Staat van de rijksverantwoording 2011» aan.
drs. Saskia J. Stuiveling,
president
dr. Ellen M.A. van Schoten RA,
secretaris

kst-33240-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

2

INHOUD
blz.
Ten geleide

5

1

Inleiding

9

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Beleidsinformatie
Inleiding
Ontwikkeling beschikbaarheid van beleidsinformatie
Totstandkoming beleidsinformatie
Vijf thema’s nader beschouwd
Aandachtspunten beleidsinformatie

10
10
11
13
13
36

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Bedrijfsvoering
Inleiding
Ontwikkeling kwaliteit bedrijfsvoering
Bedrijfsvoering departementen nader beschouwd
Rijksbrede onderzoeken
Compacte Rijksdienst en personeel in de publieke
sector

39
39
41
41
45

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9

Financiële informatie
Inleiding
Dechargeverlening over 2010
Financieel jaarverslag van het Rijk 2011
Verklaring van goedkeuring Rijksrekening 2011
Saldibalans van het Rijk
Wijzigingen op de vastgestelde begrotingen
Monitoring voortgang bezuinigingsmaatregelen
Inzicht in European Stability Mechanism
EU-lidstaatverklaring

55
55
55
55
57
58
58
60
61
61

5
5.1
5.2

Reactie kabinet, nawoord Algemene Rekenkamer
Reactie kabinet
Nawoord

63
63
67

Bijlage 1
Bijlage 2

50

Begrote en verantwoorde bedragen
Overzicht fouten en onzekerheden in de rekeningen
2011
Bijlage 3 Methodologische verantwoording
Afkortingen
Literatuur

71
72
83
86
87

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

4

TEN GELEIDE
De overheid is van en voor de samenleving. Burgers en bedrijven moeten
er daarom op kunnen vertrouwen dat hun overheid integer is, zorgvuldig
omgaat met het geld van de belastingbetaler, duidelijk is over wat ze wil
en kan bereiken, en de beloofde resultaten haalt.
De overheid staat voor een grote opgave. De internationale financiële
crisis houdt veel landen sinds 2008 in een ijzeren greep. Dat geldt zeker
ook voor Nederland, dat van oudsher voor een groot deel van zijn
welvaart op het buitenland is aangewezen. De directe dreiging van de
kredietcrisis werd in 2008 manifest. Die dreiging lijkt gepareerd, maar
vanaf 2010 zijn de lidstaten van de Europese Unie in een schuldencrisis
terechtgekomen, die tot op de dag vandaag de aandacht vraagt.
Overheden hebben in 2008 de financiële sector met miljarden belastinggeld gesteund. Nu staan die overheden onder de verdenking van de
financiële markten dat hun eigen schuldpositie niet houdbaar is. Dat heeft
in veel landen al tot ongekende ingrepen geleid. De directe economische
schade van de crisis is intussen groot. De (sterke) vertraging van de
economische groei heeft grote gevolgen gehad voor de schuldpositie van
de meeste overheden in de EU, waaronder Nederland. Het is zaak dat er
nu op een verantwoorde manier maatregelen worden genomen om de
economie te versterken en de houdbaarheid van de schuldpositie van de
overheid recht te doen. Als het daarbij gaat om bezuinigingen, betekent
dat: verantwoord bezuinigen. En als het gaat om hervormingen, betekent
dat dus: verantwoord hervormen.
Het demissionaire kabinet-Rutte/Verhagen heeft bij zijn aantreden
bezuinigingen van € 18 miljard aangekondigd. Deze moeten uiterlijk in
2015 zijn gerealiseerd. Inmiddels is duidelijk geworden dat aanvullende
maatregelen nodig zijn om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te
kunnen waarborgen en aan Europese normen te kunnen voldoen. De
omvang van de noodzakelijke maatregelen is zodanig dat het onvermijdelijk is dat de kwaliteit en de omvang van de publieke voorzieningen en
diensten die de overheid aan burgers en bedrijven beschikbaar stelt in het
geding komen. Dit betekent ook dat voorzieningen die vanzelfsprekend
waren, dat niet altijd meer zijn. Niet op rijksniveau en evenmin op het
niveau van provincies, gemeenten en andere instellingen die afhankelijk
zijn van de rijksoverheid.
Het is van belang dat bezuinigingen en hervormingen verantwoord
ingevoerd worden, met een helder antwoord op de vraag wat de overheid
wel en niet (meer) tot haar takenpakket rekent. Het is de verantwoordelijkheid van het kabinet om bij alle voorstellen die het aan de StatenGeneraal voorlegt, concreet aan te geven wat de gevolgen zijn voor
bedrijven en burgers. Dit geldt in het bijzonder voor de groepen onder
hen die in grote mate afhankelijk zijn van overheidsvoorzieningen, zoals
werklozen, zieken en ouderen. Alleen dan kunnen misverstanden
voorkomen worden over de gevolgen van de besluiten die men neemt.
Alleen dan weten burgers en bedrijven waar ze aan toe zijn: wat levert de
overheid nog wel en wat niet? Ook al betekent dat in voorkomende
gevallen slecht nieuws; de onzekerheden worden er bij burgers en
bedrijven door beperkt.
Om de Staten-Generaal bij te staan bij hun afwegingen hebben wij een
jaar geleden, op Verantwoordingsdag 2011, de Bezuinigingsmonitor
gepresenteerd. Daarin kon iedereen zien hoe de eerste bezuinigingsronde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

5

doorwerkte in de plannen van de verschillende ministers. Tot ons
genoegen heeft de minister van Financiën op verzoek van de Tweede
Kamer deze publicatie voor een groot deel overgenomen. Op Prinsjesdag
2011 publiceerde hij zijn eerste 18 Miljard Monitor. Die kan nog aan
helderheid winnen. Wij dringen er op aan dat de toename van de
bezuinigingen in de plannen voor 2013 en in de nog te verschijnen
publicaties van de (demissionaire) minister goed in beeld komen.
Naast verantwoord bezuinigen en verantwoord hervormen is het afleggen
van verantwoording ook van groot belang. Het demissionaire kabinet
verantwoordt op de derde woensdag van mei de uitgaven in het
afgelopen jaar. Waar is het belasting- en premiegeld naartoe gegaan, wat
is er mee bereikt en wat niet? In ons land is deze verantwoording voor een
groot deel in orde. Ook in 2011 hebben ministers het geld uitgegeven
zoals volgens de begrotingswetten de bedoeling was. Soms schiet de
verantwoording tekort, omdat ze onvoldoende helder is over de bereikte
resultaten of daarin (nog) geen inzicht biedt. Het is ook van groot belang
dat ministers zelf tijdig over de juiste informatie beschikken.
Helaas lukt dat niet altijd. Zo zijn in 2011 (opnieuw) de uitgaven voor zorg
groter geweest dan ze door het kabinet waren vastgesteld: € 62 miljard in
plaats van € 60 miljard. In tegenstelling tot alle andere collectieve
uitgaven, maken de zorguitgaven ook de komende jaren een sterke groei
door. Daarbovenop is er ook in 2011, net als in de jaren daarvoor, sprake
van een overschrijding. Van deze overschrijding van twee miljard euro is
driekwart een gevolg van doorwerking van overschrijdingen uit eerdere
jaren. Zo’n € 800 miljoen aan tegenvallers is pas erg laat in het jaar –
na de Najaarsnota – in beeld gekomen. Tijdige actie van kabinet en
parlement is dan nog amper mogelijk. Het is niet uitgesloten dat er nog
meer tegenvallers optreden. In ons recente rapport Uitgavenbeheersing in
de zorg hebben wij geconstateerd dat dit de afgelopen tien jaar een
terugkerend patroon is (AR, 2011a). Mede op verzoek van de Tweede
Kamer onderneemt de inmiddels demissionaire minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) reeds vanaf haar aantreden pogingen
hier verbetering in aan te brengen. Zij streeft naar tijdige beschikbaarheid
van juiste en actuele informatie over de uitgavenontwikkeling in de zorg.
Wij onderschrijven dat van harte. De beheersbaarheid van de groeiende
zorguitgaven is zonder tijdige en adequate informatie in het geding.
De organisatie van de rijksdienst wordt momenteel grondig herzien. In
twee opzichten: de rijksoverheid stoot steeds meer taken af naar
gemeenten en provincies én binnen de rijksdienst worden meer taken
gezamenlijk en centraal uitgevoerd.1

1
Inmiddels onder voorbehoud van de recente
politieke ontwikkelingen.

Bij het verplaatsen van taken naar andere overheden hoort ook het
verplaatsen van geld. Het is van belang dat het kabinet duidelijk aangeeft
wat het voor dit budget van de medeoverheden verwacht èn wat burgers
en bedrijven op hun beurt van gemeenten en provincies mogen
verwachten. Die verwachtingen moeten transparant en realistisch zijn.
De verantwoording over de vraag of met dit geld aan de verwachtingen is
voldaan, moet in orde zijn.
Wij constateren dat er een vervaging optreedt tussen de zogeheten
algemene en specifieke uitkeringen. Er zijn tussenvormen gekomen: de
brede doeluitkering, de verzameluitkering, de integratie-uitkering en de
decentralisatie-uitkering. Door het vervagen van het onderscheid tussen
algemene en specifieke uitkeringen is niet altijd duidelijk welke
bestuurslaag waarvoor verantwoordelijk is. We moeten voorkomen dat
we niet meer goed weten wie waarop kan worden aangesproken. Publiek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

6

geld kan niet in een niemandsland verantwoord worden. Een kabinet doet
er goed aan bij het uitwerken van nieuwe decentralisatievoornemens een
meer eenduidige taakverdeling te hanteren. Wij constateren dat de
verantwoording over het belastinggeld dat van het Rijk naar de andere
overheden gaat, niet altijd op orde is. Zo zijn er al enkele jaren tekortkomingen in het werk van accountants van gemeenten en provincies. In
2011 bestaat er voor € 1,4 miljard onzekerheid over de rechtmatige
besteding van specifieke uitkeringen (het totaal van de specifieke
uitkeringen is circa € 13 miljard). Bij drie ministeries heeft dit tot
overschrijding van toleranties geleid. Wij hebben er bij het kabinet op
aangedrongen de verantwoording over deze uitkeringen te verbeteren.
Een goede verantwoording is van essentieel belang voor de informatiepositie van de Staten-Generaal en mag niet het kind van de rekening
worden.
Ook voor het kabinet zelf is het van belang te weten wat er decentraal met
rijksbudget gebeurt. Vooral wanneer het kabinet (systeem)verantwoordelijk blijft, doet het er bij nieuwe decentralisatieoperaties verstandig aan
exact aan te geven welke informatie het nodig heeft om die verantwoordelijkheid gestalte te kunnen geven. Om vergelijkbare redenen hebben wij
in ons recente onderzoek Prestaties in de Strafrechtketen de minister van
Veiligheid en Justitie aanbevolen aan te geven welke prestaties hij van
deze keten verlangt en welke informatie hij nodig heeft om zijn verantwoordelijkheid te kunnen waarmaken (AR, 2012a).
Het doel van het samenvoegen van taken binnen de rijksdienst – de
Compacte Rijksdienst – is dat er een goedkopere, kleinere en slimmere
overheid ontstaat. Daartoe wil de rijksoverheid onder meer ondersteunende taken voor verschillende departementen bundelen. Denk aan
personeels- en salarisadministratie, inkoop van goederen en diensten, en
aan ICT-voorzieningen. Wij nemen waar dat het programma Compacte
Rijksdienst zijn ambities nog niet geheel waarmaakt. Beoogde besparingen zijn onzeker en slechts voor een deel onderbouwd, de kwaliteit van
de uitvoering van taken staat ter discussie en de verantwoordelijkheden,
ook tussen ministers, zijn onduidelijk. Het kabinet moet deze aspecten
beter uitwerken, zeker als er nog meer samenvoegingen op stapel staan.
Op Europees niveau werken de betrokken landen, waaronder Nederland,
zo goed mogelijk samen om de schuldencrisis te bestrijden. Zo zijn er
nadere afspraken gemaakt over garanties rond het noodfonds (het
Europees Stabiliteitsmechanisme, ESM), waarvan het verdrag nu ter
ratificatie in de nationale parlementen voorligt. Al eerder hebben wij bij de
Staten-Generaal en de minister van Financiën aandacht gevraagd voor
een goede organisatie van de verantwoording over de financiering van
landenprogramma’s via het ESM. Immers, ook deze maatregelen moeten
verantwoord genomen worden: zorg dat je bij het bedenken van maatregelen meteen voldoende aandacht hebt voor de controle op die maatregelen. En zorg dat je van tevoren weet hoe je later kunt vaststellen of de
maatregelen hun beoogde werking hebben. Dat is geen gemakkelijke
opgave, want er doen veel spelers in deze Europese arena mee: de
Europese Commissie, het Europees Parlement, de Europese Centrale
Bank, het Internationaal Monetair Fonds, de ministers van Financiën en de
parlementen van de betrokken landen. Juist daarom vinden wij dat het
ESM onafhankelijk gecontroleerd moet worden door een Board of
auditors. In het ESM-verdrag is daar een voorziening voor getroffen, maar
die is nog niet voldoende. Wij vinden dat de Board een breed mandaat
voor onderzoek en ruime mogelijkheden tot publicatie moet krijgen. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

7

Board moet kunnen vaststellen of de Europese steunprogramma’s
rechtmatig worden uitgevoerd en of ze het beoogde doel bereiken. Samen
met de andere rekenkamers van de ESM-landen hebben wij daarom
voorstellen gedaan voor een ruim onderzoeksmandaat en daarop
afgestemde ruime publicatiemogelijkheden van de Board of auditors. Bij
het Nederlandse parlement en bij de Europese Commissie lijkt daar veel
waardering voor te zijn.
De democratische rechtsstaat is gebaat bij voldoende en juiste informatie
die vanuit de overheid naar de samenleving en haar vertegenwoordigers
stroomt. Dat geldt bij uitstek in deze in economisch opzicht bijzondere
tijden. De controle op de juistheid van die inhoudelijke, juridische of
financiële informatie is van groot belang. De departementen beschikken
vaak al over meer informatie dan ze nu benutten voor de verantwoording
over hun beleid. Maak deze informatie open. Kijk of je dit op een slimme
en moderne manier kunt doen. Neem ervaringen uit landen als het
Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten of van de Europese
Commissie over. Zo constateerden we in 2011 in ons rapport over
Innovatiebeleid dat het nodig is om in kaart te brengen wie in Nederland
het geld voor innovatie krijgt en welke resultaten er mee worden bereikt.
Hiervoor kunnen webtechnieken worden benut. De Britse en Amerikaanse
overheid hebben daar ervaring mee opgedaan
(zie data.gov.uk/openspending en www.recovery.gov).
Voor een evenwichtige ontwikkeling zijn verschillende instellingen binnen
onze rechtsstaat essentieel. De Algemene Rekenkamer hoopt daar, onder
meer met de beoordelingen die zij op Verantwoordingsdag 2012 bekend
maakt, een bijdrage aan te leveren. En om op die manier de integriteit van
de overheid mee in stand te houden, te helpen bij fraudebestrijding, de
informatiebeveiliging van de overheid op orde te krijgen en te proberen
de onrust in de samenleving te verminderen. Burgers en bedrijven
rekenen immers op een betrouwbare overheid.
Een kabinet kan daar zelf aan bijdragen door op een verantwoorde manier
de gevolgen van zijn voorstellen te presenteren: wat mogen bedrijven,
instellingen en burgers nog van de overheid verwachten en wat niet. Wat
zijn de gevolgen van hervormingen die een kabinet wil doorvoeren. Het
(komende) kabinet dient de verantwoording over de besteding van
belasting- en premiegeld en de effecten daarvan te versterken op punten
waar deze nu nog tekort schieten, zoals bijvoorbeeld in de zorg, veiligheid,
de specifieke uitkeringen en het Europees noodfonds. De Staten-Generaal
kunnen die verwachte gevolgen een rol laten spelen bij hun afwegingen.
Een kabinet kan op die wijze aangesproken worden als later blijkt dat de
effecten voor de samenleving anders zijn dan was voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

8

1. INLEIDING
Op 16 mei 2012, de derde woensdag van mei, is het Verantwoordingsdag.
In hun jaarverslagen leggen de ministers verantwoording af aan de
Staten-Generaal. Wij hebben de verantwoordingen onderzocht en
publiceren de resultaten van dat Verantwoordingsonderzoek in onze
rapporten bij de jaarverslagen, die wij op Verantwoordingsdag aanbieden
aan de Tweede Kamer, en in achtergronddocumenten op onze website
www.rekenkamer.nl.
In het voorliggende rapport geven we een rijksbreed overzicht van de
resultaten van ons verantwoordingsonderzoek 2011 en geven we onze
verklaring van goedkeuring bij de rijksrekening en de saldibalans van het
Rijk 2011.
Bij elk van de drie onderdelen die wij onderzoeken – beleidsinformatie,
bedrijfsvoering en financiële informatie – is sprake van ingrijpende
veranderingen. Op het terrein van de beleidsinformatie zijn de begrotingen voor 2012 deels opgezet volgens de nieuwe systematiek van
«Verantwoord begroten». De begrotingen voor 2013 zullen allemaal de
nieuwe opzet kennen. Op het terrein van de bedrijfsvoering hangen de
veranderingen samen met de herverdeling van taakgebieden, de
taakstellingen en de centralisatie van onderdelen van de bedrijfsvoering.
Op het terrein van de financiële informatie werken Europese ontwikkelingen nadrukkelijk door. De omvang van garantiestellingen neemt fors
toe en Europese begrotingsregels hebben een meer dwingend karakter
gekregen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

9

2. BELEIDSINFORMATIE
2.1 Inleiding
Het jaar 2012 is in veel opzichten een overgangsjaar voor de rijksbegroting. Zo zijn de jaarverslagen 2011 de laatste jaarverslagen die
betrekking hebben op de begrotingen die het kabinet-Balkenende IV heeft
opgesteld. Daarnaast zijn de jaarverslagen 2011 volgens de uitgangspunten van «Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» (VBTB)
opgezet of conform het experiment «Verbetering begroting en verantwoording», terwijl voor de begrotingen 2012 een begin is gemaakt met de
nieuwe systematiek van Verantwoord begroten.
Het doel van begrotingen en jaarverslagen is de Staten-Generaal te
voorzien van relevante, toegankelijke en compacte informatie over
beoogde en gerealiseerde beleidsresultaten en de daarmee gemoeide
kosten. Aanleiding voor het jongste initiatief, het project Verantwoord
begroten (zie kader), zijn de knelpunten die de Tweede Kamer heeft
gesignaleerd.1 Te denken valt aan de toenemende behoefte aan inzicht in
inputinformatie (financiële middelen en personele inzet), de gebrekkige
koppeling tussen conclusies uit het jaarverslag en de daarop volgende
begroting en de vaak onduidelijke relatie tussen beleidsprioriteiten en
beleidsartikelen.
Verantwoord begroten

1

De kern van Verantwoord begroten is dat de beleidsartikelen in de
begrotingen moeten worden opgezet volgens een duidelijke
beleidsinzet van de minister: via welke instrumenten zet de minister
het budget in teneinde zijn of haar beleid te realiseren? Alleen een
heldere verantwoordelijkheid maakt een heldere verantwoording
mogelijk. Met Verantwoord begroten wil het kabinet zorgen voor
meer relevante en beter gerichte beleidsinformatie. Beleidsinformatie wordt daartoe «nauwkeuriger afgestemd op de beleidsinzet,
de rol en de verantwoordelijkheid van de minister op een bepaald
beleidsterrein». Beleidsdoorlichtingen zijn hierbij voor het kabinet
een belangrijke bouwsteen: deze moeten meer dan tot nu toe
weergeven hoe het beleid werkt, hoe de uitgaven tot stand komen en
wat er bekend is over de effectiviteit en doelmatigheid van beleid.
Wij hebben in een brief aan de Tweede Kamer aangegeven ons op
hoofdlijnen te kunnen vinden in de voorstellen van het kabinet.
Tegelijkertijd stelden wij dat veel zal afhangen van de verdere
uitwerking. In het belang van de informatiewaarde van begroting en
verantwoording moeten ministers zich maximaal inspannen om de
relatie tussen beleidsvoornemens en de realisatie van die beleidsdoelen aannemelijk te maken. Bij het beschrijven van de ministeriële
verantwoordelijkheid mag de vraag wat de minister wil bereiken niet
uit het zicht raken. Ook in de nieuwe begrotingen en jaarverslagen,
zo schrijven wij in onze reactie, moet er voldoende aandacht zijn
voor de samenhang tussen kosten, prestaties en effecten. Het
beschrijven van de ministeriële verantwoordelijkheid betekent een
scherpere verantwoording dan voorheen.
Het oogmerk om de beleidsdoorlichtingen te versterken beschouwen
we als positief. We hebben er in onze reactie op gewezen dat dit een
verdere versterking van de evaluatiefunctie noodzakelijk maakt.

Brief 30 juni 2009, kenmerk 09-RU-B-012 en
brief 17 februari 2010, kenmerk
31 865-18/2010D07953.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

10

Van ministers verwachten we dat ze in hun jaarverslagen antwoord geven
op vragen over de prestaties die ze leveren met het beschikbare belastinggeld en de resultaten die ze daarmee behalen. Voor een degelijk Verantwoordingsdebat over de intensiverings- en bezuinigingsambities van het
kabinet en de realisatie daarvan, is het van groot belang dat de Tweede
Kamer beschikt over goede antwoorden op deze vragen. Alleen met dit
soort relevante beleidsinformatie in de jaarverslagen kan zij haar
budgetrecht waarmaken.
Om te kunnen beoordelen in welke mate beleidsinformatie beschikbaar is,
zijn wij voor 28 beleidsartikelen nagegaan welke informatie de ministers
geven over de geleverde prestaties en de daarmee gerealiseerde doelen
en wat het gekost heeft. In § 2.2 vatten we de resultaten daarvan samen.
Meer informatie staat in onze rapporten bij de jaarverslagen. Vervolgens
gaan we in § 2.3 in op de resultaten van ons onderzoek naar de totstandkoming van beleidsinformatie.
De Tweede Kamer heeft besloten om in het Verantwoordingsdebat vier
thema’s centraal te stellen, te weten veiligheid, bereikbaarheid, natuur en
duurzaamheid. Voor deze vier thema’s hebben we meer diepgaand de
kwaliteit van de beleidsinformatie geanalyseerd. We zijn daarbij uitgegaan
van de beleidsprioriteiten van het kabinet-Rutte/Verhagen. Voor de
Tweede Kamer is het van belang dat zij kan zien in hoeverre er op deze
prioriteiten voortgang is geboekt. Mede in het licht van ons onderzoek
Uitgavenbeheersing in de zorg van november 2011 (AR, 2011a), hebben
wij daarnaast het thema zorg onder de loep genomen. De thema’s komen
aan bod in § 2.4.
We sluiten dit hoofdstuk af met onze belangrijkste aandachtspunten met
betrekking tot de kwaliteit van de beleidsinformatie in § 2.5.
2.2 Ontwikkeling beschikbaarheid van beleidsinformatie
De ontwikkeling van de beschikbaarheid van beleidsinformatie in de
periode 2009 tot en met 2011 presenteren wij in figuur 1. Dit betreft de
informatie over de 28 beleidsartikelen die wij in de jaarverslagen 2011
hebben onderzocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

11

Figuur 1 Informatie over beleid in begrotingen en jaarverslagen

Percentage doelstellingen (en aantal artikelen) waarover de minister geen
concrete informatie heeft opgenomen en dit niet heeft uitgelegd.
Percentage doelstellingen (en aantal artikelen) waarbij de minister heeft
uitgelegd waarom er geen concrete informatie over is opgenomen.
Percentage operationele doelstellingen (en aantal artikelen) waarover
de minister concrete informatie heeft opgenomen.

Wat willen we bereiken? / Hebben we bereikt wat we ons hadden voorgenomen?

2009

100%

1

80

8

2011

2010
1

13

12

16

15

14

60
40

19

0

16

15
12

20

Begroting Jaarverslag

14

12

Begroting Jaarverslag

Begroting

Jaarverslag

Wat gaan we daarvoor doen?
Hebben we daarvoor gedaan wat we van plan waren te doen?

100%

2009
2
2

2011

2010
2

1
6

80

2

2

3

4

9

7

8

60
40

24

22

21
17

19

17

20
0

Begroting Jaarverslag

Begroting Jaarverslag

Begroting

Jaarverslag

Wat mag het kosten? / Heeft het gekost wat het zou kosten?

100%

2009

2011

2010

1

1

1
5

6

4

80
60
22

27

28

23

23

20
0

Begroting Jaarverslag

Begroting Jaarverslag

Begroting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

Jaarverslag

Joris Fiselier Infographics

27

40

12

Uit figuur 1 blijkt dat de beschikbaarheid van beleidsinformatie, afgaande
op de resultaten voor de 28 onderzochte artikelen, de afgelopen jaren vrij
stabiel is gebleven. De uitkomst is consistent met wat we in de Staat van
de rijksverantwoording 2010 (AR, 2011b) concludeerden toen we alle
artikelen onderzocht hebben.
Van ongeveer 40% van de doelstellingen hebben de ministers niet
concreet aangegeven wat ze willen bereiken. Bij ongeveer 20% van de
doelstellingen ontbreekt concrete informatie over wat de ministers van
plan zijn. In de meeste gevallen hebben zij toegelicht waarom deze
concrete informatie ontbreekt (explain).
Duidelijk is dat – anders dan in de beginjaren van VBTB – de beschikbaarheid van beleidsinformatie niet meer toeneemt. Dit komt enerzijds
doordat meer gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid tot explain.
Anderzijds maakte een aantal begrotingshoofdstukken nog deel uit van
het inmiddels afgeronde experiment «Verbetering begroting en verantwoording», waardoor dergelijke informatie niet opgenomen hoefde te
worden in die jaarverslagen.
2.3 Totstandkoming beleidsinformatie
Wij hebben voor 231 van de 893 prestatie-indicatoren uit de jaarverslagen
van tien ministeries onderzocht of zij deugdelijk tot stand zijn gekomen en
of zij voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.
98 van de onderzochte prestatie-indicatoren bleken niet deugdelijk tot
stand te zijn gekomen. Deze indicatoren waren voor meer dan één uitleg
vatbaar, of de deugdelijkheid van het totstandkomingsproces was niet
voldoende gewaarborgd, waardoor het risico bestaat dat de realisatiecijfers niet juist zijn. Daarnaast voldoen 26 van de onderzochte prestatieindicatoren niet aan de verslaggevingsvoorschriften. Bij deze indicatoren
is bijvoorbeeld een onjuiste toelichting gegeven, een verkeerde bronvermelding opgenomen, of ontbreekt de bronvermelding in het geheel.
Bij vier van de tien onderzochte ministeries is er geen beschrijving
opgesteld van het totstandkomingproces van de beleidsinformatie. De
verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn wel (verspreid) belegd
binnen de ministeries, maar het ontbreken van een procesbeschrijving
kan gevolgen hebben voor de ordelijkheid en controleerbaarheid van de
prestatie-indicatoren.
De geconstateerde fouten en inconsistenties bij de naleving van de
verslaggevingsvoorschriften hadden echter grotendeels voorkomen
kunnen worden door een gestructureerde controle op de juistheid van
brongegevens, de bronvermelding, vergelijkende cijfers en presentatie in
het jaarverslag. Wij denken dat de centrale directie FEZ hierbij een
belangrijke rol kan spelen. Ministeries hebben een deel van deze fouten
en inconsistenties in hun jaarverslagen kunnen herstellen naar aanleiding
van onze bevindingen.
2.4 Vijf thema’s nader beschouwd
In deze paragraaf gaan we in op de vier thema’s die de Tweede Kamer
centraal wil stellen in het Verantwoordingsdebat, aangevuld met het
thema zorg. We zijn nagegaan of de beleidsprioriteiten voor deze thema’s
op een herkenbare manier terugkomen in de jaarverslagen 2011. Per
thema hebben we beknopt in kaart gebracht welke informatie er
beschikbaar is over de geleverde prestaties, de bereikte resultaten en de
gemaakte kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

13

2.4.1 Veiligheid
Beleidsprioriteiten 2011
Het kabinet heeft op het gebied van veiligheid de volgende beleidsprioriteiten:
• de buurt veiliger voor bewoner en ondernemer;
• een offensief tegen ondermijnende en georganiseerde criminaliteit;
• slagkracht voor professionals;
• versterking van de rechtstaat.
In het Regeerakkoord VVD-CDA: Vrijheid en verantwoordelijkheid (TK,
2010a) heeft het kabinet-Rutte/Verhagen voor ongeveer € 18 miljard aan
bezuinigingsmaatregelen voor 2011–2015 aangekondigd.
Voor het Ministerie van Veiligheid en Justitie (VenJ) zijn de volgende
maatregelen ingeboekt in de Rijksbegroting 2011 en in overige posten:
• verlaging budget voor reclassering met € 10 miljoen;
• intensivering van per saldo € 10 miljoen voor de maatregel «Plukze»;
• intensivering van € 90 miljoen voor oprichting van de nationale politie;
• intensivering van € 300 miljoen aan extra middelen voor de politie.
Alle negen beleidsartikelen waarover de minister van VenJ in zijn
jaarverslag rapporteert zijn verbonden met de vier prioriteiten. Het
gezamenlijk financieel belang van artikelen 12, 13 en 23 bedraagt in 2011
ruim € 10 miljard. Aangezien dit 89% is van het totale budget voor het
Ministerie van VenJ, zijn we alleen voor deze drie artikelen nagegaan
welke informatie beschikbaar is over de bereikte effecten, de geleverde
prestaties en de gemaakte kosten. Figuur 2 laat zien hoe de vier prioriteiten verbonden zijn met deze drie beleidsartikelen.
Figuur 2 Beleidsprioriteiten veiligheid

De buurt veiliger
voor bewoner en
ondernemer
Offensief tegen ondermijnende en georganiseerde
criminaliteit
Slagkracht
professionals

Versterking
rechtstaat

Slaat neer in:

Begrotingsartikelen in
jaarverslag 2011

Artikel 12
Rechtspleging en
rechtsbijstand
(€ 1.536 miljoen)

Artikel 13
Rechtshandhaving en
criminaliteitsbestrijding
(€ 3.161 miljoen)

Artikel 23
Veiligheidsregio’s
en politie
(€ 5.526 miljoen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

Joris Fiselier Infographics

Beleidsprioriteiten 2011

14

Wat heeft de minister bereikt?
Hoewel het Jaarverslag 2011 op onderdelen relevante informatie bevat
over de resultaten per beleidsartikel, wordt er weinig informatie gegeven
over wat de minister van VenJ in 2011 heeft bereikt op het terrein van
veiligheid. Veel informatie ontvangt de Tweede Kamer buiten het
jaarverslag om. In het jaarverslag verwijst de minister naar evaluaties,
monitors en jaarverslagen van derden die in sommige gevallen nog
moeten worden uitgevoerd dan wel afgerond. De informatie uit deze
rapportages sluit inhoudelijk aan bij de beleidsdoelstellingen van de
minister. Hieronder geven we een illustratief overzicht van dergelijke
informatie, die vaak niet op tijd beschikbaar is om in het jaarverslag op te
nemen.
Veiliger buurt

De landelijke rapportage Integrale Veiligheidsmonitor 2011 van het
Centraal Bureau voor de Statistiek en het Ministerie van VenJ (CBS, 2012)
geeft inzicht in de sociale veiligheid van burgers in Nederland. De eerste
zes indicatoren hebben van burgers een rapportcijfer gekregen op een
schaal van 0 en 10. Een lager cijfer komt overeen met minder beleefde
sociale veiligheid.
Indicatoren sociale veiligheid

2010

2011

Leefbaarheid in de buurt
Sociale overlast
Overige overlast
Fysieke verloedering
Vermogensdelicten
Verkeersoverlast
% Slachtoffer van delict
% Voelt zich wel eens onveilig

6,3
1,7
1,4
3,5
2,8
3,7
25,4%
26,3%

6,3
1,7
1,4
3,3
2,7
3,6
24,9%
25,2%

Offensief tegen criminaliteit

De Nulmeting bestuurlijke aanpak georganiseerde misdaad (Tweede
Kamer, 2010b) geeft inzicht in de resultaten die zijn bereikt met de aanpak
van de georganiseerde misdaad (peiljaar 2009):
• 57% van de gemeenten bestrijdt georganiseerde misdaad (via Wet
Bibob en inrichten van handhavingsbeleid). 43% van de gemeenten
voert geen beleid, waarvan 13% wel kennis heeft van georganiseerde
criminaliteit in hun gemeente.
• Redenen waarom gemeenten geen beleid voeren zijn volgens de
nulmeting: aanwezigheid georganiseerde criminaliteit onbekend,
bestrijding ervan wordt gezien als taak van politie en Openbaar
Ministerie, gebrek aan kennis en expertise, omvang van gemeente.
• Gemeenten hebben sterke behoefte aan ondersteuning bij de
inrichting van misdaadbestrijding en aan verbetering van hun
informatiepositie.1

Slagkracht professionals

De Integrale Veiligheidsmonitor 2011 van het CBS geeft inzicht in de
tevredenheid van burgers over het functioneren van de politie. De eerste
vier indicatoren hebben van burgers een rapportcijfer gekregen op een
schaal van 0 en 10. Een lager cijfer komt overeen met minder tevredenheid over het functioneren van de politie.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
29 911, nr. 42. Den Haag: Sdu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

15

Versterking rechtsstaat

Eigen onderzoek AR

Indicatoren tevredenheid functioneren politie

2010

2011

Vertrouwen in politie
Politie als «crimefighter»
Wederkerigheid politie-burgers
Communicatie politie-burgers
Tevredenheid «totale functioneren politie in buurt»
Bij de politie aangegeven delicten

6,3
5,1
5,2
5,5
41,5%
25,0%

6,4
5,2
5,3
5,7
43,5%
26,3%

De publicatie Rechtspleging Civiel en Bestuur 2010 van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC, 2011) geeft inzicht in
de waardering van burgers voor de rechtspraak.
Indicatoren waardering rechtspraak

2008

2010

2011

Algemeen waardering burgers
Algemeen waardering
professionals (p)
Algemeen waardering
rechtzoekenden (r)
Tevredenheid doorlooptijden
Tevredenheid doorlooptijden
Gehonoreerde wrakingen
Ingediende klachten gerechten
Gegronde klachten gerechten
Ingediende klachten Hoge Raad

66%

60%

–

79%

–

81%

80%
44%
33%
39
1 094
200
52

–
–
–
21
1 208
208
43

73%
54%
46%
–
–
–
–

Uit ons rapport Prestaties in de strafrechtketen van februari 2012 (AR,
2012a) blijkt dat ongeveer 5% van de meldingen van gewelds- en
vermogens-criminaliteit die tussen 1 oktober 2009 en 30 september 2010
bij de politie binnenkwamen, tot een veroordeling in eerste aanleg heeft
geleid. Daarnaast leidt ongeveer 3% van de meldingen tot een transactie
of andere afdoening door politie of OM. Verder kon in die periode bij 16%
van de door het Centraal Justieel Incassobureau opgelegde (principale)
vrijheidsstraffen en 14% van de boete-vonnissen niet worden geëffectueerd omdat sprake was van executieverjaring.
Wat heeft de minister gedaan?
De minister hecht aan een daadkrachtige aanpak en er is dan ook in 2011
een aanzienlijk aantal maatregelen uitgevoerd. Uit het Jaarverslag 2011
blijkt dat veel maatregelen grote wetgevingstrajecten betreffen (bijvoorbeeld omtrent adolescentenstrafrecht, bescherming persoonsgegevens en
herziening gerechtelijke kaart) en belangrijke koerswijzigingen (zoals
vorming Nationale Politie) die in gang zijn gezet. Hieronder geven we per
beleidsprioriteit de belangrijkste overige prestaties van de minister weer.

Veiliger buurt

•

•

•

41% van door de politie in beeld gebrachte problematische jeugdgroepen is aangepakt. Wat dit «aanpakken» inhoudt wordt niet
duidelijk uit het jaarverslag.
De gedoogcriteria voor coffeeshops zijn aangescherpt (toegankelijk
voor maximaal 2 000 leden, lidmaatschap alleen voor ingezetenen van
Nederland van 18 jaar of ouder, minimale afstand tot scholen 350
meter).
Voor de dierenpolitie is een specifieke opleiding gestart, 131 dierenagenten waren eind 2011 fulltime aan de slag, het meldnummer is
operationeel geworden en het strafvorderingsbeleid verzwaard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

16

Offensief tegen criminaliteit

•

•
•

•
•

Slagkracht professionals

•
•

•
•

Versterking rechtsstaat

•
•

•

Naar 30% van de criminele samenwerkingsverbanden is een strafrechtelijk onderzoek gestart. Hoe het ministerie tot dit percentage is
gekomen is onduidelijk.
Er zijn twee landelijke specialistische teams gevormd die zich
bezighouden met criminele, financiële dienstverleners.
Voor de Regionale Informatie- en Expertisecentra is structurele
financiering gekomen en de mogelijkheden van de Wet Bibob zijn
verruimd.
De Nationale Cyber Security Strategie en het Cyber Security Beeld
Nederland zijn vastgesteld en de Cyber Security Raad is geïnstalleerd.
Het controleren, identificeren en overdragen van illegale vreemdelingen aan de strafrechtketen is versterkt. In 2011 is de implementatie van
het programma informatievoorziening strafrechtketen (Progis)
afgerond.
De invoering van de nationale politie is voorbereid.
Er is een aanvalsplan geformuleerd voor minder bureaucratie
(wegnemen van ergerlijke bureaucratie, slimmer organiseren van
politiewerk en versterking van vakmanschap zou het aantal direct
inzetbare uren politiewerk moeten verhogen met circa 1 000 fte).
Er zijn pilots gehouden om de heterdaadkracht bij de politie te
vergroten.
In september 2011 is een aanvalsprogramma vastgesteld om te komen
tot een landelijke informatiehuishouding voor de politie.
De innovatieagenda ter verbetering van geschiloplossing is vastgesteld.
In drie regio’s is het programma herontwerp keten strafrechtelijke
handhaving (voor optimalisering van werkprocessen van alle
ketenpartners) van start gegaan.
In vijf andere regio’s is begonnen met de snelle selectie en afdoening
van eenvoudige strafzaken binnen drie dagen.

Wat heeft het beleid in 2011 gekost?
Over de budgettaire ontwikkelingen per beleidsprioriteit geeft het
jaarverslag geen informatie. De informatie is verspreid over de verschillende beleidsartikelen. Door de overheveling van onder meer de politie
naar het Ministerie van VenJ zijn de uitgaven in 2011 toegenomen van
ruim € 6 miljard naar ruim € 11 miljard.
Voor de drie onderzochte artikelen geldt dat er geen substantiële
budgetoverschrijdingen zijn. Wat betreft ontvangsten, blijken alleen de
griffieontvangsten substantieel te zijn toegenomen. Dit wordt in het
jaarverslag nader toegelicht.
Hierna geven we nog meer aanvullende beleidsinformatie over het thema
Veiligheid op basis van eigen onderzoek en op basis van onderzoek door
derden.
Uit ons rapport Prestaties in de strafrechtketen (AR, 2012a) blijkt dat aan
opsporing, vervolging, berechting en tenuitvoerlegging van misdrijven in
2010 in totaal ruim € 6 miljard is uitgegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

17

Deelterrein

Betrokken ketenpartners

Opsporing
Vervolging
Berechting
Tenuitvoerlegging
Totaal

Politie
Openbaar Ministerie
Rechtspraak
CJIB, DJI, HALT, reclassering

Uitgaven
(x € 1 miljoen)

2 917,0
699,6
315,8
2 257,9
6 190,3

Bron: CBS Statline, Veiligheidszorgrekeningen 2010.

In ons rapport Detentie, behandeling en nazorg criminele jeudgdigen;
Terugblik van maart 2012 (AR, 2012b) hebben we aangegeven dat de
nominale kostprijs van een plaats per dag in een jeugdinrichting in de
periode 2007 t/m 2011 met 83% is toegenomen door forse inspanningen
om de kwaliteit van detentie en behandeling te verbeteren. Wij constateren dat de minister pas in 2017 weet of deze inspanningen tot betere
effecten hebben geleid.
Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) legt in het rapport Waar voor ons
belastinggeld? van januari 2012 (SCP, 2012) een relatie tussen de
ontwikkeling van kostprijzen en (kwaliteit van) prestaties:
• Het ophelderingspercentage van de politie is sterk gestegen (met 21%),
maar tegelijkertijd zijn de reële uitgaven per product met 80%
gestegen.
• Geboekte successen zijn behaald dankzij een hogere inzet van
middelen.
• Voor de strafrechtketen is sprake van een verhoogde doelmatigheid in
de vorm van een grotere strafkans en verminderde criminaliteit.
• De uitgavenstijging van 120% lijkt niet het gevolg van expliciete
maatregelen, maar vooral van hogere prijzen en/of productie (het
aantal afgedane zaken)
Aandachtspunt
In 2012 zal naar verwachting een begin gemaakt worden met de vorming
van de Nationale Politie als de nieuwe wet wordt aangenomen. Hoewel dit
om extra aandacht vraagt van het ministerie, heeft deze nog niet duidelijk
voor ogen hoe het zijn informatiehuishouding en de aansturing hierop
moet aanpassen.
Conclusie
Het jaarverslag bevat veel voorlopige realisatiecijfers over 2011. Dit geldt
onder meer voor de Raad voor de rechtspraak en het OM. De jaarverslagen van de politiekorpsen zijn pas op 1 april beschikbaar. Ook voor veel
effectevaluaties en monitors geldt dat deze nog in ontwikkeling zijn of nog
moeten worden afgerond. Over de budgettaire ontwikkelingen per
beleidsprioriteit geeft het jaarverslag evenmin informatie. De Tweede
Kamer zou de minister erop kunnen aanspreken deze informatie volgend
jaar wel (tijdig) beschikbaar te hebben en op te nemen in het jaarverslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

18

Onderzoek Algemene Rekenkamer
Gepubliceerd in 2011 en
2012

• ICT Politie 2010 (AR, 2011c)
• Prestaties in de strafrechtketen (AR, 2012a)
• Detentie, behandeling en nazorg criminele jeugdigen;
Terugblik (AR, 2012b)

Gepland in 2012

• Onderzoek Nationale Politie
• Transparantie en verantwoording besteding publieke
middelen voor rampen- en crisisbestrijding
• Bestrijden witwassen en terrorismefinanciering; Terugblik

2.4.2 Bereikbaarheid
Beleidsprioriteiten 2011
Voor het thema Bereikbaarheid hebben we twee operationele doelen van
artikel 34 van de begroting 2011 van het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu (IenM) onder de loep genomen:
• reistijden over de weg betrouwbaar en acceptabel maken;
• betrouwbaarheid en capaciteit van het spoornetwerk vergroten.
We hebben in dit kader tevens aandacht besteed aan een beleidsprioriteit,
die niet in de begroting voor 2011 is vermeld, maar wel in het regeerakkoord van het kabinet-Rutte/Verhagen staat:
• verhoging van de maximumsnelheid op autosnelwegen naar 130
km/uur.
Figuur 3 toont hoe de drie prioriteiten verbonden zijn met de begrotingsartikelen waarover de minister van IenM in haar jaarverslag rapporteert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

19

Figuur 3 Beleidsprioriteiten bereikbaarheid

Slaat neer in

Beleidsprioriteiten in
regeerakkoord 2010

Verhoging van de
maximumsnelheid op
autosnelwegen naar
130 km/uur

Beleidsverslag 2011

130 km/uur

Beleidsprioriteiten in
begroting 2011

Artikel 34.01
Reistijden over de weg
betrouwbaar en acceptabel
maken

Artikel 34.03
Betrouwbaarheid en
capaciteit van het spoornetwerk vergroten

Het experiment met
130 km/uur is succesvol
verlopen

Begrotingsartikelen
jaarverslag 2011

Wegen

Spoor

Files op hoofdwegennet in
2011 met 18,5% afgenomen;
automobiliteit is 3,5% toegenomen; op 80% van de
trajecten is de reistijd
acceptabel

Streefwaarden voor beschikbaarheid en punctualiteit zijn
gehaald; oordeel van
reizigers blijft achter

Joris Fiselier Infographics

Heeft effect op

Wat is er bereikt?
In het jaarverslag vermeldt de minister van IenM de volgende resultaten.
Maximumsnelheid

Het experiment met 130 km/uur is succesvol verlopen.

Wegen

De files op het hoofdwegennet zijn in 2011 met 18,5% gedaald (na een
toename van 7% in 2010 en een afname van 12% in 2009), ondanks een
toename van de automobiliteit op het hoofdwegennet met 3,5%. De files
zijn vooral teruggedrongen op specifieke locaties waar projecten zijn
gerealiseerd. Op andere locaties is de drukte licht toegenomen. Hierdoor
is het percentage trajecten waar voldaan wordt aan de streefwaarde voor
een acceptabele reistijd afgenomen van 83% in 2010 naar 80% in 2011.

Spoor

De streefwaarden voor beschikbaarheid van het spoorwegnet (99,45%)1
en de reizigerspunctualiteit (90%) zijn in 2011 gehaald. Het oordeel van de
klanten blijft daarbij achter. De helft van de reizigers geeft de NS een cijfer
lager dan 7 voor het op tijd rijden.
Wat heeft de minister gedaan?
In het Jaarverslag 2011 noemt de minister van IenM de volgende
prestaties die zijn geleverd op het terrein van bereikbaarheid.

1
De definitieve streefwaarden zijn pas op
1 mei 2012 beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

20

Maximumsnelheid

De minister heeft in 2011 op ruim 300 kilometer autosnelweg geëxperimenteerd met een verhoging van de maximumsnelheid naar 130 km/uur.
Er is onderzoek gedaan naar de effecten op de gereden snelheid. Ook is
onderzocht wat de consequenties zijn voor luchtkwaliteit, geluidhinder en
verkeersveiligheid. Er is een voorstel gemaakt voor landelijke uitrol vanaf
medio 2012.

Wegen

In 2011 is circa 289 kilometer aan nieuwe rijstroken opgeleverd.
De voertuigverliesuren zijn vooral afgenomen op de A27 (openstelling
spitsstrook Everdingen-Lunetten), de A12 (openstelling spitsstrook
Nieuwerbrug), de A50 (Valburg-Grijsoord) en de A2
(Oudenrijn-Everdingen).
Uitvoeren van beheer en onderhoud van het hoofdwegennet (onder
verwijzing naar toelichting artikel 12 Jaarverslag 2011 Infrastructuurfonds).

Spoor

In 2011 is verdere uitvoering gegeven aan maatregelen ter verbetering
van: de samenwerking tussen vervoerders en beheerders, de publieke
sturing van ProRail en NS, de relatie decentrale overheden en regionale
spoorvervoerders en de veiligheid en de wetgeving. Deze maatregelen
vloeien voort uit de evaluatie van de spoorwetgeving in 2009. De minister
geeft aan dat de uitvoering op schema ligt.
Subsidiëren van beheer van het spoorwegnet door ProRail volgens het
beheerplan 2011 (onder verwijzing naar toelichting artikel 13 Jaarverslag
2011 Infrastructuurfonds).
Wat heeft het beleid in 2011 gekost?
• Vooraf zijn de kosten van het experimenteren met de verhoging van de
maximumsnelheid geschat op circa € 1 miljoen. Het jaarverslag bevat
hierover geen informatie.
• Het is niet goed mogelijk aan te geven wat er in 2011 is uitgegeven aan
het realiseren van betrouwbare reistijden over de weg. Het leeuwendeel van de uitgaven loopt namelijk via het Infrastructuurfonds (artikel
12) en daarin worden alle uitgaven voor het hoofdwegennet geaggregeerd. Bovendien heeft dat artikel weer relaties met verscheidene
beleidsartikelen van de begroting van IenM. In 2011 is in totaal € 2,7
miljard uitgegeven via artikel 12 van het Infrastructuurfonds.
• Het is evenmin goed mogelijk om aan te geven wat in 2011 is
uitgegeven aan het vergroten van de betrouwbaarheid en de capaciteit
van het spoorwegnet. Ook van deze uitgaven loopt het leeuwendeel
via het Infrastructuurfonds (artikel 13) en daarin worden alle uitgaven
voor het spoorwegnet geaggregeerd. En ook dat artikel heeft relaties
met verscheidene beleidsartikelen van de begroting van IenM. In 2011
is in totaal € 2,7 miljard uitgegeven via artikel 13 van het Infrastructuurfonds.
Aandachtspunten

Maximumsnelheid

•

Uit onderzoek van Rijkswaterstaat (in november 2011 aangeboden aan
de Tweede Kamer) naar het experiment met snelheidsverhoging komt
naar voren dat er per saldo sprake zal zijn van reistijdwinsten van 1%
op het gehele netwerk. Deze reistijdwinst van 1% is aanzienlijk minder
dan de maximaal 8% die de minister in februari 2011 verwachtte. Dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

21

•

Wegen

•

•

Spoor

•

•

Wegen en spoor

aspect komt niet aan de orde het jaarverslag. Een toelichting of
verklaring zou op zijn plaats zijn.
Uit onderzoek blijkt dat op veel trajecten aan de randvoorwaarden voor
het verhogen van de maximumsnelheid zal worden voldaan. Het gaat
daarbij veelal over berekeningen en (in)schattingen en minder over
daadwerkelijke uitkomsten.
De invloed van de economische groei (1,2% in 2011) op de ontwikkeling van files wordt op verschillende plaatsen opgevoerd in het
jaarverslag; de mate waarin is niet duidelijk. Zo heeft de economische
groei in 2011 «een beperkte rol gespeeld», maar ook geleid tot een
«toename van de automobiliteit van 3,5%» waardoor het percentage
trajecten waar voldaan wordt aan de streefwaarde voor een acceptabele reistijd is afgenomen.
Volgens de Mobiliteitsbalans 2011 (Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid, 2011) waren er in 2011 minder files, mede door uitbreiding van de
wegcapaciteit. Er wordt echter ook gesteld dat het verband tussen de
hoeveelheid verkeer op het hoofdwegennet en de files de laatste jaren
niet stabiel blijkt te zijn.
De informatie in het jaarverslag over de beoordeling van de prestaties
van de NS is lastig met elkaar te rijmen. Enerzijds is er een positief
oordeel vanwege de positieve ontwikkeling van de reizigerspunctualiteit anderzijds een negatief oordeel omdat de grenswaarden uit
Vervoerplan 2011 voor 6 van de 14 prestatie-indicatoren niet worden
gehaald (uitvoering Concessiewet), waarvoor voorlopige boetes zijn
opgelegd.
Over de indicatoren voor de betrouwbaarheid en capaciteit van het
spoornetwerk is discussie mogelijk. De minister constateert in het
jaarverslag «dat de goede prestaties niet tot een hoger klantoordeel
leiden, etc.» Dat zou een reden kunnen zijn om de set van indicatoren
voor de prestaties van ProRail en NS nog eens kritisch te bezien.

Doordat de uitgaven voor wegen en spoor via het Infrastructuurfonds
lopen, krijgt de Tweede Kamer vooral informatie over de voorgenomen
besteding van budgetten en geen verantwoording hierover achteraf. Wij
hebben dit probleem ook al gesignaleerd in ons onderzoek uit 2011 naar
de besteding van spoorbudgetten door ProRail (AR, 2011d).

Onderzoek Algemene Rekenkamer
Gepubliceerd in 2011

– Besteding van spoorbudgetten door ProRail (AR, 2011d)

Gepland in 2012/2013

– Follow-up Besteding van spoorbudgetten door ProRail
(Verantwoordingsonderzoek 2011)
– Beheer en onderhoud rijkswegen
– Terugblik Milieueffecten wegverkeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

22

2.4.3 Natuur
Beleidsprioriteiten 2011
Het beleid van de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (EL&I) op het gebied van natuur is gericht op het behoud en de
verbetering van de biodiversiteit in Nederland, zodat de natuur kan
bijdragen aan een leefbare samenleving. Het regeerakkoord noemt op het
gebied van natuur de volgende prioriteiten:
• herziening van natuurbeleid met decentralisatie van taken naar
provincies, herijking Ecologische Hoofdstructuur (EHS), schrappen van
«robuuste verbindingen» en bezuiniging op Investeringsbudget
Landelijk Gebied (ILG) (waaruit EHS werd betaald) van € 600 miljoen;
• opstellen van aanwijzingsbesluiten en beheerplannen voor Natura
2000 en Programmatisch Aanpak Stikstof (PAS), waarbij ruimte en
toekomstperspectieven voor ondernemers zo veel mogelijk worden
meegewogen;
• ontwikkelen van alternatief plan voor natuurcompensatie Westerschelde;
• herziening van natuurwetgeving, waarbij nationale «koppen» op
Europese regelgeving worden geschrapt.
Verder heeft de minister in 2011 gewerkt aan het afsluiten van green deals
over biodiversiteit (aangekondigd in de beleidsbrief Green Deal van
oktober 2011).
Figuur 4 laat zien hoe de beleidsprioriteiten zijn verbonden met de
begrotingsartikelen waarover de minister van EL&I in zijn jaarverslag
rapporteert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

23

Figuur 4 Beleidsprioriteiten natuur

Heeft effect op

Slaat neer in

Beleidsprioriteiten in
regeerakkoord 2010 en
beleidsbrieven 2011

Begrotingsartikelen in
jaarverslag 2011

Herziening natuurbeleid

Natura 2000 en PAS

Natuurcompensatie
Westerschelde

Natuur/
biodiversiteit

Artikel 33
Natuur

Joris Fiselier Infographics

Herziening natuurwetgeving

Green deals biodiversiteit

Wat is er bereikt?
In zijn jaarverslag geeft de minister van EL&I informatie over de effecten
van zijn natuurbeleid in de vorm van een indicator voor de biodiversiteit.
In de Begroting 2011 is toegelicht dat deze indicator een indexcijfer is voor
het verloop van het aantal bedreigde diersoorten in Nederland. Dat is het
totaal aantal soorten dat op officiële Nederlandse «rode lijsten» is
aangemerkt als verdwenen, ernstig bedreigd, bedreigd, kwetsbaar of
gevoelig. Het jaarverslag maakt niet duidelijk of een hoger indexcijfer
betekent of het aantal ernstig bedreigde diersoorten is toe- of afgenomen.
Om een conclusie te kunnen trekken over de toe- of afname van biodiversiteit zijn langjarige cijfers nodig. Het CBS verzamelt jaarlijks gegevens
over de ontwikkeling van diverse soortgroepen waarmee het mogelijk is
de ontwikkeling van de biodiversiteit te bepalen.
Herziening natuurbeleid (decentralisatie, herijking EHS, bezuiniging
ILG)

In september 2011 hebben Rijk en Interprovinciaal Overleg (IPO) het
onderhandelingsakkoord «decentralisatie natuur» gesloten. Omdat een
deel van de provincies niet bereid was met de afspraken in te stemmen, is
in 2012 verder onderhandeld. In december 2011 en februari 2012 zijn Rijk
en IPO aanvullende uitvoeringsafspraken overeengekomen. Het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, 2012) schat in dat de langetermijndoelen van de Europese biodiversiteitsstrategie 2020 en de Vogel- en
Habitatrichtlijn met deze afspraken niet worden gehaald (PBL, 2012). Het
planbureau verwacht een versobering van natuurherstel, en een afname
van de natuurkwaliteit met 6 tot 18%. Hoe het akkoord in de praktijk zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

24

uitwerken is mede afhankelijk van eventuele extra inzet van middelen van
individuele provincies.
Natura 2000 en PAS

In 2013 moet Nederland aan de EU rapporteren over de staat van
instandhouding van Natura 2000-soorten en habitattypen. Er zijn geen
recente gegevens beschikbaar.

Natuurcompensatie Westerschelde

Het effect van de compensatiemaatregelen op de natuurkwaliteit van de
Westerschelde is nog niet bekend omdat de maatregelen nog niet zijn
uitgevoerd. Het mogelijke effect is wel onderzocht door Deltares (Deltares,
2011). Op basis van dat onderzoek heeft het kabinet op 17 juni 2011
besloten tot een pakket natuurherstelmaatregelen. Het effect van het
uitstel van de maatregelen is niet onderzocht.

Herziening natuurwetgeving

Het is nog te vroeg om de effecten van de nieuwe natuurwetgeving op de
biodiversiteit te bepalen.

Green deals biodiversiteit

Het is nog te vroeg om de effecten van de green deals op de biodiversiteit
te bepalen.
Wat heeft de minister gedaan?
Hieronder staan per beleidsprioriteit de belangrijkste prestaties van de
minister van EL&I op het gebied van natuur, zoals vermeld in het
Jaarverslag 2011. Wat opvalt is dat het jaarverslag vooral informatie bevat
over de procesgang rond de beleidsprioriteiten en weinig over concrete
prestaties.

Herziening natuurbeleid (decentralisatie, herijking EHS, bezuiniging
ILG)

Het jaarverslag van het Ministerie van EL&I bevat geen informatie over de
voortgang van de EHS in 2011. Hiervoor verwijst de minister naar de nog
niet verschenen Voortgangsrapportage groot project EHS. Het is echter
onduidelijk op basis van welke gegevens de minister deze rapportage kan
opstellen, omdat de minister geen afspraken met de provincies heeft
gemaakt over door hen aan te leveren gegevens.
Er is wel informatie beschikbaar over de prestaties die de provincies met
het ILG-geld hebben geleverd in de periode 2007–2010 (zie figuur 5).
Daarnaast ontving de Tweede Kamer de voortgangsrapportage ILG 2010
en de voortgangsrapportage groot project EHS 2010 (EL&I, 2011a). Een
kaart met de stand van zaken van de EHS per 1 januari 2011 is
opgenomen in het rapport Natuurmeting op kaart dat is opgesteld in
opdracht van het IPO (beschikbaar op www.dienstlandelijkgebied.nl).

Natura 2000 en PAS

Het Jaarverslag 2011 bevat geen informatie over de voortgang van
maatregelen ten behoeve van natuurkwaliteit en gebiedsontwikkeling in
het Natura 2000-netwerk. Over de procesgang rond Natura 2000-gebieden
zijn wel prestatiegegevens beschikbaar. In 2011 zijn 24 gebieden definitief
aangewezen. Er zijn geen beheerplannen definitief vastgesteld. Eind 2011
waren 58 van de 166 gebieden aangewezen en twee van de 166 beheerplannen vastgesteld (Nederland had alle aanwijzingsbesluiten voor eind
2010 vast moeten stellen). Bij 133 van de 166 Natura 2000-gebieden is de
stikstofdepositie te hoog om alle natuurdoelen in die gebieden te
bereiken. De staatssecretaris van EL&I verwacht dat de PAS bij 116 van de
133 gebieden ruimte zal creëren voor toekomstige economische ontwikkelingen. Een kaart met de Natura 2000-gebieden is beschikbaar op
www.compendiumvoordeleefomgeving.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

25

Natuurcompensatie Westerschelde

In het Scheldeverdrag (2005) is een integraal plan overeengekomen
waarbij Nederland de vaargeul van de Westerschelde zou verruimen en
minimaal 600 hectare estuariene natuur in de Westerschelde zou
realiseren. Daarvan zou 295 hectare worden gerealiseerd door het onder
water zetten van de Hedwigepolder. Het jaarverslag van het Ministerie van
EL&I vermeldt dat de staatssecretaris in juni 2011 een alternatief natuurcompensatieplan aan de Tweede Kamer heeft aangeboden, waarbij wordt
afgezien van deze ontpoldering. Niet vermeld is dat de staatssecretaris het
onderbouwende rapport van Deltares heeft laten reviewen door internationale experts naar aanleiding van kritiek van de Europese Commissie.
Eind 2011 had overleg met de Europese Commissie en Vlaanderen over
de compensatiemaatregelen nog niet geleid tot overeenstemming.

Herziening natuurwetgeving

De staatssecretaris heeft een wetsvoorstel voor een nieuwe Wet natuur
opgesteld. Deze wet moet de Flora- en faunawet, de Natuurbeschermingswet 1998 en de Boswet gaan vervangen. Het wetsvoorstel is in
oktober 2011 bij het publiek en maatschappelijke organisaties voorgelegd
voor inspraak.

Green deals biodiversiteit

De minister heeft in december 2011 elf green deals biodiversiteit gesloten
met private partijen.
Verder vermeldt het jaarverslag dat de in 2009 ingestelde «Taskforce
biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen» in december 2011 een advies
over investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen heeft
aangeboden aan het kabinet en VNO-NCW.
Figuur 5 laat zien dat de afgesproken prestaties voor verwerving en
beheer van EHS-gronden grotendeels zijn gerealiseerd, maar dat er
weinig vorderingen zijn gemaakt met het inrichten van EHS-gronden. 46%
van de verworven gronden betreft ruilgronden buiten de toen geldende
EHS. Verder is te zien dat de kosten per hectare verwerving en inrichting
hoger waren dan afgesproken en de kosten voor beheer juist lager.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

26

Figuur 5 Prestaties en uitgaven ILG ten opzichte van de gemaakte afspraken 2007–2010

140%
120%
Afspraken

100%
80%

Prestaties
Uitgaven

60%
40%
20%
0%
Verwerving
Afspraken 2007–2010
Taakstelling in hectares
Beschikbaar budget (in € mln.)

Inrichting

Beheer

20.734
600

328.721*
236*

65.781
468

* gemiddeld per jaar

Bron: vierde rapportage Comité van Toezicht ILG

Wat heeft het beleid in 2011 gekost?
De uitgaven aan natuur in 2011 bedroegen € 648 miljoen, waarvan € 358
miljoen als voorschot op het ILG.
Figuur 6 Uitgaven en ontvangsten artikel 33 Natuur

700

Uitgaven x € 1 mln.

600
500
Totaal uitgaven
Programma-uitgaven

400

Voorschot ILG
Apparaatsuitgaven
(inclusief baten-lastendiensten)
Ontvangsten

300
200
100
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Bronnen: Jaarverslag LNV 2009; Jaarverslag EL&I 2011. In de begroting 2012 geeft de minister geen inzicht in het budget voor natuur in 2012 en
volgende jaren.

De gerealiseerde uitgaven en ontvangsten 2011 wijken op enkele punten
af van de (incidentele suppletoire) Begroting 2011. In het jaarverslag zijn
deze afwijkingen toegelicht. Wij vragen aandacht voor twee belangrijke
afwijkingen (zie overzicht hierna).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

27

Uitvoeringskosten (apparaatsuitgaven en batenlastendiensten)
Beheer

Begroot 2011

Gerealiseerd
2011

Afwijking

€ 78 miljoen

€ 116 miljoen

49%

€ 234 miljoen

€ 352 miljoen

35%

De minister van EL&I heeft de gerealiseerde uitvoeringskosten toegelicht
in de tweede suppletoire begroting. Hierin geeft hij aan dat de hogere
kosten voor een groot deel (€ 24,2 miljoen) verband houden met de
hogere uitvoeringskosten van de Subsidieregeling voor natuurbeheer.1
Wij nemen al sinds 2008 jaarlijks flinke overschrijdingen waar in de
uitvoeringskosten. Wij vragen aandacht voor de verhouding tussen
programma-uitgaven en uitvoeringskosten, omdat de herziening van de
subsidieregelingen juist moest leiden tot een eenvoudiger stelsel, met
minder administratieve lasten (www.natuurbeheer.nu).
Over de beheerkosten schrijft de minister in het jaarverslag ter toelichting
dat in het onderhandelingsakkoord natuur een ander tempo van financiering is afgesproken, gelet op de door de provincies aangegane
verplichting. Het is ons niet duidelijk waarom hiervoor is gekozen; er zijn
geen aanwijzingen dat het aantal te beheren hectares in 2011 drastisch is
toegenomen.

1
Daarnaast is de bijdrage aan de Dienst
Landelijk Gebied met € 9 miljoen verhoogd
«in verband met het in overeenstemming
brengen van de bijdrage met het opdrachtenpakket afgezet tegen het uurtarief, uitvoeringskosten voor de implementatie van Natura
2000-beheersplannen en de uitvoeringskosten
van Programmatische Aanpak Stikstof.»

Aandachtspunten
Ondanks de decentralisatie van het natuurbeleid verwachten wij dat de
volgende zaken relevant zullen blijven voor de Tweede Kamer.
• Internationale verplichtingen
In het onderhandelingsakkoord natuur is afgesproken dat het Rijk
verantwoordelijk is voor (en door de EU aanspreekbaar is op) het
voldoen aan de internationale verplichtingen op het gebied van
natuurbeheer. Het Rijk beschikt echter over weinig mogelijkheden om
bij te sturen. In de periode 2007–2010 hebben de provincies nagenoeg
niets van de opgave voor kwaliteitsverbetering van de natuur
gerealiseerd (EL&I, 2011b) terwijl het Rijk er wel geld voor beschikbaar
had gesteld. Er zijn nog geen afspraken gemaakt over de financiering
van antiverdrogingsmaatregelen, terwijl deze nodig zijn om te kunnen
voldoen aan verplichtingen vanuit Natura 2000 en de Kaderrichtlijn
Water. De minister van EL&I is hierover nog in overleg met de minister
van IenM en de provincies. Verder loopt het Rijk grote financiële en
juridische risico’s als het niet lukt overeenstemming te bereiken met de
Europese Commissie en Vlaanderen over de natuurcompensatiemaatregelen voor de verdieping van de Westerschelde waartoe Nederland
verplicht is.
• Informatiepositie minister en Tweede Kamer
Door de veranderende taakverdeling tussen Rijk en provincies
verandert ook de informatiepositie en -behoefte van minister en
Tweede Kamer. Hierover moet de minister nieuwe afspraken maken
met Tweede Kamer en provincies. De voorschotten die in 2011 aan de
provincies zijn verleend, worden overeenkomstig het onderhandelingsakkoord natuur beschouwd als voorschot op een decentralisatieuitkering. Afgesproken is dat Rijk en provincies geen aparte verticale
toezichtsrelaties zullen inrichten. Over besteding en prestaties zal de
minister daarom alleen worden geïnformeerd via de verantwoording

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

28

•

van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten. Over monitoring zijn
nog geen afspraken gemaakt. In het decentralisatieakkoord is
afgesproken dat provincies en Rijk een eenvoudige monitorsystematiek zullen ontwikkelen die niet verder gaat dan de Europese rapportageverplichting. Mede gezien de Europese verplichtingen is het van
belang dat de minister ervoor zorgt dat hij betrouwbare en onderling
vergelijkbare informatie ontvangt van de provincies. Daarvoor is nodig
dat vooraf afspraken worden gemaakt over te gebruiken definities.
Informatie is ook nodig over taken waar het Rijk zelf verantwoordelijk
voor blijft: agrarisch natuurbeheer buiten de EHS, de inzet van 14 000
hectare rijksgronden bij de uitwerking van het «grond voor grond»principe, en de taakstelling om ruilgronden te verkopen voor € 115
miljoen.
Realisatie EHS
In de «grond voor grond»- financiering waaruit de resterende
ontwikkelopgave van nieuwe natuur in de herijkte EHS moet worden
betaald, is ingecalculeerd dat grond in bezit van de terreinbeherende
organisaties (TBO’s) zal worden ingezet. Het gaat om 13 000 hectare
nog niet als natuur ingerichte grond buiten de herijkte EHS en 6 000 à
9 000 hectare natuurgrond van de TBO’s die niet belangrijk is voor de
internationale verplichtingen. De vraag is of TBO’s daaraan zullen
meewerken. Hierover zijn met hen geen afspraken gemaakt. Dat maakt
realisatie onzeker.

Onderzoek Algemene Rekenkamer
Gepubliceerd in 2011

– Webdossier ruimtelijke inrichting

Gepland in 2012

– Kwaliteit van oppervlaktewater in Natura 2000-gebieden;
EU-beleid: naleving en effecten (2012)
– Terugblik duurzaamheid intensieve veehouderij (waarin
onder meer aandacht voor stikstofproblematiek) (2012)
– Update webdossier ruimtelijke inrichting (2012)
– Onderzoek duurzame ruimtelijke inrichting (2013)
– Terugblik bescherming natuurgebieden (2013)

2.4.4 Duurzaamheid
Beleidsprioriteiten 2011
Het regeerakkoord noemt op het gebied van klimaat, lucht en geluid de
volgende prioriteiten:
• 20% CO2-reductie en 14% duurzame energie in 2020, conform
Europese doelen voor duurzame energievoorziening;
• fiscale stimulering van de aanschaf en het leasen van milieuvriendelijke auto’s;
• een gelijk speelveld in Europa voor normen ten aanzien van klimaat,
lucht en geluid om het woon- en leefmilieu minder te belasten;
• verbetering van de luchtkwaliteit door verdere uitvoering van het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL).
Figuur 7 laat zien hoe de vier prioriteiten verbonden zijn met de begrotingsartikelen waarover de ministers van IenM en EL&I in hun jaarverslagen rapporteren. Doordat de beleidsprioriteiten van het kabinet veelal
beoogde effecten hebben op meer dan één aspect van duurzaamheid
(namelijk op klimaat, luchtkwaliteit en/of geluid), is de verantwoording
over deze prioriteiten in verscheidene artikelen aan de orde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

29

Figuur 7 Beleidsprioriteiten duurzaamheid

Slaat neer in

Begrotingsartikelen in
jaarverslag 2011

Beleidsprioriteiten in
regeerakkoord 2010

Duurzame
energievoorziening

Klimaat

EL&I – Artikel 4
Doelmatige en duurzame
energiehuishouding

IenM – Artikel 36
Schoner, zuiniger en stiller
verkeer en vervoer

Milieuvriendelijke auto’s

Lucht
Gelijk speelveld voor
klimaat, lucht en geluid

IenM- Artikel 53
Klimaat en luchtkwaliteit

IenM – Artikel 57
Versterken internationale
beleid

Verbeteren luchtkwaliteit
Geluid

IenM - Artikel 60
Leefomgevingskwaliteit

Joris Fiselier Infographics

Heeft effect op

Overigens zullen in de nieuwe begrotingsindeling voor IenM van 2013
naar verwachting de drie aspecten van duurzaamheid in één begrotingsartikel worden ondergebracht.
Wat is er bereikt?
In haar jaarverslag gaat de minister van IenM vooral in op wat er is bereikt
op het terrein van de klimaatdoelstellingen voor broeikasgassen en
stikstofoxiden. Op de overige duurzaamheidsdoelstellingen gaat de
minister niet in. Meer informatie over wat er is (c.q. kan worden) bereikt is
echter wel beschikbaar. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft in
een aantal onderzoeken gekeken naar de voortgang en de haalbaarheid
van de diverse beleidsdoelen (zie overzichten hierna).
Klimaat/energie

•

•
•

Het aandeel hernieuwbare energie zal in 2020 maximaal 12% bedragen. Het in het regeerakkoord genoemde verhoogde budget voor
hernieuwbare energie is mogelijk niet toereikend om aan de Europese
verplichting voor hernieuwbare energie van 14% te voldoen.
De reductie van broeikasgassen die niet onder het Europese emissiehandelssysteem vallen ligt op koers.
De uitstoot van broeikasgas in Nederland zal waarschijnlijk hoger
uitvallen dan is afgesproken in het Kyotoprotocol. De verwachting is
dat er voldoende buitenlandse emissierechten worden aangekocht
door de rijksoverheid en bedrijven die onder de Europese CO2-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

30

emissiehandel vallen om de overschrijding te compenseren en
daarmee te kunnen voldoen aan het Kyotoprotocol.
Lucht

•
•

•

Geluid

•

•

De doelstellingen voor emissies naar lucht en de luchtkwaliteit liggen
op koers.
De verhoging van de maximumsnelheid kan leiden tot spanning met
de Europese luchtkwaliteitseisen, met name rond de steden. De extra
CO2- en NOx-emissies door deze snelheidsverhoging zijn wel beperkt.
De uitstoot van stikstofoxiden ligt vanaf 2012 mogelijk (net) onder het
Europese emissieplafond, maar de onzekerheid over de geraamde
uitstoot is groot. De kans om dit doel te bereiken wordt voor 2012
geschat op 50%.
Van de voorgestelde nieuwe regelgeving voor geluid zijn tot 2020
vergelijkbare effecten te verwachten als van de huidige regelgeving.
De kosten van de nieuwe regelgeving vallen lager uit.
Het aantal mensen dat last heeft van geluidhinder kan toenemen door
de verhoging van de maximumsnelheid naar 130 km/uur.

Wat heeft de minister gedaan?
In het Jaarverslag 2011 noemt de minister van IenM de volgende
prestaties die zijn geleverd op het terrein van klimaat, lucht en geluid.
Klimaat/energie

•
•
•
•
•

•

Lucht en geluid

•
•
•

De duurzaamheidsagenda is gepresenteerd.
Door middel van het Clean Development Mechanism is eind 2011 in
totaal voor circa 24,1 megaton aan emissiereductie gerealiseerd.
De Klimaatbrief 2050 is gepresenteerd.
De Lokale Klimaatagenda 2011–2014 is opgesteld.
De minister van IenM heeft zich in mondiaal verband ingezet voor
(kosten)effectief klimaatbeleid en voor een gelijk speelveld. Nederland
nam deel aan de klimaattop in Durban.
De minister van EL&I heeft in 2011 88 Green Deals gesloten met de
samenleving. Deze beperken zich niet alleen tot energie, maar
omvatten ook duurzaamheid in den brede.
In 2011 heeft de nadruk gelegen op het optimaliseren van de
uitvoering.
De tweede monitoringrapportage NSL is uitgebracht.
Door het instellen van geluidsplafonds is een eerste stap gezet naar
vereenvoudiging van de regelgeving voor geluid en betere bescherming van de burger beter tegen toenemende geluidsbelasting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

31

Wat heeft het beleid in 2011 gekost?
Figuur 8 geeft een overzicht van de begrote en gerealiseerde uitgaven
voor de duurzaamheidsthema’s zoals vermeld in de jaarverslagen 2011
van IenM en van EL&I.1
Figuur 8 Begrote en gerealiseerde uitgaven duurzaamheidsthema’s in jaarverslagen 2011 IenM en EL&I in € miljoen

€ 1.400
€ 1.200
€ 1.000
€ 800
€ 600
€ 400
€ 200
€0
Klimaat

Lucht

IenM Begroting 2011
EL&I Begroting 2011

Geluid
IenM Realisatie 2011
EL&I Realisatie 2011

Aandachtspunten
• Op het gebied van het klimaat zullen naar verwachting niet alle
gestelde doelen worden bereikt. Dit geldt vooral voor het beoogde
aandeel hernieuwbare energie. Het SDE+-budget dat hiervoor is
uitgetrokken zal mogelijk niet toereikend zijn om te voldoen aan de
Europese verplichting van 14% hernieuwbare energie in 2020. De
ministers van IenM en EL&I gaan hier in hun jaarverslagen beperkt op
in.
• De minister van IenM vermeldt in haar jaarverslag niet waaraan het
geld voor de duurzaamheidsthema’s specifiek is uitgegeven. Het is niet
duidelijk of dit voornamelijk naar bijvoorbeeld subsidies, onderzoeken,
conferenties of lobbywerkzaamheden is gegaan.
• In het jaarverslag staan bij de beleidsartikelen 36 en 53 tabellen met
gegevens over emissies die niet met elkaar stroken. Omdat de
gegevens afkomstig zijn van verschillende afdelingen binnen het
departement, lijkt het erop dat er bij de informatieverzameling geen
afstemming heeft plaatsgevonden. Een aandachtspunt is daarom
betere samenwerking.

Onderzoek Algemene Rekenkamer
1

Overzicht van begrote en gerealiseerde
uitgaven in miljoenen, zoals vermeld in de
jaarverslagen 2011 van IenM en EL&I. De
operationele doelstellingen (OD’s) zijn hier
ingedeeld per doel, anders dan de indeling per
vervoersmodaliteit in de begroting van IenM.
Lucht: OD’s 36.01.04 en 53.14; Geluid: OD’s
36.01.05, 36.02.02, 36.03.01/02/03/04/05/07/08
en 60.02; Klimaat: OD’s 36.01.03, 53.08, 57.48,
57.50, en 60.03.

Gepubliceerd in 2011

– Energiebesparing: ambities en resultaten (AR, 2011e)

Gepland in 2012/2013

– Joint audit klimaatadaptatie
– Milieubelastende subsidies en belastingvoordelen
– Terugblik milieueffecten wegverkeer
– Verhandelbare rechten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

32

2.4.5 Zorg
Begroting 2011
Hoewel de minister van VWS verantwoordelijk is voor de betaalbaarheid
van de zorg, staan in de VWS-begroting voor 2011 geen specifieke
doelstellingen voor beheersing van de zorguitgaven. Wel staat in de
begroting dat er meer aandacht moet komen voor de (collectieve)
betaalbaarheid, door zo snel mogelijke introductie van een serieus
geprikkelde en geïnstrumenteerde countervailing power aan de vraagzijde. Wat dit precies inhoudt en wanneer het wordt ingevoerd, wordt niet
vermeld. Het beleid ter beheersing van de zorguitgaven heeft als
algemene doelstelling om de totaliteit van de zorguitgaven binnen de
norm te houden, dat wil zeggen binnen het Budgettair Kader Zorg (BKZ).
In de begroting 2011 is het BKZ begroot op € 59 431 miljoen.1
Wanneer het BKZ wordt overschreden (of wanneer dit dreigt te gebeuren),
moet de minister tijdig de juiste compenserende maatregelen nemen om
een beheerste ontwikkeling van de zorguitgaven te waarborgen.2 Hiertoe
dient de minister te beschikken over tijdige, actuele, complete en
overzichtelijke informatie over de zorguitgaven. Deze informatie moet de
minister vervolgens opnemen in haar jaarverslag, opdat de Tweede
Kamer kan toetsen of de minister haar verantwoordelijkheid voor de
betaalbaarheid van de zorg waarmaakt.
Uitgavenbeheersing in de zorg
De Algemene Rekenkamer heeft op 3 november 2011 het rapport
Uitgavenbeheersing in de zorg uitgebracht (AR, 2011a). De belangrijkste conclusies uit dit onderzoek zijn:
1. Er is onvoldoende evenwicht tussen inkomsten en uitgaven. De
zorguitgaven worden structureel overschreden. Deze overschrijdingen worden niet volledig in de eigen sector gecompenseerd.
De AWBZ bevat een oplopend tekort dat gedekt wordt met
leningen uit de schatkist.
2. De effectiviteit van de mogelijkheden om uitgaven te beheersen
is gebrekkig. Instrumenten om de zorguitgaven te beheersen
zijn onvoldoende effectief en soms niet in overeenstemming
met de sturingsfilosofie. De minister van VWS werkt met twee
ramingen tegelijk, waardoor het proces van aansluiting tussen
raming en daadwerkelijke uitgaven niet transparant is.
3. De effectiviteit van compenserende maatregelen is onbekend.
Ingrijpen op basis van concrete tegenvallers vindt in de praktijk
vertraagd plaats met weinig zicht op de achterliggende
oorzaken. Er is weinig zicht op de effectiviteit van de compenserende maatregelen.
4. De informatievoorziening is regelmatig niet actueel en onduidelijk, waardoor tijdig bijsturen moeilijk is. Definitieve cijfers over
de zorguitgaven worden niet gepubliceerd. De informatievoorziening aan de Tweede Kamer schiet tekort wat actualiteit,
tijdigheid, eenduidigheid en transparantie betreft.
1
In de suppletoire begrotingen uiteindelijk
opgehoogd tot € 59 780 miljoen.
2
Financiën (2010). Startnota. Brief aan de
Tweede Kamer van de minister van Financiën.
Kenmerk BZ/2010/797. Den Haag: Directie
Begrotingszaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

33

Jaarverslag 2011
Prestaties: realisatie Budgettair Kader Zorg
Het Jaarverslag 2011 gaat niet in op de in de begroting aangekondigde
«introductie van serieus geprikkelde en geïnstrumenteerde countervailing
power aan de vraagzijde».
Uit het Financieel Beeld Zorg (FBZ), een bijlage bij het Jaarverslag 2011,
blijkt dat het niet is gelukt om de zorguitgaven binnen het BKZ-kader te
houden. Het BKZ is in 2011 (wederom) fors overschreden: de (netto)
realisatie bedroeg € 61 815 miljoen. Dit betekent een overschrijding van
€ 2 035 miljoen. Een groot deel van de overschrijding (€ 795 miljoen)
werd pas na de Najaarsnota 2011 bekend. Op dat moment kon de minister
vrijwel geen maatregelen meer treffen anders dan het opleggen van
kortingen in komende begrotingsjaren waarmee de (eerdere)
overschrijding wordt gecompenseerd. Dit onderstreept het belang van
tijdige en actuele informatie over mogelijke mee- en tegenvallers.
Realisatiecijfers blijken soms jaren later nog de werkelijke zorguitgaven te
kunnen beïnvloeden. Ook de overschrijding in 2011, zoals gemeld in het
FBZ, is nog niet stabiel.
Voor het begrotings- en verantwoordingsproces is dit een onwenselijke
situatie. Immers, de beschikbaarheid van tijdige, actuele informatie is
cruciaal voor de minister om de zorguitgaven te kunnen beheersen en zo
nodig bij te kunnen sturen.
Uit de toelichting bij het FBZ blijkt dat het grootste deel van de
overschrijding uit 2011, namelijk € 1 562 miljoen, voortvloeit uit de
«actualisering» van de zorguitgaven. Het andere deel van de
overschrijding is het gevolg van onder meer loon- en prijsbijstellingen en
besparingsverliezen (dit zijn verliezen die ontstaan wanneer maatregelen
die bedoeld zijn ter compensatie van eerdere overschrijdingen, minder
opbrengen dan begroot).
We vinden dat de toelichting bij het FBZ aan kwaliteit zou winnen wanneer
daarin ook zou worden ingegaan op de achterliggende oorzaken van
tegenvallers.
Oorzaken van tegenvallers: toelichting vereist
De VWS-begroting voor 2011 ging uit van een korting voor ziekenhuizen van € 549 miljoen (gelijk aan de overschrijding van 2010). In
oktober 2010 bleek dat dit bedrag met € 235 miljoen zou moeten
worden verlaagd. Wij vinden de toelichting inzichtelijker als de
minister in de toelichting bij het FBZ ook zou ingaan op de oorzaken
hiervan: waarom kon er minder worden gekort?

1
De strekking van de motie luidt dat het
jaarverslag van VWS meer inzicht moet
bieden in de koppeling van ramingen, vraag,
aanbod en beleid en dat een analyse gemaakt
moet worden van kosten, baten, overschrijdingen, meevallers, tegenvallers, besparingsverliezen, volume- en prijsontwikkelingen.

Prestaties: realisatie informatie over zorguitgaven
Zowel de Tweede Kamer als de Algemene Rekenkamer hebben in 2011
aandacht gevraagd voor de actualiteit, volledigheid en overzichtelijkheid
van (de informatie over) zorguitgaven:
• motie-Van der Veen van 9 juni 2011 (Tweede Kamer, 2011c);1
• rapport Uitgavenbeheersing in de zorg van 3 november 2011. (AR,
2011a)
De minister heeft in juni 2011 aangegeven dat ook (ook) zij van mening is
dat de informatie over zorguitgaven moet worden verbeterd en versneld
(VWS. 2011a). Hiertoe heeft de minister een gezamenlijke Taskforce van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

34

VWS en Financiën ingesteld die haar hierover zal adviseren. De minister
heeft toegezegd de motie-Van der Veen voortvarend te zullen oppakken.
Bij het Kamerdebat over de VWS-begroting voor 2012 heeft de minister
laten weten dat zij hoge prioriteit geeft aan verbetering van de informatievoorziening. «Transparantie is de beste garantie voor het realiseren van
doelmatigheid». Zij kwalificeerde de huidige informatievoorziening als
«waardeloos en onvoldoende». Zij zegde toe om – met de invoering van
«Verantwoord begroten» – nog een aantal wijzigingen door te voeren
(VWS, 2012b).
Aandachtspunten
Op basis van de informatie in het jaarverslag 2011 stellen we vast dat de
minister van mening is dat de motie-Van der Veen (gericht op verbetering
van de informatievoorziening) is uitgevoerd. Wij vinden dat sprake is van
vooruitgang, maar zien ook nog mogelijkheden voor verdere verbetering
van de informatie over zorguitgaven. In het jaarverslag staan meer
toelichtende beschrijvingen en cijfers maar er kan winst worden geboekt
door meer inzicht te bieden in de achterliggende oorzaken van met name
mee- en tegenvallers. Daarnaast leiden meer cijfers en toelichtingen niet
automatisch tot meer transparantie.
Een stap vooruit is de opname van een tabel waarin de aansluiting en de
verschillen tussen de cijfers van VWS en het College voor zorgverzekeringen (CVZ) over het zorgverzekeringsfonds worden weergegeven en
verklaard.
Een belangrijke voorwaarde voor meer inzicht in en transparantie over de
zorguitgaven is de tijdige beschikbaarheid van juiste en actuele informatie. Op dit punt is naar onze mening nog winst te behalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

35

Onderstaande tabel bevat een overzicht van de toezeggingen die de
minister van VWS deed naar aanleiding van de motie-Van der Veen en
naar aanleiding van ons rapport Uitgavenbeheersing in de zorg.
Toezegging minister van VWS1

Wijzigingen in FBZ

Tweede Kamer verzoekt minister om een
meer inzichtelijk jaarverslag waarmee
beter inzicht komt in de koppeling van
ramingen, vraag, aanbod en beleid.

Beschrijving van de belangrijkste
ontwikkelingen op het gebied van vraag,
aanbod en beleid in de omvangrijkste
zorgsectoren.

Het FBZ bevat net als vorig jaar een
koppeling van maatregelen met de
sectoren en een toelichting. De informatie
zou nog inzicht kunnen bieden in vraag en
aanbod, anders dan alleen door een korte
toelichting op de volumeontwikkeling.

Tweede Kamer verzoekt minister om een
analyse van kosten en baten.

Rapportage over netto- en bruto
BKZ-uitgaven, de ontvangsten en eigen
betalingen.

Het FBZ bevat een rapportage zoals
toegezegd. De informatiewaarde van de
rapportage zou nog kunnen worden
verbeterd door een analyse van de kosten
en baten op te nemen.

Tweede Kamer verzoekt minister om een
analyse van overschrijdingen, meevallers,
tegenvallers en besparingsverliezen.

Toezegging om meer toelichtingen op te
nemen bij de uitgavenmutaties.

De toelichtingen zijn verbeterd. De
kwaliteit zou kunnen worden vergroot als
hierin ook wordt ingegaan op achterliggende oorzaken van de mutaties.

Tweede Kamer verzoekt minister om een
analyse van volume- en prijsontwikkelingen.

–

Het jaarverslag bevat cijfers over en
beschrijvingen van volume-, nominale en
technische ontwikkelingen. Ook hiervan
vinden we dat analyses van achterliggende
oorzaken de informatiewaarde zou
vergroten.

Aanbevelingen
Tweede Kamer: Motie-Van der Veen

Algemene Rekenkamer: Uitgavenbeheersing in de zorg
Zorg voor tijdige, actuele, complete en
overzichtelijke informatie over zorguitgaven zodat tijdig kan worden bijgestuurd
en zodat de informatiepositie van de
Tweede Kamer wordt verbeterd.

Er is een taskforce opgericht die zich onder
meer wijdt aan verbetering van de
informatie over zorguitgaven, bijvoorbeeld
door de DBC-schade niet toe te rekenen
aan het jaar van openen, maar aan het jaar
van sluiten (van de DBC).2

De resultaten van de taskforce worden
verwacht voor de zomer. Hierdoor zijn
mogelijke verbeteringen die hieruit
voortvloeien (nog) niet zichtbaar in het FBZ
2011.

Leg verantwoording af over de definitieve
realisatiecijfers van de zorguitgaven die
onder het BKZ vallen.

Opbouw van een historische reeks.

Er zijn historische reeksen opgenomen
maar definitieve realisatiecijfers zijn er nog
niet.

1

Zoals verwoord in een brief van de minister van VWS d.d. 28 november 2011 over de uitvoering van de motie-Van der Veen (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2011–2012, 33 000 XVI, nr. 88).
VWS (2011c). Invoering Diagnose Behandel Combinaties (DBC’s); Notitie over de verbeteringen van de financiële informatievoorziening cure en
care. Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000, nr. 88. Den Haag: Sdu.

2

2.5 Aandachtspunten beleidsinformatie
Krijgen we waar voor ons belastinggeld? Uiteindelijk draait het bij
beleidsinformatie om die vraag. Een vraag die er gezien de financiële
uitdagingen waar de Nederlandse overheid momenteel voor staat alleen
maar relevanter op is geworden. Deze vraag is niet alleen van belang voor
een verantwoorde verantwoording, maar ook voor verantwoorde
bezuinigingen. Kan de overheid voor minder geld dezelfde publieke
waarde creëren? Kan het doelmatiger?
De jaarverslagen bieden nog weinig inzicht in de realisatie van beleidsambities en de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gevoerde
beleid. Dit zorgt ervoor dat de Staten-Generaal met de jaarverslagen
minder relevante informatie van het kabinet ontvangen over de met het
belastinggeld gerealiseerde prestaties en effecten dan mogelijk is. Met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

36

onze analyse op vijf beleidsthema’s hebben we laten zien dat meer inzicht
mogelijk is.
Op basis van ons onderzoek naar 28 beleidsartikelen en vijf beleidsthema’s concluderen wij dat beleidsinformatie aan relevantie zou kunnen
winnen als ministers:
• beter zicht houden op de effecten van beleid;
• doelstellingen concreter maken;
• de samenhang tussen kosten, prestaties en effecten inzichtelijk maken;
• de beschikbare informatie toegankelijk maken.
Zicht houden op effecten van beleid
De in de jaarverslagen gepresenteerde beleidsinformatie sluit soms niet
goed aan op de achterliggende beleidsambities. Jaarverslagen bieden zo
te weinig inzicht in de realisatie van door de ministers nagestreefde
maatschappelijke doelen. De informatie die wel wordt opgenomen heeft
veelal slechts betrekking op de beperkte directe verantwoordelijkheid van
de minister (zoals bijvoorbeeld wetgeving, het verstrekken van subsidies
of het voeren van overleg). Het gevolg is dat aanzienlijke delen van de
jaarverslagen geen informatie over gerealiseerde prestaties en/of effecten
bevatten. Hierdoor kunnen de Staten-Generaal niet nagaan of het beleid
doelmatig of doeltreffend is geweest.
Voor een deel komt dat door decentralisatie. Veel beleid wordt tegenwoordig uitgevoerd door gemeenten, provincies of rechtspersonen met
een wettelijke taak (rwt’s). Hierdoor zijn de ministers soms minder
verantwoordelijk voor de uitvoering van het beleid. Dat ontslaat de
ministers evenwel niet van de verantwoordelijkheid om de StatenGeneraal inzicht te verschaffen in de uitkomsten van het gevoerde beleid.
Anderzijds kan de decentralisatie ook zo ver gaan dat de verantwoordelijkheid voor het beleid en de uitvoering daarvan geheel overgaat op
gemeenten of provincies. De minister hoeft zich dan niet langer te
verantwoorden tegenover de Tweede Kamer (AR, 2009).1

1
Zie ook ons rapport Financiële verhoudingen tussen de bestuurslagen (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 249,
nrs. 1–2). In dat onderzoek constateerden wij
dat de gekozen financiële relatie tussen het
Rijk en decentrale overheden (uitkeringsvariant) niet altijd aansluit bij de gewenste
verantwoordelijkheidsverdeling. Door de
verschillende uitkeringsvarianten is nu vaak
niet op voorhand duidelijk wie waarvoor
verantwoordelijk is en wie waarop aangesproken kan worden.
2
Het SMART-C-criterium is hierbij nuttig:
Specifiek, Meetbaar, Afgestemd, Realistisch,
Tijdgebonden en Consistent.
3
Kabinetsplan aanpak administratie lasten
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
29 515, nr. 330).

Concreet maken van doelstellingen
In veel van de onderzochte beleidsartikelen en beleidsprioriteiten is het
onduidelijk welke concrete doelen het kabinet nastreeft. Bovendien is de
samenhang tussen beleidsartikelen en beleidsprioriteiten veelal te
ingewikkeld. Wij vinden het van groot belang voor de doelmatige en
doeltreffende besteding van begrotingsgelden dat ministers duidelijk en
realistisch zijn over de (realisatie van de) ambities van hun beleid en
hierover publieke verantwoording afleggen.2
Het kabinet zou er goed aan doen om voorafgaand aan het implementeren van beleid na te gaan wat de te verwachten kosten en baten van het
beleid zijn. Hiervoor zijn al verschillende instrumenten ontwikkeld, zoals
bijvoorbeeld het Integraal Afwegingskader3 en diverse instrumenten voor
maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA). Hierbij past ook dat het
kabinet elk beleid – voor zover zinvol en relevant – vooraf voorziet van een
duidelijke en met de Staten-Generaal afgestemde monitoring- en
evaluatieprogrammering. Op deze manier kan een minister op actieve
wijze invulling geven aan zijn systeemverantwoordelijkheid.
Samenhang tussen kosten, prestaties en effecten
Uit de jaarverslagen wordt niet altijd duidelijk welke prestaties tegen
welke kosten worden geleverd en welke effecten daarmee al dan niet
worden gerealiseerd. In sommige gevallen lijken beleidsartikelen vooral

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

37

een titel waaronder verschillende activiteiten of instrumenten van de
minister kunnen worden genoemd: de samenhang tussen deze prestaties
en de doelstellingen van de minister blijft onduidelijk.1 Voor dechargeverlening en het uitvoering geven aan het budgetrecht van de StatenGeneraal is het evenwel van belang dat de samenhang tussen kosten,
prestaties en effecten wel duidelijk wordt gemaakt. Hiervoor is het
noodzakelijk dat de (kosten)effectiviteit van het beleid (regelmatig) wordt
onderzocht.2
Zeker wanneer grote ombuigingen doorgevoerd worden is het van belang
steeds na te gaan wat de gevolgen zijn een verminderde inzet van
middelen op de te bereiken maatschappelijke prestaties en effecten.
Toegankelijk maken van beschikbare informatie
Departementen beschikken vaak al over meer informatie, dan ze
momenteel benutten voor de verantwoording voor hun beleid. Het
«open» maken van deze informatie biedt de overheid goede mogelijkheden voor betere en slimmere publieke verantwoording en kan zorgen
voor innovatieve ontwikkelingen.3 Dergelijke ontwikkelingen, waar in
andere landen (zoals het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten) al
veel ervaring mee is opgedaan, kunnen de Nederlandse overheid op
kosteneffectieve wijze helpen om efficiënter te worden.
Open Data Strategie voor Europa
In Europees verband heeft de Europese Commissie eind vorig jaar
haar «Open Data Strategie voor Europa» gepubliceerd. Kernpunt
hiervan is openheid van informatie van de publieke sector tegen
geen of marginale kosten zodanig dat hergebruik van de gegevens
mogelijk is. In de Digitale Agenda voor Europa wordt uiteengezet
welke essentiële faciliterende rol informatie- en communicatietechnologieën (ICT) zullen moeten spelen in een Europa dat zijn
doelstellingen voor 2020 wil halen.

1
We merken hierbij op dat de mogelijkheid in
de nieuwe begrotingssystematiek voor
ministers om niet langer operationele
doelstellingen op te nemen in begrotingen en
verantwoordingen het risico in zich heeft dat
er minder concrete informatie zal worden
opgenomen.
2
Zie ook ons onderzoek Overzicht effectiviteitsonderzoek Rijksoverheid. De voorziene
publicatie op 26 april 2012 loopt door de
kabinetscrisis enkele weken vertraging op.
3
Een mooi en recent initiatief betreft
www.openspending.nl / www.openspending.org. En al enige jaren geleden heeft het
dagblad Trouw via een WOB-verzoek inzicht
gekregen in de uitkomsten van de inspecties
van de Inspectie van het Onderwijs en maakt
op basis daarvan de schoolprestaties
inzichtelijk voor een breed publiek. Via de app
OneWorld wordt (per land, organisatie en
project/programma) inzichtelijk gemaakt hoe
het Nederlandse budget voor ontwikkelingssamenwerking wordt besteed.

Een meer continue en open informatievoorziening, biedt de StatenGeneraal betere mogelijkheden om zich op elk gewenst moment op de
hoogte te stellen van ontwikkelingen op de verschillende beleidsterreinen
en de besteding van belastinggelden. Het geeft burgers en bedrijven
betere mogelijkheden om inzicht te krijgen in de besteding van belastinggeld: wie ontvangt hoeveel geld en wat wordt ermee gerealiseerd?
Naar aanleiding van ons rapport Innovatiebeleid (AR, 2011f) heeft de
Tweede Kamer een motie aangenomen waarin de minister van EL&I is
verzocht om meer transparantie in uitgaven aan innovatiebeleid. In lijn
met de aanbeveling uit ons rapport, ontwerpt het Ministerie van EL&I een
website waarop is te zien waar innovatiegelden naar toe gaan. Deze
website gaat volgens EL&I voor de zomer 2012 de lucht in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

38

3 BEDRIJFSVOERING
3.1 Inleiding
Bij een goed functionerende overheid is de bedrijfsvoering op orde. Met
bedrijfsvoering bedoelen we de sturing en beheersing van de primaire en
ondersteunende processen, gericht op het realiseren van taken en doelen
van een ministerie.
De organisatie van de rijksoverheid ondergaat op dit moment forse
veranderingen. Met de overgang van het vierde kabinet-Balkenende naar
het kabinet-Rutte/Verhagen is niet alleen het aantal ministeries teruggebracht, ook zijn taken en verantwoordelijkheden tussen ministers
verschoven, zie figuur 9.
Ook als gevolg van het programma Compacte Rijksdienst van het
kabinet-Rutte/Verhagen verschuiven taken en verantwoordelijkheden,
doordat onderdelen van de rijksoverheid zijn of worden geclusterd en
centraal worden uitgevoerd.
In dit hoofdstuk gaan we eerst in algemene zin in op de kwaliteit van de
bedrijfsvoering van het Rijk (§ 3.2). Daarna zoomen we in op de bedrijfsvoering van afzonderlijke departementen (§ 3.3). Vervolgens presenteren
we de uitkomsten van een aantal rijksbrede onderzoeken die we in 2011
hebben uitgevoerd naar verschillende elementen van de bedrijfsvoering1
(§ 3.4). Ten slotte komen twee onderwerpen aan bod die we de komende
jaren zullen blijven volgen (§ 3.5). Het gaat om het uitvoeringsprogramma
Compacte Rijksdienst en de ontwikkeling van het personeel bij het Rijk,
Defensie (inclusief militair personeel), politie en de 32 grootste ZBO’s.

1
Het gaat om rijksbrede, dat wil zeggen bij
alle ministeries, uitgevoerde onderzoeken
naar (1) vertrouwensfuncties, (2) informatiebeveiliging, (3) verantwoording en toezicht over
prestaties en effecten bij instellingen die op
afstand beleid van de rijksoverheid uitvoeren
en (4) inkoopbeheer en EU-aanbesteden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

39

Figuur 9 Veranderingen bij de departementen Verschoven taken en verantwoordelijkheden na herindeling oktober 2010

Algemene Zaken

alle taken

Algemene Zaken

Defensie

alle taken

Defensie

Financiën

overige taken
regeldruk bedrijven

Financiën

Economische Zaken

alle taken

Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie

Landbouw, Natuurbeheer
en Voedselkwaliteit

alle taken

Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap

innovatie
overige taken
wereldomroep
kinderopvang

Buitenlandse Zaken

alle taken

Ontwikkelingssamenwerking

alle taken

Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

alle taken

Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu

energie
internationaal klimaatbeleid
milieu en ruimtelijke ordening
wonen

Jeugd en Gezin

kinderbudget + kinderopvang
jeugdzorg en overige taken
justitieonderdelen

Verkeer en Waterstaat

innovatie
overige taken

Infrastructuur en Milieu

Volksgezondheid, Welzijn
en Sport

alle taken

Volksgezondheid, Welzijn
en Sport

Wonen, Wijken en
Integratie

volkshuisvesting
integratie

Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap

Buitenlandse Zaken

Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

overige taken
veiligheid

Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Immigratie en Asiel

Justitie

rijkswet Nederlanderschap
vreemdelingenzaken
overige taken

Veiligheid en Justitie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

40

3.2 Ontwikkeling kwaliteit bedrijfsvoering
Aantal onvolkomenheden 2011
Wanneer een element van de bedrijfsvoering (bijvoorbeeld het inkoopproces) door een organisatieonderdeel van een ministerie onvoldoende
ordelijk en controleerbaar is uitgevoerd spreken wij van een onvolkomenheid in de bedrijfsvoering bij het betreffende onderdeel van het
ministerie.
In ons Verantwoordingsonderzoek 2011 hebben wij in totaal 61 onvolkomenheden geconstateerd. Nadat het aantal onvolkomenheden was
gedaald van 68 in 2009 naar 56 in 2010 is er nu dus sprake van een lichte
stijging.
Het aantal ernstige onvolkomenheden is gedaald van vijf naar één. De vijf
ernstige onvolkomenheden in 2010 hadden alle betrekking op het
subsidiebeheer van het Ministerie van VWS. Dit jaar is er sprake van één
ernstige onvolkomenheid bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) in de controle van de verantwoordingsinformatie
die het Rijk ontvangt van decentrale overheden over de door hen
ontvangen specifieke uitkeringen. Deze controle staat bekend onder het
toegepaste principe van single information, single audit (sisa), zie voor
meer informatie § 3.3.2.
We concluderen we dat de kwaliteit van de bedrijfsvoering van het Rijk
redelijk stabiel is gebleven.
Bezwaar: afwegingen 2011
Wanneer (ernstige) onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van een
ministerie ook na herhaalde vaststelling door de Algemene Rekenkamer
niet worden opgelost, kan de Algemene Rekenkamer bezwaar maken.1
Door ernstige onvolkomenheid in de controle (sisa) op de specifieke
uitkeringen bestaat over de rechtmatigheid van de afgerekende
voorschoten onzekerheid voor een bedrag van ongeveer € 1,4 miljard.
Vorig jaar hebben wij de minister van BZK aanbevolen actie te ondernemen. Wij concluderen dat de minister dat in 2011 slechts in beperkte
mate heeft gedaan. Dat was voor ons aanleiding om bezwaar te maken,
zie verder § 3.3.2.
3.3 Bedrijfsvoering departementen nader beschouwd
3.3.1 Rijksbreed overzicht

1
We merken op dat de huidige Comptabiliteitswet 2001 het begrip «bedrijfsvoering»,
inperkt tot financieel beheer en materieelbeheer. Dit heeft tot gevolg dat wij geen
bezwaar kunnen maken tegen problemen die
wij constateren in onderdelen van de
bedrijfsvoering die niet behoren tot het
financieel beheer en materieelbeheer. Het gaat
onder meer om de kwaliteit van de risicobeheersing door ministeries en om de
aansturing en het toezicht van ministeries op
onder meer zelfstandige bestuursorganen
(ZBO’s).

Figuur 10 geeft op een aantal onderdelen inzicht in de stand van zaken
met betrekking tot de bedrijfsvoering van alle departementen:
• het absolute aantal onvolkomenheden;
• hoeveel daarvan nieuw zijn in 2011;
• het aantal onvolkomenheden als percentage van het totale aantal
relevante en kritische beheerdomeinen;
• de gemiddelde duur van de onvolkomenheden (hoeveel jaar bestaan
de onvolkomenheden?);
• het aantal onvolkomenheden dat het ministerie in 2011 heeft opgelost.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

41

Figuur 10 Onvolkomenheden per departement

AZ
BuZa

Aantal onvolkomenheden in 2011

Absolute aantal

Waarvan nieuw
in 2011

Relatieve aantal
(als % van het
aantal relevante
en kritische
beheerdomeinen)

0

0

0,0

1

0
4

VenJ

6
4

Financiën

17

IenM

5

EL&I

6

SZW
VWS

4,4

0,3

4

5,5

0,5

4,1

1

0

3
0
1
7
4,8

4,3

0,2

4,3

0,3

6
2
0

1,1
2

1

0,8
9,0

5

10

6,0

5

4

1

0

1,0

2

Defensie

0,0

3,0

7

OCW

Aantal opgelost
in 2011

0,8
2

BZK

Gemiddelde duur
(jaar) onvolkomenheden in 2011

10,0
10,0

5,9

0
0

Joris Fiselier Infographics

Ministerie

Uit dit overzicht blijkt onder meer dat we bij de Ministeries van Defensie
en VWS veel onvolkomenheden hebben geconstateerd in verhouding tot
het totale aantal beheerdomeinen van deze ministeries. Overigens zien we
bij het Ministerie van Defensie wel een daling van het aantal onvolkomenheden ten opzichte van vorig jaar.
In positieve zin springt het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BuZa) er
uit. Twee jaar geleden constateerden wij bij dit ministerie nog acht
onvolkomenheden in de bedrijfsvoering, nu nog maar één. In korte tijd
heeft dit ministerie veel onvolkomenheden opgelost en wij hebben geen
nieuwe onvolkomenheden geconstateerd.
In de volgende paragrafen gaan wij nader in op de kwaliteit van de
bedrijfsvoering bij de Ministeries van BZK, Defensie en VWS.
3.3.2 Ministerie van BZK
De minister van BZK is mede door het programma Compacte Rijksdienst
in toenemende mate verantwoordelijk voor rijksbrede processen en
ketens (zie § 3.5.1). Wij vragen aandacht voor de rol van de minister als
systeemverantwoordelijke voor de controle op de verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen. Gemeenten en provincies ontvangen
specifieke uitkeringen voor de uitvoering van bepaalde taken. In totaal
heeft het Rijk voor 2011 € 13,3 miljard begroot voor de verstrekking van
deze specifieke uitkeringen. Gemeenten en provincies leggen aan het Rijk
verantwoording af over de besteding van alle specifieke uitkeringen in een
afzonderlijke bijlage bij hun jaarrekening. Deze systematiek wordt
aangeduid als single information. Accountants controleren deze verantwoordingsinformatie van medeoverheden als onderdeel van de controle
van de jaarrekening. Deze systematiek wordt aangeduid als single audit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

42

De departementale auditdiensten beoordelen voor het Rijk op basis van
een deelwaarneming of de accountantswerkzaamheden ten behoeve van
de medeoverheden adequaat zijn uitgevoerd. Op basis van de resultaten
van de review beoordelen de betrokken ministers of zij gebruik kunnen
maken van de resultaten van de werkzaamheden van de accountants.
Deze controle-informatie is een belangrijke bron voor de beoordeling van
de rechtmatige besteding van de specifieke uitkeringen.
Uit de review 2010 bleek dat in vier van de 24 onderzochte gevallen de
accountants hun werkzaamheden niet of niet geheel toereikend hadden
uitgevoerd. Dit bemoeilijkt de verantwoording over de rechtmatigheid van
specifieke uitkeringen door de ministers. In zijn bestuurlijke reactie heeft
de toenmalige minister van BZK de aangetroffen tekortkomingen
beoordeeld als incidenteel van aard. Wij hebben de minister van BZK er
toen op gewezen dat hij, als systeemverantwoordelijke minister van het
sisa-systeem, actie moest ondernemen naar betrokken partijen (accountants en gemeenten en provincies). Dit achtten wij noodzakelijk om te
waarborgen dat de werkzaamheden van accountants in 2011 wel op een
adequate wijze zouden worden uitgevoerd, zodat de ministers op basis
hiervan de rechtmatigheid van specifieke uitkeringen zouden kunnen
vaststellen.
De minister van BZK heeft in 2011 naar onze mening onvoldoende actie
ondernomen om de problemen met sisa op te lossen.
Uit de door de departementale auditdiensten over 2011 uitgevoerde
review – die pas laat beschikbaar kwam – bleek dat in zes van de 25
gevallen de controlewerkzaamheden niet adequaat waren uitgevoerd of
vastgelegd. Ook over 2011 kunnen de ministers dus onvoldoende
gebruikmaken van de controle-informatie van de ten behoeve van
medeoverheden controlerende accountants. Deze controle-informatie is
van belang voor een rechtmatige afrekening in 2011 van eerder verstrekte
voorschotten aan specifieke uitkeringen. Op basis hiervan concluderen
wij dat in 2011 onzekerheid bestaat over de rechtmatigheid van de
afrekeningen van voorschotten in het kader van specifieke uitkeringen
voor een bedrag van ongeveer € 1,4 miljard. Bij de ministeries van VenJ,
IenM en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft dit tot
overschrijding van de tolerantiegrens op het niveau van het jaarverslag
geleid.
In het eerste kwartaal van 2012 heeft de minister van BZK stappen
ondernomen voor het verbeteren van de uitvoering van de verantwoording over specifieke uitkeringen via het sisa-systeem. De minister
heeft de gemeenten en provincies, de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG), het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Nederlandse
Beroepsgroep van Accountants (NBA) geïnformeerd over de resultaten
van de review 2011. Verder heeft het Ministerie van BZK begin maart 2012
een symposium georganiseerd voor vertegenwoordigers van gemeenten,
provincies en accountantskantoren over sisa en de uitkomst van de review
2011.
Gelet op bovengenoemde ernstige onvolkomenheid in de werking van het
sisa-systeem hebben wij bezwaar gemaakt als bedoeld in artikel 88, lid 1
van de Comptabiliteitswet 2001. Wij hebben de minister verzocht om ons
conform lid 2 van dat artikel 88 uiterlijk 4 mei 2012 in kennis te stellen van
de verbeteracties, hetgeen tot opheffing van het bezwaar kan leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

43

De minister van BZK heeft ons op 27 april geïnformeerd over het plan van
aanpak om de opzet van het sisa-systeem te versterken en de werking te
verbeteren. Op basis van dit plan hebben wij geconcludeerd dat wij het
bezwaar bij de werking van het sisa-systeem niet handhaven. Het niet
handhaven van het bezwaar laat onverlet dat wij het niet goed functionerende sisa-systeem als een ernstige onvolkomenheid betitelen, die de
komende tijd de nodige aandacht van de minister van BZK en de andere
betrokken ministers zal vragen. Zo constateren wij dat het plan van
aanpak vooral verbeterpunten in de procedures bevat en dat de acties nog
steeds te veel reactief van aard zijn. Het accent ligt op het overleggen en
informeren van betrokken partijen. Het invullen van de systeemverantwoordelijkheid vereist echter ook dat de minister van BZK:
(a) actief de opdrachtgeversrol vervult in de richting van de auditdienst
Rijk/ de auditfunctie wat betreft de aansturing van de single review;
(b) actief sturing geeft aan departementen bij het invullen van hun rol met
betrekking tot de verantwoordingsinformatie over specifieke uitkeringen.
Wij verwachten daarom nog wel aanvullende acties om actiever te
bewaken dat partijen de genoemde acties op een adequate wijze invullen.
Verder zijn wij van mening dat veel acties niet voldoende geconcretiseerd
zijn en voorzien van oplevermomenten. Hierdoor heeft de minister van
BZK te weinig handvatten om de acties actief te monitoren en indien
nodig bij te sturen.
Verder hebben wij de minister van BZK aanbevolen de Tweede Kamer op
twee momenten te informeren over de ondernomen acties en de
resultaten hiervan. Ten eerste door de tussentijdse resultaten te
benoemen in de brief die zij rond juli/augustus 2012 aan de Tweede Kamer
aanbiedt over de evaluatie van het sisa-systeem. Ten tweede door in
november naast ons, ook de Tweede Kamer te informeren over de
ondernomen acties en resultaten hiervan voor het verbeteren van het
sisa-systeem. Wij zullen de brief van de minister van een reactie voorzien.
3.3.3 Ministerie van Defensie
De reorganisatie bij het Ministerie van Defensie om invulling te geven aan
de taakstelling van het kabinet-Rutte/Verhagen is een grote uitdaging.
Niet alleen moet de krijgsmacht inzetbaar blijven, maar ook heeft het
Ministerie van Defensie al meerdere jaren problemen in het financieel
beheer en het materieelbeheer. Het is de ambitie van de minister van
Defensie om het financieel beheer in 2012 en het materieelbeheer in 2014
op orde te hebben. De minister is daar ook hard mee aan de slag gegaan.
Het ministerie heeft het merendeel van de voor 2011 benoemde maatregelen of mijlpalen gerealiseerd. Zowel het financieel beheer als het
materieelbeheer zijn in 2011 verbeterd. Voor de verdere noodzakelijke
verbetering zijn twee aandachtspunten van groot belang:
• een centrale regiefunctie voor de verbetering van het beheer;
• capaciteit voor beheer in de lijnorganisatie en de control- en
auditfunctie.

1

Het Ministerie van Defensie werkt sinds
2005 aan een Defensiebreed financieel en
materieel-logistiek informatievoorzieningssysteem. Dit wordt gerealiseerd met het
programma Strategic Process and ERP
Enabled Reengineering (SPEER).

Centrale regiefunctie voor het verbeteren van het beheer
Er bestaat in toenemende mate spanning tussen de aanpassingen in het
programma SPEER,1 de reorganisatie en de verschillende verbetertrajecten voor het beheer. Een goede centrale regiefunctie voor de
verbeteringen in het beheer is noodzakelijk om de risico’s in de bedrijfsvoering bij Defensie te kunnen beheersen en deze drie trajecten op elkaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

44

af te stemmen. De minister heeft toegezegd dat hij de centrale regiefunctie zal beleggen bij de Hoofddirectie Bedrijfsvoering (HDBV) in
oprichting. Dit zou hij op korte termijn doen, vooruitlopend op de
reorganisatie per 1 januari 2013. De HDBV in oprichting start volgens de
minister in 2012 met het invullen van de regierol op het beheer.
Wij benadrukken dat de centrale regiefunctie over voldoende mandaat en
capaciteit moet beschikken om de regierol goed te kunnen voeren.
Capaciteit voor beheer in de lijnorganisatie, control- en auditfunctie
In 2012 worden de control- en auditfunctie binnen het Ministerie van
Defensie ingrijpend gereorganiseerd. De huidige taakstelling heeft een
personeelsreductie van 30% (319 fte) tot gevolg. Het ministerie denkt de
auditfunctie op peil te houden door de auditcapaciteit te centraliseren,
interne regelgeving te vereenvoudigen en de auditdienst meer systeemgericht te laten controleren. Wij menen dat de geplande reductie van de
capaciteit van de auditdienst pas verantwoord is als het ministerie zelf
voldoende in staat is betrouwbare informatie over de kwaliteit van het
beheer te leveren. De interne beheersing moet zodanig zijn dat de
auditdienst volledig systeemgericht kan controleren. Om zelf betrouwbare
informatie over het beheer te kunnen produceren, moeten de capaciteit
van de controlfunctie en de administratieve capaciteit van de lijnorganisatie voldoende zijn. Wij verwachten dat de minister dit toetst
voordat hij de reorganisatieplannen vaststelt.
3.3.4 Ministerie van VWS
In ons verantwoordingsonderzoek over 2010 constateerden we dat er bij
het Ministerie van VWS sprake was van ernstige onvolkomenheden in het
subsidiebeheer. We hebben op 8 april 2011 bezwaar gemaakt tegen het
subsidiebeheer van het Ministerie van VWS, de problemen in het
subsidiebeheer zijn er al sinds 1999. Nadat de minister van VWS in april
2011 een goed verbeterplan had opgesteld, hebben wij ons bezwaar
opgeheven.
In ons verantwoordingsonderzoek over 2011 zien we dat de minister van
VWS voor de negen onvolkomenheden die wij in 2010 geconstateerd
hebben, in 2011 verbeterplannen heeft opgesteld. Daarbij heeft zij
prioriteit gegeven aan de verbetering van het subsidiebeheer. Wij zijn van
mening dat deze prioritering juist is, omdat de problemen daar het grootst
zijn en gevolgen hebben voor de gesubsidieerde instellingen. Het
uitvoeren van de verbeterplannen kost tijd. In 2011 zijn de geconstateerde
onvolkomenheden, inclusief het subsidiebeheer, nog niet opgelost.
3.4 Rijksbrede onderzoeken

1
Het komende verantwoordingsonderzoek
zullen wij rijksbreed onderzoek doen naar
subsidies. Het «uniform subsidiekader» zal
onderdeel uitmaken van dit onderzoek.

We hebben in 2011 de volgende vier onderwerpen onderzocht bij
alle ministeries:
• de mate waarin medewerkers die werkzaam zijn in functies waarvoor
een verhoogd risico geldt, conform wet- en regelgeving zijn gescreend;
• de kwaliteit van het informatiebeveiligingsbeleid en de naleving van de
eisen voor de beveiliging van informatiesystemen;
• het toezicht op instellingen die op afstand beleid van de rijksoverheid
uitvoeren;
• de naleving van Europese aanbestedingsregels bij inkopen van
goederen en diensten.1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

45

3.4.1 Vertrouwensfuncties
Mensen die een vertrouwensfunctie bekleden dragen een bijzondere
verantwoordelijkheid. Ze hebben toegang tot gevoelige informatie of
staatsgeheimen of doen werk dat van vitaal belang is voor de instandhouding van het maatschappelijk leven of werk dat hoge eisen stelt aan
hun integriteit. Om er zeker van te zijn dat deze mensen betrouwbaar zijn,
moeten ze «gescreend» worden door de Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD) of bij het Ministerie van Defensie, door de
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD).
Ministeries dienen volgens de Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo) een
actueel overzicht te hebben van de functies die gelden als «vertrouwensfunctie». Voordat iemand benoemd wordt op een vertrouwensfunctie
moet het ministerie hem/haar aanmelden bij de AIVD of de MIVD voor een
veiligheidsonderzoek. De medewerker kan pas aan het werk op deze
functie als de AIVD of de MIVD een Verklaring van Geen Bezwaar (VGB)
heeft afgegeven. Het is ingevolge de Wvo strafbaar iemand zonder VGB in
een vertrouwensfunctie te laten werken.
In ons onderzoek zijn we nagegaan of departementen of onderdelen van
departementen beschikken over een overzicht van devertrouwensfuncties.
Ook zijn we nagegaan of medewerkers daadwerkelijk zijn gescreend. De
resultaten van ons onderzoek staan in tabel 1.1
Tabel 1 Vaststelling en screening van medewerkers in vertrouwensfuncties bij onderzochte departementen
Ministeries

Vertrouwensfuncties
vastgesteld

Aantal vertrouwensfuncties

Aantal niet gescreende
medewerkers op
vertrouwensfuncties1

Sluitende administratie

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

4 877
388
448
78
144
635
210
467
532
214

0
3
5
4
52
222
402
472
1302
34

Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee

Ja
nee

115
Onbekend

282
n.v.t.

Nee
n.v.t.

Defensie
SZW
BuZa
OCW
AZ
BZK
VenJ
EL&I
IenM
VWS
Financiën
(kerndepartement)
Financiën (Belastingdienst)
1

Berekening van een percentage «niet-gescreend» is op basis van deze gegevens niet mogelijk, omdat vaak meer medewerkers op één vertrouwensfunctie werkzaam zijn.
2
Schatting op basis van een steekproef.

Uit tabel 1 blijkt dat de Belastingdienst geen actueel overzicht van
vertrouwensfuncties heeft. Verder blijkt dat veel organisaties
medewerkers werkzaam hebben op een vertrouwensfunctie zonder dat
deze zijn gescreend. Dit wordt veelal veroorzaakt doordat er geen
sluitende administratie wordt bijgehouden.
Ons is opgevallen dat de AIVD de ministeries vrijwel nooit aanspreekt op
overtreding van de Wvo, en dat de MIVD grote achterstanden heeft voor
de herhaalonderzoeken bij het Ministerie van Defensie en de onder dit
ministerie ressorterende baten- en lastendiensten.
1

In ons rapport «Informatiebeveiliging en
vertrouwensfuncties» gaan we uitgebreider in
op de resultaten van dit onderzoek. Dit rapport
is te vinden op www.rekenkamer.nl

Voor dit jaar merken we de omissies bij de Belastingdienst (ontbreken van
een overzicht) en de MIVD (grote achterstanden herhaalonderzoeken) als
onvolkomenheid aan. Wij verwachten van alle departementen dat alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

46

medewerkers op vertrouwensfuncties volgend jaar zijn gescreend. Een
sluitende administratie is daarbij een noodzakelijke voorwaarde.
3.4.2 Informatiebeveiliging
Informatisering speelt een grote rol bij het functioneren van de rijksoverheid. Met informatiesystemen kan informatie steeds meer en steeds
sneller worden verwerkt en uitgewisseld. Tegelijkertijd wordt de rijksoverheid steeds afhankelijker van deze systemen en ontstaan er nieuwe
kwetsbaarheden of mogelijkheden tot misbruik. Informatie moet dan ook
goed beveiligd worden om de betrouwbaarheid van informatiesystemen
en daarmee het functioneren van de rijksoverheid te waarborgen.
We hebben gekeken naar de stand van zaken van informatiebeveiliging bij
het Rijk en de knelpunten die zich hierbij voordoen. Bij alle kernministeries
en bij een aantal baten-lastendiensten zijn wij nagegaan in welke mate de
kwaliteit van het informatiebeveiligingsbeleid voldoet aan het Voorschrift
Informatiebeveiliging Rijk 2007 (VIR 2007, artikel 3). Weten de ministeries
bijvoorbeeld welke informatiesystemen en informatieketens zij in huis
hebben en hebben zij de lijnmanagers aangewezen die hiervoor verantwoordelijk zijn? Is het beleid op het hoogste niveau vastgesteld? Wordt
het regelmatig geëvalueerd en zo nodig bijgesteld?
We zijn ook nagegaan in hoeverre de beveiliging van informatiesystemen
voldoet aan de eisen (VIR 2007, artikel 4). Hebben de lijnmanagers
bijvoorbeeld de specifieke risico’s van de informatiesystemen en -ketens
onderzocht en de noodzakelijke beveiligingsmaatregelen getroffen? En
worden die maatregelen ook geëvalueerd en zo nodig bijgesteld?
Figuur 11 laat zien hoe de ministeries en diensten scoren. Naarmate de
horizontale lijn langer is, voldoet een ministerie of dienst aan meer
onderdelen van de artikel 3 en 4 van het VIR.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

47

Figuur 11 Naleving VIR 2007

Kwaliteit informatiebeveiligingsbeleid

Beveiliging informatiesystemen

Mate van naleving VIR2007
Defensie (kern)
Defensie (IVENT)

Goed

BuZa
EL&I (DICTU)
VenJ (CJIB)
Belastingdienst
VenJ (kern)
Voor
verbetering
vatbaar

AZ
BZK (Logius)
SZW (kern)
Financiën
Agentschap SZW
OCW (kern)
VWS (RIVM)
VWS (CBG)
OCW (DUO)

Onvoldoende

IenM (kern)

Joris Fiselier Infographics

VWS (kern)
IenM (RWS)
EL&I (kern)
BZK (kern)

Toelichting: Kwaliteit informatiebeveiligingsbeleid is getoetst aan art. 3 VIR 2007, beveiliging informatiesystemen is getoetst aan art. 4 VIR 2007.

We constateren dat de volgende ministeries en diensten de noodzakelijke
aandacht geven aan informatiebeveiliging: het Ministerie van Defensie,
IVENT (dienst van Defensie) die het beide op alle onderzochte punten
goed doen, het Ministerie van BuZa en DICTU (dienst van EL&I). Bij de
andere onderzochte ministeries en diensten hebben wij onvolkomenheden en aandachtspunten geconstateerd (zie in figuur 11 de categorieën
«onvoldoende» respectievelijk «voor verbetering vatbaar»). Wij sporen de
betreffende ministeries aan omissies in de beveiliging voortvarend ter
hand te nemen.1
3.4.3 Verantwoording en toezicht over prestaties en effecten bij
instellingen op afstand
1
In het achtergronddocument Informatiebeveiliging en vertrouwensfuncties gaan we
uitgebreider in op de resultaten van dit
onderzoek. Dit achtergronddocument is te
vinden op www.rekenkamer.nl.

Instellingen op afstand van het Rijk spelen een belangrijke rol in het
overheidsbeleid, door het vervullen van publieke taken, het uitvoeren van
specifiek beleid of het anderszins bevorderen van publieke belangen. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

48

burger merkt dit, want regelmatig krijgt hij met deze instellingen te
maken. De prominente rol van instellingen op afstand in het rijksbeleid
creëert eigen risico’s: de minister heeft minder zicht en minder invloed op
de gang van zaken en heeft vaak minder bevoegdheden om in te grijpen.
De langere, en vaak onduidelijk geregelde informatielijnen tussen
instelling en minister versterken dit. De collectieve geldstromen via
instellingen op afstand hebben een omvang van ongeveer € 120 miljard
per jaar.
We zijn nagegaan of de ministers ervoor gezorgd hebben dat zij de
verantwoordelijkheid die op hen rust voor de prestaties en effecten van
instellingen op afstand kunnen dragen en de Staten-Generaal in staat
stellen om de minister hierop te controleren. We hebben hiervoor een
rijksbreed onderzoek gedaan naar de verantwoordings- en toezichtrelaties
bij 25 instellingen die vallen onder de verantwoordelijkheid van tien
ministers.
Niet alle ministeries blijken in staat om de verantwoordelijkheid die op
hen rust voor de prestaties en effecten voor de instelling op afstand te
dragen. Dat komt onder meer doordat ministeries weliswaar de prestaties
die zij verwachten van de onderzochte instellingen redelijk tot goed
geoperationaliseerd hebben, maar in de meeste gevallen weinig tot geen
aandacht hebben voor de effecten die met deze prestaties worden
beoogd. Waar de effecten wel geoperationaliseerd zijn, ontbreken
geschikte indicatoren of streefwaarden. Dit maakt het moeilijk voor de
instellingen om zich aan de minister te verantwoorden en voor de
minister om goed toezicht te houden. Ook bleek dat een toezichtvisie die
goed is toegespitst op de instelling vaak ontbrak of niet meer actueel is.
Verder constateerden wij dat de soms zeer nauwe relaties tussen
ministeries en instellingen op gespannen voet staan met het uitgangspunt
dat uitvoeringstoezicht door het ministerie op deze instellingen onafhankelijk moet zijn. Onduidelijk is soms waar de verantwoordelijkheid van de
minister eindigt en die van de instelling begint.
Door bovengenoemde oorzaken is de informatie aan de Staten-Generaal
niet altijd zodanig dat deze de minister op zijn verantwoordelijkheid kan
controleren.
We hebben drie onvolkomenheden geconstateerd in het toezicht van de
ministeries op instellingen op afstand. Het betreft het toezicht van het
Ministerie van EL&I op het Centraal Orgaan Voorraadvorming
Aardolieproducten (COVA), het toezicht van het Ministerie van IenM op de
Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) en het toezicht van het Ministerie
van VWS op het Centrum voor Indicatiestelling Zorg (CIZ). We hebben
deze onvolkomenheden nader toegelicht in de rapporten bij de jaarverslagen van de betreffende ministeries en in ons achtergronddocument
Verantwoording en toezicht op prestaties en effecten bij instellingen op
afstand.1
3.4.4 Inkoopbeheer: EU-aanbesteden

1
Het achtergronddocument Verantwoording
en toezicht op prestaties en effecten bij
instellingen op afstand is te vinden op
www.rekenkamer.nl.

Sinds de jaren 90 van de vorige eeuw bestaan er binnen de Europese Unie
(EU) regels om ervoor te zorgen dat alle bedrijven binnen de EU kunnen
meedingen naar overheidsopdrachten van de EU-lidstaten. Voorgaande
jaren hebben we bij ons rijksbrede onderzoek naar de risicobeheersing
rond Europese aanbestedingen geconstateerd dat bij de meeste ministeries het inkoopbeheer op papier wel goed geregeld is, maar bij een
aantal ministeries in de praktijk onvolkomenheden vertoont. Doordat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

49

ministeries (inclusief baten-lastendiensten) Europese aanbestedingsregels
overtraden constateerden we in 2009 385 rechtmatigheidsfouten en
onzekerheden met een financieel belang van in totaal € 179,2 miljoen. In
2010 was het aantal fouten en onzekerheden gestegen naar 429 en het
financieel belang ervan naar ongeveer € 200 miljoen.
Wij zijn bij 24 organisatieonderdelen van de rijksoverheid nagegaan of het
inkoopbeheer in 2011 voldoende waarborgen bevatte gericht op de
naleving van Europese aanbestedingsregels. In 14 van de 24 gevallen is
sprake van een onvolkomenheid. Het inkoopproces bevat in die 14
gevallen onvoldoende waarborgen dat de regels worden nageleefd. Van
de zes onvolkomenheden in het inkoopbeheer in 2010, zijn er in 2011 nog
vijf over. Daarnaast hebben wij dit jaar negen nieuwe onvolkomenheden
geconstateerd.
Bij veel organisaties (Ministeries van OCW, VWS, IenM en het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), een batenlastendienst van het Ministerie van VWS) ontbreekt een gedegen analyse
van de inkopen, waardoor vergelijkbare bestellingen mogelijk ten
onrechte niet worden gebundeld. Dit kan leiden tot onrechtmatigheid,
maar ook tot ondoelmatigheid. Ministeries lopen hierdoor immers het
risico te duur in te kopen. Ook zijn inkoopdossiers vaak niet op orde
(Ministeries van BZK, Financiën, IenM, OCW, SZW en de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO), FM Haaglanden, Dienst Regelingen en het Openbaar
Ministerie) en dit is relatief vaak het geval bij organisaties die hun
inkoopdossiers gedigitaliseerd hebben. Het niet op orde zijn van de
inkoopdossiers maakt het voor het ministerie lastig om snel vast te stellen
of leveranciers zich aan de voorwaarden houden.
Een contractenregister helpt de organisatie om tijdig te beginnen met
nieuwe aanbesteding en inzicht te bieden aan de organisatie met welke
partijen er reeds contracten zijn. De contractregisters waren niet op orde
bij Agentschap NL, Dienst Regelingen, het Openbaar Ministerie en het
RIVM. Wij hebben bij alle organisaties fouten gevonden, maar vooral bij
DUO, Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), FM Haaglanden en bij de
Ministeries van Financiën, OCW en IenM.
3.5 Compacte Rijksdienst en personeel in de publieke sector
In de Staat van de rijksverantwoording 2010 hebben we aangegeven dat
we de komende jaren twee onderwerpen zullen blijven volgen. Het gaat
om het programma Compacte Rijksdienst en de ontwikkeling van het
personeelsbestand van het Rijk en de daaraan verbonden organen.
3.5.1 Compacte Rijksdienst

1

De structureel beoogde besparingen van de
projecten 5 en 8 («Vermindering rijksinkooppunten en vraagbundeling» en Inrichten
«Haagse inkoopfunctie») worden pas in 2018
gerealiseerd. De besparingen van de projecten
«Huisvesting Rijkskantoren» (project 3) en
«ICT-infrastructuur» (project 4) worden
volgens de business cases pas in 2020 geheel
gerealiseerd.

Het programma Compacte Rijksdienst van het kabinet heeft tot doel een
kleinere, compactere en sobere Rijksdienst te realiseren. Het programma
omvat zeventien projecten die volgens het kabinet na 2015 een structurele
besparing van € 788 miljoen moeten opleveren (BZK, 2011). Het kabinet
vermeldt hiervoor geen exacte einddatum, zodat niet bekend is wanneer
deze bezuinigingen gerealiseerd moeten zijn. Bij een aantal projecten
worden de besparingen pas na 2018 of 2020 geheel gerealiseerd.1
De toenmalige minister van BZK gaf in zijn eerste voortgangsrapportage
over het programma Compacte Rijksdienst van 7 juni 2011 aan de
ministerraad aan dat het kabinetsbeleid Compacte Rijksdienst «geen
vrijblijvend beleid is waar departementen al of niet aan mee kunnen
doen». Hij meldde dat de projecten pas in uitvoering worden genomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

50

nadat een positieve business case de haalbaarheid van de beoogde
besparingen heeft aangetoond. Dit betekent dat besluiten over de start
van de projecten in het kader van het programma Compacte Rijksdienst
door de Ministerraad genomen dienen te worden, op basis van een
positieve business case.1
Wij zijn voor de projecten van het programma Compacte Rijksdienst
nagegaan in hoeverre de beoogde besparingen zijn onderbouwd door
middel van een business case en of – voor de projecten waarvoor op dit
moment een business case beschikbaar is – sprake is van een besluit tot
uitvoering door de Ministerraad. Tabel 2 geeft per project een overzicht
van de oorspronkelijk beoogde besparingen van het programma
Compacte Rijksdienst, de besparingen volgens de business cases, de
beoogde besparingen die nog niet door middel van een business case zijn
onderbouwd en de status van de business cases.
Uit deze tabel blijkt dat van de beoogde € 788 miljoen totale besparingen
€ 351 miljoen middels een business case is afgedekt. De overige
besparingen ad € 437 miljoen zijn vooralsnog niet onderbouwd. De
onderbouwing van de geraamde besparingen ad € 351 miljoen kent nog
een aantal risico’s en onzekerheden waardoor deze besparingen uiteindelijk lager kunnen uitvallen. De mate waarin dat het geval kan zijn is niet
vast te stellen omdat de business cases deze onzekerheden veelal niet
kwantificeren en hiervoor geen gevoeligheidsanalyses bevatten.
Verder blijkt dat voor elf van de zeventien projecten er nog geen business
case beschikbaar is. Slechts één business case is in de Ministerraad
behandeld. De overige vijf beschikbare business cases zijn alleen in de
Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk (ICBR) aan de orde
geweest. De besluitvorming over de uitvoering van de projecten vindt
dus vooral op ambtelijk niveau plaats en niet, zoals vereist2, in de
Ministerraad. Hierdoor zijn vijf projecten (projectnummers: 4, 5, 7, 8 en 9)
in uitvoering genomen terwijl de business case alleen ambtelijk is
besproken.

1
Zie de nota van toelichting bij het Coördinatiebesluit organisatie en bedrijfsvoering
rijksdienst.
2
Het Coördinatiebesluit organisatie en
bedrijfsvoering rijksdienst 2011 en de daarbij
horende nota van toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

51

Tabel 2 Onderbouwing besparingen en status per project
Projectnaam1

1. Één administratieve werkgever rijksdienst
2. Bundeling P&O dienstverlening
3. Huisvesting rijkskantoren
4. ICT infrastructuur
5. Vermindering rijksinkooppunten en
vraagbundeling
6. Éen facilitaire dienstverlener Haagsche
kantoren
7. Éen ICT dienstaanbieder beleidskernen
8. Inrichten Haagse inkoopfunctie
9. Een dienstverlener t.b.v. de internationale
functie van het Rijk
10. Clustering rijksincasso
11. Clustering backoffice subsidies
12. Inkomens ondersteuning / voorziening
burgers
13. Cluster vastgoed
14. Rijksinspecties / toezicht fysieke
veiligheid bedrijven
15. Toezichthouders niet financiële markten
16. Beleidsuitvoering minder arbeidsintensief
17. Subsidies instellingen
Totaal

Beoogde besparing (in
mln. euro)

Besparing
volgens business
case (in mln.
euro)

Nog te onderbouwen
besparing2

Business Case
behandeld in
Ministerraad

10
24
132
90
180

nnb
nnb
62
77
180

10
24
70
13

Nee
Nee
Ja
Nee (wel ICBR)
Nee (wel ICBR)

Wordt per aansluiting
bepaald
30
Onderdeel van project 5

nnb

–

Nee

30
Onderdeel van
project 5
2

0
–

Nee (wel ICBR)
Nee

–

Nee (wel ICBR)

nnb
nnb
nnb

40
25
135

Nee
Nee
Nee

115
PM

nnb
nnb

115
–

Nee
Nee

7
PM

nnb
nnb

7
–

Nee
Nee

PM
788

nnb
351

–
437

Nee

Wordt per aansluiting
bepaald
40
25
135

1

Brief minister BZK stand van zaken Compacte Rijksdienst, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 490, nr. 80.
In deze kolom staan ook de «nog te onderbouwen besparingen» in van business cases die lager uitvallen dan de door het kabinet beoogde
besparingen.

2

Bron: Brief minister BZK stand van zaken Compacte Rijksdienst, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 490, nr. 80 & Algemene Rekenkamer
2012.

3.5.2 Personeel publieke sector
Door jaarlijks aandacht te besteden aan de omvang en de wijzigingen van
het ambtelijk apparaat van het Rijk, de defensieorganisatie, de politieorganisatie en de 32 grootste Zelfstandige Bestuursorganen (zbo’s) willen wij
een bijdrage leveren aan de discussie over ontwikkelingen op personeelsgebied en daarbij gelijktijdig de risico’s in kaart brengen.1 Wij hebben de
factor personeel een prominente plaats gegeven in onze strategie, die
loopt van 2010 tot 2015. Na een reeks van jaren zullen we de jaarlijkse
overzichten in den brede beschouwen.
Het totaal aantal fte van de departementen, inclusief het militair personeel
van Defensie, de Politie en de 32 grootste zbo’s bedroeg eind 2011
279 812. Dit is 9 249 fte minder dan eind 2010, zie figuur 12.

1
Zie ook ons rapport «Personeelsbehoefte
Rijksoverheid: strategie en planning». De
voorziene publicatie op 24 april loopt door de
kabinetscrisis enkele weken vertraging op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

52

Figuur 12 totaal aantal fte’s Rijk, Defensie, politie en 32 zbo’s 2011

120.000

100.000

80.000
2010
2011

60.000

40.000

20.000

0
Rijk

Defensie

Politie

Zbo’s

In grafiek 13 en 14 zijn de in- en uitstroom bij het Rijk weergegeven,
verdeeld over de leeftijdsklassen.
Figuur 13 Instroom naar leeftijd bij het Rijk in 2011

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
<25

25

30

35

40

45

50

55

>60

Van de instroom ligt de piek bij de leeftijdscategorie 25–29. Van de
weinige instroom die er plaatsvindt is het grootste deel dus relatief jong.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

53

Figuur 14 uitstroom naar leeftijd bij het Rijk in 2011

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
<25

25

30

35

40

45

50

55

>60

Zoals te verwachten valt, zit er een piek bij de uitstroom van medewerkers
die ouder zijn dan 60 jaar, de uitstroom veroorzaakt door pensionering.
Ook bij medewerkers rond de dertig jaar is er een relatief grote uitstroom.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

54

4 FINANCIËLE INFORMATIE
4.1 Inleiding
Op 20 april 2012 heeft de minister van Financiën het Financieel jaarverslag
van het Rijk 2011 en de Saldibalans van het Rijk 2011 aan de Algemene
Rekenkamer aangeboden. Wij beoordelen of de in het financieel
jaarverslag opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het
Rijk (de Rijksrekening) en de saldibalans kunnen worden goedgekeurd,
onder voorbehoud dat de Staten-Generaal de wetsvoorstellen van de bij
de Rijksrekening behorende slotwetten aannemen. Dit laatste behoort tot
de wetgevende en controlerende taak van de Staten-Generaal. Zij dienen
aan de ministers formeel decharge te verlenen voor het financieel beheer
in het verslagjaar. In dit hoofdstuk presenteren wij ons oordeel over het
financieel jaarverslag en de saldibalans van het Rijk.1
In dit hoofdstuk gaan we eerst in op de dechargeverlening over het
verantwoordingsjaar 2010 (§ 4.2.) De twee daarop volgende paragrafen
(4.3 en 4.4) bevatten onze verklaring van goedkeuring bij de Rijksrekening
en de saldibalans van het Rijk 2011. Dit jaar hebben we de wijzigingen op
de vastgestelde begrotingen met meer diepgang onderzocht. We geven
aan wat de belangrijkste overschrijdingen waren en of de Staten-Generaal
hierover adequaat is geïnformeerd (§ 4.6). Vorig jaar hebben we de
Bezuinigingsmonitor 2011 gepubliceerd. Op Prinsjesdag 2011 heeft de
minister van Financiën zelf de eerste 18 Miljard Monitor uitgebracht. In §
4.7 is een beschouwing opgenomen van die monitor. Er ontstaan in
toenemende mate relaties tussen nationale begrotingen en de
EU-begrotingen. Niet altijd zijn die relaties even helder. Daarom besteden
we in de laatste twee paragrafen van dit hoofdstuk aandacht aan
onderwerpen op dit terrein. In § 4.8 gaan we in op het permanente
noodfonds European Stability Mechanism en in § 4.9 op de nationale
lidstaatverklaring.
4.2 Dechargeverlening over 2010
Op 18 mei 2011 keurden wij de rijksrekening 2010 en de saldibalans van
het Rijk 2010 goed onder voorbehoud dat de Staten-Generaal de
slotwetten 2010 zouden aannemen. Op diezelfde datum zonden wij het
rapport de Staat van de rijksverantwoording 2010, met daarin opgenomen
onze verklaring van goedkeuring, aan de Staten-Generaal en de minister
van Financiën.
De Staten-Generaal hebben de bij het Financieel jaarverslag van het Rijk
2010 behorende slotwetten aangenomen. Door de Tweede Kamer is
decharge verleend op 30 juni 2011 en door de Eerste Kamer op
27 september 2011. De minister van Financiën heeft de ministers en de
Algemene Rekenkamer hiervan op 10 oktober 2011 op de hoogte gesteld.
1
Het financieel jaarverslag van het Rijk bevat,
naast de rekening van uitgaven en
ontvangsten van het Rijk, ook informatie over
financieel management (informatie over
bedrijfsvoering), de budgetsectoren zorg en
sociale zekerheid en de decentrale overheden.
De verklaring van goedkeuring van de
Algemene Rekenkamer heeft alleen betrekking
op de rekening van uitgaven en ontvangsten
van het Rijk (de Rijksrekening) en op de
saldibalans van het Rijk.

4.3 Financieel jaarverslag van het Rijk 2011
In de rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk (de Rijksrekening) staan het totaal van de rijksuitgaven in 2011 (€ 236,7 miljard) en
het totaal van de rijksontvangsten in 2011 (€ 227,8 miljard).
Wij hebben alle fouten en onzekerheden (rechtmatigheid en deugdelijke
weergave) in alle jaarverslagen over 2011 opgeteld en afgezet tegen de
totale uitgaven en ontvangsten van het Rijk in 2011. Om de ontwikkeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

55

in het aantal fouten en onzekerheden te kunnen beoordelen, hebben we
de totalen van 2011 vergeleken met die van de voorgaande 4 jaren (2010,
2009, 2008 en 2007) (zie tabel 3).
Tabel 3 Ontwikkeling omvang fouten en onzekerheden 2007 tot en met 2011
Uitgaven
2007
Bedrag
Totaalbedrag Rijksrekening (exclusief
consolidatie)

%

194 788,30

Totaal fouten

259,00

2008
Bedrag

%

238 864,80

0,13

23 762,40

2009
Bedrag

%

246 725,20

9,951

405,90

2010
Bedrag

%

237 569,10

0,16

436,20

2011
Bedrag
236 693,20

0,18

203,00

waarvan fouten in
rechtmatigheid2
waarvan fouten in
deugdelijke weergave2
Totaal onzekerheden

0,09
0,07
0,02

475,00

0,24

315,90

0,13

365,20

0,15

374,20

0,16

344,70

waarvan onzekerheden in
rechtmatigheid2
waarvan onzekerheden in
deugdelijke weergave2
Totaal onzekerheid over
de volledigheid

%

0,15
0,13
0,02

0,00

0,00

0,00

0,00

0,70

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

1

Hiervan wordt 9,77% veroorzaakt door de kredietcrisis.
Conform de Internationale Standaarden voor Supreme Audit Institutions (ISSAI’s) maken wij met ingang van dit jaar in ons oordeel onderscheid
tussen fouten in de deugdelijke weergave en fouten in de rechtmatigheid.
2

Ontvangsten
2007
Bedrag

%

Totaalbedrag
195 485,40
Rijksrekening (exclusief
consolidatie)
Totaal fouten

132,40

2008
Bedrag

%

236 041,60

0,07

51,90

2009
Bedrag

%

246 072,40

0,02

63,50

2010
Bedrag

%

234 956,10

0,03

27,30

2011
Bedrag
227 836,10

0,01

96,50

waarvan fouten in
rechtmatigheid1
waarvan fouten in
deugdelijke weergave1
Totaal onzekerheden

0,04
0,01
0,03

361,90

0,19

101,70

0,04

65,30

0,03

106,30

0,05

291,20

waarvan onzekerheden in
rechtmatigheid1
waarvan onzekerheden in
deugdelijke weergave1
Totaal onzekerheid over
de volledigheid

%

0,13
0,09
0,04

339,50

0,17

20,90

0,01

87,40

0,04

0,00

0,00

0,00

0,00

1
Conform de Internationale Standaarden voor Supreme Audit Institutions (ISSAI’s) maken wij met ingang van dit jaar in ons oordeel onderscheid
tussen fouten in de deugdelijke weergave en fouten in de rechtmatigheid.

Uit tabel 3 blijkt dat het percentage fouten en onzekerheden al meerdere
jaren op eenzelfde niveau ligt (wanneer wordt afgezien van de eenmalige
fout in 2009 als gevolg van de kredietcrisis). Over 2011 is sprake van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

56

daling van het totaalbedrag aan fouten bij de uitgaven. Het totaal bedrag
aan fouten bij de ontvangsten is gestegen. De onzekerheden blijven bij de
uitgaven nagenoeg gelijk: € 374,2 miljoen in 2010 versus € 344,7 miljoen
in 2011. Bij de ontvangsten zien we een stijging van de onzekerheden. In
2010 was € 106,3 miljoen onzeker, in 2011 is voor € 291,2 miljoen aan
onzekerheden geconstateerd. Wij constateren dat het percentage aan
fouten en onzekerheden in 2011 over het algemeen lager ligt dan in 2010.
De percentages blijven ruim onder de tolerantiegrens.
Wij hebben vastgesteld dat de in het Financieel jaarverslag van het Rijk
2011 opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk
aansluit op de verantwoordingsstaten die zijn opgenomen in de jaarverslagen over 2011. Daarnaast hebben wij vastgesteld dat het Financieel
jaarverslag van het Rijk 2011 volgens daarvoor geldende voorschriften is
opgesteld.
Nul-begrotingen
Een aantal departementen is opgehouden te bestaan. Ook zijn in het
regeerakkoord afspraken gemaakt over de afwikkeling van een aantal
fondsen. De begrotingen 2011 van VROM, LNV, WWI, J&G alsmede de
fondsen FES en het Spaarfonds AOW zijn tot nul-begrotingen gereduceerd. Voor die begrotingen worden geen nadere suppletoire begrotingen
meer gemaakt en hoeft geen jaarverslag 2011 te worden opgemaakt. De in
de Comptabiliteitswet vastgelegde regels voor begroting en verantwoording vereisen dat van iedere begroting ook een verantwoording
moet worden opgesteld. De minister van Financiën kan aanvullende
regels stellen, en heeft aangegeven dat voor de nul-begrotingen 2011
geen jaarverslag behoeft te worden opgesteld mits in de incidentele
suppletoire begroting een apart wetsartikel is opgenomen waarmee de
afwijking van de Comptabiliteitswet is geformaliseerd.1 Bij alle
nul-begrotingen is dit gebeurd.
4.4 Verklaring van goedkeuring Rijksrekening 2011
Bij drie jaarverslagen heeft het totaalbedrag aan fouten en onzekerheden
een dusdanige omvang dat ze de tolerantiegrens voor het jaarverslag
overschrijden. Dit betreft de jaarverslagen van de Ministeries van VenJ,
OCW en IenM. Bij alle drie zijn de toleranties overschreden door de
problemen in de controle (sisa) van de verantwoording van specifieke
uitkeringen van decentrale overheden (zie § 3.3.2). Bij het Ministerie van
OCW is daarnaast nog sprake van een tolerantieoverschrijding bij het
totaal van de batenlastendiensten door het niet naleven van Europese
aanbestedingsregels.
De Algemene Rekenkamer kan tegen onrechtmatigheden bezwaar maken
(CW 2001, artikel 88). Wij zien af van het maken van bezwaar tegen de
overschrijdingen van de tolerantiegrenzen voor de jaarverslagen van de
Ministeries van VenJ, OCW en IenM, maar blijven de ontwikkelingen
volgen.
De Algemene Rekenkamer kan overwegen om bij de goedkeuring van de
Rijksrekening een aantekening over deze overschrijdingen van de
jaarverslagtoleranties te maken. Voor 2011 zien wij hiertoe geen
aanleiding.

1

In zijn e-mailbrief van 24 november 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

57

Goedkeuring
Wij keuren de in het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2011 opgenomen
rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk (Rijksrekening) en de
Saldibalans van het Rijk 2011 goed, onder het voorbehoud dat de
Staten-Generaal de wetsvoorstellen van de bij de Rijksrekening
behorende slotwetten aannemen.
4.5 Saldibalans van het Rijk
De totalen van de Saldibalans van het Rijk per 31 december 2011
bedragen € 1 231 miljard. Wij hebben vastgesteld dat de Saldibalans van
het Rijk 2011 aansluit op de departementale en niet-departementale
saldibalansen 2011 en dat de Saldibalans van het Rijk 2011 overeenkomstig de daarvoor geldende voorschriften is opgesteld. Er was geen
sprake van overschrijding van de tolerantiegrenzen voor fouten en
onzekerheden in de Saldibalans van het Rijk 2011.
4.6 Wijzigingen op de vastgestelde begrotingen
De Staten-Generaal autoriseren de bedragen die de minister mag
uitgeven wanneer zij de begrotingswetten en de eerste en tweede
suppletoire wetten aannemen. De minister mag niet meer uitgeven dan
het bedrag dat is geautoriseerd. Als de minister dat wel doet, moet dat
alsnog door de Staten-Generaal bij Slotwet worden geautoriseerd, anders
zijn de betreffende uitgaven onrechtmatig. In de Slotwet mogen geen
beleidsmatige mutaties zijn opgenomen. Beleidsmatige mutaties na de
Najaarsnota ondermijnen het budgetrecht van de Staten-Generaal
aangezien de Staten-Generaal niet meer beleidsinhoudelijk haar oordeel
kan geven over deze mutaties. De Slotwet is in principe dan ook alleen
bedoeld voor boekhoudkundige of uitvoeringstechnische wijzigingen.
Wanneer de Staten-Generaal de Slotwet aannemen, autoriseren zij
daarmee de overschrijdingen en is er geen sprake meer van onrechtmatige uitgaven. Daarom geven wij onze oordelen over de financiële
informatie in de jaarverslagen onder het voorbehoud dat de slotwetten
door de Staten-Generaal worden aangenomen.
Wij hebben vastgesteld dat in 2011 de geconstateerde overschrijdingen in
de verplichtingen € 12 007 miljoen bedroegen. In 2010 was dit bedrag
€ 7 875,4 miljoen. Verder hebben wij geconstateerd dat in 2011 de
overschrijdingen in de uitgaven € 9 764 miljoen bedroegen, tegen een
bedrag van € 5 871,3 miljoen over 2010.
Tabel 4 Geconstateerde begrotingsoverschrijdingen 2007–2011 (slotwetmutaties)
Verplichtingen
Overschrijdingen in

2011
2010
2009
2008
2007

Uitgaven

Aantal
artikelen

Bedrag
(€ mln)

Aantal
artikelen

Bedrag
(€ mln)

57
58
72
62
58

12 007,87
7 875,43
11 191,86
6 987,04
3 890,65

63
61
62
42
47

9 764,86
5 871,34
8 198,17
12 208,13
2 204,69

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

58

Het valt ons op dat de overschrijdingen bij Slotwet soms erg groot zijn en
dat in de loop der jaren een stijging is te zien in het aantal uitgavenartikelen met begrotingsoverschrijdingen. Ter illustratie zijn in tabel 5 de tien
grootste slotwetmutaties over 2011 op artikelniveau opgenomen (hierbij
zijn de mutaties voor loon-en prijsbijstellingen, Nationale Schuld en de
toeslagen buiten beschouwing gelaten, omdat dit grote mutaties van
administratieve aard zijn). Tevens is aangegeven of deze mutaties
beleidsmatig zijn en zo ja, of de Staten-Generaal over deze beleidsmatige
wijzigingen zijn geïnformeerd.
Tabel 5 Tien grootste overschrijdingen in de uitgaven (bedragen in € 1 000)
Begrotingshoofdstuk

Artikel

Infrastructuurfonds
Infrastructuurfonds
BuZa
BuZa
Defensie
Infrastructuurfonds
VWS
VenJ

13 Spoorwegen
18 Overige uitgaven en ontvangsten
4 Welvaart
3 Europese samenwerking
25 Defensie Materieelorganisatie
12 Hoofdwegennet
98 Algemeen (artikel 10)
13 Rechtshandhaving en criminaliteitsbestrijding
3 Excellent ondernemings- en
vestigingsklimaat
12 Rechtspleging en rechtsbijstand

EL&I
VenJ

1

Slotwetmutatie

Beleidsmatig?

Staten-Generaal
geïnformeerd
over beleidsmatige mutatie?

151 361
109 163
70 490
43 052
42 027
38 746
23 911
22 259

nee
nee
voor € 51,2 mln
nee
nee
nee
nee
art 13.4 voor
€ 17,1 mln
nee

–
–
Ja1
–
–
–
–
Nee

art. 12.3 voor
€ 16,7 mln

Nee

21 816
18 326

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000, nr. 5.

Om recht te doen aan het budgetrecht van de Staten-Generaal is het van
belang dat inzichtelijk is wat de aard van de Slotwetmutaties is (beleidsmatig of technisch). In het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2011 heeft
de minister van Financiën een overzicht opgenomen waaruit blijkt welke
beleidsmatige mutaties zijn gedaan na de Najaarsnota 2011. Dit conform
zijn toezegging tijdens het Najaarsnotadebat 2011. Volgens de toelichting
bij de bepalingen over de Slotwet in de Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften dient, indien na de vaststelling door de Tweede Kamer van de
tweede suppletoire begrotingen (Najaarsnota) alsnog een beleidsmatige
of (politiek) relevante mutatie optreedt, deze mutatie zo spoedig mogelijk
in een brief aan de Tweede Kamer te worden gemeld. Uit het overzicht in
het Financieel Jaarverslag van het Rijk blijkt dat bij vier artikelen van in
totaal drie begrotingshoofdstukken zich beleidsmatige mutaties hebben
voorgedaan waarover de Tweede Kamer niet is ingelicht. Naast de in de
voorgaande tabel opgenomen mutaties betreft het beleidsmatige mutaties
bij Koninkrijksrelaties en het Provinciefonds. In totaal is het saldo van de
beleidsmatige mutaties € 49,4 miljoen. Over deze uitgaven is de StatenGeneraal niet van te voren geïnformeerd. Dit strookt niet met het
budgetrecht van de Tweede Kamer.
De Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) stellen dat aan technische
mutaties, die naar hun aard of omvang relevant zijn, in de toelichting bij
de Slotwet afzonderlijk aandacht wordt besteed. De RBV stellen geen
norm (bedrag en/of percentage) voor het opnemen van een toelichting.
Hierdoor ontstaan er (grote) verschillen tussen de toelichtingen op de
Slotwetten. Sommige departementen geven in de leeswijzer duidelijk aan
welke norm zij hanteren voor het toelichten van de mutaties (OCW
bijvoorbeeld hanteert een norm van € 2,2 miljoen, Defensie hanteert een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

59

absolute norm van € 5 miljoen en een relatieve norm van 5%). Andere
departementen geven geen norm aan, waardoor het onduidelijk blijft
waarom een mutatie niet is toegelicht. Ook worden bij sommige departementen de mutaties op de verplichtingen wel toegelicht, bij andere alleen
als er een opmerkelijk verschil is met de uitgavenmutaties en bij andere
departementen weer in het geheel niet. Deze verschillen doen zich ook
voor bij de toelichtingen op de eerste en tweede suppletoire wetten. Ook
hiervoor geven de RBV geen normen voor het opnemen van toelichtingen.
Wij bevelen de minister van Financiën aan om in de Rijksbegrotingsvoorschriften normen (absoluut en relatief) te noemen voor het opnemen van
een toelichting bij de diverse suppletoire wetten. Deze toelichting kan ook
bestaan uit een verwijzing naar relevante beleidsnota’s.
4.7 Monitoring voortgang bezuinigingsmaatregelen
In de Bezuinigingsmonitor 2011, zoals door ons gepubliceerd op Verantwoordingsdag 2011, hebben wij het kabinet aanbevolen om vanaf 2012
jaarlijks op Verantwoordingsdag te rapporteren over de mate waarin de
budgettaire effecten van de maatregelen uit het regeerakkoord zijn
gerealiseerd. De overzichten die wij voor dit rapport hebben gemaakt
zouden daarbij mogelijk als voorbeeld kunnen dienen.1
Tijdens het verantwoordingsdebat op 19 mei 2011 heeft de minister van
Financiën, op aandringen van de Tweede Kamer, toegezegd periodiek
inzicht te zullen geven in de voortgang van de bezuinigingsmaatregelen.2
Hij heeft deze toezegging gestalte gegeven met de halfjaarlijkse publicatie
van de 18 Miljard Monitor, op Prinsjesdag en op Verantwoordingsdag.3 De
minister van Financiën is hiermee verder gegaan dan onze aanbeveling,
waarin wij spraken over een jaarlijkse rapportage.

1
Algemene Rekenkamer (2011g), Bezuinigingsmonitor 2011, p. 54.
2
Tweede Kamer (2011), Voortzetting van het
verantwoordingsdebat over de jaarverslagen
over het jaar 2010 en de rapporten van de
Algemene Rekenkamer bij de jaarverslagen (
32 710 ) en de Verantwoordingsbrief 2010,
09-06-2011, Handelingen 2010–2011, nr. 83,
item 9, datum vergadering: 19-05-2011.
3
De eerste 18 Miljard Monitor is op Prinsjesdag 2011 gepubliceerd (Vergaderjaar
2010–2011, Bijlage bij Kamerstuk 33 000 nr. 1)

Wij hebben een aantal opmerkingen bij de opzet van de 18 Miljard
Monitor van Financiën. Een eerste aandachtspunt is dat de kwalitatieve
beschrijving van de voortgang van de maatregelen in de 18 Miljard
Monitor geen betrekking heeft op de realisatie van het budgettaire effect,
maar op de implementatie van de betreffende maatregel. Het is dan ook
onduidelijk in hoeverre de ongeveer € 2,9 miljard aan bezuinigingen in
2011 zijn gerealiseerd door de bezuinigingsmaatregelen uit het regeerakkoord. Het Ministerie van Financiën geeft in de 18 Miljard Monitor
hierover aan dat het «binnen de huidige begrotingssystematiek niet goed
mogelijk is» om te volgen in hoeverre de implementatie van een
maatregel ook daadwerkelijk leidt tot het gewenste budgettaire effect.
Extra toelichting van het Ministerie van Financiën over de begrotingssystematiek en navraag bij een aantal ministeries heeft ons geleerd dat deze
stelling voor een groot aantal maatregelen opgaat. Het is ons echter ook
duidelijk geworden dat het bij een aantal maatregelen wel degelijk
mogelijk is om de daadwerkelijke budgettaire effecten van de maatregelen
te volgen zonder uitgebreide extra analyses. Met het oog op de
aanstaande nieuwe bezuinigingsronde vinden wij dat de minister van
Financiën zoveel als (binnen de huidige begrotingssystematiek) mogelijk
inzicht zou moeten geven in de realisatie van de budgettaire effecten van
de individuele maatregelen.
Een tweede aandachtspunt is dat in de 18 Miljard Monitor niet bij alle
maatregelen exact is aangegeven op welke artikelen de maatregelen
neerslaan. Bij maatregel G1 «Efficiencykorting Raden en Instituten» is
bijvoorbeeld aangegeven dat het budgettaire effect op diverse artikelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

60

neerslaat. Wij zijn van mening dat bij alle bezuinigingsmaatregelen in de
18 Miljard Monitor duidelijk moet zijn op welke artikelen de bezuinigingen
neerslaan, omdat het budgetrecht van de Tweede Kamer op artikelniveau
geldt.
Een laatste aandachtpunt is het ontbreken van de kolom «structureel» bij
de aanvullende- en alternatieve maatregelen in de 18 Miljard Monitor.
Deze kolom was wel opgenomen bij de oorspronkelijke maatregelen in de
financiële bijlage van het regeerakkoord. Door het ontbreken van deze
kolom wordt in de 18 Miljard Monitor niet duidelijk wat de aanvullende en
alternatieve maatregelen aan structurele besparingen opleveren.
4.8 Inzicht in European Stability Mechanism
In de afgelopen jaren zijn binnen de EU verschillende initiatieven
ontwikkeld om de economische en financiële crisis te bestrijden. Zo zijn er
programma’s ontwikkeld om EU-lidstaten die in de problemen zijn
gekomen te ondersteunen met de financiering van hun staatsschuld. Niet
altijd is het daarbij duidelijk welke risico’s met betrekking tot deze
programma’s de nationale begrotingen kunnen raken.
Het tijdelijke intergouvernementele European Financial Stability Facility
(EFSF) wordt halverwege 2012 vervangen door een permanent
«noodfonds», het European Stability Mechanism (ESM), mits het
ESM-verdrag tijdig door alle eurolanden is geratificeerd. Het «noodfonds»
krijgt een effectieve leencapaciteit van € 500 miljard.1 Hiervoor staan de
deelnemende eurolanden, via een vaste verdeelsleutel, garant. Voor
andere initiatieven zoals het tijdelijke European Financial Stability
Mechanism en het «Balance of Payment»-programma staat de
EU-begroting garant (respectievelijk voor een maximum van € 60 en € 50
miljard).
Door de rekenkamers van de landen van de eurozone is in 2011 en 2012
samengewerkt om de mogelijkheden voor onafhankelijke publieke
controle op het ESM zo sterk mogelijk te maken. Over de beperkte
mogelijkheden op dit vlak en welke verbeteringen daarin nodig zijn
hebben wij op 27 februari 2012 een brief naar het parlement gestuurd.
Wij merken op dat de governance van toekomstige landenprogramma’s
complex is. De Europese Commissie, de Europese Centrale Bank en
vermoedelijk ook het IMF stellen landenprogramma’s op waarbij het ESM
de belangrijkste financier zal zijn. Het vaststellen van deze programma’s
en het toekennen en verantwoorden van ESM-steun, noopt meer dan ooit
tot een goede borging van een brede auditfunctie bij het ESM. Daarbij kan
ook de doeltreffendheid van de programma’s in beeld komen. Het ware
goed dit op korte termijn in de by-laws bij het ESM te regelen.

De totale «firewall» wordt € 800 miljard
door de al toegezegde gelden aan
Griekenland, Ierland en Portugal in het kader
van het EFSF (€ 200 miljard), de al toegezegde
leningen van het EFSM (€ 49 miljard ) en de
Griekse bilaterale leningen (€ 53 miljard).
2
http://www.rekenkamer.nl/EU-governance
3
Het rapport is te vinden op
www.rekenkamer.nl.
1

De werkzaamheden van de Algemene Rekenkamer op dit terrein worden
uitgevoerd in het project EU economic governance. De eerste resultaten –
waarin onder andere dieper wordt ingegaan op de hierboven genoemde
punten – zijn opgenomen in een nieuw webdossier van de Algemene
Rekenkamer.2
4.9 EU-lidstaatverklaring
Op Verantwoordingsdag publiceren wij ons Rapport bij de Nederlandse
EU-lidstaatverklaring 2011.3 Wij zijn over het geheel genomen positief
over de EU-lidstaatverklaring 2011 die de minister van Financiën namens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

61

het kabinet heeft afgegeven. De lidstaatverklaring geeft een goed beeld
van het beheer en de besteding van gelden van de Europese Unie in
Nederland. Als verantwoordingsdocument heeft de lidstaatverklaring zich
in Nederland ontwikkeld tot een volwaardige bouwsteen voor een
sluitende verantwoordingsketen op Europees niveau met betrekking tot
de uitgaven die in gedeeld beheer met de Europese Commissie worden
uitgevoerd. De aanbevelingen in ons rapport verdienen aandacht van de
verantwoordelijke ministers om het beheer op voldoende niveau te
houden. Een belangrijk aandachtspunt betreft de afdrachten aan de Eigen
Middelen van de EU. De afdrachten aan de Eigen Middelen van de EU
maken deel uit van de verantwoording van het Ministerie van BuZa. In
2010 bedroeg het totaal van de afdrachten € 5,6 miljard.1 Daarvan is € 4,2
miljard gebaseerd op statistieken (het bruto nationaal inkomen, zoals
opgenomen in de Nationale rekeningen2). De afdrachten zijn verder
afhankelijk van de zogenaamde Traditionele Eigen Middelen (TEM). Dit
zijn invoerrechten (€ 1,7 miljard) en btw-opbrengsten (€ 0,2 miljard). De
afdrachten op basis van de invoerrechten kunnen nu al eenvoudig worden
opgenomen in de lidstaatverklaring omdat daarvoor al voldoende
waarborgen aanwezig zijn om te komen tot een betrouwbare publieke
verantwoording.
Er zijn verschillende waarborgen op Europees en nationaal niveau om de
kwaliteit van de statistische informatie te bewaken. Het CBS doet ten
aanzien van het bruto nationaal inkomen geen uitspraak over de mate van
betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van de uitkomsten van de Nationale
rekeningen. De achtergrond hiervan is onder meer dat voor de bepaling
van het bruto nationaal inkomen gebruik wordt gemaakt van diverse
bronnen en verschillende manieren van informatieverzameling. Opname
van de afdrachten in de lidstaatverklaring is wenselijk om te kunnen
beschikken over een integrale EU-verantwoording op lidstaatniveau, maar
kan bovendien bijdragen aan aandacht in Nederland voor de kwaliteit van
de basisgegevens die als input dienen voor statistieken. Relevant in dit
kader zijn nieuwe verordeningen en de daaruit voortkomende regelgeving
van de Europese Commissie voor versterking van het begrotingstoezicht.3
Deze regelgeving bevat maatregelen om de kwaliteit van de statistieken te
waarborgen. Extra aandacht in Nederland voor de kwaliteit van de
basisgegevens kan een bijdrage leveren aan het versterken en bevorderen
van soortgelijke assurance in alle lidstaten van de EU.

1
Dit is inclusief de correctie voor Nederland
en Zweden van – 0,6 miljard euro.
2
CBS, Nationale rekeningen 2010, Den
Haag/Heerlen, 2011.
3
Verordening (EU) No 1173/2011 effectieve
handhaving van het begrotingstoezicht in het
eurogebied (onderdeel «sixpack», de zes
nieuwe verordeningen van de Europese
Commissie naar aanleiding van
EU-landencrisis). Zie ons digitale dossier
EU-Governance op www.rekenkamer.nl.

Met de voorstellen voor een nieuw financieel reglement die momenteel
voorliggen is een verklaring op lidstaatniveau over de besteding van
EU-gelden zoals de Algemene Rekenkamer die voorstaat nog niet
haalbaar. Ondanks herhaaldelijk aandringen van het Europees Parlement
zijn de meeste ministers van Financiën in de Raad voor Economische en
Financiële Zaken (Ecofinraad) niet bereid verdergaande stappen te zetten
ten aanzien van meer publieke verantwoording over de besteding van
EU-gelden op het niveau van lidstaten. Hierdoor blijft ook voor de jaren
tot en met 2020 het inzicht in het financieel beheer en de rechtmatigheid
van de besteding van EU-gelden in de lidstaten gebrekkig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

62

5 REACTIE EN NAWOORD
De minister van Financiën heeft op 1 mei 2012 gereageerd op het concept
van ons rapport Staat van de rijksverantwoording 2011. Zijn reactie bevat
ook de opmerkingen van de minister van BZK. In §5.1 hebben wij de
reactie samengevat. De volledige reactie staat op www.rekenkamer.nl. De
reactie gaf ons aanleiding tot een nawoord; dit is opgenomen in § 5.2.
5.1 Reactie ministers van Financiën en BZK
De minister van Financiën geeft aan verheugd te zijn met onze
goedkeuring van de Rijksrekening en de Saldibalans van het Rijk. Hij
concludeert dat bij meer dan 95% van de bedrijfsvoeringsprocessen die
wij van belang achten voor het functioneren van de rijksoverheid geen
onvolkomenheden zijn gesignaleerd. De constatering dat de kwaliteit van
de bedrijfsvoering van het Rijk redelijk stabiel is gebleven doet hem
deugd, aangezien de financiële functie van het Rijk in 2011 voor grote
uitdagingen stond, zoals de gevolgen van de samenvoeging van
departementen, de effecten van grote bezuinigingen en de personele
taakstellingen. De minister concludeert dat ondanks deze uitdagingen de
kwaliteit van het financieel management in 2011 dus is gehandhaafd en
dat het financieel management ook in 2011 een goede beheersing van de
uitgaven van de rijksoverheid heeft gewaarborgd. De minister van
Financiën geeft aan dat hij en de minister van BZK ingaan op de belangrijkste rijksbrede onderwerpen uit de Staat van de rijksverantwoording.
Voor een reactie op specifieke conclusies en aanbevelingen verwijst hij
naar de bestuurlijke reacties van de desbetreffende ministeries. Daarnaast
gaat hij in op de belangrijkste aandachtspunten met betrekking tot de
kwaliteit van de beleidsinformatie, de 18 Miljard Monitor, de wijzigingen
op de vastgestelde begrotingen en de controle op het ESM.
Single information single audit (sisa)
Naar aanleiding van het aangetekende bezwaar tegen de uitvoering van
sisa, werkt de minister van BZK, in overleg met het Ministerie van
Financiën, momenteel aan een plan van aanpak. De minister geeft aan dat
in het plan van aanpak van alle betrokken partijen (departementen,
medeoverheden en accountants) een krachtige inzet gevraagd om sisa
meer robuust te maken. De eigen bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de genoemde partijen blijven onverlet, maar worden in een
samenhangend kader geplaatst om meerwaarde te bereiken en de kracht
van sisa beter te benutten.
Inkoopbeheer: EU aanbestedingen
Voor het onderwerp inkoopbeheer geeft de minister van BZK aan dat de
rijksoverheid werkt aan structurele oplossingen voor de problemen, ook
naar aanleiding van onze constateringen in voorgaande jaren. Het
uitvoeringsprogramma Compacte Rijksinkoop richt zich op de verbetering
van het inkoopbeleid van het Rijk en een verdere professionalisering van
de inkoopfunctie door middel van:
• concentratie van de inkoop en aanbestedingsdeskundigheid van de
departementen in circa twintig Inkoopuitvoeringscentra (IUC’s);
• directe eerstelijns juridische ondersteuning (eerstelijns) als onderdeel
van de IUC’s;
• tweedelijns juridische ondersteuning door de subcommissie Bedrijfsjuridisch Advies (CBA). Deze subcommissie voorziet ook in algemene
voorwaarden Rijk en de daarop gebaseerde algemene en specifieke
modelovereenkomsten;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

63

•

•
•
•

governance van de rijksinkoop (regie en sturing en bevoegdheids- en
verantwoordingstoedeling Rijkinkoop Chief Procurement Officer, de
departementale centrale inkoopdirecteuren en IUC’s);
vergroting van het categoriemanagement tot 100%;
contractmanagement van de (raam)overeenkomsten gesloten in het
kader van categoriemanagement;
een gericht opleidingsprogramma voor inkoop en aanbesteding.

Verder worden aanbestedende diensten in de nieuwe Aanbestedingswet,1
die op dit moment bij de Eerste Kamer in behandeling is, verplicht om
opdrachten niet onnodig te clusteren tot grote omvangrijke contracten.
Indien dat toch gebeurt moet dat in de aanbestedingsstukken vooraf aan
de markt worden gemotiveerd en moet de opdracht verplicht in (kleinere)
percelen worden aanbesteed.
Daarnaast, zo schrijft de minister van BZK wordt van opdrachten die in het
kader van categoriemanagement worden aanbesteed, onderzoek gedaan
naar de markt en de interne behoefte, op basis waarvan een gerichte
aanbestedingsstrategie wordt bepaald rekening houdend met het
betreffende marktsegment en met inachtneming van sociale aspecten en
duurzaamheidsaspecten. Tevens wordt gewerkt aan elektronische
ondersteuning van de uitnutting van de door de IUC’s voor het Rijk
gesloten (raam)overeenkomsten via Digi Inkoop.
De minister van BZK geeft aan dat majeure veranderingen in beleid
(concentratie inkoopfunctie, invoeren 100% categoriemanagement en
bijbehorend contractmanagement) implementatie vereisen die gelet op de
organisatorische gelaagdheid enige tijd nodig zal hebben.
Informatiebeveiliging
Voor het onderwerp informatiebeveiliging geven de ministers aan dat het
kabinet werkt aan de volgende maatregelen:
• de ministers van BZK en VenJ werken voor de Compacte Rijksdienst
aan het ontwikkelen van één I(CT)-beveiligingsfunctie Rijk;
• de minister van BZK is in een vergevorderd stadium aan rijksbreed
geldende normen voor informatiebeveiliging (de Baseline Informatiebeveiliging);
• het herziene Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst voor
Bijzondere Informatie wordt op korte termijn van kracht voor informatie met een hoog vertrouwelijk karakter.
Ook merken de ministers op dat een aantal maatregelen uit de I-Strategie
voor de Rijksdienst2 tevens de weerbaarheid en het herstelvermogen
vergroot. Onderdeel van de vergroting van de weerbaarheid is het hebben
van solide informatiebeveiligingsconcepten. Een belangrijke lijn daarbij is
het investeren in gegevensbeveiliging, in aanvulling op apparaat- en
netwerkbeveiliging. Een tweede lijn is die van onbewuste risicomijding
naar bewuste en verantwoord risicomanagement. Het borgen van
gemeenschappelijke afspraken over informatiebeveiliging met in- en
externe partijen moet eveneens worden versterkt volgens de ministers.

1
2

TK 2009–2010, 32 440, nr. 2.
TK 2011–2012, 26 643, nr. 216.

Vertrouwensfuncties
De minister van BZK geeft aan van mening te zijn dat uit de Wet op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet volgt dat de AIVD erop moet
toezien dat het systeem zodanig functioneert dat vertrouwensfuncties
alleen worden vervuld door werknemers voor wie een verklaring van geen
bezwaar is afgegeven. Volgens de minister van BZK is iedere minister
afzonderlijk verantwoordelijk voor de naleving van de Wet Veiligheidson-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

64

derzoeken in diens sector. De AIVD voert vervolgens de aangevraagde
veiligheidsonderzoeken uit.
Compacte Rijksdienst
Voor het programma van de Compacte Rijksdienst constateerden wij dat
een groot deel van de beoogde besparingen nog niet via een business
case is aangetoond. De minister van BZK merkt hierbij op dat deze
constatering logischerwijs voortvloeit uit de gekozen werkwijze. Projecten
waarvoor al veel voorwerk is verricht zijn nu zover dat ze met een goede
business case tot implementatie kunnen overgaan. Maar er zijn ook
projecten die pas in 2011 zijn begonnen. Deze kennen, zo geeft de minister
van BZK aan, een eigen tijdpad voor besluitvorming en implementatie.
Indien daarbij de kwaliteit van de uitvoering en de verantwoordelijkheidsstructuur niet duidelijk zijn dan zullen deze verder worden uitgewerkt.
Als reactie op onze constatering dat de besluitvorming over de uitvoering
van de projecten vooral op ambtelijk niveau plaats vindt, geeft de minister
van BZK aan dat de Ministerraad het programma Compacte Rijksdienst
aanstuurt als een programma en via een periodieke rapportage wordt
geïnformeerd over de voortgang. Alleen in bepaalde situaties (bijvoorbeeld vanwege het politieke/maatschappelijke gewicht) wordt de
Ministerraad om een specifiek besluit over een individueel project
gevraagd.
Verder wijst de minister van BZK ons erop dat besluiten ook worden
genomen alleen op basis van een inschatting van de effecten en dat in dat
geval business cases pas ontstaan als afzonderlijke ministeries gaan
deelnemen aan dat project.
Als laatste geeft de minister van BZK aan dat de besparing met betrekking
tot de Rijksincasso op basis van de business case geraamd is op € 13
miljoen en niet op € 40 miljoen zoals wij in ons rapport vermelden.
Kwaliteit beleidsinformatie
Over de operatie Verantwoord begroten merkt de minister van Financiën
op dat hij met ons van mening is dat de deze operatie een noodzakelijke
nieuwe impuls geeft aan de verbetering van de beleidsinformatie. Met ons
is de minister van Financiën verder van mening dat de samenhang tussen
het beleid van een minister en de daarmee gepaard gaande kosten
duidelijk uit de begrotingen moet blijken. Dit draagt bij aan de uitoefening
van het budgetrecht van de Tweede Kamer. In het jaarverslag moet dit
beeld ook gegeven worden om de Staten-Generaal in staat te stellen
decharge te verlenen.
De minister geeft aan dat op de vraag of we waar voor ons belastinggeld
krijgen, doorgaans niet één objectief antwoord te geven is. Vanzelfsprekend moet belastinggeld zorgvuldig en doelmatig worden ingezet om
publieke taken evenwichtig en in samenhang te kunnen uitvoeren. Voor
zover er op jaarbasis een duidelijk oorzakelijk verband is te leggen tussen
instrumenten, middelen en prestaties zal dit, als gevolg van Verantwoord
begroten, scherper dan voorheen gebeuren in de jaarlijkse begrotingscyclus. Dit noemt de minister van Financiën «beleidsverantwoording in
smalle zin». Een gevolg van het scherper aangeven van de relatie tussen
kosten, prestaties en effecten door Verantwoord begroten zal soms zijn
dat doelstellingen minder veelomvattend en realistischer worden en dat
beleidsinformatie nauwkeuriger aansluit op de instrumenten en uitgaven
van de minister. Dit betekent niet dat het niet langer relevant zou zijn om
maatschappelijke effecten van beleid vast te stellen en te betrekken bij de
jaarlijkse allocatie van publieke middelen. Hiervoor moet volgens de
minister van Financiën echter breder worden gekeken dan de jaarlijkse
budgetcyclus. Hij constateert dat de ervaring van meer dan 10 jaar VBTB

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

65

leert dat de begroting als instrument lang niet altijd volstaat om de
complexe relatie tussen uitgaven en uiteindelijke effecten voldoende te
beschrijven. Om effectiviteit van beleid te bepalen is vaak uitgebreid
meerjarig effectonderzoek nodig dat niet elk jaar kan worden uitgevoerd.
De minister van Financiën onderschrijft dan ook onze stelling dat het
noodzakelijk is dat de (kosten)effectiviteit van het beleid regelmatig wordt
onderzocht. Dit noemt hij «beleidsverantwoording in brede zin».
De minister van Financiën stelt dat beleidsinformatie in brede zin meestal
al apart van de begrotingscyclus aan de Tweede Kamer wordt gemeld.
Hiertoe behoort ook de kennis over de effectiviteit van beleid die
voortkomt uit evaluaties. Het verbeteren van de evaluatieprogrammering
en onderbouwing van beleid zijn voor het kabinet dan ook belangrijke
aandachtspunten. Enkele van onze suggesties sluiten volgens de minister
van Financiën goed aan op de hervorming van Verantwoord Begroten
zoals het vooraf met de Tweede Kamer afstemmen van monitoring- en
evaluatiemomenten van beleid en een grotere rol voor open data.
De minister van Financiën geeft aan dat onze aanbevelingen gericht op de
kwaliteit van de beleidsdoorlichtingen worden verwerkt door een
wijziging van de Regeling Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek
Rijksoverheid (RPE). Hij denkt onder meer aan het opnemen van
kwaliteitseisen voor beleidsdoorlichtingen en ander evaluatieonderzoek.
Verder wordt voorgeschreven dat een overzicht van de geplande
beleidsdoorlichtingen in de beleidsagenda van de begroting wordt
opgenomen en dat afgeronde beleidsdoorlichtingen voortaan pas na
bespreking in de Ministerraad naar de Tweede Kamer worden gestuurd.
Ten slotte geeft de minister van Financiën aan graag met ons in gesprek te
blijven op de genoemde punten.
18 Miljard Monitor
De minister van Financiën geeft aan dat het kabinet met de 18 Miljard
Monitor heeft gekozen voor de consistente lijn dat in kwalitatieve zin
wordt gerapporteerd over de voortgang van de implementatie van de
maatregelen, met verwijzingen naar de relevante kamerstukken. De
minister is van mening dat de begrotingssystematiek met uitgavenkaders
en het inkomstenkader inzicht biedt in de manier waarop eventuele
besparingsverliezen en andere tegenvallers worden gecompenseerd, om
op het pad richting de € 18 miljard te blijven. De relatie van de individuele
maatregelen met het budgettaire effect is volgens de minister bovendien
niet altijd evident.
Het kabinet wijst erop dat de 18 Miljard monitor primair bedoeld is om
inzicht te bieden in de voortgang van de implementatie van de maatregelen. Gedetailleerde informatie over beleidsvoornemens en de hiervoor
beschikbare budgetten en mutaties hierin is te vinden in de departementale begrotingen en bijbehorende suppletoire begrotingswetten.
Een laatste aandachtspunt betreft het ontbreken van de kolom «structureel» bij de aanvullende en alternatieve maatregelen in de 18 Miljard
Monitor. De minister geeft aan dat de desbetreffende reeksen in de
tabellen zijn toegevoegd ter bevordering van de herkenbaarheid.
Aangezien het hier gaat om een kwalitatieve monitor die de voortgang
van de implementatie toelicht, wijzigen die cijfers niet. Om te beoordelen
of de beoogde bezuiniging in budgettaire zin is behaald hanteert het
kabinet de uitgavenkaders als toetssteen. De huidige kaders lopen tot en
met 2015; een dergelijke toets na 2015 is volgens de minister dus niet
mogelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

66

Wijzigingen op de vastgestelde begrotingen
De minister van Financiën deelt onze opvatting dat (grote) beleidsmatige
mutaties niet thuis horen in de slotwetten. Ook dit jaar zal het kabinet zich
inspannen om alle beleidsmatige mutaties in de suppletoire begrotingen
samenhangende met de Najaarsnota op te nemen. Mochten zich nog
beleidsmatige mutaties voordoen nadat de suppletoire begrotingen aan
de Tweede Kamer zijn aangeboden, dan zullen dergelijke mutaties zo
spoedig mogelijk in een brief aan de Tweede Kamer worden gemeld.
Het advies om voortaan in de Rijksbegrotingsvoorschriften absolute of
relatieve normen voor toelichtingen bij de diverse suppletoire begrotingen op te nemen, neemt de minister van Financiën in overweging. Hij
zal bekijken in hoeverre het opnemen van normen in de Rijksbegrotingsvoorschriften bijdraagt aan goede toelichtingen in de diverse suppletoire
begrotingen.
Controle op ESM
De minister van Financiën geeft aan dat het kabinet zich flink heeft
ingespannen om adequate publieke controle op het ESM te realiseren. Het
ESM krijgt mede dankzij de inzet van Nederland een speciale onafhankelijke «Board of Auditors» met onder andere vertegenwoordigers van
nationale Rekenkamers en de Europese Rekenkamer. Naast een rechtsbasis in het ESM-verdrag volgt in de loop van 2012 nadere invulling via de
zogenoemde «by-laws» van het ESM. Bij de besprekingen hierover hecht
het kabinet sterk aan ruime bevoegdheden voor de Board of Auditors
volgens internationale auditstandaarden alsmede goede publieke
publicatiemogelijkheden.
5.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Single information single audit (sisa)
De specifieke uitkeringen zijn een belangrijk financieel middel voor
gemeenten en provincies. In 2011 is het aandeel van de specifieke
uitkeringen ongeveer 25% respectievelijk 50% in de totale begroting van
gemeenten en provincies. Bij het financieren van taken, die door
mede-overheden worden uitgevoerd, is het volgens ons van belang te
beoordelen of een specifieke uitkering de gewenste vorm is. De primaire
afweging hoort te zijn of financiering via de algemene uitkering in het
gemeente- of provinciefonds de voorkeur heeft. Voor een specifieke
uitkering kan worden gekozen als er voldoende motieven zijn om af te
zien van financiering via de algemene uitkering in gemeente- of provinciefonds. In ons rapport «Financiële verhoudingen tussen de bestuurslagen»
(Algemene Rekenkamer, 2009) constateren wij dat er een vervaging
optreedt in de verschillende financieringsvormen. Naast de algemene en
specifieke uitkeringen zijn er tussenvormen gekomen: de brede doeluitkering, de verzameluitkering, de integratie-uitkering en de decentralisatieuitkering. Door het vervagen van het onderscheid tussen algemene en
specifieke uitkeringen is onduidelijk welke bestuurslaag waarvoor
verantwoordelijk is. Wanneer financieringsregelingen te ingewikkeld
worden, kan dit negatieve gevolgen hebben voor de doelmatigheid en
rechtmatigheid van de besteding van deze publieke middelen.
Wij concludeerden in voornoemd rapport dat een specifieke uitkering
vooral geschikt is in geval van heldere voorwaarden voor de besteding
aan een specifiek doel. In de sturing van het beleid en de gevraagde
verantwoordingsinformatie is het daarom voor de verantwoordelijke
minister van belang oog te hebben of de besteding conform de
voorwaarden heeft plaatsgevonden. De informatie over de specifieke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

67

uitkeringen door de gemeenten en provincies is namelijk de basis voor de
verantwoording die minister aflegt aan de Staten-Generaal.
Het sisa-systeem is op dit moment met de huidige bepalingen in de
regelgeving een efficiënt systeem voor de controle van de vaak relatief
complexe specifieke uitkeringen. Maar deze efficiency maakt het systeem
tevens kwetsbaar. Het is daarom mede van belang dat het systeem geen
tekortkomingen mag vertonen.
De minister van BZK heeft ons op 27 april geïnformeerd over het plan van
aanpak om de opzet van het sisa-systeem te versterken en de werking te
verbeteren. Wij zijn van mening dat op grond van de ondernomen en
toekomstige verbeteracties een goede start is gemaakt om zowel de opzet
als de werking van het sisa-systeem te verbeteren. Wij constateren ook
dat voor het aanpakken van deze ernstige onvolkomenheid een belangrijk
onderdeel nog niet goed is belicht in het plan van aanpak. Het plan van
aanpak bevat vooral verbeterpunten in de procedures en de acties zijn
nog steeds te veel reactief van aard. Richting de minister van BZK hebben
wij aangegeven welke aanvullende acties wij op dit terrein nog
verwachten om actiever te bewaken dat partijen de genoemde acties op
een adequate wijze invullen. Wij gaan ervan uit dat de minister van
Financiën over deze aanvullende acties nauw contact houdt met de
minister van BZK.
Informatiebeveiliging
Wij hebben waardering voor de maatregelen van het kabinet ter
versterking van de informatiebeveiliging, maar deze vormen geen
sluitende oplossing voor het probleem dat wij hebben gesignaleerd. De
huidige voorschriften voor informatiebeveiliging bieden een duidelijk en
bruikbaar kader voor informatiebeveiliging, maar de meeste ministeries
schieten tekort in de naleving van deze voorschriften. De aandacht moet
naar onze mening vooral uitgaan naar verbeteringen in de praktijk van de
informatiebeveiliging, wat de meeste ministeries in hun reactie op ons
onderzoek ook expliciet hebben toegezegd.
Vertrouwensfuncties
Wij delen de conclusie van de minister van BZK over de rol van de AIVD
niet. Afgezien van de eigen verantwoordelijkheid van de verschillende
ministers dient de AIVD de goede werking van het systeem te bevorderen.
Wij vinden het belangrijk dat de AIVD aan deze verantwoordelijkheid een
duidelijke invulling geeft.
Compacte rijksdienst
In de bestuurlijke reactie geeft de minister van BZK aan van mening te zijn
dat de Ministerraad via de periodieke voortgangsrapportages geïnformeerd wordt over de voortgang van het programma Compacte Rijksdienst. Alleen in bepaalde situaties wordt de Ministerraad om een besluit
gevraagd over een specifiek project.
Wij hebben in het verleden onder meer bij onze onderzoeken naar P-Direkt
kunnen zien wat de gevolgen zijn als de verantwoordelijkheidsverdeling
niet goed is geregeld en als er geen aandacht is voor de toekomstige
kwaliteit van de dienstverlening. De verantwoordelijkheidsverdeling bij
rijksbrede samenwerkingsactiviteiten moet helder zijn. Ook is het van
belang dat deze ingrijpende organisatorische beslissingen, waarbij
meerdere departementen betrokken zijn, op een bestuurlijk niveau
genomen worden. De minister van BZK geeft in de bestuurlijke reactie aan
dat de Ministerraad alleen in bepaalde situaties om een besluit wordt
gevraagd over een specifiek project. Naar onze mening is de Ministerraad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

68

juist het aangewezen gremium om te beraadslagen en te besluiten over
kaders voor rijksbrede voorzieningen op het gebied van de bedrijfsvoering. Dit is voor de Compacte Rijksdienst ook duidelijk aangegeven in
de nota van toelichting bij het Coördinatiebesluit organisatie en bedrijfsvoering rijksdienst.1.
In de reactie geeft de minister van BZK verder aan dat de besparingen
voor het project Rijksincasso nu worden geraamd op € 13 miljoen. Wij
constateren dat de eerder aan de Tweede Kamer gemelde raming van
€ 40 miljoen dus neerwaarts is bijgesteld.2
Kwaliteit beleidsinformatie
Wij zijn blij met de ambities van de minister van Financiën om de
verantwoording over uitgaven en beleid in zowel de jaarverslagen als
daarbuiten te verbeteren. In het afgelopen jaar heeft hij – mede naar
aanleiding van onze rapporten Staat van de rijksverantwoording 2010 van
mei 2010 en Leren van subsidie-evaluaties van oktober 2011 – verbeteringen toegezegd op dit vlak. Ook wij blijven graag met de minister van
Financiën in gesprek op deze onderwerpen.
In deze gesprekken willen we onder meer aandacht besteden aan de
inzichten in resultaten van beleid. Met de minister van Financiën zijn we
van mening dat niet elk jaar een integraal inzicht kan worden geboden in
de effectiviteit van beleid. We denken wel – mede op basis van ons
onderzoek naar de vijf thema’s – dat het mogelijk moet zijn om de Tweede
Kamer, met het jaarverslag, meer inzicht te bieden in de mate waarin de
doelen zijn gerealiseerd die we ons bij de begroting hadden voorgenomen? De uitkomsten en consequenties van tussentijds aan de Tweede
Kamer gestuurde evaluaties moeten op hoofdlijnen (is het beleid wel of
niet effectief?) terug te vinden zijn in de jaarverslagen. Alleen op deze
manier kan het kabinet verantwoord verantwoorden.
Verder zijn we benieuwd naar de ideeën van de minister van Financiën
over verbeteringen in de «beleidsverantwoording in de brede zin». Meer
aandacht voor een «dekkende» programmering van zowel ex-ante- als expost-evaluaties is wat ons betreft een onmisbare schakel om te kunnen
komen tot meer compacte maar tegelijkertijd zinvolle beleidsverantwoording in de jaarverslagen. Ook moedigen wij het kabinet aan meer
zicht op effectiviteit van beleid te genereren via (digitale) ontsluiting van
publieke geldstromen, zoals wij reeds eerder aanbevolen bij gelegenheid
van ons onderzoek naar het innovatiebeleid (AR, 2011f).
18 Miljard Monitor
Wij zijn van mening dat de minister van Financiën in de 18 Miljard
Monitor zoveel als mogelijk inzicht zou moeten geven in de realisatie van
de budgettaire effecten van de individuele maatregelen. Ook zou bij alle
bezuinigingsmaatregelen duidelijk moeten zijn op welke artikelen de
bezuinigingen neerslaan, omdat het budgetrecht op artikelniveau geldt.
Wij stellen vast dat de minister van Financiën er niet voor kiest om in de
18 Miljard Monitor zoveel als (binnen de huidige begrotingssystematiek)
mogelijk inzicht te geven in de realisatie van de budgettaire effecten van
de bezuinigingsmaatregelen uit het regeerakkoord van het demissionair
kabinet-Rutte/Verhagen. Voor 2011 zou ongeveer € 2,9 miljard aan
bezuinigingen gerealiseerd moeten zijn, maar het is nu onduidelijk of dit
gerealiseerd is met de maatregelen die voor 2011 beoogd waren.
1

Staatsblad 2011, nr. 18.
Op 24 november 2011 gemeld aan de
Tweede Kamer (Brief minister BZK stand van
zaken Compacte Rijksdienst, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2011 – 2012, 31 490, nr. 80).
2

De minister van Financiën geeft verder aan dat hij geen kolom «structureel» op zal nemen in de 18 Miljard Monitor. De € 18 miljard aan
maatregelen uit het regeerakkoord van het demissionair kabinet-Rutte/
Verhagen en de aanvullende en alternatieve maatregelen die voorzien zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

69

in het nieuwe bezuinigingspakket zijn onder meer bedoeld om de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën voor 2015 en verder, te
waarborgen. Wij vinden daarom dat de minister van Financiën de
structurele doorwerking van aanvullende- en alternatieve maatregelen
voor 2015 en verder zichtbaar zou moeten maken in een kolom «structureel».
Tot slot bevelen wij de minister van Financiën aan om ook de realisatie
van de nieuwe en toekomstige bezuinigingsmaatregelen op de voet te
volgen en hierover periodiek aan het parlement te rapporteren in een
aparte monitorrapportage over de bezuinigingen.
Wijzigingen op de vastgestelde begrotingen
De minister van Financiën geeft aan dat hij ons advies om in de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) normen voor toelichtingen bij de diverse
suppletoire begrotingen op te nemen, in overweging zal nemen. Wij zijn
van mening dat het opnemen van normen een bijdrage levert aan goede
toelichtingen in de diverse suppletoire begrotingen en zodoende ook
bijdraagt aan de informatiewaarde voor de Staten-Generaal. Deze normen
zouden bij het opstellen van de RBV voor de begrotingen 2013 ingevoerd
kunnen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

70

BIJLAGE 1 BEGROTE EN VERANTWOORDE BEDRAGEN
Begrote en verantwoorde bedragen
(bedragen in € mln)
Uitgaven

Ontvangsten

Vastgestelde
begroting
2011

Rekening
2011

Vastgestelde
begroting
2011

Rekening
2011

39,2
137,3
116,0
65,2
2,4

39,9
144,3
122,1
55,8
2,4

0,0
2,5
3,7
3,8
2,4

0,8
4,9
6,7
3,6
2,4

1,1
134,1
11 442,3
11 264,0
0,0
4 856,2
33 669,7
41 669,4
9 425,8
8 258,6
11 656,8
5 900,8
29 911,0
18 027,8

0,8
436,6
11 014,6
11 438,5
0,0
5 275,6
33 964,3
58 206,8
9 709,1
8 156,4
11 209,0
5 943,6
30 766,6
19 145,2

0,0
8,5
727,9
1 541,6
0,0
681,3
1 069,3
52 585,2
118 627,3
457,3
57,5
10 744,9
2 067,5
103,5

0,0
48,3
887,6
1 521,6
0,0
1 006,0
1 191,0
55 467,6
121 161,7
459,8
69,9
11 947,0
2 455,7
811,1

186 577,6

205 631,4

188 684,1

197 045,9

8 404,9
18 110,9
1 142,5
0,0
0,0
9,1
2 844,2
108,3
21,3

8 372,5
18 576,4
1 268,1
0,0
0,0
15,9
2 788,3
15,4
25,1

8 404,9
18 110,9
1 142,5
0,0
0,0
9,1
2 844,2
33,9
21,3

8 120,9
18 576,4
1 268,1
0,0
0,0
10,5
2 788,3
0,9
25,1

Subtotaal

30 641,1

31 061,8

30 566,7

30 790,3

Totaal generaal

217 218,8

236 693,2

219 250,8

227 836,1

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU (eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur & Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
XIII
Economische zaken, Landbouw en Innovatie
XV
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Subtotaal
Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

71

BIJLAGE 2 OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
REKENINGEN 2011, BEVINDINGEN ALGEMENE REKENKAMER
Overzicht A Verplichtingen

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van
Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht
betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU
(eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur & Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
–
Verkeer en Waterstaat
–
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
XIII
Economische zaken, Landbouw
en Innovatie
–
Economische Zaken
–
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
XV
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
XVII Jeugd en Gezin
XVIII Wonen, wijken en integratie
Totaal begrotingen

Verantwoord
bedrag

Totaal
fouten en
onzekerheden

Verantwoord
bedrag

Totaal
fouten en
onzekerheden in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

39,6
147,6

0,0
0,2

39,9
147,2

0,0
0,8

0,0
1,2

0,0
0,0

0,0
0,0

115,0
73,3
2,4

0,6
0,0
0,0

123,2
53,9
2,4

0,5
0,1
0,0

0,6
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,8
3 650,6

0,0
0,1

0,8
218,5

0,0
3,5

0,0
7,6

0,0
0,0

0,0
0,0

12 820,5
0,0
5 741,7

0,1
0,0
0,3

9 462,1
12 078,0
0,0

0,1
0,1
0,0

5,3
8,5
0,0

0,1
0,0
0,0

6,9
0,0
0,0

6 392,8

0,1

5 643,3

0,1

4,3

0,1

52

37 368,9
43 250,1
9 776,1
7 241,4
0,0
9 087,7

0,8
0,0
0,0
0,9
0,0
0,1

34 395,7
58 206,8
91 238,6
7 440,6
10 923,6
0,0

0,9
0,0
0,0
0,5
0,9
0,0

317,6
0,0
1,0
34,5
102,7
0,0

0,2
0,0
0,0
0,3
0,0
0,0

59,2
0,0
0,0
24,5
1,6
0,0

927,5

0,8

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0
11 486,6

0,0
0,1

8 417,2
0,0

0,3
0,0

24,7
0,0

0,1
0,0

8,3
0,0

2 359,7

2,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

28 953,1

0,0

30 420,0

0,1

25,1

0,0

1,3

21 708,2
6 480,9
4 672,0

3,3
0,7
0,2

18 815,5
0,0
0,0

0,2
0,0
0,0

28,8
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

6,7
0,0
0,0

212 296,4

0,6

287 627,0

0,2

561,9

0,0

113,8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

72

Verantwoord
bedrag

Totaal
fouten en
onzekerheden

Verantwoord
bedrag

Totaal
fouten en
onzekerheden in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

9 660,8
18 607,1
1 482,6

0,0
0,0
0,0

6 654,6
18 390,0
1 268,3

0,0
0,0
0,0

0,8
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
55,3
0,0
37,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
15,9
0,0
0,5
28,2

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
1,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,2
0,0
0,0
0,0

Totaal begrotingsfondsen

29 842,8

0,0

26 357,5

0,0

0,8

0,0

0,2

Totaal generaal

242 139,2

0,5

313 984,5

0,2

562,7

0,0

114,0

Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

73

Overzicht B/C Uitgaven + Ontvangsten1

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van
Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht
betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU
(eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur &
Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
–
Verkeer en Waterstaat
–
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
XIII
Economische zaken, Landbouw
en Innovatie
–
Economische Zaken
–
Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
XV
Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
XVII Jeugd en Gezin
XVIII Wonen, wijken en integratie
Totaal begrotingen

Verantwoord
bedrag2

Totaal
fouten en
onzekerheden

VerantTotaal
woord
fouten en
2
bedrag onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

39,8
149,2

0,0
0,1

40,7
149,3

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

118,9
76,0
4,7

0,5
0,0
0,8

128,9
59,4
4,8

1,2
0,1
0,9

1,5
0,1
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,8
2 917,0

0,0
0,1

0,8
484,8

0,0
0,6

0,0
2,9

0,0
0,0

0,0
2,5

11 690,0
0,0
7 163,8

0,4
0,0
0,4

11 902,1
12 960,1
0,0

0,3
0,1
0,0

38,3
8,9
0,0

0,0
0,1
0,0

0,0
9,8
0,0

6 468,6

0,0

6 281,6

1,0

61,1

0,3

1,0

39 723,6
101 254,0
133 921,1
8 918,1
0,0
9 526,1

0,7
0,0
0,1
1,2
0,0
0,1

35 155,3
113 674,4
130 870,8
8 616,2
11 278,9
0,0

0,3
0,0
0,2
1,0
0,1
0,0

108,6
0,0
222,6
85,5
10,3
0,0

0,3
0,0
0,1
1,1
0,1
0,0

6,4
0,0
52,4
54,2
0,0
0,0

1 518,7

2,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0
8 967,9

0,0
0,2

17 890,7
0,0

0,1
0,0

10,5
0,0

0,5
0,0

99,0
0,0

3 136,0

1,3

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

30 279,9

0,0

33 222,3

0,0

16,5

0,1

1,4

22 596,3
6 970,0
4 393,5

0,5
0,4
1,4

19 956,3
0,0
0,0

0,3
0,0
0,0

68,0
0,0
0,0

0,2
0,0
0,0

0,3
0,0
0,0

399 833,9

0,2

402 677,3

0,2

634,9

0,1

226,9

2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

74

Verantwoord
bedrag2

Totaal
fouten en
onzekerheden

2010

2010

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

17 547,9
36 762,2
2 965,3

0,1
0,0
0,0

16 493,4
37 152,9
2 536,2

0,4
0,0
0,0

73,5
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

4 627,7
5 083,5
115,3
5 578,9
10,8
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

0,0
0,0
26,5
5 576,6
16,3
50,3

0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,6
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Totaal begrotingsfondsen

72 691,4

0,0

61 852,1

0,1

73,5

0,0

0,1

Totaal generaal

472 525,3

0,2

464 529,3

0,1

708,4

0,1

227,0

Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische
Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

1
2

VerantTotaal
woord
fouten en
bedrag2onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave
2011

Omvangsbasis voor de artikeltolerantie is totaal van de uitgaven + ontvangsten
Uitsplitsing van het verantwoord bedrag naar uitgaven en ontvangsten vindt plaats in bijlagen 2b en 2c.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

75

Overzicht B Uitgaven
Verantwoord
bedrag

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van
Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht
betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU
(eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur &
Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
–
Verkeer en Waterstaat
–
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
XIII
Economische zaken, Landbouw
en Innovatie
–
Economische Zaken
–
Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
XV
Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
XVII Jeugd en Gezin
XVIII Wonen, wijken en integratie
Totaal begrotingen

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

39,6
145,7

0,0
0,1

39,9
144,3

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

114,2
72,4
2,4

0,5
0,0
1,6

122,1
55,8
2,4

1,2
0,1
1,9

1,5
0,1
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,8
1 744,0

0,0
0,2

0,8
436,6

0,0
0,7

0,0
2,9

0,0
0,1

0,0
0,3

10 983,5
0,0
6 098,9

0,5
0,0
0,4

11 014,6
11 438,5
0,0

0,3
0,1
0,0

38,3
8,9
0,0

0,0
0,1
0,0

0,0
9,6
0,0

6 055,5

0,0

5 275,6

1,2

61,1

0,0

1,0

37 172,7
43 250,1
12 160,5
8 471,6
0,0
9 441,4

0,7
0,0
0,1
1,1
0,0
0,1

33 964,3
58 206,8
9 709,1
8 156,4
11 209,0
0,0

0,2
0,0
0,2
1,0
0,1
0,0

83,6
0,0
18,2
81,5
10,3
0,0

0,0
0,0
0,0
0,6
0,0
0,0

2,3
0,0
0,5
47,4
0,0
0,0

1 110,5

2,7

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0
2 809,9

0,0
0,7

5 943,6
0,0

0,2
0,0

10,5
0,0

0,2
0,0

10,8
0,0

2 637,1

1,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

29 136,6

0,0

30 766,6

0,1

16,5

0,0

1,3

21 747,4
6 730,3
3 832,9

0,5
0,4
1,6

19 145,2
0,0
0,0

0,4
0,0
0,0

68,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,3
0,0
0,0

203 757,9

0,4

205 631,4

0,2

401,6

0,0

73,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

76

Verantwoord
bedrag

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

8 782,7
18 381,1
1 482,6

0,2
0,0
0,0

8 372,5
18 576,4
1 268,1

0,9
0,0
0,0

72,5
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

2 313,8
0,0
55,3
2 789,4
6,3
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

0,0
0,0
15,9
2 788,3
15,4
25,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
1,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,2
0,0
0,0
0,0

Totaal begrotingsfondsen

33 811,2

0,1

31 061,8

0,2

72,5

0,0

0,2

Totaal generaal

237 569,1

0,3

236 693,2

0,2

474,1

0,0

73,6

Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische
Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

77

Overzicht C Ontvangsten
Verantwoord
bedrag

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van
Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht
betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU
(eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur &
Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
–
Verkeer en Waterstaat
–
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
XIII
Economische zaken, Landbouw
en Innovatie
–
Economische Zaken
–
Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
XV
Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
XVII Jeugd en Gezin
XVIII Wonen, wijken en integratie
Totaal begrotingen

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

0,1
3,5

0,0
0,0

0,8
4,9

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

4,7
3,7
2,4

0,0
0,0
0,0

6,7
3,6
2,4

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
1 173,0

0,0
0,0

0,0
48,3

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
4,6

0,0
2,2

706,5
0,0
1 064,8

0,0
0,0
0,3

887,6
1 521,6
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,2
0,0

413,0

0,0

1 006,0

0,0

0,0

0,0

0,0

2 550,9
58 003,9
121 760,6
446,4
0,0
84,7

0,2
0,0
0,1
2,1
0,0
0,0

1 191,0
55 467,6
121 161,7
459,8
69,9
0,0

2,1
0,0
0,2
0,9
0,0
0,0

25,0
0,0
204,3
4,0
0,0
0,0

0,3
0,0
0,0
1,5
0,0
0,0

4,0
0,0
51,9
6,8
0,0
0,0

408,2

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0
6 158,0

0,0
0,0

11 947,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,7
0,0

88,2
0,0

498,9

1,4

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

1 143,3

0,0

2 455,7

0,0

0,0

0,0

0,1

848,9
239,7
560,6

0,0
0,4
0,0

811,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

196 075,9

0,1

197 045,9

0,1

233,3

0,1

153,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

78

Verantwoord
bedrag

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

8 765,2
18 381,1
1 482,6

0,0
0,0
0,0

8 120,9
18 576,4
1 268,1

0,0
0,0
0,0

1,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

2 313,8
5 083,5
60,0
2 789,4
4,5
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
10,5
2 788,3
0,9
25,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Totaal begrotingsfondsen

38 880,2

0,0

30 790,3

0,0

1,0

0,0

0,0

Totaal generaal

234 956,1

0,1

227 836,1

0,1

234,4

0,1

153,4

Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische
Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

79

Overzicht D Baten-lastendiensten
(bedragen in €x1000)
Hoofdstuk

III
V
VI
VII
VIII
IXb
X
XII
XIII
XV
XVI

Naam

Aantal Totaal baten
baten-lastendiensten

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Algemene Zaken
Buitenlandse Zaken incl. EU (eigen
middelen)
Veiligheid en Justitie
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
Onderwijs, Cultuur & Wetenschap
Financiën
Defensie
Infrastructuur en Milieu
Economische zaken, Landbouw en
Innovatie
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Totaal baten-lastendiensten

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

1

36,2

0,0

0,0

0,0

0,0

1
6

18,3
3 146,2

0,0
1,2

0,0
36,4

0,0
1,1

0,0
34,1

10
2
2
3
4

2 317,6
292,3
42,1
690,3
2 548,9

0,7
13,4
0,0
0,0
2,6

16,5
39,3
0,0
0,3
67,1

0,6
0,0
0,0
0,5
0,1

13,2
0,0
0,0
3,3
1,6

6
2
6

1 038,4
37,4
547,4

0,7
0,0
2,0

7,0
0,0
10,8

1,1
0,0
0,5

11,8
0,0
2,5

43

10 715,1

1,7

177,4

0,6

66,4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

80

Overzicht E Saldibalans
Verantwoord
bedrag

Begrotingen
I
De Koning
IIa
Staten-Generaal
IIb
Overige Hoge Colleges van
Staat
III
Algemene Zaken
IIIa
Kabinet der Koningin
IIIb
Commissie van toezicht
betreffende de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten
IV
Koninkrijksrelaties
V
Buitenlandse Zaken incl. EU
(eigen middelen)
VI
Veiligheid en Justitie
–
Justitie
VII
Binnenlandse Zaken &
Koninkrijksrelaties
VIII
Onderwijs, Cultuur &
Wetenschap
IXa
Nationale Schuld
IXb
Financiën
X
Defensie
XII
Infrastructuur en Milieu
–
Verkeer en Waterstaat
–
Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
XIII
Economische zaken, Landbouw
en Innovatie
–
Economische Zaken
–
Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
XV
Sociale Zaken en
Werkgelegenheid
XVI
Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
XVII Jeugd en Gezin
XVIII Wonen, wijken en integratie
Totaal begrotingen

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

28,6
111,7

0,0
0,0

28,6
113,2

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

18,6
5,5
0,1

0,0
0,0
0,0

16,1
2,6
0,1

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
3 253,0

0,0
0,0

0,0
3 069,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,1

0,0
2,6

19 295,6
0,0
2 959,8

0,6
0,0
0,6

16 866,8
14 299,2
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,1
0,4
0,0

25,2
55,2
0,0

12 018,6

0,1

4 518,5

0,0

0,0

0,1

4,4

49 533,8
351 251,3
270 320,6
8 139,2
0,0
8 052,4

0,8
0,0
0,1
0,2
0,0
0,3

51 777,5
362 314,7
347 470,0
7 158,8
10 997,8
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

5,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,9
0,0
0,0
0,2
0,5
0,0

476,3
0,0
0,0
14,8
51,2
0,0

4 151,8

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0
31 291,9

0,0
0,0

33 768,5
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

3,0
0,0

9 791,0

0,6

9 699,8

0,1

12,5

0,3

27,8

24 745,2

0,0

26 012,0

0,0

0,0

0,0

1,0

12 014,1
0,0
6 874,7

0,0
0,0
0,2

12 046,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,6
0,0
0,0

813 857,5

0,1

900 159,3

0,0

17,5

0,1

662,1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

81

Verantwoord
bedrag

Totaal Verantwoord
Totaal
fouten en
bedrag
fouten en
onzekerheden
onzekerheden
in de
rechtmatigheid

Totaal
fouten en
onzekerheden
in de
deugdelijke
weergave

2010

2010

2011

2011

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

(€ mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

(%
verantwoord
bedrag)

( € mln)

21 050,6
37 190,6
1 432,0

0,0
0,0
0,0

19 079,4
39 763,3
2 649,4

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

4,9
0,0
0,0

80,4
0,0
123,0
215,9
105,2
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
118,5
243,5
101,5
3,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Totaal begrotingsfondsen

60 197,7

0,0

61 958,6

0,0

0,0

0,0

4,9

Totaal generaal

874 055,2

0,1

962 117,9

0,0

17,5

0,1

667,1

Begrotingsfondsen
A
Infrastructuurfonds
B
Gemeentefonds
C
Provinciefonds
D
Fonds Economische
Structuurversterking
E
AOW-spaarfonds
F
Diergezondheidsfonds
G
BTW-compensatiefonds
–
Waddenfonds
H
Bonaire, St Eustatius en Saba

2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

82

BIJLAGE 3 METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING
Financiële informatie
De Algemene Rekenkamer maakt mede op basis van de CW 2001 voor
haar oordelen gebruik van de werkzaamheden van de interne auditdiensten van de ministeries. De interne auditdiensten voeren een
volledige jaarrekeningcontrole uit conform de Nadere Voorschriften
Controle en Overige Standaarden van accountants. De Algemene
Rekenkamer onderzoekt op basis van de Fundamental Auditing Principles
(level 3) die gelden voor Supreme Audit Institutions. De Algemene
Rekenkamer voert eigen werkzaamheden uit, deze bestaan onder meer uit
een beoordeling van het werk van de interne auditdiensten. Voorts
hebben wij in 2011 nader onderzoek gedaan naar de interne beheersing
door de ministeries en controle door de auditdiensten van de subsidieuitgaven en naleving van EU-aanbestedingsprocedures. Hoewel wij niet
elke geldstroom in 2011 hebben onderzocht zijn wij van oordeel dat wij
voldoende werk verrichten om met een redelijke mate van zekerheid te
kunnen stellen dat er geen materiële fouten in de jaarrekening zitten.
Oordeelsvorming financiële informatie: tolerantiegrenzen
Als bij de Rijksrekening, verantwoordingsstaten, saldibalans en/of
afgerekende voorschotten de tolerantiegrens wordt overschreden, wordt
dat vertaald in het oordeel van de Algemene Rekenkamer bij de
jaarrekening/het jaarverslag. Bij het overschrijden van de tolerantiegrens
bij begrotingsartikelen, rapporteren wij overschrijdingen in een toelichtende paragraaf op ons oordeel, omdat het budgetrecht van de Tweede
Kamer zich bevindt op artikelniveau.
In ons oordeel maken wij onderscheid tussen enerzijds de deugdelijke
weergave en het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften van de
jaarrekening van het ministerie en anderzijds de rechtmatigheid van de
verplichtingen, uitgaven, ontvangsten en balansposten.1 De informatie in
de jaarrekening is niet deugdelijk weergegeven als deze niet juist en
volledig is; de aangegane verplichtingen zijn dan bijvoorbeeld hoger dan
weergegeven in de jaarrekening. De jaarrekening voldoet niet aan de
verslaggevingsvoorschriften, als zij niet voldoet aan de Comptabiliteitswet
2001 en de regeling Rijksbegrotingsvoorschriften. Verplichtingen,
uitgaven, ontvangsten en balansposten zijn rechtmatig als zij tot stand zijn
gekomen in overeenstemming met de doelomschrijving van de toepasselijke begrotingsartikelen, de toepasselijke begrotingswetten, andere
wettelijke regelingen, overeenkomsten en beschikkingen.
In de tabel hierna staan de tolerantiegrenzen die de Algemene Rekenkamer hanteert bij haar oordeelsvorming.

1
Tot «verplichtingen, uitgaven, ontvangsten
en balansposten» worden in dit verband ook
gerekend: de afrekeningen van voorschotten
en de baten, lasten, kapitaaluitgaven,
kapitaalontvangsten en balansposten van
baten-lastendiensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

83

Financieel overzicht

Tolerantiegrens
(in %, of in € mln)1

Omvangsbasis

Fouten

Onzekerheden

Rijksrekening

1%

–

– Totale uitgaven Rijk
– Totale ontvangsten Rijk

Verantwoordingsstaat:
< € 100 mln
> € 100 mln en ≤ € 150 mln

10%
10%

10%
10%

– Totaal verplichtingen
– Totaal uitgaven + totaal
ontvangsten + totaal baten van derden

> € 150 mln en ≤ € 500 mln
> € 500 mln en ≤ 1,5 mld
> 1,5 mld

15 mln
15 mln
1%

15 mln
3%
3%

Begrotingsartikel:
< € 100 mln
> € 100 mln en ≤ € 150 mln
> € 150 mln en ≤ € 500 mln
> € 500 mln

10%
10%
15 mln
3%

10%
10%
15 mln
3%

– Verplichtingen
– Uitgaven + ontvangsten

Verantwoordingsstaat Baten-lastendiensten:
< € 100 mln

10%

10%

Som van de baten van alle batenlastendiensten

> € 100 mln en ≤ € 150 mln
> € 150 mln en ≤ € 500 mln
> € 500 mln en ≤ 1,5 mld
> 1,5 mld

10%
15 mln
15 mln
1%

10%
15 mln
3%
3%

Saldibalans:
< € 100 mln
> € 100 mln en ≤ € 150 mln
> € 150 mln en ≤ € 500 mln
> € 500 mln en ≤ 1,5 mld
> 1,5 mld

10%
10%
15 mln
15 mln
1%

10%
10%
15 mln
3%
3%

Totaal van de relevante saldibalansposten3

Afgerekende voorschotten:
< € 100 mln
> € 100 mln en ≤ € 150 mln
> € 150 mln en ≤ € 500 mln
> € 500 mln

10%
10%
15 mln
3%

10%
10%
15 mln
3%

Het bedrag aan afgerekende voorschotten

2

1

Deze toleranties gelden zowel voor fouten en onzekerheden in de deugdelijke weergave, als voor fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid.
Op het niveau van de Rijksrekening en de begrotingsartikelen telt de Algemene Rekenkamer fouten en onzekerheden bij elkaar om deze te toetsen
aan de tolerantiegrenzen.
3
De relevante saldibalansposten zijn: liquide middelen, intracomptabele vorderingen, intracomptabele schulden, extracomptabele vorderingen,
extracomptabele schulden, voorschotten, openstaande rechten, openstaande verplichtingen (incl. garanties) en deelnemingen.
2

Deugdelijke totstandkoming niet-financiële informatie
De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de totstandkoming van de
informatie over de prestatie-indicatoren in de jaarverslagen van de
ministers voldoet aan de in de Rijksbegrotingsvoorschriften gestelde
eisen voor de deugdelijke totstandkoming. Wij hebben de overige
niet-financiële informatie in de jaarverslagen van de ministers niet
onderzocht. Een prestatie-indicator is deugdelijk tot stand gekomen als
het totstandkomingsproces ordelijk en controleerbaar is en de risico’s op
onbetrouwbare informatie voldoende zijn afgedekt met beheersmaatregelen. Daarnaast hebben we beoordeeld of de indicator eenduidig is,
dat wil zeggen dat de omschrijving van de indicator in het jaarverslag in
overeenstemming is met hetgeen is gemeten en dat de gehanteerde
begrippen eenduidig zijn gedefinieerd. Ten slotte hebben we vastgesteld
dat de prestatie-indicatoren voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften
die zijn opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften. Het onderzoek
naar de deugdelijke totstandkoming heeft het karakter van een beoordeling. Dit betekent dat wij de lezer van het jaarverslag een lagere dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

84

redelijke mate van zekerheid bieden dat de prestatie-indicatoren een
betrouwbaar beeld geven van de werkelijkheid.
Deugdelijke totstandkoming van de informatie in de bedrijfsvoeringsparagraaf
De Algemene Rekenkamer beoordeelt of ministers maatregelen hebben
getroffen om te waarborgen dat de informatie in de bedrijfsvoeringsparagraaf juist en volledig is. De minister laat informatie verzamelen over
aandachtspunten die mogelijk vermelding behoeven in de bedrijfsvoeringsparagraaf. Wij stellen vast dat het ministerie criteria heeft voor
het opnemen van aandachtspunten en dat het proces navolgbaar is.
Wij beoordelen ook of de bedrijfsvoeringsparagraaf voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften die zijn opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften. Complicerende factor is dat deze voorschriften niet altijd
eenduidig zijn. Onze werkzaamheden hebben, mede vanwege de
kwalitatieve en bestuurlijke afweging van de ministeries om iets wel of
niet te vermelden in de bedrijfsvoeringsparagraaf, het karakter van een
globale beoordeling. Dit betekent dat wij een lagere dan redelijke mate
van zekerheid bieden dat alle aandachtspunten juist vermeld zijn in de
bedrijfsvoeringsparagraaf.
Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer
De Algemene Rekenkamer doet onderzoek naar het financieel beheer en
materieelbeheer op basis van een risico-inschatting. In de kwaliteitskaart
geven wij aan welke aspecten van het financieel beheer in 2011 zijn
onderzocht. De bevindingen worden gewogen op basis van een wegingsschema. In dit schema spelen onder andere een rol: de aard van de
bevinding, de financiële omvang van de bevinding, of er sprake is van een
toezegging aan de Tweede Kamer en de duur van de bevinding. De
weging van de bevindingen vindt zo veel mogelijk plaats door middel van
rijksbrede vergelijking en mondt uit in een conclusie in termen van het al
dan niet bestaan van een onvolkomenheid of ernstige onvolkomenheid in
de bedrijfsvoering van het ministerie. De Algemene Rekenkamer
beoordeelt ook de onvolkomenheden op basis van bestuurlijke overwegingen, zoals de duur van de onvolkomenheid en de inschatting of de
minister genegen is de onvolkomenheid op te lossen. De werkzaamheden
hebben, mede vanwege de risicogerichte keuzes, de kwalitatieve en
bestuurlijke afwegingen, het karakter van een beoordeling. Dit betekent
dat wij een lagere dan redelijke mate van zekerheid bieden bij het oordeel
over het financieel beheer en materieelbeheer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

85

AFKORTINGEN
AIVD
BES eilanden
BKZ
BuZa
BZK
CBS
CIZ
COVA
DJI
DUO
EFSF
EHS
EL&I
ESM
EU
FBZ
FES
HDBV
ICBR
ILG
IenM
IMF
IPO
J&G
LNV
LVNL
MIVD
MKBA
NBA
NSL
OCW
PAS
RBV
RIVM
RWT
SISA
SSC
SZW
TEM
TBO
VBTB
VROM
VGB
VIR 2007
VenJ
VNG
VWS
WODC
Wvo
WWI
ZBO

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Bonaire, St. Eustatius en Saba
Budgettair Kader Zorg
Buitenlandse Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrum Indicatiestelling Zorg
Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
Dienst Justitiële Inrichtingen
Dienst Uitvoering Onderwijs
European Financial Stability Facility
Ecologische Hoofdstructuur
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
European Stability Mechanism
Europese Unie
Financieel Beeld Zorg
Fonds Economische Structuurversterking
Hoofddirectie Bedrijfsvoering
Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk
Investeringsbudget Landelijk Gebied
Infrastructuur en Milieu
Internationaal Monetair Fonds
Interprovinciaal Overleg
Jeugd en Gezin
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Luchtverkeersleiding Nederland
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Maatschappelijke kosten- batenanalyse
Nederlandse Beroepsgroep van Accountants
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Programmatisch Aanpak Stikstof
Rijksbegrotingsvoorschriften
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Rechtspersoon met een wettelijke taak
Single information, single audit
Shared service centers
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Traditionele Eigen Middelen
Terreinbeherende organisatie
Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording
Verkeer, Ruimtelijke Ordening en Milieu
Verklaring van Geen Bezwaar
Voorschrift Informatiebeveiliging Rijk 2007
Veiligheid en Justitie
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wet veiligheidsonderzoeken
Wonen, Wijken en Integratie
Zelfstandig bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

86

LITERATUUR
Algemene Rekenkamer (2009). Financiële verhoudingen tussen de
bestuurslagen, Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 249, nrs. 1–2.
Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011a). Uitgavenbeheersing in de zorg, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 060, nr. 2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011b). Staat van de Rijksverantwoording 2010,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710, nr. 2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer, (2011c). ICT Politie 2010, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2010–2011, 29 350, nr. 9. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011d). Besteding spoorbudgetten door ProRail,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 707, nr. 4. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011e). Energiebesparing: ambities en resultaten,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 33 016, nr. 1. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011f), Innovatiebeleid, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 009, nr. 2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2011g). Bezuinigingsmonitor 2011, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 785, nr. 2. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2012a). Prestaties in de strafrechtketen, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 173, nr. 1. Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2012b). Detentie, behandeling en nazorg
criminele jeugdigen; Terugblik, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012,
31 215, nr. 7. Den Haag: Sdu.
BZK (2011). Brief minister BZK stand van zaken Compacte Rijksdienst,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 490, nr. 80.
CBS (2011). Nationale rekeningen 2010, Den Haag/Heerlen.
CBS (2012). Integrale Veiligheidsmonitor 2011 Landelijke rapportage,
Tweede Kamer, vergaderjaar2011–2012, bijlage bij 28 684, nr. 339.
Den Haag: Sdu.
Deltares (2011). Natuurherstel in de Westerschelde: De mogelijkheden
nader verkend, vergaderjaar 2010–2011, 30 862, nr. 48. Den Haag: Sdu.
EL&I (2011a). Voortgangsrapportage groot project Ecologische
Hoodstructuur (EHS) 2010. Bijlage bij de brief van de staatssecretaris van
EL&I. Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 825, nr. 111. Den Haag:
Sdu.
EL&I (2011b). 4e Rapportage Comité van Toezicht Investeringsbudget
Landelijk gebied Periode 2007–2010, stand van zaken ILG per 31 december
2010. Bijlage bij de brief van de staatssecretaris van EL&I. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2011–2012, 29 717, nr. 20. Den Haag: Sdu.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

87

Financiën (2010). Startnota. Brief aan de Tweede Kamer van de minister
van Financiën. Kenmerk BZ/2010/797. Directie Begrotingszaken. Den Haag.
Financiën (2012). Financieel Jaarverslag Rijk 2011, PM.
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2011). Mobiliteitsbalans 2011,
Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Den Haag.
Planbureau voor de Leefomgeving, auteurs: Beek, A.J. van en Dassen,
A.G.M. (2009). Herziening regelgeving verkeersgeluid snelwegen – een ex
ante evaluatie. Planbureau voor de Leefomgeving. Den Haag.
Planbureau voor de Leefomgeving, auteur: Elzenga, H. (2011). Het effect
van 59 Green Deals op het aandeel hernieuwbare energie en de uitstoot
van niet-ETS-broeikasgassen: een quick scan. Planbureau voor de
Leefomgeving. Den Haag.
Planbureau voor de Leefomgeving en ECN (2011). Effecten van het
kabinetsbeleid voor milieu en klimaat – Verkenning voor de MotieHalsema. Planbureau voor de Leefomgeving. Den Haag.
Planbureau voor de Leefomgeving (2012). Aanvullende analyse natuurakkoord, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 285, nr. 170.
Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2010a). Regeerakkoord VVD-CDA: Vrijheid en verantwoordelijkheid, Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 417, nr. 14.
Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2010b). Nulmeting bestuurlijke aanpak georganiseerde
misdaad, Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 911, nr. 42.
Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2011a). Beleidsbrief Green Deal, Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 043, nr. 1. Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2011b). Onderhandelingsakkoord decentralisatie natuur,
Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 285, nr. 107. Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2011c). Motie V.d. Veen voorgesteld tijdens het wetgevingsoverleg van 9 juni 2011, Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
32 710 XVI, nr. 7. Den Haag: Sdu.
Tweede Kamer (2011d). Motie Koppejan, Tweede Kamer, vergaderjaar
2011–2012, 23 000 XIII, nr. 25.
Sociaal Cultureel Planbureau (2012). Waar voor ons belastinggeld? prijs
en kwaliteit van onze publieke diensten, Sociaal Cultureel Planbureau, Den
Haag.
VWS (2011a). Jaarverslag en Slotwet Ministerie van VWS 2010, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 XVI, nr. 11.
VWS (2011b). Begroting Ministerie van VWS, internetbijlage 2: «Moties en
toezeggingen» http://ikregeer.nl/documenten/blg-129976.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

88

VWS (2011c). Invoering Diagnose Behandel Combinaties (DBC’s). Notitie
over de verbeteringen van de financiële informatievoorziening cure en
care. Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000, nr. 88. Den Haag:
Sdu.
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (2011). Rechtspleging Civiel en Bestuur 2010. Den Haag: Boom juridische uitgevers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 240, nr. 2

89