ctgb
Aan de Staatssecretaris van het Ministerie Economische Zaken
T.a.v. mw. S.A.M. Dijksma
Postbus 20401
2500 EK DEN HMG

Briefnummer
Behandeld door
Telefoonnummer
Datum

201506300159
dhr. Dr Ir 1 P Van Duijn

Betreft

Beoordeling EASAC publicatie “Ecoosystem services, agriculture and
neonicotinoids”

30juni2015

Geachte mevrouw Dijksma,
Hierbij bied ik u de beoordeling EASAC publicatie “Ecoosystem services, agriculture and
neonicotinoids” aan.
Hoogachtend,
De

het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en

Leeuw

College voor de toelating vai
Stadsbrink

irmingsmidde!en en biociden
4
Y’i

6707 AA Wageningen Postbus 217 6700 AE Wageningen t (oi) 471 10 f (0317) 471 Sgg
www.ctgb.nI BAN NL27RABO0397076053 SWIFT/BIC RABONL2U KvK 092125700000

post@ctgbnl

ctgb
Beoordelino EASAC

u blicatie "Ecosvstem services- aoricu

end neonicotinoids"

Aanleiding
ln april 2015 heeft de European Academies Science Advisory Group (EASAC) een rapport
gepubliceerd over de mogelijke effecten van neonicotinoïden op ecosystemen. De EASAC is
een samenwerkingsverband van de Europese Academies van Wetenschappen en heeft tot
doel "to provide independent, expert, evidence-based advice about the scientific aspects of
public policy to those who make or influence policy within the European institutions." ln 2013
heeft de toenmalige "Chief Scientific Adviser to the President of the European Commission"
de EASAC gevraagd of het een bijdrage kon leveren aan het debat omtrent de risico's van
neonicotinoiöen. Het rapport komt voort uit deze vraag.

lnmiddels heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken de Europese Commissie
gevraagd om het rapport te laten beoordelen door EFSA en heeft zij het Ctgb verzocht om
op basis van het EASAC-rapport de toelating van neonicotinoiöe-houdende
gewasbeschermingsmiddelen in Nederland te herbeoordelen en haar zo spoedig mogelijk te
informeren of dit onderzoek het Ctgb aanleiding geeft tot het intrekken van toelatingen van
deze middelen. Daarnaast heeft het RIVM het Ministerie van lnfrastructuur en Milieu
geadviseerd over het EASAC-rapport. Dit advies is inmiddels gepubliceerd op de website
van het RIVM.
Nature publicaties
Kort nadat het EASAC-rapport is gepubliceerd, zijn 2 artikelen (Rundlöf et.al. en Kessler
et.al.) in Nature verschenen die handelen over de effecten van neonicotinoiden op de
gezondheid van bijen. De Nature publicaties zijn onafhankelijk van het EASAC-rapport
verschenen waarbij de ondenverpen dermate overeenkomstig zijn dat het Ctgb heeft
besloten deze publicaties mee te nemen in de analyse van het EASAC rapport.

Toelating van gewasbeschermingsmiddelen
Vanaf 2011 is de Europese Verordening (EG) 110712009 voor het op de markt brengen van
gewasbeschermingsmiddelen van kracht geworden. Het toepassingsgebied van de
Verordening omvat zowel de gewasbeschermingsmiddelen als de werkzame stoffen waarop
ze zijn gebaseerd.
Het is de verantwoordelijkheid van de lidstaat om uitvoering te geven aan de Verordening en
zorg te dragen voor een adequaat beoordelingsproces voor de toelating van middelen. Het
Ctgb oordeelt over de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden in Nederland
en stelt daarbij de voorschriften vast voor het gebruik van deze middelen. Daarnaast draagt
het Ctgb bij aan het Europese goedkeuringsproces van werkzame stoffen en geeft gevraagd
en ongevraagd advies aan de departementen.

Belangrijke instrumenten bij de harmonisatie van beoordelingen zijn de Uniforme Beginselen
en de door EFSA en Europese Commissie opgestelde guidance documenten. De Uniforme
Beginselen zijn aanwijzingen hoe te toetsen aan de criteria voor mens, dier en milieu en zijn
sinds de richtlijn 911414 Gewasbescherming onderdeel van het toetsingskader. De guidance
documenten zijn documenten waarin een gedetailleerde uitwerking is opgenomen voor de
beoordeling van risico's op velerlei terrein. De guidances zijn formeel gezien niet bindend,
maar worden in het algemeen wel door alle lidstaten toegepast.
Het is belangrijk op te merken dat de systematiek van de Verordening uitgaat van twee
principes:

Pagina 2 van 13

clgb
1. De intrinsieke risico's (gevaren) van een bepaalde stof worden bepaald en er wordt
beoordeeld of er, in principe, voor één of meerdere toepassingen veilig gebruik
mogelijk is. De stofbeoordeling wordt uitgevoerd door EFSA en het besluit wordt
genomen door de Europese Commissie. De toepassingen zelf worden beoordeeld
door de lidstaten en in deze stap wordt door de aanvrager aangegeven wat de
blootstelling van mens, dier en milieu aan deze stof zal zijn bij al deze gebruiken.
Gevaar (hazard) keer blootstelling bepaalt of veilig gebruik mogelijk is. De intrinsieke
risico's van een stof zeggen immers op zichzelf niets over de risico's bij het gebruik.
Pas bij het gebruik ontstaat blootstelling en pas met deze blootstelling kan worden
bepaald welke risico's feitelijk op zullen treden. Mochten de risico's groter zijn dan de
normen toelaten, dan wordt de toepassing óf niet toegelaten óf er worden risicobeperkende maatregelen voorgeschreven;
2. Alle stoffen en middelen worden iedere tien jaar herbeoordeeld en bij deze
herbeoordeling wordt de laatste stand der wetenschap gehanteerd. Tussentijds
ingrijpen is om die reden een uitzondering die goed moet worden gemotiveerd door
de bevoegde autoriteiten.

Eenzijdig ingrijpen in bestaande toelatingen is onder de Verordening in beginsel mogelijk,
maar dit is onderhevig aan vaste procedures. Het Ctgb is bevoegd om op grond van artikel
44Yo en artikel 71Vo (noodmaatregel) maatregelen te treffen indien toelatingen niet meer
voldoen aan de vereisten van de Verordening. lntrekken van toelatingen of het opleggen van
(verdere) mitigerende maatregelen kan, indien op basis van nieuwe informatie de risico's
onaanvaardbaar groot blijken te zijn en het opleggen van beperkende maatregelen niet
afdoende is de risico's tot aanvaardbaar niveau terug te brengen. De bewijslast ligt bij het
Ctgb en de toelatinghouder krijgt in die procedure de gelegenheid aan te tonen dat het
middel wél voldoet. De doorlooptijd van een dergelijke procedure is zes maanden tot een
jaar.
Onderdeel van deze procedures is het notificeren bij de Europese Commissie. De
Commissie beoordeelt of de maatregel van de lidstaat geoorloofd en gerechtvaardigd is.
Wanneer dit niet het geval is, moet de betrokken lidstaat de maatregel terugdraaien.
Wanneer de maatregel wel als geoorloofd en gerechtvaardigd wordt beoordeeld, dan zal
door de Commissie worden bepaald dat de maatregel in beginsel voor de gehele EU geldt.
Een voorbeeld hiervan is de aanscherping van de toelatingsnorm voor imidacloprid in
oppervlaktewater. Hierbij heeft het Ctgb in januari 2014, mede naar aanleiding van een
Alterra onderzoek (Roessink et al. 2013), drie toelatingen ingeperkt. Na notificatie door
Nederland heeft de Commissie de aangescherpte norm opgenomen in het
beoordelingsrapport van imidacloprid.
Op dit moment zijn in Nederland 19 neonicotinoïde-houdende gewasbeschermingsmiddelen
toegelaten door het Ctgb. Hieronder een kort overzicht met hierbij de reeds ingestelde
risicoreducerende maatregelen. Een meer gedetailleerd overzicht is opgenomen in bijlage ll.

Stof
lmidacloprid

Aantal
toelatinqen
7

Risicoreducerende maatregelen
Geen enkele toelating mag gebruik worden op bijaantrekkelijke gewassen in de onbedekte teelt, of er
mag bij deze gewassen geen bloei plaatsvinden.
Aanvullende zuiveringseisen voor bedekte teelten.
Daarnaast worden diverse eisen gesteld om
blootstelling aan bijen, hommels, zoogdieren, vogels en
waterorganismen te voorkomen voor zowel de
Pagina 3 van 13

ctgb
Acetamiprid

1

Thiacloprid

7

Thiamethoxam

3

Clothianidin

1

onbedekte teelt.
Meerdere maatregelen om blootstelling aan
waterorqanismen te voorkomen in de onbedekte teelt.
Diverse eisen worden gesteld om blootstelling aan
bijen, hommels, zoogdieren, vogels en
waterorqanismen in de onbedekte teelt te voorkomen
Geen enkele toelating mag gebruik worden op bijaantrekkelijke gewassen in de onbedekte teelt, of er
mag bij deze gewassen geen bloei plaatsvinden.
Daarnaast worden diverse eisen gesteld om
blootstelling aan bijen, hommels, zoogdieren, vogels en
wateroroanismen in de onbedekte teelt te voorkomen.
Mag niet gebruikt worden op bij-aantrekkelijke
gewassen in de onbedekte teelt.

Europese Unie
De EC heeft inmiddels aangegeven dat het rapport en haar wetenschappelijke inhoud
onderdeel zullen uitmaken van de geplande Europese herbeoordeling van neonicotinoiden.
Deze herbeoordeling wordt uitgevoerd door de rapporteur-lidstaten onder leiding van de
EFSA.
Overige lidstaten:
Een rondgang langs relevante lidstaten leert dat de overheersende mening is dat dit rapport
onderdeel moet uitmaken van de Europese herbeoordeling van de neonicotinoiden. Alle
lidstaten zijn vooralsnog van mening dat het rapport op zichzelf geen grond biedt om
(versneld) in te grijpen.

Stand van zaken herbeoordeling neonicotinoiden
ln 2013 heeft EFSA in opdracht van de Commissie een herbeoordeling uitgevoerd op drie
neonicotinoiden en de risico's voor de gezondheid van bijen. Deze herbeoordeling was
gebaseerd op de EFSA PPR opinion on beesl en zal uiterlijk na twee jaar weer plaatsvinden
op basis van het op dat moment beschikbare toetsingskader.
Naar aanleiding hiervan heeft de Commissie, nadat lidstaten het hier niet eens over konden
worden, besloten om restricties in te stellen op het gebruik van de betreffende
neonicotinoìöen waarbij het gebruik op bij-aantrekkelijke gewassen en particulier gebruik niet
meer is toegestaan (Yo.48512013). Het Ctgb heeft in navolging van dit besluit 11 toelatingen
ingetrokken en 7 toelatingen ingeperkt (per 30 september 2013).

ln het Commissiebesluit uit 2013 is tevens aangegeven dat binnen 2 jaar een nieuwe
herbeoordeling zal worden gestart waarbij de risico's van het gebruik van neonicotinoiöen op
bijen opnieuw zullen worden bekeken. EFSA heeft begin 2015 van de Commissie het
mandaat gekregen om deze nieuwe herbeoordeling uit te voeren en is inmiddels begonnen
met het verzamelen van alle beschikbare informatie (studies, publicaties, open literatuur). De
venrvachting is dat EFSA in de tweede helft van 2015 zal starten met de daadwerkelijke
herbeoordeling en dat de eerste resultaten in de eerste helft van 2016 beschikbaar zullen
komen.

I Scientific Opinion on the science behind the development of a risk assessment of Plant Protection
Products on bees (Apis mellifera, Bombus spp. and solitary bees)

Pagina 4 van 13

ctgb
ln het EASAC-rapport wordt expliciet verwezen naar de nog uit te voeren Europese
herbeoordeling waarbinnen dit rapport zou moeten worden meegenomen. Ook de
Staatssecretaris van Economische Zaken heeft de Commissie verzocht om EFSA het
rapport te laten evalueren. De Commissie heeft reeds aangegeven dat het rapport door
EFSA zal worden meegenomen in de geplande Europese herbeoordeling van
neonicotinoiöen.

Guidance document on bees
Nadat de hierboven genoemde restricties zijn ingesteld is een Europese werkgroep, onder
leiding van EFSA, ingesteld die de taak heeft om een nieuw'guidance document on bees' te
ontwikkelen. lnmiddels is een guidance document2 ontwikkeld waar Nederland een actieve
bijdrage aan heeft geleverd.
De voornaamste wetenschappelijke verbeteringen van het guidance document ten opzichte
van het huidige toetsingskader zijn dat:
. naast de honingbij, nu ook andere soorten bijen (hommels en wilde bijen) in de
beoordeling worden meegenomen;
. de nadruk binnen de risicobeoordeling nu niet alleen meer op de acute risico's ligt, maar
ook op de chronische risico's en risico's voor het larvale stadium;
r meer aandacht wordt gegeven aan de statistische onderbouwing in de beoordeling van
veldstudies.

De nieuwe guidance is daarmee aangepast aan de laatste stand der wetenschap.

Tot op heden is het betreffende guidance document nog niet Europees aangenomen en
daarmee nog niet geldend. Omdat de herbeoordeling van neonicotinoÏden gepland staat
voor de tweede helft van 2015, is het naar het oordeel van het College van groot belang om
een afgestemd toetsingskader beschikbaar te hebben in de vorm van een nieuw guidance
document voor bijen. Deze guidance dient met de nodige voortvarendheid te worden
afgerond en op basis van een realistische tijdsplanning te worden ingevoerd. Tot die tijd is
het Ctgb gehouden om het huidig geldende toetsingskader toe te passen.

lnhoud EASAC-rapport en recente Nature-publicaties
ln het rapport wordt eerst het begrip ecosysteemdiensten en de relatie met de landbouw
toegelicht. Daarnaast wordt een economische analyse gemaakt van de waarde van
ecosysteemdiensten, waarbij wordt geïllustreerd dat het verlies van ecosysteemdiensten een
grote economische impact kan hebben vanwege de betekenis voor de landbouw.
Vervolgens wordt beschreven hoe een aantal voor de landbouw belangrijke
ecosysteemdiensten zich in de afgelopen decennia heeft ontwikkeld. EASAC gaat met name
in op de achteruitgang van bijen en andere bestuivers (vlinders, motten), van natuurlijke
vijanden van plaagdieren, van de biodiversiteit in de bodem en van vogels. Vervolgens
worden factoren besproken die de voor de landbouw belangrijke ecosysteemdiensten
kunnen bedreigen.
Vervolgens wordt in meer detail ingegaan op de effecten van neonicotinoìöen op organismen
die bijdragen aan de ecosysteemdiensten die voor de landbouw van belang zijn.

' European Food Safety Authority, 2013. EFSA Guidance Document on the risk assessment of plant
protection products on bees (Apis mellifera, Bombus spp. and solitary bees). EFSA Journal
201 3;1 I (7 ):3295, 268 pp., doi : 1 0. 2903/j.efsa. 20 1 3.3295
Pagina 5 van 13

ctgb
Het beschrijft de eigenschappen van de stoffen en gaat (grotendeels in Annex 4) in op de
effecten op diverse niet-doelwitorganismen. Het gaat hier vooral om experimenten, hetzij in
het laboratorium, hetzij in het veld. Kern van het rapport is dat de discussie inzake de
neonicotinoiden niet alleen om bijen moet gaan. ln het algemeen strekken de effecten zich
uit tot vele andere bestuivers en andere organismen. Het rapport pleit voor een bredere
ecosysteemdienst benadering.
Het rapport stelt dat het gebruik van neonicotinoïden als gewasbeschermingsmiddelen
vragen oproept die in eerste instantie niet door het "regulatory system" zijn beantwoord en
roept de Europese Commissie op om de status van neonicotinoiden te herzien.
Samenvattend worden op het eind van het rapport acht conclusies getrokken:
"Ecosystem seruices provide significant economic benefits to agriculture. Maintaining
strong functional ecosystem seryices is a critical part of a sustainable agricultural
system."
"Biodiversity has significant positive impacts on the provision of ecosystem services
but is also an objective in its own right under global and European international
agreements."
"/nsecfs providing ecosystem servlces have shown major declines in recent decades
(pollinating wild bees, natural pest control providers, etc.)."
"Protecting honey bees rs not sufficient to protect pollination seryices and other
ecosystem seryices. Honey bees have been the main focus rn assessing the risks
from neonicotinoid use, and much debate has focused on whether honey bee
colonies are being affected. Yet the honey bee colony structure provides an
exceptionally resilient buffer against /osses of its foragers and workers. ln contrast,
bumble bees have just a few hundred workers at most, while solitary bees and other
rnsecfs have no such buffering capacity."
"There is an increasing body of evidence that the widespread prophylactic use of
neonicotinords has seyere negative effects on non-target organisms that provide
ecosystem services including pollination and naturalpesf control."
"There is clear scientific evidence for sublethal effects of very low |evels of
neonicotinoids over extended periods on non-target beneficial organisms. This should
be addressed in EU approval procedures."
"Current practice of prophylactic usage of neonicotinords is inconsistent with the basic
principles of integrated pesf management as expressed in the EU's Sustainable
Pesfrbides D i rective. "
"Widespread use of neonicotinoids (as well as other pesticides) constrains the
potential for restoring biodiversity in farmland under the EU's Agrienvironment
Regulation."

.

t

.
t

.

.

.

o

Nature - Rundlöf et al. 2015
Deze publicatie gaat in op de vraag hoe neonicotinoiden bijen beïnvloeden. Het betreft een
veldproef op een realistische landbouwschaal. De auteurs beschrijven negatieve effecten
van het neonicotinoïde clothianidin op hommels en overige wilde bijen, tenrvijl geen effect op
honingbijen gevonden werd. Op basis van de gevonden effecten concluderen de auteurs dat
de honingbij niet geschikt is als standaard indicatorsoort voor alle bijen. Het is goed hier op
te merken dat de geteste toepassing momenteel niet toegelaten is in Europa, maar over het
algemeen is dit soort onderzoek zeer relevant voor de risicobeoordeling.
Nature - Kess/er et al. 2015
Het onderzoek richt zich op de vraag of honingbijen en hommels in staat zijn onderscheid te
maken tussen suikenruater met en zonder imidacloprid, clothianidin of thiamethoxam.

Pagina 6 van 13

ctgb
Dit onderzoek kan helpen bij het verklaren van gevonden effecten op volkniveau, maar is op
zichzelf niet relevant voor gebruik binnen een risicobeoordeling.

Gtgb analyse van EASAG-rapport en Nature-publicaties
Op basis van deze publicaties komt het Ctgb tot de volgende analyse. (ln bijlage I is een
meer gedetailleerde analyse van het EASAC-rapport en de Nature publicaties opgenomen)

Algemeen
De brede, integrale visie die het EASAC-rapport voorstaat waaruan diverse aspecten,
zoals landbouw, biodiversiteit,lPM (lntegrated Pest Management) en
risicobeoordeting onderdeel van uitmaken, wordt door het Ctgb ondersteund.
Het EASAC-rapport geeft een brede visie op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
in het algemeen, en neonicotinoïden in het bijzonder. Er wordt uitgebreid ingegaan op
diverse risicoaspecten en blootstellingsroutes. De benadering van EASAC waarbij landbouw,
biodiversiteit, IPM (lntegrated Pest Management) en risicobeoordeling integraalworden
meegenomen, verdient de nodige waardering en aandacht.
Het EASAC-rapport bevat veel informatie over de risico's van het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen, die reeds bekend is bij het Ctgb. Er zijn reeds acties in gang
gezet om deze informatie op de juiste wijze onderdeel te laten uitmaken van het Europese
toetsingskader.
Ondanks dat niet alle onderwerpen van het EASAC-rapport specifiek onderdeel
uitmaken van het huidige toetsingskader, is de risicobeoordeling van de bestaande
toetatingen conform ditzelfde toetsingskader dermate robuust dat het risico op dit
moment als acceptabel kan worden beschouwd.
Het is voor het Ctgb daarnaast onduidelijk welke zoek- en selectiecriteria voor het al dan niet
vermelden van literatuur gebruikt zijn in het EASAC-rapport. Bij een systematisch
literatuuroverzicht is het gebruikelijk alle zoek- en selectiecriteria te vermelden en toe te
lichten op grond van welke ovenruegingen een studie wel of niet in het rapport is opgenomen.
ln het EASAC-rapport ontbreken deze criteria. Het is wel duidelijk dat niet alle relevante
literatuur is meegenomen, maar waarom bepaalde studies zijn weggelaten wordt niet
verantwoord. Ook legt het EASAC-rapport geen relatie met de in de EU gehanteerde
(ecotoxicologische) eindpunten en de gangbare agrarische praktijk, waardoor sommige
conclusies geen betrekking hebben op de huidige situatie in de Europese Unie of niet
relevant zijn voor Europa. Hier wordt in de gedetailleerde analyse (bijlage l) nader op
ingegaan. Overigens moet worden opgemerkt dat de vereisten voor de aanvraagdossiers en
de door de bevoegde autoriteiten gehanteerde eindpunten, gebruikte modellen en aannames
beschikbaar zijn in het publieke domein en dat in enkele gevallen, waaronder Nederland, de
bevoegde autoriteit een gedetailleerd beoordelingsrapport publiceert op basis waarvan een
toelatingsbesluit wordt genomen. Het EASAC-rapport heeft van deze beschikbare informatie
geen gebruik gemaakt, hetgeen maakt dat de conclusies van de EASAC voor de huidige
toelatingspraktijk minder of soms zelfs niet relevant zijn. Het Ctgb heeft de bestaande
normen die worden gebruikt bij de toelating wél meegenomen in de analyse en gepoogd aan
te geven waar de gepresenteerde analyse en conclusies van de EASAC wél relevant zijn.

Het EASAC-rapport gaat met name in op de negatieve effecten van
gewasbeschermingsmiddelen in het algemeen en neonicotinoiden in het bijzonder en niet
zozeet op de daadwerkelijke risico's die het gebruik van specifieke toegelaten
gewasbeschermingsmiddelen met zich meebrengt.
Pagina 7 van 13

clgb
Het rapport is naar zijn aard dan ook niet volledig in de analyse. Aanvullende, niet
door de EASAC geciteerde literatuur, is door het Ctgb betrokken in deze reactie om
een volledige analyse te kunnen maken.
Binnen deze analyse is beoordeeld of de beschreven effecten zodanig zijn dat, rekening
houdend met het vigerende gebruik van de middelen, moet worden ingegrepen in toelatingen
van neonicotinoide-houdende gewasbeschermingsmiddelen.
Waar relevant zijn de door de EASAC beschreven effecten geplaatst in het licht van de
huidige toelatingsnormen en de actuele Nederlandse toelatingen. Het Ctgb onderschrijft de
algemene constatering dat de geconstateerde effecten en blootstellingsroutes veelal
betrekking hebben op alle gewasbeschermingsmiddelen en meer in het bijzonder de
insecticiden en niet enkel op het gebruik van neonicotinoÏde-houdende
gewasbeschermingsmiddelen. Aangezien de wetgeving en het beoordelingskader op
Europees niveau worden ontwikkeld en vastgesteld, is het van belang dat eventuele verdere
acties dan ook op dit Europese niveau plaatsvinden. Dit is in lijn met de bevindingen van het
EASAC-rapport.
Het EASAC-rapport gaat tevens in op de kwestie of gewasbeschermingsmiddelen al dan niet
profylactisch (preventief) toegepast zouden moeten worden, zoals bij zaadbehandeling het
geval is. Alle toepassingen dienen binnen het toelatingsproces aan de dezelfde strikte
toetsingskaders te voldoen. Het feit of een middel preventief of curatief wordt toegepast
maakt geen deel uit van het toetsingskader waarbinnen het Ctgb aanvragen beoordeelt.
Het Ctgb ondersteunt het RIVM advies om het maatschappelijk debat te voeren over
het al dan niet profylactisch (preventief) toepassen van gewasôeschermingsmiddelen.
Effecten op biien en andere terrestrische arthropoden
Een aantal beschreven blootstellingsroutes, zoals blootstelling van neonicotinolden aan bijen
via bloeiende gewassen, is reeds beoordeeld binnen de Europese herbeoordeling van
neonicotinoïden in 2013 en heeft geleid tot Europese restricties op het gebruik van
neonicotinoide-houdende gewasbeschermingsmiddelen. Verder wordt opgemerkt dat veel
aangehaalde studies, die effecten van neonicotinoiden beschrijven, niet relevant zijn voor de
Nederlandse landbouwkundige- en toelatingssituatie omdat de proefomstandigheden niet
overeenkomen met de in Nederland toegelaten toepassingen.
Het EASAC-rapport en de Nature publicaties halen daarnaast ook effecten aan van het
gebruik van neonicotinoiden die weliswaar reeds bekend ziin, maar nog geen
onderdeel uitmaken van het huidige toetsingskader.
a

Binnen het huidige toetsingskader wordt de honingbij veelal gebruikt als
indicatorsoort voor andere soorten bijen zoals hommels en solitaire bijen. Er zijn
steeds meer aanwijzingen, die ook in het EASAC-rapport en Nature publicaties
worden aangehaald, dat dit wetenschappelijk niet geheeljuist is. De intrinsieke
gevoeligheid van de honingbij kan verschillen van andere soorten en de blootstelling
aan gewasbeschermingsmiddelen kan op andere manieren plaatsvinden. Verder
zorgt de sociale levenswijze van de honingbij ervoor dat effecten op individuele bijen
geen effect hoeven te hebben op het voortbestaan van het volk. Bij een negatief
effect op een solitair levend insect is er een veel grotere kans op een verstoring van
de reproductie van dat individu. Anderzijds, de beperkende maatregelen die bijen
moeten beschermen tegen blootstelling aan neonicotinoTden zijn in het algemeen ook
beschermend voor andere bestuivers dan bijen, dus het feit dat andere bestuivers
niet als indicatorsoort worden meegenomen wil niet zeggen dat de blootstelling bij het
huidige gebruik daarmee onaanvaardbaar zou zijn.
Pagina I van 13

clgb
Zo zorgen de Europese restricties, op het gebruik van neonicotinoide-houdende
gewasbeschermingsmiddelen op bloeiende gewassen, er ook voor dat andere
bestuivers niet aan deze middelen worden blootgesteld. Het Ctgb onderschrijft dat
de honingbij niet in alle gevallen als indicatorsoort kan worden gebruikt. Met de
ontwikkeling van het nieuwe'guidance document on öees' zal meer aandacht
komen voor hommels en solitaire bijen binnen de risicobeoordeling van
gewasóeschermingsmiddelen. Nederland heeft de afgelopen jaren een actieve rol
gespeeld in deze ontwikkeling.
a

De blootstellingsroute van (predatore) niet-doelwit arthropoden via nectar, pollen,
doorvergiftiging (bijv. via neonicotinoide ongevoelige slakken) en via de bodem
(parasitatie) maakt op dit moment nog geen onderdeel uit van het toetsingskader.
Naar ven¡vachting zullen dit soort blootstellingsroutes in de herziene versie van het
'guidance on non-target arthropods' door EFSA worden opgenomen.

a

Ook wordt in het EASAC-rapport specifiek ingegaan op de effecten van
gewasbeschermingsmiddelen op vlinders en motten (Lepidoptera) in alle
levensstadia. Op dit moment wordt binnen de risicobeoordeling van niet-doelwit
arthropoden niet specifiek gekeken naar Lepidoptera en mogelijk wordt deze groep
onderbelicht. EFSA heeft deze effecten reeds onderkend en naar verwachting zullen
Lepidoptera deel uitmaken van de herziende versie van het'guidance document on
non-target arthropods'.

a

Op dit moment groeit het inzicht dat de huidige risicobeoordelingssystematiek voor
niet-doelwitarthropoden op het punt van herstel, niet beschermend genoeg is. ln de
recent verschenen EFSA-opinie3, die ten grondslag zal liggen aan de gereviseerde
guidance voor niet-doelwitarthropoden, wordt hier aandacht aan besteed. Hierdoor
wordt het mogelijk om dit in de toekomst mee te nemen in de risicobeoordeling van
n iet-doelwitarth ropoden.

a

Verder beschrijft het EASAC-rapport diverse subletale effecten van neonicotinoÏden
op bestuivers, zoals effecten op voedselopname, levensduur en immuunsysteem. Dit
zijn geen nieuwe inzichten over de wijze waarop interacties tussen
gewasbeschermingsmiddelen en bestuivers (kunnen) plaatsvinden en deze worden,
door de toetsing van effecten op populatieniveau, gedeeltelijk meegenomen. Naar
veruvachting zal hier in het nieuwe "guidance document on non-target arthropods"
meer aandacht aan worden besteed. Daarnaast wordt door de EASAC de
gevoeligheid van organismen voor een stressor (zoals een
gewasbeschermingsmiddel) als zij tegelijkertijd aan een andere stressor (zoals een
ziekte, of bijvoorbeeld voedselgebrek) worden blootgesteld, beschreven. Ondanks
dat dit wetenschappelijk gezien geen nieuwe informatie betreft, is dit geen onderdeel
van het huidige toetsingskader. Dit geldt ook voor het effect van toegenomen
plaagdruk en afgenomen gewasopbrengst door negatieve effecten op natuurlijke
predatoren als gevolg van gebruik van neonicotinoiden.
Op dit moment is echter over veel van deze interacties nog te weinig bekend en zijn
de beschreven studies een aanzet om inzicht te krijgen in het achterliggende
systeem. Naar venruachting zal de herziening van het 'guidance document on nontarget arthropods' hierin verandering brengen.

3 gpSA
PPR Panel, 2015. Scientific Opinion addressing the state of the science on risk assessment of plant
protection products for non-target arthropods. EFSA Joumal 2015;13(2):3996, 212 pp.

doi: I 0.29 03 Ij.efsa201 5.399 6

Pagina 9 van 13

clgb
Op basrc van de informatie van het EASAC-rapport is geen direct risico vast te stellen
voor het gebruik van in Nederland toegelaten gewasbeschermingsmiddelen. Er is
zodoende geen aanleiding om op dit moment in te grijpen in bestaande toelatingen.
Op grond van de huidige kennis zoals in het EASAC-rapport samengevat en op grond
van de Nature-publicatie van Rundlöf, is versoepeling van de bestaande beperkende
maatregelen eveneens nu niet nodig.

Omdat subletale effecten mogelijk worden onderbelicht binnen de risicobeoordeling,
is hetvan groot belang om zo snel mogelijk een afgestemd toetsingskader
beschikbaar te hebben in de vorm van een nieuw "guidance document on non-target
arthropods".
Belangrijk is overigens vast te stellen dat in Nederland, maar ook elders, het probleem van
afnemende biodiversiteit wordt onderkend binnen het concept van "geïntegreerde
gewasbescherming", waarbij er met initiatieven inzake bloeiende akkerranden aandacht is
voor het behoud van de biodiversiteit op de akkers om daarmee de aanwezigheid van
natuurlijke predatoren te stimuleren en de weerstand tegen ziekten en plagen te verhogen,
Effecte n op wateroro a n i sm e n

Het EASAC-rapport gaat in op de mogelijke toxiciteit van imidacloprid op waterorganismen.
Op basis van een publicatie van Roessink et al. (2013) heeft het Ctgb in 2013 reeds een
herbeoordeling uitgevoerd naar de invloed van het gebruik van imidacloprid op
waterorganismen. Op basis van deze herbeoordeling heeft het Ctgb in januari 2014 drie
toelatingen ingeperkt en is de waternorm voor waterorganismen Europees aangescherpt. De
wetenschappelijke studies die in het EASAC-rapport ingaan op de risico's van imidacloprid
voor waterorganismen zijn ook binnen deze herbeoordeling meegenomen.
Het Ctgb is daarom van mening dat op öasis van de gegevens uit het EASAC rapport
voor imidacloprid geen aanvullende herbeoordeling voor aquatische organismen
noodzakelijk is.
Daarnaast wordt in het EASAC-rapport een lage toxiciteitswaarde gerapporteerd inzake
thiacloprid, waarbij chronische effecten werden gevonden op gevoelige, langlevende
insecten. Uit studies van de WUR, onderzoeksinstituut Alterra, blijkt dat thiacloprid mogelijk
toxischer is dan gedacht voor Ephemeroptera, de gevoeligste geteste groep, gebaseerd op
de winterpopulatie van Cloeon dipterum. Uit studies met imidacloprid blijkt echter dat de
winterpopulatie aanzienlijk minder gevoelig is dan de zomerpopulatie. Om een juist beeld te
krijgen van de toxiciteit van thiacloprid zal een (geplande) studie van Alterra met de
zomerpopulatie van Cloeon dipterum met thiacloprid, worden afgewacht. Deze studie zal
naar verwachting in het najaar van dit jaar worden gepubliceerd.
Op öasis van de resultaten zal bekeken worden of en zo ja welke maatregelen op basr.s
van deze nieuwe wetenschappeliike kennis noodzakeliik ziin'

Effecten op bodemorganismen
Waar het gaat om bodemorganismen worden in het EASAC-rapport lagere acute
toxiciteitswaarden (mortaliteit) voor regenwormen genoemd dan de officiële EU-waarden.
Waar deze verschillen vandaan komen is niet duidelijk. Echter, omdat toelatingen veelal
gebaseerd zijn op strengere eindpunten (vanwege reproductie of hogere tier beoordelingen)
dan de acute toxiciteitswaarden, is dit voor de toelatingsbeoordeling niet relevant.
Daarnaast beschrijft het EASAC-rapport verschillende andere effecten van het gebruik van
imidacloprid op de ecosysteemdienst bodem, zoals het natuurlijk decompositieproces en het
graafgedrag van wormen.
Pagina 10 van 13

ctgb
De onderliggende studies zijn echter niet relevant voor de Nederlandse landbouwkundigeen toelatingssituatie omdat de proefomstandigheden niet overeenkomen met de in
Nederland toegelaten toepassingen. Het Ctgb ziet daarom geen aanleiding om
Nederlandse toetatingen op öasrs van imidacloprid te henien. Gerelateerd aan deze
argumentatie wordt in het EASAC-rapport aangegeven dat er effecten op bodemmicroorganismen bestaan die mogelijk corresponderen met belangrijke ecosysteemdiensten. Hier
wordt door de auteurs zelf reeds aangegeven dat er nog onvoldoende informatie is die
empirische verbanden aantonen tussen effecten op bodemmicro-organismen en afname in
ecosysteemdiensten.

Effecten oo overioe
Het EASAC-rapport gaat kort in op mogelijke risico's voor vogels, vooral via het eten van
behandeld zaad. Hierbij wordt met name gebruik gemaakt van een studie die ingaat op de
Noord-Amerikaanse risicobeoordelingsmethodiek. De Europese methodiek wijkt hiervan af
en is meer in overeenstemming met de aanbevelingen van het EASAC-rapport op dit punt.
De Europese risicobeoordeling voor zaadbehandeling is goed ontwikkeld, waarbij
risicoreducerende maatregelen, zoals ondenruerking en voorkoming van morsen van zaad,
veelalworden vereist.
Tevens wordt in het rapport ingegaan op de correlatie tussen afnemende populatietrends
van vogels en gehaltes imidacloprid in het oppervlaktewater waarbij wordt gewezen op de
mogelijke indirecte effecten van bestrijdingsmiddelen op vertebraten via het wegvallen van
voedsel. Het Ctgb heeft naar aanleiding van de onderliggende publicatie (Hallmann et al.
2014) de Staatssecretaris in oktober 2014 geïnformeerd over deze mogelijke effecten. Hierin
kwam naar voren dat, op basis van de aangehaalde publicatie, geen causaal verband kon
worden aangetoond tussen de populatietrends van vogels en gehaltes imidacloprid in het
oppervlaktewater.
Cumulatieve effecten
Het rapport gaat ook in op het feit dat bestuivers en andere organismen niet alleen worden
blootgesteld aan één stof tegelijkertijd maar wellicht ook aan meerdere afzonderlijke stoffen,
het zogenaamde cumulatieve effect. Wanneer meerdere stoffen in één middel aanwezig zijn,
wordt dit reeds beoordeeld door het risicobeoordeling. Daarnaast worden in de praktijk ook
verschillende middelen samengevoegd en als tankmix verspoten. Het Ctgb heeft inmiddels
actie ondernomen om de cumulatieve werking van een dergelijke tankmix binnen de
risicobeoordeling mee te nemen. De cumulatieve effecten van het gebruik van verschillende
middelen gedurende een teeltseizoen zijn echter ingewikkeld van aard. EFSA is verzocht om
deze effecten in kaart te brengen en voorstellen te doen of en zo ja hoe deze effecten
kunnen worden beoordeeld.
Het Ctgb stelt, vanwege de complexe aard van het onderwerp, voor om allereerst
gericht te kijken naar de volgende cumulatieve effecten:
De effecten van het gebruik van verschillende middelen met dezelfde stof.
De effecten van het gehruik van stoffen met een synergistische werking.

t
.

Gelet op het feit dat bij de beoordeling van individuele middelen wordt uitgegaan van de
"realistic worst case" benadering voor het bepalen van de normen, hoeft dit overigens niet te
betekenen dat het meenemen van de cumulatieve effecten zal leiden tot fundamenteel
andere oordelen.

Pagina 11 van 13

ctgb
Gonclusies
Samenvattend concludeert het College als volgt:
. Op basis van de bevindingen van het EASAC-rapport is geen direct risico vast te stellen
voor het gebruik van in Nederland toegelaten gewasbeschermingsmiddelen. Er is
zodoende geen aanleiding om op dit moment in te grijpen in bestaande toelatingen.
a

Op grond van de huidige kennis zoals in het EASAC-rapport samengevat en op grond
van de Nature-publicatie van Rundlöf, is versoepeling van de bestaande beperkende
maatregelen eveneens nu niet nodig.

o

De brede, integrale visie die het EASAC-rapport voorstaat waarvan diverse aspecten,
zoals landbouw, biodiversiteit, IPM en risicobeoordeling onderdeelvan uitmaken, wordt
ondersteund.

a

Ondanks dat niet alle ondenruerpen van het EASAC-rapport specifiek onderdeel uitmaken
van het huidige toetsingskader, is de risicobeoordeling van de bestaande toelatingen
conform ditzelfde toetsingskader dermate robuust dat het risico op dit moment als
acceptabel kan worden beschouwd.

a

Het EASAC-rapport is naar zijn aard niet volledig in de analyse. Aanvullende, niet door
de EASAC geciteerde literatuur, is door het Ctgb betrokken in deze reactie om een
volledige analyse te kunnen maken.

a

Het RIVM advies om het maatschappelijk debat te voeren over het al dan niet
profylactisch (preventief) toepassen van gewasbeschermingsmiddelen wordt
ondersteund.

a

Het EASAC-rapport en de Nature publicaties halen effecten aan van het gebruik van
neonicotinoïden die reeds bekend zijn, maar nog geen onderdeel uitmaken van het
huidige toetsingskader.

a

Het Ctgb onderschrijft dat de honingbij niet in alle gevallen als indicatorsoort kan worden
gebruikt. Met de ontwikkeling van het nieuwe "guidance document on bees" zal meer
aandacht komen voor hommels en solitaire bijen binnen de risicobeoordeling van
gewasbescherm ingsmiddelen.

a

Omdat subletale effecten mogelijk worden onderbelicht binnen de risicobeoordeling, is
het van groot belang om zo snel mogelijk een afgestemd toetsingskader beschikbaar te
hebben in de vorm van een nieuw "guidance document on non-target arthropods".

a

Gezien de complexe aard van cumulatieve effecten, dient gericht te worden onderzocht
of en zo ja hoe de volgende effecten kunnen worden beoordeeld:
o De effecten van het gebruik van verschillende middelen met dezelfde stof.
o De effecten van het gebruik van stoffen met een synergistische werking.

Aanbevelingen
De analyse van het EASAC rapport heeft een verdergaande reikwijdte dan die van de
primaire rol van het Ctgb als bevoegde autoriteit. Het instrument toelatingen is één van de
instrumenten als het gaat om een duurzame landbouw. Dit in ogenschouw nemend komt het
Ctgb tot de volgende aanbevelingen:

Pagina 12van 13

ctgb
1. Bespoedigen bestaande ontwikkelingen:

Verscheidene elementen, die het EASAC-rapport beschrijft, zijn onderdeelvan
Europese guidances die op dit moment in ontwikkeling zijn of gereed zijn voor
implementatie, zoals de guidance documenten voor bijen en niet-doelwit arthropoden.
Het Ctgb acht het van belang dat deze guidances met de nodige voortvarendheid
worden afgerond en op basis van een realistische tijdsplanning worden ingevoerd.

2. Toezien op verdere verbeteringen binnen het toetsingskaden

Binnen de analyse van het Ctgb worden diverse blootstellingroutes genoemd die
waarschijnlijk onderdeel uit gaan maken van het toetsingskader, zoals de blootstelling
via de bodem van natuurlijke predatoren. Het is van belang om er op toe te zien dat
deze onderwerpen bij de eerstkomende revisie van de betreffende guidance
documenten ook daadwerkelijk worden meegenomen.

3. Agenderen van onderwerpen voor verdere verbetering van toetsingskader:

Binnen het EASAC-rapport én de Ctgb analyse komen verschillende zaken naar
voren waarvoor opname binnen het bestaande toetsingskader momenteel niet
voorzien is. Voorbeelden hiervan zijn de beoordeling van cumulatieve effecten,
interacties tussen stressoren en de effecten van toegenomen plaagdruk door
negatieve effecten op natuurlijke predatoren. Het is van belang om deze
onderwerpen binnen Europa te agenderen en te onderzoeken op welke wijze deze
ondenruerpen onderdeel kunnen uitmaken van het toetsingskader.

4. lnspannen om inzichten op te nemen binnen het brede kader van de landbouw:

Het EASAC-rapport vraagt terecht aandacht voor een brede benadering van de
gewasbescherming. ln het toelatingsbeleid wordt beoordeeld of individuele
toepassingen binnen acceptabele grenzen kunnen worden gebruikt. De effecten van
de landbouw zijn echter breder dan die welke door gewasbeschermingsmiddelen
alleen worden veroorzaakt. Naast het voortdurend verbeteren van de bestaande
toelatingsmethodieken is een focus op versterking van (lokale) biodiversiteit, een
geTntegreerde gewasbescherming en het gebruik van precisielandbouwtechnieken,
noodzakelijk onderdeel van de oplossing.

Pagina 13 van 13